cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маңғыстау тарихы
Маңғыстаудың ежелгі тарихы
Бұның бәрі патша өкіметін Каспийдің шығыс бетіндегі бекіністерді нығайтуды қайтадан қауырт қолға алуға мәжбүр етті. Қызылтасқа Г.С. Карелин салған орыс бекінісі Каспий – Хиуа сауда жолының тірегі болуға қолайсыздық көрсете бастады. Біріншіден, өн бойында белгілі бір тәртіппен орналасқан құдықтары бар, түйелі керуенге аса ыңғайлы ежелгі Маңғыстау жолы бір қиян бұрыс қалды. Екіншіден, Кавказ порттары мен Астраханнан келетін үлкен кемелерді қабылдауға тиісті қолтықтың суы жылма-жыл тайыздана берді. Үшіншіден, бекіністің тұрған жері балық кәсіпшіліктеріне де тиімсіз болып шықты. Төртіншіден, қала тұрғындарының санын көбейтуге тұщы су жетіспеді. Бесіншіден, жергілікті қазақ, түрікмендердің не қыстауында, не жайлауында емес, жай әншейін жұрт көш-жөнекей тоқтайтын шың ернегіне жақын орналасқан бұл қамал ел ішінде өз ықпалын жүргізуге де ыңғайсыз еді, әсіресе, патша өкіметіне шұғыл керек боп қалып отыратын жорықтар тұсында көшпелі ауылдардан көлік жинап алуға қиындықтар туғызатын болды. Сондықтан 1839 жылы бас штабтың капитаны Ширков пен капитан-лейтенант Бодиско жаңа қамал салуға Түпқараған түбегін қолайлы деп тапты. Бұл ұсынысты М.И. Иваниннің 1846 жылғы геогр. зерттеулері де құптады. Жаңа қамалдың құрылысын Орынбордың жаңа губернаторы В.А. Обручевтың бұйрығы бойынша инженер-капитан Геннерих жүргізді. Ежелгі Маңғыстау жолы басталатын жерден жаңа бекініс тұрғызылуынан Хиуа хандығы қатты сескенді.
Иванин адай рубасылары бізге «бұл қамалды салуға Хиуа ханынан келісім алдыңыздар ма, ондай келісімдеріңіз болмаса, көмектесе алмаймыз» деген талап қойды деп жазады. Бас штаб полковнигі М.И. Иванин бұдан адай ауылдары Хиуа ықпалында екен, сондықтан Маңғыстау түбегінде түрікмендерге сүйенген жөн; ертеректе Астрахан ауып кеткен түрікмендердің бәрін қайтадан көшіріп әкеліп, Қаратау бойындағы Бұлақтарға орналастырып егін ектіріп, Хиуадан астық сатып алатын кіріптарлықтан құтқару қажет; ол үшін түбекте түрікмендерді Хиуа шабуылдарынан қорғай алатындай мықты гарнизон ұстауымыз керек деген қорытынды шығарды. Орыс үкіметі Маңғыстаудан жан-жаққа көшіп кеткен түрікмен руларын қайта жинау мақсатында 1858 жылы адай, табын, түрікмен арасындағы алауыздықты тыйдыруға күш салады.
Ал Маңғыстау қазақтарының жаңа қамалға байланысты әлгіндей талабына келетін болсақ, олар Хиуа ықпалында болғандықтан осылай істеді деген қорытынды да тым ұшқары. Әлгі тұста Хиуаның дуанбегі Маңғыстау қазақтарына орыс әскеріне қарсы көтеріліңдер деп үнемі үндеу таратып келді. Баймәмбет Маяевты Хиуаға шақыртып та, хат жазып та азғырды. Бірақ ел ішінде ондай толқу орын алған жоқ. Соған ерегіскен Хиуа әскері оқтын-оқтын Үстірт пен Маңғыстаудағы қазақ ауылдарына тиісуді көбейтті. 1847 жылы түгелінен Қаратау бойында отырған елдің іргесінен Хиуа әскерінің дүбірі кеткен жоқ. 1848 жылы 25 мамырда тал түсте 400 атты Хиуа әскері жаңа орыс қамалының түбінде отырған би Маяевтың ауылын шапты. Екі оттың арасында қалған адай ауылы Хиуа ханы Саид Мұхаммед – Рахимнің тілін бәрібір алмады.
Қарағантүпте салынған Ново-Петровск қамалына Дағыстандағы Петровск (қазіргі Махачкала) қаласымен шатастырмас үшін 1859 жылы Александровск форты деген жаңа ат берілді. Бұл кезде Ішкі Ресейде Каспийден арғы аймақты игерудің жоспары қызу әңгіме боп жатты. Әсіресе, Қырым соғысының батыры генерал-лейтенант С.А. Хрулевтің Орта Азиямен сауда жасаудың серіктестігін құру туралы идеялары жұрт аузында жүрді. Онда генерал Каспий мен Аралда, Сырдария мен Әмударияда кеме қатынасын ашуды, Каспий теңізі мен Челекен, Балқан түбектерін, Жайық, Жем бойларының қазба байлықтарын игеруді, Каспий мен Аралда балық өнеркәсібін ұлғайтуды, Германия мен Франция тауарларына Шығыс базарына жол ашуды, Орта Азиядағы мал шаруашылығын, егіншілікті, жібек, мақта өсіруді, зергерлік кәсіпті кең көлемде өрістетуді ұсынды. Хрулев жоспарына патша сарайы жақсы ықылас білдірді.
Каспийден арғы далаларға тұрақтап табан тіреу үшін Маңғыстау мен Бозащы түбегінде орыс мекен-жайлары көбейе бастады. Жаңадан салынған Александровск фортына 3 км жерде Маңғыстау түбегінің Каспий теңізіне пышақтың жүзіндей болып іреп кірген үшкір мүйістің ұшында Николаевская станицасы пайда болды. Оның дәл түбінен Армян слободкасы орнап, көшпелі қазақтармен сауда жүргізіле бастады. «Осынау құлазып жатқан тағы өлкеде ел қоныстандыру және Каспий теңізінің шығысында орыс балық өнеркәсібін дамыту үшін ұлы ағзамның бұйрығымен Орынбор губерниясының қазақтары шақырыла бастады», – деп жазады сол тұстағы оқиғаларды жақсы білетін жергілікті священник Николай Зверев 1907 жылы басылған «Николаевская станица» атты тарихи очеркінде. – Бұл үндеуге 25 казак отбасы қуана үн қосып, туған жерлерін тастап, патша ағзамның аузынан әлгіндей сөз шығысымен-ақ өздеріне атымен беймәлім жабайы жапан түзге қарай лап қойды. Маңғышлақ түбегі айлағындағы Түпқараған көсесінің құмдақ мүйісіне келіп мекен теуіп, бұл арадағы алғашқы орыс селениесі – Николаевская станицасын салды. 1849 жылдың басында Орынбор губерниясынан 15 отбасы: Делуриндер, Перпелюковтар, Свертюткиндер, Елистратовтар, Языковтар, екі отбасы Разумановтар, Савченкиндер, Черемышенковтар, Даньковтар, екі отбасы Белуниндер, Кривохижиндар, Ломакиндер әулеті келді. Келесі 1850 жылы тағы да бес отбасы: Медведевтер, Кулигиндер, Бабушкиндер, Масленниковтар, Бекетовтар әулеті көшіп келді. 1853 жылы қалған бес отбасы: Верещягиндер, Колодочкиндер, Макаровтар, Колосниченковтар, Карамзиндер әулеті қоныстанды.
