Көне_түркі_таңбалары
«Сарматтық» таңба белгілер
«Сарматтық» мәдениет өкілдерінің таңба-белгілерінің жүйесі туралы, әсіресе Қара теңіздің солтүстік аумағындағы әйгілі ескерткіштерінің таңбалары мен белгілері топтастырып талдаған еңбектер баршылық. Мұндай еңбектерде таңбалардың шығу тегі мен қызметтері және мән-мағынасы туралы алуан түрлі тұжырымдар жергілікті (Соломник, 1959; Драчук, 1975; Яценко, 2001). Сақ-сармат дәуірінде символикалық белгілер мен таңбалар жүйелі түрде қазіргі түсініктегідей нақты өз мағынасымен көрініс таба бастады. Басқаша айтқанда, меншік белгілерінің (жеке меншік, ру-тайпалық және т.б.) ру, тайпа, әулеттерге қатыстылығының «сыртқы көрінісі» толық айқындалды. Ежелгі көшпенділер және көне түріктер тарихи түрлі кезеңдерде таңбаларды қолайлы табиғи жерлерге, заттар мен бұйымдарға, ғұрыптық кешендердің құрылыстарына салатын болды. Мал шаруашылығымен айналысатын халықтар малға ен-таңба салуды үйренді. Онда ен таңбалар меншік құқықтарының айқын белгісі болып саналды. Тіпті малды кездейсоқ айдап әкетсе, ен-таңбалар малды тануға, оған меншік иелігін білдіре алатын заңды құжат іспетті болды (Ефименко, 1874, қараша, 145-170б; 1874 желтоқсан, 271-293 б; Ольховский, 2001, 100-109 б; Народные обычаи..., 1871, 45-167 б.; Полубояринова, 1980,165-212 б.; Симчинко, 1965; Яценко, 2001 және т.б.). Үстірттегі «Бәйте-3» ғибадатханасы секілді кеңінен танымал «сармат (дахо-массагет)-алан» таңбалары өткен ғасырдың 80-жылдан бастап, 2004 жылға дейін ҚР БҒМ Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы тарапынан З. Самашевтің жалпы жетекшілігімен, Үстірт тобын басқарған В. С. Альховскийдің қатысуымен зерттелді (Самашев және т.б.., 2007, 202-207 б.). Ғибадатхана қабырғасының бір бөлігіндегі таңбалардың ішінде көне түркі бітігінің таңба-әріптерінің үлгілері болуы ықтимал. Тіпті, онда сақ жазуының белгілері де бар делінгенімен, сызықтардың пішімі мен жазу іспетті белгілердің қай-қайсысы да әзірінше дәлелденген жоқ. Ғибадатхана қабырғаларындағы және кейбір бәдіз-тасмүсіндердегі таңбалар мен арбаның гравюрлеріне, балық, лабиринт, кейбір адам бейнесі мен жылан секілді бейнелерге әлі де талдау жүргізу қажет. Бірнеше ғасырлар бойы тұрған бұл ескерткіш Үстірттегі, Сырдариядағы және Сарыарқадағы басқа да ескерткіштер секілді өзгеріске ұшырады, әуелгі (ата-баба әруағына арналған ғибадатхана, жаугершілік, отқа табынушылық және т.б.) мәртебесі жолаушылар мен керуен тартушылардың уақытша қорғаныс үңгіріне немесе ерте ортағасырлық жерлеу орындарына айналды. Сондықтан хронологиялық межесі, этникалық тегі, тіпті таңбалар мен графиттер секілді белгілері, жалпы осы ескерткішті талдау мәселелері өзекті болып отыр. Бұл орайда Бәйте-3 таңба, белгілерінің барлық түрлерін тек қана иран тілді әулеттің, рудың еншісіне телінуі даулы мәселе. Түрлі зерттеу бойынша Жем өзені бойынан сармат таңбаларының күрделі түрлері анықталған болатын. Ташкент маңынан табылған таңба-белгілері мен символдары бар ескерткіш тас ерекше жәдігер. Оны біздің заманымыздың бірінші ғасырымен, қауыншы мәдениетімен байланыстырады. «Отырар-Қаратау» және Жетіасар, Қауыншы мәдениеті қаңлы этносаяси бірлестіктерінің негіздері болды. (Богомолов, 2003, 83 б.). Бұл ескерткіште өте күрделі заманның композициясы, әлем құрылысы мен адамның заман-кеңістіктегі мифологиялық орны көрсетілген. Аталмыш ескерткіштің біртұтас композициясындағы қосымша көптеген символикалық белгілер юечжи-кушан және де сармат-алан таңбаларымен сырт пішіндері жағынан ұқсас. Аталмыш қосымша элементтер көптеген зерттеушілер «Кубрат ханның қазынасы» деп таныған 7-8 ғасырдың басындағы Перешипинск кешені жүзіктеріндегі монограммаларды еске түсіреді. (Комар, 2006, 226 б). Алайда бұл композицияның тұтастығы мен сипаты оның басқа да ерекшеліктері, аталмыш ескерткішті қоғамдық-саяси әрі құқықтық тұрғыдан нақты қызмет атқаратын таңбалар «жиынтығы» деп қарастыруға болмайтындығын аңғартады. Мұнда жалпы адамзаттық әмбебап мүддесінің дүниетанымдық ерекшеліктеріне байланысты таңбалау жүйесінің күрделілігі бар. Дегенмен, Байкөлдің арғы бетінен Мысырға дейінгі аумақты археологиялық, этнографиялық алуан түрлі ескерткіштерден Маңғыстаудағы қазақтардың құлыптасына дейінгі аралықтан ұқсас көріністерді іздеп көрген Г. И. Богомоловтың талдау ізденістері әдістемелік тұрғыдан толығымен оң нәтиже бере алмады (Богомолов, 2003, 83-95 б.).