Нарқобыз_туралы_толығырақ
Қобыздың ең жоғарғы элементі – алақан. Оның формасы бескүлденіп келген эзотериялық пентаграмма – әрекет етуші орган, құрал жаратушы қолдың ишарасы. Бұл палеолиттен келе жатқан Жаратушы ие символы. Жаратушыны иудей дінінде де тек қолдың табы ретінде бейнелейді. Аңызда да осылай. Тәңір сөзінің тегі аспан мен жер немесе күн мен бұқа деп есептесек, ол жаратушы ретінде биполяр контур, басты парадигма. Асатаяқтың бес шоқысы да төрткүл дүниенің – ортасында қос өркешті Қазығұрт (қазақ жұрт) – ишарасы, яғни, демиург келбеті. Асатаяқтың сабы жылан өрмелеп бара жатқан бәйтерек, ұяда отырған балапандар сакральді дүниеден бұл дүниеге әлі келмеген шикізат. Олар үздіксіз шуылдап тұрады. Бұлар алақандағы мыс салдырмақтар. Суық қанды жыландар мыс кенін паналайтыны қазақтарға ертеден мәлім болған. Сондық­тан, ертегілердегі Мыстан кемпірді уақыт бейнесі Жалмауыз кемпірмен шатастыруға мүлде болмайды. Мыстан кемпір екі жұтып, адамға ерекше қасиет дарытатын, оның үстіндегі сауыт-сайманының белгісі. Үшінші рет жұтпайтыны, батыр түгелімен мысқа айналып кетпеуін ойлау әлде бұл дүниеге сыймай кетеді деп қауіптену. Он бес жылда бір балапандайтын Шыңырау құстың да бір функциясы осындай. Бұл он бесінде бір тол­ған Ай. Салпыншақтардың саны он бес. Олар Тәңірдің ықпалында, яғни, алақанда ілулі тұр. Бесеуі мойын мен шанақтың түйіскен жерінде ойық кеудеде бос салбырап тұр. Бұл – заттық-эмоциялық космостың бес негізі. Алақандағы он сылдырмақ – ерге тән он қасиет. Бұл қасиеттер араб жазбаларынан бастап түркілердің бүкіл әдебиетінде сипатталады. Сонымен қатар, бұл сылдырмақ-салпыншақтар дүниені жасауға қатысқан он бес компонент болуы мүмкін. Бұлар алақан-мойыншақтың жоғарғы өрнеуі комплексінде жоғары бағытталған жебе түрінде орналас­қан. Яғни, белсенді бастама. Нұртөлі бейнесінің этимологиясы оның күннің баласы деген қос сөзден құралғанын көрсетеді. Нұр-күн, төл-перзент. Бақсылардың жеті құралы­ның бірі қола айнаның аты да – төлі. Яғни, айна күннің бір бөлшегі ретінде оның өзін сипаттайды. Түйе-космос, түйе-күн ұғымда­ры да қосөркеш түйенің «нар» аталғанын меңзейді. Мысалы; нарт, мәрт сияқты сөз­дер, т. б. сияқты толып жатқан кісі аттары осылай қалыптасқан. Жалғыз өркеш түйенің Қазақстанда болмағаны мәлім. Демек, «нар­қобыз» атауы қосарлы мағынаға ие. Қобыз­дың төменгі жағы құдық тектес қуыс келеді де, бетін ашулы бураның мойын терісімен қаптаған. Тері төмен иіліп барып шанақ түбіне, айнадан төмен бекітіледі. Айна бері-төменге, түйе ары-жоғары қарап тұр. Бұлай орналасу мифтің мәтініне толық сәйкесті­гімен таң қалдырады. Ақырған бураның дау­сын салу үшін терідегі тесіктерді басып, оң қолмен қияқ арқылы қыл ішекті ысқылайды. Қалайша түйенің артынан ерген жылан елестемейді. Түйе мен айнаның біртектес екені кәміл. Тобылғы мен қылдан тұратын қияқ­тың ирелендеген жоғары-төмен қозғалысы үйді орап жатқан жылан патшасы. Қыл то­былғы сапқа екі ұшынан жез кепіл арқылы бекітілген. Күн-түйе-жылан комплексінің бағыты – оңтүстіктен солтүстікке қарай, жоғары дүниеден төменгі дүниеге қарай, жер бетінен су асты құрдымға қарай. Қорқыт пен Нұртөлі бейнесінің бір ұғым екендігін тек бұл емес, Қорқыт есімінің этимологиясы да дәлелдейді. Ұзын сонарға бармай-ақ, сөздің тегі қордаланып жатқан шоқ бойындағы өмір күші – «құт» екенін айтсақ жеткілікті. Зардуш дінін ұстанғандар оттың бірнеше түрін айырып, әр қайсысына жеке табынған. Қобыздың шанағы бұрыштары доғал келген төрткүл дүние. Оның қатысушыға қараған жағы төменгі дүние де, ту сырты, дөңес жа­ғы жоғары дүние. Яғни, екі шеткі дүние кірі­гіп, үшінші дүниені, фәни бейнесін қара­байыр мезгілді тиянақтайды. Бұл комплекс­тің ұштасқан жері, қобыздың терімен қап­талған дүмі – үш дүниені көктей өтіп тұрған құдық. Шанақтың төңкерілген кесе сияқты болып келуі оның мәңгілік құтын бойына құйған тасбақа бейнесінен құбылға­нын көрсетеді. Шанақтағы айна үстіңгі жағы күн, түбі ай болып келген, дүниелерді жалғас­тырушы құдық екенін діттей түседі. Мысалы: «Ертөстіктің» бір варианты болып келетін әзірбайжанның витагониялық мифі «Мәлік Мамытта» бұл құдықтың құрылысы өте анық көрсетілген. Дәл осы құдықтың қызметін, яғни, күндіз бен түннің алмасуын бейнелейтін қыл арқан міндетін екі мифте де Шыңырау құс орындайды. Бұл құс көне иран мифологиясында Шьена құс деген атпен белгілі. Онда ол кейініректе «Гаруда» – күн тектес от ретінде мәлім, қоразға келеді. Са­мұрық және Алып Қара құс – жан танымас­тай өзгерген дүбәралар. Өте биік пен өте тереңді қазақтар шыңырау дейді. Демек, күн мен ай оппозицияда тұрған бір тектес зат немесе оның екі қыры. Шанақтағы төлі-айна, қобыздың дүмі, оның бетін қаптаған көн жеке бір комплекс құрайды да, жарату актісі бастау алатын аймақты ишаралайды. Дүние жаратылып жатқан кезде Шыңырау құс балапандарын құтқару үшін қатты асығып ұшады. Қара бұлт үйіріліп, жел тұрып, нөсер құйғанда қазақтар Шыңырау ұшып барады дейді. Бұлт – оның көлемі, жел – қанатының екпіні, жауын – көктен түскен нұр, құт деп есептейді. Мифологиялық-күнтізбелік күй­лерде «Төрт шыңырау» атты желілі күйлер циклі бар. Сол қол түрлі позицияда тұрған кезде ысқылап дыбыс шығаратын, яғни, тікелей жарату актісіне себепкер болатын тобылғы-қияқты – жылан процесс, оның ирелењдеген спираль ізін – ғалам мүше­лерінің қиналыста тууы деп қарастырып, тікелей туындау, жұтылу, қажасу барысы оң қол мен сол қолдың айнаның бетін кезектесіп жауып қалу кезінде өтеді деп есептеуге болады, өйткені, күн мен айдың тұтылуы дүниенің өлім мен өмір арасында тұруы деп түсінілген. Әйелдер мен бала-шағаның күн-түн алмасар кезде немесе от басынданарқобыз күңіреніп, ашаман шыр айналып, сылдырмағын сартылдатып, өткен-кеткен за­маналар актін қайта қозғап, жын шақырған кезінде шыдай алмай сыртқа шығып кетуі осыған меңзейді. Расында да, өмір ишарасы күн мен айды аранын ашып жұтып жатқан қасқырдың ұлуын міз бақпай бақылап отыру оңай емес қой!