cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қызылқұм арқары
Мекендейтін жерлері
Қызылқұм арқары-тау жануары Нұратауда теңіз деңгейінен 2169 м дейін кездесе, ал Қызылқұм қыраттарында – 992 м дейін мекендейді. Қазірде бұл аудандарда таулардың орта және жоғарғы белдеулерінде кездесе береді.
Саны
XX-ғасырдың ортасына Қазақстанда Северцов арқары жойылып кетті. 1959 жылы Актау мен Нұратауда тек бірнеше жүзі ғана қалды. 1960 жылы Нұраты қорықшасын ұйымдастырғанынан кейін оның саны көбейе түсті. Өткен ғасырдың 60-90-шы жылдарында Өзбекстанда 800-ден 2500-ге дейін арқар саналса, оның 550-1200-дей; Нұраты қорығында болды, ал 2006 жылы қорықта 1500-дай бұл жануарлар тіршілік етті.
Бақберген Баешав
Өмірбаяны
1909 жылы Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы нда туған. Екінші дүниежүзілік соғыс ы жылдарында  Ленинград, Белорус  майдандарында  взвод командирі  болды. Соғыстан кейін (1947 жылы) аупартком нұсқаушысы, коммуналдық  шаруашылық  мекемесінің  меңгерушісі, ауылдық  кеңестің төрағасы  қызметтерінде  істеді.
Қызылқұм арқары
Негізгі шектеуші факторлар
Браконьерлердің заңсыз аулауы, тау жайылымдарынан үй малдарының ығыстыруы.
Биологиялық ерекшеліктері
Көктемде көбіне арпабас, қоңырбас, қияқ сияқты эфемерлершы қоректенсе, басқа маусымдарда көптылдық өсімдіктермен (дәнді дақымды шөптер, жүсан, көде, бидайық және т.б.) азықтанады. Жаздың ыстық күндерінде тастар қуысындағы көлеңкелерде, бұталар арасында тынығады. Жайылуға кешке шығады. Нұратауда күйлеуі қазан айының аяғымен желтоқсанның басында өтеді. Сәуір-мамырда төлдейді. 5 айдай буаз болады. 1-2 қозы туады. Жыныстық жағынан өмірінің екінші жылында жетіледі.
Қолда өсіру
Мәлімет жоқ.
Қорғауды керек ететін шаралары
Мекендейтін жерлерінде арқары қорғауды күшейту және Ақтауда осы өте сирек кездесетін бағалы жануарды қорғау үшін қорық ұйымдастыру қажет. Қызылқұм арқарын қолда өсіруді де қолға алу керек.
Зерттеу үшін ұсыныстар
Қазақстан территориясына кіру мәліметтерін жинастыру керек.
Дереккөздер
Санат:Қуысмүйізділер Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Русвэлт (Миннесота)
Русвэлт (Roosevelt) — Миннесота штатының Roseau округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 151 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.7 км² шамасында. FIPS коды — 27-55438.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Песова
Пёсова — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сура өзенінің оң жағалауынан 88 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 3 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Юрий Дубровин
Өмірбаяны
Юрий Дубровин 1939 жылы 1 тамызда Ряжск қаласында туған. Мектепті бітірген соң БМКИ-ге түскен (Михаил Роммның шеберханасы), 1962 жылы оқуды бітірді. Ол кинода 1958 жылдан бастап түсе бастады. 1963 жылы Довженко атындағы Киев киностудияның актері болды және Киевке көшті.
Эпизодтық рөлдердің мастері. Оның ең әгілі рөлдердің бірі «Д’Артаньян и три мушкетёра», «Мушкетёры двадцать лет спустя» мен «Тайна королевы Анны, немесе Мушкетёры тридцать лет спустя» фильмдердегі Ла Шене рөлі.
1999 жылы Юрий Ряжскке қайтадан көшті. 2006 жылы Киевте түсірілім кезінде болғанда, Юрий Дубровин екі рет инсульт болып ауырды, және оған сол қалада қалуға тура келді. Ауру себептерінен Юрий Дубровинге шығармашылық қызметін қалдыруға тура келді.
Санат:Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртістері Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Аврора (Шығыс Қазақстан облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Глубокое кентінің солтүстік-батысында 30 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 145 адам (75 ер адам және 70 әйел адам) болса, 2009 жылы 93 адамды (46 ер адам және 47 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Донецк
Донецк (Донецьк) — Донецк (украинша Донецьк; 1869-1924 жж. Юзовка, Сталин 1924-1929 жж., Сталино 1929-1961 жж.) - Украинаның шығысындағы Кальмиус өзенінің бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл Донецк облысындағы аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған Донецк Халық Республикасы басқарады және оны астана ретінде қарастырады.
Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі агломерацияны құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді.
Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған Уэлстық Джон Юз салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. Кеңес заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.
Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019). 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.
Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған.
Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.
Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала Ресей қолдайтын бүлікшілердің бақылауына өтті. Украинаның Жоғарғы Кеңесі (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды.
Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға , кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.
2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.
Қала "Тау-кен астанасы" мен "Миллиондаған раушандардың қаласы" атты ресми емес мәртебеге ие.
Қала атауы
Донецктің бұрынғы атаулары:
1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);
1917–1924 және 1941–1943 жылдары — Юзивка (Ю́зівка);
1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін), Сталин (Ста́ліне) , Сталино (Ста́ліно).
1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).
1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді).
9 қараша 1961 жылы Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.
Владимир Успенскийдің «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы Леон Троцкийдің құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ.
Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек).
Орналасқан жері
Санат:Донецк облысы қалалары Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық. Уақыт белдеуі - UTC+3.
Климаты
Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C, 2010 жылы - +10,4 °C. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық. Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар. Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады.
Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.
Қыс. Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі. Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады.
Көктем. Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді.
Жаз. Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C.
Күз. Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды.
Экология
Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.
Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.
Қала тарихы
Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.
Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды.
1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.
Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.
18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.
ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.
1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.
1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.
Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет
Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.
1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.
1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды.
1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.
1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.
Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.
1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.
1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.
1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі. 2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды.
2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.
14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді.
Әкімшілік бөлінуі
Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:
Будионивский (Будьонівський),
Ворошиловский (Ворошиловський),
Калининский (Калінінський),
Киевский (Київський),
Кировский (Кіровський),
Куйбишевский (Куйбишевський),
Петровский (Петровський),
Пролетарский (Пролетарський).
Халқы
Донецк Украинадағы ең ірі бес қаланың бірі болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.
2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.). Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.
Экономика
Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында (Мариуполь қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.
119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті).
Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі.
Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады.
Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші.
Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция
Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді.
Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.
«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды.
Қонақ үй бизнесі
5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі.
Транспорт
Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы болды (қазір шайқас кезінде қираған). Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай (Борисполь мен Симферопольдан кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы). Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен Батыс пен Шығыс Еуропаға, Таяу Шығысқа, Украинаның Днипро, Киев, Одеса, Симферополь, Харькив және Чернивци әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды. 2012 жылдың басында Euro 2012-ге дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады. Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және Луганск, ішінара Днепропетровск, Запорожье және Харьков облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).
Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды.
Донецктегі ғылым
Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.
Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз.
Білім беру
2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша). 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:
Донецк ұлттық университеті, Донецк ұлттық техникалық университеті, Донецк медициналық университеті, Донецк экономика және сауда университеті, Донецк мемлекеттік басқару университеті QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.
Тіл мәселесі 1989-1991 жылдардағы КСРО-ның ыдырауы және Украинадағы барқыт революциясының оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша, Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті.
Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы Александр Лукьянченко бұл шешімді тоқтатты.
Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді.
2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған ДХР иемденді (Донецк қаласымен қоса).
2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.
География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.
Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды.
Спорт
Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. Дэвис кубогы мен УЕФА Чемпиондар лигасының матчтары да Донецкте өтті.
Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: «Шахтер» және «Олимпик» (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы УЕФА Кубогының жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.
2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - Донбасс Арена ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. УЕФА мен ФИФА аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш.
Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».
Донбасс Хоккей клубы - "Шахтердан" кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті. Қазіргі уақытта Донецкте Кальмиус-Арена спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын.
Донецк баскетбол клубы - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.
Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары. 2003 жылы "Viccourt" клубы құрылды.
Американдық футбол бойынша, "Скиф" клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.
Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан.
2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.
2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты.
Қала рәміздері
Донецк туы : ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.
Бюсте (Альтмарк)
Бюсте (Альтмарк) (Büste (Altmark)) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Штендаль ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 369 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,89 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 90 105. Муниципалитеттің басшысы — Петра Лёбер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Хув-Сайыи-Юган
Хув-Сайыи-Юган — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненец АҚ, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куноват өзенінің оң жағалауынан 306 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 42 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысынан Салехард қаласына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмен Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тынық мұхит
Тынық мұхиты оңтүстігінен солтүстігіне 15,8 мың км, шығысынан батысына 19,5 мың км созылып жатыр. Шекаралас теңіздермен есептегенде 179,7 млн км², орта тереңдігі 3984 м, көлемі 723,7 млн км³ (теңізсіз есептегенде 165,2 млн км², орта тереңдігі 4282 м, көлемі 707,6 млн км³). Тынық мұхитының ең терең жері (әлем мұхиттарының ең терең жері) 10994 м (Мариана шұңғымасы). Тынық мұхитындағы 180-меридиан арқылы тәуліктік сызық өтеді.
Этимология
Алғаш болып Тынық мұхитын көрген испандық Васко Нуньес де Бальбоа. Ол 1513 жылы өз серіктестерімен Панама мойнағын кесіп өтіп, белгісіз мұхитқа шығады. Олар мұхитқа оңтүстіктегі ашық шығанақ арқылы шыққандықтан, Бальбоа бұл мұхитты Оңтүстік теңіз (Mar del Sur) деп атады. 28 қараша 1520 жылы Фернан Магеллан алғаш болып мұхитқа шықты. Ол Отты Жер архипелагынан Филиппин аралдарына дейін 3 ай 20 күнде мұхитты кесіп өтті. Осы уақыт бойы ауа райы бір қалыпты тынық болды, сол себепті Магеллан бұл мұхитты Тынық мұхит деп атады. 1753 жылы француздық географ Ж. Н. Бюаш Тынық мұхитын Ұлы мұхит (Jean-Nicolas Buache) атауды ұсынды, әлемдегі ең үлкен мұхит болған себепті. Бірақ бұл атауды көпшілік қабылдамады, әлемдік географияда сөзі басым ағылшын тілді елдердің қалауымен «Тынық мұхиты» (Pacific Ocean) болып қала берді.
1917 жылға дейін жер аударған орыс картасында Шығыстық мұхит деп аталды.
Жалпы мағлұмат
Әлемдік мұхиттардың 49, 5% алатын және 53% суы бар Тынық мұхиты ғаламшардағы ең үлкен мұхит болып табылады. Шығысынан батысына 19 мың км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 16 мың км созылып жатыр. Оның суы оңтүстігінде көбірек, ал солтүстігінде аз болып келеді. Тынық мұхиты батыс жағасында Оңтүстік және Солтүстік Америка, шығыс жағасымен Аустралия мен Еуропаны, ал оңтүстігінде Антарктиданы шайып жатыр. Тынық мұхитының Солтүстік Мұзды мұхитымен шекарасы Дежнев мысынан Уэльс Ханзадасы мысына дейінгі Беринг бұғазы. Атлант мұхитымен шекарасын Горн мысынан 68°04’ меридианға дейін немесе қысқасы Оңтүстік Америкадан Антарктида аралдарына дейін Дрейк бұғазы арқылы, Осте аралынан Штернек мысына дейін, Үнді мұхитымен шекарасы Аустралияның оңтүстігіне қарай Бассов бұғазының шығыс шекарасымен Тасмания аралдарына дейін, одан әрі 146°55’ меридианымен Антарктидаға дейін, Аустралияның солтүстігіне қарай Андаман теңізі мен Малак бұғазымен, оңтүстік-батыс жағалауында Суматра аралдарымен, Зонд бұғазымен, оңтүстік жағалауында Ява аралдарымен, Бали және Саву теңіздерінің оңтүстігімен, Арафур теңізінің солтүстігімен, Жаңа Гвинеяның оңтүстік батысымен және Торресов бұғазының батысымен шектесетін аралықта жатыр.
Теңіздер
Тынық мұхитындағы теңіз, бұғаз және шығанақтар ауданы 31,64 млн км² құрайды. Теңіздердің басым бөлігі батысында, Еуразиямен шекарасында: Беринг теңізі, Охот, Жапон, Ішкі Жапон, Сары, Шығыс-Қытай, Филиппин.
Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары арасындағы теңіздер: Оңтүстік-Қытай, Ява, Сұлу, Сулавеси, Бале, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукк; Аустралия жағалауында: Жаңа-Гвинея, Сүлейман, Коралл, Фиджи, Тасман; Антарктидадағы теңіздер (кейбір кезде бұларды Оңтүстік мұхитқа жатқызады): Росса, Амундсена, Беллинсгаузен. Оңтүстік Америка жағалауында теңіздер жоқ, бірақ үлкен шығанақтар кездеседі: Аляска, Калифорния, Панама.
Мұхиттың қалыптасу тарихы
Пангея құрлығы мезозой дәуірінде Гондвана мен Лавразияға ыдырағанда, оны қоршаған Панталассаның ауданы кішірейе бастады. Мезозойдың соңына қарай Гондвана мен Лавразия бөлініп, олардың бөлінуіне қарай Тынық мұхиты қалыптаса бастады. Юра дәуірінде тынықмұхиттық бытқыл маңында мұхиттық төрт тектоникалық тақталар түзілді: Тынық мұхиттық, Құла, Фараллон және Феникс. Солтүстік-батыс Құла тақтасы Азия құрлығының шығыс және оңтүстік-шығыс төңірегіне жылжыды. Солтүстік-шығыс мұхиттық тақта Фараллон Аляска, Чукотка және Солтүстік Американың астына жылжыды. Оңтүстік-Шығыс тақтасы Феникс Оңтүстік Американың астына сүңги бастады. Бор дәуірінде оңтүстік-шығыстық Тынық мұхитының мұхиттық тақтасы сол уақыттағы бір болған Аустра-Антарктикалық құрлық маңының шығысына салдарынан қазіргі Жаңа Зеландиялық жонның және Лорд-Хау мен Норфолк су асты үстірттерінің кесегі құрлықтан тебіліп кетті. Кешірек борда Аустра-Антарктикалық құрлықтың жарылуы басталды. Аустралиялық тақта бөлініп, экваторға жылжи бастады. Тынықмұхиттық тақта олигоценде бағытын солтүстік-батысқа ауыстырды. Кешірек миоценде Фараллон тақтасы екіге бөлінді: Кокос және Наска. Құла тақтасы солтүстік-батысқа жылжи отырып, толықтай (Тынықмұхиттық тақтаның солтүстік бөлігімен бірге) Еуразия мен прото-Алеут науасының астына кетті. Бүгінде тектоникалық тақталар қозғалысы жалғасуда.
Бұл қозғалыстың өзегі орта-мұхиттық риф аймақтары Оңтүстік-Тынықмұхиттық пен Шығыс-Тынықмұхиттық артулары болып табылады. Бұл аймақтың батысына қарай Еуразия және Аустралия тақталарының астына жылына 6-10 см жылдамдықпен қозғалып жатқан ең үлкен Тынықмұхит атты тақта орналасқан. Тынықмұхиттық тақта батыста Филиппин тақтасын солтүстік-батысқа, яғни Еуразиялық тақта астыны жылына 6-8 см жылдамдығымен ығыстыруда. Орта-мұхиттық риф аймақтарының шығысында: солтүстік-шығысында жылына 2-3 см жылдамдықпен Солтүстік-Америка тақтасы астына қозғалып бара жатқан Хуан де Фука тақтасы; орталық аймағында солтүстік-шығысқа бағытталған Кариб литосфералық тақтасы астына қарай жылына 6-7 см жылдамдықпен жылып жатқан Кокос тақтасы; оңтүстікке қарай шығысқа бағыт алған Оңтүстік-Америка тақтасының астына қарай жылына 4-6 см жылдамдықпен қозғалатын Наска тақталары орналасқан.
Геологиялық құрылысы мен жер бедері
300px|thumb|Тереңдік картасы
Құрлықтың су асты маңайы
Құрлықтың су асты жақтаулары Тынық мұхитының 10% аумағын алып жатыр. Қайраңның бедерінде трансгрессивті жазықтық пен субаэралды қалдықтар бейнеленген. Мұндай нысандары Ява қайраңында және Беринг теңізінің қайраңындағы суасты өзен бойындағы тән болып келеді. Корей қайраңы мен Шығыс-Қытай қайраңында кеңінен тараған жоталы бедер, олар ағыстан қалыптасқан. Экваториялық-тропикалық қайраңда көбіне кораллды құрылымдар бар. Антарктикалық қайраңның көп бөлігі 200 м тереңдікте, үсті бөлшектенген, суасты төбелерінің тектоникалық табиғаты терең депрессияланған. Солтүстік Америка құрлықтық баурайы суасты шатқалдары қатты бөлшектенген. Құрлықтық баурайында үлкен суасты каньондар Беринг теңізінде көп.
Жаңа Зеландияның суасты атырабыда өзіндік материктік құрылымы бар. Ауданы аралдырынан 10 есе үлкен. Бұл суасты Жаңазеландиялық платоны Кэмпбелл Чатам және олардың арасындағы Баунки ойпаты құрайды. Барлық жағынан бұл материктің шекаралас құрлықтық баурай шектейді. Бұл кеш мезозойлық суасты жотаны Лорд-Хау қамтиды.
Өтпелі аймақ
Тынық мұхитының батыс атырабында орналасқан өтпелі аймақтар: Алеуттік, Курил-Камчаттік, Жапон, Шығыс-Қытай, Индонезиялық-Филиппиндік, Бониндік-Мариандық (мұхиттын ең төменгі нүктесінен — Мариан шығанағы, тереңдігі 11 022 м), Меланезиялық, Витязевтік, Тонга-Кермадек, Маккуорилік. Бұл өтпелі аймаққа: шектеулі терең теңіз, окоптар, шекті теңіздер, аралдың доғаланған түрлері кіреді. Шығыс шетіндегі өтпелі аймақтарда орналасқан: Орталық-Америкалық және Перуан-Чилилік.
Өтпелі аймақтарға вулканизм және жоғары сейсмикалық құбылыс тән, олар Тынық мұхиттың шалғай аймағына жер сілкінісі және қазіргі заманғы вулканизм қалыптастырады. Тынық мұхитындағы өтпелі аймақтар екі эшалон түрінде көрінеді, ең жастары мұхиттың қыртыс шекарасында орналасқан және одан көп жетілген мұхит бөлінген және аралдық доғаларда кездеседі.
Су түбіндегі бөліну
Амур, Хуанхэ, Янцзы, Меконг және т.б Азияның ірі теңіздері Тынық мұхитқа жылына 1767 миллион тонна шөгінді алып келеді. Мұндай аллювийдің барлығы мұхит алабында қалып қояды. Юкон, Колорадо, Колумбия, Фрейзер, Гуаяс секілді Американың ірі теңіздері Тынық мұхитына 380 миллион тонна шөгінді алып келеді және салмақталған заттың 70—80 % мұхитқа толығымен құйылады, қайраңының шағын ені осының әсерінен қалыптасқан.
Тынық мұхит жылы кең таралған қызыл балшық, әсіресе солтүстік жарты шарда. Бұл мұхит бассейндерінің үлкен тереңдігіне байланысты. Тынық мұхит Солтүстік және Оңтүстік белдеулерде орналасқан, кремнийлі радиоляриялар шөгінділері анық экваторлық белдікте екенін білдіреді, сондай-ақ екі кремнийлі диатомдар балдырлардың аймағы да бар.
Климаты
thumb|right|250 px|Эль Нинью мен Ла Нинаның Солтүстік Америкаға ықпалы thumb|right|[[Тайфун]] Тынық мұхитының климатына күн сәулесінің радиациясы мен атмосфералық қозғалыстың, Азия құрлықтық бөлігінің әсері зор. Мұхитта барлық климаттық аймақтарды бөлуге болады. Қыс кезінде солтүстік аймақта Алеуттік қысым минимум баролық орталық болып, жаз кезінде әлсіз болады. Оңтүстікке қарай Солтүстік-Тынық мұхиттық антициклон. Экваторда экваторлық депрессия (төмен қысым ауданы), ол Оңтүстік-Тынық мұхиттық антициклонға айналады. Оңтүстікке қарай қысым төмендейді, содан соң Антарктидада жоғарғы қысым аймағына ауысады. Баролық ортаның орналасуына байланысты жел бағыты қалыптасады. Солтүстік жарты шардың өлшеулі бөлігінде қыс кезінде батыстан жел басым, ал жазда оңтүстіктен қоңыр жел болады. Қыс мезгілінде мұхиттың солтүстік батысында солтүстік және солтүстік-шығыс муссон желдері болады, жаз кезінде оңтүстіктен соғады. Полюстік фронтта пайда болатын циклондар таяу полюсте болатын шторм дауылдын болатынын анықтайды (әсіресе оңтүстік жарты шарда). Солтүстік жарты шардың субтропиктік және тропиктік аймақтарында солтүстік–шығыс пассаттар басым. Экватор аймағында жыл бойына ауа райы штильді. Оңтүстік жарты шардың тропикалық және субтропикалық аймақтарында қыс кезінде күшті, ал жазда әлсіз оңтүстік-шығыстық пассат басым. Мұнда тайфун аталатын аса күшті дауылдар тропикте жаз маусымында туындайды. Әдетте Филиппиннің шығысынан бастау алып, Тайвань және Жапония арқылы солтүсті батыс пен солтүстікке бет алып, Беринг теңізі аймағында тоқтайды. Тынық мұхитының өзгеде дауыл туындайтын аймағы Орталық Америка. Оңтүстік жарты шардың қырқыншы енділігінде тұрақты батыс желдері байқалады. Ал жоғарғы енділігінде антарктикалық төмен қысым салдарынан желдер жалпы циклондық айналымға тәуелді.
Мұхит үстіндегі ауа райы жалпы енділік аймаққа қатысты, шығысына қарағанда батысында климат жылы болып келеді. Тропикалық және экваторлық аймақтарда ауаның орташа температурасы 27,5 °С-ден 25,5°С. Жаз мезгілінде изотерма мұхиттың солтүстігінен батысына қарай 25°С-ге көтеріледі, шығысында осы деңгейден аз мөлшерде көтеріледі, оңтүстік жарты шарда солтүстікке қарай белсенді қозғалды. Мұхит үстімен өтіп ауа массасы ылғалданады. Таяу экватор аймағынан экватордың екі жағындада изогиетамен сызылған (2000 мм) жауынның максимум сызықтары өтеді, ал экватор айқын құрғақ аймақ. Тынық мұхитында оңтүстік және солтүстік пассаттардың сәйкес аймақтары болмайды. Осыған сәкес өте ылғалды және тым құрғақ аймақтар туындайды. Экватор және тропика аймақтарына қарай жауын мөлшері азаяды. Ең құрғақ аймақтар солтүстік жарты шар бөлігіндегі Калифорния маңы, ал оңтүстікте Перу және Чили қазашұңқырларында (кейбір аймақтарда жауын мөлшері жылына 50 мм болады).