Ахмет_Байтұрсынұлы_атындағы_тіл_білімі_институты
Болашақтағы зерттеу бағыттары
Лингвокогнитивтік, лингвомәдениеттанымдық зерттеулердің мазмұны белгілі бір халықтың салт-дәстүрлері мен тұрмыс-тіршілігінің, дүниетанымының тілде таңбалануы ерекшеліктерін қарастырудан тұрады. Сонымен бірге халықтың ділі де миллиондаған адамдар мінез-құлқының психологиялық детерминанты, әлеуметтік-мәдени өзгерістердің инварианты ретінде осы тіл білімі салаларының зерттеу нысаны болып табылады. Бұның дәлелі ретінде «сипаттамалы» ғылымнан «түсіндірмелі» ғылымға ауысқан тіл білімінің жаңа мәртебесін атап көрсетуге болады. Тіл мен ойлау, тіл мен мәдениет, тіл мен таным арасындағы байланыстарды айқындаудағы негізгі құрал – тіл жүйесін сөйлеуші тұлға тұрғысынан қарастыру болып табылады. Жалпы лингвистиканың даму бағытына орай көптеген тілдік зерттеулердің мақсаттары да өзгерді: дәстүрлі зерттеулердің негізгі аспектісі – тілдік бірліктің, тілдік таңбаның ерекшелігін қарастырудан, ғалымдар оның ішкі тілдік талдануына назар аудара бастады. Яғни функционалдық бағыттың аясында тілдік бірлік тек лингвистикалық нысандардың бірі ретінде ғана қарастырылып қоймай, сонымен бірге тілдің функционалдық табиғатын зерттеуге көмек болатын тәсілдердің бірі ретінде де қарала бастады. Сонымен функционалдық бағыттың дамуы, тіл білімі үшін, оның жіктемелік-құрылымдық парадигмасынан сөзсіз ұтымды екендігін дәлелдеп, тілдік шығармашылық маңызының көптеген концепцияларынан тұратын антропоөзектілік бағытқа ауысуын жүзеге асырды. Қазіргі лингвистикалық зерттеулер тілдік талдаудың көпқырлылығы мен көпаспектілігін меңзейтін тілдік бірліктің күрделі құрылымын айқындайды. Сонымен бірге тілдік зерттеулердің ойлау категориясына қатысты ғылым салаларымен дәстүрлі байланысы тіл біліміне когнитивтік бағыттың белсенді түрде енгізілуін қамтамасыз етті. Функционалдық бағыт аясында жүргізілген зерттеулер нәтижесінде айқындалған көптеген тілдік феномендер қазіргі кезде когнитивтік лингвистика саласында қарастырыла бастады. Яғни тіл білімі қалыптасуы мен дамуы логикасының өзін, бір-бірінің орнына келген прагматикалық-прескриптивтік, жіктемелік-құрылымдық және функционалдық бағыттар когнитивтік лингвистика деп аталатын жаңа бағыттың пайда болуына негіз болды. Когнитивтік лингвистика бір жағынан бұрыннан келе жатқан дәстүрді жалғастыратын болса, екінші жағынан қазіргі ғылыми танымға тән белгілерге ие болады. Егер де осы кезге дейін дәстүрлі лексикология, терминология, ономастика т.б. салалар тілдік таңбаны талдау шеңберінде ғана болған болса, когнитивтік бағыт бұл салаларды «ашық» ғылымға айналдырып, олардың зерттеу шеңберлерін кеңейтіп, интеграциялық үдерістерге жол ашты. Ал бұл үдерістер зерттеулердің пәнаралық бағдарламаларының жасалуына негіз болатыны заңды. Қазіргі лингвистиканың тағы бір жетістігі бұл – антропоөзектілік, яғни тіл құрылысының сырын, оны қолданушы адам арқылы түсіндіру. Антропоөзектілік пәнаралық синтездің жетекші бағыты болып саналады. Өйткені тіл жүйесінің, мәтіннің аталымдық ұйымдастырылуын және тілдік тұлға қалыптасуындағы адам факторын негізге алады. Сондықтан да тіл білімі салаларының когнитивтік терминтаным немесе когнитивтік ономастика деп аталуының өзі пәнаралық, салааралық синтезге алып келеді. Сонымен болашақта терминология бөлімі жүргізетін зерттеулердің басты мақсаты – тіл білімінің осы кезге дейін тілдік жүйені тілдің деңгейлері арқылы қарастырып, қол жеткізген жетістіктерін пайдалана отырып, соңғы он жылдық көлемінде қарқынды дамү үстіндегі лингвистиканың антропоөзектілік парадигмасы аясында, тілдің аталымдық құрамы мен құрылымдық қорларын зерделеу әдістерінің синтезін басшылыққа алу негізінде басты кейіпкерлері сөйлеуші-тыңдаушы болып табылатын сөйлеу-ойлау актілерін коммуникативтік-дискурстық актілерге айналдыру тетіктерін кешенді түрде зерттеу.