cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Косвож (Үлкен Аранц тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қойнауқаттың мұнай тексермесі
Қойнауқаттың мұнай тексермесі. Тереңдік тексерме алғашы көмегімен ұңғыма оқпанынан қойнаулық қысым мөлшерін сақтай отырып көтеріліп алынған, арнаулы қондырғылар көмегімен қойнауқаттың мұнайдың түрлі-түрлі қасиеттерін зерттеуге қажетті мұнай тексермесі. Синонимі — тереңдік мұнайының тексермесі.
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ геологиясы Санат:Терминология
Өрмекші
Айқышты өрмекшінің аналығы аталығынан ірілеу болады. Айқышты өрмекші күзде нәзік өрмектен тоқылған пілдеге ұрықтанған жұмыртқа салады. Пілдені ағаш қабырғаның арасына, тас астына және т. б. сондай оңаша жерлерге орналастырады. Күзде аналық өрмекшілер өледі. Жұмыртқалары жылы пілдеде қыстап, көктемде одан жас өрмекшілер шығады.
Анатомиясы
Өрмекшітәрізділердің ересектерінің барлығында оларды басқа жәндіктерден ажыратып тұратын сегіз аяқтары болады. Олардың қанаттары мен мұртшалары жоқ. Бұлардың денесі просома (дененің алдыңғы бөлігі) немесе бас-кеуде және опистосома (буынаяқтылардың денесінің артқы бөлігі) немесе «құрсақ қуысы» деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Барлық буынаяқтылар секілді өрмекшітәрізділердің сыртқы қаңқасы болады, сонымен қатар олардың «эндостернит» деп аталатын жасуша сияқты шеміршек талшығының ішкі құрылысы бар.
Өрмекшілердің шағуы
Өрмекшілердің шаққаны, әдетте, қауіпті емес. Көп өрмекшілердің шаққаны адам баласы үшін зиянды емес, шаққан жерді жай алғашқы көмек көрсету арқылы оңай жазуға болады. Алайда кейбір өрмекшілердің нейротоксинді улары болады, шаққанда адам баласының жүйке жүйесіне зиянын тигізуі мүмкін. Мысалы, қарақұрт шаққан адамның іші мен кеудесі қатты ауырып, денесі құрысып қалады.
Жұмыртқалары мен балалары
Өрмекшілер жынысты жолмен көбейеді. Ұрғашы өрмекшілер жібек қаптарға жұмыртқа салады. Бір ғана ұрғашы өрмекші бірден 3000-ға жуық жұмыртқа салады. Жұмыртқа қабы жұмыртқаларды ылғалдандыруға көмектеседі. Ұрғашы өрмекші әрдайым жұмыртқа қабын қорғап, өзімен бірге алып жүреді. Сонымен қатар, олар бұл қапты өрмекші торына да бекітіп қоюлары мүмкін. Жұмыртқалар ұсақ өрмекшілер болып ашып шығады. Көп түрлерінде жас өрмекшілерді аналары күтеді. Олар өскен сайын бірнеше рет түлеп, сыртқы жабындарының ескілерін жаңаларына ауыстырып отырады.
Дереккөздер
Санат:Өрмекшілер
Жыныспен тіркесіп тұқым қуалау
Жыныстық хромосомаларда орналасқан гендер арқылы тұқым қуалауды жыныспен тіркесіп тұқым қуалау' деп атайды. Аталған тұжырымдаманы ең алғаш Томас Хант Морган ашты.
Тәжірибе
Ол дрозофила көзі түсінің тұқым қуалауын зерттеуге арналған тәжірибелер жасады. Бұл тәжірибеде қызыл көзді аналықты ақ көзді аталықпен, ал екіншісінде, керісінше ақ көзді аналықты ақ көзді аталықпен будандастырды. Дрозофила көзінің қызыл түсі (W+) ақ тұсіне (W) қарағанда басым болып келеді. Қызыл көзді аналықты ақ көзді аталықпен будандастырғанда, бірінші буында (F1) алынған ұрпақтың барлығы да қызыл көзділер болып шығады. F1 -дегі дараларды өзара будандастырғанда, екінші буынға (F2) алынатын ұрпақтың ішіндегі барлық аналықтар қызыл көзділер, ал аталықтардың жартысы қызыл көзділер, жартысы ақ көзділер болады.Ақ көзді аналықты қызыл көзді аталықпен будандастырғанда, бірінші буынның өзінде-ақ алынған ұрпақтың аналықтары қызыл көзді, ал аталықтары ақ көзді болып шыққан.Мұны крис-крос жолымен тұқым қуу дейді.
Бомбалаушы жойғыш авиация
thumb| alt=A.|250px|Теңіз бомбалаушы жойғыш авиациясы Бомбалаушы жойғыш авиация — майдан авиациясының бір түрі және оның негізгі атыс күші. Ол қарсыластың ядролық кұралдарын және жердегі басқа да маңызды кіші көлемдегі, жылжымалы нысаналарын орташа және негізінен шамалы биіктіктен жоюға арналған. Сонымен қатар бомбалаушы жойғыш авиация қарсыластың ұшқыштары жок авиация (әуе) құралдарын шабуылдау міндеттерін де орындайды және карсыластың қару-жарағына әуеден барлау жүргізе алады. Бомбалаушы жойғыш авиацияға казіргі заманғы барлық авиациялық құралдарды қолдануға бейімделген жойғыш-бомбалаушылар жатады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Ориста
Ориста (Oristà) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Осона ауданында (комарка) орналасқан.
Жәнібек тархан көшесі (Астана)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Ориста
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 583 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 68.5 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Үтіртөбе
Үтіртөбе — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жолдасбай Ералиев ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Шардара бөгенінің оңтүстік жағалауында орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1556 адам (769 ер адам және 787 әйел адам) болса, 2009 жылы 1657 адамды (817 ер адам және 840 әйел адам) құрады.
Тарихы
1957 жылы құрылған жеміс-жидек, жүзім өсіретін кеңшардың бөлімшесі болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.
Дереккөздер
Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Кристалина
Кристалина (Cristalina) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Энторну-ду-Дистриту-Федерал экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 40 900 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6160,722 км² шамасында. Халық тығыздығы — 6,6 адам/км².
Тарихы
Қала 1916 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Вивероне
Вивероне (Viverone) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Бьелла провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1411 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 118 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 13886.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Maria Assunta.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Жақсыбөрілі
Жақсыбөрілі, Қарабас – Жайық алабындағы өзен.
Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданында. Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 2212 км².
Бастауы
Бастауын Шалқар көлінен алып, Жайық өзенінің сол жағынан құяды.
