cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері
Белгiлi орыс ғалымдары П.П. Семенов-Тян-Шанский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин өлкенi зерттеуге ғана емес, сонымен бiрге Қазақстанда 19 ғ-дың 2-жартысы мен 20 ғ-дың басында демокр. ғыл. ойдың қалыптасуына да зор үлес қосты. Осы аса iрi ғалымдар, сондай-ақ В.В. Григорьев, Н.Ф. Костылецкий, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий, А.А. Блек қазақтың ағартушы-демократтары — Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаевтардың рухани өсiп-толысуына тiкелей ықпал еттi. Ресей Федерациясының шалғайдағы отары — Қазақстан 20 ғ-дың басында бiрте-бiрте капиталистiк қатынастар аясына тартыла бастады. Алайда патриархаттық-феод. қатынастардың үстемдiгi, патша өкiметiнiң езiлген халықтарды әдейi мешеулiк пен қараңғылықта ұстаған отаршылдық саясаты, шын мәнiнде, қазақтарды әлеум. және ұлттық прогреске жеткiзетiн жолды жауып тастады. 20 ғ-дың басында қазақ балаларының басым көпшiлiгi әрi дегенде тек ауыл медресесiнде ғана оқи алды, мұндағы оқу балаларға дiни аяттарды жаттатумен ғана шектелдi. Қазақ жерiнде 1916 ж. қарсаңында небары бiрнеше орыс және орыс-қазақ мектебi ғана болды. Оларда 19370 қазақ баласы оқыды. Ресей ғылым академиясының, басқа ведомстволардың ғалымдары Бат. Қазақстанға ара-тұра келiп қайтқанына қарамастан Қазақстан тұтас алғанда 1917 ж. Қазан төңкерiсiне дейiн ғыл. тұрғыдан терең зерттелмей жатты, ал оның қойнауы табиғи шикiзат қорларына бай болатын.
1920 ж. акад. И.М. Губкиннiң басшылығымен әрi тiкелей қатысуымен Жайық-Ембi мұнайлы ауданын зерттеу iсi ұйымдастырылды. 1920 ж., сондай-ақ, Қарағанды көмiр алабын, Екiбастұз көмiр алабын зерттеу, этногр. және археол. экспедициялардың барлау жұмыстары басталды. Түбiрiнен қайта жабдықтау көзделген негiзгi 8 экон. ауданның қатарында Түркiстан да болды. 1919 ж. Қырғыз (Қазақ) ревкомы штабының жанынан тарихи-статист. бөлiм құрылып, ол 1920 ж. ғыл. комиссия (кейiн ҚазАКСР Халық ағарту комиссариатының Академиялық орт. болып қайта құрылды) ретiнде Қырғыз (Қазақ) ревкомының ағарту бөлiмi құрамына ендi. 1920 ж. Ресей ғылым академиясының Табиғи өндiргiш күштердi зерттеу жөнiндегi тұрақты комиссиясы жанынан Қазақстанның жер қойнауын, өсiмдiктерi мен жануарларын, жалпы табиғатын, сондай-ақ, мәдениетiн, тұрмысын, тiлiн, этн. процестердi кешендi түрде зерттеу үшiн бiрқатар тұрақты және маусымдық экспедициялық отрядтар құрды.
Қазақстандағы алғашқы мемл. ғыл. мекемелер, негiзiнен, а. ш-мен байланысты болды. Олар: Өлкелiк өсiмдiк қорғау ст. (1924), Тыңайтқыш және агроном.-топырақтану ғыл.-зерт. ин-ты (1926), 1925 ж. Санитариялық-бактериол. ин-т ашылды. Алматы Бас геол. к-тiнiң және Түстi металдар ин-тының бөлiмшелерi жұмыс iстей бастады. Одақтас және автон. республикалардың табиғи қорларын зерттеу жөнiнде құрылған ерекше к-т 1920 жылдың басында-ақ Қазақстанды кешендi зерттеу жөнiнде шаралар белгiледi. 1927 ж. республиканың табиғи ресурстарын кешендi түрде зерттеу жөнiнде КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы құрылып, оны акад. А.Е. Ферсман басқарды. 1932 жылдың КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы отрядтарының негiзiнде дербес 8 экспедиция ұйымдастырылды. 1932 ж. қарсаңында республикада 10-нан астам ғыл.-зерт. ин-ты мен тәжiрибе ст., жүздеген тiрек пунктерi, лаб-лар мен ауа райын зерттеу ст-лары, бiрсыпыра геол. барлау ұйымдары болды. ҚазАКСР Мемл. жоспарлау комиссиясы жанындағы экон. зерт. ин-ты, а. ш-н қайта құру, қой ш., сойыстық мал ш., топырақтану, құрылыс ин-ттары сол кездегi iрi ғыл. мекемелердiң қатарына жатады. Сол жылдары геологтар А.А. Гапеев пен Д.Н. Бурцев Қарағанды алабында жаңа көмiр кен орындарын ашты. М.П. Русаков, Қ.И. Сәтбаев, Р.А. Борукаев Қоңыратта, Жезқазғанда және Бозшакөлде мыс кен орындарын барлады. Республика ғылымын дамытуда қол жеткен табыстардың нәтижесiнде және ғыл.-зерт. жұмыстарын ұйымдастыруды жақсарту және оларды үйлестiру мақсатында Кеңес үкiметiнiң және КСРО ҒА төралқасының шешiмi бойынша 1932 ж. 8 наурызда КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды. Онда небары зоология және ботаника секторлары жұмыс iстедi. 1935 ж. құрамында қазақ тiлi мен әдебиетi, халық шығармашылығы секторлары бар Қазақ ұлттық мәдениетi ғыл.-зерт. ин-ты база қарамағына берiлдi, сол жылдары Алматыда Ботаника бағының негiзi қаланды.
Медицина ғылымы дамыды. 1933 ж. Мал ш. ин-ты, 1935 ж. Егiншiлiк ин-ты, Мал дәрiгерлiк және а. ш. экономикасы ин-ттары құрылды. А. ш. тәжiрибе ст-ларының тұтас жүйесi пайда болды. Мамандандырылған ин-ттар — а. ш-н механикаландыру және электрлендiру, су ш., орман ш., өсiмдiк қорғау, жемiс-жүзiм ш., астық ш. ин-ттары ұйымдастырылды. 1940 ж. Бүкiлодақтық а. ш. ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлiмшесi құрылып, оған республиканың а. ш. саласындағы ғыл.-зерт. мекемелерiне басшылық ету және олардың жұмысын үйлестiру мiндетi жүктелдi. Совет 1938 ж. КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы Қазақ бөлiмшесi болып қайта құрылды. Бөлiмше президиумын акад. А.Д. Архангельский басқарды. Бөлiмше ұйымдастырылғаннан кейiн ғыл.-зерт. ин-ттарының жүйесi жедел қарқынмен дами бастады. 1939 ж. бөлiмше жанынан топырақтану және география секторлары құрылды. Қарағандыда Ботаника бағының негiзi қаланды. 1941 ж. Тiл, әдебиет және тарих ин-тының лингвистика бөлiмi, 1940 ж. Геологиялық ғылымдар институты ұйымдастырылды. КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлiмшесiнде 2-дүниежүз. соғыс басталар алдында 100-ге жуық ғыл. қызметкер, олардың iшiнде 3 ғыл. докт., 14 ғыл. канд. жұмыс iстедi. Соғыс жылдары республикаға елiмiздiң көптеген ғыл. мекемелерi мен жоғары оқу орындары көшiп келдi. Есiмi бүкiл әлемге әйгiлi ғалымдар — И.П. Бардин, Л.С. Берг, В.И. Вернадский, Н.Ф. Гамалея (1859 — 1949), И.И. Мещанинов, Н.Д. Зелинский, Л.И. Мандельштам (1879 — 1944), Н.В. Цицин (1898 — 1980), С.Г. Струмилин (1877 — 1974), А.М. Панкратова, А.Е. Фаворский (1860 — 1945), С.Е. Малов, В.Г. Фесенков (1889 — 1972), Г.А. Тихов (1875 — 1960), Б.А. Воронцов-Вельяминов (1904 ж.т.), т.б. осында қызмет еттi. Оралдың, Бат. Сiбiрдiң және Қазақстанның ресурстарын Отан қорғау iсiне жұмылдыру жөнiндегi КСРО ғылым академиясының комиссиясы iске кiрiстi, оны акад. В.Л. Комаров (1869 — 1945) басқарды. Ғалымдар қорғаныстық және халық ш. маңызы бар ұсыныстар жасап, оларды өндiрiске енгiздi, қара металдар, молибден, вольфрам, марганец кентастарының, т.б. шикiзат ресурстарының мол қорын ашты. Адамдарға қан құю қызметi ұйымдастырылды, жұқпалы жараларды жедел емдеу әдiстерi кеңiнен қолданылды.
1942 ж. Астрономия және физика, Химия-металлургия ин-ттары құрылды. 1943 ж. топырақтану-ботаника, зоология және тропиктiк аурулар ин-ттары құрылды. 1942 — 45 ж. КСРО ҒА Қазақ бөлiмшесiнiң ғыл. мекемелерi негiзiнде мамандандырылған химия, металлургия және кен байыту, отқа төзiмдi материалдар мен құрылыс материалдары, зоология ин-ттары ұйымдастырылды. 1945 ж. Тарих, археология және этнография, Кен iсi, Топырақтану ин-ттары, Математика және механика секторы жұмыс iстей бастады (қ. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы). Қазақстан Республикасы мемл. тәуелсiздiгiн алғаннан кейiнгi жылдар iшiнде (1991 — 2003) ғыл.-тех. саланы ұйымдастыруды реформалау жобалары бойынша үлкен жұмыстар атқарылды, ғылым мен техника және елдiң мемл. ғыл.-тех. саясатын мемл. басқарудың негiзi қаланды. 1991 жыл елiмiздiң ұлттық жетiстiгi есебiндегi отандық ғылым дамуының жаңа кезеңi басталғандығымен ерекшелендi. Қазақстанның құқықтық меншiгiне 100-ден астам жалпы одақтық мемл. ғыл.-тех. мекемелер өткендiктен ғылымды мемл. қолдаудың маңыздылығы күрт өстi. Жаңа жағдайларға байланысты қысқа мерзiм iшiнде мемл. ғыл.-тех. саясатты айқындау қажеттiлiгi туындады, елдiң ғыл.-тех. күш-қуатын сақтап қалу мен одан әрi дамыту үшiн ғыл.-тех. саланы мемл. басқарудың тиiмдi құрылымын қалыптастыру мәселесi туындады. Қазақстан Республикасы Жоғ. Кеңесiнiң 1992 жылғы 15 қаңтардағы қаулысымен “Қазақстан Республикасының ғылым және ғылыми-техника саясаты туралы” Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Осы жылы ҚР Президентiнiң “Экономикалық реформалар жағдайында Қазақстан Республикасы мемл. басқару органдарының iс-қимылдары мен ұйымдастыруын жетiлдiру” туралы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ғылым және жаңа технология мин. құрылды. Министрлiкке мынадай мiндеттер жүктелiндi: республиканың ғыл.-тех. саласының дамуы жолында мемл. саясат жүргiзу; ғыл. және ғыл.-пед. кадрлар даярлау жұмыстарын үйлестiру; ғыл.-технол. салада халықар. ынтымақтастықты ұйымдастыру.
2000 ж. қайта құрылған ҚР Бiлiм және ғылым мин. — ғылым мен ғыл.-тех. саладағы iс-әрекеттердi жүзеге асыратын, респ. бюджет есебiнен қаржыландырылатын ғыл.-зерттеу бағдарламаларына үйлестiретiн бiрыңғай мемл. өкiлеттi орган болып табылады. Министрлiкке бiлiм және ғылым мен техника саласында бiрыңғай мемл. саясатты қалыптастыру мен жүзеге асыру, кепiлдiк етiлген көлемде ақысыз бiлiм алуды мемл. оқу орындарында қажеттi жағдайлармен қамтамасыз ету, ғылым мен техниканы дамытудың басым бағыттарына қорларды шоғырландыру, сондай-ақ, ғыл. және пед. кадрларды аттестациялау мен даярлау мiндетi жүктелген. Министрлiк қарамағында әр түрлi бағыттағы 130 ғыл. мекеме бар. Ғыл. зерттеулердi ҚР Президентi ұсынған “Қазақстанның тәуелсiз мемлекет ретiндегi қалыптасуы мен дамуы стратегиясы” аясында халықтың рухани мәдениетiн түлетуге, сондай-ақ республикадағы өзге де әлеум.-экон., экол. және ғыл.-тех. мәселелерге байланысты өзектi мәселелердi шешуге бағыттауға ерекше назар аударылды. Ғылымды ұйымдастыруды жетiлдiру мен ғыл.-тех. потенциалды дамыту, ғыл.-тех. саланы мемл. басқарудың бiрыңғай жүйесiн жасау Қазақстан Республикасының егемендiк жолындағы стратегиялық қадамдары болды. Осы мақсатта мемлекет көлемiнде ұлттық ғыл. орталықтар құру, академиялық ғылымдарды реформалау, жоғары оқу орындарының ғыл. потенциалын арттыру, республика аймақтарында ғыл. зерттеулердi дамыту, ғылымды ұйымдастырудың жаңа формаларын мемл. қолдау, халықар. ынтымақтастықты дамыту мәселелерiне байланысты жұмыстар жүргiзiлдi.
Қазақстан Республикасы Мин. Каб-нiң 1993 жылғы 22 қаңтардағы “Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру және жоспарлауды жетiлдiру шаралары туралы” Қаулысы бойынша ғыл.-тех. және тәжiрибелiк-конструкторлық жұмыстар (ҒТТКЖ) мен ғыл.-тех. бағдарламаларды респ. бюджеттен қаржыландыру тәртiбi айқындалды. Ғылым және жаңа технология мин. жанынан Ғылым қоры ұйымдастырылды. 1993 жылдан бастап мемл. бюджеттен қаржыландырылатын ғыл.-тех. бағдарламалар мен жобаларды мемл. ғыл.-тех. сараптау енгiзiлдi. Республикада өткiзiлетiн ашық тәжiрибелiк-конструкторлық және жобалық-технол. жұмыстар мен олар бойынша есеп беру құжаттарын мемл. тiркеудiң бiрыңғай тәртiбi бекiтiлдi. Осылай, ҒТТКЖ-дi қаржыландыруды бағдарламалық-мақсатты әдiске көшiрудiң нормативтiк-құқықтық негiзi жасалды.
Республика ғыл.-тех. саласы жүргiзген жұмыстардың қорытындылары 1998 ж. ақпанда Астана қ-ндағы көрмеде көрсетiлдi. Елде машина жасау, атом өнеркәсiбi мен энергетиканы дамыту жөнiнде мемл. бағдарламалардың жобалары жасалды. Республика тау-кен металлургиясы кешенiн дамытудың тұжырымдамасы жасалды. Түрлi мақсаттағы жоғары тиiмдi катализаторлар, қоңыр және тас көмiр, тақта тасты сұйылтып қайта өңдеу кезiнде алынатын синтет. мұнай мен оны өңдейтiн шағын з-ттар жобалары жасалды. Астық пен күрiштiң жаңа сорттары шығарылды. Түрлi пайдалы қазбаларды iздеу мен өндiрудiң және ұтымды пайдаланудың тиiмдiлiгi жоғары әдiстерi мен тәсiлдерi анықталды. Әр түрлi үлгiдегi аспаптар — жылу және электр есептегiштер, жылу энергиясын, ыстық және суық суды есептеу аспаптары мен қызметкерлердi жедел мед. куәландыру, т.б. аппараттары өндiрiске енгiзiлдi. Алғаш рет отандық компьютерлер мен бiрқатар өндiрiстiк және тұрмыстық мақсаттағы электрондық құрылғылар шығарылды. 1998 жылдың соңына дейiн 30 шағын кәсiпорын мен өндiрiстер ұйымдастырылды. Республика ғалымдары мемл. басқару процестерiн қамтамасыз етуге белсендi үлес қосты: көне дәуiрлерден бастап бүгiнгi күнге дейiнгi қазақ философиясының тарихы, шығыс пен батыс мәдениетi ықпалдасуы контексiнде жаңа философия мен ғылым методологиясы, Қазақстан Республикасындағы конституциялық процестiң дамуы, еуроазиялық интеграция, геосаясат, демогр. даму болжамы жасалды. Каспий т-нiң құқықтық мәртебесi, аймақтардың өндiрiстiк күштер құрылымын оңтайландыру мен халықты тiршiлiктiк қамтамасыз ету жүйесi, М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындау мақсатында көптеген ғыл.-зерттеу жұмыстары атқарылды.
ҚР Үкiметi жанынан iргелi және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемл. басымдылықтарына және болжам жасауға жауапты консультативтi-кеңес органы болып саналатын Жоғары ғыл.-тех. комиссия (ЖҒТК) құрылды. ҚР Үкiметiнiң 1998 жылғы 14 сәуiрдегi “Академик Қ.И. Сәтбаевты мәңгi есте қалдыру туралы” Қаулысына сәйкес 1999 ж. бiрқатар мерейтойлық шаралар өткiзiлдi. Қ.И. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толу мерекесi ЮНЕСКО қолдауымен өткiзiлетiн мерейтойлар санатына қосылды. 1999 ж. 15 — 23 сәуiр аралығында Париждегi ЮНЕСКО бас пәтерiнде аса көрнектi ғалым, акад. Қ.И. Сәтбаевтың 100 жылдығына арналған халықар. ғыл. симпозиум өттi. Симпозиумда “Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа” деген атпен көрме ашылып, “Қазақстандағы ғылыми ой-пiкiрлер тарихы”; “Қ.И. Сәтбаев — көрнектi ғылым ұйымдастырушысы”; “Қазақстанның геологиялық ресурстары”, “Минералдық шикiзаттарды өңдеу” және “Ауыл шаруашылық ғылымдарының жетiстiктерi” деп аталатын бөлiмдер жұмыс iстедi. Сондай-ақ “Қазақстан және ғарыш”, “Ядролық физика”, “Қазiргi заманғы байланыс құралдары”, “Өмiр сапасы”, “Қазақстан республикасындағы жоғары бiлiм”, “Перспективтi ғылыми жобалар” деп аталатын тақырыптарда материалдар қойылды. 1999 ж. 26 маусым мен 1 шiлде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және Халықар. ғыл. қауымдастықтың бастамасымен “21 ғасырдағы ғылым. Жаңа мiндеттер” тақырыбына дүниежүз. конференция өттi. 2000 ж. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қаулысымен ғыл.-тех. саланың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және ғыл.-тех. потенциалдың қалыптасуына бағытталған, экономика мен оның қорларының қазiргi заманғы инновациялық талаптарына жауап беретiн ҚР-ның ғылым және ғыл.-тех. саясатының тұжырымдамасы мақұлданды.
Қазақстан Республикасы Президентi мен Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қолдауымен, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның бiрлесуi арқылы Астана мен Алматы қ-нда 2000 ж. 11 — 14 мамыр аралығында “Үшiншi мыңжылдық ғылымы” атты халықар. конференция өткiзiлдi. Түркiстан қ-ның 1500 жылдығын тойлау шеңберiнде 20 — 21 қазанда “Қазақстан мен Түркi әлемiнiң рухани тарихындағы Түркiстан және Қожа Ахмет Иасауи” халықар. ғыл.-практик. конференциясы өткiзiлiп, оның жұмысына Қазақстан мен таяу және алыс шет елдерден келген 200-ден астам ғалымдар мен мамандар қатысты. ЮНЕСКО шеңберiнде атап өтiлген бұл шараның соңы Париждегi ЮНЕСКО бас пәтерiнде Қазақстан делегациясының қатысуы арқылы өткiзiлген “Түркiстанға 1500 жыл” деп аталатын дөңгелек столмен аяқталды. 2001 ж. 2 ақпанда Алматы қ-нда бiлiм және ғылым қызметкерлерiнiң съезi өтiп, онда Қазақстан Республикасының Президентi Н.Ә. Назарбаев баяндама жасады. Президент өз баяндамасында Қазақстан үшiн елдiң әлеум.-экон., рухани дамуы факторында отандық ғылымды қайта құрудың өмiрлiк маңызы бар екендiгiн атап көрсеттi. ҚР-ның 2001 ж. 12 шiлдеде қабылданған “Ғылым туралы” Заңы ғылымды басқаруды одан әрi жетiлдiрудiң, инновация мен зерттеу процестерiн ұйымдастырудың, кадрлар даярлаудың, отандық ғылымды әлемдiк ғыл. қауымдастыққа интеграциялаудың негiзiн қалаушы құжат болды. Бұл заң ғылым және ғыл.-тех. iс-әрекеттер саласындағы қоғамдық қатынастарды үйлестiруге бағыттала отырып, мемл. ғыл.-тех. саясаттың принциптерi мен негiзгi мақсаттарын, оны жүзеге асыратын мемл. өкiлеттi органдарды айқындайды және нарықтық қатынас жағдайындағы ғылымның жаңа ұйымдық формасының дамуын, ғылым саласындағы субъектiлердiң мiндеттерi мен құқықтарын белгiлейдi. Ғыл.-зерттеу ин-ттарының материалдық-тех. базасын нығайту мақсатында, ғыл. зерттеулер үшiн бiрегей құрал-жабдықтар сатып алуға, ғыл. мекемелердi қазiргi заманғы компьютерлiк техникамен жарақтандыруға бағытталған “Ғылыми мекемелерге құрал-жабдықтар сатып алуды республикалық деңгейде қаржыландыру” туралы жаңа бюджеттiк бағдарламаға сәйкес алғаш рет қаржы бөлiндi.
Соңғы жылдардағы ғалымдар жүргiзген ғыл. зерттеулер отандық ғылым мен технологияның бәсекелестiк мүмкiндiктерiн жоғары көтеретiн жаңа iргелi бiлiмге бағытталынып келедi. Ғылыммен тығыз байланысты өндiрiстердiң қалыптасуы үшiн ғыл. базалардың құрылуы табиғи және минералды ресурстарды ұтымды пайдалану, жаңа материалдар мен препараттар жасау, техногендiк қалдықтарды қайта өңдеуге тарту, тау-кен металлургиясы кешенiнiң тұрақты жұмыс iстеуi мен тиiмдiлiгiн көтеру, молекулалық және клеткалық биология нәтижелерiн биотехнологияда, медицинада, а. ш-нда қолдану, денсаулық және тамақтану сапасы, телекоммуникация мен байланыстың қазiргi заманғы жүйесiн құру, атом энергетикасын дамыту сияқты қажеттi шаралардан тұрады. Қазiргi уақытта 36 ғылыммен тығыз байланысты өндiрiстерге арналған конструкторлық-жобалық және тех.-құжаттық жұмыстар дайын. Отандық технологияны пайдалану негiзiнде жылына 15 млрд доллардан астам өнiм беретiн деңгейге жетуге мүмкiндiгi бар елдегi химия және мұнай химиясы өнiдiрiстерi мен мұнай, газ және көмiр өңдеу бойынша бәсекеге қабiлеттi және тиiмдi құрылыстарды кеңейту мен жаңарту көзделiнуде. Тәуелсiздiк жылдарындағы кезең ғылымды ұйымдастыру мен ғыл. шығармашылық процестi басқарудың жаңа тәсiлдерiн енгiзу, ғалымдар iс-әрекетiне қолайлы жағдай туғызу, ғыл. кадрлардың жаңа буынын даярлау, бiлiм мен ғылымды интеграциялаудың барынша оңтайлы жүйесiн iздестiрумен сипатталады. Қазақстанның аграрлық ғылымын басқару түрлерi бiрнеше рет өзгерiске ұшырады. 1941 ж. В.И. Ленин атынд. Бүкiлодақтық а. ш. ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлiмшесi құрылды, ол 1957 — 62 жылға дейiн Қазақ а. ш. ғылымдар академиясы деп аталды. Кейiн агр. саладағы ғыл.-зерттеу ин-ттары А. ш. мин-нiң (1962 — 71) және ВАСХНИЛ-дiң Шығыс бөлiмшесiнiң (1971 — 90) құзырында болды. Қазақстан Президентiнiң 1990 жылғы 14 желтоқсандағы жарлығына сәйкес ВАСХНИЛ-дың Шығыс бөлiмшесi мен респ. және одақтық бағыныстағы ғыл.-зерттеу мекемелерi негiзiнде қайтадан Қазақ а. ш. ғылымдар академиясы құрылды. 1996 ж. Қазақ а. ш. ғылымдар академиясының базасы негiзiнде Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орт. (ҚР ҰААЗО) құрылып, оған елдiң агроөндiрiстiк кешенiн ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мiндетi жүктелдi. Жалпы алғанда ҚР агр. ғылым жүйесiнде 3372 инж.-тех. және ғыл. кадрлар қызмет етедi, 1383 ғыл. қызметкердiң iшiнде 130 ғылым докт., 540 ғылым канд. бар (2002). Агроөндiрiстiк кешендi ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мәселелерiмен 29 ин-т, олардың екi филиалы, 18 а. ш., орман және малдәрiгерлiк ст-лар, 38 тәжiрибелiк-эксперименттiк кәсiпорындар, респ. а. ш. ғыл. кiтапханасы, “Бастау” ғыл. басылым редакциясы, сондай-ақ, елдiң бiрқатар жоғары оқу орындары айналысады.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том
Санат:Қазақстан тарихы
Давид Сильва
Давид Хосуэ Хименес Сильва (David Josué Jiménez Silva; 8 қаңтар 1986 жыл, Аргинегин, Канар аралдары ) — испаниялық футболшы, жартылай қорғаушы. 2010 жылғы әлем чемпионы. 2008, 2012 жылғы Еуропа чемпионы.
Жетістіктері
Командалық :
Сілтемелер
Санат:Испания футболшыларыСанат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Валенсия ФК ойыншылары Санат:Эйбар ФК ойыншылары Санат:Сельта ФК ойыншылары Санат:Манчестер Сити ФК ойыншыларыСанат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Азаматтық іс
Азаматтық іс — азаматтық іс жүргізу заңдарында көзделген тәртіппен азаматтық сотта қаралатын іс. Азаматтық іске: жеке адамдар мен заңды тұлғалардың құқылары мен заңды мүдделерін қорғайтын азаматтық құқық бойынша дау-дамайлар жөніндегі іс; басқару органдарының немесе лауазымды басшылардың өз уәкілеттерін бұза отырып, азаматтардың құқыларына нұқсан келтірген іс-әрекеттеріне шағым бойынша заңды мәні бар деректерді айқындау жөніндегі іс; азаматтық құқық субъектілерінің мүліктік емес жеке құқыларын (яғни, ар-намысын, абыройы мен іскерлік беделін, т.б.) қорғауға байланысты іс жатады. Азаматтық іс арнаулы заңдарда көзделген қағидаларға сай жүргізіледі.
Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Санат:Азаматтық құқық
Тасберішті кешен
Нақтылы кіріктіруші тау жынысықа (шөгіндіге, топырақта) тиесілі немесе нақтылы парагенезиске қарасты тау жынысы қабаттарымен байланысты қалыптасқан әр түрлі тасберіштер жиынтығы.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Триоксазин
Триоксазин. Стоматологиялық емдеу, операция алдында науқасты үрей, қорқыныштаи арылтып әрі тыныштандыру үшін ауыртиайтын дорі-дормектердің жансыздандыру қасиетін арттыру мақсатында берілетін дәрі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Геосинклинальдық аймақ
Геосинклинальдық аймақ (геосинклинальдық зона) — геосинклиналь-платформаға қарама-қарсы қойылатын жер қабығының тектоникалық қозғалмалы аймағы. Геосинклинальдық аймақ ішінде ойыс немесе геосинклиналь майысулары, оларды бөлетін геоантиклиналь жүйелері дамиды. Геосинклиналь аймагында қатпарлар бұзылып, қирап, терең магманың атқылауын туғызады да, жер қабығының күшті қозғалысы болып отырады. Геосинклинальдық аймақ ондаған, жүздеген миллион жыл бойы дами келе, ақырында қатпарлы аймаққа айналып, тектоникалық қозгалмалығын әлсіретеді, тіпті жоғалтады және платформа қасиетіне айналады. Геосинклинальдық аймақтың бастапқы дамуы кезінде майысу процестері мен қалық вулкандық, шөкпе жыныстардың жиналу проц.ееікүшті болады, ал соңгы кезеңінде — қысу құбылысы, қатпар жасалуы, граниттік интрузиясының қосылуы басым болып отырады. Геосинклиналь аймағы қатпарлы аймаққа айнала келе, биік тау өлкелерін жасайды.
Дереккөздер
Санат:Геология
Миллс Райт
Миллс Райт (1916-62) - американдық социолог әрі публицист. Бурж. либерализм тұрғысынан жазылған еңбектерінде ол АҚШ-та бурж. демократияның құлдырауын айқын суреттеп берді, корпорациялардың өкілдерінен, үкімет бюрократиясынан және соғысқұмарлардан тұратын олигархияның толық үстемдігін көрсетті, АҚШ-тағы милитаризм мен соғысқа даярлықты әшкереледі. АҚШ-тың қазіргі социологиясының түрлі бағыттарын қатаң сынай отырып, олардың методол. әлсіздігін, формализмін және монополиялардың мүддесіне бағынышты екенін көрсетті. Миллстің кемшіліктері - ол қоғамды қайта құрудың шынайы жолдарын көре білмеді, жұмысшы табының бүкіл дүнжүз. тарихи ролін теріске шығарды және маркстік-лениндік философияны қате түсіндірді.
Оливер Твисттің басынан кешкендері
Оливер Твисттің басынан кешкендері (Oliver Twist; or, the Parish Boy’s Progress; The Adventures of Oliver Twist) — бас кейіпкері жас бала болған алғашқы ағылшын әдебиеті және Чарльз Диккенстің екінші романы. Бұл роман Диккенс шығармашылығын төрт кезеңінің бірінші кезеңінде 1833-1841 жылдардың аралығында жазылған. Ал Диккенстің негізгі әлеуметтік тақырыпты қамтыған «Оливер Твистің басынан кешкендері» романы (1837-1839) жарық көрді.
Оливер Твисттің басынан кешкендері (Oliver Twist; or, the Parish Boy’s Progress; The Adventures of Oliver Twist) - Чарльз Диккенстің басты рөлде баланы кейіптейтін екінші, ал ағылшын әдебиетіндегі бірінші романы. Алғаш 1937 жылдың ақпаны мен 1939 жылдың наурызы аралығында Джордж Крушенктің суреттерімен Bentley’s Miscellany журналына басылып шығарылып отырды. Оған қоса 1938 жылдың қазан айында Bentley’s Miscellany журналының басшысының келісімімен бөлек басылым болып шығарылды. Ал 1946 жылы қаңтар мен қазан аралығында романды ай сайынғы шығарылымдарда Диккенс шығарып отырды. Кітап жалпы 53 бөлімнен тұрады. Бұл роман халық арасында айтарлықтай танымалдылыққа ие болған.
Шығарма желісі
Оливер Твист-анасы босану кезінде қайтыс болған жетім бала. Ол жағдайы өте нашар жергілікті болысының балалар үйінде өседі. Жалғыз панасында қасындағы аш құрдастары Оливерді кешкі асқа толықтырулар сұрайға мәжбүр етеді. Бұл табандылығы үшін басшылық оны жерлеу бөлімінің иесіне сатады. Ал ол жақта кішкене жетім бала бөлімнің аға көмекшілерінің мазағына ұшырайды, қатты қиналады.Ақыры шыдамаған Оливер бір күні аға көмекшіге жұдырығын бағыттай жөнеледі. Бұның оған еш жақсылық алып келмегенін түсініп, тезірек қашуға ұмтылады.Жоспары ойдағыдай жүзеге асып, ол Лондонға қашады. Үлкен қалада ол Ловкий Плут деген лақап атпен жүрген жас ұрыға кезігеді. Оның панасын, яғни бір топ қылмыскерлердің панасын басқару қу еврей Феджиннің (Фейгин) қолында болатын. Қылмыстық топ құрамындағы Оливердің досы Нэнси Оливерді жақсы көре бастап,оған мейіріммен қарайды.
Ұрлықшылар тобы Оливерді де ұрлыққа үйретуді жоспарлайды. Бірақ бір іске аспай қалған ұрлық нәтижесінде ол қайырымды Браунлоу мырзаның үйіне тап болады.Біраз уақыт баланы өз үйінде қалдырған Браунлоу мырза бірте-бірте оны өзінің жақын досының баласына ұқсата бастайды. Алайда, қажетті уақыт өткен соң Сайкс пен Нэнси оны қайта ұрлық жасау үшін қылмыс әлеміне қайтарады.
Уақыт өте анықталғандай, Феджиннің артында Оливердің мұрасын тартып алуға тырысып жүрген,оның өгей ағасы Монкс тұрған болатын. Тағы бір сәтсіз өткен ұрлық нәтижесінде Оливер Роз Мейли ханымның үйіне тап болады. Ал Мейли ханым романның соңына қарай оның тәтесі болып шығады. Бірде, Нэнси Роз Мейли ханымның үйіне Монкс пен Феджиннің әлі уақытқа дейін Оливерді ұрлағысы, тіпті мүмкін өлтіргісі келіп жүргендерін айтады. Осы жаңалықпен Мейли ханым мәселені шешу үшін, кішкене жетім баланы қорғау үшін Браунлоу мырзаға барады. Оливер одан әрі Браунлоу мырзаның үйінде қалады. Оливер үшін істеп жүрген Нэнсидің бұл тірліктерінің барлығын Сайкс біліп қойып,байғұс қызды өлтіреді. Романнның жалғасында Оливер өзін өлтірмек болып жүрген ағасы мен қамқор тәтесі және қайырымды Браунлоу мырзаның қасында, әр түрлі қиындықтармен бетпе-бет келе өмір сүреді.
Басылым
Әдеби Bentley’s Miscellany журналында Джорджа Крукшенканың иллюстрациясымен (суреттерімен) 1837 жылдың ақпаны мен 1939 жылдың наурыз айларында жарық көрді. Сонымен бірге роман Bentley’s Miscellany журналында жеке/бөлек басылым болып 1838 жылы қазан айында жарыққа шықты. Ал 1846жылы роман Диккенс арқылы әр ай сайын жеке шығарылым болып шығып отырды(қаңтар-қазан).
Экранға шығуы және театрлық қойылымдар
Санат:Чарльз Диккенс романдары Санат:Шытырман оқиғалы романдар Санат:Криминалды романдар Санат:Ағылшын тіліндегі кітаптар
Жыңғылды (құдық)
ЖЫҢҒЫЛДЫ– Түркістан облысы Отырар ауданында орналасқан құдық. Қызылқұмның шығыс бөлігінде, Өзбекстан шекарасынан 5 км жерде. Оңтүстік төбелі-қырқалы, шығысында құмды қырқалар мен құм шағылдар орналасқан. Тереңдігі 19 м, су шығымы 1080 л/сағ. Батысында сексеуіл шоғырлары кездеседі. Маңында Ормақұдық, Талас, Андрей, т.б. құдықтар бар.
Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Ошақ отының жарығы (кітап)
Ошақ отының жарығы - Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1999 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева. Білім мен ғылым және халық ағарту жұмыстарының дамуына өлшеусіз үлес қосқан бүкіл бір әулет - Сәтбаевтар әулетінің шежіресі осы кітапта көптеген тың деректер мен терең ой-тұжырым негізінде әңгімеленеді. Қаныш Сәтбаевтың ертеректе жазған әдебиет пен өнерге қатысты еңбектері бұрын белгісіз болып келген жаңа деректер бойынша баяндалады. Әулет тарихына қатысты 22 фотосурет берілген. Көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 184 баспа табақ. Таралымы 1500 дана.
Дереккөздер
Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
Мартин Эрлич
Мартин Эрлич (хорв. Martin Erlić; 24 қаңтар 1998 жыл, Задар, Хорватия) — хорватиялық футболшы, Хорватия Ұлттық футбол құрамасы мен "Сассуоло" футбол клубыныңқорғаушысы.
Дереккөздер
Санат:Хорватия футболшылары Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Сассуоло ФК ойыншылары Санат:Специя ФК ойыншылары
Іле артезиан алабы
Іле артезиан алабы, Қопа-Іле артезиан алабы – тектоникалық қозғалыстардан пайда болған тауаралық ойыс аумағында орналасқан жер асты сулы өңірі. Оңт-нен Іле Алатауы, солт-нен Жетісу (Жоңғар) Алатауы шектейді. Іле өз. мен Балқаш к-нің алаптарын қамтиды. Алаптың ауд. 27 мың км2, 450 км-ге созылған. І. а. а-ның қоректену аймағына тау өзендері ағынының бірсыпырасын сіңіріп алатын Кетпен жотасының, Іле Алатауының, Жетісу Алатауының тауалды баспалдақтары жатады. Алап ішкі дөңдер арқылы Қопа, Алматы, Жаркент аталатын екінші реттегі артезиан алаптарына бөлінеді. Шөгінділердің жиылуы неогенде, палеогенде, пермь-триаста басталған осы алаптардағы борпылдақ шөгінді тау жыныстарының қалыңд. тиісінше 600, 3200, 4500 м. Гидрокарбонатты кальцийлі және натрийлі тұщы грунт сулары антропоген, жоғ. неоген, бор, юра, триас шөгінділерінде жиылған. Бұлар бірнеше м-ден 3000 м-ге дейінгі тереңдіктерде кездеседі. Суы өздігінен құйылатын ұңғымалар тәулігіне 260 – 16500, кейбірі 560000 м3-ке дейін су береді. Суының темп-расы 11 – 100С және одан да артық болады. Су өткізбейтін тау жыныстары саналатын қалыңд. 2 мың м-ге жететін палеоген-төм. неоген саздарында иодқа, бромға, борға бай хлоридті, сульфатты, натрийлі тұзды және аса тұзды (5 – 54 г/л) сулардың қабаттары бар. Жер асты суларының минералдылығы мен темп-расы таудан басталып, алаптың ортасына қарай және тереңдеген сайын арта түседі (әр 100 м-ге 1,4 – 4С). Алаптың ғасырлық қоры 600 млрд. м3 шамасында, жыл сайын толығатын су мөлш. 35 млрд. м3. Барланған және есепке алынған тәуліктік қоры 5 млн. м3. Тұщы сулар Алматы, Қаскелең, Жаркент қалаларын және көптеген кенттерді ауыз суымен қамтамасыз етуге, жер суаруға пайдаланылады. Минералдық сулар базасында Алмаарасан, Түрген курорттары мен минералды суларды ыдыстарға құятын кәсіпорындар жұмыс істейді. Бор дәуірі қабаттарындағы термал суларын жылыжай шаруашылықтарын, бальнеол. кешендерді ұйымдастыру, елді мекендерді жылумен қамтамасыз ету үшін пайдалануға болады.
Пайдаланылған cілтемелер
Б. Жұматаев
Санат: Жетісу санат:Алматы облысы Санат:Артезиан алабы
Жанкісі жырау
Жанкісі Жырау (1772-1849). Бағаналы найман ішінде Қарабала—Шағыр руынан шыққан Барлыбай бидің інісі. «Сегіз сері мен Мақпал сұлу» дастанының авторы. Жанкісі Жырау нұсқасы аяқталмаған және тарауларға бөлінбеген. Дастанның басқа нұсқалары осы Жанкісі Жырау нұсқасынан тарағанға ұқсайды.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Арифметикалық регистр
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік техника
Литва мини-футбол құрамасы
Мини-футбол футбол құрама командасы — Халықаралық мини-футбол жарыстарында Литваның намысын қорғайтын құрама команда.
2021 жылы тұңғыш рет әлем чемпионатына қатысты.
Еуропа чемпионатына әлі қатысқан жоқ.
Сілтемелер
Санат:Еуропа мини-футбол құрамалары Санат:Литвадағы мини-футбол
УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21, топтық турнир
Толық мақаласы: УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21
2020/21 жылғы Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне 32 клуб қатысты. Бірінші, екінші орындағылар 1/8 финалға жолдама алса, үшінші орындағылар УЕФА Еуропа лигасының 1/16 финалында жарысты жалғастырады.
Н тобы
Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21 Санат:2020 жылғы футбол
Қособа (тау, Шалқар ауданы)
Қособа – Кіші Борсық құмының солтүстік-батысындағы шоқы.
Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Жылан темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 327 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылған, енді жері 7 км. Беткейі жонды қырқалардан тұрады. Солтүстігінде Мойынқұм құмы, шығысында Құлболды шоқысы орналасқан.
Өсімдігі
Сұрғылт топырақ жамылғысында жусан, бұйырғын, күйреуік, т.б. өсімдіктер өседі.
Дереккөздер
Санат:Шалқар ауданы таулары
IC 5023
IC 5023 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан Sa (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 65109, ESO 106-8, IRAS20335-6721.
Көпқабатты ауыспалы эпителий
Көпқабатты ауыспалы эпителий   — несеп жолдарын (бүйрек түбегі, несепағар, қуық, несепшығар өзегі) астарлайды. Көпқабатты ауыспалы эпителий негіздік, аралық және жоғарғы жабынды жасушалар қабаттарынан құралған. Көпқабатты ауыспалы эпителий — қорғаныс қызметін атқарумен қатар зат алмасу процесіне де қатысады.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
نسيج طلائي எப்பித்தீலியம்
Көпқабатты жалпақ эпителий
Көпқабатты жалпақ эпителий  — өз кезегінде мүйізделетін және мүйізделмейтін эпителий ұлпаларына бөлінеді. Көпқабатты мүйізделмейтін жалпақ эпителий ауыз қуысы кейбір мүшелерінің, жұтқыншақтың, өңештің, тік ішектің, қынаптың кілегейлі қабығын астарлайды, бадамша бездерде (миндалиналарда) кездеседі, көздің қасаң қабығын сыртынан қаптайды. Көпқабатты мүйізделмейтін эпителий төменгі - негіздік (базальды) эпителиоциттер қабатынан, ортаңғы — қылтанақты эпителиоциттер қабаттарынан және жоғарғы — жалпақ эпителий жасушалары қабаттарынан тұрады. Көпқабатты мүйізделетін жалпақ эпителий — терінің эпидермис (теріүсті) қабатын түзеді. Эпидермис құрылысы мен атқаратын қызметі бір-бірінен ерекше бес түрлі: негіздік, қылтанақты, дәнше, жылтырауық және мүйізді эпителиоциттер қабаттарынан құралған.
Дереккөздер
نسيج طلائي எப்பித்தீலியம்
Солақайлық
thumb|250px|Солақай
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Праинья (Пара)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30 278 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12 599,481 км² шамасында. Халық тығыздығы — 2,4 адам/км².
Санат:Пара елді мекендері
Еміл Сабырұлы Айтқожин
Өмірбаяны
Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
Дереккөздер
Санат:Алматыда туғандар Санат:1933 жылы туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Әзіл-оспақ
Әзіл-оспақ - бір адамның екінші бір адамды ұялту, сөзге араластыру не тоқтату үшін айтылатын ұрымтал да астарлы, көңілді де күлкілі, логикасы мықты сөз тіркесі. Бұл болмысқа, әр түрлі құбылыстарға, нақты оқиғаға қатысты өзіндік көзқарасты білдірудің, оған баға берудің бір түрі. Бұл жәйт адам психологиясын, оның тапқырлығы мен шешендігіне, кез-келгеннің назарына түсе бермейтін жәй жағдайда елене бермейтін, түймедейден түйедейді көре алатын, "сөз тапқанға қолға жоқты" өзіне ұстаным еткен, біреуді сынап-мінеуге құмар (бірақ тәлкек етпейтін) адамдарға жарасып тұрады. Өмірдегі әр нәрсені іліп-шалып, шын ниетпен, көңілге ауыр тимейтін әдемі "әзіл-оспақ" ретінде жүзеге асып отырады. Дегенмен әзіл-қалжыңның уытты, кісіні шымшитын, Ахмет Байтұрсынов айтқандай аямай шағып алатын түрлері де болады, бірақ бұлардың қайсысы болмасын көңілге қаяу түсірмейтіндей болғаны абзал. Қалжыңның мұндай түрлері юмор деп аталады. Соңғысы, сезім-эмоцияның молдығын, тапқырлықты қажет етеді, ақыл-ойдың, білгірліктің жемісі әзіл-оспақтың қарапайым түрлері құрбы-құрдас, жезде мен балдыз, жеңге мен қайын, құда мен құдаша арасында айтыла береді. Сондай-ақ ол отбасы, ошақ қасы, той-томалақ секілді түрлі отырыстарда да орын алып жатады. Сайып келгенде әзіл-оспақ негізінен сөз қағысьыруды әдетке айналдырған адамдар арасында өріс алып отырады. Бірақ дана халқымыз жас ұрпаққа "Әзілің жарасса атаңмен ойна" деп әзіл-оспақты кек тұтпай, әркез қолдап отырған.
Дереккөздер
Санат:Әзіл-сықақ
Отаныма борыштымын (мақала)
Отаныма борыштымын –Қаныш Сәтбаевтың Сталиндік сыйлық лауреаты дипломын алғаны үшін алғыс білдіріп жазған мақаласы. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қызыл Армияны Жезқазғанның мысы және марганецінен жасалған қарумен қаруландырғанынан, жұмсалған еңбектің жеміс бергеніне ризашылық сезімін білдіреді. Қазақстанның жер қойнындағы мол ресурстары елді қорғауға жұмылдырылып, шапқыншыларға қарсы снаряд, зеңбірек, танк, ұшақ болып қолданылғанын айтып, майданның қажеттілігін өтеу үшін бар күш-жігерін салатынына сенім білдіреді. Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінің 1942 жылдың 15 қазанындағы нөмірінде және «Қазақстан - менің Отаным» (1999) жинағында жарияланған.
Дереккөздер
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Жұмыртқа тағамдары
Дереккөздер
Санат:Тағамдар
Нұрғожа Нарынбайұлы Ораз
«Сарыарқа» әдеби – көркем, қоғамдық – саяси журналының бас редакторы, ақын, прозашы, журналист- публицист, қоғам қайраткері. 1964 жылы Алматыда Нұрғожа Ораздың «Тұңғыш кітап» («Первая книга») қарапайым атымен алғашқы жинағы шықты. Соңғы жылдары Алматы басылымдарында Нұрғожа Ораздың «Кім табады?» «Кто угадает?» (книжка-загадка для детей), «Шұғыла» («Радуга»), «Қөңіл көктемі» («Настроение») кітаптары жарық көрді. Н. Ораз тұңғыш рет қазақ кеңес поэзиясында                                         Л. М. Картаузовтың «Тың түлегі» («Парень с целины») поэмасында, Н. Малгаждаровтың «Қырандар ұясы» («Орлиное гнездо») поэмасында Социалистік Еңбек ерлерінің көркемдік бейнесін қалыптастырды. Ақын 50 жас мерейтойында «Тың ырғақтары» («Целинные напевы») бір аттас шығармасын шығарды, онда бұрынғы өлеңдері және поэмаларымен қатар, жаңа шығармалары басылып шықты. Содан соң «От кешкен балалық» («Детство, опалённое огнём») кітабы жарық көрді. Кітаптары: «Достар хаты» («Письма друга») – 1968 жылы шыққан алғашқы шығармасы, «Жауқазын шақ» («Молодость подобна подснежнику», 1980), «Таңдау» («Выбор», 1984). Н. Ораз өзін драматургияда көрсете алды. Бұл жөнінде оның «Қиядағы қақтығыс» («Столкновение в дали») және «Армысың, таңым» («Здравствуй, заря моя») пьесалары куә. Нұрғожа Ораз Қазақстанда публицист, деректі жанры, проблемалық очерктің шебері атағына ие болды. Оның дарыны «Дала демі» («Дыхание степи») деректі проза кітабында айқын көрінді.
Дереккөздер
1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.
2. http://www.kostanay.gov.kz/
Кобылья (Пеза тармағы)
Кобылья — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пеза өзенінің оң жағалауынан 258 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Көшек Ерубайұлы
Көшек батыр Ерубайұлы, Көшек Ерубайұлы - 19 ғасырда өмір сүрген батыр, шешен, би. Тама тайпасының Дәулеткелді руынан. Әкесі Ерубай би Жолдыбайұлының үлкен ұлы. Жасынан тентектігімен танылып, Атбасар уезінің оязын сабаған атағымен батыр атанған. Арқадағы ағайындарының көбеюін дәлел қылып Алшын-Жағалбайлы болысы құрамынан Таманың Әліп бұтағын бөліп алу шығартқан. Сөйтіп ол болыстықтың атауын Қарақыз қойдыртып, Қосшығұл Тауасарұлына билік әперген. Көшек үлкен дауларда әділ төрелік айтып, даудың түйінін шеше білген билердің бірі. Жағдай қиынға айналғанда астына мініп жүретін қызыл айғырды әкесі Ерубай биге жібереді екен. Оны Ерубай үйінде отырып біліп: "Әп, бәрекелді, Көшектің жаны қысылды-ау. Бармасам болмас" деп киімін кие бастайтын көрінеді.
Көшектің сүйегі Ерубай бидің қасына, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылдық округіне қарасты Тасоба ауылының маңына қойылған. Ұрпақтары арнайы темірден қоршау жасап қоршаған. Көшек батырдың атақты Ерден Сандыбайұлының ауылына барып, сол заманның батырлары Есенқабыл, Есенбекпен ерегісіп қалатындығы туралы жақсы бір аңыз әңгімелер баршылық. Баласы болыс Бегұлы Көшекұлы да уағында көп жылдар болыс болған. Көшек батыр туралы деректер Сүлеймен Тәбірізұлының "Созақ өңірі", Пернебай Дүйсенбиннің "Үркердей болып көшкен жұрт" атты кітаптарында көптеп келтірілген.
Дереккөздер
Санат:Қазақ би-шешендері Санат:Туған жылы белгісіздер Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Паласиос-дель-Арсобиспо
Паласиос-дель-Арсобиспо (Palacios del Arzobispo) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 193 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 27,73 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 48 км.
Қала қамқоршысы киелі Мартин де Тоурс болып саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Ихштедт
Ихштедт (Ichstedt) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Кифхойзер ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 630 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 65 039. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Вагнер.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Орнық
Орнық (база) — дайындамаға немесе бұйымға қатысты, орнықтандыру үшін қолданылатын бұйым құрылымындағы нүктелер немесе беттер жинағы.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Шалажа
Шалажа — Ресейдегі өзен. Шешен Республикасы, Ингушетия Республикасы, Солтүстік Осетия-Алания Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Асса өзенінің оң жағалауынан 6,5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 40 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шешенстан өзендері Санат:Ингушетия өзендері Санат:Солтүстік Осетия өзендері
Сокотра
thumb|350px|Сокотра −[[1940 ж.]] Сокотра (Йемен) – Үнді мұхитының жағалауындағы алты аралдың ішіндегі шағын архипелаг.
Хадрамаут провинциясының бір бөлігі болып саналады. Жалпы ауданы 3,6 мың км².
Сокотра архипелагі екі ауданға бөлінген – Хадибо ауданы және Калансия мен Абд-эль-Кури ауданы. 1,4 миллион жыл бұрын аралда Олдувэй мәдениеті болған.
1990 жылдың 22 мамырынан бастап Йемен Республикасының құрамында.
Климаты
Климаты тропиктік құрғақ және жартылай құрғақ. Орташа температурасы қаңтарда 21, ал маусымда 28. Орташа жылдық жауын шашын мөлшері 250-300 мм. Шөлейт өсімдіктері, таулы бөлігінде ксерофиль шоқ тоғайлы өседі. Құрма пальмасы өсіріледі.
Церовица
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2567. Телефон коды — 07935. ЕКАТТЕ коды — 78447.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Кәсіби жіктелу
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
NGC 4252
NGC 4252 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 26 мамырда Альберт Март астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4252 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 39537, UGC 7343, MCG 1-31-45, ZWG 41.76, VCC 289.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Прата-д'Ансидония
Прата-д'Ансидония (Prata d’Ansidonia) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Л’Акуила провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 545 адамды құрайды (2005). Халық тығыздығы 27,75 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19,64 км² шамасында. Пошта индексі — 67020.
Жыл сайынғы мерекесі — 6 тамыз.
Англия
Англия (England ) — Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама Патшалығының ең ірі және әкімшілік бөлігі. Шотландия мен Уэльспен қатар Ұлыбритания аралында орналасқан (mainland). Ұлыбританияның халқының 83 % Англияда тұрады. Халқы 68 млн адам.
927 жылы Англия бірнеше жергілікті графстволардың бірігу нәтижесінде пайда болды. Өз атын V-VI ғасырда құрылған англ деген герман тайпасынан алады. Ал Англия астанасы Лондон Еуроодақтағы ең үлкен қала болып саналады.
Англия — қазіргі көптеген жаһанды нәрселердің шыққан жері. Олардың ішінде ағылшын тілі, Англикан шіркеуі, Парламент негіздері. Ол Өндірістік революциясының отаны болып саналады.
Аты
thumb|left|150px|ТацитАнглия деген аты герман тайпаларының бірінен шыққан. Бұл тайпа 5-6 ғасырларда пайда болған. Ғалымдар оларды Ангелн түбегінен шыққан деп ойлайды. Бұл түбек қазіргі Дания және Германия жерінде орналасқан.
Англдар туралы бірінші жазбаша құжаттар 98 жылы шыққан. Оны сол кездің тарих зерттеушісі Тацит өзінің «Германия» деген кітабында жазған. Ал Ұлыбританиядағы англдар туралы бірінші рет 897 жылы жазған. Бұл мәлімет Оксфордтың ағылшын тілі сөздігінде бар.
Өкінішке орай Англия деген сөзді жалпы Ұлыбританияға қолданылады. Бұл жай елдің басқа ұлттарын ренжітіп, көптеген қайшылықтарға алып келеді.
Жері
Англия Ұлыбритания аралының үштен екі бөлігін алып тұр. Солтүстігінде Шотландиямен шекаралы болса, батысында Уэльс орналасқан. thumb|right|150px|Англияның әкімшілік бөлінуі Жер көлемі аз болғанымен, Англияда бірнеше үлкен қалалар бар. Олар: Лондон, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Ливерпуль және Манчестер.
Тарихы
Б.ғ.д. 55 жылда Юлий Цезарь қазіргі Англия жеріне шабуыл жасаған. Ол кезде сол аумақта көптеген кельт тайпалары тұрған. Олар өздерін бритт деп атаған. Сол кездерден бастап қазіргі Англия және Уэльс аумақтары Рим империясының құрамына кірген.
Рим империясының құлдырауы Англия тұрғындарына басқа мәселелер тудырды. Көптеген көршілес тайпалар Англия жеріне басып кіре бастады. Олар ішінде герман, кельт тайпалары болған. Шабуылшылар бұл жерде өздерінің кішкене мемлекеттерін құра бастады. Сондықтан, Англияның түгелдей қосылған дәл уақытын атау өте қиын. Бірақ Англия патшасы деген титул Ұлы Альфред (871—899) кезінде пайда болған.
Тарихшылардың біреулері Англия билеушілерін 1066 жылы норман шабуылынан санап бастайды. Патшалардың нөмірлерін де бұл оқиғадан бастап санайды (мысалы, ХІІІ ғасырдағы Эдуард І 1066 жылдан бастап бірінші Эдуард есімді патша болған)
Бірақ Шапқыншы Вильгельм мемлекетті құрып, біріктірген емес. Ол тек бар Англия жаулап алып, оған франк-романдық басқару қойған.
ХІІІ ғасырдың соңында Уэльс княздігі жаулап алынып, Англия патшалығының құрамына түгелдей кірді. Тәуелсіз Англия тарихы Орта ғасыр және Жандану ғасырдан кейінгі Тюдор әулетінің Елизавета І-ден басталады. 1707 жылы Англия мен Шотландия одақ құрып, Ұлыбритания Патшалығының негізі қаланды.
Саяси құрылымы
1990-шы жылдарда Солтүстік Ирландия, Уэльс және Шотландия елдерінде өз парламенті мен үкіметін құрып алды. thumb|140px|left|[[Дэвид Кэмерон]]Ал Англия қазіргі уақытқа дейін өз парламенті мен үкіметін құрмай, олардың міндеттерін Ұлыбритания парламенті мен үкіметі жасайды. Англия өз парламентін және үкіметін құруды қалайтын қозғалыстар бар. Атқарушы үкіметтің жұмысын Ұлыбритания премьер-министры істейді. Қазір үкімет басында Консерваторлар партиясының өкілі Дэвид Кэмерон отыр.
Әкімшілік бөлінуі
Қазіргі уақытта Англия 45 графтықтан құрылған. Оған қоса Үлкен Лондон бар. Осы ел тарихында басқа түрлі бөлімдер болған. Англия құрамында, мысалы, патшалықтар (Сассекс және Эссекс), герцогтық (Йоркшир, Корнуолл және Ланкашир) және басқа бөліну түрлері болған.
Салт-дәстүрлері
Некенің алдында атастыру (яғни уәделесу) көптеген елдерде орындалады.Англияда атастыру рәсімі алдында   күйеу жігіт  пен   келінге әр түрлі сынақтар жүргізіледі.Атап айтар болсақ, жігіт қыз айтқан, қалаған нәрсенің барлығын орындайды. Ал келін болса бір қолымен ескі сандықтың қақпағын ұстау қажет.