cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үйсін күнбиіне ұзатылған Хань қыздары
1. Қатты торығудан барып ауруға шалдыққан не өзіне өзі қол жұмсаған. Мүмкін ол әсілі Үйсінге келгісі жоқ қыз, яғни Жау Жюн қағанкеге (кейінгі заманда тәңірқұтқа ұзатуды өзі тіленіп тұрып алған, Хань патшасы шығарып саларда ғана көріп, ересен сұлулығына қатты тәнті болған, соғанға шейін бұл қызды өзіне көрімсіз деп айтып келген жанды өлтірткен Уаң Жаужюн сұлуға) ұқсамайтын райдағы қыз. Оның әкесі, Жяңду деген жердің ханы Лю Жян (刘建) - әрине Хань әулетінің атақағаны Лю Баңның тұқымы. Бірақ, б.з.д. 121 жылы Лю Жян патшаға қарсы көтеріліс жасап, жеңілгесін өзін-өзі өлтірген адам болғандықтан, Лю Шижюннің өзінің Үйсінге ұзатылуын жер аудару сипатында сезінуі де ғажап емес. Ал, Профессор, аса атақты ғалым Жаң Шиман “Үйсін қазақтары туралы зерттеу” деген еңбегінде: Лю Шижюн күнбише “өзінің төркінінен ертіп келген нөкер, қорғаушы, кәнизек, әтек, т.б. жүздеген адамының күтуімен ордада тірі жесір болып отыра берді. Тек құрғақ атағы болмаса, бір жылдан астам мезгіл ішінде күнбидің дидарын бір-ақ рет көрген болатын” дейді. “Ханьнамада” да “Ол... жылына бір рет күнбимен кездесіп, дәм-тұз таттырып тұрды. Оның оң-сол қол ақсүйектеріне ақша тарту ететін” делінген. Нығымет Мыңжанұлы: күнбидің “Хань әулеті ханышасы Шижюнді айттыруы оған некелену үшін емес, тек саяси дипломатиялық мақсат үшін еді... Жаң Шиманның бұл пайымдауы шындыққа үйлеседі” деп бұл байланысты расқа шығара түседі. Мұның бәрі көңілі нәзік қызды құсалану сықылды ықтималдықтарға итеруі әбден мүмкін. (мына сурет ҚХР Құлжа қаласындағы Лю Шижюн мұражайындағы Шижюн мүсіні)
2. Қастандық болған. Сыртқы күштегі ғұндар жағынан немесе Үйсін ішіндегі Ханьге қарсылар тарапынан қастандық болуы мүмкін. Осыдан жарым ғасырдан соң Лю Жиеюдың Нәби күнбиді өлтіруді жоспарлап, іске асыра алмай қалғанын (жаралы күнбидің Лю Жиею ордасынан қашып құтылғанын) еске алғанда, үйсіндер ішінде де Лю Шижюнге қас қылғысы келетіндер барлығына күмәнданудың орны жоқ.
Дереккөздер
Санат:Үйсіндер
Кетль
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Лаба Чамлык өзенінің құйылысынан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Су бэйхай
Су Бэйхай (1917, Ганьсу провинциясы – 2000, Үрімші) – қытай тарихшысы. Шыңжаң университетінде дәріс берген. Оның еңбектері Қытайдың Батыс өңірінің тарихын, географиясын, соның ішінде қытай қазақтарының тарихын зерттеуге арналған. Қазақ тілін білген. Ең көлемді 4 томдық “Қазақтың жалпы тарихы” (2003) еңбегінде қазақ ұлтының шығу тегінен бастап қазірге дейінгі тарихы қамтылған. Сондай-ақ “Қазақ халқының мәдениет тарихы” (1989) деген еңбегінде қазақ халқының көне дәуірден қазірге дейінгі қоғамдық құрылысы, мәдениеті, әлеуметтік жағдайы айтылған. Ол “Батыс өлкенің тарихы мен географиясы”, “Ұйғыр халқының тарихы”, “Моңғолия және батысқа сапар”, “Шыңжаң тарихы”, т.б. да жүзден астам ғылыми-зерттеу еңбектерін жазған. Бұл еңбектерде Қытайдағы аз ұлттардың тарихы мен мәдениеті Қытай мемлекетінің ұлттық мүддесі тұрғысынан жазылып, кейбір деректер өз ыңғайына қарай бұрмаланған. Қытайдағы аз ұлт өкілдерін қытай ұлтының құрамдас бөлігі ретінде санау, олардың тарихын Қытай мемлекетінің тарихымен тығыз байланыстыру сияқты пиғылы да көрініс тапқан.
IC 4804
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62685, ESO 141-18.
Сыртқы сілтемелер
IC 4804 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Су бэйхай
Пайдаланған сілтемелері
Санат:Тұлғалар
Аяко Кавасуми
Аяко Кавасуми (жап.  川澄 綾子 Кавасуми Аяко, 1976 жылы 30 наурызда дүниеге келген)-жапон халқының J-Pop-әншісі және сэйю. Жапонияның астанасы-Токио қаласында туылған. Бейсбол ойының ұнатады және де  Yakult Swallows командасын жақсы көреді. Фортепианоны ойнай отырып, өз шеберлігін танытады.
Вокал в аниме
Санат:Жапония әншілері
Санат:30 наурызда туғандар Санат:1976 жылы туғандар
Созықтабан
Созықтабан – Бəйбіше жəне Бормойнақ жоталарының аралығындағы төбе.
Географиялық орны
Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Қаракеткен ауылының солтүстік-батысында 154 км жерде орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 235 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км. Жер бедері жонды белесті, етегі тақырлы келген.
Дереккөздер
Санат:Жалағаш ауданы таулары
Бральвиль
Бральвиль (Bralleville) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Нанси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,39 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54094, пошта индексі — 54740.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 181 адамды құрады. Халық тығыздығы — 41,23 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
Экологиялық аудит
Экологиялық аудит — экономикалық субъектілер қызметінен келетін экологиялық тәуекелдің ауқымын айқындау жоне оларды төмендету, болдырмау мақсатымен олардың қызметінің ұлттық табиғат қорғау заңдарының талаптарына, таңдаулы экологиялық іс-тәжірибеге немесе компанияда қабылданған саясатқа сай келуін тәуелсіз бағалаудың арнаулы рәсімі. Ішкі және сыртқы Экологиялық аудит түрлеріне бөлінеді.
Киргизка (Яя тармағы)
Киргизка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яя өзенінің сол жағалауынан 147 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Зейiннiң бөлiнуi
Санат
Жантану негіздері
Галл (ботаника)
right|thumb|320px|Үйенкі жапырақтарының бетіндегі галлдар Галл (galla — сия жаңғақ) немесе цецидия — ауру қоздығыш немесе зиянкестер әсерінен болатын өсімдік бойындағы патологиялық өзгеріс.
Дереккөздер
Санат:Ботаника Санат:Өсімдіктер патологиясы
Қайырғали Үсенғалиұлы Қожанбаев
Қайырғали Үсенғалиұлы Қожанбаев (1.01.1938 жыл, Гурьев облысы) - дирижер. Қазақ.
Әкесі - Қожанбаев Үсенғали, ҰОС-да хабарсыз кеткен. Анасы - Қожанбаева Оңайтуған, марқұм, сатушы болып жұмыс істеген.
Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1964), оркөстрдің солисі, халық аспаптар оркестрінің дирижері. «Дүние» университетінің профессоры (1998). Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры (2005). 70-тен астам әннің және домбыра мен халық аспаптар оркестріне арналған 10 күйдің авторы.
КОКП мүшесі (1972-1991).
Дереккөздер
Санат:1 қаңтарда туғандар Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар Санат:Күйшілер Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері Санат:Қазақстан дирижерлері Санат:Дүние университетінің профессорлары Санат:Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессорлары Санат:Қазақстан сазгерлері Санат:Ақтөбе гуманитарлық колледжі оқытушылары Санат:Ақтөбе музыкалық училищесінің директорлары Санат:Дүние университеті оқытушылары Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері Санат:Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті оқытушылары
Геодезиялық биіктік
Геодезиялық биіктік - жер бетіндегі мәлім нүктеден референц-эллипсоид бетіне дейінгі қашықтық немесе нүктенің геоид бетінен биіктігі.
Геодезиялық биіктік нүктенің абсолют биіктігі мен осы нүктедегі биіктіктер аномалиясының қосындысы ретінде анықталады. Барлық инженерлік есептеулер мен құрылмаларда абсолют биіктіктер пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Әскери қауіпсіздік
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясаты
Дүниежүзілік соғыс ашу және жаппай қырып жоятын қарудың ядролық та, басқа да түрлерін қолдану қатері төмендеді. Көп жақты әлемнің қалыптасу үрдісі дәйекті даму үстінде. Қару-жарақты бақылау, әлемдегі тұрақтылық пен қауіпсіздікті ұлғайту саласында айтарлықтай ілгерілеушілікке қол жеткізілді.
Ұрық
Ұрық (грек. embryon) — адам мен жануарларда аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы нәтижесінде түзілген бір жасушалы жаңа организм (зигота). Ұрықтың дамуы негізінен жұмыртқа жасушаларының қабықшаларында немесе аналық организмнің арнайы мүшелерінде өтеді (қараңыз Ұрықтың дамуы. Ұрық қабықшасы). Өсімдіктерде ұрық зиготадан дамып, жетілген жаңа дарабастың бастамасы болып саналады. Өсімдіктердегі ұрықтық дамудың ең қарапайым түрі жасыл балдырлардан (спирогирадан) байқалады. Спирогира зиготасы спорофитті жіпше түзбейді, ол бірден мейоз процесіне өтеді. Ал қоңыр балдырларда (фукуста) зигота субстратқа бекініп барып бөлінеді, содан кейін өсу нүктесі (таллом) бар ұрықтық дене түзеді. Мүктәрізділерде ұрық аналық организм гаметофитте өседі. Ол осы жерде қоректеніп, әрі қарай споралартүзілетін спорогенді ұлпа түзеді. Мұндай ұрық типі басқа жоғары сатыдағы организмдерде кездеспейді. Ежелгі жоғары сатыдағы өсімдіктерде (псилофиттер) ұрықтың дамуы гаметофит ұлпасында өтіп, онда зиготаның тізбекті бөлінісі жүрген. Төменгі бөлігіндегі жасушалардан сабақ қалыптасады, ал жоғарғы жағындағы екі аналық төмпешіктен өсу нүктесі (меристема) дамиды. Бұл жерде ұрық қарама-қарсы (поляризацияланған) құрылымға ие, яғни бір бөлігі жер үсті бөлігін құраса, екінші бөлігі тамырды құрайды. Плаунтәрізділерде ұрық болашақ ұрықтың жапырақшалары бар екі симметриялы төмпешіктер түрінде болады. Қырықбуындарда ұрықтың дамуы болашақ өркенге, тамырға, бірінші жапыраққа және сабақшаға бастама болатын дұрыс сегменттелген төрт аумақтан тұратындығымен сипатталады. Қырыққұлақтәрізділерде зиготаның алғашқы екі бөлінуінен пайда болған төрт жасушадан өркеннің ұшы, бірінші жапырақ, тамыр және сабақша дамиды. Ашықтұқымдыларда ұрық дамуының алғашқы циклі бос ядролы немесе ценоцитті кезең деп аталады. Келесі ретте ол жасушаға айналып, сонан соң ғана сабақтың өсу нүктесі, тамыры және дән жарнағына бастама болатын төмпешіктер түрінде болады. Көптеген жабық тұқымдыларда зигота апикалды және суспензорлы жасушаларға бөлінеді.
Әскери қауіпсіздік
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясаты
Сонымен бірге, әлемде болып жатқан орасан зор өзгерістерге кейбір күрделі және қарама-кайшы үрдістер тән: бір жағынан — әлемдік қоғамдастық ынтымақтастықты кеңейту және даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешу, жанталаса қарулану мен ядролық қарудың таралуын шектеу жөнінде нақты шаралар қолдануда; екінші жағынан — қауіпсіздіктің жаңа ошақтары мен қатерлері пайда болуда, олардың ішінде әр турлі әскери қақтығыстардың туындау мүмкіндігінің артуы, экстремизмнің, халықаралық терроризмнің, ұйымдасқан қылмыстың таралуы, қару мен есірткінің заңсыз айналымы мейлінше кауіпті болып табылады.
Ұрық
Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Әскери қауіпсіздік
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясаты
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін:
Қазақстан Республикасы мемлекеттің пәрменді әскери ұйымдастырылуына сүйене отырып, өз қарамағындағы күштердің, құралдар мен ресурстардың күллі жиынтығымен әскери кауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Сонымен бірге Қазақстан Республикасы елдің әскери қауіпсіздігіне қатерлердің алдын алудың, тұмшалаудың және жоюдың саяси-дипломатиялық және басқа да әскери емес құралдарына ден кояды.
Ұрық
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Әскери қауіпсіздік
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз етуге басшылық жасау
Әскери доктринаға сәйкес әскери қауіпсіздікті қамтамасыз етуге басшылық жасау:
Ұрық
Дереккөздер
עובר Bilig
Әскери қауіпсіздік
Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз етуге басшылық жасау
Қазақстан Республикасының әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі қызметті Қазақстан Республикасының Президенті — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы басқарады.
Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі Қазақстан Республикасы Президентінің азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы шешімдерін жүзеге асыратын қорғаныс пен кауіпсіздік мәселелері жөніндегі консультативтік кеңесші орган болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс Санат:Қауіпсіздік
Балтабек Мұқанұлы Қуандықов
Балтабек Мұқанұлы Қуандықов 1948 жылы 21 тамызда Гурьев облысы Мақат ауданы Мақат кентінде туған.
Дереккөздер
<References/>
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:1948 жылы туғандар
Сан-Жуан-да-Парауна
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2132 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 305,357 км² шамасында. Халық тығыздығы — 7,0 адам/км².
Санат:Гояс елді мекендері
Сауль Кравитто
Сауль Кравиотто Риверо (Saúl Craviotto Rivero; 3 қараша 1984) — испаниялық байдарка және каноэ есуші, төрт бірдей жазғы Олимпиада ойындарына қатысты.
2008, 2016 жылғы Олимпиада чемпионы, 2012 және 2020 жылғы Олимпиада күміс жүлдегері, 2016 жылғы Олимпиада қола жүлдегері.
2009, 2010, 2011 жылғы әлем чемпионы.
Ходовая (Сосьва тармағы)
Ходовая — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сосьва өзенінің сол жағалауынан 611 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сосьва өзені бастауынан Морозково ауылындағы Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері
Бәстесу
Бәстесу (Бәс Бәсеке) - ас пен жиын-тойда, кейбір жағдайда күнделікті өмірде көпшілік жиналып қалған кезде болатын бәсеке, талас, тартыс, жарыс. Бәстесутің көптеген түрлері бар. Күш сынасу, ауыр тас көтеру, өгізді, түйені көтеру, Судан жүзіп өту, бір қойдың етін бір өзі жеп кету, үлкен малдың тобығын жұту, күрес, мергендік сайысы, жаяу жарыс т.б. Бәстесу шарты бойынша берілетін бәйге ұтылған жақ немесе ұйымдастырушылар тарапынан тігіледі. Бәстесу көпшілік алдында өтеді. Жеңімпаздар құрметке бөленіп, мақтау алады. Оның есімін де жұрт ұмытпай айтып жүреді. Байырғы ортада құлқыны құдықтай обырлар тегене толы етті жеп Бәстесу сынасқан. Мешкейлер алдына таудай ет, көлдей қымыз тартып, «құспай жеп кетсең, тоғыз қара беремін, ал жей алмасаң, сен тоғыз қара бересің» деп Бәстесуге түскен. Дәстүрлі ортада белгілі шартпен қой сойып, Бәстесу тігу салты болған. Бәстесуге негізінен 3-5 жас аралығындағы семіз қой тігіледі. Кейде оны әдейі жемдеп семіртеді. Мұндай Бәстесуді көбінесе, бойдақ қойын «қоздатып», оңай олжа табамын деп үміттенген орта шаруалар жасаған. Бұдан құлағдар болып, Бәстесіп жеуге бел байлаған жігіттер қойды көріп, оны неше кісінің жеуіне беретінін қойдың иесімен келіседі. Тауысып жеп, сорпасын ішіп кетсе, құны сұралмайды. Тауыса алмаса, алдын ала келіскен шартқа сәйкес, ең кемі, тоқтылы қой немесе кісі басы бір тоқтыдан төлейді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев (1 тамыз 1946 жыл, Қызылорда облысы - 2 сәуір 2013 жыл, Алматы қаласы) – белгілі ғалым, Қазақстанда отандық инженерлік-педагогикалық білімнің негізін қалаушы, техника ғылымдарының кандидаты (1981), доцент (1984), КСРО-да инженерлік педагогика саласы бойынша тұңғыш қорғаған ғылым докторы (1991), профессор (1993), Ресей Білім Академиясының  академигі (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003), Қазақ Білім академиясының академигі (2005), Қазақстан Республикасы Ұлттық Инженерлік академиясының академигі (2010), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (2013).
Шыққан тегі, отбасы
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев 1946 жылғы 1 тамызда  Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Бірлестік колхозы (қазіргі Шиелі ауданы, Бірінші Май кеңшары) дүниеге келді. Байзақтың әкесі Момынбай елге, халыққа белгілі, сыйлы, беделді колхоз басқарған азамат болған (Байзақ дүниеге келгенде құжат толтыру барысында қателік кетіп, аты-жөні Момынбаев Байзақ Көпірбайұлы деп жазылған. Дұрысында Көпірбаев Байұзақ Момынбайұлы болуы тиіс).
Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан.
Байзақтың әкесі Момынбай Көпірбайұлы 1894 жылы Қармақшы ауданында дүниеге келген. Атасы Көпірбай егіншілікпен айналысып, қарапайым еңбегімен күн көрген дихан болған. Ата-анадан ерте айырылған Момынбай  бала кезден  еңбекке араласып, шаруашылық түрлерін жетік игере бастайды. Осылайша өзінің адал еңбегі мен жауапкершілігінің арқасында 1924-1931 жылдары алғашқы ауылдық Кеңестің төрағасы болып сайланған. 1932 жылы Қармақшы аудандық партия комитетінің екінші хатшысы болып сайланған оған сол заманғы кеңес үкіметінің құйтырқы саясатының кесірінен «байдың құйыршығы» деген жала жабылып, 12 жылға бостандығынан айырылған. Бірақ нағыз кедей шаруа-диханның баласы Момынбай  кейін ақталып, Оңтүстік Қазақстан облысынан елге оралған екен. Бұл жөніндегі құжаттар облыстық әкімшіліктің  мұрағатында сақтаулы.
1934 жылы Сырдария ауданы Калинин (қазіргі «Амангелді» ауылының бөлімшесі) атындағы колхозға төраға болып келеді.
''«1937 жылы «Асау», «Бестөбе», «Ақкөл» серіктестіктері қосылып «Калинин артелі» болып ұйымдасқан. Ал келер жылы «Шолақ арық», «Зіңкетер», «Қазыбай», «Бестөбе», «Ақжар», «Ақкөл» артельдерінің іріленуіне байланысты «Ленин» атындағы колхоз құрылған. Момынбай Көпірбаев төрағасы болып тағайындалады. Осы кезеңде колхоздың экономикасы артып, әл-ауқаты жақсара түскен. Шаруашылықтың жұмыстары жүйеленіп, қуатты ауыл шаруашылығы техникалары келе бастады»'' деп жазды Сырдария аудандық «Тіршілік тынысы» қоғамдық-саяси газеті. Аталған газеттің 2016 жылғы 12 қарашадағы №88 (8496) санында жарияланған «Әлеуеті артқан Аманкелді» мақаласынан алынған бұл үзінді Момынбайдың ұйымдастырушылық шеберлігін, елді топтастырудағы қажыр-қайратын дәлелдей түседі.
Қызметтің қай саласында болсын, Момынбайдың халықтың игілігі үшін еңбек еткендігі, әсіресе су шаруашылығын дамыту бағытында келелі істер тындырғанын жергілікті халық жақсы біледі. "Қосапан" (қазіргі мемлекеттік Жетікөл каналы), "Тасарық", "Қожа-Арық" (қазіргі Тасбөгет қыстағынан көшкен "Бесарық" ауылының орны) тағы басқа каналдарды салуға тікелей үлес қосты. Арнайы білім алмаса да зеректігімен су маманына айналған, өз ісінің білгірі Момынбайдың көпке үлгі етер өнегесі мол.
Бір жылдары Сырдария өзені көктемде қатты тасып, елге қауіп төнгенде Момынбайдың білгірлікпен айтқан ұтымды шешімі арқасында Қызылорда қаласы су астында қалудан аман қалғанын ел ұмытқан жоқ. Сол кезде ішінде Мәскеуден келген генаралы бар, Кеңес одағының талай мамандары қанша кеңес құрса да, апаттың алдын алудың амалын таппай тосылған. Момынбай «қазақтың қарабурасы» деген тәсіл ұсынып, Сырдарияның Бөрібай сағасын бөгеп, Қызылорданың халқын судың қатерінен аман алып қалған.
Қарабура әдісі дегеніміз - ұзын тал мен қамысты шише ұзыннан төсеп, ортасын шөппен, жыңғылмен, топырақпен толтырып, киізше орап тастау. Бір қарабураның салмағы бір тоннадан кем емес, ұзындығы ең кемі 10- болу керек. Қарабура суға түсіргенде ағынға қозғалмай, лаймен араласып су түбіне шөге бастайды. Сөйтіп бірінің үстіне бірін қоя берсе, біріне-бірі үйлесіп өзінше бөгет болады. Бұл әдісті Момынбай іс жүзінде әр топқа өзі көрсетіп, қалай істеуді үйретіп шығады. Осының нәтижесінде қанша күн байлауға көнбей жатқан Бөрібайдың арнасы жуасып, қалпына түседі.
Бар болғаны 4 кластық білімі ғана бар, жастайынан ел мен жердің сырын біліп өскен Момынбайдың бұл шешіміне бәрі таңдай қақты деседі. Момынбайдың осы баға жетпес еңбегі туған елінің тарапынан еленіп, «Тасбөгет» кентіндегі көшеге аты («Көпірбаев Момынбай» көшесі) берілген. Бойындағы даналық пен даналық, зеректік пен білгірлік, еңбекқорлық пен жауапкершілік туа бітті қанындағы тектілікпен сабақтаса ұштасып, саналы ғұмырын ел қажетіне арнаған Момынбайдың есімі мәңгіге тарихта қалды.
Осындай халқына абыройлы Момынбайдың ұлы Байзақтың дүниеге келуі де ерекше тылсым сырға толы екендігін ауылдастары мен замандастары айтып отырады. Момынбай бірінші жары Моншақ қайтыс болғаннан кейін екінші рет Дәмегүлмен бас қосады. Олардың Әлиасқар деген тұңғыш ұлдары бір жастан асып қайтыс болады. Бұл, әрине, жастары кеп қалған ерлі-зайыптылар үшін үлкен соққы, бас көтермес қайғы еді. Содан олар қазақ халқының ежелгі әдет-ғұрпымен әулие-әмбие жағалап, күні-түні Алла тағалладан бір перзент сұраған екен. Осындай күндердің бірінде Момынбайдың көршісі, жан досы, замандасы, ауылдық кеңестің төрағасы Жанахмет түсінде олардың алда үш ұлды болатынын көргенін айтып, қатты қуантады. Бір қызығы, Жанахмет дүниеге келер ұлдардың аттарын: Өмірзақ, Жанұзақ, Байзақ деп қоюларын қалап, бата берген екен. Осылайша анасы Дәмегүлдің 42 жасында-Өмірзақ, 44 жасында-Жанұзақ, 50 жасында-Байзақ өмір есігін ашқан. Кенже ұлдары Байзақ өмірге келгенде әкесі Момынбай 52 жаста екен.
Бұл туралы «Біз бұл қиялға, аңызға, ертегіге бергісіз ерекше уақиғаның, жөні белек жайттың шындығын бірінші рет Жанахметтің баласы, Момынбайдың талай рет атын байлаған, қолына су құйып, қонағын жайлаған, қазір елге, халыққа белгілі, сексеннің сеңгіріне шыққан Орақбай ақсақалдан, уақиғаның бас кейіпкері Байзақтың өз ауыздарынан есіттік» деп жазды қоғам қайраткері Сейілбек Шаухаманов өзінің  «Жүрген жері Мысыр шаһар еді» деген естелігінде («Академик» жинағы, 2014).
Байзақ текті тұқымнан шыққан. Руы - Он екі ата Байұлының Алтын Мәметек руы. Оның жетінші  атасы - тарихта аты мәлім Сәлтеке би Мәметекұлы. ХІХ ғасырдың басындағы деректер бойынша, Сәлтеке бидің ұрпақтары Туған би мен Барқы батыр алтын руының бес мың шаңырағын басқарып, Троицк мен Бұқара арасында сауда жүргізген. Барқы есімі алтын руына ұран болған. Барқының  баласы Науша батыр болса, Наушадан  тарайтын Байназар би Сыр елінде «шешендіктің дүлдүлі» атанған, еліне аты мәшһүр, айтулы би болған.
Байназардан - Тобжан, Көпірбай, Көпешбай туған. Байназардың үлкен ұлы Тобжан да Сыр елінің үш жүздің айтулы биі болған, оның аты «Қазақ энциклопедиясына» енгізілген. Сыр елінің атақты ақын, жыршылары - Тұрмағамбет Ізтілеуов, Сейтжан ақын, Шораяқтың Омары т.б. көптеген айтулы ақын-жыршылардың жырларында алтын Тобжан би есімі көп кездеседі. Көпірбай (Байзақтың атасы) - Тобжан бидің туған інісі. Көпірбай ата да тегіне тартқан әділ, ақылды, өткір тілді  болған екен. Көпірбайдың тағы бір қасиеті, мал-жанды, әсіресе жылқыны сыртынан сынап, танитын көрегендік қасиеті болған және сол айтқаны дәл келіп отырған.
Міне сол Көпірбайдан - Момынбай, Момынжан туады. Момынбайдан - Зүбайра (Боша), Қанымкүл, Ханбибі (Тай) деген қыздар, Өмірзақ, Жанұзақ, Байзақ деген ұлдар туған.
Байзақтың әкесі Момынбай 1970 жылы, ал анасы Дәмегүл 1976 жылы өмірден өтті.
Балалық  шағы
Байзақ баланың кенжесі болғандықтан, әке-шешесіне еркелеп өседі. Жас кезінен өте алғыр болып, мектепті үздік оқиды. Алғаш №3 ауылдағы жеті жылдық мектепте 3 сыныпқа дейін білім алған. Бірінші сыныптың қысқы демалысынан кейін сабаққа келгенде оның оқуға зеректігіне таңқалған мұғалімдерінің бірі «Момынбайдың баласына 5-тен басқа баға жоқ, 6-10 деген бағалар болса да соған лайық» деп мақтаса керек. Қазақ халқындағы «тіл-көз» деген нәрсе ме, әлде шынымен оқыс оқиға ма, әйтеуір сол күні Байзақ аяғы тайып құлап, жамбас, ортан жілігі сынып кетеді. Әпкелері Қанымкүл мен Ханбибі (Тай) 10-15 шақырым жердегі көрші ауылға жаяулатып, сынықшы әкеліпті. Байзақ содан үш ай сабаққа қатыса алмайды. Бірақ сол ынтасының, ізденімпаздығының арқасында қатарынан қалмай, тоқсанды беске аяқтаған екен.
Кейіннен Байзақ әкесінің қызметіне орай қазіргі Махамбетов ауылына ауысқан. 1957-1959 жылдары Қызылорда қаласындағы №143 мектепте оқыған. 1964 жылы осы қаладағы Ғани Мұратбаев атындағы №171  орта мектепті аяқтады.
Байзақ мектептің қоғамдық жұмыстарына белсене қатысқан үздік оқушы ретінде және сыныптастары арасында көпшіл, ақжарқын, аңқылдаған мінезімен ерекше есте қалды.
Білімі
Мектепті жақсы аяқтаған Байзақ арман қуып, Алматыға аттанады. Сол арман оны 1964 жылы Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтының механика факультетіне алып келеді. Бұл оқу орны - Алматы қаласындағы инженер-механик мамандығымен қатар ауыл шаруашылығына қажетті кәсіби мамандарды дайындайтын іргелі оқу орны болатын. Байзақ аталған оқу орнын 1969 жылы ауылшаруашылық жұмыстарын механикаландыру мамандығы бойынша бітіріп, инженер-механик біліктілігін алады. Оның көп адамның, әсіресе қазақ жастарының тісі бата бермейтін инженер мамандығын таңдауына аталас ағасы Бәйімбетов Өмірбектің септігі тиеді. Ол кісі де Қызылордадан келіп, осы факультетке оқуға түскен. Өмірбек әрбір  демалысында өзінің тетелес інілеріне осы факультеттегі оқу үрдісі туралы қызықтыра  әңгімелеп отыратын.
Қазақ халқында «Адалдық жүрген жерде адамдық жүреді» деген  тамаша тағылымды сөз бар. Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев институтта оқыған жылдары бойындағы табиғи тазалық пен ерен еңбекқорлықтың, терең ақыл мен кісілік келбеттің арқасында курстастары арасында зор беделге ие болды. Сол кездегі елге танымал И.В.Сахаров, М.Р.Алшынбаев, И.Қ.Қыпшақбаев, А.Е.Ержанов сынды ұлағатты ұстаздардан білім алды.
Қызмет жолы
Оқуды үздік аяқтаған Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев жолдамамен 1969 жылы сол кездегі ауыл шаруашылығы ғылымының ордасы болып табылатын Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының машина-трактор паркін пайдалану зертханасының инженері қызметіне орналасады. 1970-1973 жылдары білім-ғылымға деген зор ынтасы мен  еңбекқорлығы арқасында өзі білім алған Еңбек Қызыл Ту орденді Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтына оралып, тракторлар мен автомобильдер кафедрасында ассистент болып қызмет атқарады.
Ғылыммен етене айналысуды  мұрат еткен ол 1973-1976 жж. Қазақ ауылшаруашылығын механикаландыру және электрлендіру Ғылыми-зерттеу институтының аспиранты болып, ізденіс жолына түседі. Жас ғалымның алғырлығына сол кездегі үлкен буын ғалым-ағалар назар аударады. Көп ұзамай (1976-1981жж.) Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтының «Тракторлар мен автомобильдер» кафедрасына қызметке шақырылып, оқытушылықпен  (инструктор, ассистент) етене айналысты. Осында Еңбек сіңірген өнертапқыш, доцент Г.Д.Бернштейн, ұлағатты ұстаздар М.Алшынбаев, И.Қыпшақбаев, Қ.Жамбаев сынды елге есімдері белгілі ғалым-оқытушылардың тәлім-тәрбиесін көрді, ұстаздық қызметтің қыр-сырын меңгерді. Ол ұстаздық қызметпен  ғылыми ізденісті қатар алып жүріп, 1981 жылы Ленинград ауылшаруашылық институтында академик И.Қ.Қыпшақбаевтың жетекшілігімен тракторлар динамикасы бойынша диссертациясын сәтті қорғайды, техника ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. Әрине, бұл үлкен жетістік болатын. Себебі елден жырақ жерде, орыс тілінде, оның ішінде техника саласынан кандидаттық қорғау екінің бірінің қолынан келмейтін биік белес болатын. 1982 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтының тракторлар және автомобильдер кафедрасының доценті қызметін  атқарды, 1984 жылы Жоғары аттестациялық комиссияның шешімімен доцент ғылыми атағы берілді.
1993 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинеті жанындағы Жоғары аттестациялық комиссияның шешімімен педагогика мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді.
1993-1996 жылдар аралығында - Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының  педагогика және психология саласы бойынша сараптау кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды.
1996-1998 жж. Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінің инженерлік педагогика  кафедрасының меңгерушісі болды.
Қазақ аграрлық ғылым-білімінің қара шаңырағы - қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде жоғары педагогикалық, ғылыми ізденушілік және ұйымдастырушылық қабілетін шыңдаған Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев еліміздің ірі білім мен ғылым орталықтарында басшылық қызметтерді жемісті атқара білді.
1998-1999 жылдар аралығында Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім проблемалары институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, хатшы-академигі, директордың міндетін атқарушы қызметтерінде болды.
2000 жылы Ресей білім академиясының академигі болып сайланды.
2001-2002 жылдар аралығында Қазақ Ұлттық аграрлық университетінің қолданбалы  механика және инженерлік педагогика кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды.
2003-2005 жж. Ғылым мен техниканы дамытуға зор үлесін қосқан ғалымдарға арналған Мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері болды.
2005ж. Қазақ білім академиясының академигі болып сайланды.
2005-2007 жылдар аралығында Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының  вице-президенті   қызметін атқарды.
Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ Білім академиясында, Ұлттық Ғылым академиясында жауапты қызметтерде жүріп кәсіптік білім реформасына үлкен көңіл бөлді. Кәсіптік педагогиканың іргелі проблемалары бойынша ғылыми-зерттеу бағдарламаларымен де жүйелі айналысты.
2006-2007 жж. Қазақ Ұлттық аграрлық университеті кәсіптік педагогика кафедрасының профессоры болып қызмет етті, шәкірттер дайындады. Ұзақ жылдарғы жемісті ұстаздық қызметінің нәтижесінде 2007 жылы «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері атанды.
Қорқыт ата университетіндегі басшылық қызметте білім беру сапасын арттырумен қатар шетелдік байланыстарды күшейтуге тікелей ықпал етті. Канадалық Оңтүстік Альберт технологиялық институтымен біріккен ғылыми жобалар орындау іске асырылды. Сонымен бірге Ұлыбритания, АҚШ, Израиль, Ресей сынды мемлекеттердің жетекші оқу орындары және ғылыми орталықтарымен байланыс орнатылып, жас ғалымдардың тәжірибе алмасуына мүмкіндіктер жасалынды. Ол әсіресе мамандарды кәсіби дайындауға, олардың жан-жақты тұлғалық дамуына, ұлттық рухани құндылықтарды қалыптастыру мәселелеріне де баса назар аударды. Бейжіңде өткен ХХІХ Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан 131 қазақстандықтың 11-і аталған университеттің студенттері болуы да оның спортқа деген үлкен жанашырлығын көрсетеді. Ол қазақстандық зілтемірші, Олимпиада ойындарының екі дүркін, әлемнің төрт дүркін чемпионы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері Илья Ильиннің кәсіби спортшы болып қалыптасуына үлкен ықпал етті. Ол басқарған жылдары университеттің «Сейхұн-КАМ-ҚМУ» қыздар гандбол командасының 9 мүшесі гандболдан республика құрамасының сапында болды.
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев сонымен бірге Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Дидар» фольклорық-этнографиялық ансамбліне жан-жақты қолдау көрсетті. Соның нәтижесінде ансамбль көптеген республикалық, халықаралық конкурстар мен фестивальдерге қатысып, жүлдегер атанды.
Б. Момынбаев 2010жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академигі, 2013 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылыми Академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды.
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев - КСРО-дағы инженерлік педагогика саласындағы тұңғыш доктор
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев еліміздегі инженерлік-педагогикалық білімінің негізін қалаушылардың бірі болып табылады. Ол өз қызметіне деген зор ынтасы мен ғылымдағы іргелі жетістіктерінің негізінде 1984 жылы Еңбек Қызыл Ту Орденді Қазақ ауылшаруашылық институтында алғаш «Инженерлік пәндерді оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» (1990 жылдан кейін «Инженерлік педагогика» деп аталды) кафедрасын ұйымдастырып,  оны он бес жылдан астам уақыт абыроймен басқарды. Осы кезеңде еліміздегі инженерлік-педагогикалық білімнің негізін қалау бағытында қыруар жұмыстар атқарды. Оның басшылығымен кафедрада оқу жоспарына сай өзекті пәндер (инженерлік психология, техникалық пәндерді оқытудың дербес әдістемелері, өндірістік оқытудың әдістемесі) енгізіліп оқытыла бастады. Педагогика кафедрасының материалдық-техникалық базасының қалыптасуына, құрамының сандық және сапалық жағынан өсуіне, оқу-тәрбие жұмысының жетілдірілуіне, жаңа бағытта ғылыми ізденістердің өркендеуіне үлкен еңбек сіңірді. ''        «Профессор Байзақ Көпірбайұлы еліміздегі инженерлік-педагогикалық білімінің негізін қалаушылардың бірі болып табылады. 1984 жылы елімізде алғашқылардың қатарында кәсіптік педагогика кафедрасын құрды. Ол өзінің еңбектерінде жұмысшы мамандықтарын даярлауда сапалық тұрғыдан жақсартуға айрықша көңіл бөлді. Әсіресе, ауыл шаруашылығы өндірісіндегі жұмысшы мамандықтарға жеке қарастырды. Келешек маманға ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін меңгерумен қатар жан-жақты білімді болуды, жоғары шеберліктің мәні зор екендігін  көрсетті. Кәсіби білім беруде басты тұлға ретінде оқытушылығын көрсетті»'' деп жазды Қазақ ұлттық аграрлық университетінің ректоры, академик Т.И.Есполов («Академик» кітабы, 2014 жыл). 1991 жылы институт қабырғасында КСРО-да инженерлік- педагогикалық білім беру саласын дамытуға арналған Бүкілодақтық ғылыми педагогикалық конференцияның жоғары деңгейде өтуіне мұрындық болды. Көп ұзамай осы жылы (1991 ж.) Свердловск инженерлік-педагогикалық институтында тек Қазақстанда ғана емес, ТМД елдері аумағында тұңғыш рет инженерлік педагогика саласы бойынша «Ауыл шаруашылық жоғарғы оқу орындарында инженер-педагогті кәсіби даярлаудың теориялық негіздері» тақырыбында диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін иеленді.
Б.Момынбаевтың инженерлік-педагогикалық білім саласындағы зор еңбегін қысқаша былай жүйелеуге болады:
·       алғаш рет ТМД ғалымдарының арасында инженер-педагог маманының моделін академик А.П. Сейтешевпен бірлесе отырып әзірледі;
·       тұңғыш қазақ тілінде «Кәсіптік техникалық пәндер» атты оқулық жазды;
·       кәсіптік мектептерде, колледждер мен ЖОО-да техникалық пәндерді оқытудың жалпы әдістемесінің іс жүзіндегі бағдарламасын ұсынды;
·       Қазақстан Республикасы педагогикалық жоғары оқу орындарының педагогикалық мамандықтарының оқу жоспарларын әзірледі;
·       тәуелсіздік жылдары елдегі кәсіптік білім беруді дамытудың Тұжырымдамасын әзірлеуде зор еңбек сіңірді;
·       кәсіптік-техникалық мектептер үшін жаңа негіздік оқу бағдарламаларын және кәсіптік білім беру мемлекеттік стандарттарын әзірлеуге атсалысты;
·       жоғары оқу орындары үшін инженерлік-педагогикалық мамандар даярлау бойынша және кәсіби-техникалық мектептер үшін техникалық пәндерді оқыту жоспарлары мен бағдарламаларын жасауға жетекшілік етті;
·       студенттер арасында тәрбие жұмысын жүргізу әдістемесі, тәлімгердің орны, жоғары оқу орындарында тәрбие жұмысын ұйымдастырудың ұтымды тәсілдері туралы нұсқаулар дайындады;
·       орта кәсіптік - техникалық мектептердегі инженер педагогтардың кәсіптік-әдістемелік даярлықтарын арттыруда олардың мамандыққа деген көзқарастарын, педагогикалық дағдылары мен шеберліктерін жетілдіру, теориялық және әдістемелік білімдерін арттыру басты мәселелер екендігін дәлелдеді;
·       жеке пәндерді оқыту әдістемесінде жаңаша оқу әдістерін сабақ үрдісінде кең пайдалануды енгізе білді.
Оның кәсіптік педагогика саласындағы жетістіктері әлемнің дамыған елдердің ғылыми орталықтарында жоғары бағаларға ие болды, ғылымдағы ірі жетістіктер қатарынан танылды. Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев Қытай, Франция, Германия және тағы да басқа дамыған елдердің университеттерімен бірігіп орындалған көптеген ғылыми жобаларға жетекшілік етті.
Негізгі ғылыми еңбектері
Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев ғылыми-педагогикалық және техникалық әдебиеттер жүйесінде мектеп – кәсіптік-техникалық мектеп – колледж – ЖОО арасындағы сабақтастықты айқындайтын қазақ және орыс тілдерінде 24 оқулық пен 5 оқу-әдістемелік құрал жазып, педагогикалық ғылымға елеулі үлес қосты. Осы проблемалар бойынша 217-ден астам ғылыми еңбек жариялап, 60-тан астам баяндама жасады (оның 19-ы Франция, Германия, Венгрия, Қытай, Польша, Чехия, Оңтүстік Корея және т.б. елдерде өткен халықаралық конференциялар мен симпозиумдарда оқылды).
Қазақстанның жоғары оқу орындарында дайындалатын инженерлік-педагогтық мамандықтардың оқу жоспарлары, сондай-ақ кәсіптік-техникалық мектептер мен колледждердегі техникалық пәндерді оқытудың жалпы әдістемелік бағдарламасы да Байзақ Көпірбайұлы Момынбаевтың тікелей басшылығымен дайындалған.
Б.К.Момынбаевтың ғылыми қызығушылық өрісі өте ауқымды: педагогикадағы аксиологиялық ұстанымды әзірлеу, жеке тұлғаны дамытуды моделдеудің педагогикалық технологиясын дамыту, кәсіптік білім педагогикасы, қашықтықтан оқыту және  электронды оқулық жасау тұжырымдамасын әзірлеу; технологияны мектепте оқыту әдістемесі және т.б.
Байзақ Момынбаев 2007 жылы Ресей білім академиясыының ғалымдарымен бірге «Кәсіптік-педагогикалық білімнің теориясы мен практикасы» (Екатеринбург, 607 б.) атты 2 томдық ұжымдық монография жазды.
Оның жалпы және кәсіби психология негіздері, мектеп оқушыларын кәсіби-еңбекке баулитын инженер-педагогты кәсіби дайындаудың ұйымдастыру-педагогикалық негіздері, болашақ маманның тұлғасын қалыптастырудың психологиялық-педагогикалық және дидактикалық негіздері; олардың кәсіби-педагогикалық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру технологиясы; әлеуметтік жұмысты ұйымдастыру мәселелері бойынша іргелі ғылыми еңбектері қазіргі таңда үлкен сұранысқа ие.
Б.К.Момынбаев білгір педагог-ғалым ретінде кәсіби білім беру жүйесін жаһандық өзгерістер жағдайына бейімдеу және жаңа қоғамда өскелең ұрпақ бойында қазақстандық патриотизмді қалыптастырудың тұжырымдамалық негіздері; тұлғаны жан-жақты қалыптастыру; қазақ халқының салт-дәстүрлері, халықтық педагогика тәсілдерін ұтымды пайдалану мәселелерін зерттеуге де үлкен мән беріп, ғылыми жұмыстар қалдырды.
Басты еңбектері:
1.               Момынбаев Б.К., Джамбаев К.А. Методические указания по испытанию топливного насоса. – Алма-Ата: КазСХИ, 1983 – 24 с.
3.               Момынбаев Б.К. Совершенствование производственного обучения учащихся в учебных хозяйствах  ПТУ – Алматы, 1989. – 16 с.
4.               Момынбаев Б.К. Методические указания к выполнению лабораторных работ по курсу «Технические средства обучения» для студентов инженерно-педагогического факультета. – Алма-Ата: КазСХИ, 1989. – 67 с.
5.               Момынбаев Б.К. Методические указания по педагогической практике для студентов 4 курса специальности 03.01.11 – Профессиональное обучение и технические дисциплины АПК. – Алма-Ата: КазСХИ, 1989. – 40 с.
6.               Момынбаев Б.К. Особенности организации и защиты дипломных проектов по специальности 1516 «Сельское хозяйство». //Методические разработки по совершенствованию заочного обучения. – Алма-Ата: КазСХИ, 1989. – С. 57-58.
7.               Момынбаев Б.К. Применение опорных конспектов по предмету «Тракторы и автомобили». – Алма-Ата, 1989. – 16 с.
8.               Момынбаев Б.К. Рабочая программа по спецкурсу «Методика производственного обучения». – Алма-Ата: КазСХИ, 1989. – 9 с.
9.               Момынбаев Б.К. Совершенствование производственного обучения учащихся в учебных хозяйствах  ПТУ. – Алма-Ата, 1989. – 16 с.
10.             Момынбаев Б.К., Джамбаев К.А., Достанов М.Х. Спутник тракториста. – Алма-Ата: Қайнар, 1989. – 288 с.
11.          Момынбаев Б.К. Экспериментальный учебный план и программа для подготовки тракториста – машиниста широкого профиля в опорных профтехучилищах. – Алма-Ата: Госагропром КазССР, 1989. – 17 с. (в соавторстве).
12.          Момынбаев Б.К., Абдыкаримов Б.А., Юстус В.Е., Рожихин Н.Ф. и др. Экспериментальный учебный план подготовки квалифицированных рабочих в СПТУ. – Алма-Ата, 1989. – 8 с.
16.          Момынбаев Б.К., Устемиров К.У. Методика преподавания предмета «Тракторы и автомобили». – Алма-Ата: Рауан, 1989. – 187 с.
17.          Момынбаев Б.К., Устемиров К.У., Токарев А.В. Дидактические материалы по изучению предмета. Учебное пособие. – Алма-Ата, 1990. – 80 с.
18.          Момынбаев Б.К. Тракторлар мен автомобильдер пәнін оқыту методикасы: Оқу құралы. –  Алматы, 1990. – 80 б.
19.          Моминбаев Б.К. Методика преподавания технических сельскохозяйственных дисциплин. Учебное пособие, утвержденное Госагропромом СССР для студентов по спец. 03.01.11 – «Профессиональное обучение и технические дисциплины– Алма-Ата:КазСХИ, 1990. – 115 с. 20.          Момынбаев Б.К. Методические рекомендации по дипломному проектированию для студентов по специальности 03.01.11. – Профессиональное обучение и технические дисциплины АПК. – Алма-Ата: КазСХИ, 1990. – 28 с.
21.          Моминбаев Б.К., Тажибаев С.Д., Дорожкин Н.Н., Дьяченко В.А., Лаврентьев Л.В. Надежность сельскохозяйственной техники. Учебное пособие. Допущено Управлением высшего и среднего спец. образования Государственного агропромышленного комитета СССР в качестве учебн. пособия для студентов высших уч. завед. по спец. «Профессиональное обучение и технические дисциплины» и «Механизация сельского хозяйства». – Алма-Ата: Кайнар, 1990. – 280 с.
22.          Момынбаев Б.К., Устемиров К.У. Опорные конспекты по предмету «Тракторы и автомобили»: Учебное пособие. – Алма-Ата, 1990. – 64 с.
24.          Момынбаев Б.К., Өстеміров К. Тракторлар мен автомобильдер пәнін оқыту методикасы. Кәсіптік-техникалық училище мұғалімдеріне арналған оқу құралы. – Алматы: Рауан, 1990. – 144 б.
26.          Момынбаев Б.К., Абдыкаримов Б.А., Рахымжанова  Н.И. и др. Концепция профессионально-технической школы Казахстана. – Алма-Ата, 1991. – 29 с.
28.          Момынбаев Б.К. Учебный план для подготовки рабочих ПТУ по профессии мастер с-х производства. –  Алматы, 1992. – 16 с.
30.          Момынбаев Б.К., Егоров В.В. Совершенствование подготовки инженерно-педагогических кадров профобразования Казахстана. – Алматы: Казахстан, 1992. – 112 с.
31.          Момынбаев Б.К. О совершенствовании дидактической подготовки студентов ИПФ. – Алматы, 1993. – 48 с.
32.          Момынбаев Б.К. Кәсіптік техникалық пәндер. – Алматы, 1993. – 128 б.
33.          Момынбаев Б.К. Қолданбалы халық өнерінің оқу-тәрбие ісіндегі көрінісі мен маңызы. – Алматы, 1993.
34.          Моминбаев Б.К. Совершенствование подготовки инженерно-педагогических кадров профтехобразования Казахстана. Учебник для студентов, научных и практических работников профтехобразвания. – Алматы: Республиканский издательский кабинет, 1993. – 288 с. 35.          Момынбаев Б.К. Программа предмета «Технология» (5-9 класс). – Алматы, 1993. – 48 с.
36.          Момынбаев Б.К., Өстеміров К. Техникалық оқыту құралдары пәнінен лабораториялық сабақтарды өткізудің әдістемелері. – Алматы, 1993. – 40 б.
40.          Момынбаев Б.К. Методическое указание по дипломному проектированию. – Алматы, 1994. – 8 с.
41.          Момынбаев Б.К. Орта және кәсіптік мектеп оқушыларына арналған лабораториялық -практикалық сабақтар. – Алматы, 1994. – 64 б.
42.          Момынбаев Б.К., Өстеміров К. Орта және кәсіптік мектеп оқушыларына арналған лабораториялық-практикалық жұмыстар. Ауыл мектептері үшін орта және кәсіптік мектеп оқушыларына арналған оқулық.–Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1994. – 215 б. 43.          Момынбаев Б.К., Құралов А., Өстеміров  К. Орта мектеп оқушыларына арналған лабораториялық жұмыстар. Оқу құралы. – Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1994. – 124 б.
44.          Момынбаев Б.К., Өстеміров К. Техникалық оқыту құралдары. – Алматы, 1994. – 8 б.
45.          Момынбаев Б.К., Сейтешев А.П. Основы общей и профессиональной психологии: Типовая программа. – Алматы, 1995. – 8 с.