Жаңадан қоныстанғандарға үкімет әр бес отбасы үшін алты қабырғалы, шатырлы, кірпіш пеші бар, қарағай үй салып берді. Ол үйлерді Александровск фортында әскери қызметте жүрген солдаттар мен казактар тұрғызды. Үймен қоса әр отбасына діңгегі, зәкірі, желкені бар бір-бір қайық және балық аулайтын ау-құрал алу үшін 70 сом ақша берілді. Жаңа қоныстанушыларға келген бойда үлкендерге толық, балаларға жарты әскери паек берілді. Оның үстіне Александровск фортының коменданты олардың өз кәсіптерін ойдағыдай бастап кетуіне көп қолғабыс жасады. 1858 жылы Орынбор губерниясынан өз қаражаттарына 12 отбасы: екі отбасы Ухановтар, Босовтар, Дедуриндер, Сиволобовтар, Поляковтар, екі отбасы Куреновтар, Гребенковтар, Илющиндер көшіп келді. Оларға қазынадан үй мен қайық берілген жоқ, тек жарты жыл бойына тегін ішіп-жем беріліп тұрды. 1859 жылы өз қаражаттарына тағы да екі отбасы Дубскийлер мен Посадскийлер көшіп келіп, қоныстанды...
Осынау шет аймаққа жаңа қоныстанушылардың әл-ауқатын жақсарту мақсатында ұлы ағзам мынадай жеңілдіктер жасады. 1869 жылға дейін Каспий теңізінің қазынаға қарайтын қай жерінде де балықты тегін аулауға рұқсат етілді; әскери қызметтен және 1904 жылға дейін мемлекеттік алым-салықтардан босатылды, жергілікті тұзды көлдерден үй басына 150 пұт тегін тұз өндіруге рұқсат берілді...
Мұндай жеңілдіктерге қызығып тағы да 40 отбасы көшіп келді... Арада алты жыл өтпей жатып, жаңа қоныстанушылар өздерін казактар қауымынан шығаруды өтіне бастады. Олардың бұл өтініші 1869 жылы қанағаттандырылды. Бұл тұста станицаға Ресейдің әр алуан губернияларынан жаңа қоныстанушылар келе бастады... 1883 жылы Жем сағасында балық аулап жүрген бірнеше қайықты жел ықтырып, Долгий мүйісінен шығарды. Ол қайықтардың иесі Астрахан тұрғыны Василий Григорьевич Тручкин қайықтары қайырлап қап, әлгі араға ұзақ аялдауға мәжбүр болды. Сол жерде олар көп балық аулады. Мұны естіген басқа да Астрахан тұрғындары Долгий мүйісіне лек-лек ағылды. 1897 жылы Долгийде 500 бударка балық ауланды. Елу шана балық тасылды. Бұл жылдары Каспий теңізінің шығыс жағалауынан ауланатын балықтың тең жартысын Долгийде тұратын 37 отбасы аулады. 1891 жылы Долгийде «балықшылар ватагасы салынды...». Священниктің айтуынша, мұндай балықшы поселкелері Қолпы аралында, Қандауыр қойнауында да салынды. Патша өкіметінің Каспийдің шығыс жағалауына орыс тұрғындарын қоныстандыруға осыншалық үлкен мән беруі тегіннен-тегін емес-ті. Ресейдің Азия елдеріне жасар ықпалын тек Каспий теңізінің шығыс жағалауына шығумен ғана шектегісі келмейтіні көптен белгілі еді. Каспий теңізінің шығыс жағалауларын зерттеу қайтадан қызу қолға алынды. 1859 жылы Маңғыстауға Орал қаласынан бас штаб полковнигі В.Д. Дендевиль, коллегия ассесоры М.И. Галкин тілмаш, шығыстың белгілі зерттеушісі Н.И. Ильминский бастаған экспедиция келді.
Алайда Ресей «Хрулев жоспарын» іске асыруға кіріспей тұрып, Австриямен соғысқа кірісіп кетті. Хиуамен екі ортадағы қарым-қатынас бұрынғыдан бетер шиеленісе берді. Орыс әскері Сырдария бойын, Жетісуды, Ташкентті, Самарқандты бағындырды. Енді отаршылдық картасында бояу тимеген ақтаңдақ боп бар болғаны тебінгідей ғана Хиуа хандығы қалды. Оған Ресей де, Англия да бірдей көз сүзуші еді. Жан-жағын шөл қоршап жатқандықтан талай жиһангерлер алыстан айналып өткен бұл өлкені орыс әскері бәрібір бағындырмай тынбасқа бел буды. Оған керекті жағдайдың бәрі туған сияқты. Орыс қару-жарағы Орта Азияға дендеп кіріп, Таяу Шығыстағы Британ жолын бөгей алатындай болды. Каспийдің шығыс жағалауы да біржолата Ресей ықпалына өтті. Оған 1870 жылғы Маңғыстау қазақтарының көтерілісінің қанға бөктірілуі түпкілікті әсер етті. Бұл көтерілістің шығуын жоғарыда үзінді келтірген тарихи очерктің авторы түсіндірді. «1869 жылы үкімет түздіктерден алатын алым-салықтың мөлшерін ұлғайтты: қырғыздар өз бастықтары Баймәмбет жаңа салықты жинай бастағанда қатты қобалжыды: ол жылдағыдан көп ақша алып, өзі пайда көрейін деп жүр ме деп ойлап, салық төлеуден бас тартты. Басқарушы уезд бастығынан қырғыздарды салықты көбейту туралы патшаның жарлығымен таныстыруды өтінді. Полковник Рукин 40 қарулы қазақпен қырға аттанды. Өкімді жариялауға жиналған қырғыздар казактардың мылтығынан қорыққан боп, полковникке жуымай қойды; алдымен казактардың қолдарындағы мылтықтарын тастауын талап етті. Полковник олардың айла жасап тұрғанын түсінбей, казактарға мылтықтарын жерге тастап, оның қасынан аулақ кетуге бұйрық берді. Казактардың арасындағы фельдфебель қырғыздар айла жасап тұр деп, әлгі бұйрыққа қарсы шықты; полковниктің сотқа беремін дегеніне қарамастан қолындағы қаруын тастаған жоқ. Казактардың полковниктің бұйрығын орындауы-ақ мұң екен, қырғыздар қару-жараққа ұмтылды, ең алдымен өз басқарушыларын өлтіріп, сосын казактарға бас салып, көбін қырып тастады, қалғандарының аяқ-қолын матап тастады. Полковник Рукин атына жетіп қаша жөнелмекші болып еді, оған үлгере алмайтынын көріп, қырғыздарға тұтқынға түспес үшін өзін қақ маңдайдан револьвермен атып өлтірді». Иә, шынында да осылай болғаны рас. Бірақ халық көтерілісінің шығуының себебі бұдан гөрі тереңіректе жатқан-ды. Ново-Петровск қамалы бар болғаны екі айдың ішінде салынды. Әу баста онда 14 зеңбірек болды, артынан ол жиырма төртке жетті. Көп ұзамай Ново-Петровск қамалы, Александрбай мен Красноводск шығанағының маңындағы әскер 3600 адамға жетті. Жем бойында да әскери қамал салынды. Көшпелі халық қайда барса да, алдынан өңешін созып патша зеңбірегі шықты да тұрды. Патша өкіметі Маңғыстау түбегіне жаңадан көшіп келіп жатқандарға істеген жақсылығын жергілікті тұрғындарға жасамады. Оларға кемсітушілік саясатын жүргізді.
Ново-Петровск қамалы салынып біткен бойда жергілікті қазақтар мен түрікмендер ау жайып күн көріп жүрген балығы мол сулар жаңа қоныстанып жатқан казактардың тегін иемденуіне берілді. Арада 9 жыл өтпей жатып, қамал маңындағы казактар мен түрікмендердің барлық қайығы жойылып жіберілді. Бұл турасында 19 ғасырдың 80-жылдары Каспийдің шығыс жағалауын аралап көрген бас штаб полковнигі Беляевский: «Адайлар маған өздеріне балық аулауға тыйым салынып қойғанына әлденеше рет шағым жасады... Қазір адайлардың бейбіт кәсіппен шұғылдануына жасалған бұл тиылым олардың арасында наразылық туғызып, өшпенділік пен қызғаныш өртін өршітіп, цивилизацияға үйір боп, орыстармен жақындасуына қиындық келтіріп отыр», – деп жазған-ды. Патшаның отарлау саясаты қазақтардан алынатын алым-салықтың түрін бұрынғыдан да көбейтіп жіберді. Оның үстіне ол кезде Ресей Каспийден арғы өлкеге басып кіру саясатын мықтап ойластыра бастаған-ды. Бұған байланысты әскери операциялардың ауыртпалығы қазақтардың мойнына түсті. Орыс отрядтарын көлікпен, қоммен, жүк артып, көлік бағатын қара жұмыскерлермен солар қамтамасыз етуге тиісті болды. Сол кездегі Кіші жүз қазақтарының бәрінің де басында бар бұл тауқымет, әсіресе, Маңғыстау қазақтарына ауыр тиді. Олар бір жағынан Батыс Орданы билейтін сұлтандарға алым-салық төлесе, екінші жағынан іргелеріндегі Александровск фортының комендантына алым-салық төледі. Бір бүйірдегі Хиуа ханы да біздің жерімізді жайлап отырсың деп оқтын-оқтын қарулы әскер жіберіп, ұшыр, зекет жинап әкететін.
Оның үстіне адай қазақтарының басын біріктіріп отырған саяси, экономикалық, аумақтық бірлестік те жоқ еді. Он топқа бөлінген оларды он сардар билейтін. Бес сардар жоғарғы адайлар дистансасының бастығына бағынса, бес сардар төм. адайлар дистансасының бастығына қарайтын. Екі дистансаның да басында бір кезде Хиуа хандығымен тығыз байланыста болған, ол ықпалдан әлі ірге ажыратып үлгермеген Ғафур Қалбин және Баймәмбет Маяев дейтін жергілікті шонжарлар тұрды...
Аталмыш көтерілістің тұтануына осы екі билеушінің Орал облысының басқармасына шақырылуы түрткі болды. Орыс шекара өкіметі оларды 1868 жылғы қазақ өлкесін билеу туралы алынған жаңа ережелермен таныстырды. Бұл жаңа реформа түтін басына 3 сом 50 тиыннан салық жинауды (бұрынғы салық мөлш. 1 сом 30 тиын болатын); үй санын дәл есепке алуды; ел билеушілерін сайлап қоюды, уездік соттарды тағайындауды, жерді мемл. меншік деп тануды, ру-рудың орнына болыстар мен ауылдарға бөлінуді, паспорт жүйесін енгізуді талап етті.
Жан-жағын әскер торлаған алақандай аймақтың тұрғындарының стихиялық ереуілінің жеңіске жетпейтіні, сірә белгілі еді. Ол қайта бұл аймақта отаршылдық режимнің бұрынғыдан бетер күшейе түсуіне себепші болды. «Военный сборник» журналында көрсетілген мәлімет бойынша көтерілістен бұрын он мың үйден түтін салығы алыныпты, ресми есеп бойынша өлке тұрғындары жиырма мың үйге жететін-ді, ал жергілікті қазақтардың өздеріне айтқызсаңыз, ол тұстағы Маңғыстаудағы қазақтардың саны отыз мың үйге таяу көрінеді. Түрікмендермен болған қақтығыста адайлар 15 мың салт атты шығарады екен. Сонша халықтан өлкеде көтеріліс басылған кезде бар болғаны он мың үй қалыпты. Былайғылары жазалаушы отрядтардың қолынан қырылды, көтеріліс басылғасын көрші аймақтарға тозып тарап кетті. Аталмыш журнал бірақ соның өзін аз көрді. Ол геогр. орны, жергілікті жағдайларына қарағанда, біздер үшін болашақта үлкен маңыз атқаратын «осы өлкені отарлауда әлі күнге ештеңе жасалмай отыр» деп қынжылады. Отыз мың үйден он мың үй зорға қалса да, отаршыл саясаттың сәуегейлеріне, бұл өлке әлі жүген-құрық тимей жүргендей көрінеді. Сөйтіп, патша әскері өз жолындағы бұратана халықтарды да біржолата бұғалықтап алған-ды. Енді Хиуаға кірер қақпаның бәрі де айқара ашылған-ды. Оған терістіктен генерал В.А. Перовский басқарған Орынбор отряды, оңтүстік шығыстан генерал К.П. Кауфман басқарған Түркістан отряды, батыстан князь Михаил Романовтың қол астына қарайтын Кавказ әскерінің екі отряды шабуыл жасайтын болды. Ол тұста Маңғыстау да патша әулетінің Кавказдағы өкілі, князь Михаилдың қол астына қарайтын. Каспий теңізінен Хиуаға дейінгі ұлан-байтақ шөл даланы басып өтетін әскери жорыққа бірден-бір көлік түйе еді. Түйе жинау Маңғыстау приставы Н.П. Ломакин мен Красноводск приставы полковник Маркозовқа тапсырылды.
Оның үстіне отрядқа керекті азық-түлік, жем, қом, арқан-жіп, т.б. керек-жарақтардың бәрі халықтан жиналатын болды. Маңғыстау приставы Ломакин қарулы отрядпен, зеңбірекпен елге шығып, көлік жинауға кірісті. Алдында ғана қансоқтаға ұрынған халық патша өкіметінің мына қылығынан шошынып, тоз-тоз болып беті ауған жаққа көше бастады. Түбектің түкпір-түкпіріне қарулы отрядтар жіберілді. Олар бейбіт ауылдарды шауып тонауға кірісті. Бесоқтыдағы қорғаныс пунктінің бастығы майор Навроцкий 200 атты казакпен түн ортасында Қайдақ шығанағының маңындағы Боғда, Мәлібек, Өтес құдықтарының басындағы ауылдарға тартты. Мұндай шапқыншылық Маңғыстау мен Үстірттің кез келген жерінде болып жатты. Осындай озбырлық операция тұсында Итбай құдығының маңында көшіп жүрген ауылдар қарулы әскерге қарсы шайқасқа шығып, кейін орыс армиясының белгілі қолбасыларының бірі болған, ол кезде бас штаб полковнигі Скобелевті және екі офицерді, бірнеше казактарды жаралап, өздері 11 адамынан айрылды. Бірақ жарақты жауға айдалада көшіп-қонып жүрген қаймана қазақ не істей алсын! Ел ішіндегі ереуілге қарамастан Хиуа жорығына керекті әзірліктің бәрі жасалды.
Әр отбасы 2 – 3 түйе, 5 – 10 қой-ешкі беруге тиісті болды. Маңғыстау отряды 1873 жылы 14 сәуірде Кендірлі түбегінен аттанатын болды. Көктем шыға жолға аттанған бұл отряд Хиуаны бағындыруда ерекше көзге түсті. Сол жылы Маңғыстау приставы Красноводск, Теке приставтарымен бірге Закаспий облысының қарамағына берілді. Орта Азияны бағындырып, мақсатына жеткен патша өкіметі енді бір кезде генерал Хрулев айтқан жоспарды жүзеге асыра бастады. Арал мен Каспийде пароходство ашылды. Балық өнеркәсібі де ұлғайтылды. Түпқарағандағы Форт-Александровск гарнизоны да үлкейді. Бірақ Маңғыстау Ресей мен Орта Азия арасындағы қатынас жолдарынан тағы да шет қалды. Енді түйе керуендерінің заманы өтті. Теңізді де, құрғақты да бу машина биледі. Баяғы аттың жалы мен түйенің қомындағы Маңғыстау бұрынғы бар маңызының бәрінен айрылды. Каспий мен Орта Азияны жалғастыратын темір жол енді Хрулев айтқандай «қазақ даласы арқылы» өтпей, Красноводскіден Балқан айналып, Копет-Дагты жағалап, Бұхара, Самарқанд, Жизақ арқылы Ташкентке тартылатын болды. Орыс мемлекеті ағылшындар отарлаған күнгей Шығыс елдерімен көрші жатқан жаңа шекарасын темір жол арқылы бекем ұстауды көздеді. Ежелгі экономикалық қатынаста сауда-саттық арқылы, ерсілі-қарсылы шұбырған керуендер арқылы, жорықтарға ыңғайлы жолдар арқылы атағы шыққан өлкенің басындағы бақыт құсы біржолата ұшқандай болды.
Бірақ сол аталмыш жылдардан бастап-ақ, жер бетінде атымен жаңа экономикалық дәуір – индустриялы өнеркәсіп заманы орнаған-ды. Еуропа мен Азия арасындағы ең алғашқы темір жол магистралін Балқан асырып, бұрып әкеткен де сол Челекеннің мұнайы мен Орта Азияның мақтасы, дәлірек айтқанда, өнеркәсіпке керек шикізат көзі еді.
Бұрынғы экономикалық дүние тіршілігін жол билесе, енді жаңа заман экономикалық индустриялы өнеркәсіптің наны – кен билейтін болды. Орыс Ғылым академиясының бұл өлкеге назар аудара бастағанына екі ғасырдан асып барады. 18 ғасырдың 70-жылдары акад. С.Г. Гмелин екі рет келіп кетті. Одан соң Э.А. Эверсман мен С.Г. Карелин зерттеді. Олар өлкенің табиғатын ғана емес, кен байлықтарына да шұқшия зер салып бақты. Карелин 1832 жылғы экспед-сының журналына «Мен бір тамашаны көрдім; ескегіміз қайраңға әр тиген сайын майлақы жасыл бірдеңелер су бетіне жүзіп шығады. Сол бір үлкен дөңгелек майлақы шелпекшелерді тексеріп көріп едік, Каспийдің батыс жағалауы мен шығыс жағалауы шылқи бөгіп жатқан тап-таза ақ мұнай болып шықты», – деп жазды.
1840 жылы есебін тауып бұл маңайға бір соғып кеткен ағылшын офицері Дж. Аббот та бұл өлкенің геологиясына көш-жөнекей сұқтанып бағыпты. Александровск фортын саларда осы аймақта геодезиялық зерттеу жүргізген М.И. Иванин де Кертті құдығының қасында тас көмір, Қаратау мен Ақтау арасындағы алқаптан, Бөрлі, Керт, Сиырсу құдығының маңынан мұнай мен темір кенінің нышанын байқағанын жазады.
1871 жылы патша сарайының кен істері жөніндегі кеңесшісі, инженер, князь Цулукидзе Маңғыстаудағы көмір кендерін аралап көріп, өндіріске аса пайдалы деп тапты. Ол Тарталы, Апажар құдықтары маңынан қазылып алынған тас көмірді бумен жүретін «Бухарец» шхунасында отын ретінде пайдаланып көрді. Сарытас айлағынан шығып, Құлалы аралына, одан Түпқараған мүйісіне дейін 140 км жол жүрген бұл сынақтан Маңғыстау көмірі сүрінбей өтті. «Кавказ және Меркурий» қоғамы теңіз істері басқарушысы, 1-дәрежедегі капитан Эльфеберг жергілікті қазақтардан көктемге дейін елу мың пұт көмір қазып, Николаевская станицасына (қазіргі Баутин порты) жеткізіп беруді өтінді. Бұл Маңғыстау кен байлықтарын игерудің басы болды. Өлкені әр жылдары Базинер (1842), Н.А. Северцев пен Г.И. Борщов (1857), С.Н. Никитин (1892), М.В. Баярунас (1912, 1917), О.С. Вялов (1929), В.В. Богачев (1907), А.Д. Архангельский (1913 – 15), А.В. Барбот де Марни, А.Н. Рябинин, А.С. Берг (1894 – 1903), А.Л. Яншин (1944 – 46), С.С. Размыслов пен Корышев (1948) секілді белгілі геологтар зерттеді. Маңғыстауды зерттеуде, әсіресе, белгілі орыс геологы Н.И. Андрусов ерекше көзге түсті. Ол бұл аймаққа алғаш рет 1887 жылы аяқ басты, 1907 – 1908 жылдары арнайы келіп зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сол зерттеулердің нәтижесінде 1915 жылы Маңғыстаудың геологиясы туралы үлкен бір томдық қомақты еңбегін жариялатты. Андрусов Маңғыстауды зерттеген геол. мектептің негізін салды. Оның шәкірті Баярунас 1910 – 11 жылы фосфорит, 1926 – 1929 жылдары тас көмір кендерін тапты.
Сол тұстағы экспедициялар жайында Баярунастың шәкірті Н.И. Луппов: «1928 жылы жиырма төрт жастағы студент мен Михаил Викентьевич Баярунастың геологиялық отрядында прораб болып істедім. Форт-Александровскіден түйеге, атқа мініп Қаратауға қарай жолға шықтық. Шығыс Қаратаудың оңтүстік-шығыс бетіндегі Қызылсу құдығының басында аялдама жасадық. Бізге сақал-мұртын қырғызып тастаған етжеңді, орта бойлы, орта жастағы бір адам келіп жолықты. Орыс тілін жақсы біледі. Ол Тұрмағанбетов Оразмағанбет екен. Ғалымдар келіп жатыр дегенді естіп, бізді қонаққа шақыра келіпті. Дастарқан басында әзіл-қалжыңын араластыра отырып, өзінің де осы түбектің қазба байлықтарын зерттеумен шұғылданып жүргенін айтты. Біз ол арада төрт күн кідірдік. Тұрмағанбетов бізді жалаңаштанып қалған құмтас қыратына апарып, аумағы онша үлкен емес жосалы төбені көрсетті... Менің көзімше, басқа кен орындары жөнінде ештеңе айтқан жоқ. Ондай әңгімесін Баярунасқа оңаша айтқан болуы керек. Біз аттанарда Тұрмағанбетов Баярунасқа бір боз ат сыйлады. Келесі жазда келгенімізде Баярунас оған радиоқабылдағышты сыйға тартты. 1930 жылы Баярунас Тұрмағанбетовпен Қаңға баба дейтін жерде кездесті. Бірақ мен ол кездесулерінде болған жоқпын», – дейді. Соған қарағанда, ол кездегі геол. зерттеулерге жергілікті қазақтар да ат салыса бастаса керек. 1925 – 1926 жылдары Андрусовтың тағы бір шәкірті, проф. В.В. Мокрынский түбектің геол. картасын жасады. Егер бұл еңбектерге П.Я. Авров, А.А. Бакиров, И.И. Бок, Ю.Н. Годин, А.И. Димаков, Р.Г. Гарецкий, М.Г. Гринберг, В.А. Загоруйко, К.А. Замеранов, Б.Ф. Дьяков, Н.А. Калинин, Ю.А. Кузнецов, О.А. Кузьмина, К.В. Кручин, И.О. Брода, В.С. Мильничук, М.Ф. Мирцинк, Т.Жұмағалиев, Г.Е. Дикенштейн, Н.Имашев, В.Е. Хаин, С.Шақабаев, С.Шалабаев, А.Кәрімов, Ж.Хайрутдиновтардың әр жылғы зерттеу еңбектерін қоссақ, Маңғыстау жайлы геол. әдебиеттің бүкіл бір үлкен кітапханасын көзге елестетуге болар еді. 30-жылдары Ембі мұнайы мен Батыс Түрікменстанның мұнайы, Қарабұғаз сульфатының ашылуына байланысты Маңғыстау байлығын игеру мәселесі де ауызға алына бастады. «Советская степь» газетінің 1930 жылғы 5 маусым күнгі санында В.Соболевскийдің «Қарабұғаз – Маңғыстау комбинатын құру керек» деген көлемді мақаласы жарияланды.
Ол кезде кеңес инженерлерінің Каспийдің Шығыс бетіндегі барша қазба байлықтарды қатар игеріп, жаңа индустр. бойлық ашу идеясын қызу қолдағанын К.Паустовскийдің «Қарабұғаз» повесінен білуге болады. Повесте Ембі инженері Давыдов: «Қарабұғаз бізге не бере алады, ал Ембі Қарабұғазға не бере алады? Өте тамаша! Біз мұнай береміз, бірақ біздің мұнайымызды отынға пайдалану обал болар еді. Біздің ең түстіктегі мұнай кендеріміз – Қарашүңгіл, Қаратон тағы басқалары Қарабұғаз бен Маңғыстаудан онша алыс емес. Менің ойымша, теңіздің бүкіл шығыс жағалауы – Ембі, Маңғыстау, Қарабұғаз, сонау Чикишлярға дейінгі аралық шөл аймаққа шектес жатқан аса қуатты индустр. бойлыққа айналуға тиісті. Біз мұнай береміз, Маңғыстау көмір мен фосфорит, Қарабұғаз – мирабилит, күкірт қышқылын, сода тағы басқа химия бұйымдарын, Чикишляр – газ, Челекен – мұнай мен азакерит береді. Баку батысты жабдықтаса, біз шығысты жабдықтаймыз», – демейтін бе еді. Соболевский де Ембі мен Челекенде мұнай, Қарабұғазда химия өнеркәсібін ойдағыдай дамытуда Маңғыстау кен көздерін ашу үлкен қызмет атқарған болар еді деп есептейді.
Оның пікірінше, бұл түбекте ең алдымен фосфорит өндіруді қолға алған дұрыс, өйткені Төбе құдықтағы бірінші, екінші фосфорит кен қабаты, Қаңға бабадағы бірінші қабат, Ұланақтағы екінші қабат, Жыңғылдыдағы үшінші қабат Маңғыстауда сол тұста Ақтөбеде салынып жатқан химия комб-нан әлдеқайда қуатты тыңайтқыш өнеркәсіп орнын ашуға мүмкіндік берер еді деп санайды. Соболевский жаңа Маңғыстау индустр. ауданында екінші орынға марганец өндіруді қояды. Сол тұстағы бүкілодақтық геология к-тінің есептеуі бойынша Форт-Шевченкодан 25 км шығыста құм қабатында жатқан қалыңд. 20 м-ге дейін баратын, геол. сипаты Никополь мен Чиатурға ұқсайтын пиролюзит қабаты шын мәніндегі «дүниежүзілік масштабтағы» ірі кен орны. Бұл кен орнының әрбірінен құрамында 22% марганец бар 0,3 т-дан 3 т-ға дейін руда өндіруге болады. Кеннің қоры 34,7 млн т-ға жететінін, одан 7,8 млн т. металл күйіндегі таза марганец алынатынын есептеп шығарған Бүкілодақтық геология к-ті өзінің бюллетенінде Маңғыстау марганецінің тек одақтық қана емес, дүниежүз. маңызы барын, бірақ болаттың ең бір жоғарғы сорттарын жасауға керек бұл руданы өндіруге қатынас жолдарының жоқтығы қолбайлау болып отырғанын атап көрсетеді. Соболевский аталмыш мақаласында қант өнеркәсібінде, басқа да өнеркәсіп салаларында ауадай қажет Маңғыстау целестиніне (күкірт қышқылды стронций) де зор маңыз береді. Ол сонымен қатар Көгесем құдығының маңында қалыңд. 0,7 м-лік 14 көмір қабаты, Түйесу, Қамыстыда 30 км-ге жететін көмір кені, Жарсу құдығы маңында қалыңд. 2 м-лік көмір қабаты, Бозащы құдығына жақын жерде қалыңд. 0,5 – 2 м-лік көмір қабаты табылып отырғанын айтады. Автор жердің шалғайлығы мен қатынас жолдарының жоқтығын алға тарта беретіндерді қатты сынап, Маңғыстау түбегіндегі қазба байлықтарға айрықша көңіл бөлу мәселесін ұсынды.
Геологтар соғыстан кейін Маңғыстаудан негізінен мұнай іздестіре бастады. Бүкілодақтық геол. ғылыми-зерттеулер институты 1959 жылы Маңғыстауға Б.Ф. Дьяконов, Н.Н. Черепанов, Н.К. Трифоновтар басқарған аса ірі кешенді экспед. жіберді. Бұл экспед. Өзен мұнай құрылымын анықтап, картаға түсірді. Жетібай кен орнының жобасын болжады, сөйтіп, түбектегі мұнай-газ кен орындарын бұрғылау жұмыстарын жүргізуге ғылыми негіз жасап берді.
Маңғыстауды зерттеу жұмыстары 60-жылдардан бастап Қазақстан геологтарының «Мангышлакгазонефтеразведка», «Казнефтегеофизика» трестері мен Батыс Қазақстан геология басқармасының қолына көшті. 1959 жылы Атырау қаласында Маңғыстау мұнайы мен газын игеру проблемалары жайында одақтас республикалар өкілдерінің қатысуымен өткізілген Қазақстан ғылым академиясының көшпелі сессиясы – түбек байлықтарын шын мәніндегі индустриялық негізде игерудің басы болды. 1966 жылы Маңғыстау мұнайын ашқан Ж.Досмұханбетов, Б.Ф. Дьяконов, Ш.Есенов, Е.И. Иванов, Н.Имашев, Н.А. Калинин, X.Махамбетов, В.Т. Матвеев, В.П. Токарев, Н.И. Черепанов, X.Өзбекғалиевтарға Лениндік сыйлық берілді. 1961 жылы 5 маусым күні Жетібай дөңінде мұнай фонтаны атқаны талай ғасыр саяхатшыларының аузына ілігіп жүрген Маңғыстау «алтын сандығының» ашылған күні болды.
Өлкемізден мұнай фонтаны атқылап, кен орындары ашылып жан-жақтан ағылып түбек байлығын игерушілер келе бастады. Осы жерде айта кететін бір жай ол үлкен өндіріске қажетті су мөлшері еді. Болашақта Еділ мен Әмудария сияқты ірі су көздерінің суы тартылады деп есептелініп, уақытша үш-төрт жылға жететін су көзін тауып, ірі құрылыстарды бастау керек болды. 1964 жылдың басында Сауысқан құмынан, одан кейін Түйесудан жаңа су көздері табылып, бас аяғы бір жыл ішінде 70 км Сауысқан – Өзен құбыры іске қосылды. Міне, сол су жүйесі 35 жыл бойы кеніш тұрғындарын әлі қамтамасыз етуде. Кейінірек 15 – 20 жылдан соң жеткізілген Қиғаш (Еділдің тармағы) суы пайдаға асырылғанмен, ойдағыдай таза болмады. Сондай-ақ Орта Азия газ құбыры бойындағы тартылған Әмударияның суы мал шаруашылығына да жарамай қалды. Жаңа өндіріс ошақтарының іске асуына байланысты 1965 жылы Қазақстанда мұнай өндіру деңгейі 2 млн т болса, 1969 жылы 10 млн т-ға жетті. Мұнай-газ саласындағы ұлттық кадрларды дайындау мақсатында Қазақ политех. институтының (қазіргі ҚазҰТУ) Маңғыстау бөлімшесі ашылып, 1962 жылы геология және мұнай-газ кен орындарын барлау инженерлерінің алғашқы мамандары бітіріп шықты. 1970 жылдан Қазақстанда мұнай өндіру жылына 15 млн т болса, соның 12 млн т-сы қазыналы түбек еншісінде еді. 1969 жылы Өзен – Гурьев мұнай магистралі іске қосылса, 1970 жылы ұзындығы 711 км болатын Гурьев – Куйбышев құбыры пайдалануға берілді. 1971 жылы Гурьев – Астрахан т. ж. тартылды. Теңге – Маңғышлақ кен орындарын жалғастыратын газ желісі де осы жылдары ашылды. 1972 жылы Батыс Қазақстанды Орта Азиямен, орталықтармен байланыстыратын Қоңырат – Бейнеу жолдары қосылды.
Қазақстандағы мұнай-газ кен орындарының жаңа кезеңдері Қарашығанақ, Теңіз сияқты ірі өндіріс ошақтарымен тікелей байланысты. Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы бұл кен орындары 1979 жылы ашылды. Тереңдігі 5396 м-ден алынған мұнай Каспий маңы аймағында мол қордың бар екенін көрсетті. Республика өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін оның экономикалық саяси өмірінде өзгерістер болды. Көптеген шетелдік инвесторлар өз қаржыларын осы бағытқа жұмсай бастады. 1992 жылы Ресей, Қазақстан «Оман ойл Компани» Каспий труба желісі консорциумын бекітті (КТК). Осы КТК-нің Теңізден Новороссийскіге дейін тартылатын 1600 км желісі жылына 67 млн т. мұнай тасымалдауға міндетті болды.
Соңғы жылдары Қазақстан жерінде әр түрлі дәрежедегі халықар. форум, конференция, семинарлар өтіп, мұнай-газ секторларын дамытудағы келелі істер шешімін табуда. Қазақстан экономикасының локомотиві болып есептелетін мұнай-газ саласының жарқын болашағы, шешуші қадамы әлі алда. Қазақстан мұнайы, оның игерілуі жайындағы мақала соңында осынау ел игілігін игеруде аянбай еңбек еткен ғалымдар, басшылар жөнінде бірер сөз айтпай кету азаматтыққа жатпас еді. Әсіресе, осынау күрделі де ауқымды істің басында ғылымның көш бастаушысы, ұлы ғұлама Қаныш Сәтбаевтың тұруы заңды. Жазушы Медеу Сәрсекеевпен бір кездесуінде КСРО Орта машина жасау министрі Е.П. Славский «осы бір түбектің игерілуіне, темір жолдың тартылуына мені көндірген Қаныш, сондықтан бұл күнде оның дәнін теріп жеп жүргендер Қаныштың алдында мәңгілік қарыздар» деп нақты бағасын берген еді. Акад. Ш.Есенов, КазНИГРИ-дің алғашқы директоры, кейін геология министрі болған С.Шақабаев, геологтар Өзбекқалиев, Токаревтер, Қазақстан мұнай-газ, геология саласына бір адамдай еңбектері сіңген Г.Жолтаев, С.Құрманов, Б.Қуандықов, М.Майлыбаев, С.Шалабаев,А.Б. Ли, Т.Ақышев, И.И. Шмайс, З.Бөлекбаев, Т.Сарбуфин, А.Махутов, С.Өтебаев, Л.К. Қиынов, С.Қырымқұлов, Ж.Жанғазиев, К.В. Виноградов, А.А. Абдуллин, М.Сәлімгереев, т.б. мамандардың еңбектерін атап өту абзал. Сонымен қатар сол жылдары Түрікменстан, Өзбекстан, Қазақстан жерлері кіретін Тұран плитасында сол елдердің ғалымдары да бірлесе жұмыс істеді. Әсіресе, Түрікменстан мен Қазақстан геологтары арасындағы терең ғылыми байланыс Маңғыстау, Атырау жерлерінің тау жыныстарының құрылысын зерттеуде, көптеген кен орындарының ашылуына зор септігін тигізді. Қазақстан геологтарымен бірлесе отырып 1980 жылдары көптеген ғылыми геологиялық есептер жасалынып, еңбектер жазылды. «Мезозой дәуіріндегі Солтүстік-батыс Түрікменстан, Оңтүстік Маңғышлақ және Үстірттің геологиялық құрылысы» атты Қ.Аманниязовтың еңбегі сол жылдардың, бірлесе еңбектенудің жемісі еді. Кітап күні бүгінге дейін маңызын жоғалтпаған еңбек болып табылады. Бірлесе жұмыс істеу, зерттеу бағытындағы еңбектер көптеген халықар., одақтық, респ. конференция, кездесулер негізіне арқау болды. Сол жылдары осындай құнды кездесулер өтуіне Қазақстанның геология министрі болған С.Шақабаевтың, КазНИГРИ-дің директоры Т.Жұмағалиевтің азаматтық, ұйымдастырушылық қабілеттері зор көмегін тигізген еді. Еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін де Маңғыстау жерінде көптеген ауқымды жұмыстар жасалды. 1976 жылы іргетасы қаланған Қазақ политехикалық институтының бөлімшесінің негізінде 1993 жылдың маусымында Ақтау политехникалық институты болып қайта ашылды. Ақтау қаласында өнер уч-щесі ашылып, оны республикаға танымал көптеген жастар бітіріп шықты. 1995 жылы облыс орталығында Адай ревкомының төрағасы болған, қуғын-сүргін құрбаны Тобанияз Әлниязұлына ескерткіш ашылды.
Республикамыздың батыс шекарасы, шет елдерге шығар бірден-бір теңіз қақпасы да Маңғыстау жері болып табылады. 1996 жылы 17 тамызда Ақтау қаласында Қазақстан Республикасының әскери-теңіз флотының туы көтерілді. Қолбасшы болып контр-адмирал Р.А. Комратов тағайындалды. Ақтау және Баутин порттары әскери теңіз күштерінің базасы болды. Ақтау теңіз порты 1963 жылы уран өндірісі мен мұнай кен орындарын игеруге көмек ретінде құрылған еді. Порт сонымен қатар БН-350 атом электр ст-ның құрылысын салуда ерекше рөл атқарды. 1999 жылы Ақтау теңіз портын қайта өңдеудің бірінші кезеңі аяқталды.
1999 жылдың көктемінде Қазақстан Республикасы ҰҚК-нің аймақтық шекаралық басқармасы құрылды. «Батыс» штабының орталығы Ақтау қаласына орналасты. Ақтау қаласында сонымен қатар теңіз қарулы күштерінің офицерлерін даярлайтын әскери-теңіз уч-ще ашылды. Бұл оқу орны қазір жоғары білімді мамандар даярлайтын институтқа айналды. 2000 жылдың 8 – 10 қыркүйегі аралығында Сенек – Сұмса жерінде ағартушы абыз, үлкен діни қайраткер Бекет атаның 250 жылдығы республика көлемінде аталып өтті. Оғыландыдағы Бекет атаның өз қолымен салған мешіті ҚР Президенті Н.Назарбаевтың бастамасымен бөлінген қаржыға қайта өңдеуден өтіп, басына келіп тағзым етушілерге арналып тұрғын жай салынды. 2001 жылдың 6 қыркүйегінде Назарбаев Ақтау теңіз портында болып Ақтау – Ноушахр (Иран), Ақтау – Баку (Әзірбайжан), Ақтау – Оля (Ресей) бағыттарындағы транспорттық байланыс паромының ашылу лентасын қиды. 2002 жылдың сәуір айында Ақтау теңіз порты еркін экономикалық аймақ болып құрылған болатын. Өзінің сөзінде Назарбаев паром терминалының ашылуы Еуропадан, Таяу Шығыстан, Қытайдан, Оңтүстік-Шығыс Азиядан жүктер тасымалдауға зор мүмкіндік беретінін айтты. 2003 жылдың 16 сәуірінде Маңғыстау мен Атырау облыстары аумағында орналасқан Батыс әскери окр-нің аймақтық шекарасында «Батыс-2003» кең көлемді стратег. шұғыл тактикалы, командалық штабтық жаттығу болып өтті. Бұл жаттығуға алты мыңдай солдат пен офицер, екі мыңнан астам танк пен сауытты техника қатысты. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері осыншама зор ауқымды жаттығу алғаш рет өткізілді. 2003 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ақтау теңіз порты және оған жақын орналасқан жерлер арнаулы экономикалық аймақ болып құрылды. Бұл өлкенің өндірісін арттыруға және аймақтың тұрмыстық жағдайын шешуге мүмкіндік береді. 2006 жылы 24 қаңтар күні Назарбаевтың жарлығымен Қырымбек Елеуұлы Көшербаев Маңғыстау облысының әкімі болып тағайындалды. 18 мамыр күні Ақтауда түбек тарихында тұңғыш рет халықар. көрме ашылып, «Маңғыстау облысында инфрақұрылымды дамыту және бәсекелестікке қабілетті ортаны қалыптастыру» атты конференция өтті. Көрмеге Әзірбайжан, Германия, Ресей, басқа да таяу шет елдердің 50 компаниясы қатысты. 5 шілдеде «Жер – Теңіз – Аспан» ғаламдық жобасының тұсауы кесілді. 24 тамыз күні облыс орт. Ақтауда бес елдің басын қосқан «Каспий – достық теңізі» фестивалі ашылды. 27 қазан күні облыс орталығында халық батыры Сүйінғара Үргенішбайұлының 250 жылдығы тойланып, мереке аясында ғылыми-теориялық конференция өтті. 9 қарашада Қазақстан мен Ресейдің мемл. басқару органдары, шаруашылық субъектілері өкілдерінің қатысуымен Ақтау, Мақашқала теңіз порттары және Астрахан су көлігі желісі арқылы халықар. темір жол-паром қатынасы ашылды. 27 – 28 қарашада Ақтау қаласында аймағымыздың экономикалық әлеуетіне арналған бірінші «Каспий инвестициялық форумы» өтті. 29 қарашада болашақ нұрлы қала «Ақтау-Сити» тұжырымдамасының сәулеттік жобасы бекіді. 1 желтоқсан күні Ақтау теңіз сауда портынан «Сардар» атты қазақстандық әскери кеме теңіз шебіне шықты.
2007 жыл да Маңғыстау халқы үшін ерекше бет-бейнесімен есте қалатындай жыл болды. 11 қыркүйек күні ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев Маңғыстау жеріндегі «Ақтау-Сити» қала құрылысының басталғанын жария етіп, арнайы жасалған мемориалдық ескерткіштің ашылу рәсімін жасады. Жаңа қаланың жобасын жасауға АҚШ-тың, Австралияның, Еуропаның, Жапонияның, Гонконгтің, Біріккен араб әмірлігінің (БАӘ) архитекторлары атсалысты. «Ақтау-Сити» Қазақстанның інжуі атануы тиіс. Қалаға жобаға сәйкес 3000 га-дан астам жер бөлініп отыр. БАӘ-ден келген сыртқы істер министрі шейх Абдулла бин Заид әл-Нахайан жобаны іске асыратын халықар. консорциумның атынан сөз сөйледі. Әрине, болашақ салынатын бұл қала Маңғыстау тұрғындары үшін көптеген жұмыс орындары ашылатын, жан-жақты жағдай жасалатын қала болмақ. 11 қыркүйек күні тәуелсіздік алғаннан бері республика бойынша ең алғаш рет жаңа әкім.-аумақтық бірлік – Мұнайлы ауданының ашылу салтанаты болды. 23 – 25 қазанда Маңғыстау жерінің ең биік жері – Отпан таудың басында «Отпан тарихи-мәдени кешенінің» ашылу салтанаты болды. Тарихи-мәдени кешеннің ашылуы өлке жеріндегі үлкен оқиға болды. Бұл жерде болашақта қазақ халқының жүріп өткен жолдары туралы сыр шертетін мұражай ашылып, келушілерге қызмет жасайтын әр түрлі мәдени ошақтар салынбақшы. Республикамыздың негізгі экономикалық аймағы болып есептелетін Маңғыстаудың болашағы зор. Жыл сайын ашылып жатқан ондаған зауыттар, өндіріс орындары халықты жұмыспен қамтуда. Алдағы уақыттарда мұнай тасымалдаудың жаңа бағыттарын іске асыру жұмыстары қолға алынып, Ақтау, Баутин, Құрық порттарын ұлғайту жұмыстары жүргізілуде. Өзінің іргетасын қалаған озық үлгімен салынатын Ақтау қаласының жаңа бөлігі де, Кендірлі демалыс аймағындағы туристік қалашық та, еліміздің ішкі бөлігімен және Түрікменстанмен байланыстыратын болашақ темір жолы да бұл өлкенің әлі де гүлдене, жасана түсетінінің дәлелі.
Дереккөздер
Санат:Тарих Санат:Маңғыстау облысы
Болат Қонақбайұлы Назаров
Ғылыми еңбектері
Одақтық және республикалық басылымдардағы денсаулық сақтау жүйесін ұйымдастыру және басқару жөніндегі ғылыми еңбектер мен әдістемелік ұсыныстар авторы.
ОТбасы
Үйленген. Жұбайы - Назарова Майра Шындаулетқызы (1960 ж. т.).
Дереккөздер
Санат:25 ақпанда туғандар Санат:1955 жылы туғандар Санат:Ырғызда туғандар Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері Санат:Қазақойл тұлғалары Санат:ҚазТрансГаз тұлғалары Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары
Рэпкор
Рэпкор (немесе панк-рэп) — альтернативті рок-музыканың жанры, вокал ретінде көбінесе рэп оқуды қолданады. Рэпкор өзінде панк-рок, хардкор-панк, хип-хоп сияқты Рэпкор инструменталды және вокалды бағыттарды қамтиды.
Рэпкордың дамуы (1980-жылдардан — 1990 жылдардың ортасы)
Рэпкор 1980 - жылдардың екінші жартысында, ұқсас фанк - метал жанрымен бірге пайда болды. Алғашқы рэпкор жанрындағы группа деп Beastie Boys саналады. Олар алғаш рет хип-хоппен хардкорды біріктірген. Алғашқы албомы «Licensed to Ill» 1986 жылы шағып R&B чартында алғашқы орындардың бірін алды. 2012 жылы Адам Яуханың өлімінен кейін альбом қайтадан Billboard чартына кірді. Сонымен қатар Biohazard тобы да осы жанрдың дамуына үлкен үлес қосты деп саналады. Өздерінің екінші «Urban Discipline» (1992) альбомында, олар трэш-металға хип-хоп қосып, бірнеше жанрды қосуды одан әрі әлемдік сахнаға шығарады.
Рэпкордың алтын уақыты (1990-ж. соны - 2000 жылдардың басы)
1990-жылдары жанр үлкен қарқынмен дамиды, көптеген танымал рэпкор топтар пайда болады. 1995 жылы 311 атты топ Billboard чартында «Down» және «All Mixed Up», хип-хоп және рэгги-рок жанырындағы өлендерімен танымал болады. Rage Against The Machine тобының Evil Empire(1996) альбомы Billboard чартында бірінші орынды алады. 1997 жылы Limp Bizkit-тің «Three Dollar Bill, Yall$» атты алғашқы альбомы шығады. 2000 жылдары «Limp Bizkit» рэпкор жанырындағы ең үздіктердің бірі болып саналады. Осы жылы қыста Bloodhound Gang тобының «Hooray for Boobies» альбомы солтүстік америка және еуропа чарттарында алғашқы орындарды алады. Және тура сол жылы Papa Roach-тің ең танымал альбомдарының бірі шығады. «Last Resort» өлеңі Billboard альтернативті чартында бірінші орынды алады.
2000 жылдың күзінде ню-метал/рэпкор жанрындағы Linkin Park өздерінің алғашқы «Hybrid Theory» альбомын шығарады, «Hybrid Theory» Billboard 200 чартында екінші орынды және сатылым жағынан онжылдықтың екінші орынын алады. «In the End» өлені рэпкор жанырындағы ең танымал өлендердің бірі болып табылады.
2000 жылдың ортасы — қазіргі уақыт
2000 жылдың ортасында рэпкорға деген қызығушылық азаяды, хит-парадтарға түсетін рэпкор орындаушылар азая бастайды. 2005 жылдан бастап One Day as a Lion, Hazen Street, Avery Watts сияқты топтар пайда болады. Үлкен жетістікке 2008 жылы шыққан «Swan Songs» альбомымен Hollywood Undead тобы жетті. Бұл топ өзінде хип-хоп, рэп-метал,скримо-кранк және қоршаған ортаға деген дөрекі қатынасты қамтиды.
Валентина Борисовна Харламова
Валентина Борисовна Харламова (8 наурыз, 1911, қазіргі Ресей, Волгоград облысы Урюпинск қаласы - 30 маусым 1999, Алматы) — актриса, Қазақстанның (1951) және КСРО (1959) халық артисі.
Өмірбаяны
1954 жылдан киноға түскен:
1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.
Саяси қатер
Саяси қатер - биліктің, құқықтық тәртіптің іргесін шайқалтып, сапырылыс, өзара қырқыс, қақтығыс туғызып, жаппай азғындау туындататын, ұлттық тәуелсіздікті жоғалтуға, мемлекетті әлсіретіп, күйретуге, азаматтарды саяси құқық пен бостандығынан айыруға, халықтың, қоғамның, оппозицияның билік орындарына ықпал ету мүмкіндігін жоққа шығаруға септесетін әлеуметтік құбылыстар, үрдістер, іс- қимылдар. Бұл, ең алдымен, қандай да бір әлеуметтік-саяси субъектілердің билік үшін күресте өзара егесті іс-әрекеті. Жалпылама түрғыдан cаяси қатер 3 топқа бөліп қарастыруға болады:
Бүкіл әлемдік жол-көлік оқиғасынан қаза тапқандарды еске алу күні
2005 жылдың 26 қазанында жол-көлік оқиғасынан қаза тапқандарды құрметтеу және олардың жанұя мүшелеріне көңіл айту үшін Бас Ассамблея өзінің шешімін БҰҰ-на мүше мемлекеттерге және халықаралық қоғамдастықтарға бұл Бүкіләлемдік күнді белгілеп өткізуді міндеттейтінін жариялады.
Саяси қатер
Саяси қатер зерттеуші кейбір ғалымдар (С.Робок, С.Кобрин, Дж.Саймон) оларды таралатын экономикалық субъектілер деңгейіне қарай макро және мик-ро-қатерлер деп жіктейді. Макроқатер өздері орналасқан елдегі бүкіл шетел субъектілеріне әсер ететін саяси оқиғалар ықтималдығымен қоса қабат жүреді. Микроқатерлерге сала, фирма немесе жекелеген жобаға тән қатерлер жатады.
Валентина Борисовна Харламова
Дереккөздер
Санат:8 наурызда туғандар Санат:Урюпинскде туғандар Санат:30 маусымда қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:XX ғасыр актрисалары Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері Санат:КСРО халық әртістері Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Бүкіл әлемдік жол-көлік оқиғасынан қаза тапқандарды еске алу күні
Санат:БҰҰ-ның халықаралық күндері Санат:Оқиғалар Санат:Автомобиль қауіпсіздігі
Саяси қатер
Санат: Саясат
Гайспольсайм
Гайспольсайм (Geispolsheim) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Страсбур-Кампань округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 21,95 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67152, пошта индексі — 67118.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7037 адамды құрады. Халық тығыздығы — 320,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Крутая (Песчаной тармағы)
Крутая (Кораль) — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Песчаная өзенінің оң жағалауынан 0,9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Кертис Стивенс
Кертис Стивенс (Curtis Stevens, род. 10 наурыз 1985 жылы, АҚШ) — американдық кәсіпқой боксшы. Орта салмақта өнер көрсетеді (Middleweight).
Әуесқой бокстағы мансап жолы
2004 жылы өткен АҚШ чемпионатында жартылай ауыр салмақта алтын жүлдені иемденді.
Кәсіпқой бокстағы Кертис
2004 жылғы қыркүйек айында Стивенс кәсіпқой бокстағы алғашқы жекпе-жегін өткізді. Одан кейінгі 2 жылда 13 рет шаршы алаңға шығып, қарсыластарының бәрін мерзімінен бұрын ұтты. Алайда, 2006 жылдың шілдесінде күтпеген жерден венесуэлалық Марко Премьера Кертистің өзін нокаутқа жіберді. Бірақ, одан кейін екеуі қайта кездесіп, Кертис ұпай санымен ұтты.
2007 жылдың 16 маусымында Кертис өз отандасы Андре Диррелге ұпай санымен ұтылды.
Геннадий Головкинмен бокс
2013 жылдың 2 қарашасында Нью-Йорктегі Madison Square Garden-де өткен бокста Кертис Головкиннен 8-раундта ұтылды. Кездесудің ерекше әсерлі жері - Головкиннің 2-раундағы соққысынан құлаған Кертистің бет әлпеті.
Туреано Джонсонмен бокс
2014 жылы Кертис Стивенс Туреано Джонсонмен бокстасты. Кездесудің басты фавориті Кертис болғанымен, 10 раундта Туреано төрешілердің есебінде үлкен басымдықпен алда келе жатты. Алайда, соңғы раундтарда Кертис кездесуді қолына алып, біршама жақсы сериялар жасады. Туреаноны саудасы бітті деп ойлаған төреші кездесуді дереу тоқтатты. Туреаноныі командасы бұл шешіммен келіспей, реванш талап етті.
Хассан Н'Жикам
2014 жылдың 1 қазанында өткен кездесуде Кертис Хассан Н'Жикамға ұтылды. Соңғы раундтарда ғана қимылдаған, Кертис тым кеш қалды.
Сілтемелер
Санат:10 наурызда туғандар Санат:1985 жылы туғандар Санат:АҚШ боксшылары
Маятас (тұрақ)
Маятас – мезолит дәуірінен сақталған адамдар тұрағы. Отырар ауданы Темір станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) тапқан. Биіктігі 20–25 м келетін дөңнің үстінен тас құралдар: өзектастар, пышақ тәріздес тас тілікшелері, кескіштер, сүйіртастар, тас жаңқалары мен қабыршақтар табылды. Бұйымдар ашық-сұр халцедоннан және шақпақтастан дайындалған. Пышақ тәріздес тас тілікшелер арасында жұқаша келген, ұзын, кей жерлері жап-жақсы өңделген артефактылар да ұшырасады. Өңдеуі бір-біріне ұқсас жұқалау және кішірек тас жаңқалары да бар. Маятас тас құралдары осы маңдағы Жаңашілік тұрақтарынан (1–3) алынған бұйымдарға ұқсайды. Маятас секілді мезолит дәуіріне жататын тұрақтар Оңтүстік Қазақстанда өте аз зерттелген. Бұл ескерткіштен алынған материалдар тас дәуірі мәдениеті осы өңірде үздіксіз дамығандығын айғақтайды.
Климатоп
Климатоп (грекше klima (klimatos) еңіс, topos — орын) — ортаның (ауа немесе сулы ортаның, олардың газдық құрамының, температуралық режимінің және т.б.) және бұл ортада тіршілік ететін организмдерге тән физикалық және химиялық сипаттамаларының үйлесімі. Бұл терминді 1964 жылы В.Н.Сукачев (1880-1967) биогеоценозды сипаттау үшін енгізді.
Хёрзинген
Хёрзинген (Hörsingen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Оре ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 625 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 8,65 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 83 315. Муниципалитеттің басшысы — Петер Шорлеммер.