Еремица
Еремица — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сить өзенінің сол жағалауынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — теңіз Кубен және Сухона өзендері бастауынан Кубен су торабына дейін. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Жақсыбөрілі
Гидрологиясы
Арнасы көлбеу, тегіс келген. Өзен көл суымен және жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,10 – 0,20 м³/с. Жайылмасы шабындық, суы егістік суғаруға, мал шаруашылығына пайдаланылады.
Еремица
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Жақсыбөрілі
Дереккөздер
Санат:Теректі ауданы өзендері Санат:Жайық су алабы өңірі
Еремица
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фантакрим-мега
«Фантакрим-МЕГА» – өз кезеңінде кең танымал болған, орыс тілінде алғаш жарық көрген ғылыми-фантастикалық журнал.
Минскідегі «Эридан» баспа үйінде басылып шығарылды. Журналда Сергей Лукьяненко мен Виктор Пелевин сынды авторлардың кейбір шығармалары жарияланып тұрды. Алғашқы саны 1990 жылы, соңғы саны 1998 жылы жарық көрді.
Дереккөздер
Санат: Журналдар
Беренкс
Беренкс (Bérenx) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,59 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64112, пошта индексі — 64300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 485 адамды құрады. Халық тығыздығы — 35,69 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Медвежка (Солтүстік Қазақстан облысы)
Медвежка — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Булаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстікке қарай 2 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 721 адам (325 ер адам және 396 әйел адам) болса, 2009 жылы 653 адамды (309 ер адам және 344 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Эннетмос
250px|thumb|Картада орналасуы Эннетмос (Ennetmoos) — Швейцарияның Нидвальден кантонында орналасқан коммуна.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1986 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14.95 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1506, пошта индексі — 6372.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нидвальден елді мекендері
Кьяверано
Кьяверано (Chiaverano) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2198 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 200 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 10010.
Елді мекеннің қамқоршысы — киелі Феодора.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Удод Владимир Максимович
Удод Владимир Максимович (10.2.1919 ж.т., Одесса облысы Березовка с.) – медицина ғылымының докторы (1966), профессор (1967). Черновцы медицина институтын бітірген (1946). Украинадағы Рогатин (1946–50) және Яремча (1950–57) қалаларында бас дәрігер, Закарпатье облысы Хуст қаласында дәрігер-хирург (1957–59), Львов облысы Борислав қаласында бас дәрігер, бөлімше меңгерушісі (1959–65); Целиноград мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1965–91, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) болды. 1991 жылдан Ақмола (қазіргі Астана) мемлекеттік медицина академиясында профессор қызметін атқарды. Ғылыми жұмыстары негізінен хирургия мәселелеріне арналған. Ол қалқанша без, ішек-қарын, іріңді жара хирургиясымен айналысқан. 386 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монография мен 5 оқу құралының авторы. 4 өнертабыс пен 25 ұсыныстың иегері.
Лазарга
Лазарга — Ресейдегі өзен. Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бедярыш өзенінің оң жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сим өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері
Дайан Уист
Дайан Уист (ағыл. Dianne Wiest; 28 наурыз 1948 жылы дүниеге келген) — америкалық актриса, екі «Оскар» премиясының және «Алтын глобу с», «Эмми » премияларының йегері.
Мансабы
Вуди Алленнің «Ханна және оның әпкелері» (1986)  фильміндегі рөлі үшін ол «Екінші дәрежелі үздік актриса» категориясы бойынша «Оскар» премиясының йесі атанған болатын. Осын жетісітігінің арқасынад ол «Жоғалған балалар» фильміне түсіп өз мансабын жалғастырды, осыдан кейін «Ата-аналар» (1989) рөлімен фильмге түсті, бұл рөлі үшін «Оскар» пермиясына үміткер болған болатын.
1990 жылы ол Тима Бертонның «Эдвард Руки-қайшы» фильміндегі түсірілімдеріне түсті. Содан кейін Уист қайтадан «Бродвейге оқтар» (1994) фильміне түсу үшін Аленнге қайта оралады. Осы рөлі үшін  Уист Америкалық академияның екінші марапатына йе болады.
Критиктердің Вуди Алленнің фильмдеріндегі жұмысына мойындауларын алғаннан кейін Уисттің сахнада пайда болуы сирек кездесестін жағдай болды. 2003 жылы Уист Аль Пачионмен бірге Саломеи қойылымында пайда болды.
Жеке өмірі
Уист Канзес-ситиде (Миссури, АҚШ) әскери қызметкердің отбасында дүниеге келді. Даяйнның екі туған ағасы бар: Грег және Дон. Мектепте ол балерина болуды арман еткен, бірақ кейіннен Мэриленд университетіндегі оқу барысында театр өнерімен шұғылдана бастады. Ол университетті 1969 жылы аяқтап, ғылым және өнерден дәреже алды.
Уист ешқашан күйеуге шықпаған, екі асыранды баланы асырап, өсірді (1987 және 1991 жылы туылғандар). Барлық өмірін ол Манхэттенде өткізді. 2015 жылдың басында, жұмыс жоқ болғандықтан және жалға алып отырған жалдамалы пәтердің бес мың доллардан біраз жоғары ақысын төлей алмағандықтан, Уистке өзінің 79-көшедегі апартаменттерін тастап кетуге тура келді.
Примечания
Санат:1948 жылы туғандар
NGC 3934
NGC 3934 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1871 жылы Borrelly Alphonse Louis Nicholas астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3934 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37170, UGC 6841, MCG 3-30-123, ZWG 97.171, IRAS11496+1707, PRC C-38.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Койдица
Койдица — Ресейдегі өзен. Ненецк АО, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ақ теңіз орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендеріВоронов мүйісінен (Мезень өзенін қоспағанда) Канин Нос мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Архангельск облысы өзендері
Малык-Девесил (Кырджали облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 440 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6935. Телефон коды — 03644. ЕКАТТЕ коды — 46872.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
IC 223
IC 223 — Кит шоқжұлдызында орналасқан IBm (аралас бұрыс галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 8998, ESO 545-8, MCG -4-6-31, IRAS02197-2058.
Сыртқы сілтемелер
IC 223 Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Бірегейлік өлшемдері
Бірегейлік — басты өлшем. Республиканың мемлекеттік кұрылысы мен дамуына тура қатысы бар бұл әлеуметтік- философиялық қондырғыдағы пішінделуі бойынша "бірегейлік объектінің өз ұғымына барабарлығын, болмысының нақтылығын, тұтастығын білдіреді". Олай болса, мемлекеттік бірегейлік дегеніміз — Қазақстан Республикасының тәуелсіз, унитарлы, демократиялық мемлекет ұғымына сай келуін, ал ұлттың бірегейлік божа, қарастырылып отырған қауымдастықтың тәуелсіз ұлтқа тән белгілер мен қасиеттерге ие болуын көрсетеді. Қазақтың ұлттық бірегейлігі Қазақстан Республикасының ұлттық унитарлы мемлекеті шеңберінде жүзеге асырылады. Сайып келгенде, Қазақстанның гүлденуі қазақ ұлтының еркендеуіне немесе қазақ ұлтының әлеуметтік прогреске қол созуы Қазақстан коғамының дамуына ықпал етіп отыруы тиіс. Өйткені этностың даму қисынының өзі — ұлттың өмір сүруі мен дамуының материалдық және рухани жағдайын қамтамасыз ететін құрал ретінде мемлекеттің пайда болу қажеттігін негіздейді. Қоғам ұлттық мүддені ескерушілер мен ескермеушілерден, ұлттық өзіндік санасы жоғарылар мен төмендерден, ұлт тілін білетіндер мен білмейтіндерден, ұлттық дәстүр мен моральды сақтайтындар мен сақтамайтындардан, кейде ұлттық мүдделер үшін белсенді күресетіндер мен күреспейтіндерден, т.б. тұрады. Ұлттық психологияға, моральға, дәстүрлерге қатысты да осы формуланы колдануға болады: ұлт өкілдері арасында оларды бойына сіңіріп алып жүрушілер бар және оларды елемейтіндер бар. Тиісінше, олардың алдыңғылары "ұлт екілі" ұғымына бірегейлігі барлар, соңғылары бірегейлігі жоқтар болып шығады. Ұлттық психологияның нағыздығы оның белгілерінің ұлттың жекелеген өкілдерінің кез келгенінен табыла бермейтінін көрсетеді. Ұлт болған соң оның ұлтты келбеттейтін, оның тұрпатты өкілдері және ұлтты келбеттей алмайтын топтар болады. Осы тұстан: ұлтты келбеттей алатындарға және келбеттей алмайтындарға кімдер жатады деген сұрақ туындайды. Оны ұлт кадрларының сапалық деңгейлеріне талдау жасай отырып айқындауға болады.
Маргиналдық мәселелер.
Әлеуметтік өмірде алуан түрлі үдерістер жүріп жатады: жеке адамдар немесе топ адамдар елінен, ұлтынан, мәденитілдік ортасынан ажырап қалатын жағдайлар жиі ұшырасады. Осындай "бағынышты топтан" — өзінің әлеуметтік ортасынан ажырап қалғандарды маргинал тұлғалар деп атау қалыптасқан. Қазіргі қазақ ұлтына катысты алғанда маргиналдық маңыз аларлық мәселеге айналып отыр. Қазақ арасында тілі орысша шыққандар ұлттық тілге, мәдениетке, дәстүрге қатысты алып қарағанда маргиналдар тобын кұрайды. Мұны кысқаша ұлттық болмысқа қатысты маргиналдық деп атауға болады. Ұлттық дәстүрлер мен моральдан алыста калған, "белең алған топтың" қалыптық - құндылық жүйесіне толық еніп болмаған орыс тілді қазақтар ұлттық мәдениеттің мәніне терең үңіле алмайды, оны толыққанды қабылдай алмайды. Негізінен, мәдениеті жоғары ортада — калада өскендіктен, жүйелі білім алғандықтан бұл топтың арасында білгір және іскер қызметкерлер аз емес. Орыс тілінде сөйлейтін қазақтардың қазақ тілділерге қарағанда жеке бас мәдениеті, кәсіби-сапалық дайындығы, әлеуметтік бейімделу деңгейі жоғары. Олар жүздесу қалыптары мен қала әдебін де меңгерген. Бұл артықшылығы оларды өзге ұлт өкілдерімен тез сіңістіріп жіберуге жағдай жасайды. Олар коғамдық қызметті біршама тәуір аткарады. Қазір олардың отаншылдық сезімдері де күшейіп келеді.
Қазақстан қауымының жалпыадамзаттық қауымдастыққа кірігуі
2.Ұлттыққа қатысты маргинал топ.
Дереккөздер
Санат:Қоғам
Периньи (Валь-де-Марн)
Периньи (Périgny) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Валь-де-Марн департаментінде орналасқан. Кретей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,78 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 94056, пошта индексі — 94520.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2270 адамды құрады. Халық тығыздығы — 816,55 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Валь-де-Марн департаментінің коммуналары
Б. з. д. 448 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 448 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 448 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Қорғанжар
Қорғанжар — Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Ақтоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 97 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Технологиялық карта
Технологиялық карта - орындалатын операциялардың орындалу орнын, қолданылатын саймандар мен жабдықтарын, уақыт мөлшерін, технологиялық жағдайлар мен нұсқауларды белгілеу тізімі.
Дереккөздер
Санат:Физика Санат:Карта Санат:Техника
Эрвин Хоффер
Эрвин Хоффер (Erwin Hoffer; 14 сәуір 1987 жыл, Баден) — аустриялық футболшы, шабуылшы. 2007-12 жылдары Аустрия Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. 2008 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.
Сілтемелер
Санат:Аустрия футболшылары Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Рапид Вена ФК ойыншылары Санат:Наполи ФК ойыншылары Санат:Кайзерслаутерн ФК ойыншылары Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары Санат:Карлсруэ ФК ойыншылары
Қойнауқаттың өткізгіштігі
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ геологиясы Санат:Терминология
Могофореш
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Байшу-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 875 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,32 км² шамасында. Халық тығыздығы — 377,2 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авейру округінің елді мекендері
IC 4652
IC 4652 — Ara шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60290, ESO 138-25, IRAS17220-5941.
Сыртқы сілтемелер
IC 4652 Санат:Ara (шоқжұлдыз)
Лев Семёнович Понтрягин
Понтрягин Лев Семёнович (21. 8 (3. 9). 1908 ж. т., Мәскеу) — кеңес математигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1958; 1939 жылдан корр. мүшесі), Соц. Еңбек Ері (1969). 14 жасында кездейсоқ жағдайдан көзінен айрылды. 1929 ж. Мәскеу университетін бітірді. 1935 жылдан осы университеттің профессоры.
Дереккөздер
Санат:КСРО математиктері Санат:Академиктер Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:Профессорлар Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері Санат:Ленин орденінің иегерлері
Олон (Крез)
Олон (Aulon) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,86 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23011, пошта индексі — 23210.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 168 адамды құрады. Халық тығыздығы — 15,47 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Экру (Миссисипи)
Экру (Ecru) — Миссисипи штатының Pontotoc округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 947 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10.6 км² шамасында. FIPS коды — 28-21340.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
Балқаш
нобай|288px|Ғарыштан түсірілген фотосурет
Балқаш – Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тұйық көл.
Аумағы жөнінен Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі үшінші орында, әлемдегі ең үлкен көлдер тізімінде 14-ші орында. Алматы, Жамбыл, Жетісу, Қарағанды облыстарының шегінде, Балқаш-Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 м биіктікте жатыр. Көлдің солтүстігінде кең Қазақтың ұсақ шоқысы, батысында Бетпақдала, ал оңтүстігінде Шу-Іле таулары, Тауқұм және Сарыесік-Атырау құмдары орналасқан.
Этимология
"Балқаш" топонимі, бір нұсқасы бойынша, татар, қазақ және алтай тілдеріндегі balkas сөзінен шыққан, ол "батпақты жер, соққылармен жабылған" немесе "батпақтағы соққылар"дегенді білдіреді. Қазақ тілінде "балқыту", "металды балқыту", "балқыту" дегенді білдіреді. "Балқудан" алынған Этимология академик Әлкей Марғұланның Балқаш бойынша экспедициясының археологиялық деректерімен энеолит және ерте қола дәуіріндегі ежелгі металлургияның ошағы ретінде, сондай-ақ "жарқырау", "күйдіру", "балқу"деген мағынаны білдіретін *Blķ (үндіеуропалық *Brķ) етістік праформасының бореалдық (ностратикалық) сипатымен расталады.
Аңыз
Көлдің шығу тегі туралы аңызға сәйкес, бай сиқыршы Балқаштың сұлу қызы немесе қызы болған. Оны үйлендіретін уақыт келгенде, Балқаш қызын тек ең бай, ең әдемі және ең мықты етіп беретінін мәлімдеді. Келген күйеу жігіттердің арасында керуендері қымбат тауарларға толы қытай императорының екі ұлы, жылқы табындары мен күмісі бар моңғол хан ұлдары және кілемдер мен піл сүйегінен жасалған бұйымдары бар жас Бұхара саудагерлері болды. Алайда, бақытты көргісі келетіндердің арасында болды және кедей шопан Каратал, ол бірден қалыңдыққа ұнады. Қаратал жеңімпаз атанған жарыстардан кейін Балқаш оны ашуланып қуып жіберді. Алайда немесе түнде ол туған үйінен қашып, зұлым әкесінен таңдалған адаммен бірге қашып кетті. Қызының қашқаны туралы білген Балқаш сүйіктілеріне ант берді және олар өз суларын таулардан тез алып жүретін екі өзенге айналды. Өзендер ешқашан қосылмауы үшін, Балқаш олардың арасына түсіп, көбік толқындарынан сұр көлге айналды.
Сондай-ақ, атаудың шығу тегі туралы нұсқа бар Авеста Ворукаша (Вурукарта) және одан әрі Парсы Фаркаш, бұл атау Авестада айтылған.
Тарихы
Балқаш көлі туралы алғашқы тарихи-географиялық мәліметтер Орталық Азиямен байланыста болған қытайларда пайда болды, олар бұл аймақты басқалардан бұрын кездестіре алды. Ұлы қабырғаның батысындағы кеңістікті қытайлықтар "Си-Ю" (Батыс аймақ) деп атады және оның б.з. д. 126 жылы б. з. д. 607 жылы сол кезде Орта Азияда болған 44 мемлекеттің карталары жасалды, бірақ бұл сипаттамалар сақталмады. VIII ғасырдан бастап көлден Тянь-Шань тауларына дейінгі аумақ Жетісу (каз. Жетісу, қырғыз. Жеті суу), онда көшпелі (түріктер мен моңғолдар) және Орта Азияның отырықшы халықтарының мәдениеттері араласқан.
Александр фон Гумбольдт Балқаш көлі қытайлықтарға "Си-Хай" деген атпен белгілі болды деп сенді (Батыс Теңізі; бұл атау 1855 жылғы атласқа ауыстырылды). Жоңғарлар көлге берген "Балқаш-Нор" (balas-nur — "Балқаш көлі") атауы Еуропа елшілерінің түсірілімі бойынша жасалған 1833 жылғы Юлий Клапроттың картасында көрсетілген. Өз қоныстарының батысындағы барлық географиялық нысандарды ақ түспен белгілеген түріктер мен моңғолдар оны "ақ-Денгиз" ("ақ теңіз") деп атады, ал олардың мемлекеттерінің шекаралары батысқа қарай жылжыған кезде көл "көк" (Шығыс) — "Кукча-Денгиз"болды.
XVII-XIX ғасырлар
Кітаптың екінші басылымында үлкен сызбаға (1627) көл жоқ, дегенмен Арал теңізі сияқты басқа ішкі су айдындары туралы ақпарат бар. 1695 жылы Тобыл картографы Семен Ремезов құрастырған "бүкіл сусыз және өтпейтін тас даланың жер сызбасы" деп аталатын картада Балқаш көлі "теңіз теңізі"деген атпен бар. Көл өте дәл белгіленбеген-батыстан Сырдария мен Амудария ағып, шығыстан 8 өзен ағып жатыр. Балқаштың орталығында үлкен таулы Коишор аралы белгіленген. Осы сәйкессіздіктерге қарамастан, авторлар ескі адамдар мен елшілердің сөздерінен сурет салу үшін үлкен жұмыс жасады.
XVIII ғасырда " теңіз "бірнеше карталарда пайда болады: 1716 жылы швед офицері Ю.Г. Ренаттың картасында (көлдің сұлбасы шындыққа жақын болды), сондай-ақ капитан Филипп Страленберг құрастырған және 1730 жылы Стокгольмде жарияланған" Ұлы Татариядағы ресей картасында".
1756 жылы Жоңғар хандығы құлағаннан кейін геодезистер Батыс Қытайға керуендермен жіберіле бастады, ал ХІХ ғасырдың басында Жоңғарияның бірнеше сұрақ карталары болды, бірақ Балқаш маңы мен көлдің өзі туралы сенімді ақпарат болған жоқ. 1834 жылы астроном В. Ф. Федоров Балқаш көлінің нақты орнын анықтап, оның жағалауын ішінара түсірді, ал 1837-1843 жылдар аралығында көл аймағына бірнеше экспедициялар жасалды, оның жағалаулары зерттелді және Зайсан көліндегі балық аулаумен салыстырғанда қызыл балықтың жоқтығын және аулаудың маңыздылығын көрсететін балық аулау сынағы жүргізілді. 1851-1852 жылдардағы Экспедиция көлдің тереңдігін және оны тасымалдау мүмкіндігін зерттеді. Қытай Цин әулеті кезінде (1644-1911) көл Қытай мемлекетінің солтүстік шекарасы болған, бірақ 1864 жылы Солтүстік-батыс шекарасы бойынша орыс-қытай келісіміне сәйкес Балқаш және оған іргелес аумақтар Ресей империясына өтті. 1850-1860 жылдары Балқаш ойпаты мен Іле өзенінің бассейнін қазақ ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов зерттеп, Балқаш пен Алакөл ойпаттарының шығу тегі мен тарихи қалыптасуының ұқсастығын атап өтті.
XX ғасыр
Балқаш көлі бассейнінің егжей-тегжейлі физика-географиялық сипаттамасын 1910 жылы Б. Ф. Меферт орындады. Ол Балқаштың солтүстігінде орналасқан Мойынты, Жамшы және Тоқрау өзен жүйелерін зерттеп, жер жамылғысын лесс тәрізді типке жатқызды. Меферт Солтүстік Балқаш геологиялық құрылымы бойынша ежелгі палеозойға жатады деп есептеді. Сонымен қатар, ол Балқаштағы су деңгейі қазіргі деңгейден 30 метр жоғары болған кезде көл шығысқа қарай орналасқан Сасықкөл, Алакөл және Эби-Нұр көлдерімен жалғасты деген ой айтты.
Кеңес заманында Орталық Азия көлдерін зерттеуді мемлекеттік гидрологиялық институт жүргізді. Тұз және химия өнеркәсібі, сондай-ақ бальнеология қажеттіліктері үшін минералды көлдерді зерттеудің физика-химиялық бағытына ерекше назар аударылды.
Көлдің шығу тегі
солға|нобай|Балқаш көлінің бассейні нобай|[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал сағасының жерсеріктік суреті]] Балқаш неоген-төрттік дәуірде Тұран тақтасының ақырын иілуінен пайда болған және кейіннен құмды өзен шөгінділерімен толтырылған кең Балқаш-Алакөл ойпатының ең терең бөлігінде жатыр. Бассейн Жоңғар Алатауының ақаулар жүйесіне кіреді, онда Сасықкөл, Алакөл және Эби-Нұр көлдері (Жоңғар қақпасының артында) орналасқан. Бұл көлдер бір кездері бүкіл Балқаш-Алакөл ойпатын алып жатқан, бірақ Арал-Каспий бассейнімен қосылмаған ежелгі Ханқай теңізінің қалдықтары болып табылады.
Жер бедері
Балқаш көлінің ауданы шамамен 16,4 мың км2 (2000 жыл) құрайды, бұл оны толығымен Қазақстан аумағында орналасқан көлдердің ішіндегі ең ірісі етеді. Балқаш теңіз деңгейінен шамамен 340 м биіктікте жатыр және жарты ай тәрізді. Оның ұзындығы шамамен 600 км, ені шығыс бөлігінде 9-19 км-ден батыста 74 км-ге дейін өзгереді. Жағалау сызығының ұзындығы 2385 км. көлдің ортасында орналасқан Сарыесік түбегі оны гидрографиялық тұрғыдан екі түрлі бөлікке бөледі. Батыс бөлігі салыстырмалы түрде таяз және тұщы, ал шығысы тереңірек және тұзды суға ие. Түбек құрған Ұзынарал бұғазы арқылы ені 3,5 км су батыс бөлігінен шығысын толықтырады. Бұғаздың тереңдігі шамамен 6 м. Көл бассейні бірнеше ұсақ ойпаттардан тұрады. Балқаштың батыс бөлігінде тереңдігі 7-11 м дейінгі екі ойпат бар-олардың бірі Батыс жағалауынан Тасарал аралынан Қоржынтібек мүйісіне дейін созылып, екіншісі батыс Балқаштың ең терең жері болып табылатын Бертіс шығанағынан оңтүстікке қарай созылып жатыр. Шығыс Балқаш ойпатының тереңдігі 16 м — ге жетеді, бүкіл шығыс бөлігінің ең үлкен тереңдігі-27 м. Көлдің орташа тереңдігі 5,8 м, судың жалпы көлемі шамамен 112 км3.
Балқаштың батыс және солтүстік жағалаулары биік (20-30 м) және тасты, палеозой жыныстарынан (порфирлер, туфтар, граниттер, тақтатастар, әктастар) тұрады және ежелгі террассалардың іздері бар. Мұнда Балқаш кен ауданы жатыр. Қарашаған шығанағынан өзен атырауына дейінгі Оңтүстік жағалаулар немесе төмен (1-2 м) және құмды, мезгіл-мезгіл жоғары суға батып кетеді (соның салдарынан көптеген таяз көлдер бар), кейбір жерлерде биіктігі 5-10 м жағалаудағы төбелер кездеседі. Жағалау сызығы өте бұралған және көптеген шығанақтар мен шығанақтармен бөлінген. Батыс бөлігінің ірі шығанақтары: Сарышаған, Қашқантениз, Қарақамыс, Шемпек (көлдің оңтүстік аяғы), Балақашқан және Ахметсу. Шығыс бөлігінде Гузкөл, Балықтыкөл, Кукун және Қарашығанкөл шығанақтары, сондай-ақ Байғабыл, Балай, Шаукар, Кентүбек және Қоржынтүбек түбектері орналасқан.
Аралдары
Көлдің батыс бөлігінде Басарал және Тасарал (ең ірі), сондай-ақ Ортаарал, Аякарал және Олжабекарал көлдеріндегі үлкен аралдар орналасқан. Шығыс бөлігінде Озарал, Ултаракты және Қоржын аралдары, Сондай-ақ Алғазы аралы орналасқан. Көлде жалпы ауданы 66 км2 болатын 43 арал бар, бірақ су деңгейінің төмендеуімен жаңа аралдар пайда болып, бұрыннан бар аралдар көбейіп келеді. Барлығы 43 арал.
Жағрапиясы
Ауданы құбылмалы: 17 – 22 мың км², ұзындығы 600 км-ден астам, ені шығыс бөлігінде 9 – 19 км, батыс бөлігінде 74 км-ге жетеді. Суының көлемі шамамен 100 – 110 км3. Су жиналатын алабы 500 мың км²-ге жуық. Орташа тереңдігі 6 м, ең терең жері 26 м. Балқаштың батыс бөлігіне Іле (жер бетімен келетін судың 78,2%-ын береді), шығыс бөлігіне Қаратал (15,1%), Лепсі (5,4%), Ақсу (0,43%) өзендері құяды. Солтүстіктен ағатын Аягөз, Бақанас, Тоқырау, Жәмші, Мойынты, т.б. өзендер әдетте көлге жетпей сарқылады. Көлдің солтүстік жағалауы Сарыарқаның ұсақ шоқылы тау сілемдерімен ұштасып жатқандықтан, биік жарқабақ болып келеді және көптеген жыра-жылғамен тілімденген, ал оңтүстік жағалауы – суы біртіндеп тартылған кезде жиналған шөгінділерден пайда болған құмды ойпат. Көлдің көптеген шығанақ, қойнаулары бар, аралдары аз, үлкендері: Басарал, Тасарал.
Батыс бөлігі (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай)
Шығыс бөлігі (батыстан шығысқа қарай)
Түбектер
Батыс бөлігі
Шығыс бөлігі
Бұғаздар
Көл бассейні
Балқаш-Алакөл бассейнінің ауданы 512 мың км2, ал оның су бойынша орташа жылдық жиынтық жер үсті ағыны 27,76 км3 құрайды, оның ішінде ҚХР аумағынан келетін 11,5 км3. Тек Балқаш көлінің су жинау бассейнінің ауданы шамамен 413 мың км2 құрайды, оның аумағының 15%-ы Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының солтүстік — батысында, ал аз бөлігі Қырғызстанда жатыр. Балқаш-Алакөл бассейнінің жиынтық ағынының 86% — ы Балқаш көліне тиесілі, өзен ағысы жылына 12,3 км3 құрайды (БСЭ деректері бойынша-жылына 23 км3 шамасында). Немесе көлдің батыс бөлігіне құятын көлге барлық су ағынының 73-80% құрайды. Өзен Тянь-Шань тауларынан басталып, негізінен мұздықтармен қоректенеді, бұл су деңгейінің күндізгі және маусымдық өзгеруіне әкеледі — тау мұздықтарының еру кезеңі маусым-шілде айларында болады. Өзен саласы-Саласы болмайды, өзен алабы-Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь. Дельта немесе табиғи реттеуші рөлін атқарады, құрғақ жылдары көлге жиналған судың бір бөлігін береді. Өзеннің жоғарғы ағысында, Бақанас ауылының маңында немесе оң жағында құрғақ Бақанас арнасы — ежелгі тармақтардың бірі немесе Сарыесік түбегінің шығысындағы көлге құяды.
Көлдің шығыс бөлігіне Қаратал, Ақсу, Лепсі өзендері құяды, сонымен қатар көл жер асты суларымен қоректенеді. Жоңғар Алатауының баурайынан бастау алатын Қаратал өзені Балқаш көлінің екінші маңызды саласы болып табылады. Көлдің шығыс бөлігін 1950 жылдарға дейін қоректендірген Аягөз өзенінің суы қазіргі уақытта оған жете алмайды. Өткен жылдары жауын-шашын мол жылдары көлдің солтүстік бөлігіне Мойынты, Күдері, Тоқрау және Бақанас өзендері де құйылып, Қазақ ұсақ шоқыларынан бастау алған. Олардың барлығы негізінен қармен қоректенеді, сондықтан мамыр айында таяз және кебеді. Көлдің батыс және шығыс бөліктерінің салаларындағы жылдық айырмашылық 1,15 км3 құрайды.
Көлдің ауданы мен көлемі ұзақ мерзімді ауытқуларға және су деңгейінің қысқа мерзімді ауытқуларына сәйкес айтарлықтай өзгереді. Ұзақ мерзімді тербелістердің амплитудасы 12-14 м, минималды мәндер V-X ғасырларда болды, ал су деңгейінің максимумы XIII-XVII ғасырларда байқалды. ХХ ғасырдың басында және 1958-1969 жылдар аралығында көлдің ауданы 18-19 мың км2-ге дейін өсті, ал құрғақшылық кезінде, мысалы, ХІХ ғасырдың аяғында, сондай-ақ 1930-1940 жылдары көл 15,5—16,3 мың км2-ге дейін қысқарды. Көлдегі су деңгейінің ауытқу амплитудасы шамамен 3 м болды. 1946 жылы көлдің беткі қабаты 15 730 км2, ал көлемі 82,7 км3 болды. 2000 жылдардың басында көл экономикалық мақсатта оған құятын өзендердің бұрылуына байланысты төмендеу сатысында болды. Мәселен, Іле өзенінде 1970 жылы Қапшағай су қоймасын құрған Қапшағай СЭС бөгеті салынды. Бұл резервуарды толтыру кезінде Балқаштың су балансы бұзылып, су сапасының нашарлауына әкелді, әсіресе көлдің шығыс бөлігінде. 1970 жылдан 1987 жылға дейін су деңгейі 2,2 м — ге, ал көлемі 30 км3-ке төмендеді. Зерттеулер көрсеткендей, егер табиғи тамақтану режимі сақталса, 1975 жылдан 1986 жылға дейін көлдің қысқару кезеңі болады, яғни көлдің экожүйесіне бір бағытта антропогендік және табиғи факторлар әсер етеді. Көлді бөгетпен бөлуге негізделген батыс бөліктің тұздылығын арттыру мәселесін шешудің нұсқалары ұсынылды, бірақ мұндай жоспарларды жүзеге асыру елдегі экономикалық жағдайға байланысты мүмкін болмады.
Көлдің су деңгейінің минимумы (теңіз деңгейінен 340,65 метр) 1987 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру аяқталғаннан кейін тіркелді, ал 2005 жылдың қаңтарында деңгейдің 342,5 метрге дейін көтерілуі байқалды, оны кейбір мамандар соңғы жылдары жауған жауын-шашынның көп мөлшерімен байланыстырды.
Судың құрамы
Балқаш көлі жартылай тұщы көлдерге жатады - Судың химиялық құрамы су айдынының гидрографиялық ерекшеліктеріне байланысты. Көлдің батыс бөлігінің суы тұщы (минералдануы 0,74 г/л) және бұлыңғыр (мөлдірлігі — 1 м), ауыз су мен өнеркәсіптік жабдықтау үшін қолданылады. Шығыс бөлігінде тұздылық (3,5-тен 6 г/л-ге дейін) және мөлдірлік (5,5 м) көп. Балқаш бойынша жалпы орташа минералдану-2,94 г/л. көпжылдық (1931-1970) Балқаштағы тұздардың орташа тұнбасы 7,53 млн тоннаны құрайды, көлде еріген тұздың қоры — шамамен 312 млн тоннаны құрайды. Батыс бөлігіндегі су сарғыш-сұр реңкке ие, ал шығыста түс көкшілден Изумруд көкке дейін өзгереді, бұл Спутниктік суреттерде байқалады.
Климаты
Көл аймағындағы Климат шөлді. Шілденің орташа максималды температурасы шамамен 30 °C, қаңтар-шамамен -9 °C. Жауын-шашын жылына орта есеппен 131 мм түседі. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 55-60% құрайды.
Желдің орташа жылдық жылдамдығы шамамен 4,5 — 4,8 м/с құрайды, көлдің батыс бөлігінде Солтүстік желдер басым, ал шығыс бөлігінде Солтүстік — шығыс желдер басым. Жел көлде қатты толқуды тудырады (толқын биіктігі 2-3,5 м жетуі мүмкін), батыс бөлігінде сағат тілімен бағытталған тұрақты айналмалы ағын бар.
Күн шуақты күндер саны жылына 110-130, энергетикалық жарықтандыру-күніне м2 үшін 15,9 МДж. Балқаш жылы, жақсы жылытылатын көлдердің қатарына жатады. Көл бетіндегі судың температурасы желтоқсанда 0 °C-тан шілдеде 28 °C-қа дейін өзгереді. Көлдің батыс бөлігінің орташа жылдық температурасы 10 °C, шығысы 9 °C. көл жыл сайын қатып қалады және мұз әдетте қарашадан сәуірдің басына дейін созылады, шығыс бөлігінен мұздану 10-15 күнге кешіктіріледі.
Көл шөл және шөлейт климаттық белдеуде орналасқан. Қаңтардағы орташа температура –15 – 170С, шілденің орташа температурасы 240С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлшері 120 мм. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 55 – 66%, желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5 – 4,8 м/с. Жел көлдің батыс бөлігінде көбінесе, солтүстіктен, шығысында – солтүстік-шығыстан соғады. Осы себепті көлде үнемі күшті толқын болады. Жаздағы булану ауа райына байланысты 950 мм-ден 1200 мм-ге дейін ауытқиды. Көл беті көбіне қарашаның аяғында қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. Мұздың қалыңдығы кей жылдары 150 см-ге жетеді. Таудағы мұздықтар еріген кезде (маусым – шілде) су деңгейі біраз көтеріледі. Көп жылдық су деңгейі тербелісінің мөлшері үш метрден асады. 20 ғасырда Балқаш көлінің деңгейі 1908 және 1961 жылы көтеріліп, 1946 және 1987 жылы төмендегені байқалды. 1970 жылдан бері Іле өзені бойында Қапшағай бөгенінің салынуына байланысты көлдің табиғи гидрологиялық режимі көп өзгеріске ұшырады. Балқаш – жартылай тұщы көл. Суының химиялық құрамы көл алабының гидрографиялық ерекшеліктеріне байланысты. Көлге сұғына еніп жатқан Сарыесік түбегі Балқашты екіге бөледі, гидрологиялық және гидрохимиялық жағынан бір-бірінен өзгеше батыс және шығыс бөліктері ені 3,5 км болатын Ұзынарал бұғазымен жалғасады. Судың минералдылығы мен тұздылығы бұл екі бөлікте екі түрлі. Көлге ағып келетін судың негізін Іле өзені құрайтындықтан, батыс бөлігінің суы тұщы (0,5 – 1 г/л), түсі сарғылт-сары, лайлы. Шығыс бөлігінің суы тұздылау (5 – 6 г/л), түсі көгілдір, ашық көк.
Жануарлар және өсімдіктер әлемі
Көлдің фаунасы өте бай болды, бірақ 1970 жылдардан бастап судың сапасының нашарлауына байланысты биоәртүрлілік төмендей бастады. Осы уақытқа дейін бентос моллюскалармен, шаян тәрізділердің личинкаларымен, су жәндіктерімен ұсынылған. Қоңырау масалары мен кішкентай қылшық құрттар да ұсынылған. Зоопланктон (концентрациясы 1,87 г/л, 1985), әсіресе батыс бөлігінде де мол болды. Көлде балықтың 20 — ға жуық түрі болған, олардың 6-ы туған-Іле (Schizothorax pseudoksaiensis) және Балқаш (S. аргентатус) маринки, балқаш алабұғасы (Perca schrenkii), дақты (Nemachilus strauchi) және бір түсті губач (N. labiatus) және Балқаш минно (Phoxinus poljakowi), ал қалғандары енгізілген: тұқы, тікенек, Шығыс қарақұйрық (Abramis brama orientalis), Арал мүйізі (Barbus brachycephalus), Сібір шыршасы, тұқы, Лин, Уолли, сом, осман, күміс крестьян тұқы және басқалар. Негізгі балық аулау балықтары тұқы, көксерке, көкбауыр және қарақұйрық болды.
Көлдің оңтүстік жағалауында, әсіресе Дельта аймағында мол өскен қамыс құстар мен жануарлар үшін тамаша баспана болды. Қапшағай су қоймасынан төмен гидрологиялық режимнің өзгеруі Атыраудың деградациясына әкелді немесе-1970 жылдан бастап оның ауданы 3046 км2-ден 1876 км2 — ге дейін қысқарды, нәтижесінде сулы-батпақты жерлер мен тоғай ормандары-құстар мен жануарлардың мекендейтін жерлері қысқарды. Жерді игеру, пестицидтерді қолдану, мал жаю және Қамысты кесу де бассейннің биоәртүрлілігіне әсер етті. Омыртқалы жануарлардың 342 түрінің 22-сі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. ХХ ғасырдың ортасына дейін Дельта ормандарында Тұран жолбарысы болды, ол сол жерде өмір сүрген қабандармен қоректенді. Төменгі ағысында немесе 1940 жылдары А.А. Слудскийдің күшімен Канададан әкелінген ондатра бейімделді. Крахмалға бай мысыққұйрық тамыры ол үшін жақсы тағамға айналды, бірақ соңғы жылдары Қапшағайдан төгілу нәтижесінде пайда болатын тұрақты қысқы су тасқынына және мускраттың тіршілік ету ортасы жойылып, оның балық аулау толығымен тоқтатылды, ол бұрын жылына 1 миллион жануарға жетті.
Балқаш үлкен корморанттардың, шаяндардың, қырғауылдардың, бүркіттердің және ақ құтандардың ауқымына жатады. Құстардың 120 түрінің 1 -сі Қызыл кітапқа енген, оның ішінде қызғылт және бұйра пеликандар, қасықтар, аққулар және ақ құйрықты бүркіт.
Қалалар және экономика
2005 жылы Балқаш бассейнінде 3,3 млн адам, оның ішінде Қазақстанның ірі қаласы-Алматы қаласының тұрғындары тұрды. Көл жағасындағы ең үлкен елді мекен-80 мың тұрғыны бар Балқаш қаласы. Қала көлдің солтүстік жағалауында орналасқан, оның қала құраушы кәсіпорны Балқаш тау-кен металлургия комбинаты болып табылады. 1928-1930 жылдары ашылған ірі мыс кен орны Қоңырат және Саяқ сияқты көлдің солтүстігіндегі елді мекендерде игерілуде. Көлдің батыс жағалауымен Бішкектен Қарағандыға дейінгі М36 автомагистралінің учаскесі өтеді, онда Гүлшат, Балқаш-9, Сарышаған және Приозерск елді мекендері орналасқан. Батыс жағалаудың оңтүстік бөлігінде үлкен, Мыңарал және Шығанақ ауылдары орналасқан.
Көлдің батыс жағалауында Приозерск қаласының маңында кеңес заманында салынған бірнеше әскери нысандар орналасқан. Балқаш-9 әскери қалашығында "Дарьял-У", "Днепр" және "Днестр"зымырандық шабуыл туралы ескерту жүйесінің радиолокациялық станциялары орналасқан. Сарышаған кентінің батысында зымыранға қарсы қорғаныс полигоны, ал оңтүстігінде Қашқантениз шығанағының жанында Терра-3 лазерлік қаруды сынау полигоны орналасқан.
Көлдің оңтүстік жағалауы іс жүзінде қоныстанбаған. Сағасында күйген ауылы, ал Қаратал сағасында Көпбірліккөл ауылы орналасқан. Көлдің шығыс шетіне жақын жерде Аягөз мен Талдықорған арасындағы Түркістан-Сібір магистралінің учаскесі өтеді. Темір жол мен Лепсі өзенінің қиылысында аттас ауыл орналасқан.
Балық аулау
Фаунаның салыстырмалы кедейлігіне қарамастан, Балқаш көлінің экономикалық маңыздылығы 1930 жылдары басталған балық аулау мен балық өсіруге негізделген. 1952 жылы жылдық аулау 20 мың тоннаны құрады, 1960 жылдары жылына 30 мың тоннаға дейін балық өндірілді, оның ішінде бағалы тұқымдардың 70%-ы. Алайда, 1990 - шы жылдары өндіріс жылына 6,6 мың тоннаға дейін төмендеді, оның ішінде құнды тұқымдар — тек 49 пайыз. Балық аулау қарқынының төмендеуі қазіргі уақытта балық ресурстарын молайту және олардың түрлік құрамы бойынша бағдарламалардың болмауына, сондай-ақ браконьерліктің кең таралуына байланысты.
Энергетикалық жобалар
1970 жылы Іле өзенінде қуаттылығы 364 МВт Қапшағай ГЭС салынды, бұл өзеннің гидроэнергетикалық әлеуетін пайдалануға, сондай-ақ қалыптасқан Қапшағай су қоймасынан суаруға су алуға мүмкіндік берді. Су ресурстары немесе аймақтың егістік жерлерінің 40% - ы бөлінген мақта өсіру үшін жоғарғы ағысында (СУАР аумағында) қарқынды пайдаланылуда. Қазіргі уақытта Қапшағайдан 23 км төмен немесе одан төмен қосымша контр-реттеуші бөгет құру жобасы бар. Қуаттылығы 49,5 МВт Кербұлақ ГЭС Қазақстанның оңтүстік бөлігін электр энергиясымен қамтамасыз ету проблемаларын ішінара шешуге көмектеседі және Іле өзенінің су ағыны деңгейінің күнделікті және апта сайынғы ауытқулары үшін буфер ретінде қызмет ететін болады. Олар КСРО кезінде Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігін энергиямен жабдықтау мәселесін шешуге тырысты: Балқаш көлінің жағасында электр станциясын салу жоспары жасалды. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан ГРЭС құрылысы үшін алаң таңдалып, Үлкен кенті құрылды, алайда біраз уақыттан кейін жұмыстар тоқтатылды. 1997 жылы В. С. Школьниктің ұсынысы бойынша алаңды АЭС салу үшін пайдалану туралы шешім қабылданды, бірақ экологтар мен ел тұрғындарының наразылықтары жоспарларды қайта қарауға мәжбүр етті, ал 2008 жылдың соңында Үкімет Балқаш ЖЭС салу туралы шешім қабылдады.
Кеме қатынасы
Балқаш көлі, Іле өзенінің төменгі ағысы және Қапшағай су қоймасы (Қонаев қаласының Борохудзир айлағы) бойынша тұрақты кеме қатынасы жүзеге асырылады. Негізгі айлақтар: Бурылбайтал, Бурлитөбе. Флот негізінен балық аулау және тасымалдау, сондай-ақ минералды-құрылыс жүктері мен мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау үшін қолданылады. Су жолдарының жалпы ұзындығы-978 км, навигация ұзақтығы — 210 күн. Балқаш көлінде, басқа бассейндердегідей, қаржыландырудың жетіспеушілігінен қазіргі уақытта жер қазу және түбін тереңдету жұмыстары барынша азайтылды, бұл көптеген учаскелерде ірі тоннажды флотты пайдалануға мүмкіндік бермейді.
Балқаш көлінде кеме қатынасы 1931 жылы ұйымдастырылды-Балқаш қаласына екі пароход пен үш баржа әкелінді. 1996 жылы көл арқылы 120 мың тоннаға дейін минералды-құрылыс жүктері, 45 мың тонна балық өнімдері, 20 мың тонна бақша дақылдары және 3,5 мың адам жолаушылар тасымалданған, бірақ 2004 жылға қарай көлем 1 мың адамға және 43 мың тонна балық өнімдеріне дейін қысқарды. 2004 жылы Іле-Балқаш бассейнінде барлығы 87 кеме пайдаланылды, оның ішінде 7 жолаушы, 14 жүк баржасы және 15 буксир.
2012 жылға қарай Іле-Балқаш бассейнінде тасымалданатын құрылыс материалдарының көлемі 233 мың тоннаға, мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығы өнімдері — 550 мың тоннадан кем емес, ал балық өнімдері — 53 мың тоннадан кем емес болады деп болжануда. Сондай-ақ, экологиялық туризмнің дамуы Балқаш көлі бойынша жолаушылар тасымалының өсуіне алып келеді, оның көлемі жылына 6 мың адамға дейін жетеді деп күтілуде. 2012 жылға қарай кенді су көлігімен тасымалдау көлемі жылына кемінде 3500 мың тонна болады деп күтілуде.
Туризм
Балқаш көлінде демалудың танымал түрлері - жағажай туризмі және су спорты: желкенді спорт, байдарка мен каноэде есу, спорттық балық аулау.
Көлдің рекреациялық әлеуеті және айналадағы көрікті жерлер (Бектау-Ата шатқалы, тоғай ормандары) көптеген туристерді тартады, бірнеше пансионаттар бар. Көлді сақтау қозғалысы аясында түрлі спорттық шаралар өткізіледі.
Балқаш экологиясы
Балқаш көлі алабындағы табиғи ресурстарды (әсіресе, су қорларын) тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде Қазақстанның оңт.-шығыс аймағында ХХ ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік және экономикалық жағдай. Оны негізгі 2 себеп тудырды. Ішкі себеп — Қапшағай су электр стансасының салынуына байланысты (1970) Іле өз. арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш көлінің экол. тепе-теңдігін көлге құятын өзендер суы мен көл айдынынан буланған ылғал мөлшерінің тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км3 су қорының 11,9 км3-і (80%) Іле өз-мен келсе, қалған 3,0 км3 су көлдің батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысатын.