Хараппа_дәуірінің_өнері
Егерде ғылыми анықтамасы демейақ, үнді өнерін түсінуді және өзгелерден айырмашылығын ұғынуды жеңілдету мақсатында ғана оның ортақ бір формуласын шығару керек болса, онда бұл жерде негізгі көркемдік принцип ретінде «өсірінді форма» туралы айтқан жөн болар еді. (Бұл мысыр өнеріне тән делінетін «текшелік форма» немесе көне Месопотамия өнеріне тән «цилиндрлік форма» секілді мағынада алынып отыр.) ''«Өсірінді форма»'' ұғымына бейнелеудің көрермен сезіміне, түйсігіне тікелей үстемелей әсер дарытатын, қозғау салу, дамыту, байыту сияқты сезімталдық элементтері жатады. Үнді пластикасын көзбен көріп қоймай, қолмен ұстап көргің келіп тұрады. Ол біржола біткен дүние емес, өзімен-өзі шектелу де емес, сонысының өзімен көрерменді бейжай қалдырмайды. Оның үстіне Үндістанда өнердің басқа түрлеріне қарағанда мүсін өнері жетекші роль атқаратындығын ұмытпаған жөн. Хараппа дәуіріндегі көркемдік құбылысты талдап-ұғыну үшін үлгімысал ретінде қолөнер туындыларын ғана емес, қаланы жоспарлау ісін де өз алдына қарастыруға болар еді. Күйдірілмеген кірпіштен салынған жекелеген ғимараттарды, шынын айтсақ, іргетастары арқылы ғана жобалап шамалауға болады. Алайда, үлкен қаланы жоспарлау ісі әр кезеңнің көркемдік бағытын, деңгейін көрсететінін мойындайтын болсақ, Үндістанның солтүсік-батысындағы инд мәдениетіне жататын қалалар осынау көне мәдениеттің айтулы жетістіктері екендігі дау туғызбайды. Бұл жайды, ең алдымен, олардың орналасу принципі — тұрмысқа барынша жайлылығы, кеңістік аясы жан-жақты ойластырылған ой еркіндігі айқын дәлелдейді. Мұның өзі Хараппа дәуіріндегі қалаларды ежелгі және кейінгі бой көтерген қалалардан ерекшелендіре түседі. Билеуші қала тұрғындары құдіреттілігін көрсететін құрылыстар батыс жаққа, мықты қорған ішіне аласа дөңеске салынған да, ал қаланың сол кездердегі көлемімен салыстырғанда мейлінше аумақтылығымен таңдандыратын негізгі тұрғын бөлігі қорғаннан бөлек, шығысқа қарай, дәл сондай жазықтау дөңеске орналасқан. Бұл қалалардың көзге ұратын мынадай бір ерекшелігі бар: бірінші, діни бағытта пайдаланылған дейтіндей ғибадатханалар мен діни ғимараттардың болмауы және екінші жағынан да қорған ішінен табылған қоғамдық құрылыстардың қай-қайсысы да діни рәсімдерге арналмағандығын айғақтай түсетіні. Бұған Мохенджо-Даро мен Хараппадағы зор астық қоймалары, сол сияқты Лотхал өзен портындағы кеме жөндейтін әжептәуір көрнекі құрылыс — док мысал бола алады. Мохенджо-Даро қамалы ішіндегі суға шомылатын әйгілі орындар, әрине, діни мақсатқа да қызмет етуі мүмкін. Әйтсе де, шомылатын орын ретінде салынған осы құрылыстардың өзін де көпшілікке арналран ғимарат деп қарауға әбден болады, өйткені бұл жерлерде, соншалық аумақтылығы демесеңіз, қалалардың тұрғын бөлігіне тән көптеген үлкен үйлердегі тұрмыстық тазалық үшін қажетті қолайлы жағдайдың бәрі орын алған. Қалай болған күнде де, бұдан көп кейініректегі Үндістанда суға жуыну діни рәсімге айналғаны сөзсіз, ал бұдан шығатын қорытынды — денені таза ұстаудың өзі де діни мағына алып, ол көне заманның да өзіндік бір әдет-ғұрпы саналуы мүмкін. Техникалық жағынан әбден жетілген бұл ғимараттарды жоспарлау ұқыптылығы, тұп-тұзу еңселі, кең құлашты өрістілік құрылыс өнері жоғары дәрежеде дамығандығын дәлелдейді. Мәселен, кірпішті құю пропорциясының, шамасының қалтқысыз сақталуы. Мұның бәрі — жекелеген жетістіктер емес, әлеуметтік мәні терең жалпы көркем мәдениеттің белгілі бір деңгейінің көрсеткіші.