Нағыз_жұмыр_құрттар_класы
Нағыз жұмыр құрттар жануарлардың ішіндегі сан жағьшан ең көбі. Қазірдің өзіңде ғылымға 27 000 түрі белғілі. Олар теңіздер мен мұхиттарды, тұщы суларды, топырақ арасын мекендейді. Көптеғен тұрлері үй малдары мен құстардың, адамдар мен өсімдіктердің паразиті. Бүл қасиеті олардың кең таралуына және жаңа мекендерге бейімделуіне үлкен себеп болады. Академик К.И.Скрябиннің үсынысы бойынша үрықтанған жүмыртқаның сыртта аралық иесінің қатынасуынсыз дамитын паразиттік қүрттарды геогельминттер деп атады. Мысалы, адам аскаридасы, ал үрықтанған жұмыртқаның сыртга аралық иессіз дами алмайтын паразиттік қүрттарды биогельминиттер деп атайды. Мысалы, цепендер, таспа және жалпақ қүртгар. Жүмыр қүртгардың ішінде малдарда паразиттік тіршілік ететіндердің биологиясын білудің маңызы зор. Олардың малдар мен адамдардың ішінде шоғырланатын жерлері: ішекте, тыныс жолдарында, өкпеде, қанда, лимфа қуыстарында, теріасты клетчаткаларда, еттерде, аздаған өкілдері - бауырда, қуықта, көзде т. б. мүшелерде. Жүмыр қүртгар бірнеше отрядқа (12) бөлінеді, соның ішінде малдардың паразиті, биологиялық жағынан маңызы бар төрт отряд толығырақ қаралады: аскаридалар, острицалар, власоглавтар, Нитчаткалар. Аскарида отрады - Азсагіёаіа. Адам ішегінде тіршілік ететін ірі жұмыр қүртгың бірі аскарида. Оның адам аскаридасы, жылқы аскаридасы, шошқа аскаридасы деген түрлері бар. Денесінің алдыңғы үшында үш ерін төмпешіктері болады, аузы, денесінің артқы үшының қүрсақ жағында аналь тесігі орналасқан, содан кейінгі бөлігін құйрық деп атайды. Аналығының денесінің ұзындығы 20-40 см, аталығынікі 15-25 см болады. Аскаридалар жылқыда, шошқада, бұзауларда, мысық пен итте, тауықтарда және басқа жануарларда паразиттік тіршілік етеді. Әсіресе аскарида балалардың арасында көп тараған. Жануарлардың түрлеріне сәйкес, аскариданың да белгілі бір тұрі кездеседі. Өмірінің үзақтығы түріне қарай бірнеше айдан бір жылға дейін созылады. Аскаридалар бір жылдан артық өмір сүрмейді. Аскариданың патогендік маңызы, оның кеңінен таралуында. Әсіресе балалар организмінде жиі кездесіп, айтарлықтай залал келтіреді. Әдетте аскаридиоз ауруы кезінде бас ауырып, жүмысқа қабілет нашарлайды. Сонымен қатар аскариданың қалдық затгары улы болады да жас балалардың өсуіне, нерв жүйесіне әсер етеді. Аскаридалардың кауіптілігі ішекте аса кобейіп кетсе, ішекті бекітіп, өлімге соқтыруы мүмкін. Кейде ішек керегесін тесіп қүрсақ қуысына өтіп, перитонит ауруына үшыратады (20- сурет). Аскариданың биологиясын білу және олардың жүғу жолдарын түсіну, саналы түрде олармен қарсы күрес жүргізуімізге мүмкіндік береді. Ол үшін қолды, денені, төсек- орынды таза үстау керек. Жеміс жидектерді қайна- ған сумен жуып жеу керек. Суды қайнатып ішу керек. Үйде адамдармен бірге тіршілік ететін насеком- дарды (шыбындар, тара- кандар. т. б.) жойып отыру керек. Аскариданың үрықтанған жүмырткасы қалай дамиды, олардың биологиясы жалпы сипаттамада баяндалған. Шошқа аскаридасы - - онымен көбінесе торайлар жиі ауырады. Аскаридиоз шошқа өсіретін шаруашы- лықтарда көп зиян келтіреді. Ауруға шалдыққан торайлардың өкпесі қабынады, бауыры зақымдалады т. б. Аскаридалардың өніп-өсу циклы аралық иелерінің катынасынсыз дамиды. Морфологиялық жағынан адам аскаридасына ұқсас. Жылқы аскаридасы ересек құрттары түрақты иелерінің ащы шегінде паразитгік тіршілік етеді, ал личинкалары өсу кезеңцерінде бауыр және өкпеде кездеседі. Параскаридозға негізінен құлын, жабағылар шалдығады. Олар параскаридозбен қатгы ауырады, кейде өліп қалады. Ащы ішекке түскен личинкалардың 2-2,5 айда жыныс мүшелері толық жетіліп, ересек қүртқа айналады. Жылқьща параскарис қүрты бір жылдан астам уақыт паразиттік (тоғышарлық) тіршілік ете алады. Морфологиялық жағынан ол шошқа және адам аскаридаларына үқсайды. Острицалар отряды. Бұл отрядтың өкілдері адамдардың, омыртқалы жануарлардың, оның ішінде ауыл шаруашылық малдарының (жылқы, қой, қоян т.б.) ішегінде паразитгік тіршілік етеді. Оның негізгі окілі адамда, көбінесе балалардьщ ащы ішегіңде паразиттік тіршілік ететін балалар острицасы Оның денесінің үзындығы 5-10 мм, дамуы кезінде иесін ауыстырмайтын ұсақ қүрт. Аналығы үрықтанғансын тік ішек арқылы аналь тесегі арқылы сыртқа шығып айналасыңцағы теріге жүмыртқаларын салады. Содан кейін қатты қышытып, балалардың мазасын кетіреді. Қышыған жерді қасыганда, оның жұмыртқасы адамның тырнағына ілігеді де, тырақтан ауызға түсуі мүмкін. Сөйтіп, үқыпсыздықтан острицаларды жүқтырып алу оңай болады. Бір аналық острица орта есеппен өзінің барлық өміріңде 11 мың жүмыртқа салады. Жүмыртқалары өте үсақ болғандықтан олар тез таралады. Оларды балалардың төсегінен, ішкиімдерінен, парталарынан, еденнен т. б. жерлерден тауып алуға болады. Балалар острицасының тудыратын (шалдықтыратын) ауруын энтеробиоз деп атайды. Острицадан сақтану үшін тазалық ережелерді, жеке бастың тазалығын мүқият сақтау керек. Ол үшін ыдысты, қолды таза жуып, жемістерді жуып жеп, қайнаған су ішіп, төсек орынды таза үстаған қажет. Сонымен қатар дврігерге қаралып отыру керек.