cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грейт-Смоки-Маунтинс (ұлттық саябақ)
Роуринг-Форк тарихи ауданы
thumb|right|upright|200px|Джим Бейлстың жүгері қоймасы Роуринг-Форк (Roaring Fork) — Литтл-Пиджн-Ривер өзенінің бір саласы, бұлақ. Нои Огл орыны сияқты, Гетлинбургтен алыс емес орналасқан, ол жерде XIX ғасырдың басында алғашқы ақ иммигранттар қоныстана бастады. Осы иммигранттардың тұқымдары тауаралық алқаптар және су ағысы бойында жер сатып ала бастады. Атап айтқанда, бұлақ жанында бірнеше таулық ферма пайда болады, бірнеше құрылыстар біздің күнге дейін сақталып қалды. XIX ғасырда салынған ең ежелгі құрылыс Алекса Коул (Alex Cole Cabin) лашығы алғашында Роуринг-Форктың жанындағы Шугарлендс (Sugarlands) алқабында орналасқан, бірақ осы жерге саябақ әкімшілігімен ауыстырылды. Бұл жерге 1976 жылы ресми тарихи аудан дәрежесі берілгеннен болды. . Джима Бейлс (Jim Bales) үш құрылысы - үйшік, қойма, жүгері сақтау орны - XIX ғасырдың сонында салынған. Сол уақытқа оның ағасы Эфраим Бейлстің (Ephraim Bales) фермасы да жатады. Тағы да екі қорғалатын құрылыс - XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған үй мен диірмен - Альфред Рейганның (Alfred Reagan) меншігі болған.
Басқа тарихи ескерткіштер
Аталып өткен тарихи аудандардан басқа, тарихи жерлердің ұлттық реестріне бірнеше құрылыс пен меншіктер енгізілген:
Жаяу маршруттар
Ұлттық саябақта 150-ден астам туристтерге арналған әртүрлі қиындық деңгейдегі соқпақтар бар, олардың жалпы ұзақтығы 1300 км-ден асады (800 миль), оған қоса 885 км атқа салт мініп жүру үшін арналған бағдар бар.
Саябақ жерінен шығатын тағы бір ұзын туристтік жол — Маунтинс-Ту-Си (Mountains-to-Sea Trail, сөзбе-сөз аудармада "таудан теңізге қарай") — саябақтың ең ұзын нүктесінде,  Клингманс-Доум тауында басталып, Солтүстік Каролинаның атлантикалық жағалауында, Хаттерас мүйісінде бітеді.
Танымал маршруттар көбінесе шыңға шығумен (Clingmans Dome, Mount LeConte, Andrews Bald, Chimney Tops, Alum Cave) немесе бұлаққа барумен байланысты (Abrams Falls, Rainbow Falls, Laurel Falls, Ramsay Cascades). Көктемгі гүлдердің құлпыруымен көбінесе Albright Grove, Boogerman Loop, Brushy Mountain, Chestnut Top, Cucumber Gap Loop, Deep Creek Loop, Fork Ridge Trail, Gregory Bald, Huskey Gap, Kanati Fork Trail, Little River Trail, Porters Creek Trail, Rich Mountain Loop, Schoolhouse Gap, Shuckstack Fire Tower и Smokemont Loop соқпақтары байланысты. Соқпақтардың көбісі тауларға, алқаптарға панорамды көріністі ұсынады, олардың ішінде Alum Cave, Andrews Bald, Bullhead Trail, Chestnut Top, Chimney Tops, Gregory Bald, Mount Cammerer, Mount Sterling, Rich Mountain Loop и Rocky Top соқпақтарын атап өтуге болады. Маршруттардың кейбірі су ағыны бойымен өтеді, олардың ішінді ең танымалдары Cucumber Gap Loop, Huskey Gap, Kephart Prong Trail, Little River Trail, Oconaluftee River Trail және Smokemont Loop.
Классикалық аппалач орманымен Cucumber Gap Loop и Porters Creek Trail соқпақтарында, және Литл-Каталучи-Крик (Little Cataloochee Creeck) өзенінің бойындағы Кук үйшігінің (Cook cabin) төңірегінде танысуға болады.
Жаяу маршруттардың әр-түрлігі:
Ақпараттық орталықтар
thumb|right|upright|250px|Клингманс-Доум тауының шыңындағы сынақ алаңы
Келушілер үшін саябақ аумағында 4 ақпараттық орталық жұмыс істейді: Шугарлендс (Sugarlands, басты кенсе де осы жерде жұсым істейді), Кейдс-Коув (Cades Cove), Оконалуфти (Oconaluftee) және Клингманс-Доум (Clingmans Dome). Бұл орталықтарда карта, анықтама әдебиет табуға, саябақта өткізілетін мерекелер туралы біліп алуға болады. Қызметкерлердің көмегі көрсетіледі. Шугарлендсте жергілікті флора және фауна экспонаттарының жәрмеңкесін, 20-минуттық фильм көрсететін кинозал табуға болады. Околануфтиде өлкетану мұражайы және таулық ферма жұмыс істейді, олар XIX — XX ғасырдың басындағы ауыл тұрғындарының салтын көрсетеді. .
Ауа ластануы
Грейт-Смоки-Маунтинс және тұтас ауданның басты проблемаларының бірі — көмір, мұнай, табиғи газ өндеуден кейінгі қалдықтардың ауаға тарауы. Оларды маңайдағы жылу электрстанциялары, өндірістік предприятий және автомобильді транспорттың газ қалдықтары шығарады. . Appalachian Voices табиғат қорғау мекеменің бастығы Харвард Айерс (Harvard Ayers) айтуы бойынша, "Грейт-Смоки-Маунтинс озонының ластануы, АҚШ ұлттық саябақтарының арасындағы бұл көрсеткіш бойынша ең лас болып саналады, Атланта және жарасып келе жатқан Лос-Анжелеске қарағанда да жоғары".
Бангладештегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Бангладештың 3 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге табиғи және мәдени талаптар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2010 жылғы жағдайына сәйкес Бангладеш аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне  5 нысан үміткер ретінде тіркелген. .
Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан
Грейт-Смоки-Маунтинс (ұлттық саябақ)
Ауа ластануы
Көмірсутек және азот оксидтерінің әрекеттесуінен пайда болған қозғалмайтын сарғыш түтін, смог немесе озондық ластану деп те белгілі, саябақтағы орташа жылдық көру мүмкіншілік 40 километр құрайды, бұл көрсеткіш табиғи жағдайда 150 километрге тиіс болу керек. Кейбір күндерде смог қатты болғаны соншалық, көру мүмкіншілік 1,5 километр немесе одан да төменге түседі. Бұл ластану кейбір өсімдіктердің жапырақтарын сұр, қара, күлгін түске бояп, құртады. Осылай, саябақтың әр-түрлі жерлеріндегі мойыл және ваточник популяциясының 90 % озон ластануы салдарынан бұзылғанының белгілерін көрсетеді. Озон ластануынан қатты зардап шеккен өсімдіктердің бірі - бәйшешек ағашы және ақшыл сассафрас. Қоршаған ортадан басқа, смог жөтел, тұмау, тамақ және көкірек ауруын туғызып, адам денсаулығына зиян әсер етеді.
Бангладештегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан
Грейт-Смоки-Маунтинс (ұлттық саябақ)
Инвазивты түрлер
thumb|right|upright|150px|Паразитті эндотия салдарынан пайда болған талшын қабығындағы жарылу
Бангладештегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
Сыртқы сілтемелер
Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі Санат:Бангладеш
Грейт-Смоки-Маунтинс (ұлттық саябақ)
Инвазивты түрлер
Жаппай қоныс аудару, жаһандану және технология дамуы саналы не кездейсоқ жануарлардың, өсімдіктердің және басқа организмдердің әлемнің бір аймағынан екінші аймағына көшірілуіне әкелді. Дегенмен, олардың көбісі жаңа қоршаған ортаға бейімделе алды. Олардың кейбіреуі отанында агрессиялық өмір сүру жағдайларына үйреніп, жергілікті түрлерді ығыстырып немесе олардың иммунитеттері жоқ болғандықтан ауруларға шалдықтырған. thumb|right|upright|250px|[[Евразиядан алып келінген қабандар жергілікті флора мен фаунаға зиян келтіреді]]
Өрт
Американың отарлауына дейін, найзағай нәтижесіндегі орман өрттері, жергілікті экосистеманың тұрақты болуында елеулі роль атқарды: ескі ағаштың жанып кетуі орман жамылғысын желдетеді, оны құнарлы заттармен қамтамасыз етеді. Мамандардың санауы бойынша ұлттық саябақта өсіп және даму үшін өрт қажет жануарлар мен өсімдіктердің 12 түрі бар. Осы түрлердің бірі болып тікенекті қарағай табылады, оның бүршігі қатты оттың әсерінен ғана ашылады. Өртсіз қарағай ормандары біртіндеп құлдырай бастайды. Өртке тәуелділіктің тағы бір түр - кокардты тоқылдақ (Picoides borealis), ол кеуегін жанында басқа өсімдік жоқ тек ескі қарағайларда ғана жасайды. Грейт-Смоки-Маунтинстың батыс жағында тоқылдақ кеуек жасауды қойды, өйткені ол жақта өртке қарсы шаралар қолданып, орман жамылғысы қалыңдап кетті. .
Өрт әсерінің нәтижесіне оған қоса жұпаршөп түрі Platanthera peramoena, ешкі мия түрі Silene ovata, күнбағыс түрі Helianthus glaucophyllus,  арам сүмелек түрі Delphinium tricorne, сарбұрау түрі Hydrastis canadensis және басқа өсімдіктер тәуелді. Әкімшілік периодты түрде осы өсімдіктер өсетін жерлерде бақыланбалы өрт жасап тұрады. .
Қорғалатын түрлер
Грейт-Смоки-Маунтинсте алғашқы ақ адамдардың қоныстануына дейін, ол жерде американдық бизон және канадалық кәмшат сияқты жануарлар жойылып кетті. XIX ғасырдың сонында тіршілік ету жағдайы құртылу салдарынан сұр және қызғылт сары қасқыр, асыл тұқымды бұғы жойылуына алып келді. Сұры қасқыр әлі Канада, Аляска және Сібірде кездессе, қызғылт сары қасқыр мүлдем жойылу қалпында тұр: мамандардың сараптауы бойынша, әлемде тек 350 жануар қалды. 1991 жылы ұлттық саябақтардың қызметі қызғылт сары қасқырдың Грейт-Смоки-Маунтинске енгізу бойынша эксперимент бастады. Қазіргі уақытта саябақтағы жануарлардың саны 25 дараға жетті. Асыл тұқымды бұғыны енгізу эксперименті 2000 жылы басталды. Жойылып кеткен жыртқыштардың бірі — пума, жануар жайлы нақты деректер 1970 жылдарға жатады.
Жойылып кету қаупі бар түрлердің федералды тізімінде, сүтқоректілердің 2 түрі (жарғанат (индиандық түндік және солтүстік ұшқыш), біріншісі Қызыл кітаптың Бүкіләлемдік табиғат қорғаудың одағында EN санатына ие), құстың бір түрі (кокардты тоқылдақ), балықтардың 4 түрі (Erimonax monacha, Etheostoma percnurum, Noturus baileyi, Noturus flavipinnis), өрмекші сияқтылардың бір түрі (Microhexura montivaga) және өсімдіктердің бір түрі (Geum radiatum, Spiraea virginiana и Gymnoderma lineare) бар. Одан басқа, түрлердің бірнешеуі федералды дәрежеде бақылау астында. .
Дереккөздер
Санат:АҚШ дүниежүзілік мұрасы Санат:АҚШ ұлттық саябақтары Санат:Ұлттық саябақтар
Сыңар
Сыңар Сөз мағынасы — екеудің бірі - егіздің серігі; «жалғыз» дегенмен бірдей екені әркімге аян. «Айырылған сыңарынан коңыр қозым! Қайдасың қалқатайым? Күн мен айдың, Айтсаңшы, кездескенше көбін-азын» (М. Әлімбаев, Өшпес от.). «Сыңар» сөзінің ертедегі мағынасы езгеше болған. Орхон-Енисей ескерткіштерінің біріндегі «сыңары бодун ічкіді» деген жазу қазақшаға аударғанда «халықтың жартысы (бізге) бағынды» дегенге мезгейді. Осындағы «сыңар» сөзінің мағынасын сөздікте «жарты» деп ұғындырады. Бұған сенбеске қақымыз жоқ әрі соны куәландырарлық тағы бір дерек алдымыздан шығады. Қазіргі якут тілінде «аңар» тұлғасы «жарты» мағынасын ұғындырады. Ертедегі жазба ескерткіш пен қазақ тілінде «сыңар», ал якуттарда неге «аңар» қалпында көрінуін түсіндіру артық. Келтірілген деректерге сүйенгенде, қазіргі «сыңар» сөзінің ертедегі тұлғасы сақталған да, тек мағынасына ғана өзгеріс енген.
Егін Ауыл
Егін Ауыл — Ресейдің Астрахан облысы Володар ауданындағы ауыл. Алтынжар ауылдық кеңесінің құрамына кіреді. Халқы 185 адам (2010), олардың 99% қазақтар.
