cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты
Н.Оспанғазиева – фонетика бөлімінің кіші ғылыми қызметкері
2006 жылы ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жанындағы аспирантураның күндізгі бөліміне оқуға қабылданып, профессор З.М.Базарбаеваның жетекшілігімен «Түркі тілдеріндегі фонологиялық айырым белгілерінің тарихи негіздері» тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация тақырыбын бекітті. 2008 жылы аспирантураны бітіріп, осы жылдың қыркүйегінен бастап бүгінгі күнге дейін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында фонетика бөлімінде аға лаборант, ғылыми қызметкер, кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеп келеді. 2010 жылдың 11-қазанында жоғарыда аталған кандидаттық диссертация тақырыбы негізінде 10.02.06 – түркі тілдері мамандығы бойынша талқылаудан өтіп, аяқталған ғылыми жұмыс ретінде бір ауыздан қабылданып қорғауға ұсынылды.
Қазіргі кезде ол қазақ тілінің тарихи фонетикасы бойынша зерттеу жұмысын жүргізіп келеді. Н.Оспанғазиева тарихи фонетика саласымен шұғылданып фонологиядағы айырым белгі теориясымен айналысуда. Қазақ тілінің фонологиялық жүйесінде бірөлшемді және көпмөлшемді айырым белгілер сөздерде және сөзтұлғаларда мағына ажыратушы қызмет атқаратыны және олардың еліктеуіш сөздерден келуі дәлелденді. Қазірде 20-ға тарта ғылыми мақалалары бар: Қазақ фонологиясындағы айырым белгі теориясы. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Тілтаным» журналы. 2008. №3. Бірөлшемді және көпмөлшерлі айырым белгілер. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Хабарлары 2008 ж. №5. Қазақ тіл біліміндегі морфонологияның фонологиямен байланысу жолдары. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Тілтаным» журналы. 2008. №4. Фонема және оның айырым белгілері. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Хабарлары 2009 ж. №4. [қ], [к] мен [ғ], [г] дауыссыз дыбыстарының фонетика-фонологиялық белгілері. // «Қазіргі білім берудегі ізгілендіру үрдістері және жаңаша оқытудың өзекті мәселелері» ХҚТУ профессоры Ө.Танабаевтың 70 жылдығына арналған Халқаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары I бөлім. Шымкент, 2010 ж.
Н.Оспангазиева жылда өтетін ғылыми-методикалық және теориялық конференцияларына, мемлекеттік тілге қатысты дөңгелек үстелге үзбей қатысып келеді.
Бүгінде ғылыми жұмыстармен қатар А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жанынан шығатын «Тілтаным» ғылыми басылымның редакция алқасының құрамында жауапты шығарушылардың бірі болып қоғамдық негіздегі жұмыстарды атқарып келеді.
Терминология бөлімінің тарихы
Қазақ ССР-і Ғылым академиясының Тіл білімі институтының Терминология және аударма бөлімі алғаш рет 1981 жылы құрылды. Құрамында филология ғылымдарының кандидаттары А.Есенғұлов, Р.Өрекенова, ғылыми қызметкерлер А.Құсайынов, Б.Бекмұхамедов, Т.Аппақова, М.Шәріпова, С.Жетпісов, Р.Сарқұлова, Н.Әшімбаева, Ж.Нәлібаев сынды ғалымдар мен жас мамандар болды. Сол құрылған кезден бастап 1989 жылға дейін бөлімді ҚР ҰҒА-сының академигі, филология ғылымдарының докторы Ө.Айтбайұлы басқарып келді. Осы жылдар аралығында бөлім қызметкерлері ең алдымен картотекалық қор жасауға кірісті. Осындай ауқымды жұмыстың нәтижесінде 1980 - жылдарға дейін жарық көрген екітілді терминологиялық сөздіктер бір ортаға жинақталып, әліпбилік тәртіпке келтірілді. Бірнеше жылға созылған бұл күрделі жұмыс бөлімнің 500 мыңға жуық тілдік бірлікті қамтыған картотекалық қорының негізі болды.
1981-1993 жылдары Терминология және аударма бөлімі сол кездегі ҚСРО Министрлер Советі (қазіргі Министрлер Кабинеті) жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссиямен тікелей тығыз байланыста болды. Ғылымның әртүрлі саласында пайда болып, ала-құла қолданылып жүрген терминдердің бір ізге түсуіне, ғылыми тұрғыдан реттелуіне бөлім қызметкерлері атсалысты. Осы ретте бөлім меңгерушісі Ө.Айтбайұлының аталмыш комиссияның ғалым-хатшысы ретінде Мемтерминком ережесінің қайта жазылуына, түрлі салалар бойынша сөздіктердің талқыдан өтіп, жарық көруіне зор үлес қосқандығын атап өту керек.
Сондай-ақ осы кездері М.Әуезов атындағы Шымкент педагогикалық институтының профессоры Қ.Бектаев тобымен өзара шартқа отыру арқылы жинақталған сөздіктер ЭЕМ сарабынан өткізіліп, ғылымның ірі бес саласы бойынша түзілетін әртүрлі сөздіктердің өзегіне айналды. Аударма ісіне қатысты да сол кездері жарнамалар аудару, түрлі мекемелерден түсіп жататын құжаттар, нұсқаулықтар, стандарттар жобаларын аудару тәрізді жұмыстар жолға қойылды. Бұл қазақ терминологиясы және аудармасының тек теориялық тұрғыдан ғана емес, практикалық тұрғыдан да қатар жүзеге асырылып отырғандығын көрсетсе керек.
Бөлімнің ең басты мәселесі - бөлім меңгерушісі Ө.Айтбайұлының жетекшілік етуімен осы жылдары қазақ терминологиясы туралы зерттеу жұмыстары мен өзекті мәселелерге арналған бірқатар тақырыптар нысан ретінде алынып, айтарлықтай деңгейде өзіндік үлестерін қосты. Атап айтқанда, «Қазақ терминологиясының жасалу көздері» (1981-1984); «Қазақ әдеби терминологиялық лексикасының дамуы» (1985-1987); «Қазақ тілі терминологиясын қалыптастырудың және дамытудың принциптері» (1988-1990). Нәтижесінде мынадай ұжымдық жинақтар мен кітаптардың жарық көргендігін атап өту керек: “ Тіл мәдениеті және баспасөз». Алматы. Ғылым. 1968; «Өрелі өнер». Алматы. 1976; «Сөз өнері». Алматы. Ғылым. 1978; «... ұлт саясатын бұрмалаушылар». Алматы. Ғылым. 1981; «Қазақ терминологиясының мәселелері». Алматы. Ғылым. 1986; «Аударманың лексика-стилистикалық мәселелері». Алматы. Ғылым. 1987; «Термин және олардың аудармалары». Алматы. Ғылым. 1990.
