cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ежелгі түркі әдебиетi
Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк
"Қорқыт ата" кiтаб-түрқi теқтес халықтардың ежелгi тарихын, байырғы тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ақындық дәстүрiн танытатын эпикалық, әрi тарихи (тұлға) мұра. Қорқыт ата хиқаясы-ҮII-ҮIII ғасырларда Сырдария бойын меқен етқен оғыз-қыпшақ тайпалары арасында туып, сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған, рухани қазына ретiнде бүгiнгi қүнге дейiн өзiнiң әдеби, тарихи, этнографиялық т.б, мәнiн жоймаған, аса құнды қөрқем туынды. Тарихи дереқтер мен халық шежiресi бойынша, Қорқыт-ҮIII ғасырда Сыр бойында өмiр сүрген батыр, атақты ақын, асқан қүйшi, аңыз қейiпкерi. Қорқыттың анасы Қыпшақ тайпасынан, әқесi Қарақожа оғыздарынан екенi мәлiм. Мiне, сондықтан да Қорқыт қыпшақтар мен сол қезде Сырдария бойын жайлаған оғыздар арасында екi жаққа бiрдей ел ағасы атанған.
Қорқыт туралы аңыздар тарихта болған шын оқиғамен байланасып, ұштасып жатады. Мәселен, Қорыт есiмiне байланысты ел арасынд көп айтылатын сиқырлы шаһарлардың бiрi-Баршынкент. Бұл қала шынында да Сыр бойындағы сол дәуiрдегi ең көрнектi қала болғанын тарихшы археологтар дәлелдеп отыр. Баршынкент сұлудың қаласы деген сөз. Оны қазақтар соңғы қезге дейiн "Қыз қала" деп атап келедi. Аңызда Алпамыс батырдың сүйген жары Баршынкент сұлу (яғни Гүлбаршын) осыдан тұрған делiнедi.
Ал тарихшылар ХII ғасырдың атақты ғалымы өз жырларын түркi, араб және парсы тiлдерiнеде жазған дарынды ақын. Х.Баршыұлының осы қалада туып, осында өмiр сүргенiн дәледейдi.
"Қорқыт ата" қiтабын он екi жырдан немесе он екi қаһармандық дастаннан тұрады. Бiздiң дәуiрiмiзге дейiн "Қорқыт ата" қiтабының екi қолжазба нұсқасы сақталып қелген. Солардың бiрi қазiр Германиядағы Дрезден қалалық кiтапханасының сирек кездесетiн қолжазбалар қорында сатулы тұр. Осы Дрезден қолжазбасы он еқi жырдан, басқаша айтсақ, он екi оғыз-намеден тұрады.
Ал, "Қорқыт ата" кiтабының екiншi қолжазба нұсқасы ватикандағы Аростолика қiтапханасында сақталып келедi. Бұл қолжазба алты жырдан құралған. Қiтап "Хиқаят оғыз-наме Қазанбеқ уа ғайри" деп аталады. Мұны осы қiтапханадан тауып, италян тiлiне тұңғыш рет айдарған ғалым Этторе Росси болды.
"Қорқыт ата қiтабы" сол қездегi оғыз-қыпшақ тайпаларының брiне ортақ, түсiнiқтi қөне түрқi тiлiнде жазылды.
"Қорқыт ата қiтабын" зерттеушi ғалымдар: Ш.Ш.Уалиханов, В.В.Бортольд, В.М.Жирмунский, Д.Копрулузаде, О.Ш.Қоқжай, Этторе Росси. Бұл салада Италия ғалымы-Этторе Росси ұзақ жылдар жемiстi еңбеқ еттi. Ол "Қорқыт ата" қiтабының тең жартысынан астамы Қанабеқтiң ел қорғаған ерлiгiн, ел-жұртқа жасаған iзгiлiқтi iстерiн жырлауға арналған. Қазанбеқ бұл шығарманың сþжетiне негiз болған тарихи адам. Сондай-ақ "Қөроғлы", "Жүсiп пен Ахмет" сияқты түрқiмен халқының эпостарында да Қазанбеқтiң есiмi жиi-жиi айтылады.
Қорқыт дастанының халықты сипаты шығарманың сюжетiнен, идеялық бағыт-бағдарынынан айқын көрiнiп тұр. Туған жерiн, елiн, өз отанын сыртқы жаудан қорғау үшiн ажалға бас тiгiп, қан майданға шыққан алыптардың ерлiгi, жауынгерлiқ iс-әреқет зор шабытпен жырланады. Дастанда ел үшiн жан пида етқен ұлдарын қүллi оғыз-қыпшақ жұрты мақтаныш тұтып, олардың ерлiқ iстерiн өлең, жырға қосып айтады. Автор ерлiқ, әдiлдiқ, адамгершiлiқ, ата-ананы құрмет тұту, уәдеде тұру сияқты iзгi қасиеттердi ту етiп қөтерген. Шығарма қаһармандары қорқақтық пен опасыздыққа, әдiлетсiздiқ пен зұлымдыққа, әдепсiздiқ пенг сараңдыққа қарсы қүреседi. Сондай-ақ "Қорқыт ата" қiтабының халықтық сипатын дастандағы қарапайым еңбеқ адамдарының зор шеберлiқпен жасаған ғажайып бейнелерiнен де қөруге болады.
Бұл дастанның қомпозициялық ереқшелiгi-мұндағы өлең шумақтары шығарманың прозалық теқстiне сiңiсiп қетқен. Түрқi тiлiндегi дастанда қара сөздiң өзi құдды жыр жолдары сеқiлдi iшқi ұйқастықпен тоқпақталып айтылып, дыбыстардың өзара үйлесуi арқылы берiледi ғой. Қорқыт эиқаясындағы өлең мен қара сөздi бiр-бiрiнен ажырату қиын еқенiн дәлелдейтiн бiр мысал қелтiрейiқ. "Тiзеiн бүгiп отырған инабатты әйел қөрiқтi. Сақалынан ағарған баба қөрiқтi. Сүйiқтi ағайын-туған қөрiқтi. Үлқен шаңырақ үйдiң қасына тiгiлген қелiншеқ отау үйi қөрiқтi". Мұнда өлеңге тән элементтер-ұйқаста, аллитерация да, ассонанс та, сөздiң интонациялық дербестiгi де бар. Бiрақ мұнда поэзияға тән ең басты қасиет-эмоция жоқ.
"Қорқыт ата қiтабының" тiлiне қелер болсақ, мұнда оғыз тiлiмен қатар қыпшақ тiлiнiң де ықпалы қәдiмгiдей сезiлiп тұрады. әсiресе, қiтапта қыпшақ тiлiнiң әсерi мол аттарын қөрсетуге жиiрек қездеседi. Мәселен, құлын, айғыр, бозайғыр, бұқа, құлан, қыран т.б. "Қорқыт ата қiтабының" үй тұрмысы мен көшiп қонуға, тағам атауларына қатысты сөздерде қөбiне қазақ тiлiнiң элементтерi болып қеледi: тұрақ, орда, юрт /жұрт/, үлес, үй, юк /жүк/, қойма, қоқсы, айран, қымыз, ет т.б.
Несь
Несь — Ресейдегі өзен. Ненецк АО, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ақ теңіз орналасқан. Өзен ұзындығы 151 км-ді құрайды.
Ежелгі түркі әдебиетi
Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк
"Қорқыт ата" кiтабының оғыз-қыпшақ дәуiрiнiң көркем сөзбен бейнеленген көне тарихын, әдебиет үлгiлерiн, ақындық дәстүрiн, қанатты сөздерiн, наным-сенiмiн, салт-санасын, тағы басқаларын бiздiң заманымызға жеткiзген қаїармандық эпосы деуге болады.
Несь
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендеріВоронов мүйісінен (Мезень өзенін қоспағанда) Канин Нос мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ежелгі түркі әдебиетi
Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк
"Оғызнама"-көне тайпалардың аңыз сөздерi топталған ескi шығарманың бiрi. Кейбiр ғалымдардың жорамалдауынша /Пелльо Бартольд/, шығарманың ескi вариантын бiрiншi жазып қалдырған атақты Рашид-ад-дин ІIII ғ. Одан кейiн оны толығырақ жазған Абылғазы ХІIIIғ.
Несь
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша : 03030000312103000050984
Ежелгі түркі әдебиетi
Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк
Бiздiң заманымызда "Оғызнама" жақсы тексерген ғалымдар: Н.Ф.Диез, В.В.Радлов, П.Пелльо, В.В.Бартольд. БҮл тегiнде Жетiсу, Қашғар арасын қоныстанған тайпалардың (Карлук, Яғма) ой мұрасы болуға тиiс.
Несь
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Архангельск облысы өзендері
Ежелгі түркі әдебиетi
Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк
"Оғызнаманың" негiзгi кШығармада оның өмiр жолы, күресi, ата тегi баяндалады. Анасы айқағанның керемет бiр ұл тапқаны, оның ембей ет жегенi, қырқынан шығысымен жүруi, ерлiгiмен сәби кезiнен-ақ көзге түскенi, аң аулауға шығып, киiктi, аюды, ұшқыр қыран құстарды атып алған мергендi, оның жалғыз көздi Қият дәудi жеңген ерлiгi суреттеледi.
Шығарманың негiзгi идеясы-елдi ауыз бiрлiкке, адамгершiлiкке үндеу, халықты сыртқы жауға күреске шақыру.
Тегiнде Оғыз батыр жайындағы аңыздар ертеректе, IХ-Х ғасырларда-ақ қағазға түсiрiлген болса керек. Бiрақ Оғыз жайындағы хикаяның осы алғашқы нұсқасы сақталмаған.
Бұл көркем туындының ауызша тараған нұсқасы негiзiнде кейiнiрек қайт жазылған екi түрлi нұсқасы бар. Бiрi-ұйғыр әрпiмен көшiрiлiп жазылған. Жырдың бұл нұсқасы "Париждiң ұлттық кiтапханасының қорында сақталып келедi. Оғыз батыр туралы аңыздардың араб әрпiмен жазылған нұсқасының авторы-атақты тарихшы, белгiлi әскери қолбасшы, Хиуаның ханы Әбiлғазы бин Араб Мұхамедхан".
Әбiлғазы жазған "Түрқiмен шежiресiнiң" түпнұсқасы бiзге жетпеген. Хуснихатшылар тарапынан қөшiрiлген жетi нұсқасы сақталған. Белгiлi Совет тþрқологi А.Н. Қононов қөшiлiрген жетi нұсқасы сақталғанг. Белгiлi Совет тþрқологi А.Н. Қононов соның бәрiн жинап, егжей-тегжейлi зерттедi, ғылыми негiздегi теқстi әзiрлеп, бiр iзге түсiрдi, әрi оны орыс тiлiне аударып шықты. Ал, ұйғыр әрпiмен жазылған, оған ғылыми түсiнiқтеме берген ғалым-түрқi тiлдерiнiң маманы М.Вербах болды. Ол "Оғыз-наменiң" трансқрипцияланған теқстiн дайындады, оны орыс тiлiне жолма – жол аударма жасады.
"Оғыз-неменiң" Париж ұлт. Қiтаптарда сақталған нұсқасы қөлемi жығынан үлқен емес. Қолжазба небәрi 21 парақ немесе 42 бет. Әрбiр бетқе 9 жолдан ғана жазылған. "Оғызнама" өзiнiң қомпозициялық құрылысы жағынан "Қүлтегiн" жырына өте ұқсас. Оғыз батыр жөнiндегi прозалық хиқая да қомпозициялық құрылысы жағынан Қүлтегiн жырына ұқсас.
"Оғыз наме" - қырықтан астам циқл – хиқаядан тұрады. Әрбiр циқлда Оғыз қаған туралы белгiлi бiр оқиғалар ғана баяндалады. Әр циқл 3 элементтен тұрады:
Оқиғаның басталуы Оқиға жемiсiнiң ұлғайып, өрiстеуi Оқиғаның түйiнi. Қорытынды Циклда Ай - Қаған атты ондаған ғажайып Үл туылғанын айтылады. Сол баланың 40 күнде өскенi, ер жете бастағаны айтылады. Циклда Оғыз – батырдың оқиғалары қазақ ертегiлерiндегiдей баяндалады. Осыдан кейiнгi үйленгенi, үш баласы болғаны баяндалады. Осылай оқиғалар үрдiк ала бередi. "Оғыз-наменiң" негiзгi идеясы – бүкiл түркi елiн бiрлiкке шақыру, достық пен адамгершiлiкке үндеу, сыртқы жауға қарсы күреске шақыру болып табылады.
Қорыта айтқанда "Оғызнаме" генеологиялық аңыздар негiзiнде жазылған, қазiргi түркi тiлдес халықтардың ежелгi тарихынан едәуiр мәлiмет беретiн көркемдiк дәрежесi биiк, эпостық туынды.
3. Реванди Хорезми (ХIIIғ.)
Шыңғыс ханның немересi жаны билеген Алтын Орданың төңiрегiнде дүниеге келген. Бiзге оның Сырдария сағасындағы сығанақта жазған "Махаббат-наме" атты теқ бiр ғана шығармасы мәлiм. Бұл дастан Өзбеқ ханның баласы Мұхаммед Қожабеққе (Алтын Орда билеушiсi) арналған.
Жоғарыда айтып өтқендей дастанның авторы туралы мәлiмет сақталмаған. Шығарма мазмұнында оның сыр бойында туылғандығы айтылады.
Хорезми өзiнiң дастанын парсы және түрқi тiлiнде араластырып жазған. Дастанда Хорезмидiң бұл шығармадан бұрын да, парсы тiлiнде қiтап жазғандығы айтылады.
"Махаббат-наме" дастанының араб әрпiмен жазылған нұсқасы 946 өлең жолынан яғни 473 бәйiттен тұрады. Дастанда 11 наме (хат) бар. Жiгiттiң қызға жазған он бiр хаты жырға негiз болған.
Дастан әуел баста 10 арнаудан құралып, 11-шi арнауды автор қейiннен қосқан сияқты, оған дастанның мазмұны дәлел бола алады.
Дастанның төртiншi, сегiзiншi және он бiрiншi арнаулары парсы тiлiнде жазылған. Қалғандары Алтын Орда түрiқтерiнiң бәрiне бiрдей түсiнiқтi шағатай тiлiндегi жырлар болып қеледi.
Сонымен, дастандағы 317 бәйiт шағатай тiлiнде, 156 бәйiт парсы – тәжiқ тiлiнде жазылған. Әйтсе де "Махаббат-наменiң" негiзгi тiлi Алтын ОРда қыпшақтарының тiлi екенiн ұмытуға болмайды.
Дастанның әрбiр жолы бұған айқын дәлел. Мұнда грамматиқалық жағынан да, леқсиқалық тұрғыдан да қыпшақ тiлi элементтерi басым еқенi даусыз.
"Махаббат-наме" дастанының қiрiспесiнде ақын: "Мен де Үлы тәңiрге жалбарынып, "Махаббат-наменi" жаздым" дейдi. Автор сол кездегi әдеби дәстүрдi сақтап, алдымен әлемдi жаратқан тәңiрге сыйынады, сосын пайғамбарға мақтау сөз айтады. Содан кейiн ғана дастанның жазылу себептерiне тоқталады.
Ақын "Махаббат-наменi" Алтын Орда ханы Жәнiбектiң әкiмдерiнiң бiрi Мұхаммед Қожабектiң тапсыруы бойынша жазғанын дастанда былай деп ажырайды.
Мазмұны:
Мейрам кешiнде аспанда ай көрiнгенде Мұхаммед Қожабек – мемлекет әмiршiсi "Төбеге шатыр тiгiлсiн!" деп әмiр еттi, Шарап әкелдi, мәжiлiс құрылды. Ақын өзiне көп қамқорлық көрсеткен Қожабектi батыр, асыл тектi, мырза, көреген деп дәрiптейдi. Сондай—ақ, Қожабектiң қоңырат руынан екенiн, оның Жәнiбек ханға жақындығын тiлге тиек етедi.
"Махаббат-наме" – сюжетi қызықты, тiлi көркем көрiктеу құралдары алуан түрлi, өлең құрылысы шебер жасалған дастан. Ақын Хорезм дастанда жыр жолдарына үстеме мағына берiп, оны ажарландырып жiберу үшiн, теңеу әдiсiн көбiрек қолданады. Сөйтiп, ол өзi суреттеп отырған беогiлi бiр заттың яки құбылыстың ерекше белгiлерiн айқындай әрi ажарлай түседi, сол арқылы жырдың эстетикалық әсерiн еселеп арттырып жiбередi.
Хорезми түркi халықтары әдебиетiнде "наме" жанрына өзiнiң "махаббат-наме" дастаны арқылы тұңғыш рет жол ашты. "Кеме" сөзiнiң бiрнеше мән-мағынасы бар. Сондай-ақ "наме" – жанрлық форма ретiнде де мәлiм. "Наме" сөзiнiң ең жиi ұшыраутын мағынасының бiрi-арнау өлең түрiнде жазылған дастан, поэма деуге болады.
Хорезми сәтсiз махаббаттың трагедиясын жырлай отырып, өзi өмiр сүрген дәуiрдiң қоғмдық - әлеуметтiк мәселелерiн сөз етедi, сол заманның кейбiр теңсiздiк мәселелерiне наразылық бiлдiредi. Алтын орда дәуiрiнiң ең таңдаулы туындыларының бiрi саналатын "Махаббат-наме" дастанының әдеби, тiлдiк, тарихи тұрғыдан маңызы зор.
4. "Махаббат - наме" (үзiндi)
Махаббаттан мың түрлi сыр туады … жаны таза адам сулулыққа құмар келедi … сулулық пен адамдық бiр жерге сыйыса алмайды … Махаббат - қашып құтыла алмайтын қайғы … Жұрт сүйгендi құдай да сүйедi … Нағыз достан айырылу қиын … Әлiмнен қашып құтыла алмайсың, жан досыңнан ажыраса алмайсың … Адалдық ақыры бiр көрiнедi… Сабырдан артық нәрсе жоқ … әркiмнiң ойлап жүрген бiр тiлегi бар … Бiлiмдiнi бiлiмi үшiн мақтайды, бейшараны "қам көңiл" деп жақтайды. Түн қанша ұзақ болса да таң атады… Жастық өз уақытын бiлмейдi. Тәнiмiз түбiнде бiр топырақ болады… Қадiрлi өлген соң бiлiнер … Екi жарық гауїарды әлемге берген, махаббат қазынасын адамға берген … Егер өзiң көңiлдi болсаң, қайғылы жанға қарайлас, егер сен бек-султан болсаң, кедей жанға қарайлас … Аз нәрсеге жоқтықта қанағат қыла бiлгенiң, өз еркiңе ие боп, патша боп өмiр сүргенiң. Уайымы жоқ, мұңы жоқ шат көңiлдi боласың, лайықты орныңды мына өмiрден табасың, әуре болма сарай iздеп, көк тiреген керемет, бiр үзiм нан, суың болса, одан артық не керек?…
ХIҮ ғасырда өмiр сүрген Алтын Орда дәуiрiнiң көрнектi өкiлдерi әулие әнбиелер пайғамбарлар туралы хикая аңыздар жинағының авторы Рабат қаласында меқен етқен оғыз тайпасының перзентi Насридин Рабғузи. Оның әқесi Бурханiдiн Хорезм тұрғыны болған. Рабғузи жастайынан қөп iзденiп дiни қiтаптарды оқып оның сырына үңiлген. Дүние таратылғаны туралы аңыз әңгiмелерге ден қойып оның негiзiн бiлуге ұмтылған. Бала қүнiнен арабша тәрбие алған Насридин дiн жолында қызмет етiп "Қази" атанған ол өзiне дейiнгi Адам ата Хауа ана пайғамбар, әулиелер жөнiнде ел аузында айтылып жүргендер дiни қiтаптарда жазылған аңыздарды жинап өңдеп соның негiзiнде "Қисса сул- әнбия" қiтабын жазып қалдырған. Зерттеулердiң дереқтерiне сүенсеқ бұл қiтапты Насридин өмiрiнiң соңғы қезiнде яғни 1370 жылы жазған. Бiрақ өқiнiшқе орай оның түп нұсқалы бiздiң заманымызға жетқен жоқ. Теқ қана Ү ғасырға жететiн 1-шi нұсқалы Лондондағы Британия мұра жайында, ал ҮI ғасырдың бiр қөшiрмесi Сант-Петербургтегi ғылым ақадемиясының Шығыс бөлiмiнде сақтаулы. Сонымен қатар өзбеқ ғалымдары Хиуалық тағы 1 нұсқасын тауып оны Ү-ҮI-ғ. Жатқызады. Бұл нұсқа өзбеқстан республиқасы ғылым ақадемиясының қолжазба институтында сақтаулы.
ХIХ ғасырдың II-жартысында Насридин Рабғузи қиссаларына қазан баспасы ереқше назар аударды. 1859-1881 жыл аралығында аталған қiтап 5 рет баспадан шықты. ХХ ғасырдың басында яғни 1914 ж. қазандағы Қаримов баспасынан тағы да жорық қөрдi. Бiзге қиссаның осы соңғы нұсқасы таныс.
Рабғузидiң қиссаларын қазақ әдебиетшiлерi соңғы қезге дейiн ешбiр жинаққа енгiзбей елеусiз қалдырып қелдi. Бұл қеңес қезiндегi атайстiн қезең едi. Себебi бұл жинақтағы пайғамбарлар туралы мадақ сөздер дiни уағыздар қоммунистiқ идеялогияға қайшы қеледi. Өзбеқ әдебиетшiлерi Рабғузи шығармасын әдеби мұра ретiнде танып 1359 жылы жарық қөрген өздерiнiң 4 томдық әдебиет тарихының 1-шi томына енгiзедi және орта меқтеп оқулықтарда үзiндi бердi. Олар Рабғузидiң қиссаларын орта-ғасырдағы түрқi әдебиетiнiң құнды мұрасы деп санады.
"Қисса сул-әнбия" деп аталатын Рабғузи қiтабының басты идеясы ислам дiнiн насихаттауға негiзделген. Алайда мұның астында адамтану жаратылыстың бастау қөзi – табиғат құбылыстарын барлау жатыр. Бұл туынды әдебиет тарихында ойып тұрып орын ашуға лайық деп танылған. Оның үстiне бұл шығарма жанрлық жағынан да орта ғасырлық әдебиетiне жаңалық алып қелген. Ол табиғат туралы суреттемелер егер қазақ әдебиетiндегi жыл мезгiлдерiнiң поэзия, норилла әңгiмеден шығу қалыптасу негiздерiн қарастырар болсақ Рабғузи қиссаларынан атап өте алмайыз. Шығармадағы "Қөқтем" өлеңiнде қары мен мұзы қалың ауыр қыс өтiп адам баласын жадыратар жаз қелгенiн жырлап қөқтемнiң нұрлы бейнесiн жасайды. Қүн шуағы мен жер бетiнiң қүлге жасыл шөп болып даланың әсем табиғатын нақышына қелтiрiп суреттейдi.
Қиссаның мазмұнына дiни қiтаптарда алынған аңыздар негiз қiтаптардан алынған аңыздар негiз болған. Қiтапқа 79 ертегi аңыз, қисса хихаят енген. Қиссада А.Мақедонсқий туралы аңыздар тарихи оқиғалар туралы дереқтер қездеседi. Әдебиет тарихын зерттеушi Қ.Мүйiншалиев Рабғузи қиссаларындағы аңыз әңгiмелердi 2-топқа бөлiп қарастырды:
Табиғат дүние адам туралы және оның пайда болулары жөнiндегi түсiнiкке байланысты аңыздар. Дiн таратушы пайғамбарлар мен әулиелер туралы және кейбiр тарихи адамдар туралы аңыздар. Ал ежелгi дәуiр әдебиетiн зерттеген белгiлi ғалым Б.Кенжебаев Рабғузи қиссаларын тақырып пен мазмұнына және иеясына қарай 3-топқа жiктейдi.""
Жер, қөқ, адамзат, хайуанат, жыншайтан, перiште, адам ата, от, топырақ жайлы түсiнiқ; Әулие-әмбелер, пайғамбарлар және сол ардың өмiрбаянын iс-әрекеттерi туралы қиссалар және ертегi аңыздар; Шежiре мҮсылман жылы есебiнiң қажылардың алғашқы 10 жыл iшiнде болған тарихи оқиғалар. Күнтiзбелiк – жыл, айаттары, назым өлеңдерi. Рабғузи қиссаларына өзен болған қара әулие туралы аңыздар да адамдар арасындағы татулық идеясы айтылады.
М.Рабғузидiң "Қисса сул-әнбия" кiтабының профессор Б.Кенжебаев, Н.Келiмбетов, Қ.Сүйiншалиев зерттеп ғылыми мақалалар жазды. Ңалым К.Қыраубаева Рабғузи қиссаларын арнайы зерттеп кандидаттық диссертация жазды. Рабғузидiң шығармаларын Н.Сағындықов қазақшаға аударып қол жазбаның транскрипсиясын жасады.
6. Қадырғали Жалайыр (1530-1605)
Қадырғали Қасымұлы – ХҮI ғасырда таза қазақ тiлiнде тарихи еңбеқ жазған ғалым, ана тiлiмiздегi жазба шығармалардың бастаушысы.
Қадырғали ханның қарашысы (ақыншысы, қеңесшiсi) ретiнде қызмет атқарған. Ол "Шежiрелер жинағында": - Менiң аталарым Ораз-Мүхаммед сҮлтанның аталарына қызмет еттi. Мен өзiм Ораз – Мүхаммедтiң атасы Ондан сҮлтанға қызмет еттiм, одан соң Ораз-Мүхаммедтiң қасында болдым, - деп жазды. Қадырғали Жалайыр өзiнiң атақты "шежiрелер жинағын" Ораз-Мүхаммедтiң жанында жүрiп жазды. Шежiрешi өзiнiң көрген-бiлгенiн шеберлiкпен суреттеп, тартымды тiлмен жеткiзген. "Шежiрелер жинағы" 1997 жылы жеке кiтап болып шықты.
Жалайыр тайпасынан шыққан орта ғасырлық ғұламалардың тағы бiреуi, әрi бiрегей-Қадырғали Жалайыр. Кейбiр деректерде оның аты Қадырғали, Қадырғалибек, Қадыр әлi, Қадырғали, Қадыр Али боп жазылады. Бiрақ жалайыр тайпасының перзентi екендiгiн бiлдiретiн Жалайыри атты ныспасы өзгерiске қшырамаған.
Бiзге жеткен деректерден Қадырғалидың әкесiнiң аты да бiрде Қасым, ал ендi бiрде Хасым, тiптi кейде Қасын, Көмiмбек болып та жазылып жүргенiн байқаймыз. Оның үстiне қолжазбасы қазаннан табылғандықтан, немесе оның Рязань маңындағы Қасым қаласында тҮрғандығынан ба, әйтеуiр ғалымды өздерiне жақындатқысы келген татар ғалымдары көп ретте бабамыздың Жалайыр тайпасынан шыққандығын бiлдiретiн Жалайыр атты ныспысын көрсете де бермейдi.
Қыдырғали ана тiлiмен қатар араб, парсы тiлдерiн жетiк игерiп, Шығыстың классикалық озық әдебиетi мен мәдениетiн, ғылымын терең бiлген … "Мен дүние жүзiндегi неше түрлi мемлекеттердi аралаған әдiл үнiм, нақыл сөзге қанық көптеген кiтаптар оқыған адамын" деп жазды ол "жылнамалар жинағында". Қадырғалидiң ғҮлама ғалымдығы мен даналығын бағалаған көшiм хан оны өзiнiң ақылғой кеңесшiсi еткен.
Қадырғали аласапыран кезеңде өмiр сүрдi. Орта Азияда қазақ пен өзбек топтары Мәуераннаїрге бiр жола иелiк ету үшiн соғыстар жүргiзiп, текетiреске түсiп, жатты. Батыс Сiбiрдi мекен еткен түркi тайпалары да тыныш өмiр сүре қойған жоқ. Сiбiрдiң бай өлкесi ежелден жатжерлiктердi қызықтырып келе жанқандықтан, Ресей отаршылары оқтын-оқтын басбҮзарлар мен қылмыс жасап қашып жүрген, ештеңеден де тайынбайтын қазақтар мен түлi қанiшерлерден қосындар жасақтап, Сiбiрге қарай аттандырып отырды. Олар бiлектiң күшi, найзаның Үшы ғана емес, өзара алауыздықтан арылмаған түркi тайпаларының өсал тҮстарын да оңай пайдалана алды. Сiбiрге бiрте-бiрте iшкерiлей ене бердi.
Қадырғали қазiргi Рязань жерiнде орналасқан аралық мемлеқет Қасым хандығында тұрған қезде өзiнiң атақты еңбегi "Жалшаттауарихты" ("Жылнамалар жинағы") туындатты. Ол оны 1602 жылы аяқтаған. ХҮII-ғасыр бойында дүниеге қелген осындай асыл мұра соқыра белгiлi татар зиялысы Ибраһим Халфиннiң (1778-1829) қiтаптары мен қолжазбалары арасынан тыблған. Қейiн ол қазан университетiнiң қолжазба қорына түсқенiмен, осы оқу орнындағы шығыстану фақультетi Санқт-Петербургқе қоныс аударуына байланысты "Жашиғ ат-тауарих" та өзге дүниелермен бiрге сонда жөнелтiледi.
Сонымен, "Жылнамалар жинағының " бiздiң заманымызға шаманы ғана айырмашылықтары бар еқi нұсқасы жетқен. Бiрiншiсi, жоғарыда айтылғандай, Санқт-Петербургте болса, соңынан табылған тағы бiр нұсқасы қазiр Қазанда сақтаушы. Осы Қазан нұсқасының қөшiрмесiн мен 1980 жылдардың басында тарихшы Өзбеқәлi Жәнiбеқовтен алған едiм.
Қадырғали Жалайыри "Жылнамада"Шығыс елдерiне, оның шахарларына шолу жасап, қазақ сахарасын меқендеген Жалайыр, Арғын, Қыпшақ, Қаңлы, Найман, Қоңырат, Қерейiт, Алшын сеқiлдi т.б. түрқi тайпаларына анықтама бередi … Қазақ хандарының өмiрбаянына тоқталады. Ол қазақ жерi, оның қалалары, т.б. жайлы аса құнды тарихи дереқтер қалдырды. Шежiре қiтаптың әсiресе ХIII-ХҮI ғасырлар аралығында қазақ жерiндегi оқиғаларға арналған бөлiмiнiң ғылыми маңызы ереқше. Мұнда ХҮI ғасырдың басынан бергi қазақ хандықтарының iшқi-сыртқы жағдайы, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халық аралық т.б. жайлары, қазақ хандарының саяси-әлеуметтiқ жағдайлары, қазақстанда рулық патриархалдық - шонжарлық қатынастардың қалыптасуы, хан төңiрегiндегi султандар мен қарашалар, бектер мен хафиздер т.б. әлеуметтiк топтар жайында аса қҮнды тарихи деректер мол. Шежiреде Қазақстанның ежелгi және орта ғасыр тарихынан өте бай мағлұматтар көр.
Шығармада Шоқан айтқандай түсiнiксiз араб, парсы сөздерi шынында да баршылық. Осы мәселеге тоқтала келiп, "Жамиғ ат-тауарихтың" тiлiн арнайы зерттеген татар ғылымы З.А.Хисалиева: "араб-парсыдан алынған сөздер дастан лексикасының 41 процентiн құрайды" деген қорытындыға келген.
Оған сенуге болады. Өйткенi шығармада араб-парсы сөздерiнiң сонша процент болуы заңды да. Себебi Қадырғали Жалайыри өмiр сүрген ХІI-ХІII ғасырларда араб, парсы тiлдерiнiң түркi дүниесiндегi ықпалы әлi сақталған ды.
Әйтсе де, "Жылнаманы" оқыған адам шығарма тiлiнiң өзге түркi халықтарына қарағанда, қазақ тiлiне өте жақын екендiгiн байқайды. Сол себептi бҮл дүниенi ескi қазақ тiлiнiң алғашқы жазба ескерткiштерiнiң бiрi, әрi бiргейi деп қабылдағанымыз жөн шығар.
7. Орхон-Енисей
Орхон-Енисей есқертқiштерi жұртшылыққа ХҮII ғасырдың еқiншi жартысынан бстап белгiлi болса да, ХIХ ғасырдың соңына дейiн олармен ешқiм арнайы шұғылданбады. Жазб есқiртқештерi сол құпия қалпында қала бердi.
Орхон Енисей өзендерi бойынан табылған есқертқiштер ҮI-ҮIII ғасырлардаы түрқi тайпаларының сол қездегi қоғамдық құрылысы, қүн қөрiсi, мәдениетi мен тiлi жөнiнде мол дереқтер беретiн құнды материалдар.
көне түркi жазб ескерткiштерi түркологиялық әдебиеттерде негiзiнен үш топқа бөледi. Олар Енисей есқертқiштерi. Бұған Енисей өзенiнiң жоғары сағасы мен Тув Якутия Монғолия жерлерiнен табылған қөптеген есқерткiштер жатады.
Талас ескерткiштерi
Талас есерткiштерiнiң табылуы (1896-1898) қазiргi Жамбыл уезiнiң әкiмi, Талас жазуларын табушылардың бiрi-В.А.Қаллауырдың есiмiмен байланысты. Орхон ескерткiштерi. Бұған ҮII ғасырдың соңы мен ҮII ғасырдың бас қезiндегi Құтлығ қаған, Бiлге қаған, Қүлтегiн, Тоықөқ, Қүл-×ор, Мойын-×ор сияқты iрi еқертқiштер мен он шақты майда ескерткiштер жатады. Алтайдағы Түрік қағанаты кезеңiнен қалған тарихи-мәдени ескерткiштердiң бiрi-Орхон жазбалары. Бiздiң дәуiрiмiзге ҮI ғасырдан жетқен бұл жәдiгерлердi Г.Спассқий зерттеп, 1889 жылы орыс ғалымы Н.М.Ядринцев Монғолия жерiнен жаңа нұсқасы тауып, ғылыми оралымға ендiредi. Оны белгiлi Дания ғалымы В.Томсен оқып, 1893 жылы немiс тiлiне аударды. Аударма 1895 жылы жарық қөрген. Ақадемиқ В.В.Радлов басқарған Россия археологиялық эқпедициясы 1894 жылы бұл жазба есқертқiштердi орыс тiлiне аударып, 1894-1897 жылдары жарияланды. Алайда, Орхон жазбаларын дәл әрi толық аударған Могилон жылнамасы, Мойын, Шора, Қүлшора, Онгин, Хойте, Тамир, Малиқе, Ихе, АСхет, қырғыз жерiнен табылған Саума Тарим, Илтани, Үшмент С.Е.Малов Мойын Шора Есқертқiшiнiң тiлiн ұйғыр жазуы жептi7 Ол 734 жылы таққа отырғане ұйғыр ханы Пайлоның баласы едi. Бiр аты-Қаллиғ хан, өзi соғыста мерт болған. Ол заманда қарлұқ, басимил, хұн, байырқу, тонгра, ишғу, бұғi, киби тайплары ұйғырға, тара, кеден тайпалары. Сiбiрдегi Тұтық ханға қарап едi. Мойын Шора жазуында қыпшақ тiлiнiң де iзi бар. Оның дәлелдерi барс, бус (су), сақынмас, тылқысын, тасы, сықа, соғдақ сияқты ортақ сөздер. Күлшора Бесбалақ соғысында Могилон жағында болып, табғаш, ұйғыр, қарлұқтарға қарсы соғады. "Шора" монғол сөздi.
Орхон жазбаларының альфавитiн Н.А.Аристов пен Н.Т.Маллицқиi тамғадан шыққан десе, соңғы кездерi көптеген зерттеушiлер солардың iшiнде В.А.Ливициц, С.Г.Қляшторный, В.Томсен iзiмен арамей алфавитiнен алынған деген ойға оралады. Орхон жазбалары туралы Дииваев т зерттеулер жүргiзген. Бұл тұста бiзге Орхон жазуларының тарихи-әдеби мазмұны қажетiреқ. Сол себептi бұл жазбаларды зерттегенде, ғылыми талдау қiшi емес, үлқен-жазудан басталғаны жөн. Өйтқенi, 716 жылғы Қапаған ханды өлтiру оқиғасының жазудан түсiп қалғанына қарамастан Могилон жылнамасында Түрiқ қағанатының соңғы тарихы толығырақ баяндалған. Бұл жерде бз Қапаған хан қырғыны неден болды? Шад (телес) және тархандар арасындағы билiк алас қандай күйде болған? Могилон мен Күлтегiн не себептi көшпелi түркi тайпаларымен қөбiреқ жауласты деген мәселелерге жаңаша түсiнiк беруге күш салдық. Бiз мәселеге әдеби-тарихи iзде келудi орынды санадық. Алғашқы екi жазу Могилонның немересi Иоллын Тегiннiң қолынан өткен.
Үлкен жазу. Бұл есқертқiш Могилон тарихына (683-734) арналған жылнамалық эпитафия. Оны Могилонның немересi Иоллығ Тегiн Орнатқан. Могилон Түрқ қағанатының ең соңғы билеушiсi (716-734) болған адам.
Чартер
Чартер (ағыл. charter - кеме жалдау) - жазбаша нысанда жасалатын әуе, теңіз немесе өзен тасымалы шартына сәйкес тасымалдау үшін бүкіл кемені немесе белгілі бір кеме бөлмелерін беру шарттары, яғни көлік құралын немесе оның бір бөлігін белгілі бір мерзімге не бір сапарға жалдау туралы шарт. Онда тараптардың атауы, көлік құралы туралы, жүктің мөлшері туралы деректер, жүк тиелетін және түсірілетін жерлер көрсетіледі, сталийлік уақыт (кемеге жүк тиелуге және одан түсірілуге кететін мерзім), диспач (жүктің мерзімінен бұрын тиеліп, түсірілгені үшін төлем) пен демередж (кеменің сталийлік уақыттан тыс бос түрғаны үшін төлем) мөлшері туралы мәліметтер қамтылады.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Қыдырбай Тұрмағанбетұлы
Тұрмағанбетұлы Қыдырбай (1954, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1992) – журналист, айтыскер ақын. Жамбыл мәдени-ағарту училищесінің театр бөлімін (1974), Орал педогогикалық иститутын бітірген (1990). 1974 – 1983 жылдары Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб, клуб меңгерушісі, көркемдік жетекші, халық театрының режиссері, 1983 – 1991 жылдары аудан «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, 1991 – 1992 жылдары облысы «Маңғыстау» газетінің меншікті тілшісі болды. Өлеңдері, сатиралық шығармалары аудан облысы және республикалық басылымдарда жиі жарияланып тұрды. 1983 жылдары жас ақын-жазушылардың республткалық кеңесіне қатысқан. Тұрмағанбетұлы «Қалжыңдасуға қалайсыз?» (1984) атты сатиралық кітабының, «Тоғысқан тағдырлар» повесінің, көптеген әндердің авторы. Маңғыстау облысы ақындар айтысының жеңімпазы (1990).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Гонзо-журналистика
Гонзо-журналистика (Gonzo – есі дұрыс емес, нақұрыс)(журн.тип.) – кез келген болған оқиғаны сипаттау автордың өз атынан, яғни бірінші жақта жүзеге асырылады. .
Сонымен қоса репортаж жасаушы болған оқиғаға өзі қатысып, ондағы жағдайлардың барлығын әзіл, қалжың немесе ашу, ыза секілді эмоциялар қолдану арқылы сипаттап беруі тиіс. Кей кездері репортер тарапынан бейәдеп сөздер де қолданылуы мүмкін. Журналистиканың бұл саласы көбінесе америка журналистикасына тән. Қазақ журналистері мұндай репортаждар жасауға бармайды.
Дереккөздер
Санат: Журналистика
Жалқұм
Жалқұм – Сарыесікатырау құмының шығысындағы құмды алқап.
Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде, Ақешкі және Ақсу өзендері аралығында орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 400 м, ұзындығы 60 км, енді жері 55 км. Жер бедері адырлы, қырқалы келген. Оңтүстігін бойлай Қошқарбасы құмы орналасқан.
Өсімдігі
Жалқұмда жыңғыл, шеңгел, жүзгін, теріскен, т.б. сораң өсімдіктер өседі. Жер бетіне жақын жатқан жер асты суы сәл кермек татиды. Құм қойнауы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Жетісу облысы құмдары
Абайдан соңғы ақындар (мақала)
«бірінші - Абай, екінші - «Қазақ» газеті, үшінші - жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды»
дейді. Абайдың қазақтың қоғамдық тұрмыс-тіршілігін шынайы суреттеп, мінезін, мінін, сырын терең ашып, халықты ілгері жетектеп, оянуына, ойлануына себепші, түрткі болғандығы туралы «Абайдың өнері һәм қызметі» атты мақаласындағы ой-пікірлерін жалғастырып, дамыта түседі.
«Бұған жалғас оянған ойдың бетін түзеп, жолға салып, ілгерілеуіне қамшы болған - «Қазақ» газеті. Бұл газет халықтың саяси көзі ашылуына, «жұрттық» деген ойдың кіруіне қандай себеп болса, әдебиеттің гүлденіп, өркендеуіне де сондай себеп болды»
деп, қазақ әдебиетінің тақырып, мазмұн, түр жағынан байып, мән-мағынасының тереңдей түсуіне идеялық бағыт-бет нұсқап, жол ашқанын атап көрсетеді. Абайдан соңғы қазақ ақындарын биік талап тұрғысынан саралап, негізгі үш топқа бөліп жіктейді:
деп, олардың сөзінің алғашқы топтағыларға қарағанда, халыққа бір атасының жақын тұратынын, өлеңінің сезім мен қиялға тәрбие-әсері аз, ақылға азығының мол екенін, олардың әрқайсысының өзіндік өрнектерін қысқаша, дәл сипаттау арқылы ашып көрсетеді.
Әдебиеттің күшеюіне өлеңнен өзге түрлерімен де, «қара сөзбен қызмет етуге де болады», «тегінде өр жақты болмай, бірбеткей, сыңар жақ болу да қате деп білеміз» деген түжырым жасайды.
Дереккөздер
Санат:Абай Құнанбайұлы
IC 259
IC 259 — Персей шоқжұлдызында орналасқан E-S0 (эллипстік спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 10721, ZWG 539.106, NPM1G +40.0060, KCPG 79A.
Сыртқы сілтемелер
IC 259 Санат:Персей (шоқжұлдыз)
Юрий Андреевич Абрамов
Юрий Андреевич Абрамов (13 желтоқсан 1936 - 3 қыркүйек 2001) - кеңестік және ресейлік экономика, тарих, ғылым, публицистика саласындағы ғалым. Сондай-ақ, философиялық зерттеулермен айналысады. Экономика ғылымдарының кандидаты, профессор, Н. Э. Бауман атындағы МГТУ «Экономикалық теория» кафедра меңгерушісі.
Биография
Н.Э.Бауман атындағы МГТУ «Инженерлік бизнес және басқару» факультетінің ұйымдастырушыларының бірі.
Еңбегінің нәтижесі
Санат:12 желтоқсанда туғандар Санат:3 қыркүйекте қайтыс болғандар Санат:КСРО экономистері Санат:Ресей экономистері
Батпақты (Қарағанды облысы)
Батпақты — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Батпақты ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Осакаровка кентінің оңтүстік-шығысында 18 км жерде, қараған, тобылғы аралас боз, селеу, жусан, сораң өскен шөлейтті дала белдемінде орналасқан.
Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1399 адам (691 ер адам және 708 әйел адам) болса, 2009 жылы 1000 адамды (479 ер адам және 521 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі Батпақсу деген қоныста 1909 жылы қаланған. Жақын темір жол стансасы - Ақтасты (15 км). Бұрынғы В.Пик атындағы кеңшар негізінде сүт, астық өндіретін акционерлік қоғам жұмыс істейді.
Инфрақұрылымы
Батпақтыда орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулаториялық пункт бар. Ауыл арқылы Қарағанды — Астана автомобиль жолы өтеді.
Дереккөздер
Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Құлақты жарқанат
Құлақты жарқанат — жарқанаттар отряд тармағына жататын сүт ңоректі жануар. Дене тұрқы 4—5 см. Құлағы үлкен (3— 4 см). Атлант мұхитынан Тынық мұ-хитқа, Гималай тауынан Поляр шеңберіне дейін Еуропа, Азия, Солт. Африкада кездеседі. Күзде шыбын-шіркей, түрлі насекомдар азайған кезден көктемге дейін қысқы ұйқыга жатады. Үңгірге, үй шарбағына, еден астына денесін қанатымен жауын, аяғымен бір нәрсеге жабысып ұйықтайды. Бір үңгірде мыңдаған, он мыңдаған құлақты жарқанат ңыстап шығады. Жемін ұшып жүріп те, ағаш, бұтақ жапырағында жорға-лап жүріп те ұстайды. Насеком аулауға ымыртта және таң сәріде шығады. Түрлі зиянды насекомдарды жеп а. ш-на көп пайда келтіреді. Құлақты жарқанат Қазақстанда — Оңт. Алтайда, Зайсанда, Жоңгар, Іле, Күнгей Алатауларында, Медеудe кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Жарқанаттар
Иньюмас
Иньюмас (Inhumas) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Орталық Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Анаполис экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 44983 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 613,349 км² шамасында. Халық тығыздығы — 73,4 адам/км².
Тарихы
Қала 1931 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Унтемка (Чепца тармағы)
Унтемка — Ресейдегі өзен. Удмуртия Республикасы Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чепца өзенінің оң жағалауынан 352 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чепца өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Удмуртия өзендері Санат:Киров облысы өзендері
Гемагглютинин
right|thumb| alt=A.|200 px|[["Гемагглютинин"]]
Дереккөздер
Санат:Қан ақуыздары Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Байндерсхайм
Байндерсхайм (Beindersheim) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Рейн-Пфальц ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3018 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 38 002. Муниципалитеттің басшысы — Бенно Хас.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Мұрын қаңсары
Мұрын қаңсары (planum nasale, лат. planum — қаңсар, nasus - мұрын) — сиыр, қой, шошқа және т.б. жануарлардың танау тесіктері айналасындағы әртүрлі пішіндегі терінің түксіз пигментті аймағы.
Мұрын қаңсарының қабырғасында сірлі сұйық бөлетін бездер орналасқандықтан, мұрын қаңсарының сыртқы беті үнемі дымқылданып тұрады. Ал мұрын қаңсарының терісі құрғақ немесе қызуы көтеріліп тұрса, онда мұндай жағдай малдың ауруға шалдыққандығының көрінісі. Ауруды анықтау керек.
Дереккөздер
Санат:Жануарлар анатомиясы Санат:Адам анатомиясы
Тьяго Алькантара
Тьяго Алькантара ду Насименту (Thiago Alcântara do Nascimiento; Thiago Alcántara do Nascimento (del Nascimento); 11 сәуір 1991 жыл, Бари, Италия) — испаниялық футболшы, "Ливерпуль" клубының жартылай қорғаушысы. Мазиньоның ұлы, Рафиньяның ағасы.
Карьерасы
14 жасында "Барселона" академиясына қабылданды. Негізгі құрамға 2008/09 жылғы маусымда ілікті. 2009 жылы 17 мамырда "Мальоркаға" қарсы тұңғыш рет кәсіби футболшы ретінде алаңға шықты.
2009/10 жылғы маусымда негізгі құрамда екі ойын өткізді. Соның бірінде (2010 жылы 20 ақпанда "Расингтің" қақпасына) гол соқты.
2011/12 жылғы маусымда клубтың негізгі ойыншысы болды.
2013 жылы шілдеде "Баварияға" ауысты. Ойыншыға "Реал Мадрид", "Манчестер Юнайтед" секілді клубтар қызығушылық танытты, бірақ Тьягоның өзі бұрынғы бапкері Хосеп Гвардиола жаттықтыратын "Баварияны" таңдады.
Жетістіктері
«Барселона»
«Бавария»
Испания
Сілтемелер
Санат:1991 жылы туғандар Санат:Испания футболшылары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Барселона ФК ойыншылары Санат:Бавария ФК ойыншылары Санат:Алфавит бойынша футболшылар Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары
Кванттық механика
Кванттық механика, толқындық механика – микробөлшектердің (элементар бөлшектердің, атомдардың, молекулалардың, атом ядроларының) және олардың жүйелерінің (мысалы, кристаллдардың) қозғалу заңдылықтарын анықтайтын, сондай-ақ, бөлшектер мен жүйелерді сипаттайтын физикалық шамаларды макроскопиялық тәжірибеде тікелей өлшенетін шамалармен байланыстыратын теория.
Кванттық механиканы – кванттық теориясында, кванттық химияда, кванттық статистикада, т.б. қолданылады. Ол екі тармаққа бөлінеді: бейрелятивистік (жарық жылдамдығымен салыстырғанда төмен жылдамдықтағы с) және релятивистік (жарық жылдамдығымен салыстыруға болатын жоғары жылдамдықтағы с).
Бейрелятивистік кванттық механика (өзінің қолданылу аймағындағы Ньютон механикасы сияқты) – толық аяқталған, қайшылықтары жоқ, өз саласында кез келген есептерді шешуге мүмкіндігі бар теория. Керісінше, релятивистік кванттық механиканы мұндай теория қатарына жатқызуға болмайды. Классикалық механика кванттық механиканың жуықталған дербес түрі болып саналады. Түсініксіз эффектілер жиі кездеседі, Салыстырмалылық теориясының кабілеттілігі жойылады.
Қолданысы
Бір жолы – Ричард Фейнман: "Кванттық механиканы ешкім түсінген жоқ" деп айтқан. Түсінбесе де, бірақ барлығы оны қолданады. Туннельдік эффект, кванттық былықпайшылық, қисынсыздық қағидасы және т.б. ғылымда қолданысын тапты. Кванттық механиканы тұрмыста қолдануы ойлап шығаруда. Мысалаға: итальян физика ғалымдары үш жылдан кейін,яғни, 2020-2021 жылдарда, кванттық батарея жасап алуына уәде берген. Кванттық компьютер ғылыми проектілеріне де жатады. D-Wave компаниясы 2012 жылда D-wave-2000Q деген кванттық компьютерді ойлап тапты. Оның бағасы 15 миллион АҚШ доллар.
Гейер Иван Ильич
Гейер Иван Ильич (т.ж.б. — 1908) — тарихшы, қазақ этнографиясын зерттеуші. Санкт-Петербургте білім алған. Халықшылдар үйірмесіне қатысқаны үшін “21-дің процесі” деп аталған іс бойынша сотқа тартылған. 1891 жылдан бастап Ташкентте тұрып, Сырдария облысы cтатистика к-тінде хатшылық қызмет атқарды. 13 томдық “Материалы для статистики Сырдарьинской области” басылымына (Ташкент, 1891 — 1907) редактор болды. “Туркестанские ведомости”, “Окраина” газеттерінде, “Северный вестник” журналында бірнеше мақалалары жарық көрді. “Түркістан” аталатын кітабында Сырдария облысы қазақтарының тарихы мен этнографиясы, діні мен рухани мәдениетіне қатысты деректер берілген. Түркістан өңіріндегі мұсылман халықтардың діни ескі аңыз әңгімелерін жинаумен де айналысты.
Б. з. д. 527 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 527 жылы туғандар
Гейер Иван Ильич
Дереккөздер
Өмірбаян
Б. з. д. 527 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 527 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Юрмаш (Туза тармағы)
Юрмаш — Ресейдегі өзен. Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Туз өзенінің оң жағалауынан 2,2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сим өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері
Те (Морбиан)
Коммунаның INSEE коды — 56251, пошта индексі — 56450.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6765 адамды құрады. Халық тығыздығы — 143,54 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Яйю (Шомвуква тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда Сыктывкар қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Конституцияшылдық
Конституцияшылдық - Конституциямен шектелген басқарма, конституцияға арқа сүйейтін саяси жүйе және конституциялық басқару тәсілдері; конституциялық құрылысты орнату қажеттігіне негізделген, саяси-құқықтық теория.
Пинделу
Пинделу (Pindelo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Оливейра-де-Аземейш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Авейру ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Конституцияшылдық
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Пинделу
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Энтре-Доуру-и-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 653 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,8 км² шамасында. Халық тығыздығы — 281,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авейру округінің елді мекендері
Цеденбал Юмжагийн
thumb|Юмжагийн Цэдэнбал
Цеденбал Юмжагийн (17.9.1916 жылы, Убнусур аймағы)- монғол және халықар. коммунистік қозғалыс қайраткері. Монғол Халық Республикасының(МХР) мемлекеттік және саяси қайраткері. 1938 жылы Иркутскідегі финанс-экономик. институтты бітірді.1939 жылы Монғол халық рев. партиясына (МХРП) кірді. 1940-1954 жылдары МХРП ОК-нің бас секретары.1952-1974 жылдары МХР Мин. Советінің председателі.1958 жылдан МХРП ОК-нің бірінші секретары. КОКП 20-25 съездерінде, Коммунистік және жұмысшы партияларының халықар. кеңестерінде (1960,1969,Мәскеу), Еуропа елдері коммунистік және жұмысшы партияларының Берлиндегі кеңесінде (1976) МХРП-нің делегацияларын басқарды. Ол 2 рет Ленин орденімен, (1944,1976), 1-дәрежелі Кутузов орденімен (1945) және Қазан Революциясы (1971) орденімен марапатталды.
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Кордоба
Кордоба (Córdoba ) — Оңтүстік Испания мемлекетіндегі Андалусия ауданындағы қала. Кордова қаласы Сьерра-Морена тау жотасының баурайында, Гвадалквивир өзенінің оң жағалауында, шұрайлы және өте ыстық аймақта орналасқан; Кордова провинциясының астанасы. Қала Ежелгі Рим үстемдігі кезінде құрылған.
Бүгінгі таңда Кордова 321 мың тұрғыны бар орта көлемдегі қазіргі заманғы қала. Кордова – Иберия түбегінің түгелге жуық аумағын алып жатқан Кордова халифатының астанасы болған және бұл қалада сол заманның ескерткіштері көп.
Қазіргі замандағы жағдайы
Еуропалық Одақтың бастамасы - Еуропаның мәдени астанасы - Кордобаны да шалып өтті. Қала 2016 жылы аталған мәртебені иемдену құқығына үміттеніп отыр. 2011 жылдың 25-ші тамызында көп күндік Вуэльта велосипед жарысының 6-шы кезеңі аяқталды.
Атақты адамдары
Кордова – әйгілі философтар мен ақындардың туған жері: Сенека стоицизм философиясын жақтаушы және оның немере інісі Лукан, араб философы Аверроэс, еврей теологы Маймонид. Кордовада астроном Аз-Заркали (1029—1099) жұмыс істеген. Сонымен қатар, Кордова көрнекті фламенко әртістерімен танымал.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Испания қалалары *
Көзілдірік белгісі
Көзілдірік белгісі. Үстіңгі жақ сүйектері сынған кезде басқа белгілермен қатар көз айналасының ісуі, домбығуы, қанды ісіктің байқалуы.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Blaues Auge
Музыкалық журналистика
Музыкалық журналистика (журн.тип.) – әлемдік журналистикада кеңінен қолданысқа енген журналистиканың бір тармағы. .
Музыкалық журналистика аты айтып тұрғандай музыкалық шығармаларға талдау жасап, музыка әлеміндегі жаңалықтардан хабардар етеді. Сондай-ақ аталған журналистика тармағы музыка сынына аса мән береді. Жалпы музыка жайлы жазылған көптеген мақалалар 18 ғасырда пайда болған.Сондықтан оны жаңа кезеңде пайда болған деп айтуға негіз бар.
Дереккөздер
Санат: Журналистика