cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андре-Пьер Жиньяк
Дереккөздер
Санат:Франция футболшылары Санат:По ФК ойыншылары Санат:Лорьян ФК ойыншылары Санат:Тулуза ФК ойыншылары Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары Санат:УАНЛ Тигрес ФК ойыншылары Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Құрсым
right|250px|thumb|PCI Express bus card slots (from top to bottom: x4, x16, x1 and x16), compared to a traditional 32-bit PCI bus card slot (bottom). Their resemblance to [[school buses is merely a coincidence.]] Құрсым — жабдықтың микропроцессор, ЖЖҚ және перифериялық құрылғылардың арасында дерек беруді жүзеге асыратын құраласы.
Ішкі монолог
Ішкі монолог - кейіпкердің ішкі ойы, өзіне өзі қарата айтылған арнауы. Көңіл-күй сырын білдіретін, эмоциялық әсерді байқататын көркемдік құралдардың бір түрі. Ішкі монолог Шекспир драмаларында жиі кездеседі. Кейіпкер сахнада жалғыз қалатын кездерде - ішкі монолог арқылы өз ойын жеткізген. Бүл ретте кейіпкер автордан тыс "ішкі сөзін" өзі ашып берген. Ал жаңа кезең әдебиетінде баяндау тәсілдерінің жетілуіне байланысты ішкі монологты түрлендіріп қолдану кең орын ала бастаған. Л.Толстойдың Анна Каренинасы мен М.Әуезовтің Абайы арқылы ішкі монологтың еркін қолданылғанын көреміз, олардың тебіреніс-толғанысы толық ашылады. Формасы мен мәні адам психикасындағы ғылыми және эстетикалық ойлау жүйесінің дамуына байланысты өзгеріп отырған. Сондықтан да ол әсіресе әлеуметтік-психологиялық романдарда жиі кездеседі, автордың көрінбей араласуы арқылы жүзеге асады, психологиялық анализ түрінде беріледі. Ол шығармалық әдіске орай әр алуан көркемдік әсер туғызады.
Дереккөздер
Санат:Әдеби кейіпкерлер
Дұға
«ДҰҒА», Өмірде ойға түсіп кем-кетігің...» - бойынша берілді. М. Ю. Лермонтовтың «Молитва» атты өлеңінің 1897 жылы Абай туындатқан аудармасы. Шығарма орыс ақынында да, қазақ ақынында да 12 жол. Лермонтов «Молитва» атты өлеңінде адамның көңлі сергектеніп, жадыраған сәтті шебер бейнелеген. Және осындай сәтті адамның мұңайып, қиналған шағына қарама-қарсы қойып, содан құтылған, көңілден сенімсіздік кетіп, жеңілденген, жаны жай тапқан кездегі сезімін келісті шеңдестіру тәсілімен көрсеткен. Сонымен қатар дұға оқығандағы сөздің орасан зор қуат-күші, оның есем әуезділігі адам жанына жағымды әсер ететіні де өлеңде айрықша аталады. Абай өлеңді орысшадан шебер тәржімелей отырып, бірден «осы өлең - оқитұғын дұғам менің» деп тура айтатыны назар аударарлық. Лермонтов бір дұғаны жатқа қайталап айта беремін, соның сөзінде зор қуат бар дейді. Лермонтов көңілден «сенімсіздік» арылады десе, Абай «кек кемігендей», «жүректің басынан у төгілденгей» болады дейді. Абай осы өлеңіңде өз көңлінің күйін айқын елестете білген. Оның бұл өлеңді «Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ» деп, екінші рет тағы тәржімелегені тегін болмаса керек. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасы өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 3-шумақ:
делінсе, кейінгі басылымдарда бұл шумақ Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізіңде:
«Жаныңның ауыр жүгі жеңілгендей Көңілден кернеген кек кемігендей. Болады жылауға да, сенуге де Жүректің басынан у төгілгендей»
болып түзетілген.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Хантау
Хантау — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл (бұрын кент болған), темір жол бекеті, Хантау ауылдық округі орталығы.
Тарихы
Іргесі 1951 жылы қаланған. Хантауда мемлекеттік маңызы бар кен басқармасы орналасқан.
Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері Санат:Қазақстан темір жол бекеттері Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)
Алтынкөл (Алтын Кӧл, Телецкое, Алтын нуур) — Ресейдегі Алтай Республикасының солтүстік - шығысындағы тектоникалық ойыста жатқан аса көрікті көл.
Сипаттамасы
436м биіктікте, аумағы 123 шаршы км, ұзындығы 78 км, орташа ені 3 км. Көп жерінің тереңдігі 200 м-ден асады, ең терең жері 325м.
Тақта тас, гранит, метаморфтық жыныстардан тұратын шығанақсыз тік жағаларының биіктігі 800 - 1000 метрге жетеді. Түбі тегіс, сұр тұнбадан тұрады, жағаға таяу жері тастақ. Көлге 70 шақты өзен құяды, тек Бия өзені ағып шығады.
Көлге келіп құятын судың 97% -ы өзендерден келеді, оның 72% -ы Шолышман өзенінің үлесіне тиеді. Суы тұщы. Беткі қабатының температурасы жазда 14 - 16 °C, қыста 2,2 - 2,3 °C. Кей жылдары қатпайды.
Көлден хариус, таймень, алабұға, шортан, нәлім ауланады. Айналасында қылқан жапырақты қалың орман өскен. Туристер көп келеді.
Дереккөздер
Санат:Турочак ауданы көлдері Санат:Улаган ауданы көлдері
Бауладу
Бауладу (Bauladu) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Ористано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 736 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 28 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 9070.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Саклинг-Я
Саклинг-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Сосьва өзенінің оң жағалауынан 6 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Оңды ауылдық округі
Оңды ауылдық округі — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Оңды, Басқұдық, Бекі ауылдары кіреді. Орталығы – Оңды ауылы.
Тарихы
Ауылдық округ Маңғыстау ауданы әкімінің 03.03.1993 ж. №43 шешімі бойынша құрылған.
Көкбұлақ (Ақтөбе облысы)
Көкбұлақ — Ақтөбе облысы Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 462 адам (220 ер адам және 242 әйел адам) болса, 2009 жылы 263 адамды (128 ер адам және 135 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Якса (өзен)
Якса — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Тетер өзенінің сол жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әбдір Сағынтаев
Әбдір Сағынтаев - Социалистік Еңбек Ері (1949), зоотехник-агроном, ҚазССР-інің еңбек сіңірген мал шаруашылығы шебері. 7 қараша, 1921 жылы Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылында туған.
Дереккөздер
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Альмштедт
Альмштедт (Almstedt) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Хильдесхайм ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 957 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,92 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 2 54 004. Муниципалитеттің басшысы — Петер Бернотат.
Поляризациялық құралдар
Поляризациялық құралдар - поляризациялық жарықты алуға, бақылауга және талдауға арналған оптикалық құралдар, сонымен бірге жарықтың поляризациясын әр түрлі өлшеулер мен зерттеулер үшін қолданылатын құралдар.
Дереккөздер
Санат:Физика
Қимақтар Қазақстан аумағында
thumb|400px|Қимақ мемлекеті
Қимақтар Қазақстан аумағында — IX — X ғасырлардағы жазбаша деректемелердің мәліметгері бойынша, қумандар Батыс Қазақстан аумағында мекендеген және қимақ, қыпшақ, қуман тайпаларынын үш құрамды бірлестігінің батыс тармағы болған. Оңтүстік Сібірді, Солтүстік Алтай аймағын қумандар мекендеген негізгі өңір деп санау керек. VII ғасырдың ортасында Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін бірқатар түркі тілдес тайпалардың оқшаулануы және сонымен бірге олардың күрделі топтасу үрдісі жүріп жатты. Солтүстік-батыс Алтай мен Шығыс Қазақстан аумағында қимақтар мен қыпшақтардың этника- лық-мәдени қауымы пайда болады. VIII ғасырдың аяғында қыпшақтардың едәуір тобы, қумандармен бірге қимақтардан бөлініп шығып, Ертістің батысына қарай тура Оңтүстік Орал өңіріне дейінгі жерге ірге тебеді. Қыпшақ және қуман тайпалары X ғасырдың аяғына дейін қимақ қағанатына саяси тәуелділікте болып, Ертістен Еділге дейінгі кең-байтақ аумактағы мемлекетке кірді. Ол мемлекет қыпшақ хандарының қолына көшкен кезде қимақтар мен қумандар басқа тайпалармен бірге қыпшақтардың саяси ықпал аясына енді.
Қимақтар қыпшақтар мен қумандардың қоныстануы. VIII ғасырдың ортасына дейін қимақтар, қыпшақтар мен қумандар далалық Алтай, Таулы Алтай мен Ертіс өңірлерін мекендеді. Оңтүстікте қимақтарға Оңтүстік Алтай мен Тарбағатай аралығындагы Ертіс бойында тұрған қарлүқтар, шығы- сында орталығы Минуса ойпатындағы қырғыздар көрші болды. VIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қимақтар оңтүстік бағытқа жылжып, қарлұктар жеріне қоныстана бастады. IX ғасырдың басында қимақтардың же- келеген топтары Солтүстік-Батыс Жетісу аумағына көшіп барып, тоғыз- ғұздармен көрші болды, ал олардың арасындагы шекара Жоңғар жотасының бойымен өтті. Жоңғар жотасының оңтүстігіне қарай тоғыз-ғұздар мемлекеті орналасты.
Қимақтардың оңтүстікке қарай қозғалуымен бірге VIII ғасырдың екінші жартысында қыпшақтар Ертістен батысқа қарай орын ауыстырды. Әл-Идриси шығармасы мәтіні мен онда келтірілген картографиялык материал деректер қыпшақ тайпаларының жекелеген топтарын Ертіс пен Тобыл өзен- дерінің аралығына орналастыруға мүмкіндік береді. VIII — IX ғасырлар шебінде қыпшақтардың батыс бөлігі печенегтердің солтүстік жағына ірге тебеді. VIII — IX ғасырдың бірінші жартысында печенегтердің Сырдария анғарында және Арал өнірі далаларында тұрғаны мәлім. Демек, қыпшақтар мен печенегтердің шекарасы тікелей Оңтүстік Оралдың оңтүстік-шығысы мен Арал өңірі далаларының солтүстік аймағы аралығынан өткен. IX ғасырдың басында қимақтардың тайпалары Сырдарияның орталық аудандарына жақындайды. IX ғасырдың ортасында печенег конфедерациям оғыздардың, қимақтар мен қарлұқтардың одағынан жеңіліс тапты. Осы оқиғалардың нәтижесінде оғыздар печенег тайпалары одағының Сырдария бойы мен Арал өңірі далаларындағы жерін қаратып алды. Осылайша қалыптасқан жағдайда печенег конфедерациясының тайпалары қоныс аударып, Жайық пен Еділ арасындағы жайылымдарға орналасты. Алайда IX ғасырдың аяғында оғыздар хазарлармен одақтаса отырып, печенегтерді жеңіліске ұшыратты да, Жайық және Еділ өзендерінің аралығын басып алды. Печенег тайпаларынын негізгі көпшілігі Оңтүстік-Шығыс Еуропаға көшіп кетуге мәжбүр болды, ал олардың қалған бөлігі оғыздардың және қимақ-қыпшақ тайпалық бірлестігінің құрамына кірді.
Әл-Идрисидің қумандардың қоныстануына қатысты деректері осы кезге (IX ғасырдың аяғы — X ғасырдың басы) жатады. Әл-Идрисидің «Сурат әл-ард» картасында Каспий (Бахр әл-хазар) және Арал (Бухайрат әл-Хва- ризм) теңіздерінің солтустік жағында Аскасия таулары орналасқан. Олар солтүстіктен оңтүстікке қарай меридиан бағытында созылып жатыр, шығыс жағы аздап еңістеу деп суреттеледі. Бұл таулардан бірнеше өзен, соның ішінде Каспийге күятын Еділ өзені ағып шығады, бұл топографиялық объ- ектілерді ұқсастыру үшін ерекше маңызды.
Таулардың суреттелген сипатгамасы Аскасияны Орал таулары деп сеніммен айтуға мүмкіндік береді. Араб географтары Ибн Санд пен Әбу-л-Фида Аскасияның тау беткейлерінде, оның оңтүстік жағында қумандар мекендеген деп көрсетеді. Картада Аскасияның оңтүстік-шығыс жағында онша қашык емес жерде Тагур таулары көрсетілген, қумандар елінің орталығы мен астанасы Кумания сонда орналасқан. Нақты географиялық схемаға сәйкес, Тагурды Мұғалжар тауларымен салыстыруға болады. Орта ғасыр- лардағы шығармалардың мәтініне қарағанда, Мұғалжар қумандар қоныстанған негізгі аймақ болып табылады. Жазбаша деректемелердің деректерінен көрініп отырғанындай, қумандар Аралдың солтүстік өңірі далалары мен Оңтүстік Орал тауы етегі арасындагы кеңістікте қоныстанған. Олардың оңтүстік жағында — оғыздар (әл-Идрисидің «Кіші» картасына сәйкес) мен қимақтар, батысында — печенегтер, солтүстік-батысында — бұлғарлар, солтүстік-шығысында қыпшақтар орналаскан. Текстологиялық және картографиялық материалдарға жасалған талдау орта ғасырлардагы авторлардың мәліметтерін IX — X ғасырларга жатады деп белгілеуге негіз береді. Қумандар қимақ-кыпшақ бірлестігінің батыстагы тармагы болған.
X ғасырдын басында қимақ мен қыпшақтар оғыздармен бірге Жайық алабында, Арал және Каспий өңірлерінің далаларында көшіп жүрген. Бұл тайпалардың қоныстануы араб географтарының орта ғасырлардагы карталарында да көрініс тапқан. Әл-Истахридің «Әлем картасында» қимақтар Арал теңізінің солтүстік және солтүстік-батыс жағындағы жерге орналасқан.
Қыпшақтар Оралдың оңтүстік шегінде башқұрт тайпаларымен шектесіп жатқан. Араб саяхатшысы Ибн Фадлан (X г.) башқұрттардың осы ауданда мекендегенін көрсетіп, олардың қонысы Багнады өзенінің бойында деп атап өтеді, бұл қазіргі Явындыға сәйкес келетін болар. Қыпшақтардың башқұрттармен тікелей қарым-қатынас жасауы олардың уақыт өте келе мәдениет пен тіл жағынан өзара тығыз араласуына әкеп соқты. Аңыз- әңгімелеріне қараганда, башқұрттың батыс тайпалары қыпшақ бірлестігінен бөлініп, монгол шапқыншылығынан көп бұрын Орал өңіріне қоныстанды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы Санат:Қимақтар
Ханыков Яков Владимирович
Ханыков Яков Владимирович(1808 – 62) – этнограф, географ, картограф. 1852 – 55 ж. орыс география қоғамының хатшысы болды. 15 жыл Орынбор өлкесі, Жетісу, Хиуа қазақтары жайлы статист. және этногр. материалдар жинады. Ішкі Бөкей ордасының, Арал т. мен Хиуа хандығының картасын жасад
Санат:Картографтар
2003 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:2003 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Миддлтаун (Массачусетс)
Миддлтаун (Middleton) — Массачусетс штатының Эссекс округіне жататын АҚШ қаласы.
Кіші Рассоха (Үлкен Томан тармағы)
Кіші Рассоха — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Томан өзенінің оң жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Миддлтаун (Массачусетс)
Қала тұрғындарының саны 8 987 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.4 км² шамасында. FIPS коды — 25-41095.
Кіші Рассоха (Үлкен Томан тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Миддлтаун (Массачусетс)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Кіші Рассоха (Үлкен Томан тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кривая Виска (Ом тармағы)
Кривая Виска — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ома өзенінің сол жағалауынан 76 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Вильнев-ле-Безье
Вильнев-ле-Безье (Villeneuve-lès-Béziers) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,31 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34336, пошта индексі — 34420.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3914 адамды құрады. Халық тығыздығы — 226,11 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Ау (Санкт-Галлен)
250px|thumb|Картада орналасуы Ау (Санкт-Галлен) (Au SG) — Швейцарияның Санкт-Галлен кантонында орналасқан коммуна. Рейнталь округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6639 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.69 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 3231, пошта индексі — 9434.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Санкт-Галлен елді мекендері
Вирекур
Вирекур (Virecourt) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Люневиль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,06 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54585, пошта индексі — 54290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 460 адамды құрады. Халық тығыздығы — 90,91 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
Рец
Рец (Retz) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Холлабрун округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4112 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 45.01 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — HL, ресми идентификациялық коды — 3 10 37.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Карл Хайлингер саналады.
Хёдинген
Хёдинген (Hödingen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Оре ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 277 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 9,18 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 83 295. Муниципалитеттің басшысы — Хайнрих Кённекке.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Махмұдмолда Ғабитханұлы
Махмұдмолда Ғабитханұлы  (1870-1927)-Абай ауылының молдасы, ақын мұрасын жинастырушы. Кішкене молданың баласы Махмұдмолда Құнанбай қажы мен Абай салдырған медреседе сауатын ашып, білім алған. Абай ортасының енеге тәрбиесін көп көрген.
Кейін есейе келе Абайдың қыстауы Жидебайдан 3-4 шақырым жерде мешіт, медресе салдырып, бала оқытып, имам болған. Абай шығармаларын алғаш жинастырушы Кәкітай Ысқақұлы Махмұдмолдаға Абай өлеңдерін көптеп кешіріп, ел арасына таратып-насихаттауды тапсырып, қолда бар біраз өлең, дастандарын, аударма мұраларын берген.
Абайтанушы Әрхам Кәкітайұлының айтуынша 1905 ж. Кәкітай Махмұдмолда ауылына барып, ақынның М. Ю. Лермонтовтан аударған «Вадим» дастанының түпнұсқасын алып қайтқан (толық емес). Мүрсейіт БікеҰлы 1905, 1907 және 1910 ж. қайта көшірген «Вадим» дастанының Абай аударған алғашқы 2-тарауы мен 3-тарауының біраз бөлігі бізге осылайша сақталып жеткен.
Дереккөздер
Санат:1870 жылы туғандар Санат:1927 жылы қайтыс болғандар Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Тахта (Уфа тармағы)
Тахта — Ресейдегі өзен. Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уфа өзенінің сол жағалауынан 868 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені бастауынан Долгобродск су торабына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Гайя
Гайя (Gayá) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Бажес ауданында (комарка) орналасқан.
Тахта (Уфа тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Челябі облысы өзендері
Гайя
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 177 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 39,6 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 88 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Қозғалмайтын қатты фазалар
Газ адсорбциялық хроматографиясында (немесе газ қатты фазада) қатты материал қозғалыссыз фаза міндетін атқарады: түйіршіктелген силикагель, алюминий тотығы, көмір ұнтағы (активтелген), молекулалық сүзгіштер. Алюминий тотығы, силикагель және көмір сияқтылардың адсорбциялық сипаттамасы оларды әзірлейтін шикізаттың қасиетіне өңдеу, дайындау тәсіліне байланысты. Активтелген көмір нығайған қуыс құрылымды полюссіз сорбент болғандықтан, көмірсутектерді ароматтық қосылыстарды, спирттерді, эфирлерді және басқа да органикалық қосылыстарды өзіне таңдап тартып, сіңіреді.
Молекулалық сүзгіні немесе цеолиттерді сілтілік металдардың алюминий-силикатты қосылыстары деп елестетуге болады. Цеолиттердің көмегімен молекулалары кристалдық тордың ішіне ене алатын заттарды сорбциялайды. Оларды газдардың, жеңіл көмір-сутектердің құрамын және қалыпты көмірсутектерді тармақты және тұйықталған сақиналы қосылыстардан бөлу үшін пайдаланады.
Осы кезде стирол, дивинилбензол, этилстирол және басқалардың сополимерлері негізінде алынған кеуекті полимерлі сорбенттер кеңінен қолданылуда. Мұндай сорбенттерде адсорбция мен абсорбция процестері бір мезгілде өтеді, бұл ұстап тұрудың аралас механизміне әкеледі, адсорбция мен бөлігі тарату аралас жүреді.
Адсорбция изотермаларының түзу сызықты болмауы салдарынан хроматографиялық қалдықтың пайда болуы және адсорбцияланған газдардың берік тұтылуы нәтижесінде газ адсорбциялық хроматографиялық әдістер әзірше шектеулі қолданылуда. Сондай-ақ, сорбенг бетінің каталитикалық активтігі бұл әдістердің иіектелуіне келтіреді. Ал газ сұйық хроматографиясы бұған қарағанда барынша жиі қолданылады.
Қозғалмайтын сұйық фазаларды қатты төсенішке жұқа қабыршақты қабат ретінде ұстатылған ұшпайтын сұйық болып табылады. Мұндай талапқа сәйкес болатын сұйықтардың көптеген түрі белгілі. Бұларды қасиеті және ұшу сияқты белгілі сипаты бойынша таңдап алады. Талданатын құрамдас бөлік бұл сұйықта ешбір өзгеріссіз еруі керек, онсыз бөлінуге жұмсалатын уақыт жетпей қалады.
Қозғалмайтын сұйық фаза материалдарының басым көпшілігі балауыз, каучук немесе шыны сияқты масса болып келеді де, ГСХ-бағаналардың да температурасы кезінде сұйытылады. Оларды полюстік дәрежесі мен шекті жұмысшы температурасы бойынша ажыратады. Талдау мәселесін шешуде көптеген сұйықтардың кең таралған, жиі қолданылатын әрі әмбебап түрлері кестеде жинақталған.
Бұл жүйеде стандарт көрсеткіші ретінде парафиндікі қабылданған, ягни кез келген жағдайда ұсталу индексі қалыпты көмірсутекті қосылыстар үшін көміртек атомының санын жүзге көбейткенге тең деп алынады. Мысалы, - ІС6Н14 = 600. ІС30Н62 = 3000 және т.с.с. Басқа құрамдағы қосылыстар мәні сәйкес формулалармен өрнектеледі, олар арнаулы анықтамаларда көрсетілген.
Қатты тасымалдауышта ұсталып тұрған сұйық заттың мөлшерін, массасын процентпен есептеу арқылы анықтайды. Осылайша анықталған сұйықты жеңіл ұшатын (буланатын) еріткіште ерітіп, оны алдын ала кептірілген қатты тасымалдауышты еріткішпен мұқият араластырады да, содан кейін еріткішті буландырады. Мұндай сұйық фазамен араласқан ұнтақты қатты тасымалдауыш еркін құмға ұқсайды, оны ұзын хроматографиялық бағаналарға салуға болады, тербеліс кезінде бір қалыпты орналасады.
Капилляр бағаналардың қабырғаларында сұйық фазаны жұқа етіп жағу оңай емес. Әуелі сұйық фазаны жеңіл буланатын еріткіште ерітіп бағана ішіне құяды да, артығын ағызып алып, ептеп қыздырса, еріткіш буланып, өзі ішкі қабырғаға жағылып қалады. Мұндайда сұйықтың ішкі қабырғаға жұқпай, жиналып қалуы мүмкін. Сондықтан қабықшаны жабуда да арнаулы әдістемелерге сүйенеді.
Қиындығына қарамастан капилляр бағанатардың тиімділігі қанағаттанарлық. Іс жүзінде жоғарғы жылу әсеріне төзімді қасиеті бар кремний органикалық сұйықтар кеңінен қолданылуда. Мұндай қосылыстардың қатары жеткілікті.
Қозғалмайтын сұйық фазаға жағылған қондырмалы және капилляр бағаналарды қолдану алдында ең жоғарғы температурада ұстап, талдау кезінде кедергі болатын қосылыстардан арылту үшін, олар арқылы құрғақ газ-тасымалдауышты жіберіп алады.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия Санат:Ғылым
Қайыргелді Мақсұтұлы Қабылдин
Қайыргелді Мақсұтұлы Қабылдин 1953 жылы 1 қаңтарда Павлодар облысының Ақсу қала-сында туған. Қазақ. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын (1975) инженер-жүйе технигі мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1977 жылдан - Павлодар аудандық мұнай құбыры басқармасы БӨПжАинженер-реттеушісі, инженері. 1982жылдан-Павлодар БМАС бастығы. 1986 жылдан - ІІІығыс Қазақстан бас мұнай құбырлары басқармасының кәсіподақ желілік комитетінің төрағасы. 1989 жылдан - Қазақстан және Орта Азияның бас мұнай қ ұбырлары ӨБ механикаландыру және автоматтандыру бөлімінің бастығы, БАЖ жөніндегі бөлім бастығы, автоматтандырылған жуйелер мен байланыстар жөніндегі бас директордың орынбасары. 1993 жылдан - ҚР Энергетика және отын ресурстары министрлігінің басқарма бастығы. 1994 жылдан - ҚР Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің мұнай құбыры көлігі және телекоммуникация бөлімінің бастығы, өндірістік инфрақұрылым бөлімінің бастығы. 1997 жылдан - «ҚазТрансОйл» МТЖҰК ЖАҚ вице-президенті. 2001 жылдан - «Мұнай және газ көлігі» ¥К ЖАҚ бас директорының біріншіорынбасары. 2002 жылдан - «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ мұнай тасымалы және сервистік жобалар жөніндегі басқарушы ди ректоры. 2004 жылдан - «ҚазТрансОйл» ЖАҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. 2007 жылдан - «ҚазМұнайГаз» ҰҚ АҚ вице-президенті. 2007 жылдан - «Мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық «Самұрық » холдингі АҚ басқарма төрағасының орынбасары. 2008 жылдың тамызынан - «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ президенті. 2009 жылдың маусым айынан бері - «ҚазМұнайГаз» ҰҚ АҚ басқармасының төрағасы. «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі «Қ ұрмет» орденімен (1999), «Кazenergу» «Қазақстандық мұнайгаз және энергетика кешені ұйымдарының ассоциациясы» ЗТБ мұнайгаз саласына қосқан үлесі үшін медалімен (2009), «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ ескерткіш белгісімен (2005) марапатталған. РФ Құрметті мұнайшысы (2001). Хоббиі - теннис, Үйленген. Жұбайы - Құндыбаева Ғалия Зикеқызы (1978т Ұлы - Максұт Хәкім (1978 ж. т.), қызы - Қабылдина Мадина (1980 ж. т.).шахмат.
Дереккөздер
<References/>
Пьер-Симон Лаплас
Пьер-Симон, маркиз де Лаплас (Pierre-Simon de Laplace; 23 наурыз 1749 — 5 наурыз 1827) — XVIII-XIX -дың француз математигі, механигі, физигі және астрономы; аспан механикасы аясынадағы жұмыстарымен аты шыққан; дифференциалды теңдеулер,  Ықтималдық теориясының ашушыларының бірі. Әсіресе қолданбалы математика және астрономияның зерттеуіне үлесі зор. Францияның географиялық қауымының мүшесі болған.
Санат:1749 жылы туғандар Санат:1827 жылы қайтыс болғандар Санат:Франция тұлғалары Санат:Франция математиктері Санат:Франция ғалымдары Санат:Франция физиктері Санат:Аспан механикасы
Бектелі
Бектелі, бектілі — оғыздар бірлестігінің құрамында болған тайпа. Бектелі туралы дерек Оғызхан жайындағы аңыздар арқылы жеткен. Оның атауы М. Қашқаридің “Диуани лұғат-и ат-түрік”, Рашид әд-Диннің “Жамиғат ат-тауарих”, Әбілғазының “Шежіре-и Тарахима”, (“Түрікмен шежіресі”) еңбектері мен “Оғызнаманың” көне нұсқаларында сақталған. Рашид әд-Дин Бектілі сөзін “ұлы адамның сөзіндей ардақталсын” деген мағына береді дейді. Әбілғазы: “Бекділінің мағынасы — сөзі құрметті темек (адам) болур” дейді. М.Қашқаридің айтуынша, “олардың әр руында малға басатын таңба болады, бірін-бірі сол арқылы таниды...”, Бектелі таңбасы Х екен. Рашид әд-Динде оның таңбасы немесе N. Оғыз тайпаларының әрқайсысының тотемі болған. Рашид әд-Динше, Бектелінің тотемі — таушанджыл(бүркіттің бір түрі), Әбілғазы айтуы бойынша — беһрі (бүркіт). Рашид әд-Дин мен Әбілғазының жазуынша, Бектелі — Йулдуздың (Жұлдыздың) баласының аты. “Оғызнамаға” қарағанда, Йулдуз Оғыз ханның бәйбішесінен туған Күн, Ай деген ұлдарынан кейінгі баласы. Оның інілері — Теңрі, Тағ, Теңіз Оғыздың кіші әйелінен туған. Келе-келе Оғыздың және оның ұлдары мен немерелерінің есімі сияқты Бектелі де этнонимге айналған. Сөйтіп, Бектел—тайпа көсемінің атынан алынып, тайпаның атауына айналған типтік этноним. Рулардың аты ерте заманда сол рудың тарауына себеп болған ата-бабаның есімі екенін М. Қашқари да айтқан. Қазақ шежіресі де солай дейді. Оғыздар әуел баста 24 тайпа болған. Оғыз ханның өзі мен оның балаларынан кейін де бұлардың ішінен ұзақ замандар бойы көптеген көсемдер шыққан. Аңыз бойынша, Оғыз хан мен оның үлкен ұлы Күн хан түркі тайпалары ішінде алғашқы болып мемлекет ішінде әлеум. жіктерге сүйенген. Кей ғалымдар мұны Оғыздан көп бұрын пайда болған деп есептейді. Бұл жіктердің негізінде қандас туыстық принципі жатты. Тайпалардың арақатынасы оның көсемдерінің шығу тегі мен жасының үлкендігіне қарай анықталды. Олардың тойдағы құрметті орны (оны Оғыз хан мен Күн хан белгілеген) жауынгерлік саптағы орны мен әлеум. билік сатысындағы дәрежесін көрсететін болды. Ол былай жіктелді: Оғыздың 6 ұлы, олардың әр қайсысының 4 ұлы, олардан кейін Оғыз хан ат қойған, бірақ оның тайпасынан тарамаған қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, қалаш сияқты тайпа көсемдері болды. Оғыз ұлдарының тұтқын әйелдерден туған балалары да ескерілген. Дәстүр бойынша, төмен тектен шыққан деп есептелетін көсемдер саны 24. Бірақ “Түрікмен шежіресі” мәтінінде олар бұдан көп. Оғыздың үш үлкен ұлынан Бұзоқ — оң қанат, үш кіші ұлынан Үшоқ (Учоқ) — сол қанат тарайды. Тойда Күн ханға арналып алтын шатыр тігілген. Басқа ұлдары мен немерелеріне 12 ақ шатыр тігілген, оң жақтағы алтауы Үшоққа арналған. Бектелі ұрпағы мен оның кіші інісі Қарқынның ұрпағы жаңа мемл. билік сатысы ішінде жүздік (йузлік) бірлігін құрды. Оның саны 12. Оғыздың заңды немерелері екі-екіден бір шатырға бөлінді. Оғыздың осы 24 немересінің әрқайсысынан тараған ұрпақ аймақ атанды. Осыған орай Әбілғазының айтуы бойынша, түрікмендерде 12 жүздікпен қатар, 24 аймақ та бар. Бектелінің бұдан былайғы тарихы белгісіз. Қазіргі уақытта Түрікменстанда Қайы (Күн ханның үлкен ұлының аты) тайпасы гөклен аталып кеткен, Бектелінің де аты өзгерген болса керек.
Мамадшо Илолович Илолов
Илолов Мамадшо Илолович (14 наурыз, 1948 жыл, Горно-Бадахшан ауданы) - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор.
Сыртқы сілтемелер
Санат:14 наурызда туғандар
Карл Риттер
Карл Риттер  (Karl Ritter; 7 тамыз 1779, Кведлинбург — 28 қыркүйек 1859, Берлин) — неміс географы, география ғылымының негізін салушылардың бірі.
1779 жылы Германияның Кведлинбург (Саксония) қаласында көп балалы отбасында дүниеге келген. Екі жасқа келгенде әкесі Ф. В. Риттер қайтыс болған. 1798—1814 жылдары Швейцарияға, Францияға және Италияға бірнеше мәрте саяхат жасады.
1820 жылдан қайтыс болғанға дейін Берлин университетінің география кафедрасымен басқарды. 1835 жылдан Санкт-Петербург академиясының мәртебелі мүшесі. «Жертанудың табиғат және адамзат тарихындағы қатынастары» (нем. Die Erdkunde im Verhältniss zur Natur und zur Geschichte des Menschen) атты іргелі еңбегінің авторы. Ресей географиясын зерттеуге көп көңіл бөлді. Саян, Байкал таулары және Байкал көлі туралы жаңадан тың мақалалар жазды.
XIX ғасыр мен XX-ғасырдың басында географияның дамуына Риттердің идеяларының зор маңызы болды. Риттердің құрметіне аталған Наньшаньда (Қытай) тау жотасы бар.
Дереккөздер
Санат:Германия географтары
Сопиев Тұрған Құрбанұлы
‘‘‘Сопиев Тұрған Құрбанұлы’’’ (2.2.1942 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Диханқайрат ауылы) – медицина ғылымдарының докторы(1985), профессор(1986). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1965 жылдан осы университетте ассистент, доцент қызметін атқарды. Қазіргі кезде профессор. Негізгі ғылыми еңбектері тіс ауруларын емдеу мәселелеріне арналған. 300-ден астам ғылыми жарияланымның, 11 монографияның авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Үнді-будда мәдениеті
Үнді — будда мәдениеті. Жер шарындағы қасиетті де, құдіретті мәдениеттердің бірі — Үнді мемлекетінде қалыптасып өркендеген үнді-будда мәдениеті. Үнді елінің ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлері оның талантты халқының діни сана-сезімінің қалыптасып, дамуымен тығыз байланысты болды. left|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда"]]
Үнді-будда мөдениетіне тән қасиет дін мен философияның өзара тығыз байланыста болып, ұштаса білуінде. Бұл туралы Гегель былай деп жазды: «Үнді мәдениеті — жоғары дамыған сан-салалы құдіретті мәдениет, бірақ олардың философиясы дінмен сабақтас, өзара тығыз байланыста болып келеді. Философия ғылымы айналысатын мәселелерді діннен де көптеп кездестіруге болады. Сондықтан да болар, ведалар — діннің ғана негізі емес, сонымен қатар философияның да негізі болып саналады»
Бір-бірімен өзара тығыз байланыста, ірі табиғи бірлікте болуына қарамастан үнді философиясының алты классикалық мектебі де адамның әлемге дүниетанымдық қарым-қатынастарының сан саласын қамтып, танып-білудің түрлі әдістерін қарастырады. Мысалы, «миманса» — діни салт-жораларды түсіндірумен айналысады және діни құрбандықтар шалуды жақтайды. Құрбандық шалу— адамның құдай алдындағы өз парызын (дхарма) өтеуі болып саналады, онсыз «карманың» құрсауынан адам еш уақытта да шыға алмайды. «Карма» бүкіл үнді мәдениетінде айрықша орынға ие болған. Кең мағынада алғанда, карма дегеніміз — әрбір адамның тіршілікте жасаған іс-әрекеттері мен оның салдарларының жиынтығы, осы арқылы оның болашақтағы тағдыры анықталады, ал тар мағынасындағы кара адамның тіршіліктегі жасаған іс-әрекеттерінің қазіргі өмірі мен болашағына әсері. Кей жағдайларда, жоғарыда атап көрсеткен «мимансаны» атеистік ілімге де жатқызады, өйткені ол дүниенің атомдардан түратындығын мойындайды. Сөйтіп дүниені материалистік түрғыдан сипаттаудың арқасында Құдайды мойындаудың мәні жойылады.
«Веданта» брахманизмде ерекше орын алады, тіпті қаншама ғасыр өтсе де оның бүгінгі таңда да көптеген жақтаушылары бар. XIX ғасырда Веданта мәселелерімен үндінің атақты ғалымы Вивеканада, ал XX ғ. Р. Тагор, тіпті мемлекет қайраткері Д. Нерудің өзі де айналысқан. Веданта дүниенің жаратылуын Брахманмен байланыстырады. Бұл күйді Атман деп атайды, ол адамды ажалдан құтқарады. Сөйтіп өліп бара жатқан тіршілік иесі қайтадан жаңғырады.
«Санкхья» материалдық дүниені де, рухани дүниені де мойындайды. Бұл ағым бойынша материя үнемі қозғалыста және тәуелсіздік жағдайында өмір сүреді, бірақ еш нәрседен бейхабар күйде болады. Рухани дүниенің енжарлығы басым, бірақ бұл жерде саналылық басымдылық танытады. Ендеше, материя мен рухты, яғни «соқыр» мен «ақсақтың» бастарын біріктірсе олардың бойындағы кемшіліктер мүлде жойылады, сөйтіп бүл дүниеде жаңа құбылыстар пайда болады, адам бейнесі қалыптасады. Оның тәндік болмысына қайғы-қасіреттер жазылған, ал одан арылу үшін руханилылық мате- риалдықтан бөлінуі шарт. Бүл — өмірге келу мен өлімдер тізбегінің торынан шығып, нағыз бостандық пен әділеттілікке жету жолы. Санкхья будда дінінің идеялық жағынан қалыптасуына да үлкен ықпал жасады. Осы бір орайда, иогтардың ерекше рухани жағдайға жетудің көптеген әдістерін жасағандығын айта кеткен жөн. Оған өзін-өзі шектеу (аскетизм) және қалыпты жағдайдан мүлде басқаша көңіл күйде болу және т.б. жатады, Үнді поэзиясының тамаша туындысы «Махабхараттада» санкхья ілімі мен йог тәжірибелерін өзара байланыстырып, біріктіру қажеттігі атап көрсетіледі. Иогта психикалық белсенділікті шектеп, басу тәсілдері мен кез келген ақыл-ой қызметін тоқ- тату әдістерін қолдануға ерекше назар аударылады. Демек, иогтардың шынайы дарындылық қасиеттері мен құдіреттен басым түсу қабілеттерінің сыры осы бір жағдайларға да байланысты болып келеді.
«Ньяя» логика зандарына сүйенеді, оны үғынып-білу — адамның жан дүниесін тазартуға себепкер болатын ой-пікірлердің қалыптасуына көмектеседі. Ньяя негізінен брахманизмнің соң- ғы жүйесі — вайшешикаға жақын болып келеді. «Вайшешика» адам өміріне пайдалы шындықтың алты түрін көрсетеді (субстанция, сапалылық, іс-қимыл (карма), жалпылық, ерекшелік мәнділік). Вайшешика бойынша, физикалық дүние атомдардан тұрады жөне ол мәңгілік болып саналады. Бірақ физикалық дүние атомдардан түрғанымен, оның басты қозғаушы күші карма заңдарына сәйкес әрекет ететін құдай болып саналады.
Брахманизмде о дүниемен салыстырғанда адам өмірінің өткінші екендігі және оның мәнсіздігі туралы идеялар басты орын алған. Адамның о дүниедегі тағдыры оның бүл дүниелік ғұмырындағы адамгершілік іс-әрекеттеріне байланысты. Ендеше, бүл дүниеде күнәкар болғандар, атап айтқанда: адам өлтірушілер — жыртқыш аңдарға, ет үрлаушылар — қаршыға- ға, астық үрлаушылар — сабауқұйрыққа, брахманды өлтірушілер — ит пен есекке, ал маскүнемдікке салынған немесе үрлық жасаған брахманның өзі де сарыбас жыланға айналады. Брах- мандарды сыйлап-құрметтеу, күншіл болмау, адамның өзін-өзі үстай білуі, мейірімді бола білу және т.б. қасиеттер қоғамның әрбір мүшесінің өз орнын табуына мүмкіндік беретін басты шарттар болып саналады.
Б.з.б. VI ғасырда үнді елінде, кейіннен дүниежүзілік дінге айналған, будда діні қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушы ханзада, кшатрийлер варнасына жататын Будда болды. Оның шын аты — Сиддахартха, ал оның анасы әйел патша Майя еді. Ұлы ханым Майяның шапағаты жер жүзіне тарады, оның жүрегінің тазалығы, өз-өзіне сенімділігі, парасаттылығы мен салмақтылығы, бүл қасиетті ананың қадір-қасиетін арттыра түсті.
Буддизммен қатар джайнизм ағымы да дами бастады. Оның негізін қалаушы — Махавира (Вардамана) болады. Бұл сектаның жолына түсушілер кармадан азат болудың басты құралы ретінде — аскетизмді насихаттады. Нағыз джайнистердің фанатизмінде шек болмады. Олар бүл өмірдің барлық рахатынан саналы түрде бас тартты, басқаны былай қойғанда, олар өмірлерінің соңғы сәттерінде тамақтанудан да бас тартты. Джайнизм брахманизммен ымыраға келудің арқасында осы уақытқа дейін Үнді мемлекетінің қоғамдық-саяси өмірінде өз ықпалын сақтап отыр. Махавираның жолына түскендер негізінен саудагерлер болды.
Будда өзінің діни уағыздарында брахманизмді де, джайнизмді де сынға алады. Брахманизмдегі байлық пен сән-салтанатты өмірге бойүрушылық, ал джайнизмдегі аскетизм Будданы қана- ғаттандырмады, сондықтан да ол орталық межені қалап алады. Ол өзінің негізгі діни көзқарастарын «Бенерес уағыздары» атты еңбегінде жүйелі түрде баяндап берді. Онда былай делінген: «Рухани тіршілігі таза адам бүл өмірде екі нәрседен арасын аулақ салу керек. Оның біріншісі — сауық-сайран мен думанды қызыққа толы өмір, бүл адамның рухына қарама-қайшы келетін бейшаралық, өткінші өмір, ал екіншісі — ерікті түрде қалап алынған азапты, қатыгез өмір, бүл өмір де мөнсіз, мағынасыз. Рухани дүниесі бай адамдар өмірдің аталған екі жағынан да өздерін алшақ үстағандары жөн. Ең бастысы, адамдар танымға, білімге бастайтын, олардың ақыл-ой өрісін кеңітетін дүрыс жолға түсулері кажет». Бұл жол тармақтары көп сегіз салалы жол. Олар: адал сенім, әділ шешім, шындық сөз, шындық өмір, шыншыл ұмтылыс, шындықпен еске алу және адамның өз бойындағы қасиеттерін үнемі байыту болып табылады.
Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынандай: өмірге келу — азап, қартаю — азап, жүрегің қаламайтын адаммен қосылу — азап, жақсы көрген адамыңнан айрылысу — азап, көздеген мақсатыңа жете алмау — азап. Ал аталған осы азаптардан құтылудың басты жолы — сегіз салалы қасиетті өмір жолын тандап алу.
Будда ілімі адам бойындағы ізгілік, адамгершілік қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады».
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда ескерткіші"]]
Будда дін жолына шын берілген адамдарды төрт қағиданы мүлтіксіз орындауға шақырды. Олар: зұлымдықтың алдын алу, зұлымдық пен қатыгездікке жол бермеу, ізгілік пен қайырымдылыққа даңғыл жол ашу, адамгершілік қасиеттерді батыл қолдау. Будда ілімі үнді халқының сүйіспеншілігіне бөленіп, кең қолдау тапты. Будда өз шәкірттеріне арнаған сөзінде былай деді: «Сендер бүл ілімді дүние жүзінің барлық елдеріне таратыңдар. Оларға кедейлер мен бұл өмірден жәбір көрушілердің, байлар мен тектілердің бірдей екендігін, күндердің күнінде үнді қоғамындағы барлық касталардың осы діннің туы астына бірігетіндігін халыққа түсіндіріңдер». Шындығында да, будда дінін әлемнің көптеген халықтары мен қоғамның түрлі топтары шын ықыластарымен қабылдады. Адамзат дүниесіне, адамға және оның жасампаздық іс-әрекеттеріне құрметпен қарап, зорлық-зомбылық пен қатыгездіктерден бас тартуға шақырып, адамгершілік пен ізгілік принциптерін алға тартқан бұл дін Үндістан мен Қытайда, Тибет пен Жапонияда, Непал мен Тайландта, Цейлон мен Вьетнамда, Моңғолия мен Комбоджада кеңінен тарап, миллиондаған халықтың құрметіне бөленеді.
Қытайда будда дінінің идеялары б.з.б. I ғасырда тарай бастады. Будда дінімен бірге Қытайда үнді өнерінің де ықпалы күшейе бастады. Ол Қытайға ғана емес Кореяға, одан әрі Жапонияға да қанатын кең жайды. Тибетте буддизм ламаизм түрінде қалыптасты. Ламаизм бойынша жоғарғы шіркеу қызметкерлері құдайдың сүйікті құлдары болып саналады, ал монахтар (ламдар) діндар адамдарға ұстаздық етумен айналысады.
Қытайда буддизм конфуцийлік-даосистік дінмен қатар өмір сүрді. Буддизм мен даосизмнің өзара ұштасуының нәтижесінде дзэн-буддизм ағымы пайда болды. Сыртқы дүниені менсінбеушілік, жеке бастың мәселелеріне баса назар аудару, интуитвизм бұл ағымның басты белгілері болып табылады. Дзэн-буддизм кейіннен Жапонияға да тарай бастады. Жауынгер-самурайлардың ықпалымен бүл ілімде әскери өнерге айрықша мән беріліп, ол адамның жан-жақты жетілуінің тез жүзеге асырылатын төте жолы деп тұжырымдалды. XX ғасырдың ортасына қарай дзэн-буддизм Батыс Еуропа елдеріне де тарап, өзінің өміршеңдігін байқата бастады.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, махаяна үнді халқының дәстүрлі діни наным-сенімдеріне өте жақын болып шықты. Өкімет тарапынан барынша қолдау тауып, қаншама шіркеулер тұрғызып, үнді қоғамында айрықша беделге ие болған будда дінінің өз позициясын (беделін) ешбір қарсылықсыз индуизмге бере салуын қалай түсіндіруге болады екен? Бұл сұраққа мәнді жауап беру үшін будда дінінің рухани дәстүрлерінің әлеуметтік негіздерімен толығырақ танысуымыз қажет. Үнді еліне келген арийлер варналарға бөлудің (брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер және шудралар) негізін қалады, ал құлдар мен шетелдіктер варналарға кірмеді. Варналарға бөлу — үнді қоғамының негізі болып табылатын село қауымының беделін бұрынғыдан да көтере түсті. Оларды ақсақалдар бас- қарды, қауымдар өз іштерінде туындаған мәселелерді өздері шешті және өкіметке белгілі бір мөлшерде салық төлеп түрды. Өкімет тарапынан болатын озбырлықтардан оларды қатаң діни наным- сенімдер, салт-дәстүрлер және т.б. қорғап қалып отырды. Мұндай қауымдар шаруашылығы — натурадцы шаруашылық болды, онда жалдамалы еңбек кеңінен қолданылды. Қауымдар өмірінің тұйықтық сипатта болуы, олардың саяси қақтығыстар мен толқулардан тысқары қалуларына себепкер болып отырды. Қауым басшылары өзгеріп отырғанмен, қауым тіршілігінің қаймағы бүзылмады. Бүл жайында Д. Неру былай деп жазды: «Үндістанның саяси құрылымының негізі — өзін-өзі басқаратын село қауымы болды. Қоғамдағы өзгерістер бұл құрылымға ішінара өзгерістер енгізгенімен, оның тамырына балта шаба алмады. Ел билеу- шілерінің бірде-біреуі село қауымының құқығын бүза алмады және оларға берілген жеңілдіктерді орындауға мәжбүр болды».
Мемлекеттің басшылық орындарында кшатрийлер отырды, бірақ олардың билігін селолық қауымдар дер кезінде тежеп отырды. Әрі діндар, әрі білімді брахмандар кшатрийлерден жоғары түрды жөне қоғамда үлкен роль атқарды. Демек, брахмандар да, кшатрийлер де өз варналарында қалды, брахманның отбасында өмірге келген жас сәби брахман болып қала берді, өйткені ол еш уақытта да кшатрийге айнала алмады. Касталық құрылыс жүйесінің келесі өкілдері вайшьилер (диханшылар, қолөнершілер мен саудагерлер) және шудралар (жалдамалы жқмыскерлер, жалшылар) болды. Осы аталған төрт варна Үндістанның касталық құрылысының негізін қалады. Ал Үндістанға қоныс аударып келген түрлі халықтардың өкілдері бұрынғы касталарды толықтырып отырды немесе өздерінің дербес касталарын құрды. Мысалы, кәсіптеріне сәйкес тас қалау- шылардың, үсталардың, тері илеушілердің касталары құрыла бастады.
Касталық құрылыс жағдайында қалыптасқан ережелерді мүлтіксіз орындау талап етілді. Мысалы, касталар арасында үйленуге қатаң тыйым салынды, тіпті түрлі касталар өкілдері дастарқан басында бірге отырып тамақ та іше алмайтын болды. Буддизм осы касталардың ішінде кшатрийлердің дүниета- нымы ретінде қалыптасты, сондықтан да болар, брахмандардың озбырлықтарынан зардап шеккен қарапайым халықтың басым көпшілігі кшатрийлерді батыл қолдап отырды. Осы орайда село қауымдарының буддизмнің әлсіреуіне себепкер болғандығын атап өтпеске болмайтын сияқты. Буддизм мен джайнизмнің күштемеу принциптеріне ерекше көңіл бөлінуінің арқасында диханшылыққа деген көзқарас өзгере бастады. Бір кездерде үнділер мен арийлердің мақтанышына айналған егін шаруашылығының қоғамдағы рөлі төмендеді, соның салдарынан шаруашылықтың бүл саласымен айналысушы диханшылар қоғамдық өмірде төменгі сатыдан орын алды. Сөйтіп, селолық қауымдар ешбір діни соғыстарсыз, айтарлықтай қарсылықсыз буддизмнен индуизмге бет бұра бастады. Бірақ, олар будда дінінің көптеген діни-адамгершілік қағидаларын өз бойларында сақтап қалды.
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Шиваға табыну"]]
Индуизм — бір-бірінен тәуелсіз бірнеше діни наным-сенімдерден тұратын діни-мәдени ағым. Оның негізінде — Брахманға, Вишнуға, Шиваға табыну мен тантризм жатыр. Осылардың ішінде Вишну мен Шиваның мерейі үстем болды.
Вишну — адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адам- дарды зұлымдық пен қатыгездіктен қорғайды, оларды қауіп- қатерден сақтайды және адамдарға шындықты жариялап оты- рады. Ал оны жүзеге асырушы Будда. Сөйтіп Будданың беделі көтеріліп, құдай дәрежесіне жеткізілді.
Шива — қатал да, қорқынышты құдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар жабысқан, мойнында — бас сүйектер. Шива — өнер мен ғылымның, салтанатты өмір мен махаббат сайранының құдайы. Үнді халқының санасындағы құдайлардың басқа діндердегі (христиан, ислам) құдайлардан басты айырмашылығы — олардың Жер бетіндегі тіршіліктің қайнаған ортасында болуы және оған белсене араласуы болып саналады. Вишнудің әйелі Лакшми әсемдік пен бақыт құдайы, ал Шиваның әйелі Кали қырып жою мен өлім құдайы.
Дхарма — будда дініндегі моральдық заңның басты бөлігі болып есептеледі. Үнділердің қасиетті кітаптарында (смрити) дхарманың тізімі, яғни түрлі касталардың міндеттері мен функ- циялары атап көрсетілген. Касталық жүйеде бүл парыз-міндеттерден ауытқуға жол берілмейді.
Артха — адамның күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі іс-әрекеттердің нормалары болып табылады.
Кама — адамның көңіл-күйінің талаптарын қанағаттандыру құндылықтарын анықтайды, солардың жолдарын белгілейді.
Мокша — торығып-түңілуден, жалғыздықтан қалай құтылу жайындағы ілім.