Қазіргі таңда жарық көріп отырған «Қоғамдық ғылымдар терминдерінің орысша-қазақша және қазақша-орысша сөздігінің» екі томдық нұсқасының негізі сол кезде қаланған еді. Бұл бөлім атқарған ең күрделі жұмыстардың бірі. Ө.Айтбайұлының құрастырушы ретінде де әрі жетекшілігімен аталмыш сөздік бірнеше рет өңделіп, сұрыпталып, толықтырылды.
Қоғамымыздағы айрықша тарихи кезең – 1989 жылы Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылуына байланысты бөлім меңгерушісі Ө.Айтбайұлы вице-президент болып сайланды. Осыған орай бөлімнің меңгерушілігіне филология ғылымдарының докторы, профессор Б.Қалиұлы тағайындалды.
Профессор Б.Қалиұлының жетекшілігімен қазақ терминологиясы мен аудармасына қатысты зерттеулер және практикалық жұмыстар, жарық көріп жатқан жаңа сөздіктер арқылы картотека толықтыру істері өз жалғасын тапты. Бөлім қызметкерлерінің қатары жас ғалымдармен және мамандармен нығайтылды. Сол жылдары бөлімге келген А.Мұқатаева, Ш.Құрманбайұлы, Н.Шүленбаев сынды жас мамандар қазақ терминологиясына жете ден қойып, қазіргі кезде, атап айтсақ филология ғылымдарының докторы, профессор Ш.Құрманбайұлы белгілі терминші-ғалым, Институт басшысы деңгейіне дейін көтерілді.
1995 жылы бөлім меңгерушісі филология ғылымдарының докторы Б.Қалиұлы басқа қызметке ауысуына байланысты бөлім меңгерушілігі қызметін филология ғылымдарының докторы Ө.Айтбайұлы қайтадан өз қолына алады. Сол кезден бастап 2005 жылға дейін академик Ө.Айтбайұлы Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының вице-президенті міндетін қоса атқара жүріп, кезінде өзі негізін қалаған ауқымды жұмыстарды жалғастырады. Мәселен, мемлекеттік маңызы зор, ірі ғылымдар секцияларын қамтыған «Мемлекеттік тілде ғылыми терминологияны қалыптастырудың теориялық, ғылыми-әдістемелік және практикалық мәселелері» атты бағдарламаның қосқан үлесі айрықша (1997-1999).
Қазақ терминологиялық жүйесі тың бағытта қарастырылатын іргелі зерттеу «Қазақ терминологиялық жүйесін қалыптастырудың ономасиологиялық аспектісі» (2006-2008). Бөлім жүргізген бұл іргелі-ғылыми зерттеуде қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық негіздері алғаш рет кешенді түрде қарастырылып, олардың аталымдық табиғаты ашылып, белгілері көрсетіліп, жасалу жолдары анықталып, түрлері мен үлгілері айқындалып, даму, қалыптасу заңдылықтары дәлелденді. Кәсіп иелері атауларының тілді байытудағы атқаратын зор қызметі көрсетіліп, олардың ономасиологиялық-теориялық негізі жасалды:
Бұл жобаны мақсаты: қазақ ұлттық терминологиялық қорын қалыптастыру теориясының негіздемесін жасау және оның заңдылықтарын айқындау, оны тарихи және лингвомәдени аспектіде қарастыру, ұлттық терминологиялық қорды қалыптастыру кезіндегі терминологиялық жұмыстар түрлерін, заңдылықтарын анықтау, стандартталатын, жүйеленетін, реттелетін, біріздендірілетін терминдік бірліктер құрамын, тобын анықтау, лингвистикалық принциптеріне талдау жүргізу. Ғылыми-зерттеу жұмысының өзектілігі: қазақ тілін мемлекеттік тіл дәрежесіне көтерудің бір жолы оның ғылыми тілін жетілдірудегі терминологиялық жұмыстар (реттеу, стандарттау, жүйелеу, біріздендіру) мәселелерін ғылыми тұрғыдан негіздеу, сонымен қатар ғылыми атауларын ұлт тілінде қалыптастыру болып табылады. Қазіргі кездегі ғылым мен техниканың қарқынды дамуы нәтижесінде пайда болған үғымдардың тіліміздегі ұлттық тұрғыдан дұрыс баламалармен және жаңа атаулармен толықтыру қажеттілігі терминологиялық жұмыстар теориясына жаңаша көзқарасты талап етеді. Терминдік жүйені біріздендіру мақсатында қазақ тілі табиғатына сай терминдік инновациялар мәселесі аударылатын, стандартталатын бірліктердің пайыздық үлесін анықтап, оларды белгілі бір жүйеге түсіруді қажет етіп отыр. Терминжасам барысында оның теориялық негіздерін белгілеуге, терминологиялық жұмыстардың тілдік принциптерін жүйеге түсіру, аудармашыларға, сала мамандарына нақты бағыт-бағдар беретін заман талабына сай әдістемелік нұсқауларға мұқтаждық туып отыр.
Осы жоба негізінде әрбір бөлім қызметкері өзіне тиісті «Қазақ терминологиясының жүйелілік негіздері» (Қ.Айдарбек); «Қазіргі таңдағы терминологиялық жұмыстардың практикалық аспектіде зерттелу жайы» (Ө.Айтбайұлы); «Өсімдік атауларының түсіндірме сөздігі (терминдерді лексикографиялық тіркеудің ғылыми-практикалық әдістемесі)» (Б.Қалиев); «Қазақ терминдарінің нормативтік параметрлері» (Р.Шойбеков); «Қазақ терминологиясын стандарттаудың ғылыми теориялық негіздері» (Б.Жонкешов); «Қазақ терминологиясын реттеудің лингвистикалық принциптері» (Н.Әшімбаева); «Терминологиялық бірліктерді тілішілік біріздендіру түрлерінің тілдік ерекшеліктері» (Л.Қисамединова); «Қазақ ғылыми мәтіндеріндегі аударма терминдерді стандарттаудың теориялық негіздерін анықтау» (Ш.Нұрмышева) – тақырыбы бойынша күнтізбелік жоспарда белгіленгендей мынандай жұмыстарды атқарды: Сонымен қатар кейінгі жылдары бөлім қызметкерлерінің ғылыми жағынан өсуіне де жете мән беріліп отыр. Бөлім меңгерушісі Қ.Айдарбек 2009 жылы докторлық диссертациясын, ғылыми қызметкерлер Н.Әшімбаева, Ш.Нұрмышевалар кандидаттық диссертацияларын ойдағыдай қорғады.
Қазіргі кездегі Терминология бөлімінің құрамында 1 академик (Ө.Айтбайұлы); 2 ғылым докторы (Б.Қалиұлы, Қ.Айдарбек); 3 ғылым кандидаты (Б.Жонкешов, Н.Әшімбаева, Ш.Нұрмышева); 1 кіші ғылыми қызметкер (Н.Шүленбаев); 1 лаборант (А.Ақкөзова) жұмыс істейді. Терминология бөлімінің қызметкерлері іргелі ғылыми зерттеулермен ғана айналысып қоймай, жалпы Институттың тыныс-тіршілігіне де белсене атсалысуда. Әртүрлі деңгейлерде өтетін конференцияларға, дөңгелек үстелдерге, семинарларға, радио-телехабарларға, сұқбаттарға үнемі қатысып, ғылыми, ғылыми-көпшілік басылымдарда жалпы тіл, терминология, тіл мәдениеті, лексикология, этнолингвистика, лингвомәдениеттаным және т.б. мәселелерін қарастыратын еңбектерін жариялап отырады.
Бөлімнің айналысатын негізгі тақырыптары
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
Болашақтағы зерттеу бағыттары
Қазіргі дүниежүзілік тіл білімінің даму барысында оның өзекті мәселелерінің бірі – тілдік нысандарды прагматикалық, когнитивтік, лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан зерттеу жұмыстарын қолға алу болып отыр. Себебі әлемдік мәдениеттер арасында ұлттың өзіндік табиғаты мен бет-болмысы алдымен тіл арқылы, оның тілдік санасы арқылы танылады. Тіл ойлау мен мінез-құлық нормаларын орнатып, логикалық категориялар мен тұтас концепциялардың қалыптасуына басшылық ету негізінде адамның жеке және қоғамдық өмірінің барлық салаларына еніп, оның мәдениет формаларын айқындайды. Тілдің жүйелі құрылымына негізделген ішкі бай мүмкіндіктері оның ғаламның бейнесінде қалыптасқан ұлттық ойлау үрдістері мен сан салалы қоғамдық қатынастарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Алға қойылған мақсатты орындау үшін мынадай нақты міндеттер белгіленді: Сонымен бірге, тәуелсіздік алғаннан кейін Кеңес одағы құрамында болған республикаларда түрлі әлеуметтік-экономикалық, демографиялық және тілдік жағдаяттар қалыптасты. Бұл ретте басқа ортаазиялық мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстан Республикасының басты ерекшелігі мен бірегейлігі, оның үлкен жер аумағында жүзден астам түрлі этностардың қазақтармен бірге өмір сүруінде болды. Осыған орай отандық лингвистикада қарым-қатынас үдерістерінің әлеуметтік шарттары мен әлеуметтік-мәдени факторлары, этногенетикалық үдерістердің тілдік салдары және халықтардың этникалық араласуының рөлі, түрлі халықтардың ғалам бейнесінің ұлттық-вербалды берілу өзгешелігі мен әрбір этносқа ғана тән ұлттық-мәдени ассоциациялардың пайда болу ерекшеліктері т.б.зерттеу мәселелерінің өзектілігі арта түсті. Кез келген дамыған әдеби тілдегі ұлттық пен интернационалдылықтың ара жігін ажыратып беру мәселесі – әмбебап және күрделі міндеттердің қатарына жатқызылады. Көптеген тілдер үнемі өзараәрекеттестікте болып, өз тілдік қорларын кірме сөздер арқылы жаңартып және байытып отырады. Бұл жоба үшін белгілі бір тілдің (фонетикалық, грамматикалық, лексика-семантикалық, терминологиялық) деңгейінде орын алатын нағыз ұлттық элементті және қазіргі кездегі тілдік фактілерді (терминдерді т.б.) салыстырмалы-типологиялық аспектіде айқындап беру амалдары, критерийлері қаншалықты күрделі және қиын болғанымен аса маңызды болып табылады. Осымен байланысты бүгінгі таңда қазақ терминологиясы үшін мынадай мәселелердің өзектілігі мен маңыздылығы ерекше сипатқа ие болып отыр:
Лингвистиканың зерттеу парадигмасына іргелес ғылымдардың, әсіресе әлеуметтік лингвистика мен когнитивтік лингвистиканың әдіснамалық амалдарының енгізілуі тілдік қатынастар мен олардың нәтижелерін зерттейтін білім теориясына жаңаша екпін алып келді. Кез келген тілдік қатынас – бұл этноәлеуметтік-психолингвистикалық феномен болып табылады. Оның түрлі қырлары бірнеше аспектіде зерттеуде қажет етеді: әлеуметтік лингвистикалық, психолингвистикалық, этноәлеуметтік, когнитивтік, лингвистикалық. Осыған орай тек тілдерді зерттеу міндеті ғана емес, сонымен бірге халықтар арасындағы өзараәрекеттестіктерді де қарастыру мәселесі арта түседі, себебі тілдік қатынастардың қарқындылығы, оның табиғаты мен түрлері тікелей ортақ іс-әрекеттерді жүзеге асыру барысында тілдесімге түсетін халықтардың әлеуметтік өзараәрекеттестіктеріне байланысты. Сондықтан да мұндай жұмыстардың өзектілігі белгілі бір лексикалық, терминологиялық жүйенің синхронды жағдайын зерттеу арқылы әрбір тілдің ұлттық дамуы мен өзіндік ерекшелігін айқын анықталуымен сипатталады.
Бөлім қызметкерлері туралы ақпарат
'''Өмірзақ Айтбайұлы – Терминология бөлімінің бас ғылыми қызметкері, академик. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті'''.
Өмірзақ Айтбайұлы Айтбаев 1936 жылы сәуір айының 5 –і күні Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Балтакөл (бұрынғы Түркістан ауданына қараған) селосында дүниеге келген. Мектеп табалдырығын 1943 жылы осы ауданның Қарғалы колхозында аттайды. 1953 жылы аудан орталығы Шәуілдірдегі Жамбыл орта мектебін бітіреді.
Ол өмір жолын 1953 жылы Кентау қаласындағы Мырғалымсай «Сантехмонтаж» мекемесінде темір шебері болып бастайды. 1954-59 жылдары әл-Фараби атындағы (бұрынғы С.М.Киров атындағы) КазМҰУ-дің филология факультетінің студенті болады. Студенттік жылдардың өзінде ғылыми, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, ұйымдастырушы ретінде көзге түседі. Көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысып, қазақтың ән-би сауық кештерін ұйымдастырып, оған бүкіл қала жастарын тартады. Сол жылдары ол ән шығарумен де әуестенеді. Оның кейбір әндері республикалық газеттерде («Лениншіл жас») жарияланған. Ө.Айтбайұлы университетті бітіретін жылы, яғни 1959 жылдың шілдесінен республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің әдеби қызметкері болып қызметке тұрады да, онда 1962 жылдың сәуіріне дейін істейді де, осы жылдары ол қаламын шыңдай түседі. 1962 жылдың көктемінде Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтына кіші ғылыми қызметкер болып ауысады. Міне, осыдан бастап ол ғылыми жұмыстармен түбегейлі айналысады. Көрнекті тіл мамандары М.Балақаев, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар, Ш.Сарыбаев, әйгілі аудармашы ғалымдар С.Талжанов, Ә.Сатыбалдиевтің ақыл-кеңесінің негізінде Ө.Айтбайұлы тіл білімі мен аударма ғылымының мәселелерімен шұғылданады,ғылыми-теориялық конференцияларға қатысып, баяндамалар жасап, ғылыми ортада таныла бастайды. 1971 жылы «М.Горький фразеологизмдерінің қазақ тіліне берілу жолдары» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертация қорғады. Бұл саланың нақты проблемалары жүйелі түрде ғылыми зерттеу объектісіне, әсіресе лингвистикалық талдама тұрғысынан бұған дейін сөз болмай келген еді. Диссертациялық жұмыс өзінің осы тұрғыдағы байыпты барлаулары, батыл тұжырымдарымен ғылыми жұртшылыққа ой салды.
Бұл жылдары ол ғылыми-зерттеу жұмыстарымен қоса СССР Журналистер одағының мүшесі ретінде журналистік қызметін де қатар алып жүреді. Қазақ қауымының өмірі, әлеуметтік болмыс-бітімі,қазақ өнері мен әдебиетінің келелі мәселелері, өнер адамдарының тағдырлары, ауылшаруашылығындағы еңбеккерлерінің тұрмыс жайы т.б.туралы очерк, новеллалар жазуын жалғастырды. 1975 жылы Ө.Айтбайұлының «Ғылым» баспасынан «Аудармадағы фразеологиялық құбылыс» деп аталатын монографиялық зерттеу еңбегі жарық көрді. Аударма проблемасының күрделі мәселелерін қарастыратын бұл еңбек кезінде баспасөзде автордың келелі табысы ретінде бағаланады. Шынында аталмыш еңбек қазақ аударма ғылымының қалыптасуына қосылған елеулі үлестің бірі болды.
Ө.Айтбайұлы күнделікті нақты ізденістердің нәтижесінде кіші ғылыми қызметкерден ғылымның жетекші маманы, ұйымдастырушысы ретінде өсіп жетілді. 1974 жылдан 1981 жылға дейін аға ғылыми қызметкер, ал 1981 жылдан 1989 жылға дейін Терминология мен аударма теориясы бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарды. Оның ғылыми-зерттеушілік, ғылымды ұйымдастырушылық қабілеті осы жылдары айқынырақ көрінеді. Өзекті мәселе – қазақ терминологиясы туралы зерттеу жұмыстары мен проблемалық тақырыптағы жетекші болып, жас мамандардың жетілуіне қолғабыс жасады. Бұл жылдары Өмірзақ Айтбайұлының басшылығымен және қатысуымен бірнеше ұжымдық кітап (Тіл мәдениеті және баспасөз. Алматы: Ғылым, 1968. 10 б.т.; Өрелі өнер. Алматы, 1976. 8 б.т.; Сөз өнері. Алматы: Ғылым, 1978. 7 б.т.; «Ұлт саясатын бұрмалаушылар». Алматы: Ғылым, 1981; Қазақ терминологиясының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1986.10 б.т.; Аударманың лексика-стилистикалық мәселері. Алматы: Ғылым, 1987. 10б.т.; Термин және олардың аудармалары. Алматы: Ғылым, 1990.12 б.т.) баспадан жарық көрді.
Қазақ тіл білімінің түйінді мәселеріне, әсіресе терминология, тіл мәдениеті, аудармаға байланысты жасаған баяндамалары өзінің дәйектілігімен, ойлылығымен ғылыми жұртшылыққа аян. Баяндамалардың жалпы саны 50-ден асады. Оның біразы халықаралық, одақтық, республикалық конференцияларда жасалған баяндамалар. Ғылыми баяндамалар ішінен мыналарды атап өтуге болады: «Термин жасаудың кейбір модельдері» (Этимологтардың республикалық кеңесі. Алматы, 1984), «Аударма және ғылым тілі» (Аудармашылардың республикалық кеңесі. Алматы, 1989), «Қазақ тілі» қоғамының мемлекеттік тілді дамытудағы рөлі» (Республикалық ғылыми-практикалық конференциясы. Алматы, 1990), «Тіл мәдениетінің кейбір өзекті мәселері»(Түркологтардың бүкілодақтық съезі. Ташкент, 1980), «Диалектные явления и вопросы перевода» (1973), «Становление и развитие переводческого дела в Казахстане» (Караганда, 1981), «Түркі тілдерінің терминдерін бірегейлестіру мәселесі» (Стамбул, 1995), «Тіл мәдениеті және терминология» (Пекин, 1993), «Ахметтану тағлымы» (Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы атты республикалық ғылыми-теориялық конференция. Астана, 1998); «Проф. Қ.Қ.Жұбанов және қазақ терминологиясының кейбір мәселелері» (Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция. Астана, 1999); «Көркем тілдің бір кілті – мақал-мәтелде» («Көркем әдебиет тілінің өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция. Алматы, 2003), «Аударма ісіндегі сөзжасам тәжірибсі. («Түркітану мәселелері: бүгіні мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы, 2001). «Қазақ терминологиясын зерттеудегі бағыттар мен кезеңдер» («Мемлекеттік тілдің ахуалы, проблемалары және оны шешу жолдары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалы. Өскемен, 2006), т.б.
Ө.Айтбайұлы өзінің түбегейлі ізденістері мен зерттеу ісін тұжырымдап, қазақ лингвистикасының тарихында тұңғыш рет қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы жайында көлемді де іргелі еңбек жазды. Ол 1988 жылы «Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы» деген атпен «Ғылым» баспасынан жарық көрді. Бұл еңбек туралы кезінде баспасөзде бірнеше рецензия жазылып, ғалымдар жоғары баға берді.
Өмірзақ Айтбайұлы бірнеше жыл бойы Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинеті (бұрынғы Министрлер Советі) жанындағы Мемлекеттік терминология комиссиясының мүшесі, ғалым хатшысы ретінде де зор жұмыстар атқарды. Ғылымның түрлі саласында пайда болып, ала-құла қолданылып жүрген терминдердің бір ізге түсуіне, ғылыми тұрғыдан зерттелуіне атсалысты. Биология, физиология, химия, физика, математика, теміржол, музыка, спорт, компьютер саласына қатысты терминдерді, сөздіктерді рет-ретімен Мемтерминком талқысына салып, жұртшылыққа ұсынуда оның үлесі мол. Әсіресе Мемтерминкомның осы заман сұранысына лайықты ережесін қайта жазып, құрылымын нақтылай түсуде де Ө.Айтбайұлы іс-әрекетімен тікелей байланысты.
Сонымен бірге ол Тіл білімі институты жанындағы ғылыми дәреже беретін ғылыми Кеңестің көп жылдан бергі мүшесі ретінде ғылымның жас мамандарының өсіп, жетілуіне қолғабыс етіп келеді. Бұрынғы Одақтағы түркі тілдес халықтар ғалымдарын дайындауда бұл Кеңестің рөлі айрықша. Уақытысында көптегн кандидаттық және докторлық диссертациялар осы Кеңес сарабынан өтіп, өмірге жолдама алды.
2004 жылдың 11 қарашасында ол Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті болып сайланды.
1998 ж. ҚР Орталық сайлау комиссиясы құрған лингвистикалық комиссияның мүшесі 2005 ж. төрағасы ретінде ҚР Президенттігіне үміткерлерден әуелі 18 адам, кейін (8 адам) емтихан қабылдады.
Ө.Айтбайұлы ғылыми ізденістер нәтижесін практикалық тәжірибемен ұластырып, ұстаздық өнеге танытып жүрген ғалым. 1980-жылдардың басынан Қарағанды, Шымкент, Алматы қалаларындағы жоғары оқу орындарында мемлекеттік емтихан төрағасы ретінде және дәріс оқу арқылы тіл мамандарын, жалпы филологтарды дайындауға үлкен үлес қосып келеді. Ол 1994-95 жылдары Алматы Қыздар пединститутының, ал 1996-97 жылдары Қ.Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің профессоры ретінде дәріс берді. 1998 оқу жылынан «Қайнар» университеті филология факультетінің деканы, профессоры.
Академик 1996 жылы Ыбырай Алтынсарин атындағы медалінің, 1998 жылы Президент Жарлығымен «Құрмет» орденінің иегері болды. 2001 жылы Президент Жарлығымен «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, 2004 жылы ғылым беру саласындағы ерекше еңбегі үшін «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісімен марапатталды. Сондай-ақ ол 1997 жылы Президент жарлығымен «Парасат» орденімен марапатталды. Осы жылы Экология халық акадмигі болып, ал 1998 жылы ҚР Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі болып сайланды.
«Қазақ тілі» қоғамы бұл мәселелерді бірінші күннен бастап назарда ұстады. Ол облыстық Кеңестердің сессиясында Мемлекеттік Бағдарламаның арнайы қаралып, осыған орай нақты шаралар белгіленуін қадағалады. Осындай мақсатты көздген Ө.Айтбайұлының тікелей басшылығымен өткен алқа жиындардың (Ақмола, 1990; Ақтөбе, Алматы, Семей 1991, 1994; Жамбыл, 1992; Талдықорған, 1993; Семей, 1999; Павлодар, 2002; Өскемен, 1994, 1998, 2003) маңызын кезінд радио, телевизия, баспасөз беттерінде жан-жақты сөз еткен болатын. Бұл алқа жиындар алдында жер-жерде, әрбір облыс, қала, аудан, бастауыш ұйымдар жергілікті жердің сұраныс еркшеліктеріне орай нақты шаралар қабылдап отырды. Оның бәрі қоғамның жұмысына жүйелілік пен мақсаттылық бағыт берді.
Қоғам тілге қатысты салалардың бәріне араласып, өзінің тіл жоқшысы, бірден-бір қамқоршысы екенін үнемі дәлелдеп отырды. Міне, осы жұмыстардың бірде-бірі Ө.Айтбайұлының қатысуынсыз өткен емес.
Ө.Айтбайұлы академик Ә.Қайдармен бірге Қоғам бөлімшелерін республикадан тыс жерлерде де ашуды ойластырды. Бұған негізгі себеп болған сыртта жүрген отандастар тағдыры еді. Осы мақсатпен ол Мәскеу, Астрахан қалаларында болып, ондағы қалалық ұйымдар конференцияларына қатысады. Ол 1989 жылдың желтоқсан айында Киев, Вильнюс, Рига, Таллин қалаларында болып, сол қалалардағы тіл қауымдастықтарының жұмысымен танысады, тәжірибе жинақтайды. Омбы, Қорған, Орынбор, Сарытау, Санкт-Петербург, т.б.қалаларындағы бөлімшелерге нақты әдістемелік кеңес береді. Сондай-ақ АҚШ, Англия, Сауд Аравиясы, Қытай, Түркия елдерінде болып, онда да ұйым құру жөнінде нақты сөз қозғады. Соның нәтижесінде аталған қалалардың көбінде қазір Қогам бөлімшелері жұмыс істуде. Туысқан қырғыз халқының тіл қоғамын құруда да Ө.Айтбайұлының еңбегі едәуір. Қазір оларда да «Қырғыз тілі» қоғамы жұмыс істеп отыр.
Дүниежүзілік қазақтарының Құрылтайын өткізу идеясын да көтергендердің бірі – «Қазақ тілі» қоғамы болатын. Өзге қоғамдық ұйымдармен (Жазушылар одағы, «Қазақстан» қоғамы) қатар мұның ұйымдастыру жұмыстарының басы-қасында Ә.Қайдаровпен бірге Ө.Айтбайұлы да болды.
Сондай-ақ Өмірзақ Айтбайұлының белгілі ғалым, мәдениет, өнер қайраткерлерінің өнері мен шығармашылық еңбегіне бағышталған баяндама, мақалалары оқырман қауымға ой салар, әсіресе жас ұрпаққа үлгі, өнеге болар өрелі ойларға толы. Бұл ретте Махамбет Өтемісұлы, Сәкен Сейфоллаұлы, Шал ақын, Иса Байзақов, Ахмет Байтұрсынұлы, Құдайберген Жұбанов, Нұртас Оңдасынов, Сәйділ Талжанов, Мәулен Балақаев, Ісмет Кеңесбаев, Әбдуәли Қайдар, Зәки Ахметов, Рабиға Сыздықова, Шора Сарыбаев, Телқожа Жанұзақов, Сапарғали Омарбеков, Сейілбек Исаев, Рақыш Әміров, Тұрағұл Қоңыров, т.б.ғалымдар жұмысына жасаған талдамалары мен өмірнамаларын еске алсақ та жетерлікті.
Өмірзақ Айтбайұлының толассыз еңбегі үкімет тарапынан да, ғылым қауымдастығынан да жоғары бағасын алып келеді. Ол 1994 жылы Академияның жалпы Сессиясында ҰҒА-ның корреспондент мүшесі болып бір ауыздан сайланды. 2003 жылдан Ұлттық Ғылым академиясының академигі.
Ө.Айтбайұлы қайраткерлік қабілетін шыңдаумен бірге ғалым ретіндегі іздену, зерттеу, ұйымдастыру жұмыстарын жан-жақты тереңдете түсіп отыр. Ол қазір «Тіл біліміне кіріспе» пәні мен қазақ тілі лексикологиясы тармақтарынан дәріс жүргізеді, курстар оқиды, арнаулы семинар өткізеді. Осы салалар бойынша жоғары оқу орындарына, оның ішінде «Қайнар» университеті филология факультетінің түлектеріне арнап оқулық дайындады. Ол 500-ден астам ғылыми еңбектің авторы.
Өмекең екі ұл, бір қыздан 5-6 немере көріп отырған айтулы ата. Үлкен ұлы Біржан 1994 жылы қайтыс болып кетті. Одан Индира атты немересі бар, ол қазір жоғары оқу орнын бітіріп, банк жүйесінде, білім арбасында жұмыс істеп жүр. Ерланнан туған Шыңғысы Санкт-Петербург университетін бітіріп, Астана қаласында министрлікте қызмет етуде. Айзере атты немересі биыл 5 жаста. Қызы Ләзизаның үлкені Заң университетінің студенті, Жәңгірхан биыл 5-сыныпта оқып жүр. Кенесары келесі жылы мектепке баруға дайындалып жүр.
Ө. Айтбайұлының тағы бір ерекшелігін атаған жөн. Ол ғылым мен өнерді тел еміп, қатар ұстап келе жатқан ғалым. Әсіресе ақындық пен сазгерлік өнерінің жөні бөлек. «Көкше келбеті» тәрізді өлеңі табиғатты сипаттайды. Ал «Жар сәлемі», «Жас ойшыл», «Ана тілі», «Тіл өнері дертпен тең», «Аққоян», «Өнерім» тәрізді т.б.әндері жұртшылыққа мәлім.
Ө.Айтбайұлының тыңдаушысын тамсандырған әншілік өнері мен күйшілік өнері өз алдына бір сала әңгіме. Оның орындауындағы біраз әндер қазақ радиосының «Алтын қорында», сондай-ақ «Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері» атты көркем фильмдегі Өмірзақ орындаған Біржанның «Теміртасы» бүкіл әлемге тарады.
2003 жылдың 28 ақпанында Ғалымдар үйінде Ө.Айтбайұлы өткізген «Көңілімде көп сыр айтылмаған» екі жарым сағатқа созылған шығармашылық кеш әлі күнге жұрт аузында. Онда профессор көп орындала бермейтін халық әндері мен күйлерді ұлы ғұлама ұстаздар Мұхтар Әуезов пен Қаныш Сәтпаевтың рухтарына бағыштап орындаған еді.
Ө.Айтбайұлының ғылыми зерттеу, тәлімгерлік-ұстаздық, қоғамдық қызметінде әлі де мол еңбектер береріне сенеміз.
Байынқол Қалиұлы Қалиев - Терминология бөлімінің бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты
Айдарбек Қарлығаш Жамалбекқызы 1995 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетін үздік дипломмен бітіріп, сол жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Лексикология бөліміне кіші ғылыми қызметкер болып жұмысқа орналасады. 1996-1999 жж. аралығында осы институттың күндізгі аспирантура бөлімінде оқып, 1999 жылы «Адамға қатысты атауларды ономасиологиялық тұрғыдан талдау» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 2000 жылдан 2005 жылға дейін Лексикология бөлімінің аға ғылыми қызметкері. 2005 жылдан бастап Терминология бөлімінің меңгерушісі. 2009 жылы «Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық аспектісі» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Сол жылдан бастап А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жанындағы 10.02.06 – түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілдері мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д 53.38.01 диссертациялық кеңесінің мүшесі. 1 монография, 60-тан аса ғылыми және ғылыми-көпшілік мақала авторы. Олар лексикология, семасиология, ономасиология, терминология, лингвомәдениеттаным, когнитивтік лингвистика салаларына арналады: «Орысша-қазақша сөздік» - Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 1152 б. (құрастырушы); «Қазақша-орысша сөздік» - Алматы: Дайк-Пресс, 2001 ж. (құрастырушы); Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық негіздері. Ғылыми монография. Алматы: «Мемлекеттік тілді дамыту институты», 2010 жыл. 384 б.; Денсаулық сақтау, салауатты өмір салтын қалыптастыру салалары қызметкерлеріне арналған орысша-қазақша тілашар. Ш.Құрманбайұлымен бірлесіп дайындалған терминологиялық тілдескіш. Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, Астана, 2009 ж. 312 б.
Жонкешов Бауыржан Сейсенбекұлы – Терминология бөлімінің аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты
Жонкешов Бауыржан Сейсенбекұлы 1979 жылы 20 маусымда Алматы облысы, Ақсу ауданы, Қопа ауылында дүниеге келген. 1998-2002 жылдары «Қайнар» университетінің филология факультетін бітірген. Жоғары оқу орнынан кейін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтына 2002 жылы қыркүйек айында кіші ғылыми қызметкер болып қабылданды. Осы жылдың желтоқсан айында аталмыш институттың аспирантурасына қабылданып, 2005 жылы аяқтады. 2006 жылы «Эмоционалды бірліктердің тілдік табиғаты (семантика, сөзжасам, фоносемантика)» тақырыбында диссертациялық жұмысын қорғаған. 2005 жылдың желтоқсан айынан бастап Терминология бөліміне аға лаборант ретінде жұмысқа алынды да 2006 жылдың қаңтар айынан бастап кіші ғылыми қызметкері қызметіне ауыстырылды. 2007 жылдан бастап 2008 жылға дейін ғылыми қызметкерлікке, 2008 жылдан бастап аға ғылыми қызметкерлікке ауыстырылады. Жас ғалымдар кеңесінің төрағасы. 2008-2010 жж. «Жас талант» степендиясының жүлдегері. 2009 жылы институттың ғылыми-ұйымдастыру жұмыстарына белсенді түрде қатысып, ерекше еңбек сіңіргені үшін алғыс жарияланған. Ғылыми зерттеу тақырыптар бойынша түрлі ғылыми жинақтарда, ғылыми журналдарда мақалалары жарияланып келеді. Сонымен бірге 1 монографияның, 2 тілдескіштің, 4 ісқағаздарды жүргізу үлгілері атты кітаптың, 20-ға жуық ғылыми мақалалардың авторы. «Орысша-қазақша, қазақша-орысша қоғамдық ғылымдар терминдері сөздігінің» авторларының бірі.
Әшімбаева Нағима Мәсімахынқызы – Терминология бөлімінің ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты
1961 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы, Шелек ауданы, Қорам ауылында дүниеге келген. 1979-1984 жылдары С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінде білім алып, оны аяқтаған соң Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институты Терминология және аударма бөліміне лаборант болып орналасады. Сол кезден бастап бөлімдегі картотекалық қор жасау, орысша-қазақша, қазақша-орысша сөздіктер, қоғамдық ғылымдар терминдерінің сөздігін түзуге, ғылымның әртүрлі саласында пайда болып, ала-құла қолданылып жүрген терминдердің бір ізге түсуіне, ғылыми тұрғыдан реттелуіне атсалысты. Аударма ісіне қатысты бірқатар ғылыми әдебиеттер, жарнамалар аудару, түрлі мекемелерден түсіп жататын құжаттар, нұсқаулықтар, стандарттар жобаларын аудару тәрізді жұмыстарға белсене қатысты. Бөлім меңгерушісі Ө.Айтбайұлының жетекшілік етуімен осы жылдары қазақ терминологиясы туралы зерттеу жұмыстары мен өзекті мәселелерге арналған бірқатар іргелі тақырыптарға қатысып, айтарлықтай деңгейде өзіндік үлесін қосты. Атап айтқанда, «Қазақ терминологиясының жасалу көздері» (1981-1984); «Қазақ әдеби терминологиялық лексикасының дамуы» (1985-1987); «Қазақ тілі терминологиясын қалыптастырудың және дамытудың принциптері» (1988-1990). Нәтижесінде мынадай ұжымдық жинақтар мен кітаптарда мақалалары жарық көргендігін атап өту керек: «Аударманың лексика-стилистикалық мәселелері». Алматы. Ғылым. 1987; «Термин және олардың аудармалары». Алматы. Ғылым. 1990. 1989 жылы ақпан айында Институт Ғылыми кеңесінің мәжілісінде «Қазақ тіліндегі атақ-лауазым атауларының этнолингвистикалық сипаты» атты кандидаттық зерттеу жұмысының тақырыбы академик Ә.Т.Қайдардың жетекшілік етуімен бекітілді. 1990 жылы Институт Аттестаттау комиссиясының шешімімен Терминология және аударма бөлімінің кіші ғылыми қызметкері міндетіне белгіленді. Одан кейінгі жылдары қазақ терминологиясының өзекті мәселелерін зерттеуге бағытталған «Қазақстан Республикасындағы қызмет атауларын мемлекеттік тілде жүйелеудің ғылыми негіздерін зерттеу» (2000-2002); «Мемлекеттік тілде терминдік лексиканы қалыптастырудың ғылыми-практикалық негіздері» (2003-2005) атты іргелі ғылыми жобалардың да орындаушысы болды.
Қазіргі кезге дейін бөлімнің іргелі ғылыми зерттеулеріне, мәселен қазақ терминологиялық жүйесі тың бағытта қарастырылатын іргелі зерттеу «Қазақ терминологиялық жүйесін қалыптастырудың ономасиологиялық аспектісі» (2006-2008); одан кейін қазіргі қазақ терминологиялық қорын қалыптастыруда өзіндік қиындық туғызып отырған біріздендіру, нормалау, стандарттау, реттеу мәселелеріне арналған «Қазақ терминологиялық қорын қалыптастырудың теориялық негіздері мен лингвистикалық принциптері (стандарттау, жүйелеу, реттеу, біріздендіру, нормалау)» (2009-2011) атты ғылыми жобаларға, қосымша атқарылатын аударма істеріне, әртүрлі мекемелер мен ұйымдардан түсетін құжаттарға, стандарттар жобаларына лингвистикалық сараптамалар жасауға, сөздіктер түзуге және т.б. жұмыстарға белсене қатысып келеді. 2002 жылдан бастап 15 томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігін» құрастыруға (бірнеше буын бойынша) автор ретінде атсалысуда. 2009 жылы «Байырғы қазақ қоғамындағы атақ-лауазым атауларының тілдік сипаты» тақырыбындағы кандидаттық диссертациясын қорғады. Сонымен қатар іргелі ғылыми зерттеулермен ғана айналысып қоймай, жалпы Институттың тыныс-тіршілігіне де белсене атсалысып келеді. Әртүрлі деңгейлерде өтетін конференцияларға, дөңгелек үстелдерге, семинарларға, сұқбаттарға үнемі қатысып, ғылыми, ғылыми-көпшілік басылымдарда терминология, этнолингвистика, аударматану және т.б. мәселелерді қарастыратын мақалаларын жариялап отырады. Жалпы саны 30 шақты ғылыми мақаланың авторы.
Нұрмышева Шәрбат Арзықұлқызы – Терминология бөлімінің кіші ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты
1975 жылы Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Түркістан кеңшарында дүниеге келген. 1991-1996 жж. ҚазМУ-дің журналистика факультетінің толық курсын «Журналист» мамандығы, 2003-2005 жж. «Қайнар» университетінің филология факультетін «Қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі» мамандығы бойынша тәмамдаған.
2003 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының терминология бөліміне аға лаборант болып қабылданған, 2009 жылдан кіші ғылыми қызметкер. 2010 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жанындағы диссертациялық кеңесте «Кинодискурс аудармасының коммуникативтік-прагматикалық сипаты» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Киноаударма мен терминология мәселелері бойынша жазған 15 ғылыми мақаласы бар.
Шүленбаев Нұрлан Құныпияұлы – Терминология бөлімінің ғылыми қызметкері
Шүленбаев Нұрлан Құныпияұлы 1965 жылдың 16 желтоқсанында Алматы облысы, Райымбек (бұрынғы - Нарынқол) ауданы, Қаратоған селосында дүниеге келген. 1984-86 жылдары Кеңес армиясы қатарында қызмет еткен. 1987-93 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетінде оқып, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығын алған. 1990-93 жылдары А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Терминология және аударма бөлімінде лаборант, аға лаборант лауазымында қызмет істеген. 1993-2004 жылдары Ы. Алтынсарин атындағы №159-жан-жақты профильді гимназияда қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі лауазымында қызмет атқарды. 2004-2006 жылдары А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Этнолингвистика бөлімінің ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. 2006 жылдың қаңтарынан 2010 жылдың тамызына дейін «Интранском» Көлік және коммуникациялар жобалау институты» Акционерлік қоғамында аудармашы, қазақ тілі мұғалімі болып қызмет атқарды. 2010 жылдың 15 қыркүйегінен А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Терминология бөлімінің кіші ғылыми қызметкері лауазымында жұмыс істейді. 2011 жылдың 1 қазанынан ғылыми қызметкер болып еңбек етуде. «Орысша-қазақша, қазақша-орысша қоғамдық ғылымдар терминдері сөздігінің» авторларының бірі. Тіл білімінің текстология, лексикология, терминология салалары бойынша жазған 5-6 мақаласы бар.
Ақкөзова Айнұр Әбдіжәлелқызы - Терминология бөлімінің лаборанты
Ақкөзова Айнұр Әбдіжәлелқызы 1990 жылдың 23 қаңтарында Оңтүстік Қазақстан облысы, Шымкент қаласында мұғалімдер отбасында дүниеге келген. 1996 жылы №17 М.Ю.Лермонтов атындағы мектеп – гимназияның табалдырығын аттап, 2007 жылы №69 Дарынды балалардың экономика және құқық лицейінің қазақ тілі мен тарих пәнін тереңдете оқытатын сыныбын бітірген. Мектеп қабырғасында 2002 жылдан бастап Қазақ тілі пәнінен түрлі облыстық, республикалық олимпиадалар мен ғылыми жобаларға қатысып жүріп, шығармашылық жемісі ретінде 2007 жылы Республикалық ғылыми жобадан 2 орынды жеңіп алып, әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университтетінің Филология факултеті:қазақ тілі мамандығына оқуға түседі. 2011 жылы аталған оқу орыннын үздік дипломмен аяқтап, осы оқу орнының Филология:қазақ тілі мамандығы бойынша магистратурада білім алуда.
Меңгеушісі – Шойбеков Рүстембек Нұсқабекұлы, филология ғылымдарының докторы, доцент
Шойбеков Рүстембек Нұсқабекұлы 1948 жылы мамырдың 8-ші жұлдызында Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданы, Қызыл ту ауылында дүниеге келген. 1965 жылы Түркістан педагогикалық училищесін бітірген соң, 1965-1967 жылдар аралығында Сарыағаш ауданының бірнеше мектептерінде бастауыш сынып мұғалімі қызметін атқарған. 1967-1971 жылдар аралығында Шымкент мемлекеттік педагогтік институтының филология факультетінде «қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы» мамандығы бойынша жоғары білім алған. 1970 жылы «Еңбектегі қажырлылығы үшін» медалімен марапатталған. 1971 жылы Түркіменстандағы Красноводск ауданы, Бекдаш поселкесінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1972-1976 жылдары мектеп директорының мектептен және сыныптан тыс жұмыстары бойынша орынбасары, ал 1976-1979 жылдар аралығында аталған поселка мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі қызметін атқарған. 1979-1989 жылдар аралығында Алматы қаласында ҚазССР ҒА Тіл білімі институтының кіші ғылыми, ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген. 1989-1999 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының қазақ тілі кафедрасында доцент, 2000-2001 жылдары аталмыш институттың аға ғылыми қызметкері, ал 2002-2005 жылдар аралығында осы институтта қазіргі қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2005-2006 жылдары Қазақ гуманитарлық-заң университеті Алматы заң академиясында қазақ және орыс тілдері кафедрасының доценті қызметін атқарды. 2006 жылдан бері Тіл білімі институтының Терминология бөлімінде жетекші ғылыми қызметкер болып қызмет істеді. 2010 жылдан бері Этнолингвистика бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып келеді.
1987 жылы академик Ә.Қайдардың жетекшілігімен “Қазақ тілінің зергерлік лексикасы” тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация, 2006 жылы академик Ә.Қайдардың кеңесшілігімен “Қазақ тілінің қолөнер лексикасы” атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Орыс, түрік, қырғыз, өзбек тілдерінде түсінісе алады, еркін сөйлеседі. 1991 жылы жарық көрген “Қазақша-орысша мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз тіркестері” көмекші оқу құралы, “Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі”, 1993 жылы жарық көрген “Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы” кітабының, 50-ге жуық ғылыми мақалалардың авторы. “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жарияланып отырған 15 томдық “Қазақ әдеби тілінің сөздігінің” авторларының және шығарушы редакторларының бірі. Сонымен қатар бірнеше қазақша-орысша сөздіктер мен студенттерге арналған оқу-әдістемелік құралдар авторларының бірі ретінде еңбек жазған.
Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдар
Қазақ тіл білімінің көрнекті маманы, белгілі түркітанушы, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982), Шоқан Уәлиханов атындағы I дәрежелі сыйлықтың иегері (1971), Түркияның «Dil Kurumu» лингвистикалық қоғамының құрметті (академик) мүшесі (1989), Башқұртстан Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі (1991), Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрметті президенті (2004), ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Этнолингвистика бөлімінің бас ғылыми қызметкері, Ұлы Отан соғысының ардагері, филология ғылымдарының докторы, профессор Қайдар Әбдуәли Туғанбайұлы саналы ғұмырының жарты ғасырынан астам уақытын тіл білімі саласына арнап келеді.
Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдар 1924 жылы 13 желтоқсанда Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданындағы Талдыбұлақ ауылында қызметкер отбасында дүниеге келген. 1942 жылдың мамырында қазақ орта мектебінің 9 сыныбын және он айлық педагогика курсын аяқтасымен, өз еркімен сұранып майданға аттанады. Майдандағы жауынгерлік ерлігі үшін Ә.Қайдар III дәрежелі «Даңқ» (1944), I дәрежелі және II дәрежелі «Отан соғысы» (1944), екі мәрте «Қызыл Жұлдыз» (1945) ордендерімен және «1941-1945 жылдардағы ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Москваны қорғағаны үшін» т.б. медальдармен марапатталады.
Исаева Гүлсінай Сайлауқызы