Географиясы
Егин-Ауыл Астрахан облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Еділ өзенінің атырауында және Бушма мен Камардан өзендерінің құрған аралында, Камардан өзеннің сол жағалауында орналасқан. Оң жағалауда — Новинка ауылы орналасқан. Көше желісі екі географиялық нысанадан тұрады: Молодёжная к-сі және Рыбацкая к-сі.
Абсолюттік биіктік теңіз деңгейінен 26 метр төмен.
Қоңыржай, күрт континенталды, жазда температура жоғары және қыста төмен, жауын-шашынның аздығымен, сондай-ақ жылдық және жаздық ауа температурасының үлкен амплитудасымен сипатталады.
Тарихы
2000 жылы 26 мамырда Астрахан облысының Заңымен Ягин Ауыл ауылы Егін Ауыл ауылы болып өзгертілді. 2000 жылдың күзінде Ресей Федерациясының Үкіметі Астрахан облыстық Өкілдік Ассамблеясының Астрахан облысы Володар ауданында орналасқан Ягин Ауыл ауылын Егін Ауыл ауылы деп атау туралы ұсынысын қабылдады (№662 «Географиялық нысаналарға ат қою және Астрахан, Новгород, Орынбор және Псков облыстарындағы географиялық нысаналардың атын өзгерту туралы» 2000 жылдың 6 қыркүйек қаулысы).
Ұлттық және гендерлік құрамы
2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша тұрғындардың саны 185 адамды құрады (86 ер адам және 99 әйел, тиісінше 46,5 және 53,5 %%).
Пойлово-Яха
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Надым өзені өзені су алабының шығыс шекарасынан Пур өзені су алабының солтүстік батыс шекарасына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Егін Ауыл
Ұлттық және гендерлік құрамы
2002 жылғы санақтың қорытындысы бойынша Ягин Ауыл ауылының тұрғындарының ұлттық құрылымында 176 тұрғыны бар халықтың 99% қазақтар құрады.
Пойлово-Яха
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Егін Ауыл
Ішкі құрылымы
Балық аулаушылық, мал шаруашылығы, үй мен ұсақ тауарлы ауыл шаруашылығы.
Көлік
Володар — Кошеванка аймақтық жолынан Камардан ауылына барар жолындағы «Егін Ауыл» қоғамдық көлік аялдамасы (сәйкестендіру нөмірі 12 ОП РЗ 12Н 027).
Дереккөздер
Санат:Астрахан облысы Володар ауданының елді мекендері
Аса үздік шығарма (мақала)
Аса үздік шығарма – Қаныш Сәтбаевтың әдеби-сын мақаласы. «Вестник АН КазССР» журналының 1949 жылғы 5-санында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған.
1949 жылы жазушы М.Әуезовке «Абай» романы үшін бірінші дәрежелі Мемлекеттік сыйлық берілуіне орай жазылған. Ғалым Мемлекеттік сыйлықтың берілуі тек лауреаттың жеке басын ғана емес, сонымен бірге «көп ұлтты Совет Одағының жеке республикалары мен халықтарының аса көрнекті жетістіктерін тану болып табылатынын» атай отырып, қазақ жазушысының осы жолда қажымай-талмай еңбек еткеніне, ұзақ жылдарға ұласқан зерттеу жұмыстарымен айналысқанына назар аударады. Ол бұл ұлы туындыға әдеби сында алғаш рет «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің өмір тіршілігі мен болмыс-тұрмысын бар қырынан жан-жақты суреттеген шын мәніндегі энциклопедия» деген баға берді.
Сәтбаев өзінің романға берген осы жоғары бағасын дәлелдеп, оның идеялық мазмұнына, көркемдік шеберлігіне, құрылымдық ерекшелігіне, көтеріп отырған тарихи жүгіне кәнігі әдебиеттанушы ғалымдарша қысқа шолу жасайды. Аса бай тарихи және әлеуметтік материалдың тамаша көркемдік шешімін тапқанын, автордың Абайды халықтың азамат ақыны, бастаушысы дәрежесіне көтере білгенін ескертеді. Романның тіл байлығын, образ шынайылығын атап өтеді. Жазушының өз «қаһарманының алаңсыз да арпалыссыз (бала Абайдың туған ауылына қайтып келе жатуы), ызалы да мазасыз (рулық талас туған кезде), салқын қанды, мұңлы (Абайдың әкесімен қырғи қабақ болуы) немесе лирикалық көтеріңкі (махаббат пен ақындық шабыт оянған кезеңдер) секілді тұстарында» нағыз суреткерлік талантымен көрінгеніне ерекше тоқталады. Сәтбаев «Абай» романын көркем шығарма ғана емес, танымдық маңызы зор ғылым еңбек ретінде де жоғары бағалайды. Осы тұстағы ғалым тұжырымы ерекше көңіл аударуды кажет етеді. «Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде- бірі бұл кітапты жаман ете алмайды: ғалым- филолог одан қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді; ғалым-этнограф көне заманмен қоса көрінген небір тұрмыстық бейнелер мен өмір құбылыстарын біледі; ғалым-юристер шариғаттан бастап, билер көсіміне шейінгі даланың заң жобаларынан бағалы мағлұматтар жинайды» деп жазды. Ұлы ғалым айтқандай, республика ғалымдары Абай өміріне байланысты осы тақырыпты сала-сала етіп зерттегені белгілі. Мақала кейін академик Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына, 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Еңбекақыны жоспарлау және реттеу.
Нарық жағдайында тауар ретінде еңбек өнімінің нарығы мойындаған  еңбекақы төлемі жұмсалған шығындарға емес, еңбектің нәтижесіне  төленеді. Тауарларды өткізуден түскен қаражаттар тауар өндірушілердің еңбегінің саны мен сапасын  бағалаудағы және олардың жеке табыстарының  негізгі көзін  бағалаудағы жоғарғы белгі болып табылады.
Еңбек қатнастарын реттеудің нормасы болып тарифтік келісімнің және ұжымдық келісім шарттың негізінде жасалған жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың  арасындағы еңбекақы  төлеу бойынша  келісім шарттың қағидасы  табылуы керек. Реформада міндетті төлемге жататын мемлекеттік әлуметтік норматив тәрізді еңбекақының ең аз мөлшері бекітілген. Ең төменгі еңбекақы ең төменгі тұтыну бюджетінің негізінде тағайындалады және әлуметтік факторларға байланысты сараланады.
Ең төменгі еңбекақының экономикалық мағнасы  өнімді еңбектегі және  жұмыс күшін ұдайы өндірудегі жұмысшының қаблеттілігін қолдауды білдіреді. Еңбекшілер табысын кепілденген деңгейін қорғауды жүзеге асыратын бірінғай тарифтік тор еңбекақы төлеу реформасының негізі болып табылады. Осының нәтижесінде, оның базалық  бөлігі болып, халық  шаруашылығының  саласындағы әрбір жұмысшыға кепілденген минималдық еңбекақы табылады. Еңбекақының екінші бөлігі ұйымдарда, кәсіпорындарда және салаларда  балдық  жүйемен бағаланатын, разрятқа,  біліктілік топқа, атаққа және дәрежеге  байланысты,  жұмысшылардың  еңбек стаждарына, біліктіліктеріне, қаблеттіліктеріне  және қолда бар  ақшалардың  мөлшеріне байланысты төленеді.
Еңбекақы күрделі еңбекті жақсы ынталандыру үшін, кәсіпорындарда жауапкершіліктің деңгейі, орындалатын жұмыстың  күрделілігі, қызметкердің  біліктілігі және еңбекақының  деңгейі арасындағы тікелей байланыстарды орнатқан.
Сонымен Қазақстанның  қазіргі жағдайында, еңбекақыны реттеудің және жоспарлаудың  сұрақтарын шешуде мына есептерге көңіл аударылуы қажет:
-	кәсіпорынның нарықтық қызметінің және оның пайдалылығының  нәтижесі;
-	кәсіпорынның кадрлыық саясатының есебі;
-	мамандыққа байланысты қызметкерлердің арасындағы, облыстар, аймақтар арасындағы  жұмыссыздықтың деңгейі;
-	кәсіподақтардың бәсекелестердің және мемлекеттердің әсерлері;
-	байланыс саласындағы кәсіпорындардың саясаттары және т.б.
-	кәсіпорынның салалық және аймақтың қажеттіліктеріне, еңбек жағдайына, қызметкердің біліктілігіне байланысты еңбекақыны саралау;
-	нақты еңбекақының ретті жоғарылауы, яғни көрсетілген еңбекақының өсу қарқыны кезінде инфлясиядан жоғарылап кетуі;
Пайдалынылған әдебиеттер
1.«Кәсіпорын экономикасы»  А.Қ. Мейірбеков, Қ.Ә. Әлімбетов Алматы, экономика 2003 жыл
Жырғалу
Мағынасы — аспай-саспай, керіліп-созылу, манаурау делінген түсіндірме сөздікте, «Сенің бәйбішең жырғалып бір тамақ істеп бергенше шегіміз шұрқырайтын болды» (Ауызекі тіл). Дәл осы іспеттес мағынада кейде «ырғалу» дыбыстық қүрамда да айтылады. «Ырғалып, орнынан ол әрең түрды, Түрегеліп ант ұрған шалды көрді» (Абай тілі сөздігі, 1968, 177). Екі сөз бірігіп «ырғалып-жырғалып» сияқты қос сөз қалпында да қолданылады. Мұның өзі олардың мағына бірлестігін білдіреді. Сөз төркініне шолу жасай келгенде «жырғалу» сөзінің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — туынды мағына екені анықталады.
Қырғыз тілінде жырга — рақаттану, ләззат алу, ал жырғал — рақат, ләззат (К. Юд., КРС, 283), якуттарда үөрүү— В. Радловтың сөздігі бойынша, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде, <:иырға — тайлақ, көңіл көтеру; иырғал — той, қуаныш көңілділік (В. Рад., Опыт..., Ill, 1, 476).
Шындап келгенде, «жырғал» мен «ырғалдың» алғашқы тұлғалары да бірдей болған. Басқа түркі тілдерінің біріндегі «йырғал», екіншісіндегі «үөрүү» тұлғалары қазақ тілінде «жырғал», «ырғал». Дыбыстық қүрамында көріне отырып, емірде екеуі де қолданылатын болған. Демек, екі сездің алғашқы тұлғасы да, мағынасы да, бірдей болған. Рақат емір нәтижесі «жай қозғалып, салғырттыққа жетектейтіндігін «жырғал» сөзінің қазақ тіліндегі мағынасынан байқап отырмыз.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
JavaServer Pages
JavaServer Pages (JSP) - HTML, XML, немесе өзге түрлі құжаттар 1999 жылы Sun Microsystems мекемесі өңдеген, JSP бағдарламасы PHP тіліне ұқсас жұмыс істейді, бірақ Java бағдарламалық тілін қолданады.
JavaServer беттерін орындау үшін, веб сервер немесе servlet container керек, мысалы: Apache Tomcat немесе Jetty.
Сілттемелер
Санат:Java
Райа Килстедт
Райа Килстедт - американдық актриса. Швед ұлтынан Ол 1997 жылы « Үйде жалғыз 3 » комедиялық фильмінде Элис Риббонс рөлін сомдады. Келесі жылдары ол « Тұңғиық әсер» (1998), «Қиыншылықтағы әйелдер» (2009) және «Аттикус институты» (2015) фильмдерінде пайда болды. Теледидарда ол Showtime криминалдық драмасы Декстерде доктор Мишель Росс рөлін және ABC музыкалық драмасы Нэшвиллдегі Мэрилин Родс рөлін ойнады. 2015 жылы ол NBC мини-сериалдарындағы Heroes Reborn фильмінде басты рөлді сомдады.
Ерте өмірі
Килстедт Ланкастерде (Пенсильвания ) дүниеге келген және 1991 жылы Скидмор колледжінің театр өнері бойынша түлегі.
Мансабы
Килстедт 1993 жылы « Арктикалық көк » экшн-триллер фильмінде Ратгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдады. 1995 жылы ол ABC мини-сериалында « Аспан мен тозақ: Солтүстік және оңтүстік», III кітапта және 1995 жылы Эдит Уортонның «Қорғаушылар» соңғы романының ВВС бейімделуінде Лиззи Элмсворт рөлін ойнады. 1997 жылы ол « Үйде жалғыз 3 » отбасылық комедиялық фильміндегі қылмыскерлердің бірі Элис Риббонс рөлін сомдады.
Самораново (Кюстендил облысы)
Самораново (Самораново) — Болгариядағы ауыл. Кюстендил облысына қарасты Дупница қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 749 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2620. Телефон коды — 07039. ЕКАТТЕ коды — 65245.
Сенімсіздік вотумы
Сенімсіздік вотумы - парламентарлық басқару түріндегі мемлекеттерде үкіметтің немесе жеке министрдің саяси бағытының, заң жобасының негізінен парламенттің төменгі палатасымен мақұлданбауы. Іс-жүзінде үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру немесе осы үкіметтің өз еркімен таратылуы мен жаңа үкіметтің қалыптасуына немесе парламенттің (төменгі палатаның) таратылуы мен кезектен тыс парламентік сайлау өткізуге әкеледі.
Дереккөздер
Вотум недаверу Вот на недоверие Mistillidsvotum Misstrauensvotum Motion of no confidence Mocio de demisio Moción de censura fa:رأی اعتماد Epäluottamuslause Motion de censure הצעת אי אמון Bizalmatlansági indítvány Mosi tidak percaya Mozione di sfiducia 内閣不信任決議 불신임 결의 Motie van afkeuring Mistillitsframlegg Mistillitsvotum Wotum nieufności Moção de censura Moțiune de cenzură Вотум Misstroendeförklaring การอภิปรายไม่ไว้วางใจ Вотум недовіри 不信任动议
Чайльд Гассам
Фредерик Чайльд Гассам (ағыл. Frederick Childe Hassam; 17 қазан 1859, Дорчестер, Массачусетс — 27 тамыз 1935, Лонг-Айленд,Нью-Йорк) — американдық суретші.
Биогарфия
Кішкентай кезден бастап суретке қызыққан. 1877 жылы мектепті тастап, The Century Magazine, Harper’s Weekly және Scribner’s Monthly журрналдарына иллюстрация салумен айналысады. 1878 жылы Тостнның көркем өнер клубының кешкі курстарына барады. Сол уақытта ол өзінің алғашқы пейзаждарын салады. Көбінесе бұл Бостонның көрінісі болатын. 1882 жылы Гассамның алғашқы көрмесінде ол өзінің алғашқы жұмыстарын сатты.
1883 жылдың жазында ол Еуропаға барады. Суретші Италияға, Францияға, Голландияға, Англияға және Испанияға барып қайтады. Сондай-ақ көптеген жылдардан кейін АҚШ-қа саяхат жасайды.
1919 жылы Нью-Йоркқа көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды.
Дереккөздер
Орыс уикипедиясынан аударылған.
NGC 4227
NGC 4227 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1786 жылы 2 қаңтарда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4227 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 39329, UGC 7296, MCG 6-27-43, ZWG 187,33.
Пюллиньи
Пюллиньи (Pulligny) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Нанси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,3 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54437, пошта индексі — 54160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1218 адамды құрады. Халық тығыздығы — 130,97 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары‎
Электронды кітап
Электронды кітап сөзінің бірнеше мағынасы бар:
Сен-Капрез-д'Еме
Сен-Капрез-д'Еме (Saint-Capraise-d'Eymet) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Бержерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,18 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 141 адамды құрады. Халық тығыздығы — 12,61 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Міндетті вотум
Міндетті вотум - бірқатар елдердегі айыппұл төлету арқылы мемлекеттік билік органдарын сайлаудағы дауыс беруге барлық жұмысқа жарамды азаматтарды дауыс беруге қатысуын заңдық міндеттеу.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Ұрық жолы
Ұрық жолы — ұрықтың бастапқы жыныс клеткаларынан бастап, гаметалардың пайда болуына дейінгі клеткалар жиынтығының даму жолы. Ұрық жолы туралы түсініктемені неміс ғалымдары М.Нуссбаум (1880) және А.Вейсман (1885) берді. Олардың анықтамасы бойынша жыныс клеткалары ұрық дамуының бастапқы кезеңінен-ақ басталады және олардың ядроларында организмнің тұқымқуалаушылық қасиеттерін ұрпақтарға тасымалдайтын ұрық плазмасы болады. Жыныс клеткаларының ұрық дамуының бастапқы кезеңінен бастап-ақ түзіле бастайтыны көптеген жануарларда анықталған. Алғашқы жыныс клеткалары ұрықтың бөлшектену кезеңінде пайда бола бастайды. Бірақ көпшілік жануарларда (буынаяқтыларда, қосмекенділерде, құстарда) бастапқы жыныс клеткаларын ультракүлгін сәулелерімен немесе басқа қауіпті заттармен әсер етіп жоятын болса, организмнің одан әрі дамуында жыныс бездері жетілмейді. Бастапқы жыныс клеткаларының соматикалық клеткалардан морфологиялық және биохимиялық тұрғыдан үлкен айырмашылықтары бар.
Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат: Биология Санат: Адам
Тархандық жерлер
Тархандық - ру -тайпа билеушілері мен ақсүйектерінің  жерге ерекше және дербес құқықтығы.
Яғни, хан (сол дәуірдегі немесе сол мемлекеттегі лауазымы ең жоғары адам) өзінің қолбасшылырына, уәзірлеріне немесе еңбек етіп, пайдасы тиген адамдарға өз атынан бөліп берген жерлері. Ал тархандық сыйлыққа, жерлерге ие болғандар ол жерге ерекшк қарады. Тархандық жер иелері өзіне қызмет еткен құлдарға, жұмысшыларға жерді бөліп бере алмады. Себебі, ол жерлерді хан тікелей өзіне сыйлыққа берген және заң бойынша құлдар мен жұмысшылар тархандық жер иесі бола алмайды. Кейбір деректерде "тархан" сөзі қолданылады. Ал "тархан" сөзі - орта ғасырларда батыс Түрік қағанатында сот қызметін атқарған шенеуніктер және моңғол дәуірінен кейінгі кезеңде билік құрған мемлекеттерде тархандық құқық, яғни сый алған ақсүйек өкілдері.
Мадаваска (Мэн)
Мадаваска (Madawaska) — Мэн штатының Аростук округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 4035 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 146.2 км² шамасында. FIPS коды — 23-42520.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Параллель радиусы
Параллель радиусы –– әрбір географиялық параллель – шеңбер, оның радиусы r осы параллельдің геодезиялық ендігінің B мына функциясы болып табылады: мұндағы N - B ендігінен эллипсоид бетіне нормальдың ұзындығы; a — үлкен жарты ось; e^2 — меридиандық эллипс эксцентриситетінің квадраты.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Чадыри
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сунжа өзені Грозный қаласынан Аргун өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек және Еділ өзендері аралығындағы Каспий теңізі су алабының өзендері.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шешенстан өзендері Санат:Дағыстан өзендері
Ошақбай Асылбеков
Ошақбай Асылбеков (1929-2004) – Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген кенші. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1952). Еңбек жолының алғашқы төрт жылында журналист болып, кейіннен кенші болып қызмет істеген.
Ошақбай тәуелсіздік жылдары Қазақстанда жүргізілген реформаларға да белсене қатысты. Бірнеше ордендердің және медальдардың иегері.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Луис Энрике
Луис Энрике Мартинес Гарсия (исп. Luis Enrique Martínez García; 8 мамыр 1970, Хихон, Астурия, Испания)— испаниялық футболшы және футбол бапкері. Испания Ұлттық футбол құрамасы мен "Барселона", "Рома", "Сельта" клубтарынның экс-бапкері.
1994, 1998, 2002 жылдары әлем чемпионатына қатысты.
Карьерасы
"Реалда" да, "Барселонада" да ойнаған санаулы футболшылардың бірі. 2004 жылы "Барселона" сапында ойнап жүріп карьерасын аяқтады.
Бапкерлік карьерасын 2008 жылы "Барселона Б" клубын жаттықтырудан бастады. Кейін "Рома" мен "Сельтаны" жаттықтырды да, 2014 жылы мамыр айында "Барселонаның" тізгінін ұстады. Каталондық клубты жаттықтырған төрт маусымда мүмкін болған жүлденің бәріне қол жеткізді (Чемпиондар Лигасы-2015, УЕФА Суперкубогы-2015, Клубтар әлем чемпионаты-2015, Испания чемпиондығы, Испания кубогы, Испания суперкубогы)
2017 жылы мамыр айында каталондық клубтың бапкерлігінен босады. 2018 жылы шілдеде Әлем чемпионатынан кейін Ұлттық құраманың тізгінін ұстады.
Бапкерлік статистика
2018 ЖЫЛҒА ДЕЙІНГІ
Ойыншы ретінде
🇪🇸 Реал Мадрид 🇪🇸 Барселона
Испания ұлттық құрамасы
•	Жалпы: 1 трофей
Жеке
Санат:Барселона ФК ойыншылары Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары Санат:Испания футболшылары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Испания футбол жаттықтырушылары Санат:Рома ФК жаттықтырушылары Санат:Сельта ФК жаттықтырушылары Санат:Барселона ФК жаттықтырушылары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары Санат:1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:Испания Олимпиада чемпиондары
Вильфранш-д'Алье
Вильфранш-д'Алье (Villefranche-d'Allier) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Монлюсон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 39,63 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03315, пошта индексі — 03430.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1319 адамды құрады. Халық тығыздығы — 33,28 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Ембімұнайгаз
«Ембімұнайгаз» — Қазақстандағы ең көне мұнай компаниясы. Ол алғаш рет 1922 Ембімұнай тресті болып құрылған. Қазір оның құрамындағы «Қайнармұнайгаз», «Жайықмұнайгаз», «Доссормұнайгаз», «Жылыоймұнайгаз» деп аталатын 4 өндіру басқармалары Атырау облысындағы 37 кен орынын игеріп жатыр. Олардың ішіндегі 15 кеніштің өнім өндіру көлемі тым төмен деп саналады. Жалпы мұнай қоры 68 миллион тоннаға бағаланған. Кәсіпорын жыл сайын 2,7 миллион тонна мұнай өндіреді. Онда бес жарым мыңға жуық адам еңбек етеді.
Санат:Қазақстан компаниялары
Ла-Ремюе
Ла-Ремюе (La Remuée) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Авр округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,03 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76522, пошта индексі — 76430.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1332 адамды құрады. Халық тығыздығы — 189,47 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Химиялық байланыстар
Химиялық байланыстар — химиялық элементтер арасындағы тұрақты тепе-тең күйдегі жүйе жасауға келіп тірелетін (молекула, ион, радикал) электромагниттік әсерлесу жиынтығы.
Жалпы мәліметтер
Химиялық байланыс — атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі.
Кванттық механика көзқарасы тұрғысынан химиялық байланыс валенттілік сұлба және молекулалық орбиталдар әдісімен түсіндіріледі. Химиялық байланыс түзілуіне қарай төртке бөлінеді: Иондық Химиялық байланыс электр терістілігі бойынша айырмашылығы үлкен металл мен бейметалл атомдары арасында түзіледі. Химиялық әрекеттескенде валенттік электрондарын беріп, оң зарядты иондарға (катиондарға): К־–е–К+ бейметалл атомдары электрондар қосып алып, теріс зарядты иондарға (аниондарға) айналады: Cl+е–Cl־. Әр аттас зарядты иондар бірін-бірі тартып молекула құрайды: K+ + Cl ־= KCl. Иондық Химиялық байланыс қарама-қарсы зарядталған иондардың электрстатикалық тартылысы нәтижесінде жүзеге асады. Иондар түзілу арқылы жүзеге асатын байланыстарды иондық байланыс, қосылыстың өзін иондық қосылыс деп атайды. Иондық қосылыстардың қайнау, балқу температурасы жоғары, қызуға тұрақты, олар полюстік еріткіштерде тез ериді, ерітінділері электр тогын жақсы өткізеді.
Ковалентті Химиялық байланыста — әрекеттесуші атомдарға ортақ электрондар жұбы пайда болып, олардың санына қарай бір немесе бірнеше еселенген байланыстар түзіледі. Мысалы, сутек молекуласы атомдары арасында бір (Н:Н), оттек молекуласында қос (:О::О:), азот молекуласында үш (:N:::N:) еселенген ковалентті Химиялық байланыс бар. Ковалентті Химиялық байланыстар электрон жұбының атомдардың арасында орналасуына қарай полюсті және полюссіз деп екіге бөлінеді.
Полюсті молекулада Химиялық байланыс түзетін ортақ электрондар электр терістілігі күшті атомға ығыса орналасады. Молекуланың полюстілігі диполь моменті арқылы көрсетіледі. Полюстік молекулалардың қайнау және балқу температурасы төмен, полюсті еріткіштерде үйектеліп иондарға ыдырайды.
Полюссіз ковалентті Химиялық байланысты молекулада электрон жұбы атомға ауыспай, симметриялы түрде ортада орналасқан. Полюссіз Химиялық байланыстағы қосылыстардың қайнау және балқу температуралары төмен, полюсті еріткіштерде иондар түзбейді, электр тоғын өткізбейді. Ортақтаспаған электрон қосағынан және электронсыз бос орбитасы бар атомдардан (донар-акцепторлы) түзілетін сутектік және металдық Химиялық байланыстар координациялық байланыс деп аталады. Сутекті Химиялық байланыс — екі не бір молекуладағы атомдар арасында сутек атомының оң заряды арқылы түзіледі.
Металдық химиялық байланыс — металл атомдарының сыртқы қабатындағы бос электрондар қатысуымен түзілетін байланыс. Химиялық байланыс валенттік электрондар арқылы жүзеге асады.
Химиялық байланысының негізгі сипаттамалары:
Байланыс энергиясы — өзара байланысқан атомдарды не иондарды бір-бірінен ажырату үшін жұмсалатын энергия. Байланыс ұзындығы — химиялық байланыстағы атомдар ядроларының арасындағы қашықтық, валенттік бұрыш — байланысқан атомдар ядролары арқылы жүргізілетін жорамал сызықтар арасындағы бұрыш. Бұл көрсеткіштер зат молекуласының құрылысын, пішінін және беріктігін сипаттайды.
Химиялық байланыстардың түрлері
Химиялық байланыс түзілген кезде әрекеттесуші атомдардың сыртқы электрондық қабаттарында өзгерістер жүреді. Байланыстың төрт түрі болады.
Ковалентті байланыс
Ковалентті байланыс екі бейметалл атом арасында ортақтасқан электрондары болатын байланыс түрі. Химиялық байланыстың түзілуін электртерістілік ұғымын қолданып түсіндіруге болады.
Электртерістіліктері бірдей элемент атомдарының арасында (Н2, О2, N2, С12) байланыста болатын сутек молекуласының түзілу мысалында қарастырайык. Сутек атомының электрондық формуласы 1s1. Сутектің электротерістілігі 2,1. S-электрондарының электрон бұлттары сфера (шар) тәрізді, олардың өзара әсерлесуін былай көрсетуге болады:
500px
Cонда s электрондарының бұлттары өзара қабысып, екі электрон екі ядроға да ортақ, олардан бірдей қашықтықта орналасады. Бірдей атомдардың арасындағы байланыс полюссіз ковалентті байланыс деп аталады. Электрон бұлттары қабысуы нәтижесінде энергия бөлініп, молекула түзіледі. Бұл энергия шамасы молекуладағы байланыс беріктілігін сипаттайды, олай болса молекула жеке атомдарға қарағанда тұрақты жүйе болғаны.
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:90%"> Полюссіз ковалентті байланыста байланыстырушы электрон жұбының бұлты ядролардан бірдей қашықтықта орналасады.
Молекулалардың құрылымдық формулаларында бір электрон жұбына бір сызықшаға ( - ) сейкес келеді. Сутек атомдарының валенттіліктері I, себебі валенттілік байланыс түзуге жұмсалған электрондар санымен анықталады. Сутегі молекуласындағы элементтердің тотығу дәрежелері нөлге тең, себебі атомдардың электртерістіліктері бірдей, электрондар жұптары екі элемент ядросынан бірдей қашықтықта орналасады.
Енді оттегі молекуласындағы байланыстың түзілуін қарастырайық.
Оттек атомының электрондық формуласы 1s22s22p4, валенттілік электрондары 2s22p4, электртерістілігі 3,5.
Электронды-графикалық формуласын қарасақ, валенттілік электрондар саны 6, оның екеуі дара күйінде, міне, осы электрондар екінші оттек атомындағы дәл осындай электрондармен екі жұп түзеді, яғни байланыс саны екі. Енді әр атом ядросын 8 электроннан айналатын болады. Сөйтіп, бұл мысалдан да көретініміз молекула түзілгенде аяқталған 8 электронды қабаттың пайда болуы.
Оттек атомдарының тотығу дәрежелері нөлге тең, валенттіліктері ІІ-ге тең болады. Еселі байланыс дара байланысқа қарағанда беріктеу болады.
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:90%"> α - байланыс дегеніміз электрон бұлттарының қабысу ауданы ядролардың қосылу сызығының бойында жатқанда түзілетін байланыс (а). Ал pi-байланыс — электрон бұлттарының қабысу ауданы ядроларды қосатын сызықтың екі жағында орналасқанда түзіледі (ә).
Оттегі молекуласында атомдар бір-бірімен екі байланыспен байланысқан, оның бірі - α болса, екіншісінің - пи –байланыс екендігін байқайсыңдар.
Олай болса пи -байланыс, тек қайталанған байланыстарда болса, α -байланыс дара байланыс кезінде түзіледі.
Демаркациялық желі
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Демаркація кордонів
Химиялық байланыстар
Сутектік байланыс
Сутектік байланыс оң зарядты полюстікке ие болған сутек атомы мен теріс полюсті, электртерістігі күшті, бөлінбеген электрон жұбы бар (көбіне F, О, N, кейде CI, S) атомдар арасында түзіледі. Сондықтан сутектік байланыстың механизмін жартылай электростатикалық, жартылай донорлы-акцепторлы деп қарастыруға болады.
Сутектік байланысқа белоктардағы карбонил тобы мен амин тобындағы сутектің арасында түзілген байланыс мысал бола алады.
Кіші молекулалы су, спирт, альдегид тәрізді заттардың қалыпты жағдайда сұйық күйде болуы сутектік байланыстың әсерінен. Сонымен қатар, аммиак, фторсутек сияқты газ күйіндегі заттардың оңай сұйылуы олардың молекуласының арасында түзілетін сутектік байланыстар арқылы іске асырылады.
Сутектік байланыспен байланысқан заттар молекулалық кристалдық торға ие болады.
Иондық байланыс
Иондық байланыс катиондар мен аниондардың арасында электро-статикалық тартылу күшінің нәтижесінде пайда болады. Химиялық әрекеттескен атомдар 8 электронды тұрақты октет қабатқа ие болып, катион мен анионға айналу үшін олар күшті металдар мен бейметалдарға жатуы тиіс.
Иондық байланысқан қатты заттар иондық кристалдық торға ие болады. Сондықтан олар қатты, берік, қиын балқитын заттарға жатады. Иондық байланыс көбіне нағыз типтік металдардың оксидтері мен гидроксидтеріне және барлық тұздарға тән.
Әдетте, бір молекуланың ішінде байланыстың әр түрлі типтері кездеседі. Мысалы, күшті негіздерде (КОН, Са(ОН)2, т.б. ) металл катионы мен гидроксотоп арасында иондық, ал оттек пен сутек арасында коваленттік полюсті байланыс түзіледі. Оттекті қышқылдардың тұздарында да (K2SО4, СаСО3, т.б.) металл катионы қышқыл қалдығының анионымен иондық байланыспен байланысса, оттек пен бейметалл (С, S) арасында коваленттік полюсті байланыс түзіледі.
Жалпы алғанда, химиялық байланысты типтерге жіктеу шартты сипатқа ие. Өйткені олардың түпкі негізі бір. Мысалы, иондық байланысты коваленттік байланыстың шекті түрі деп қарау керек. Металдық байланыста коваленттік полюсті байланыстың да, иондық байланыстың да элементтері бар. Көптеген заттарда "таза" бір ғана химиялық байланыс типі бола бермейді. Мысалы, ас тұзы — натрий хлориді иондық байланысты қосылыстарға жатады. Іс жүзінде оның 84% байланысы иондыққа, қалған 16%-і коваленттіге тиесілі. Сондықтан химиялық байланыстың полюстік дәрежесін біліп тұрып, нақты қай типке жататынын сөз еткен дұрыс.
Егер галогенсутектер қатарындағы байланыстың полюстік дәрежесінің өзгеруіне келсек, фторсутектен астатсутекке қарай: HF→HCl→HBr→HI→HAt төмендейді. Себебі галоген мен сутектің электртерістіктерінің айырмашылығы азая түседі де, ақыры астатсутекке жеткенде байланыс полюссіз коваленттіге жуықтайды.
Химиялық байланыстың барлық типтері мен түрлерінің негізі бір болатыны — олардың бәрінің де табиғаты электрондық бұлттардың тығыздығының өзгеруіне тәуелді. Химиялық байланыстың түзілуі кез келген жағдайда электрондық-ядролық әрекеттесудің арқасында, осы кездегі энергия ұтысының (бөлінуінің) нәтижесінде іске асады. Оны барлық химиялық байланыс типтерінің белгілерін өзара салыстырғанда байқаймыз.
Металдық байланыс
Металдың кристалдық торының түйіндерінде атомдар немесе олардың иондары орналасатыны белгілі. Металдық тордағы бостау күйдегі делокальданған электрондар көптеген ядролардың арасында өзара тарту күштерін тудырып, металдық байланыс түзеді. Металдардың сыртқы деңгейіндегі валенттік электрондар саны аз болатындықтан, олардың иондарға айналуы қиын емес: Me - ne- → Ме+n
Мұндай қабілетті металдар бос күйде де, химиялық әрекеттесу кезінде де көрсетеді. Бос күйдегі металдың белгілі физикалық қасиеттері: электр- және жылуөткізгіштігі, қаттылығы, иілімділігі, созылғыштығы, өзіне тән жылтыры, т.б. булардың барлығы металдық байланысқа тәуелді.
Металдардың валенттік электрондары өз ядросымен нашар байланысқан. Сондықтан, бір-бірінен оңай ажырайды және металда теріс иондар қатары қалыптасады. Бұл иондар кристалдық торда орналасқан және электрондардың көбісі бүкіл кристалл бойынша жылжи алады. Металдың электрондары бүкіл металдағы атомдарды байланыстырады. Металдағы электрондар(валенттік электрондар) газ бен кристалдық торлардағызарядталған иондардың арқаумен бір-бірімен әрекеттесуіне себепші болған - химиялық байланыс. Металдық байланыстың идеалды моделі металдың валенттік электрондармен жарым-жартылай топтастырылған энергетикалық аймағының (өткізу қабілеті бар зонасы) пайда болуына сәйкес келеді. Металдарды құрастыратын атомдардың жақындасуымен валенттік электрондардың атомдық орбиталдары, түйіндес қоспаның делокализдалған p-орбиталдар сияқты, кристалдық торлар бойынша делокализдалған p-орбиталдарға айналады. Металдық байланыстыңсандық сипаттамасы квант механикасымен ғана бола алады. Сапалық сипаттаманы коваленттік байланыстың ұғымымен түсінуге болады.
Металдың екі атомы жақындасқанда, мысалы Li, коваленттік байланыс пайда болады, сонымен валенттік электрондың әр энергетивтік деңгейі екіге бөлінеді. Li атомдардың N саны кристалдық торларды жасаған кезде, көрші атомдардың электрон бұлттарының қайта жабуы валенттік электрондың әр энергетикалық деңгейі N деңгейлерге бөлінеді. Деңгейлердің саны көп болғандықтан, олар бір-біріне жақын орналасқан. Сол үшін оларды энергетикалық деңгейлердің бөлінбейтін, әрі ақырғы ені бар, бір зонасы деп есептеуге болады. Валенттік электронлардың саны бірдей болған екі атомдық молекуламен салыстырғанда, әр атом көп байланыстардың пайда болуына үлес қосып жатады. Сондықтан, жүйенің энергиясының минимумы (немесе байланыстың максимумы) молекуладағы екі центрлік байланысына қарағанда, үлкен қашықтыққа жете алады.
Металдардағы атомдар арасындағы қашықтық, коваленттік байланыспен құрылған қосылыстарға қарағанда (металлдық атомдардың радиусы әрқашан коваленттік радиусынан үлкен) едәуір үлкен. Ал үйлестіретін саны (ең жақын көршілердің саны) металдың кристалдық торыларында көбінесе 8 немесе 8-ден үлкен. Ең көп кездесетін кристалдық құрылымдардың үйлестіретін саны 8 (көлеміцентрир. текше), 12 (шекцетрир. текше немесе гексаген. тығыздап оралған). Коваленттік радиустарды пайдаланып металл торларының параметрлерінің есептеуі төмен нәтижелерді көрсетеді. Осылайша, Li2 молекуланың (коваленттік байланыс) Li атомдардың арасындағы қашықтығы 0,267 нм, ал Li металлдың ішінде 0,304 нм тен. Металлдағы әр Li атомдың ең жақын көршілерінің саны 8 болса,  есе көп қашықтықта тағы 6 бар. Байланыстың энергиясы Li бір атомға санасақ, ең жақын көршілердің саны өскеннен Li2 үшін 0,96.10-19Дж-нен, кристаллдық Liүшін 2,9.10-19 Дж-ге өседі.
Марко Бечис
Марко Бечис (Marco Bechis, 24 қазан 1955, Сантьяго) – Чили және Италия кинорежиссёрі, сценариші.
Биографиясы
Сан-Паулуда тұрған, саяси қайшылықтардың салдарынан Аргентинадан Миланға көшіп кеткен. Миландағы кино мектебінде оқыған. 1980 жылдары Буэнос-Айресте мектеп мұғалімі, Нью-Йоркте видеоәртіс және фотограф болып қызмет істейді.
1991 жылы жеке фильмін түсіреді. Аргентинадағы хунттардың әскери диктатурасы мен репрессияға ұшырағаны туралы фильмі бірнеше рет марапатқа ие болған.
Түсірген фильмдері:
Шәкен Айманов ескерткіші
Шәкен Айманов ескерткіші — қазақтың атақты актері, режиссер, 1964ж КСРО-ның халық артісі, қазақ киноматоргафиясының негізін салушысы Шәкен Аймановтың құрметіне орнатылған ескерткіш.
Сілтемелер
Жаңалықтар архиві Санат:Қазақстан ескерткіштері
Миттерзилль
Миттерзилль (Mittersill) — Аустриядағы жәрменкелік коммуна. Зальцбург федералды жеріне қарасты Целль-ам-Зе округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5464 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 132.03 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — ZE, ресми идентификациялық коды — 5 06 13.
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Вольфганг Фиртлер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Зальцбург елді мекендері
Доқтырхан Тұрлыбек
Доқтырхан Тұрлыбек (1949 жылы туған, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы Қарасаз ауылы) - жазушы, сықақшы.
Гелий
thumb|солға|100px|Гелий He Гелий (лат. Helium; He) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы химиялық элемент; ат. н. 2, ат. м. 4,0026. Гелийді 1868 ж. француз астрономы Ж.Жансен мен ағылшын астрономы Дж.Н. Локьер күн сәулесінің спектрінен тапқан, 1895 ж. ағылшын химигі У.Рамзай радиоактивтік клевеит минералынан бөліп алған.
Доқтырхан Тұрлыбек
Шығармашылығы
Бүгінде Халықаралық "Түркі әлемі" студиясының бас директоры.
Жыланды (тау, Павлодар облысы)
Жыланды – Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау.