cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генетика терминдерінің тізімі
Қызметіне байланысты гендер 2 түрге бөлінеді: құрылымдық жөне реттеуші. Жасушаның бөлінуі кезінде ДНҚ молекуласы хромосомаға ширатылатындықтан, хромосоманың қасиеттері мен белгілерін бақылайтын гендерді құрылымдық, ал олардың сыртқы ортада көрінуін қамтамасыз ететін гендерді реттеуші деп атайды. Гендер организмнің нақты бір белгісін және нәруыз молекуласының түзілуін анықтайды.
ДНҚ(ген) —> акпараттық РНҚ (геннің көшірмесі) нәруыз —> белгі.
Хромосома (χρώμιο— бояу, Σόμα — дене) деген мағынаны білдіреді. Хромосома жасуша ядросында тұрақты болатын, центромерасы бар, екі хроматидтен тұратын құрылым. Гендердің хромосомада орналасқан орнын локус деп атайды.
Диплоидті жасушаларда хромосомалар жұп болып келеді. Олардың пішіні, мөлшері және онда орналасқан гендер де бірдей, ұқсас болады. Мұндай хромосомаларды гомологті хромосомалар деп атайды. Ал гомологті хромосомалардың бірдей локусында орналасқан қарама-қарсы (альтернативті) бір жұп белгілердің (доминанты ген—А, рецессивті ген —а) дамуын анықтайтын гендерді аллельді гендер деп атанды. Олар әкесінен және шешесінен беріледі.
Гамета (γαμέτες - жабайы) деп гаплоидті (1п) хромосома жиынтығы бар өсімдіктер мен жануарлардың жыныс жасушасын айтады. Гамета жыныс жасушасының мейоздық бөлінуі нәтижесінде түзіледі. Бірдей аллельді гендері бар гаметаның қосылуынан түзілген организмді гомозиготалы (ААІ жөне ааІІ) десе, әр түрлі аллельді гендері бар гаметаның қосылуынан пайда болған дараларын гетерозиготалы (АаІІІ) деп атайды.
Доминантты белгі дегеніміз — гомозиготалы (АА) және гетерозиготалы (Аа) күйінде басқа белгінің дамуына басымдылық көрсететін басым белгі.
Рецессивті белгі (аа) — гетерозигота (Аа) күйінде көріне алмайтын тұқым куалайтын белгі.
Мутация - қандай да бір белгіге әсер ететін генетикалық материалдың кенеттен, секірмелі өзгеруі. Бұл құбылыс еселену кезінде жиі етеді. Мысалы, бір нуклеотидтің орнына екінші бірін-бірі толықтыратын нуклеотид сапқа тұрады. Мутация тетігі күрделі және сан алуан. Ең ұсақ мутациялық өлшембірлік - мутон. Бар болғаны бір нуклеотид мутон бола алады. Бұл бір амин қышқылды өзгертеді, сөйтіп бүкіл нәруыздың түтас қасиетін өзгерте алады.
Өзгергіштік - тірі ағзалардың өз ата-енелерінен (ата тектерінен) айырмашылығындағы ортақ қасиеті. Дарақтар көбею кезінде ата тектерінен ешкімнің көшірмесін толық бере алмайды. Шындығына келсек, дарақтардың жыныссыз көбеюі кезінде де аналық формалардың дәлме-дәл көшірмесі болмайды.
Тұқым қуаламайтын (модификациялы) өзгергіштік — қоршаған ортаның әрекетіне тікелей тәуелді. Мәселен, таудағы өсімдіктер мен жануар аласа болады. Бұл олардың икемділік сақтап, денесі қатты салқындаған кезде энергиясын жоғалтып алуынан құтқарады. Тұқым қуаламайтын өзгергіштік құбылысы генетикалық жағынан біркелкі ағзалардан жақсы бақыланады. Мысалы, қызылталдың біреуінен (қарақат, терек, т.б.) бірнеше бұтақ кесіп алып, олардан генетикалық жағынан барабар ағзалар өсіруге болады. Біз осы дарақтарды әр түрлі жағдайларда (температура, жарық, топырақ ылгалдылығының сапасы мен дәрежесінде) отырғызсақ, фенотиптік жағынан әр алуан ұрпақтар аламыз.
Тұқым қуалау өзгергіштігін генотип, яғни тұқым қуалаушылықтың материалдық негіздері: хромосомалар, гендер қамтамасыз етеді. Тұқым қуалау өзгергіштігі эволюциялық үдерісте орасан зор рөл атқарады. Соның арқасында ата тектерден ерекшеленіп қана қоймай, осы айырмашылықтарды келесі ұрпақтарға табыс етуге жәрдемдесе алатын ұрпақ пайда болады.
Тұқым қуалаушылық - ата тектерге тән белгілерді сақтаудағы тірі ағзалардың ортақ қасиеті. Тіршілік иесінің бұл ерекшелігін көбеюге дейінгі ДНҚ-ның еселенуі кезіндегі генетикалық ақпараттың берілуімен қамтамасыз етіледі.
Фенотип дегеніміз — тұқым қуалайтын гендердің сыртқы ортада көрінуі.
Символдар
Г. Мендель организмдерді будандастыру барысын сипаттау үшін символдарды пайдаланды. Бұл үлгілер генетикада осы уақытқа дейін қолданылады. Ата-аналық формалар Р-әрпімен белгіленеді (parentes — ата-ана). Будандастыру үлгісін жазғанда, бірінші орынға аналык, одан соң аталық белгілерді жазады. Аналықты  белгісімен (Шолпан құдайының айнасы), аталықты  белгісімен (Марс құдайының қалқаны мен найзасы), будандастыруды — х (көбейту) белгісімен, будандарды F әрпімен (filius - ұрпақ), ал бірінші, екінші, үшінші ұрпақтар F1, F2, F3 ... болып белгіленеді.
Гендерді латын алфавитінің әріптерімен белгілейді. A — доминантты (басым) ген, a — тұншыққан ген, АА — доминантты гомозигота, Аа — бір белгі бойынша гетерозигота, аа — рецессивті гомозигота. Гендерді латын алфавитінің кез келген әріптерімен белгілеуден басқа, кейбір зерттеу нысандарында гендерді белгілеудін; қабылданған ережесі бар. Осы ережеге сәйкес, гендерді анықтайтын белгілердің бірінші немесе алғашқы екі әрпімен белгілейді. Мысалы, дрозофила шыбынының денесінің қара түсін анықтайтын генді b әрпімен (black—қара) белгілесе, ал жетілмеген қанатты белгісін бақылайтын генді Vq (vestiqial — жетілмеген) әріптерімен көрсетеді. Осы гендердің қалыпты белгілерін анықтайтын доминантты аллельдерін "+" белгісімен (b+, Vq +) жазады.
Генетикалық формулаларды жазған кезде гомологті хромосомаларда орналасқан аллельді гендерді бір-бірінің артына қояды. Мысалы, Аа,АаВЬ, АаВbСс, т.б. Кейде хромосомаларда орналаскан гендердің байланысын көрсету үшін хромосомаларды екі сызықша түрінде көрсетеді.
Дереккөздер
Санат:Генетика
Уәлихан
Уәлихан немесе Уәлиханов сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
Порто-Веккьо
Порто-Веккьо (Porto-Vecchio) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Оңтүстік Корсика департаментінде орналасқан. Сартен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 168,65 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2A247, пошта индексі — 20137.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11005 адамды құрады. Халық тығыздығы — 65,25 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оңтүстік Корсика департаментінің коммуналары
Хамзин
Хамзин сөзі келесі тұлғалардың тегін (фамилиясын) білдіреді:
Сабля (Кубра тармағы)
Сабля — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы, Владимир облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кубрь өзенінің сол жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Докучаевка
Докучаевка-Қостанай облысындағы Наурзым ауданының орталығы, село. Қостанай қаласының оңтүстігінде 203 км, жақын темір жол станциясы -Аманқарағай (107 км). 1914 ж. Іргесі қаланған, елді мекеннің алғашқы аты-Қараменде. Ақмола - Орск темір жолының құрылысы басталуына байланысты  1968 ж. мұнда орыстар,украиндер көшіп келді, сөйтіп Қарамендедегі құрылысшы-инженердің есімімен Докучаевка атанды.
Құрылысы
Кейін темір жол Құрылысы тоқтап қалды. 1929ж. қазіргі Докучаевканың орнында «Жас ұлан» серіктігі ұйымдасты. 1930ж. бұл серіктіктің негізінде «Қызыл таң» колхозы құрылды, оның орталығы Қараменде аталды. 1940 ж. осы колхоз бен оның орталығының аты Жамбыл деп өзгертілді. 1957 ж. жаңа ірі совхоздар ұйымдастырылуына байланысты Жамбыл атындағы колхоз алдымен «Шолақсай», одан кейін «Первая семилетка» селхоздарының бөлімшесі болды. 1965 ж. Наурзым ауд. құрылғаннан кейін қайтадан Докучаевка селосы деп аталды. 1962 ж. құрылған «Көктал» с-зының орталық мекені,сельсовет орталығы да осында. Халқы 2,7 мың (1970). Докучаевкада май, нан зауыттары, машина өңдеу шеберханасы, электр ст., тұрмыс қажетін өтейтін комбинат жұмыс істейді. Сегіз жылдық, орта мектептер, кәсіптік тех. училище, кітапхана, ауд. мәдениет үйі, «Восход» кинотеатры, ауд. аурухана, қонақ үйі, балалар бақшасы бар. Докучаевкадан оңтүстікке-шығысқа қарай 12 шақырым жерде жануарлар мен өсімдік түрлеріне бай Наурызым қорығы орналасқан.
Дереккөздер
М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Ривэргроув (Орегон)
Ривэргроув (Rivergrove) — Орегон штатының Clackamas округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 324 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.5 км² шамасында. FIPS коды — 41-62250.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
1778 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1778 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1778 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Кебриак
Коммунаның INSEE коды — 35233, пошта индексі — 35190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1451 адамды құрады. Халық тығыздығы — 70,03 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Край Жүнісұлы Тоқсанбаев
Край Жүнісұлы Тоқсанбаев (1935-2003), фармакология саласы қызметеері, облыстық фармакология ісінің негізін салушылардың бірі, ҚазКСР еңбегі сіңген формацевты (1983), жоғары категориялы провизатөр-ұйымдастырушы (1968). Карағандының түлегі. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1958). Қарағанды қаласында алғаш облыстық дәріхана басқармасы бастығының орынбасары (1965), 1966-1996 облыстық дәріхана басқармасының бастығы болды. Тоқсанбаев облыстың фармакология саласының бір жүйеге түсіп, дамуына елеулі үлес қосты. Бүкілодақтық фармацевтер коғамы басқармасының мүшесі. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
Өркен
Өркен (cormus) - біліктен, сабақтан және одан тарайтын жапырақтар мен бүршіктерден құралған жоғары сатыдағы өсімдіктердің негізгі мүшелердін бірі. Репродуктивті өркендеп көбею мүшелері, спорангийлер, стробиллалар, гүлдер орналасқан.
"Өркен" - бүршігі, жапырағы бар өсімдікті білдіреді. thumb|right|200px| Өркен — жапырағы мен бүршігі бар бұтақтанбаған жас сабақ. Өркеннің негізгі орталық тірек бөлімі - сабақ. Оның тамырдан айырмашылығы жапырақ шығарады, буын және буынаралық болады.
Өркен түрлері
Сабақтың жапырақ өсетін жуандау жерін буын, ал бір буын мен екінші буынның арасын буынаралығы дейді.
Жапырақтың сабаққа орналасқан жерін жапырақ қолтығы дейді.
Дереккөздер
Санат:Өсімдіктану
Мақпал үңгірі
Мақпал үңгірі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы үңгір.
Сипаты
Әктасты қабатта пайда болған. Өгем өзенінің жоғарғы ағысындағы Мақпал шатқалының орта тұсында. Үңгір аузы арка тәрізді, биіктігі 3 м, ені 4 м, ұзындығы 25 м. Қабырғалары үнемі дымқылданып тұрады. Табаны сазды. Төбесіне мүк өседі. Мақпал үңгірі толық зерттелмеген. Туристік маңызы бар.
Вировско (Враца облысы)
Вировско (Вировско) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Враца қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 392 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Материалдық-техникалық камтамасыз ету
Материалдық-техникалық камтамасыз ету материалдық өндіріс аясы мен бейөндірістік қызмет аясында пайдалану үшін кәсіпорындардың (фирмалардың, бірлестіктердің, ұйымдардың, кәсіпкерлердің, т. б.) қажеттерін еңбек күралдарымен және заттарымен қамтамасыз ету үдерісі. Материалдық ресурстарды қажетсіну өнім шығару (жұмыстарды орындау, кызметтерді көрсету) көлемін, шикізат пен материалдар (отын, энергия, сатып алынатьш дүмбілзаттар, дайьш бұйымдар, т. б.), босалқы қорлар шығынының нормаларын басшылыққа ала отырып айқындалады. Жеткізушілер мен тұтынушылар арасындағы шаруашылық байланыстар өнімді өндіруді, тасымалдауды, тұтынуды ескере отырып ұйымдастырылады.
Дереккөздер
Санат:Экономика
Аванс
Аванс(avance – алда, алдын ала) – 1) болашақ еңбекақы есебінен алдын ала берілетін ақша не зат, өзара несие берудің бір түрі; 2) кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметкерлеріне іссапарда жүрген кезеңдегі шығындарына, шаруашылыққа қажетті зат.
Hесиелеу жағдайында
Аванс несиелеу жағдайында өнім жеткізу кезінде міндетті, әдетте келісімшарттың 10-40%-ын құрайды және ақтық есеп айырысулар да ссептеледі; 100% аванс сирек қолданылады. Міндеттемелер орындалмаса аванс қайтарылуға тиіс Ірі келісімшарттар кезінде аванстың  қайтарылуы банк кепілдсмесі арқылы қамтамасыз стіледі. Аманат ақшадан бір айырмасы аванс міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету әдіс болып табылмайды.
Дереккөздер
Санат:Құқық
Үзбей шайылатын тұндырғы
Үзбей шайылатын тұндырғы — ірі, тез шөгетін фракциялық тасындыларды тұндыруға арналған гидротехникалық кұрылыс. Мұндай тұндырғылар түбіне арнаулы құрылғылар қойылуын талап етеді, өйткені үздіксіз жұмыс істейтін шайғыш галереяға шөгінді-тасындылар жиі кептеліп қалатындықтан, оны жуып-шаятын су өтімі қажет. Соған байланысты тұндырғының басына шарбақты, торлы желілер және бөренеден кішігірім тегеурінді бөлгіш орнатады. Алап табанында қаз-қатар етіп орналастырылған шайғыш галерея құрылысы лас суды алып кетуші коллектормен жалғанады. Әрбір секция (шайғыш галереядағы) алаптың табаны ауданының 1/4 бөлігін қамтамасыз етеді. Шайып-жуушы коллектор жапқыш блокпен аяқталып, лас, лайлы су канал арқылы төменгі бъефке түседі. Қыс кезінде ластанған су өтімін әкету үшін оны айналма канал көмегімен өзен арнасына құяды.
Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов
Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов (1957 жылы 5 қазанда Қарақалпақстанда туған) — қазақ ақыны, жазушы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері атанған.
Үзбей шайылатын тұндырғы
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов
Дереккөздер
Санат:Қазақстан ақындары Санат:5 қазанда туғандар Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Пластмасса
Пластмассалар, пластикалық материалдар — құрамында бұйымдарды дайындау кезінде созылғыштық немесе жоғары иілгіштік, пайдалану барысында шыны тәріздес немесе кристалдық қалпын сақтайтын полимер бар материалдар. Пластмассалар шыны тәрізді немесе кристалды, созылғыштық қасиеті жоғары, атмосфера әсеріне тұрақты, мех. жағынан берік болады. Пластмассалардың кез келгенінің (шайыр мен қарамай негізді Пластмассаларды қоспағанда) түп негізін полимерлер құрайды. Мысалы, фенол-фармальдегидті Пластмассалар, поливинилхлоридті Пластмассалар, т. б. аталуы да Пластмассаларға байланысты алынған. Полимерлерден басқа Пластмассалардың құрамына пластификаторлар, толықтырғыштар, стабилизаторлар, бояғыш заттар енеді. Макромолекуласы сызықтық, тармақталған немесе торланған құрылымды болады. Пластмассалар гомогенді (бір фазалы) немесе гетерогенді (көп фазалы) материалдар болуы мүмкін. Гомогенді Пластмассаларда полимер материалдың қасиетін анықтаса, гетерогенді Пластмассаларда полимер байланыстырғыш қызметін атқарады, қалған құрам бөліктері өз бетінше жеке фазалар түзеді.
Пластмассалар 4 топқа бөлінеді:
Термопластикалық Пластмассалар қыздырғанда пластикалық күйге химиялық өзгеріссіз өтеді. Оларды бірнеше қайтара қыздырып, әр түрлі пішінге келтіруге болады. Термореактивті Пластмассалар жылу әсерінен алғашқы кезде пластикалық, одан әрі қыздырғанда химиялық өзгеріске ұшырайды. Оларды алу үшін құрылысы торланған қосылыстарға тез өтетін полимерлер (эпоксид, анилин, фенол-альдегид, т.б.) қолданылады. Пластмассалардың бұл түрінен жасалған бұйымдар шыны тәрізді, сол қалпын терм. деструкция басталғанға дейін сақтайды. Олар 100 — 500oС аралығындағы температурада өзгеріске ұшырамайды. Пластмассалар электртехника, машина жасау, құрылыс өнеркәсіптерінде, ауыл шаруашылығында, медицинада кеңінен қолданылады. Пластмассалар өндіру зауыттары Қазақстанда Маңғыстау,Атырау облыстарында бар.
Қолданысы
Пластмасса негізгі қолданылу саласына қарай бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады:
Әр алуан материлдардың жақсы қасиеттері пластмассаладран табылады. Сондықтан техникалық көптеген мәселелерді шешкенде, пластмассалар ең керекті, тіпті баламасы жоқ материал болып саналады. Мысалы, болатты алатын болсақ, ол өте берік, бірақ меншікті салмағы ауыр, мөлдір емес, электрден қорғай алмайды. Ағашты алсақ, ол жеңіл, бірақ берік емес, шіритін материал. Ал пластмассалар осы күрделі талаптардың барлығына жауап бере алады. Олардың арасынан берік те жеңіл. мөлдір және сынбайтын, электрден қорғағыш қасиеттері жоғары және басқа да сапалы қасиеттері бар түрлері кездеседі. Мысалы, химиялық төзімділігі алтын мен платинадан жоғары, үйкеліс коэффициенті өте төмен немесе өте жоғары, тағы басқа материалдар да бар.
Өркен (айрық)
Негізгі ұғым:
Жаяу көкпар
«Жаяу көкпар» — ұлттық ойын.
Өркен (айрық)
Өркен – Ботаникада жапырағы мен бүршігі бар бұтақтанбаған жас сабақ.
Елді мекендер:
Тағы қараңыз:
Жаяу көкпар
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Оптикалық изомерия
thumb|Сүт қышқылы энантиомері|298x298px Оптикалық изомерия (немесе энантиомерлер) — бір құрылымдық формулаға ие, бірақ айнадағы кескіндерімен сәйкес келмейтін молекулалар. Олардың түстері, балқу және қайнау температулары бірдей, бірақ жарықтын поляризациялану жазықтығын бір изомері оң жаққа бұрса, екінші изомері сол жаққа бұрайды. Мысал ретінде таксолды алуға болады.
Оптикалық изомерлердің түстері, қайнау және балқу температуралары бірдей болады. Алайда, физикалық қасиеттері әр түрлі. Көміртек атомы басқа төрт түрлі атомдармен немесе топтармен байланысса хиральды болып есептеледі. Хиральдық атомы көп болған сайын оның оптикалық изомерлері де артады.
Құрамында төрт түрлі топпен байланысқан көміртек атомы бар органикалық молекулалар хиральді молекулалар деп аталады.
Медицинада оптикалық изомердің маңызы
Дәстүрлі және қазіргі заманғы медицина технологиясы рацематты қосылыстарды алады. Рацематты қосылыстар – 2 түрлі “оң” және “теріс” энантиономерлерден тұрады. Олардың физикалық қасиеттері бірдей болғанымен, фармацевтикалық қызметтерінде, яғни дәрінің ағзаға әсер етуінде айырмашылықтары болады. Бұған нақты мысал – морфин. Табиғи өсімдік шикізаты ішіндегі зат – сол изомер болып табылады. Жануарлар мен адам үшін препаратты енгізу белгіленген және берік аналгезии өндіреді. Морфиннің оң жақ изомері жансыздандырғыш қызмет атқармайды. Бұл жағдайда инсулин әрекетіне байланысты – физиологиялық белсенділігі тек сол жақ изомері көрсетеді. Өкінішке орай рацематты заттарды қолданудан стереоизомерлердің бірі улы болып, қайғылы оқиға орын алған. Сондай-ақ, напоксен ауруды әлсіреткенімен, бір жағынан бауырға зияннын тигізеді.
Тағы да бір мысал, бір энантиономер дәрі ретінде Туберкулезді емдесе, бір жағынан соқырлыққа әкеледі. Сондықтанда, химиктер таза бір энантиономерді дәрінің ішіне салады, яғни қазірде 80 пайыз дәрі жалғыз энантиономерден тұрады.
Медицинада дәрі жасауда қолданылады. Шамамен 50% дәрілер хиральды және 50% энантиомерлер және олардың қосындысы. Алайда, кейбір қосылыстар екі энантиомерден тұрады. Олардың оң бөлігі жағымды әсер тигізсе, теріс бөлігі әр түрлі жанама әсерлер тудырады. Мәселен, талидомид деп аталатын дәрі 1960 жылы өте атақты болды. Оны таксикоз кезінде жүкті әйелдер қолданатын болған. Өкінішке орай, дәрігерлер оның екінші энантиомері бар екендігін білмеген. Сөйтіп, эмбрион деформацияға ұшырап, дүниеге кейбір дене мүшелері жоқ сәбилер келген. Қазіргі уақытта тек 15% дәрілік заттар бір типті энантиомерден тұратын хиральді таза қосылыстар.Бұл дәрілердің синтезі үш химик ғалымдардың – W.S. Knowles, R. Noyori және K.B. Sharpless арқасында жүзеге асты,олар оптикалық изомер алу үшін катализаторды ұсынды. Мұның медицинадағы маңызы өте зор, себебі хиральді таза дәрілік препараттар алуға мүмкіндік береді. олар аз мөлшерде қолданғанда және жанама әсердің төмен тәуекелділігімен тиімді болып табылады.
Қосылыстың құрылысын анықтау
Оптикалық изомерлерді анықтау Оптикалық изомерлерді екі әдіс арқылы анықтаймыз: Жазықтықтағы симметриялығы: Бұл әдіс, қосылыстығ жазықтықтағы симметрия болуын іздейді. Симметрия жазықтығы бар болса, онда ешқандай оптикалық изомерлер жоқ. Симметрия болмаса оптикалық изомері бар. Айна суреті әдісі: Айна суреттер әдісі оптикалық изомерлер бар ма немесе жоқ екенін табу үшін молекуласының айна суретін пайдаланады. Айналу кескіні ол бастапқы молекуласымен бірдей болса, оптикалық изомері жоқ. АйналУ кескіні бастапқы молекуласының бірдей көрінсе және бұл қандай да бір жолмен бұрыла алмайса, молекулада оптикалық изомер бар. Оптикалық изомерлерді бөлу әдістері:
Оптикалық изомерді бөлу
Таза энантиономерлерді бөліп алудың 3 жолы бар:
Бастапқы оптикалық материалдарды қолдану
Бастапқы материал орнында оптикалық белсенді реагенттерді қолдану арқылы жүзеге асады. Бұл әдіс өніммен бір бағытта айналады. Мысалға L-аминқышқылдары. Артықшылығы: аралық өнімді сақтау, қалаған энантиомердің түзілуі.
Хиральді катализаторды қолдану арқалы
Бұл әдіс арқылы тек 1 ғана энантиомер аламыз.
Артықшылығы – катализаторлар қайта пайдаланылады.
Дереккөздер
كايرالية Chiralität Optical isomerism Quiralidad Optinen isomeria Chiralité (chimie) Chiralità キラル 광학 이성질체 Optische isomerie Izomeria optyczna Оптическая изомерия 光學異構物
Аманат (кітап)
Аманат — 2011 жылы Алматы қаласы «Мерекенің баспа үйі» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Рахмет Өтесінов. Беттер саны — 640.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-80161-0-3.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Мерекенің баспа үйі баспасының кітаптары Санат:Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасында тіркелген кітаптар
Хасенов
Хасенов тегі бойынша төмендегі мағына білдіруі мүмкін:
Кьямпо
Кьямпо (Chiampo) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Виченца провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12 578 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 552 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 36072.
Елді мекеннің қамқоршысы — Martino di Tours. Жыл сайынғы мерекесі — 11 қараша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Кернеулік
Кернеулік  (Напряженность) — дайындаманың қимасына әсер етуші ішкі күштің үдемелілігі (қарқындылығы).
Дереккөздер
Санат:Физика Санат:Техника Санат:Машинажасау
Котценбюлль
Котценбюлль (Kotzenbüll) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Солтүстік Фризия ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 220 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 7,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 54 072. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Бой Вольф.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Грос-Мильцов
Грос-Мильцов (Groß Miltzow) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Мекленбург-Штрелиц ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1160 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 48,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 55 083. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Кифель.
NGC 3082
NGC 3082 — Antlia шоқжұлдызында орналасқан E-S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1835 жылы 30 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3082 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 28829, ESO 435-18, MCG -5-24-11, AM 0956-300.
Мұз қату
Мұз қату (Ледостав) –
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
NGC 7612
NGC 7612 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1863 жылы 26 мамырда астроном Генрих Луи д’Арре ашқан болатын және NGC каталогында 7612 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 71089, UGC 12512, MCG 1-59-50, ZWG 406.68, IRAS23170+0820.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Емна
Емна — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кунож өзенінің оң жағалауынан 43 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
Изаска
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 89 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 12020.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Chiaffredo.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Дәптүрлі білім
Дәптүрлі білім - білімді кейінгі ұрпаққа жалғастыру және қалыптасқан мәдениетті, әлеуметтік тәжірибені, әлеуметтік жүйені қолдау. Жаңарту, қалпына келтіру, есіне алу жолдарымен сипатталады. Оқытуды кәсіби іскерлікке дайындау және жаңа мәдени-әлеуметтік тәжірибені меңгеру мақсатымен ұйымдастыру. Оқытудың мазмұны- классикалық, пәндік, технократтық. Мұғалімнің рөлі - білім беруші, таратушы, оқытылатын материалдарды меңгеруге лайықты оқу үрдісін ұйымдастырушы.
Франкофония
Франкофония (фр. La Francophonie) - халқараллық саяси ұйым және Француз тілінде сөйлейтін мемлекеттер, халқының басым бөлігі Франкофондар (французша сөйлеушілер), немесе Француз тілі н-се мәдениетіне қатысы бар мемлекеттер.
Дәптүрлі білім
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Франкофония
Organisation internationale de la Francophonie (OIF) н-се Халықаралық Франкофония Ұйымы, ұйымда 56 мүше штаттар және мемлекеттер, 3 көмекші мүше, және 16 бақылаушы бар. Франкофония басқаша, Дүниежүзілік француз-тілдес қауымдастығы, бүкіл француз тілдес адамдарды байланыстыратын медиа құралы.
Қайнар ауылдық округі (Талғар ауданы)
Қайнар ауылдық округі — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Акис Зикос
Вассилиос «Акис» Зикос (Ανδρέας Βασίλειος "Άκης" Ζήκος; 1 маусым 1974, Афина) — грекиялық футболшы, жартылай қорғаушы.
Қайнар ауылдық округі (Талғар ауданы)
Әкімшілік құрамы
Құрамына Дәулет, Достық, Еламан, Еркін, Жалқамыс, Жаңаарна, Жаңалық, Көктал, Қайнар, Қайрат, Сақтан, Тереңқара ауылдары кіреді. Орталығы – Еркін ауылы.
Акис Зикос
Карьерасы
Грекия Ұлттық футбол құрамасы сапында 18 ойын өткізді. 2003/04 жылғы маусымда "Монако" сапында жақсы ойнап, клуб УЕФА Чемпиондар лигасының финалына дейін жетсе де Грекия бапкері Отто Рехагель Зикосты 2004 жылы Еуропа чемпионатына қатысатын тізімге қоспады. Осылайша Зикос ұлттық құрамалар деңгейіндегі ешқандай ірі турнирге қатыса алмады.
Қайнар ауылдық округі (Талғар ауданы)
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 10260 адамды құрайды.
Акис Зикос
Сілтемелер
Санат:Грекия футболшылары Санат:Грекия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:АЕК Афина ФК ойыншылары Санат:Монако ФК ойыншылары
Қайнар ауылдық округі (Талғар ауданы)
Дереккөздер
Санат:Талғар ауданы ауылдық округтері
Монтефрио
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6229 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 254 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 57 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Монтевидео
Монтевиде́о (San Felipe y Santiago de Montevideo) — Уругвай мемлекетінің астанасы және әкімшілік орталығы. Қаланың ауданы - 540 км². .
Әкімшілік бөлінісі
<li> Карраско <li> Карраско Норте <li> Баньядос де Карраско <li> Флор де Мароньяс <li> Мароньяс <li> Вилья Эспаньола <li> Итусаинго <li> Кастро Кастельянос <li> Меркадо Модело — Боливар <li> Брасо Ориенталь <li> Хасинто Вера <li> Ла Фигурита <li> Редукто <li> Капурро — Белья Виста <li> Прадо <li> Атауальпа <li> Айрес Пурос <li> Пасо-де-лас-Дуранас <li> Бельведер <li> Ла Теха <li> Трес Омбуес </ol>
<li> Вилья-дель-Серро <li> Касабо <li> Ла Палома <li> Пасо-де-ла-Арена — Сантьяго Васкес <li> Нуэво Парис <li> Консилиасьон <li> Саяго <li> Пеньяроль <li> Колон Сентро и Нороэсте <li> Лесиса <li> Колон Судесте <li> Манга, Толедо Чико <li> Касавалье <li> Серрито <li> Лас Акасиас <li> Хардинес дель Иподромо <li> Пьедрас Бланкас <li> Манга <li> Пунта де Рьелес - Белья Италиа <li> Вилла Гарсиа </ol>
Дереккөздер
Санат:Монтевидео
Дольмен
Дереккөздер
М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Құлақтан кіріп, бойды алар...
«Құлақтан кіріп, бойды алар...» - Абайдың 1897 ж. М. Ю. Лермонтовтың «Звуки» атты шығармасының сарынымен жазған өлеңі.
«Құлақтан кіріп, бойды алар...» – Абайдың өлең, ән-күй туралы жазылған идеялық жағынан өте күшті, көркемдік қасиеті де соған әбден сай келген тамаша шығармасының бірі. Тақырыбы, идеясы жағынан ол ақынның «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Біреудің кісісі өлсе, қарапы ол...», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...», «Адамның кейбір көздері...» сияқты шығармаларымен тығыз байланысты. Бұл өлең Абайдың көркем шығарманы, ән-күйді жоғары бағалағандығының анық айғағы. Өлең7, 8, 9 буынды шалыс ұйқаспен (а, -б, -а, -б) жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Тек 1957 жылғы жинақта жазылу мерзімі 1896 ж. деп көрсетілген. Абайдың бұл өлеңіне компoзиторлар С. Мұхамеджанов, А. Гурьев ән-романстар жазған.
Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады. Орыс ақынының шығармасы 20 жол. Өлеңнің бірталай жері Лермонтовтың туындысынан жолма-жол тәржімөлеңіп алынғанымен, алайда жаппы алғанда Абайдың өз шығармасы. Осымен байланысты Абайдың басқа да еркін аударма деп көрсетілген шығармалары, мысалы, «Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек?..», негізі аударма болғанымен, асылыңда тың шығарма екенін айта кету керек. Бұлар өзгертпей берілген, тура мағынасындағы аударма емес, шығармашылық жолмен жазылған тума өлеңге айналған шығармапар. Бұл - Абай аудармаларының басты бір ерекшелігі, ұлы ақын орыс әдебиетінен шығармашылық жолмен үйренуді мақсат еткеңдіктен туып отыр.
Абайдың «Евгений Онегин» романынан аударған өлеңдерінің көпшілігі еркін аудармалар. Сонда ақын дәлме-дәл аударуға шеберлігі жетпегендіктен осылай етіп отырған жоқ. Оның еркін аударуы алдына қойған шығармашылық мақсатына байланысты болып отыр. Әрине, Абай шығармаларының ішінде дәлме-дәл, түп нұсқаға сай келіп отыратындары да аз емес. Мысал үшін «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...», «Альбомға» сияқты аударма өлеңдерін атауға болады.
Өлеңі
Құлақтан кіріп, бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең, менше сүй.
Дүние ойдан шығады,
Көңілім әнді үғады,
Жүрегім бойды жылытып.
Бас қоймай ма бастауға?
Біреу түртсе, я қақса,
Бой тоқтамас жасқауға.
Бір күйгізіп, сүйгізіп,
Өмір тонын кигізіп,
Жоқты бар қып жүргізер.
Есіткендей болады
Құлағы ескі сыбырды.
Ескі ойға көңілім толады,
Тірілтіп өткен құрғырды.
Ішіп, терең бойлаймын,
Тағы сене бастаймын
Күнде алдағыш қуларға.
Есім шығып қашпаймын,
Мен ішпеген у бар ма?
Радыш
Радыш — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кичменьга өзенінің оң жағалауынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Құлақтан кіріп, бойды алар...
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Радыш
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Қызанақ
Қызанақ, томат, помидор (Solanum lycopersicum) – алқалар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер (кейде жартылай бұта). Оңтүстік Америкадан таралған. Оның 3 түрі бар (кейбір деректерде 7). Қазақстанда 1 түрі: кәдімгі (ас) Қызанақ (T. esculentum) барлық жерде өсіріледі. Сабағының биіктігі 30 — 40 см-ден жоғары. Жапырағы қауырсын тәрізді. Гүлінің түсі сары, жемісі — екі не көп ұялы жидек, пішіні әртүрлі. Салм. 25 — 500 г, кейде 800 — 900 г-ға дейін жетеді. Қызыл, сарғыш жемісінің құрамында 4,5 — 8,1% құрғақ зат, 3,5 — 8,5% органикалық қышқыл, минералдық тұздар, С витамині, В, РР тобының витаминдері, каротин бар. Жемісін тамаққа пайдаланады, тұздайды, шырын алады. Қызанақ жылу сүйгіш және құрғақшылыққа төзімді. Өсуіне қолайлы температура 20 — 25С, температура 15С-қа  дейін төмендегенде гүлдеуін, ал 10С-та өсуін тоқтатады. 1 — 2С-та үсікке шалдығады. Жартылай түйіршікті, қарашірігі мол топырақта жақсы өседі. Әр га-нан ашық жерде өсіргенде 150 — 200 ц, ал жылыжайларда 1 м2-нен 12 — 15 кг өнім алуға болады. Қазақстанның әр аймақтарында Қызанақтың әр мезгілде пісетін бірнеше сұрыптары бар. Ерте пісетін сұрыптары: Белый налив 241, Ранний 80, Ақтөбелік 85, Глория, т.б. сорттары Батыс Қазақстан, Қостанай,Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, т.б. облыстарда аудандастырылған. Негізгі зиянкестері: картоп қоңыр көбелегі, ызылдауық қоңыз, колорадо қоңызы, т.б. Ең көп тараған аурулары: бактериялық теңбілділік, фитофториоз, макроскориоз, т.б. Қызанақ жөнінде ғылыми-зерттеу жұмыстарымен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.
Тарихы
Орыс тілінде «помидор» атауы итальян тіліндегі «pomodoro–алтын алма» дегеннен шыққан. Ал «томат» атауы француздардан «tomate» деген сөзінен аударылған. Отаны Оңтүстік Америка, бұл жерде қызанақтың жабайы және жартылай мәдени түрін кездестіруге болады. Ең алғаш Еуропаға XVI ғасырдың ортасында Испания, Португалия, кейін Италия мен Францияға да жеткен. Басында барлығы қызанақты жеуге жарамсыз және улы деп есептеп, жемісінің әдемілігі үшін бақша өсімдігі ретінде ғана өсірген. Қазіргі уақытта қызанақ ең кең таралған және өсіретін көкөністердің бірі болып саналады. Түрінің көптігімен, дәмімен және диеталық қасиеттерімен танымал.
Сипаттамасы
Қызанақтың тамыр жүйесі қатты және жақсы дамыған болып келеді. Кейбір түрлерінің тамыры 1 метр тереңдікке дейін барады. Өсімдікке дұрыс күтім жасалса, тамыр сабағының бойына да өсіп шығады. Осыдан қызанақты тек тұқымы арқылы емес, тамыр сабақтары арқылы да көбейтуге болатынын көреміз. Сабағының биіктігі түріне қарай 30 см-ден 2 метрге дейін барады. Ұсақ, сарғыш түсті болып келетін гүлдері бір түпке жиналып өседі. Бір сабағында аталықтары да, аналықтары да кездеседі. Жемісі өте шырынды, түріне қарай домалақ, сопақ, майда, ірі болады. Түсі ашық күлгіннен, қою қызылға дейін болып келеді және сары түстілері де кездеседі. Қызанақты жеміске де, көкөніске де жатқыза береді. Өйткені, 1893 жылы АҚШ Жоғарғы Соты қызанақты көкөніс деп қабылдаса, 2001 жылы еуропалықтар оны жеміс деп шешті. Біздің елде қызанақ көкөніс деп саналады.
Күтімі
Қызанақтан ертерек өнім алу үшін жылыжайда немесе үй жағдайында наурыздың соңы, сәуір айларында көшетін дайындайды. Мамырдың 10-нан кейін немесе үсік жүріп өткеннен кейін бақшаға егеді. Өнім алу мерзімі – шілде, қыркүйек айлары аралығы.
Қуырылған қызанақ
Піскен помидорды жуған соң, оны көлденең екі бөлікке бөліп, тұз және бұрыш себу қажет. Кесілген помидорларды кесілген жағын бетіне қаратып табаға (сары май жағылып қыздырылған) салып қуырады. Қызанақтар қызара бастаған кезде екінші бетін аудырып қуырады. Дайын қызанақты жеке тағам ретінде немесе  ет және балық  тағамдарына гарнир  ретінде де пайдаланіға болады.
Қызанақ тұздау
Қызанақтардың барлық түрлерін (көк, шала піскен, піскен) де тұздауға болады, тек қызанақтың  әр сортыни бөлек тұздау керек. Ол үшін қызанақтарды іріктеп, зақымданғандарын бөлек алады. Іріктеліп алынған қызанақтарды тазалап жуып, алдын-ала дайындалған ағаш кеспекке салады. Әрбір қатарына укроп, шие, немесе қарақат, сарымсақ жапырақтарын жауып отырған дұрыс. Қызанақты ағаш  кеспекке  салған кезде оқтын оқтын  тығыздап отыру қажет, сосын бетіне ертерек дайындалған  тұздық (10 л мұздатылған қайнаған суға 700-900 г тұз) ұқйылады. Қызанақ пісіп кеткен немесе ірі болса, соғұрлым тұздық ащылау болғаны дұрыс. 40-50 күн өткеннен кейін ол пайдалануға келеді. 10 кг қызанаққа: 150 г укроп, 15-20 г бұрыш, 100- 120 г қарақат немесе шие жапырағы және 50-70 г желкек жапырағы қажет.
Қызанақтың адам организміне пайдасы
Қызанақ асқазан мен ішектің сөл бөлу қызметі нашарлаған асқазан ішек жолдары сырқаттары кезінде аса пайдалы. Ас қорытуды жақсартады. Іштің қатуы мен қатар жүретін ішек қызметінің бұзылуы кезінде жеген дұрыс.
Дереккөздер
Санат:Алқалар Санат:Көкөністер
Витикузо
Витикузо (Viticuso) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 406 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 3040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Sant’Antonino.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
1779 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1779 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1779 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ұйтқыма бұрқасын
Ұйтқыма бұрқасын - желді күні жауған қар бөлшектерінің жер бетіне жетпей, ауа ағынымен бірге ұшып орын ауыстыруы.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Қорабалы қымыз
Қорабалы қымыз - қордың үстіне сүт құйып, бірнеше күн жиналған мол қымыз, оны қорланған қымыз деп те атайды.
Дереккөздер
Санат:Мал шаруашылығы
Кіші Речка (Кошкаргариха тармағы)
Кіші Речка — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кошкаргариха өзенінің оң жағалауынан15 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шанде
Коммунаның INSEE коды — 61092, пошта индексі — 61300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 665 адамды құрады. Халық тығыздығы — 48,43 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Әмір Темір
thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан (қаз. Темір бін-Тарағай Барлас; өз. Amir Temir ibn-Tarag’ay; пар. تيمور لنگ ; моң. ᠲᠡᠮᠦᠷ; 8 сәуір 1336 жыл, Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі Шахрисабз — 18 ақпан 1405 жыл, Отырар) — атақты түрік және моңғол тектес халықтарының билеушісі, Темір әулеті империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) Ақсақ Темір атанады.
Шыққан тегі
Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. Барлас руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар Шыңғысханның жаулауы кезінде, қазіргі Моңғолия жерлерінен Орта Азияға көшкен. Әмір Темірдің арғы атасы Қаражер бек еді, оның баласы Ижил бек еді, оның баласы Әйлеңгір бек еді, оның баласы Беркел бек еді, оның баласы Мұхаммед Тарағай еді, оның баласы Әмір Темір.
Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, Шағатай ұлысының хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы көтеріліс бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне шабуыл жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ Шыңғысханның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "хан" емес, "әмір" еді.
Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы
Әмір Темір 1336 жылы 8 сәуірде Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, Самарқанның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған.
Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді.
Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал Ибн Арабшахтың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды.
Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы Бұқара аймағының батысындағы Кеш (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді.
М.М. Герасимовтың Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар.
Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик В.В. Бартольд Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді.
Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады:.
Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады:.
Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді.
Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) (Темір әулеті империясының құрылуы).
Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды (1361). Осы кезден бастап ол Моғолстан ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Қлияс Қожа және Балх пен Самарқан әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде Түркістан маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған.