cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бейран
Португалияның Алентежу регионына қарасты Алту-Алентежу экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 596 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 44,79 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Алту-Алентежу провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порталегре округінің елді мекендері
Пхумипон Адульядет
Халық арасында «Ұлы» деген атаққа ие, сондай-ақ IX Рама ретінде әйгілі. Тақта 1946 жылдың 9 маусымынан бері отыр. 1950 жылдың 5 мамырында тәж кигізу жорасы жүргізілген. Билік басындағы монархтардың да, тіпті мемлекет басшыларының да ішіндегі ең ұзақ билік құрған монарх.Патшаның тәж кигізудегі есімі: «Phrabat Somdet Phra Paramindara Maha Bhumibol Adulyadet Mahitaladhibet Ramadhibodi Chakrinarubodind Sayamindaradhirat Boromanatbophit».
Өмірбаяны
Пхумипон Адульядет АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Кембридж қаласында Жоғары Мәртебелі Ханзада Махидон Адульядет пен Мом Сангвалдың (кейін Сомдет Пхра Синакариндра Боромаратчачоннани) отбасында 1927 жылдың 5 желтоқсаны дүниеге келген.
Қызықты мәліметтер
Пхумипон Адульядет алғаш рет жасанды бұлтты жасаап, оған патент иеленген. Ол көпірлер мен бөгеттердің жобаларын дайындаған, сондай-ақ кәсіби саксофоншы. 1000 баттық банкнотада патшаның Canon фотоаппаратымен түскен суреті бейнеленген. Фотоаппараттың объективін жасап шығарушы
Санат:Монархтар
Гемикриптофиттер
Гемикриптофиттер - (hemi- жарты, kriyptos - көрінбейтін және ...фит) - көпжылдық шөптесін өсімдіктер.
Аллохория
Аллохория (Allochoria) — басқа орын, орын алмасу, аллохория. Онтогенез немесе филогенез кезінде мүшенің (мүшелердің) орнының өзгеруі.
Гемикриптофиттер
Олардың бүрлері топырақтың үстінде төсеніш ретінде орналасқан. Гемикриптофиттің ішіндегі негізгісі протогемикриптофит өзінің жер үсті өркенімен жыл сайын жатылып, ал бүрлері жаңарып, жертаған геммикриптофитті өркенімен түгелдей қыстай алады. Әрдайым қыстақ алдында өркен топыраққа сіңеді.
Аллохория
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Патология
Гемикриптофиттер
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Ризаитдин Фахретдинович Фахретдинов
Ризаитдин Фахретдинович Фахретдинов (Риза Фахретдинов; Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов, Ризаэтдин Фәхретдин, 17 января, Кичучатово ауылы, Бугульма уезі, Самара губерниясы — 11 сәуір 1936, Үфі, Башқұрт АССР, РСФСР, КСРО) — башқұрт және татар жазушы-ағартушысы, ғалым-шығыстанушы, діни қайраткер. МОДБ мүфтиі (1922 —1936).
Шығу тегі
Самара губерниясының Бугульма уездінің (Қазір Татарстанның Альметьев ауданы) Кичучатово ауылында дүниеге келді. ) . Фахретдинов өзі оның руы Шырдан ауылынан (қазір Зеленодоль ауданы, Татарстан) шыққан деп айтқан сол жерден оның арғы атасы орыстар Қазанды басып алған соң зарлықпен шоқындырудан қорқып қашады.
NGC 5641
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ризаитдин Фахретдинович Фахретдинов
Шығу тегі
Ризаитдин Фахретдиновтың шежіресі былай таратылады: Тансар → Кармыш → Бахшанди → Кайбулла → Янгилды → Тоймухамет → Ишмухамет → Юлдаш → Бикмухамет → Субхангулл → Сайфетдин → Фахретдин → Ризаитдин. Оның атасы Сайфетдин және әкесі Фахретдин (1818—1891) Кичучатово ауылында имам хатиб болып қызмет атқарған. Фахретдинде екі әйел және он бір баласы болған. Ризаитдинның шешесі Магуба Рымкуловна (1821—1873) болды. .
NGC 5641
Ашылуы
Бұл нысанды 1880 жылы 4 маусымда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5641 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 51758, UGC 9300, MCG 5-34-55, ZWG 163.63, IRAS14270+2902.
Ризаитдин Фахретдинович Фахретдинов
Шығу тегі
М. И. Родновтың айтуынша аулалық санақ материалдарында 1900-01 жылғы карточкада оның «ұлты тептяр» деп көрсетілген. . Р. Шакур бойынша Р. Фахретдиновке 1906 жылы берілген паспорт бойынша оның шығу тегі башқұрт. . Фахретдиновтың өз қолымен толтырылған анкета бойынша оның ұлты башқұрт-тептяр деген мәлімет бар. .
NGC 5641
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Ризаитдин Фахретдинович Фахретдинов
Қалыптасуы
Ауылдық медреседе оқыды. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін меңгерген. Ресей және басқа елдердің мұсылмандарының байланысмптарын нығайтуға көмектесті және Батыстың империалды және отаршылдық саясатына қарсы шықты. Орал және Еділ бойы халықтарының тарихы мен мәдениеті бойынша зерттеу жасады. Ризаитдин Фахретдиновтың әдеби және ғылыми шығармалары, оның журналистік және редакторлық қызметі Орал-Еділ халықтарың рухани мәдениетінің дамуына елеулі әсерін тигізді. Оның аты Орта Азия мен Қазақстанда кеңінен танымал болды.
1867—1868 жылдары Ризаитдин Фахретдинов шейх Закира-ишан Камаловта Чистопольдің 1-ші мешітіндегі медреседе оқыды. 1869—1889 жылдары Фахретдинов Нижние Шельчелы ауылындағы медреседе оқыды және сабақ берді. Бұнда 1884 жылы (құрылғаына үш жыл өткен соң) оның қолына Исмаил Гаспралының «Тарджеман» деген газеті түседі. Оқуының соңғы жылдары Фахретдинов А. Курсави, Ш. Марджани, Дж. Афгани, М. Абдо деген реформатор улемдердің шығармаларымен қызықты.
1887 жылы Қазан қаласында Ризаитдин Фахретдиновтың араб тіліне арналған бірінші шығармасы «Морфология бойынша кітап» («Китабе эттэсриф») жарық көрді.
Бірінші үфілік кезең
1891 жылы Үфіге көшіп Орынбор мұсылмандар діни жиналысында қазы болып қызмет атқарды. 1891 жылдың 20 тамызында ахуна дәрежесіне бекітілді.
1893 жылы М. И. Уметбаевпен бірге «Қазан және башқұрттар» тарихи мақаласын жазды. 1894 жылдың қыркүйек айында М. Акмулламен кездесіп ақынға оның шығармаларын кітап ретінде шығаруды уәде етті. Сол жылы шейх Зайнулла Расулевпен достық қарым—қатынас орнатып кейіңірек оның құрметіне кітап басып шығарды. 1895 жылы М. И. Уметбаевпен бірге венгр ғалымы А. Вамберимен оның саяхаттарында ілесіп башқұрт тілі бойынша материалдар жинауға көмектесті. .
Орынборда
Алтын өндіруші Рамеевтермен басып шығарылған 1906—1908 жылдары либералды «Вакыт» татар газетінің редакторының көмекшісі, 1908—1918 жылдары «Шуро» журналының редакторы болды. «Шуро» журналында Фахретдинов 179 көрнекті мұсылман мәдениет қайраткерлерінің өмірбаяндарын жариялады. Журнал бетінен Фахретдинов Еділ Бұлғариясы, Алтын Орда, Қазан хандығы және авторға замандас Еділ бойының мұсылман түркі халықтарының тарихи сабақтастығы туралы идеяны жақтады. .
1917 жылдың желтоқсанында III Бүкілбашқұрт құрылтайы жұмысына қатысты. Сонда Р. Фахретдинов Башкурдистан парламентінің алдындағы Кесе-Курултай құрамына сайланды. .
Башқұрт шуросының Орынбордағы Керуен-сарайы бойынша уәкілетті болды. .
Екінші үфілік кезең
1922 жылы Ішкі Ресей және Сібір орталық мұсылмандары діни басқармасының мүфтиі болып сайланды.
1926 жылы I дүниежүзілік мұсылмандар конгресінде кеңес мұсылмандарының басшысы ретінде қатысып және де Меккеге қажылық жасады.
1927 жылы РОМДБ тарихи максималды — 14 825 приходтарды біріктірді. Бірақ 1930 жылдың мамыр айында 10 000 астам мешіт жабылып 90 нан 97 % дейін моллалар мен муидзиндер өздерінің қызметін атқару мүмкіншілігінен айырылды.
Фахретдинов мешіттердің жабылуы, аресттерге және діни кітапханаларды жоюға қарсы шықты. Әдебиеттердің бір бөлігін оған РОМДБ мұрағатында сақтап қалуға сәті түсті. 1930 жылы мүфти РОМДБ ның басқа да мүшелерімен бірге бүкіл әлемнің назарын КСРОдағы Ислам дінінің жағадайына назар аудару үшін отставқаға кетуге дайындалып жатты.
Өзінің өмірлік және шығармашылық жолын Ресей және Сібір мүфтиі лауазымында 1936 жылы Уфі қаласында Діни басқарманың басшылығын жаппай аресттеуге бірнеше ай қалғанда аяқтады. Аңыз бойынша мыңдаған мұсылман Фахретдинның қазасы туралы естіп оның туған ауылында түнде жасырын жаназа шығаруға жиналыпты. Похоронен на мусульманском кладбище в Уфе.
Шығармашылығы
Ризаитдин Фахретдинов Башқұрстанның ірі философы болып табылады.
Ол әйелдердің эмансипациясы мәселесін көтеретін, халықты алдынғы қатарлы еуропа мәдениетіне қосуды жақтайтын «Салима, или Целомудрие» (1889), «Асма, или Проступок и наказание» (1903) деген повесттердің авторы болып табылады.
Ризаитдин Фахретдиновтың мұраларының ортасында аса маңызды орынды көп томдық тарихи-биобиблиографиялық «Асар» кітабы алады. Бұл кітапты ондаған жылдар бойы жазып ғалымдардың өмірі мен шығармаларына, Шығыс халықтарын ағартушы және мәдениет қайраткерлеріне арнаған.
"Гонаһ онотолмаҫ һәм изгелек ерҙә ятып ҡалмаҫ. Киләсәгебеҙҙә үлем бар, һуңынан хисап буласаҡ һәм яуап һораласаҡ. Ул көн күп йөҙҙәр аҡ һәм күп йөҙҙәр, Алла һаҡлаһын, ҡара буласаҡ!...
Һәр кем донъяла эшләгән ғәмәленең язаһын әхирәттә күрәсәк һәм һәр кем ни сәсһә, шуны урасаҡ."
Ризаитдин ФӘХРЕТДИН.
Сілтеме
Санат:Самара губерниясында туғандар Санат:Мұсылман зиратында жерленгендер (Үфі) Санат:Татар жазушылары Санат:Ресей империясының шығыстанушылары Санат:КСРО шығыстанушылары Санат:Башқұртстан діни қайраткерлері Санат:Башқұрт жазушылары
Ахтам Мустафаевич Назаров
Ахтам Мустафаевич Назаров (Аҳтам Назаров; 29 қыркүйек 1992 жыл) — тәжікстандық футболшы, Бангладештің "Башундхара" клубы мен Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының қорғаушысы әрі капитаны.
Клубтық
2019 жылға дейін Тәжікстанның "Энергетик", "Истиклол" клубтарында ойнады.
2019 жылы "Башундхара" клубына ауысты.
Құрама
2012 жылдан бері Ұлттық құрамада ойнап келеді.
Сілтемелер
Санат:Тәжікстан футболшылары Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Башундхара Кингз ФК ойыншылары Санат:Истиклол ФК ойыншылары
Телжан Шонанұлы көшесі (Астана)
Бұрынғы атауы Самарқанд көшесі. Телжан Шонанұлы көшесі Ташкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 1346,7 м.
Телжан Шонанұлы (1894-1938) - қоғам қайраткері, ағартушы, педагог, аудармашы, тілші ғалым. 1908-1912 жылдары Ырғыздағы орыс-қазақ училищесінде, 1912-1916 жылдар аралығында Орынбордағы қазақ мұғалімдер институтында оқыған. Телжан Шонанұлы ұлттық автономия жолында күрес жүргізген Алаш қайраткерлерінің қатарында болды. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ сиезінде Алашорда үкіметі жанынан құрылған оқу комиссиясының құрамына енгізілді. Т.Шонанұлы 1923-37 жылдар аралығында 32 оқулық, кітап, 72 мақала жазған.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Бақылау ұясы
Дереккөздер
Санат:Электроника
Алмалы (Жетісу облысы)
Алмалы — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Басқыншы ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Жаркент қаласының солтүстік-шығысында 30 км-дей жерде, Қытай шекарасынан батысқа қарай 5 км-дей жерде орналасқан. Ауыл Іле аңғарының қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2803 адам (1395 ер адам және 1408 әйел адам) болса, 2009 жылы 3007 адамды (1506 ер адам және 1501 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Айыртау (тау, Шет ауданы)
Айыртау – Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінің оңтүстік-батысында 27 км жерде.
Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің теменгі және ортаңғы бөлігінің жыныстарынан түзілген.
Өсімдігі
Сортандау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, тобылғы, арша өседі. Баурайы мал жайылымдық.
Дереккөздер
Санат:Шет ауданы таулары
Құлмамбет Жамансарыұлы
Құлмамбет Жамансарыұлы (шамамен 1818 - 20, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы аймағында, - шамамен 1888 - 90, сол жерде) - ақын. Жиырма жасынан айтысқа түскен. Жетісу елінің Марабай бастаған бір топ ақынымен, Әлім әйелімен айтысқан.
Жолаушылап кеткен Құлмамбет бұл тойға қатыса алмайды. Үлкен қыздың той бастарын Қашаған акын, ортаншы және кіші қыздың той бастарын Бала Ораз бен Қоспақ ақын толғайды. Бала Ораз таз руының Жастабан, Қоспақ таз руының Келдібай арысынан шыққан Құлмамбеттің өз туыстары екен. Жолсапардан келуін күтпеген Жиенбет болысқа, сондай-ақ Бала Ораз бен Қоспаққа өкпелеген Құлмамбет бір тойда Бала Оразға кездесіп, айтыс басталып кеткен. Айтыс 1878 жылы Мүқыр деген жерде болған. Құлмамбет сөздері өктем, қисынды, айбынды, өткір. Бала Ораз аға ақын алдында ізет көрсетіп, оны қадір тұта сөйлеген. Айтыс өрши берсе, ел арасына жік түсетінін сезген Қоспақ екі ақынға да тоқтау айтып, елді татулыққа үндейді. Айтыс мәтіні "Ақберен" (1972) жинағында жарияланған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Граниттену
Граниттену — шығу тегі әр түрлі қатты таужыныстарды граниттерге айналдыратын процестердің жиынтығы. Граниттену таужыныстардың сілтілік металдармен және Sі02-мен молығуымен және олардан Ғе, Мg, Са-дің шығарылуымен байланысты. Негізінен геосинклиндердің терең белдемдерінде, қатпар жаралудың басты фазаларынан кейінірек дамиды.
Дереккөздер
Санат:Геология
Лоймья
Лоймья — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Черная өзенінің сол жағалауынан 137 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тавда өзенінің бастауынан сағасына дейін, Сосьва өзенін қоспағанда бастауынан Морозково ауылындағы Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Түмен облысы өзендері
Ақсақ киік (аңыз)
"Ақсақ киік" — ертеден ауыздан ауызға таралып келе жатқан байғұс киіктің аянышты жолмен қаза болғаны жайындағы аңыз. Осы аңыздың Сәкен Сейфуллин жазған қысқаша үзіндісі бар:
Арқаның Бетпақ деген даласы бар, Бетпақ шөл, ойлы-қырлы панасы бар. Сол жерде ел жоқ, көл жоқ өсіп-өнген, Жәндіктің киік деген баласы бар...
Киікті қазақ және дейді бөкен, Бетпақты байғұс бөкен қылған мекен. Киікті атып аңшы өлтіргенде, Жазықсыз жан өлді деп ойлай ма екен...
Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім, Басқаға жануарды-ау теңгермедім. Көздері мөлдір қара ақ бөкенді, Адамның баласынан кем көрмедім...
Азайды соңғы кезде байғұс бөкен, Мың-мыңдап баяғыда жүреді екен. Бұл күнде келе жатқан жолаушыға, Кездесіп анда-санда саяқ некен.
Кей қазақ әдет қылған киікті атып, Мүйізін пайда қылып, шетке сатып. Сандалған бір киікке ұшырастым, Бір жылы Бетпақ шөлде келе жатып.
Бетпақта келе жатты ақсақ киік, Сандалып қаңғырақтап басын иіп. Пана іздеп шыбын жанға сүйретіліп, Мергеннің кеудесінде оғы тиіп.
Тамады қара жерге аққан қаны, Қиналып ентігеді шыбын жаны. Боялып ақ денесі қызыл қанға, Келеді әлі бітіп, жығылады...
Сандалып келе жатты ақсақ киік, Бір тоқтап, анда-санда әлін жиып. Ақбөкен сахараның бота көзі, Атты екен қандай мерген көзі қиып?..
Бота көз сахарада қына терген, Кім екен жапан түзде сені көрген? Аяныш сезімі жоқ бір қазақ-ау, Дәл көздеп жүрегіңе атқан мерген!..
Қысқаша мазмұны
Арқаның Бетпақ деген елсіз-көлсіз даласында мергендер дамыл қылмый бірте-бірте азайып келе жатқан бейшара киікті атады. Бұл өлең жолдарында адамдардан жазасыз киіктерді атпауды, аяныш сезімі жоқ қатігез жан болмауды сұрайды.
Новын-Корыль-Кикя
Новын-Корыль-Кикя — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кыль-Каль-Чор өзенінің оң жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Казачий Шишим
Казачий Шишим — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Шишим өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.
Новын-Корыль-Кикя
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Казачий Шишим
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чусовая Ревда қаласынан, қала типті Кын ауылындағы су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Новын-Корыль-Кикя
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Казачий Шишим
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Новын-Корыль-Кикя
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Казачий Шишим
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пермь өлкесі өзендері Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Кама су алабы өңірі өзендері
Маунт Лаурэл Тауншип (Нью-Джерси)
Маунт Лаурэл Тауншип (Mount Laurel Township) — Нью-Джерси штатының Бёрлингтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 39409 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 56.8 км² шамасында. FIPS коды — 34-49020.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Аподи
Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері
Мондвиль (Эссонна)
Мондвиль (Mondeville) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Эссонна департаментінде орналасқан. Етамп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,7 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 91412, пошта индексі — 91590.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 673 адамды құрады. Халық тығыздығы — 100,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эссонна департаментінің коммуналары
Шкёна
Шкёна (Schköna) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Виттенберг ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Эшу
Эшу  (Exu) — Бразилиядағы муниципалитет, Пернамбуку штатында орналасқан. Пернамбуку штатындағы Сертан мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Арарипина экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30569 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1494 км² шамасында. Халық тығыздығы — 22 адам/км².
Тарихы
Қала 1907 жылы құрылған.
Санат:Пернамбуку елді мекендері
Қызылқарағай жотасы
Қызылқарағай (Листвяга) – Алтай таулары жүйесінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жота.
Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Алтай, Қатонқарағай аудандары және Ресей Федерациясы шекарасында орналасқан.
Наурудың әкімшілік бөлінуі
Науру 8 сайлау округіне топтастырылған және 169 ауылға бөлінген 14 әкімшілік бірліктен (округтен) тұрады. Ауданы бойынша ең ірі округ — Анибар (3,14 км²/314 га), ал ең кішкентайы — Боэ (0,66 км²/50 га). Халық саны бойынша ең ірі округ — Денигомоду (1.804 адам), ал ең аз — Июв (178 адам).
Қызылқарағай жотасы
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2783 м. Бұқпа, Көкжота, Теснинский Шпиль, т.б. биік таулардан тұрады. Бұқтырма және Қатон өзендерінің суайрығы. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 120 км-ге созылған. Шығысындағы таулы үстірт қатты тілімделген. Батысынан Шихалиха, Мансиха, Большая Речка, Бобровка, Лукина, Черновая, т.б. өзендер бастау алады.
Наурудың әкімшілік бөлінуі
right|thumb|300px|Наурудың әкімшілік бөлінуі
Қызылқарағай жотасы
Геологиялық құрылымы
Эффузивтік жыныстардан, құмтастардан түзілген. Тау жоталарының биік белдеулерінде тектоникалық процестердің әсерінен пайда болған Черновское, Маралды, т.б. көлдер бар.
Наурудың әкімшілік бөлінуі
Санат:Наурудың әкімшілік бөлінуі
Қызылқарағай жотасы
Өсімдігі
Беткейлерінде қарағай, қайың және самырсын орманы, 2000 м-ден жоғары субальпі және альпі шалғыны өседі.
Дереккөздер
Санат:Алтай ауданы таулары Санат:Ресей таулары Санат:Қазақстан жоталары Санат:Катонқарағай ауданы таулары
NGC 498
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1856 жылы 23 қазанда Уильям Парсонс (лорд Росс) астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 498 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 5059, MCG 5-4-37, NPM1G +33.0043.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Бертри
Бертри (Bertry) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Камбре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,54 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59074, пошта индексі — 59980.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2199 адамды құрады. Халық тығыздығы — 257,49 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Кастельдаччиа
Кастельдаччиа (Casteldaccia) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Палермо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9772 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 270 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 33 км² шамасында. Пошта индексі — 90014.
Елді мекеннің қамқоршысы — Иосиф.
Падыре-Яха
Падыре-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пядуй-Яха өзенінің сол жағалауынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы жоқ, өзен алабы — Таз.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Керней ауылдық округі
Керней ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін Корнеев ауылдық округі деп аталған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Керней, Ақжар, Алғабас ауылдары кіреді. Орталығы – Керней ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2087 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Брадгэйт (Айова)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 86 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Гумбольдт округінің елді мекендері
Большуха
Большуха — Ресейдегі өзен. Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Волковица өзенінің оң жағалауынан 9,1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка Вятка қаласынан Котельнич қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Галиулинка
Галиулинка — Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл, Дияшев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 10 адамды құрады. Пошта индексі — ?, ОКАТО коды — ?.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
IC 1261-2
IC 1261-2 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60186, MCG 12-16-32B, ZWG 339.39, NPM1G +71.0161, KCPG 514B.
Сыртқы сілтемелер
IC 1261,02 Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Фрэнсис Бэкон
Фрэнсис Бэкон (Francis Bacon; 22 қаңтар 1561 жыл – 9 сәуір 1626 жыл) — ағылшын философы, ғылыми зерттеудің тәжірибеге сүйенген методологиясын ұсынған. Эмпиристік бағыттың негізін салушы, саяси қайраткер. Англия лорд-канцлері, патшадан кейінгі екінші тұлғасы. «Білім – күш» деген қанатты сөз айтқан.
Эмпиризм
Ф.Бэконның филофиялық кредосын бейнелейтін афоризмі: «Білім - күш».
Индукция – көптеген жеке құбылыстарды жалпылау негізінде жалпы қорытындылар жасау (мысалы, «әртүрлі металл түрлері балқитын болса, онда бұл барлық металдардың балқу касиетіне ие екенін көрсетеді.") деп түсіндіреді Фр.Бэкон.
Индукция әдісін Бэкон Декарт ұсынған дедукция әдісіне қарсы қойды. Фр.Бэкон пікірінше, индуция әдісінің дедукциядан артықшылығы – мүмкіндіктердің ұлғаюы мен таным процесінің күшеюінде. Индукцияның кемшілігі – оның түпкілікті айқын болмауы, болжамдық сипаты (өйткені бірнеше заттың немесе құбылыстың белгілері ортақ болса, осы тектес заттардың, құбылыстардың барлығы аталған белгіге ие дегенді білдірмейді: әрбір құбылыс әр жолы тәжірибе жүзіндегі тексеруді қажет етеді). Адамзаттың білімінің барлық салаларында барынша көп тәжірибе жинауы – индукцияның басты кемшілігін (айқынсыздығын, болжамдық сипатын) жою жолы, деп түсінді Бэкон. «Танымның басты әдісі - индукиця» деп анықтап берген философ таным әрекеті іске асатын нақты жолдарды көрсетеді. Олар:
«Өрмекші жолы» - «таза ақылдан» рационалистік жолмен алынатын білім. Бұл жол нақты фактілердің, практикалық тәжірибенің мәнін төмендетеді немесе ескермейді. Рационалистер, Бэкон пікірінше, шын дүниеден қол үзіп догматизмге салынады. «ой өрнегін өз ойларынан тоқиды».
«Құмырсқа жолы» - тек қана тәжірибеге сүйеніш білім алу жолы немесе догматтық эмпиризм (өмірден қол үзген рационализмге керісінше). Бұл әдіс те біржақты. «Таза эмпирктер» өз назарын практикалық тәжірибеге, түрлі фактілерді, дәлелдерді жинауға аударып, білімнің сыртқы көрінісін, мәселені сыртынан, «қиғашынан» ғана көріп, мәселені ішінен көре алмайды, зерттеліп отырған заттар мен құбылыстардың ішкі мәнін түсіне алмайды.
«Ара жолы» - танымның ең дұрыс жолы. Осы жолды ұстаған зертеуші философ «өрмекші жолы» мен «құмырсқа жолдарының» жақсы жақтарын алып, олардың кемшіліктерінен арылады. «Ара жолын» ұстана отырып фактілерді жинап, жалпылап (мәселеге «сыртынан» қарап), ақыл мүмкіндігін қолданып мәселенің «ішіне» үңіліп, мәнін түсіну қажет. Бэкон пікірінше танымның ең дұрыс жолы – индукцияға негізделетін (фактілерді жинау және жалпылау, тәжірибе жинау) заттар мен құбылыстардың ішкі мәнін ақылмен түсінудің рационалистік тәсілдерін пайдаланатын эмпиризм.
Төрт түрлі елес (идол)
Фр.Бэкон таным процесі өтетін жолдарды көрсетіп қана қоймай, адамғаның (адамзаттың) ақиқат білім алуына кедергі болатын себептерді көрсетіп берді. Ол себептерді Бэкон «елестер» («идолдар») деп атап, төрт түрге бөліп сипаттайды:
thumb|left|300px|Ф.Бэкон және парламент мүшелеріТектік және үңгір елестері – дүниені тануда таным табиғаты мен өз табиғатын алмастырудан туатын, адамдардың туа біткен адасушылықтары. «Тектік елестер» - танымның адам (танушы субъекттің) тұлғасының таным процесіне әсері, нәтижесінде адамның бұған дейінге сенім – нанымдары, қағидалары – таным нәтижесінде көрініс беретіндігі («үңгір» - адасушылық).
Базар – театр елестері – жүре пайда болған адасушылықтар. Базар елестері – тілдегі, ұғымдық аппараттағы сөздерді, анықтамаларды дұрыс қолданбаудан туатын адасушылық. Театр елестері – таным процесіне сол кезеңдегі таным процесінің әсері. Көп жағдайда ескі философия танымды дұрыс бағыттан кері бұрып, жаңа мүмкіндіктерге кедергі жасайды (мысалы, схоластикалық философияның танымға әсері).
Осылайша, танымның 4 түрлі негізгі кедергелерін зерттей отырып, Бэкон аталған «елестерден» барынша алшақ жүріп, олардың ықпалынан жоғары болып, «таза білімге» ұмтылуға кеңес береді.
Ғылымдар классификациясы
Фр.Бэкон ғылымдар классификациясын жасауға тырысты. Классификация негізі – адам ақылының қасиеттері: ес, қиял, пайым (рассудок)
Философия
Философияны Бэкон:
Философияның аталған 3 саласын адам түрлі жолдармен, құралдармен таниды:
Жинақтап айтқанда
thumb|right|300px|Ф.Бэкон, Newfoundland [[пошта маркасы]] Фр.Бэкон философиясы ағылшын философиясына, Жаңа заман философиясына, одан кейінгі дәуірлер философиясына үлкен әсер берді:
Дереккөздер
Санат:Ұлыбритания философтары Санат:Англия тарихшылары
Химэ
Химэ — сиыр етінен дайындалатын бурят халқының шұжығы. Ет турамасына сиыр майын, пияз, шамалы ұн мен су қосады, қажетінше тұз бен бұрыш. Тұзды суда қайнатып пісіреді. Ыстық ет тағамы ретінде жіберіледі. Ішекке салып та дайындайды.
Вальсхайм
Вальсхайм (Walsheim) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Оңтүстік Вайнштрассе ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 525 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 37 082. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Деген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Сан-Лоренцо-ин-Кампо
Сан-Лоренцо-ин-Кампо (San Lorenzo in Campo) — Италиядағы коммуна, Марке әкімшілік аймағына қарасты Пезаро-э-Урбино провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3548 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 124 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 29 км² шамасында. Пошта индексі — 61047.
Плуарзель
Плуарзель (Plouarzel) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Финистер департаментінде орналасқан. Брест округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 42,83 км² шамасында.
Сан-Лоренцо-ин-Кампо
Елді мекеннің қамқоршысы — San Lorenzo.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Марке елді мекендері
Плуарзель
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3505 адамды құрады. Халық тығыздығы — 81,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Финистер департаментінің коммуналары
Чукалка
Чукалка — Ресейдегі өзен. Пензен облысы, Мордовия Республикасы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Урей өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мокша өзені бастауынан Темников қаласындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Диффлюэнттік саты
Диффлюэнттік саты (diffluo — таралу) — мұздықтардың тармақталуының нәтижесінде мұз массалары қалындығының күрт азайған жерінде пайда болған көне мұздық аңғардың ұзына бойғы қимасындағы жарқабақты бұлтық.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Кандела
Дереккөздер:
Санат:Өлшем бірліктері
Аллаһ
150px|thumb|"Алла" сөзі араб каллиграфиясында
Алла (الله), кейде Аллаһ — Ислам дініндегі бiр Құдайды (Тәңірді) бiлдiретiн араб сөзi. Бұл сөз әл-илаһ (al-ilāh) - "осы Құдай, Тәңір" деген сөзден қалыптасқан болып, "Құдай" мен "Тәңір", мағынасындағы Ел және Елаһ деген иврит және арамей сөздерінен бастау алады.
Исламға дейін Алла сөзі арабтардың түрлі діндерінде қолданылып келген. Анығырақ айтқанда бұл атау мұсылман және христиан арабтарының арасында бірдей қолданыс тапқан. Бұл сөзді жаппай болмаса да, Бабистер, Баһаи,, Индонезия мен Мальта христиандары және Мизраһи еврейлері қолданған. Батыс Малайзиядағы христиандар мен сикхтердің бұл сөзді қолдануы таяуда саяси және құқықтық келіспеушіліктерге әкелген болатын.
Этимологиясы
Аллаһ сөзі қазақ тілінде Алла деп бұрыннан айтылып және жазылып келді, ҚМДБ да бұл туралы өз пәтуасын берді.
Алла сөзінің этимологиясын араб ғалымдары талқылап келеді. Басра мектебінің грамматиктері оны "өздігінен" (murtajal) мағынасында түсіндіреді, яғни, «жоғары» немесе «жасырын» деген мағынасы бар ауызша түбірі lyh болған lāh-тың белгілі бір нысаны ретінде таниды. Басқалар бұл сөзді сириялық және иврит тілінен алынған деп есептеп, бастысы араб сөз алды қосымшасы әл (al-) "осы" деген сөз бен Илаһ (ilāh) "Тәңір, Құдай" сөзі бірігіп Ал-лаһ (al-lāh) "осы құдірет", "бір Құдай" деген мағына береді дейді. Қазіргі ғалымдардың көбі екінші нұсқаны растайды, сырттан келген сөз дегенге күмәнмен қарайды.
Алла сөзімен тамырлас басқа сөздер иврит және арамей тілінде кездеседі. Қатысты арамейше нұсқасы Елаһ (Elah, אלה) болса, ол дәріптелген күйде Елаһа (Elaha, אלהא) делінген. Мұның Інжілдік Арамейлік жазбаша нұсқасы Елаһа (ʼĔlāhā, ܐܠܗܐ) болса, Ассириялық шіркеудегі сириялық нұсқасы Аллаһа (ʼAlâhâ, ܐܲܠܵܗܵܐ) болған. Бұл екеуі де қарапайым түрде "Құдай" деген мағынаны береді. Інжілдік иврит көбінесе көпше түрде Елоһім (Elohim, אלהים) деп қолданылса, анда-санда ол жекеше түрде Елоаһ (Eloah, אלוהּ) деп қолданылады..
Ислам дінінде
Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Алла - бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Алладан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Алланың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаға тең ешкім жоқ және бұл сөзді барлығы мойындап отыр. Алла сөзінің маңызы зор. Барлық өте жақсы аттар және сапалардың иесi, тиiстi шын жаратушыға және құдайға теңестіреді, ол - жалғыз. Алла мәңгi, ол туылмаған және туылмайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес.
Бiр құдайлық
Негiзгi бап: Таухид
Таухид - Алла бiр, Құдай жалғыз жаратушы екенін мойындау. Құдаймен жинағы маңызды (таухиду-ррубубийа), табынуға тек қана Ол лайықты (таухиду-ль-улухийа) және мұндай атрибуттарға жəне ешкім ие болмайтын сапаларға ие болатын, тiптi (таухид-уль-асма уа сыйфат) таухид ислам дiнiн құрайтын бас болып табылады.
Алла тағалаға иман келтіру
Алла тағалаға иман келтіру мына нәрселерді қамтиды:
Алла тағаланың барлығына болмыс, ақыл, дін және сезім дәлел бола алады.
Сілтемелер
Санат:Иман Санат:Ислам Санат:Құдайлар
Алтын Орда тарихы
Алтын Орда құрылуы
1227 жылы Шыңғысхан қайтыс болды. Ол өлгеннен кейін 1235 жылы Қарақорымда өткен монғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысы Шығыс Еуропаға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. Монғол әскерлерін Шыңғысханның мұрагер немересі, Жошының екінші ұлы Бату басқаратын болды. Бату әскері 1236 жылы Камадағы бұлғарларды, мордваларды талқандап, 1237 ж. орыс мекендеріне келіп шүйлікті. Рязань, Мәскеу, Владимир түбінде монғол әскерлерімен кескілескен ұрыстар жүрді.
1239 жылдың басында монғол әскерлері Еділ өзенінің ту сыртынан орыс жеріне екінші жорыққа аттанды. Қызу ұрыстар жүргізе отырып, монғолдар Перяславль қаласын, онан кейін Чернигов қаласын алып, оны өртеп күлге айналдырды. 1240 жылдың күзінде Бату Киевті талқандады, олар Польша, Венгрия, Чехияны және басқа да елдерді басып алды.
Бенвиль-о-Соль
Коммунаның INSEE коды — 88030, пошта индексі — 88270.
Алтын Орда тарихы
Алтын Орда құрылуы
Батудың екпінді жорығы барысында монғолдар кен байтақ жерге ие болды. Оның шегі батыста - Днестрге, шығыста - Ертіске, Солтүстікте - Батыс Сібір ойпатына, Оңтүстікте - Солтүстік Кавказға дейін жетті. Бату иеліктерінің құрамына оңтүстік-шығыста Солтүстік Хорезм мен Сырдарияның төменгі жағындағы жерлер енді. Оңтүстік орыс княздіктері де Батуға тәуелді болды. Осындай аса зор мемлекет шығыс деректемелерінде Көк Орда, ал орыс жылнамаларында Алтын Орда деп аталды. (Карта қою керек) Астанасы алғашында Еділ бойындағы Сарай Батуда болса, Кейін Сарай Беркеге көшірілді. Алғашында Алтын Орда деген ұғым болмаған. Бұл атау орыс деректерінде тек XVI ғасырдың аяғында пайда болған. Өтеміс қажының «Шыңғыснама» шежіресінде бұл туралы аңыз бар. Алтын Орда халқы этникалық жағынан біркелкі болған жоқ. Отырықшы аймақтарда - Еділ бұлғарлары, қала қыпшақтары, орыстар, армяндар, гректер, ежелгі хазарлар мен алан ұрпақтары, хорезмдіктер тұрды. Далалық өңірді негізінен мал шаруашылығымен айналысқан түркі тілдес қыпшақ, қаңлы, найман, қоңырат, керей, т.б. тайпалар мекендеді. Дешті Қыпшақ төңірегі мен Еділ бойына қоныс аударған монғолдар аз болған жоқ. Олар кейін жергілікті түркі тілдес халықтармен сіңісіп кетті.
Бенвиль-о-Соль
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 126 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,46 адам/км².
Алтын Орда тарихы
Алтын Орда өзін билеген хандары
Бату -1243-1255 жж, Берке -1257-1266 жж., Мөңке-Темір -1266-1280 жж., Төле Мөңке- 1280-1287 жж., Төле-Бұқа -1287-1291 жж., Тоқа-Темір -1291-1312 жж., Өзбек 1312-1342 жж., Жәнібек- 1342-1357 жж., тұсында қуатты кемеліне келіп, билігі мейлінше күшейе түсті. Егер Жошы мен Бату Монғолиядағы ұлы ханға белгілі бір дәрежеде бағынышты болса, Беркеден бастап Алтын Орда хандары өздерін тәуелсізбіз деп есептеді. Ол Батыс Еуропамен, Мысырмен, Кіші Азиямен, Үндістанмен, Қытаймен сауда-саттық жүргізді, әр түрлі кәсіпшілікпен айналысып, қолөнерді дамытты. Беркенің кезінде Алтын Орда мен Египет сұлтаны Бейбарыс арасында байланыс күшейе түсті. 1262 жылы Бейбарыс Алтын Орда ханы Беркемен өзара достық қарым қатынас орнату үшін өз елшісін жіберді. Мұнан кейін екі ел арасында әскери, сауда, діни, мәдени байланыстар орнады.
Бенвиль-о-Соль
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Алтын Орда тарихы
Алтын Орда өзін билеген хандары
Берке хан тұсында Алтын Ордаға ене бастаған ислам діні кейін Өзбек хан тұсында үстем дінге айналды. 1312ж. Өзбек хан исламды Алтын Орданың мемлекеттік діні деп жариялады. Алтын Орданың гүлденген мезгілі осы Өзбек хан (1312-1342жж.) мен оның баласы Жәнібек ханның (1342-1357жж.) билік еткен тұстары болды. Өзбек хан қалаларда медресе салдырып, мұсылмен дінінің таралуына септігін тигізді.
Бенвиль-о-Соль
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вогез департаментінің коммуналары
Алтын Орда тарихы
Алтын Орда өзін билеген хандары
Саяси өмірдің ерекше маңызды кезеңдерінде билеуші Шыңғысхан әулетінің өкілдері бастаған феодалдық алпауыт бектердің құрылтайы шақырылып тұрды. Мемлекет құрылысы әскери негізде болды. Қарулы күштер оң қол, сол қолға бөлініп, оларды ханзада-ұғландар, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы басқарды. Аса маңызды әлеуметтік қызметтерге билеуші топтың өз адамдары – ұғландар, әмірлер, даруғабектер қойылды. Мемлекеттік мекемелердің басында атақты билер мен олардың көмекшілері – бақауыл, тұтқауыл, жасауыл, қази, муфти, диуан игітіршілері, тамғашы, тартынақшылар отырды. Қалалар мен бағынышты аймақтарды басқару үшін даруғашылар (даруғабектер), басқақтар тағайындалды. Олардың негізгі міндеті жергілікті халықты бұғауда ұстау, әскердің күшімен алым-салық жинау еді. Алтын-Орда халқының қоғамдық және мәдени даму дәрежесі әркелкі болды. Монғолдар жаулап алған елдерін арнайы тағайындалған әкімдер-даруғашылар мен тамғашылар арқылы басқарды. Басқа елдердегі сияқты, монғолдар бұл жерлерде де басқарудың бұрынғы жүйесін өзгерткен жоқ. Жергілікті басқару қызмет орындарының көпшілігінде бұрынғыша жергілікті феодалдар болды, бірақ оларды монғол шенеуніктері қадағалап отырды.
Қазақстан жеріне монғолдар Шыңғысханның құқық нормаларын «Ясыларын» енгізді, онда феодал шонжарлардың артықшылықтары белгіленді. Ол бойынша жергілікті халық соғыс жорықтарына қатысу үшін әрбір он үйден (түтіннен) бір жауынгер беруге міндеттелді. Бүкіл халықтан хан әулетіне сыбаға тиіс деп есептелді және оларға ауыр алымдар мен міндеттемелер түсіп отырды. Көшпелі мал өсірушілер копчур деп аталатын салық төлеуге тиісті болды, оның мөлшері жүз бас малдан бір бас мал беру. Егіншілерден де астықтай салық алынды-әрбір он тугар егістен қазына пайдасына бір тугардың өнімі, кейбір жерлерде харадж(жер салығы) алынды. Зерттеушілер жер-жерден жаппай алынған, монғолдар белгілеген салықтың кемінде 20 түрін атап көрсетеді.
Алтын Орда хандығы берік мемлекеттік бірлестік бола алған жоқ, оның  әлеуметтік  және мәдени даму дәрежесі әртүрлі, экономикалық негізі төмен  болды. Феодалдық қатынастар дамыған сайын ішкі-сыртқы байланыстар шиеленісе түсті. 1342-1357 жылдары Алтын Орданы билеген Жәнібек хан  өлгеннен кейін, Шыңғыс тұқымынан тараған билеуші топтар арасындағы хан тағына  таласқан феодалдық қырқыс  өріс алды. Бір кезде күшейіп дәуірлеген Алтын Орда мемлекетін іштегі алауыздық  жегідей жеді. Тек 1357 -1380 жылдар арасында Алтын Орда тағында 25 хан ауысты. Оған қоса Алтын Орда қарауындағы езілген бұқара халықтың азаттық күресі өрістеді. ХIV ғасырдың аяқ кезінде Мәуереннахр билеушісі Әмір Темірдің күшті шабуылдары да Алтын Орданы әлсіретпей қоймады. 1380 жылы Куликово даласында Мамай хан бастаған монғол әскерлерін талқандаған орыс княздары Алтын Ордадан тәуелсіздік алды. Алтын Орда тарихында «дүрбелең кезең» басталды. Осындай қат-қабат қайшылықтар мен тартыстар нәтижесінде әлсіреген Алтын Орда ХV ғасырдың ортасында ыдырап, бірнеше дербес мемлекеттерге бөлініп кетті. Алтын Орда Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахань хандықтары болып бөлініп кетеді. Хорезм Ақсақ Темір мемлекетінің құрамына кірді. Сөйтіп экзогенді (ішкі) және эндогенді (сыртқы) факторлар нәтижесінде Алтын Орда мемлекеті күйреді.
Монғол шапқыншылығы жергілікті халықтар мен елдердің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына орасан зор шығын әкелді. Елдің саяси және мәдени байланыстарын үзіп, шаруашылығын күйретті. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы отырықшы, қала мәдениеті мен егіншілігі гүлденген аудандары тапталды. Қалалар мен елді мекендер Отырар, Сауран, Сығанақ, Жент сияқты ірі орталықтар қиратылып, Жетісу бойындағы қалалар құрып кетті.
Зерттеушілір монғол шапқыншылығы қазақ халқының қалыптасуының аяқталуын екі жүз жылға кешеуілдетті деп есептейді. Әрине, кез-келген сырттан таңылған әскери іс-қимыл басқыншылық (агрессивті) соғыс болып саналады. Оны еш сылтаумен ақтауға болмайды. Шыңғысханның батысқа жорықтары да ғылымда өзінің тиісті бағасын алған. Солай бола тұра, тарихтан белгілі мына бір жағдайларды да естен шығармағанымыз жөн. Империялар тарихына шолу мынаны дәлелдеп отыр. Қарудың күшімен құрылған мемлекет жергілікті халықтың топтасуын жеделдетіп, оның өз тәуелсіздігі үшін толассыз күрес жүргізіп, міндетті түрде, ерте ме, кеш пе өз мемлекетін құруына алып келеді. Империя саясаты осыған итермелейді. Шыңғыс хан негізін қалап, ұрпақтары жүзеге асырған Монғол империясының (Алтын Орда) тағдыры да осылай аяқталды. Соның бір көрінісі Қазақстан аумағындағы XІΥ-XΥ ғғ. құрылған феодалдық мемлекеттер (Шыңғысхан ұрпақтарының құрған мемлекеттері), Қазақ этносының қалыптасуының аяқталуы мен Қазақ хандығының (қазақ хандары Шыңғыс-Жошы-Орда Ежен ұрпақтары) құрылуы болды.
Ақ Орданың дербестікке ие болуы
Алтын Орданың күйреуімен монғолдардың қол астында болып келген көптеген ұлыстар мен елдер дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып Қазақстан жерінде жергілікті этникалық негізде пайда болған ірі мемлекет - Ақ Орда хандығы. 1227 жылы Жошы ханның қайтыс болуымен билік оның екінші ұлы Батудың қолына өтті. Бұл туралы Әбілғазының «Түрік шежіресінде» мынадай дерек кездеседі: «Жошы ханның өлімін естіген Шыңғыс хан қайғы жамылып, аза тұту жариялады. Ол Отчигинге Дешті Қыпшаққа аттанып, Жошы ханның орнына Сайын хан деген лақап атпен белгілі, оның екінші ұлы Батыны сайлап, оның бұл дәрежесін ағалары мен бүкіл әмірлеріне мойындатуды бұйырды... Бәрі бірауыздан оның билігін мойындады». Мұрагерлік мәселесіне қатысты бұл шешім жөнінде Рашид ад-дин «Орда інісі Батының хан тағына отыруын қолдап, әкесінің тағына оны өз қолымен отырғызды», - деп жазды. Бату Шығыс Еуропаға жасаған жорығынан оралған соң өз ұлысын әке ордасынан бөліп алды. Өз ордасының батыс шекарасын Жайықпен шектеп, одан шығысқа қарайғы жерлер ағасы Орда Ежен билігіне өтті. Ақ Орданың негізін қалаған да осы Орда Ежен. Рашид ад-дин: «кімде-кім Орда ұрпағынан келіп, Баты ұрпақтарының орнына хан болып отырмайтын, өйткені олар бір- бірінен алыста болды және әрқайсысы өз ұлысының жеке билеушілері саналды», - деп көрсетеді. Ақ Орда алғаш құрылған кезде Алтын Ордаға формальды түрде тәуелді иелік болып есептелді, ал іс жүзінде өз алдына тәуелсіз саясат жүргізіп отырды.
Жер аумағы және этникалық құрамы
Ақ Орданың шекарасы батыста Жайық өзенінен шығыста Ертіске, солтүстікте Батыс-Сібір ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін созылып жатты. Ақ Орданың негізгі халқы ерте заманнан осында мекендеген түркі қыпшақ тайпалары, сондай-ақ Алтайдан қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар болды.
Ақ Орданы билеген Орда Еженнің ордасы алғашында Ертіс алқабында Алакөл маңында, яғни әкесі Жошы ханның алғашқы қоныстарында болды. Ақ Орда хандарының кестесіне сүйенсек онда он бір хан билік құрған. Оларды билеген уақытына қарай мынадай ретпен тізеді:
Ішкі және сыртқы саясаты. Шаруашылығы
Ақ Орданың әскери-саяси күшінің шырқау шегіне жетіп күшейген мезгілі Шымтайдың мұрагері Ұрыс ханның тұсы. Осы кезде Алтын Орда тағы үшін болып жатқан билікке таластан Ақ Орда билеушілері де шет қалмады. Ерзен мен Мүбарак хандар тұсында Ақ Орда Алтын Ордадан оқшаулана бастады. Мүбарак хан 1327-1328 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған. 1361 жылы Ақ Орданың билеушісі болған Ұрыс хан өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағына отыруға күш салды. 1368-1369 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырады. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары Еділ бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, Хажы-Тарханды (Астраханды) қоршауға алды. Кама бұлғаларының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, 1376 жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті Мамайға беруге мәжбүр болды. 1377 жылы Ұрыс хан қайтыс болып, Ақ Орда иелігі оның баласы Темір Мәлікке көшкенді. Бірақ осы кезде Маңғыстау Үстіртінің билеушісі - Жошы әулеті Түй Хожаның баласы Тоқтамыс Орта Азия әміршісі Ақсақ Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды, сөйтіп 1379 жылы өзін Ақ Орданың ханы деп жариялады. Ақ Орданың көптеген әмірлерінің қолдауына ие болған ол 1380 жылы Сарайды, Хажы-Тарханды, Қырымды және Мамай ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі нәтижесінде мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ, осыдан кейін ол Әмір Темірдің қамқорлығынан босануға тырысады. Бірақ 1388, 1391 және 1395 жж. Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда құлдырады. Темірден жеңілген Тоқтамыс Сібірге қашып кетті. Оны 1406 жылы Сібір ханы Шәдібек өлтірді.
Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан Х1Vғ. соңы –ХV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреді. Барақ хан ішкі талас-тартыстар мен сыртқы шабуылдарды тоқтата алмады. 1428 жылы Барақтың өлімінен кейін маңғыттық Едіге ұрпақтары Шығыс Дешті Қыпшақтың біраз бөлігіне өз билігін таратса, солтүстікте шайбаниліктер бас көтере бастады. Шайбанилік Әбілқайыр хан XΥ ғ. ортасында Ақ Орданың біраз жерлерін басып алды. Биліктен айырылған Орыс хан ұрпақтары оңтүстікке, Сыр бойына қарай ығысты. 1446 жылы Әбілқайыр Ақ Орданың астанасы болған Сығанақты басып алды.