cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Су нысандарын санитарлық қорғау
Химиялық заттардың улылығы мен қауіптілігі
Қауіптілік 4 класқа бөлінеді: Заттың қауіптілігі қоршаған ортаға да байланысты анықталады. Белгілі бір қосылыс әр түрлі ортада әр түрлі қауіптілік класына жатады. Мысалы, қорғасын мен кобальт атмосферда 1-ші қауіптілік класына, ал суда 2-ші қауіптілік класына жатады; мыс пен никель ауада 2-ші класқа, ал суда 3-ші класқа жатады. Көбінесе заттардың қауіптілік класы атмосфераға қарағанда суда төмен болады. Бірақ сынап, бензпирен қоспалары және кейбір пестицидтер екі ортада да бірінші қауіптілік класына жатады. Химиялық ластаушылардың адамға әсері: флюороз — фтор нормадан тыс көп болған кезде, метгемоглобинемия — нитраттар мен нитриттердің мөлшері көп болған жағдайда, Минамата ауруы — балықта органикалық сынап болған кезде, Итай-Итай ауруы — күрішті құрамында кадмийі бар сумен суғарған кезде және т.б. аурулар байқалады. Су құбыры стансаларындағы тазарту қондырғыларының тиімділігі көбінесе шектелген, сондықтан ауыз судың сапасы су көзі суының сапасына байланысты болады.
ШРЕК-ті негіздеу әдістері
Судағы химиялық заттардың ең бірінші нормативтері эпидемиологиялық байқауларға негізделіп мышьяк пен қорғасын үшін тағайындалған. Судағы осы заттардың мөлшері мен суды пайдалану ұзақтығына байланысты халықтың денсаулығы зерттелген. Бірақ мұндай заңдылық ерекше әсері бар кейбір элементтер мен заттарға ғана тән, сондықтан эпидемиологиялық зерттеулер екінші дәрежелі немесе қосымша болып саналады. Суаттар суындағы химиялық заттарға ШРЕК-ті тәжірибе жүзінде белгілеу негізгі әдіс болып саналады. Тәжірибе зияндылықтың үш көрсеткіштері бойынша жүргізіледі: органолептикалық, жалпы-санитарлық және санитарлық-токсикологиялық. Органолептикалық зерттеулер исінің, дәмінің және судың түсінің өзгеруі бойынша шекті концентрацияны тағайындайды.
Санитарлық-токсикологиялық тәжірибе түрлері: жедел, жеделдеу және созылмалы. Заттың мөлшерінің шамасы мен әсер ету уақыты олардың арасындағы басты айырмашылық болып саналады. Қағида бойынша, тәжірибе жедел түрінен басталады, оның мақсаты – заттың орташа өлім шақыратын мөлшерін (LD 50) тағайындау. Бұл көрсеткіштен басқа жануарлардың орташа өлу уақыты (ЕТ 50) тағайындалады. Жедел тәжірибе көп уақыт алмайды, сондықтан бір мезгілде ақ тышқандарға, кеміргіш тышқандарға, теңіз шошқасына, үй қояндарына жүргізіледі. Мұндай жағдайларда химиялық заттардың улылық әсеріне жануарлардың түр-тұқымдық сезімталдығы анықталады. Әдетте тәжірибе бір реттік немесе 24 сағат ішінде жануарларға заттың бірнеше реттік мөлшерін енгізу жолымен жүргізіледі. Орташа өлім шақыратын мөлшері – бұл жануарлардың 50 пайызының өлуіне алып келетін бір реттік мөлшері. Мөлшердің саны төртеуден кем болмауы керек, әрбір мөлшерге арналған топтардағы жануарлардың саны 8-10 болады. Зиянды заттар адамға қандай жолмен әсер ететін болса, жануарларға да сол жолмен енгізіледі, бұл жағдайда асқазан зонты арқылы ауыздан енгізіледі.
Тәжірибенің жеделдеу түрі заттың кумулятивті қасиеттері мен улылық әсері туралы мәліметтер алу үшін жүргізіледі. Бұл жағдайда зат 1-3 ай бойына күнде немесе өте жиі енгізіледі. Заттың мөлшері анық улағыштық әсер туғызуы керек және бұл мөлшер жедел тәжірибе мәліметтеріне негізделіп анықталады. Жеделдеу тәжірибе санитарлық-токсикологиялық созылмалы тәжірибені жүргізу үшін лайықты тесттерді негіздеу мақсатында жүргізіледі.
Өндірістік ағынды сулардың гигиеналық сипаттамасы. Су нысандарындағы санитарлық бақылау
Суаттарға түсетін ағынды сулар өздерінің шығу тегіне байланысты әр түрлі болады. Ағынды сулардың негізгі екі санаты бар: тұрмыстық және өндірістік. Олардың шығу тегі және қасиеттері әр түрлі.
Су нысандарының ластануының алдын алу
Су нысандарының ағынды сулармен ластануының алдын алуға көптеген шаралармен қол жеткізуге болады. Бұл тұста бірінші орында технологиялық шаралар тұруы қажет. Олар ағынды сулардың мөлшерін, улылығын азайтуға бағытталған өндірістік үрдісті өзгертуге, ал оптималды жағдайда ағынды суларды ағызуды толық жоюды қарастыру керек. thumb|right|300px|Айналмалы сумен қамтамасыз етуедегі су айналымы.
Өндірістік ағынды суларды тазарту әдістері
Технологиялық үрдістер мен көмекші шараларды тиімді пайдалану – су нысанадарын ластанудан қорғамаса, онда өндірістік ағынды сулар тазартудан өткізіледі және оның тұрмыстық ағынды суларды тазартудан едәуір айырмашылығы болады. Өндірістік ағынды суларды тазарту үшін: механикалық, химиялық, физика-химиялық және биологиялық әдістер, ал тұрмыстық ағынды сулар үшін тек қана механикалық және биологиялдық тазарту әдістері қолданылады.
Механикалық тазарту
Механикалық тазарту – ерімеген қоспаларды алып тастау үшін қолданылады.
Биологиялық тазарту
Биологиялық тазарту микроорганизмдердің қатысуымен және биохимиялық тотығумен сипатталатын, ағынды сулардың құрамындағы органикалық ластағыштарды түгел жою үшін жүргізіледі. Тұрмыстық ағынды суларды тазарту кезіндегідей аэробты және анаэробты үрдістер қолданылады. Бірақ әдістің өзінде және құрылымдарда біршама айырмашылықтары бар.
Өндірістік ағынды суларды биологиялық тазарту үшін қажет жағдайлар: Өз бетімен биологиялық тазартуды тағам өнеркәсібінің (ет комбинаты, сүт зауыты) кейбір кәсіпорындарында қолдануға болады, ол ластану концентрациясын төмендету үшін ағынды суларды таза сулармен араластырғаннан кейін ғана мүмкін болады. Анаэробты биохимиялық тотығу метантенкте жүреді және ол биологиялық тазартудың бірінші сатысы болып табылады. Аэробты үрдіс аэротенк, фильтротенк, флотатенктің әр түрлі модификацияларында жүреді. Ағынды суларды толық тазарту үшін анаэробты-аэробты тотығу қолданылады. Кейбір өндірістерде ағынды суларды егінді суару алаңдарында тазартудың топырақтық әдісі кеңінен қолданылады. Бұл ағынды суларды тазарту әдістері құрамында өте зиянды заттары бар ағынды суларды залалсыздандыру үшін жеткіліксіз. Сондықтан зиянды заттарды жою үшін арнайы әдістер қолданылады. Органикалық синтез (синтетикалық спирт, каучук және т.б.) саласының ағынды сулары зауыттардың технологиялық кәсібіне және соңғы өніміне байланысты ерекше лас болуы мүмкін. Мысалы: изопренді каучук өндірісінің ағынды суларының оттегіне биохимиялық қажеттілігі 8000 мг/л деңгейінде, ал оттегінің химиялық қажеттілігі – 20 000 мг/л деңгейінде болады. Мұндай жағдайда тазарту әдістері бағалы өнімдерді бөліп алатын, қайта қалпына келтіретін сипатта болуы керек.
Су нысандарының өзін-өзі тазартуы
Су нысандарының сапалық және сандық құрамының қалыптасуына, сонымен қатар осы көрсеткіштерді болжау мүмкіндігіне суаттардың өзін-өзі тазарту потенциалы үлкен әсер етеді. Су нысандарының өзін-өзі тазарту потенциалы екі негізгі көрсеткіштері: Осы көрсеткіштерді бағалау үшін су нысанадарын 2 параметрі бойынша сипаттайтын гидрологиялық мәліметтер пайдаланылады:
Емдеу мекемелерінің ағынды суларын тазарту және залалсыздандыру
Ауруханалардан шығатын ағынды сулар құрамында органикалық және минералды ластаушылардан басқа көптеген жұқпалы аурулардың қоздырғыштары да болады. Жұқпалы аурулар ауруханаларынан шыққан ағынды сулар ерекше қауіпті болып келеді. Ауруханалар мен басқа да емдеу мекемелерінен, оның ішінде әсіресе инфекциялық ауруханалардан шығатын ағынды суларды жалпы қалалық немесе басқа канализациялық тазарту қондырғыларына құю кезінде, міндетті түрде тиімді тазарту және залалсыздандырудан өткізілуі керек. Жалпы қалалық және басқа да қондырғылар болмаған жағдайда ауруханалар мен емдеу мекемелерінен шыққан ағынды суларды тазарту локальді канализацииялық тазарту қондырғыларында жүргізіледі. Локальді қондырғылар кешенін таңдау аурухананың профиліне, тазартылатын және залалсыздандырылатын ағынды су мөлшеріне, санитарлық қорғаныс аймағына, климаттық және гидрогеологиялык жағдайға, ауданның санитарлық-гигиеналық жағдайына және ағынды суларды ағызу жағдайына байланысты жүргізіледі.
Су нысандарындағы химиялық ластаушы заттардың биологиялық трансформациясы
Су нысандарында химиялык заттардың микробтармен трансформациялануы, тек олардың құрылымының біртіндеп өзгеруіне ғана емес, улылық қасиетінің бірден күшеюіне де әкеледі. Оның улылық әсері тек айқын білінетін заттарға ғана емес, улылығы төмен қосылыстарға да қатысы бар. Улылығы жоғары заттар қосылыстардың деструкциясында да, трансформация кезінде де пайда болады. Бұл өзінің кең қолдануына байланысты жақсы зерттелген фосфор органикалық пестицидтерге тән. Мысалы: карбофос пестицидінің ыдырау өнімінің улылығы біріншілік затқа қарағанда 2 есе жоғары. Тұрақсыз және улылығы төмен хлорофос пестициді ыдырағанда 30 есе улы, әрі суда ұзақ сақталатын қосылыс түзіледі.
Биотрансформацияның кері салдары ауыр металдарға да тән. Биоалкилденген металдар, өзінің бейорганикалық қосылыстарынан ерекшелігі олардың улылығы бірнеше есе жоғары және организмнен өте баяу шығарылады. Соңғы жылдары көптеген аймақтарда, өндірістік ағынды сулардың құрамында болмаса да, балық етінде метилденген металдардың кездесуі туралы мәліметтер жиілеп кеткендіктен онымен санасуды қажет етеді. Сонымен қатар, микроорганизмдер тек сынапты ғана емес, басқа да көптеген элементтерді (қорғасын, таллий, селен, калайы, мышьяк) алкилдейді.
Улы заттардың жаңа түрлері, тек табиғи ортада ғана емес, ағынды суларды жасанды қондырғыларда биологиялық тазарту кезінде де түзіледі. Тазартудан өткізілген ағынды судың құрамында шығу тегі белгісіз улылығы жоғары қосылыстар кездесетіндігі туралы мәліметтер бар. Олар биологиялық қабықша немесе белсенді лай микроорганизмдерінің әсерінен болатын, ластаушы заттардың биотрансформациясының өнімі. Қолданылып жүрген ағынды суларды биохимиялық тазарту әдістерінің тиімділігі төмен болғандықтан, өндірістік ағынды суларды зарарсыздандырудың жаңа микробты жолдарын іздестіру қажеттігі пайда болды.
Дереккөздер
Санат:Гигиена Санат:Денсаулық сақтау
Гвальта
Гвальта (Gualta) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Херона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Баш-Эмпорда ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 365 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,35 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жирона елді мекендері
Виктор Васильевич Шевченко
Виктор Васильевич Шевченко(06.08.1913 жылы туылды, Харьков) - қазақстандық биолог, биология ғылымының докторы (1963), профессор (1970).
Өмірбаяны
Харьков мемлекеттік университетін бітірген (1936). 1934 - 36 жылдары УССР ауыл шаруашылығы академиясының Азов - Сиваш мемлекеттік қорығының кші ғылыми қызметкері, сонда аспирант (1936-38), Харьков мемлекеттік университетті зоология кафедрасының асситенті (1938-40), осы университеттің жанындағы зообиология институтының аға ғылыми қызметкері (1940-41). 1949-57 жылдары Ақсу - Жабағылы қорығының аға ғылыми қызметкері, сонда директордың ғылым жөніндегі орынбасары (1957-59), Қазақ АКСР ҒА- ның Зоология институтының аға ғылыми қызметкері (1959-64), сол институттың паразит буынаяқтылар лабораториясының меңгерушісі (1964-67), аға ғылыми қызметкері (1967-69). 1969-75 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің зоология кафедрасының меңгерушісі, 1975 жылдан профессоры. Шевченко - 50 ге жуық ғылыми еңбектердің авторы, оның еңбектері құстар мен насекомдардың систематикасын, экологиясын және зоогеографиясын зерттеуге арналған.
Қолданылған әдебиет
Санат: 1913 жылы туғандар
Хонигзее
Хонигзее (Honigsee) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Плён ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 457 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 57 031. Муниципалитеттің басшысы — Александер Николайзен.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Санкт-Петер-об-Юденбург
Санкт-Петер-об-Юденбург (Sankt Peter ob Judenburg) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Юденбург округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1172 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 50.36 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — JU, ресми идентификациялық коды — 6 08 21.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Вольфганг Розенкранц (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Қалым Қиянов
Қалым Қиянов (1938, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы– 1990) – еңбек ардагері, шопан.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
126 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:126 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:126 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ақтамберді Сарыұлы
нобай|оңға|Ақтамберді жырау Ақтамберді Сарыұлы (1675, қазіргі Оңтүстік Қазақстан, Қаратау, — 1768, қазіргі Абай обылысы, Абай ауданы, Жүрекжота мекені) — жырау, ақын, қолбасшы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, дипломат. Найман тайпасының, қаракерей руының, сыбан тармағынан шыққан.
Шығармашылығы
Ақтамберді өз ғұмырнамасын толғауларына көркемдік қуаты зор, келісті нақыштармен түсірген. Шығармалары зиялы зергердің қолтаңбасын танытады. Әлі де қолға түспеген толғаулары ел аузында сақталуы ықтимал. Қазіргі қолда бары 300 жолдан аспайды. Азғантай қазынасының өзі афоризмдерге толы. “Күмбір-күмбір кісінетіп”, “Уа, қарт Бөгембай”, “Менімен ханым ойнаспа”, “Жауға шаптым ту байлап”, “Заманым менің тар болды” және тағы басқа өлең-толғаулары батылдыққа, ізгілікке, патриоттық күй-сезімдерге толы. Ақтамбердінің “Балаларыма өсиет” деп аталатын толғауы соңғы туындыларының бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, талап мұратқа, татулыққа үндейді. Жас ұрпақтың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы елді мақсатына жеткізерін ескертеді. Халықты алауыз мінездерден сақтандырады.
Зерттеулер
Жауынгерлік поэзияның үздік үлгілері - «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Отбасар орны отаудай» толғаулары тағы басқа өлеңдері қазақ поэзиясының алтын қорына қосылады. Әуезов «Қазақ КСР тарихының» 1-томындағы (1957) «Қазақтың ауыз әдебиеті» тарауында 18 ғасырдағы жыраулық поэзияны талдай келіп:''«Ақтамберді жырау эпостық жанр ақыны еді. Өзінің толғауларында ол батырлардың ерлігі мен батылдығын таңдана жырлады»'' деген. Ақтамберді толғаулары мен жырлары С. Мұқановтың “Қазақтың 18-19 ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер” (1942), “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), “Алдаспан” (1971), “15-18 ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985) жинақтарына енгізілген.
Дереккөздер
Санат:1675 жылы туғандар Санат:1768 жылы қайтыс болғандар Санат:Абай ауданында (Шығыс Қазақстан облысы) қайтыс болғандар Санат:Қазақ жыраулары
Мамырсу ауылдық округі
Мамырсу ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін Сергиополь ауылдық округі деп аталды.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Мамырсу, Батпақ, Бозай (Бозой) ауылдары кіреді. Орталығы – Мамырсу ауылы.
Дереккөздер
Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Сәкен Мәжитұлы Мұхамбетжанов
Сәкен Мәжитұлы Мұхамбетжанов - 1968 жылы 13 мамырда Атырау қаласында туған. 2000 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист.
Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Кәсіпқойлық және алда жүруге ұмтылу'''».
Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кергенділік және әділдік».
Қазақстан қаржы аясына талдау: ''«Лизинг отандық өндірістің ерлеуіне жәрдемдесетін, бизнестің әртүрлі класстарына, әсіресе шағын және орта бизнеске нақты қолдау керсететін икемді және болашағы зор экономикалық тетікке айналып отыр. Болашақта қаржы лизингімен тек мамандандырылған лизинг компаниялары ғана айналысатын болады».''
Дереккөздер
<References/>
Санат:Тұлғалар
Х (кирил)
thumb|left|110px|
Тіл арты, ызың, қатаң дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Қазақ тілінде байырғы сөздердің құрамында сирек кездескенімен х дыбыс қ дыбысындай қазақ тіліне тән, яғни жат емес дыбыс болып саналады. Араб, парсы, орыс тілдерінен енген сөздер мен халықаралық терминдерде жиі байқалады. Мысалы, хат, хрусталь т.б. .
Дереккөздер
Санат:Кириллица
Дәрілік жөтелшай
Дәрілік жөтелшай (Әріпдәрі Stachys officinalis, Betonica officinalis) – ерінгүлділер тұқымдасы, жөтелшай туысына жататын көп жылдық шөп тектес өсімдік.
Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
Өсетін жері
Орманды жерлерде, шабындықтарда, төбелерде, орман ішіндегі жолдардың жиектерінде өседі.
Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
Құрамында илік заттар, стахидрин, бетоницин, холин және басқа да алкалоидтар бар. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинайды. Дәрілік жөтелшай халық медицинасында жоғарғы тыныс жолдары қабынғанда, құяң, бауыр, асқазан ауруларына қарсы қолданылады. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілер қан қысымын төмендетеді, жүйкені тыныштандырады, денедегі зат алмасу процесін жақсартады. Бүйрек ауруларын және атеросклерозды емдеу үшін қолданылады. Бұдан басқа өсімдіктің қақырық түсіретін қасиеті бар. Кейбір елдерде ревматизмді, қояншықты, бронх демікпесін, бас ауруларын емдейді. Өкпеден қан кеткенде де ем үшін қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Еріндігүлділер Санат:Дәрілік өсімдіктер Санат:Қазақстан флорасы
Воя (Лекшма тармағы)
Воя (Вая) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лекшма өзенінің оң жағалауынан 47 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 43 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Онега өзені. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Онега.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Кепіл
Кепіл, кепілзат – 1) азаматтық құқықта: міндеттемелердің орындалуын қамсыздандыру тәсілі; несиегердің қамсыздандырылған кепілмен қанағат табу құқығы. Борышкер міндеттемені орындамаған жағдайда бұл міндеттеме кепілге берілген мүліктің есебінен өтеледі. кепілді иеленуші тұлға кепіл ұстаушы, кепіл нысанын ұсынушы тұлға – кепілберуші деп аталады. Борышкердің өзі де, үшінші бір тұлға да кепілберуші болуы мүмкін. Мүліктің меншіктенушісі не осы мүлікпен шаруашылық жүргізу құқығына ие болған тұлға оны кепілге беруші бола алады. Бейматериалдық құндылықтарды кепілге тек олардың меншіктенушілері ғана береді. Кез келген мүлік, соның ішінде айналыстан алынған мүліктен, кепіл берушінің жеке басымен тығыз байланысты талаптардан (мысалы, өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптардан) басқа заттар мен бейматериалдық құндылықтар кепілге берілетін зат бола алады. Жылжымайтын мүлік кепілі (жер телімдері, кәсіпорындар, үймереттер, пәтерлер, т.б.) ипотека деп аталады. Егер айналыстағы тауарлар (тауардың босалқы қорлары, шикізат, дүмбілзат, дайын өнім, т.б.) кепілзаты болса, олардың жалпы құны кепіл шартында көрсетілген құнынан азаймайтын болған жағдайда кепіл беруші олардың құрамын, заттай нысанын өзгертуге құқылы; 2) қылмыстық іс жүргізуде: бұлтартпау шарасы, яки алдын ала анықтау ісін жүргізушінің, тергеушінің, прокурордың, соттың шақыруы бойынша айыпталушының, сезіктінің келуін қамтамасыз ету үшін айыпталушының, сезіктінің не басқа тұлғаның немесе ұйымның сот депозитіне салатын ақшасы немесе құндылығы. Оны тек прокурордың санкциясымен немесе соттың ұйғарымымен ғана қолдануға болады. кепілдің қабылданғаны туралы хаттама жазылып, оның көшірмесі кепіл берушіге тапсырылады. Кепілдің сомасын осы бұлтартпау шарасын таңдаған орган істің мән-жайына (қылмыстың ауырлығына, айыпталушының мүліктік жағдайына, т.б.) қарай айқындайды. Кепіл салынған кезде кепіл беруші (айыпталушының өзі кепіл беруші болмаса) осы шара таңдалған істің мән-жайымен хабардар етілуге тиіс. Айыпталушы, сезікті алдына ала анықтау ісін жүргізушінің, тергеушінің, прокурордың, соттың шақыруына келмей жалтарған жағдайда салынған кепіл соттың ұйғарымымен мемлекеттің кірісіне айналысқа түседі; 3) мұсылмандық құқықта – өзінің алған қарызын уақытылы төлеп тұратынын растау үшін берешек адамның қарыз берушіге өз қора-қопсысын немесе мал-мүлкінің бір бөлігін белгілі бір мерзімге дейін, яғни алған қарызынан құтылғанша беруі. Кепілге қатысты мынадай талаптар қойылады: екі жақтың өзара келісуі; кепіл жөніндегі келісім жасаушылардың кәмелетке толған және ақыл-есі бүтін болуы; басы азат және өз мүлкіне өзі иелік етуге құқығы бар болуы; кепілге берілетін заттың не мүліктің заңды иесі болуы. Кепілге берілген зат не мүлік қарыз алушыны қарыздан құтқармайды. Өз кезегінде, қарыз алушының келісімінсіз кепілді ұстаушының кепілге берілген затты не мүлікті сатуына рұқсат етілмейді. Тек қарыз алушы қарызын уақытында өтемеген жағдайда ғана кепілге салынған затты не мүлікті сатуға болады. Мұсылмандық құқықта кепіл замана, кафалажәне хауала түрлеріне бөлінеді. Кепіл міндеттемесі куәлардың көзінше ауызекі (кафалада) не куәлардың қатысуынсыз жазбаша (замана мен хауалада) жасалады.
Гидроизотермалар
Гидроизотермалар. Су температурасының бірдей көрсеткіштерін белгілейтін нүктелерді бір-бірімен жалғастыру нәтижесінде алынатын карта немесе гидрогеологиялық кескін бетіндегі сызықтар.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы
Соңғы гестоз
— жүктіліктің үшінші үш айында кездеседі. Негізгі үш белгісі болады — ісік, зәр құрамындағы белоктың көбеюі және қан қысымының көтерілуі. Кейде бұдан да ауыр белгілері (құрысу, кома және т.б.) болуы мүмкін. Жүкті әйел салмағына артық салмақ қосылуы гестозға шалдыққандығын аңғартады. Ол кезде жасырын ісік пайда болады. Жасырын ісік дене салмағын жиі өлшеу кезінде және кіші дәрет көлемін анықтағанда табылады. Егер апта сайын дене салмағы 300-400 г. өссе және кіші дәрет көлемі нормаға сәйкес келмесе, онда жасырын ісіктің бар екендігін көрсетеді. Гестозда қан қысымы 170/100 мм.рт.ст. және одан да жоғары болуы мүмкін. Гестоздың ауыр түрлерінде белоктың жоғалуы күніне 5 г және одан да көп болады. Гестоздың жоғарыда айтып кеткен үш симптомынан басқа да жанама әсерлері бар. Науқастың басы ауырады, мұрны бітеді, көз көруі бұзылады. Бұл белгілер қан айналымының бұзылуынан деп саналады. Кез келген сыртқы әсерге тырысу талма — эклампсияға айналуы мүмкін.
Эклампсия
— гестоздың ең ауыр түрі, ол естен айырылумен, тырысумен сипатталады. Талма кезінде ми қан айналымы бұзылады, миға және оның қабаттарына қан құйылады. Кейде ішкі органдарға (ағзаларға) қан құйылуы мүмкін. Ацидоз пайда болады, ауа жетіспеушілік және зат алмасуының бұзылуы күшейеді. Бүйрек жұмысы дереу нашарлап, кіші дәрет азаяды. Эклампсия анаға да, іштегі нәресте өміріне де қауіпті.
Гестоз неден пайда болады?
Кәмелетке толмаған әйелдердің ауруға көп икемділігі әйел ағзасындағы иммундық жүйесінің толық жетілмеуіне байланысты. Қолайсыз әлеуметтік жағдай, психоэмоцияның бұзылуы (некесіз жүктілік, тұрғын үйдің жоқтығы, төменгі материалдық деңгей) аурудың туындауына әкеп соғады. 30 жастан асқан әйелдерде гестоз өте ауыр түрінде өтеді (гипертония ауруы, бүйрек патологиясы, семіру, қант диабеті). Жүктілікке бейімділік дағдысы жеткіліксіз болған жағдайда, кәмелетке толмаған әйелдер қауіпті топ қатарына енгізіледі, ал 30 жастан жоғары жүктілік, ол асқыну кезеңіне әкеліп соғады. Гестоз тұқымқуалаушылық арқылы да беріледі. Екіқабат әйелдердің анасы жүкті кезінде гипертония немесе бүйрек ауруының асқынған түрімен зардап шексе, ол баласына да беріледі. Жүктілік кезінде гестоздың асқынуы көбіне химиялық заттармен байланыста болғанда, жүйке жүйесі шаршағанда, ауа температурасының ауытқуынан және ауа ылғалдылығының әсерінен болады.
Гестоздың ауыр түрлерінің алдын алу
Екіқабат әйелдерде, әсіресе, жоғары қауіпті топта, гестоздың ауыр түрлерін болдырмау жөнінде алдын алу шаралары жүргізіледі. Ол гестоздың ерте мерзімінен басталады және жүктілік кезінде, босанғанда, туғаннан кейін фондық патологияларды есепке ала отырып, кезеңмен жүргізіледі. Бүкіл жүктілік кезеңінде режим сақтау қажет. Дәрумендерді, жүйкені тыныштандыратын эффектісі бар фитожинақтарды қабылдау және бүйрек жұмысын жақсартатын, спазмолитиктерді, метаболизм және жүрек-тамыр жүйесін жақсартатын препараттар, мембранстабилизаторлар және экстрагениталды патологияны емдеу керек. Қауіпті топқа кіретін барлық жүкті әйелдерге 8-9 аптадан бастап ем тағайындалады. 16-17 аптадан бастап созылмалы холецистит, холангит май алмасуының 1-11 деңгейінде бұзылған науқастарға, алдын алу кешеніне қосымша фитожинағын қосады. Өсімдіктер жинағының жүйке тыныштандыратын және бауыр, бүйрек функциясын жақсартатын механизмі бар. Ем шаралары гестоздың қайталауын алдын алу үшін босанған әйел перзентханадан шыққан соң да жүргізіледі.
IC 3765
IC 3765 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3765 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Ақтау обасы
Ақтау обасы – қола дәуірінен сақталған Андроново мәдениетіне жататын ескерткіш. Маңғыстау облысы Ақтау қаласының солтүстігіндегі Қошқар Ата көліне жақын орналасқан. Онда Республикалық археологиялық институттың 1989-93 жж. Батыс Қазақстан экспедициясының қазба жұмыстарын жүргізілген (З. Самашев, жетекшісі Г. Баландина мен А. Астафьев).
Дереккөздер
Санат:Маңғыстау облысы тарихы Санат:Маңғыстау облысы археологиялық ескерткіштері Санат:Қазақстан археологиясы
Ла-Еньер
Ла-Еньер (La Heunière) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,07 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27336, пошта индексі — 27950.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 255 адамды құрады. Халық тығыздығы — 83,06 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Бухгалтерлік есеп негіздері
Бухгалтерлік есеп негіздері — 2011 жылы Астана қаласы «Фолиант» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — А. Ныйқанбаева, Л. Қуанышова. Беттер саны — 160.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-292-373-5.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Фолиант баспасының кітаптары
Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев
Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты: материалдық-техникалық жабдықтаудың экономикалық тиімділігін арттыру мәселелері, Қазақстандағы экономикалық реформа теориясы мен әдіснамасы. 150-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрген.
Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Кішкенова Нағитай. Ұлдары - Нұрлан, Ерлан, Ербол, экономистер.
Дереккөздер
Санат:18 ақпанда туғандар Санат:1938 жылы туғандар Санат:Жангелді ауданында туғандар Санат:Қазақстан экономистері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Экономика ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Алматы халық шаруашылығы институтының профессорлары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Парасат орденінің иегерлері Санат:Барыс орденінің иегерлері Санат:Отан орденінің иегерлері Санат:Достастық орденінің иегерлері Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
NGC 7810
NGC 7810 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 17 қарашада Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7810 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 163, UGC 12919, MCG 2-1-15, ZWG 433.18, IRAS23597+1241.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Әл-Идриси
Әбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед әл-ИдрисиӘбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Идриси (1100, Марокко, Сеута — 1161 немесе 1165, сонда) — араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан.
Кордовада білім алған. Франция, Англияға саяхат жасаған. 1116 ж. Кіші Азияда болған. 1138 ж. Палермоға келіп, әуелі Сицилия королі Роджер ІІ (1130 — 54), кейін Вильгельм І-нің (1154 — 66) сарайында тұрды. Қартайған шағында Сеутаға қайтып оралды. 1154 ж. ұзақ жылғы жинаған тарихи-географиялық деректерінің негізінде “Сурат әл-ард” (“Жер бейнесі”) атты атласын жасап шығарды. Картада тарихи-географиялық 2500 атау енгізіліп, бұларға қоса 7000 атауға қосымша түсінік берілген. Әл-Идриси картасы — 11-12 ғ. қарлұқ, оғыз, қимақ, тоғыз оғыз т.б. тайпалар мен түрлі халықтардың орналасуы жөніндегі аса құнды дерек. Бұл еңбекте, әсіресе, қыпшақтар жөнінде толық мәлімет берілген. Әл-Идрисидің бұдан басқа “Нұзхат әл-мұштақ фихтирақ әл-афақ” (“Жиһанкездіктен торыққан адамның көңіл көтеруі”) атты тарихи-геогр. шығармасында Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпаларының, Еуропа мен Африка елдерінің тарихы баяндалған. Әл-Идрисидің географиялық жолжазбаларында Шу-Іле таулары, Сырдария өзенінің төменгі бөлігі, Арал бойы туралы мәліметтер, сонымен қатар осы өңірдегі темір, алтын, күміс, асыл тастар жайлы деректер берілген. Іле аңғары бойындағы, Ыстықкөл мен Балқаш көлінің арасын мекендеген қарлұқтар жерінің табиғаты, Алакөл қазаншұңқырындағы климат әсерінің картасы кескінделген.
Дереккөздер
Санат:Араб географтары Санат:Ыдырыс әулеті Санат:1100 жылы туғандар Санат:1160 жылдары қайтыс болғандар Санат:Араб ғалымдары Санат:Араб саяхатшылары Санат:Мароккода туғандар
127 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:127 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:127 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі
Көлемі бойынша әлем көлдерінің тізімі.
4000 км²-ден асатын көлдер тізімі
* Тұзды көл
Сыртқы сілтемелер
Санат:Көлдер Санат:Тізімдер
Черная Терехта
Чёрная Терехта — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Терехта өзенінің оң жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Пынсур
Пынсур — Ресейдегі өзен. Рязань облысы, Владимир облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Гусь өзенінің оң жағалауынан 100 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Копоново ауылындағысу өлшеу постынан Мокша өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Жужаль-Назарет
Жужаль-Назарет (Jugeals-Nazareth) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Брив-ла-Гаярд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,95 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19093, пошта индексі — 19500.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 836 адамды құрады. Халық тығыздығы — 76,35 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
NGC 3206
NGC 3206 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1793 жылы 8 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3206 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 30322, UGC 5589, MCG 10-15-69, ZWG 290.30, KUG 1018+571, IRAS10184+5710.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Еуропа чемпиондары кубогы 1989/90
Еуропа чемпиондары кубогының 35-ші маусымы. Италияның "Милан" клубы жеңімпаз атанды.
Сілтемелер
Санат:1989 жылғы футбол Санат:1990 жылғы футбол Санат:Еуропа чемпиондары кубогының маусымдары
Максан
Максан (Maxent) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Ренн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 39,72 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35169, пошта индексі — 35380.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1289 адамды құрады. Халық тығыздығы — 32,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
ОФК Ұлттар кубогы 2000 (финал)
2000 жылғы Футболдан Океания чемпионатының финалдық матчы.
Сілтемелер
Санат:2000 жылғы футбол Санат:Таитидегі футбол Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойындары Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының ойындары Санат:ОФК Ұлттар кубогының финалдары
Джулия Грант
Джулия Боггс Дент-Грант (Julia Boggs Dent-Grant; 26 қаңтар 1826 – 14 желтоқсан 1902) – Америка Құрама Штаттарының 18-ші президенті Улисс Гранттың жұбайы және 1869-1877 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы.
Өмірбаяны
солға|нобай|Джулия Грант қызы Эллен, ұлы Джесси және әкесі Фредерикпен бірге. Грант Сент-Луис, Миссуриде орналасқан Уайт Хейвен плантцаиясында полковник Фредерик Дент және Элен Уреншелл-Денттердің отбасында дүниеге келді. Кішкентай кезінен бастап қылилықпен ауырған. Өзінің балалық шағынан қалған естеліктері туралы ол: «Күн, гүлдер және күлкіге толы ұзақ жаз» деп айтқан.Сент-Луистегі миссис Мейрустың мектеп-интернатында оқыған. Вест-Пойнтте ағасы Фредерикке салтанатпен құрмет көрсеткен кезде, Джулия одан сақина алады. Сол сақинаны ол жиі киетін.
Неке және отбасы
солға|нобай|Джулия Грант Джулия келісімін берер алдында Грант оған бірнеше рет ұсыныс жасаған еді. 1848 жылы 22 тамызда Улисс Грант Джулия Дентке Уайт Хейвен плантациясында үйленеді. Гранттың ата-анасы неке тойына бармады, себебі Денттер құл иеленушілер болды. Алайда Джулияға олар бой ұсынды.
Тойдан кейін Джулия жиі күйеуін әскери іс-сапарларда сүйемелдейтін. 1852 жылы Улиссті батыста көшбасшы болып белгілегенде, Грант ата-анасының үйіне оралады.
Жұбайларда үш ұл және қызы болды:
Азамат соғысы
Грантты Азамат соғысы кезінде волонтер болып шақырған кезде, ол әкесінің тері дүкенінде жұмыс істеген еді. Джулия күйеуімен бірге болуға тырысты.
Америка Құрама Штаттарының Бірінші ханымы
1869 жылы Джулия Грант Бірінші ханым атанды. Бұл өмірінің кезеңі ең бақытты деп айтатын. 1874 жылы басты мәселе оның қызының үйлену тойы болды. Замандастар оның киімің, қымбат әшекейлерді, жібек пен шілделерді ескерген.
Джулияға оның қылилығын жою үшін ота жасауға ұсыныс жасаған кезде, президент Грант әйелін осындай күйінде де жақсы көретінің атты.
Президенттіктен кейін
Ақ үйден шығып жұбайлар жер шарын айнала саяхаттай бастады. Джулия бұл сапарды қуанышпен еске алатын. Саяхаттың ең қызығы Виндзор сарайында патшайым Викториямен ұйымдастырылған  кеш болды. Сондай-ақ оларды сарайда Жапония императоры Мэйдзи және оның әйелі Харуко қарсы алды.
1884 жылы отбасы банкротталды. Әйеліне жағдай жасау үшін Грант отбасы жайлы өмір сүруге көмектесетін ғұмырнама жазады. 1900 жылы Джулия «Джулия Гранттың жеке мемуарлары» атты автобиографияны жазды, оны 1965 жылы басып шығарды.
Өмірінің соңы
Джулия Грант 1902 жылы 14 желтоқсанда Вашингтонда қайтыс болады. Күйеуінің қасында көмілген.
Қаржылық бақылаудың мәні, міндеттері және қағидаттары
Қаржылық бақылаудың мәні, міндеттері және қағидаттары. Мемлекет пен муниципалдық кұрылымдардың қаржылык қызметінің ажырағысыз кұрамды бөлігі каржылық бақылау болып табылады. Қаржылық бақылау - каржы жүйесінің барлық буындарының ресурстарын жасау, бөлу және оларды пайдаланудың негізділігін тексеруге бағытталған айрыкшалык кызмет және каржыны баскарудың функциялык элементтерінің бірі. Ол баскарудың қаржылық жоспарлау, қаржыны оперативті басқару сияқты басқа элементтерімен тығыз байланысты және бір мезгілде жүзеге асырылады.
Қаржылық бақылаудың болуы экономикалық категория ретіндегі каржыға бақылау функциясының тэн болуымен объективті түрде шарттасылған. Бұл функ- ция арқылы каржы бөлудің калыптасып отырған үйлесімдері, қорлардың ара салмағы, оларды қалыптастырудың көздері, пайдаланылуы туралы ескертіп оты- рады. Қаржының бақылау функциясы материалдык игіліктерді өндіру, айырбас- тау, бөлу және тұтыну үдерісіне қоғам, ең алдымен мемлекет тарапынан ықпал жасауға мүмкіндік береді. Бірақ бұл мүмкіндік тек қоғамдық катынастарда ғана адамдардың катысуымен, мынадай белгілі бір шарттардың кезінде: бақылаудың айрықша органдарын күсрғанда; оларды білікті мамандармен толыктырғанда; бұл органдардың құқыктарын регламенттегенде шындыққа айналады.
Сөйтіп, бақылау функциясы қаржыны бакылаудың кұралы ретінде пайда- лану үшін объективті жағдай жасайды, ал оны саналы түрде колдану коғамдық өндірісте қаржының іс-әрекет ету барысында жүзеге асырылады. Егер қаржы экономикалық базистің қатынастарын, яғни өндірістік қатынастардың бір бөлігін білдірсе, каржыны басқарү элементтерінің (жоспарлау, есеп және талдаумен катар) бірі ретіндегі каржылық бакылау кондырмалық категория болып табыла- ды. Практикада каржының бақылау функциясы қаржылык бақылау нысанында жүзеге асырылады, бірақ бұл ұғымдарды бірдей деуге болмайды. Бацылау функ- циясы - каржының ішкі касиеті, ал қаржылық бақылау каржыға тэн объективті мазмұн ретіндегі бакылау функциясын практикалық қолдану болып табылады. Қаржылык бакылау жеке емес, баска функциялармен етене байланысты іс-әрекет етеді.
Ғылыми негізделген қаржылык саясатты, тиімді каржылық механизмді калыптастыруға жәрдемдесу қаржылық бақылаудың мақсаты болып табылады. Қаржылық бакылаудың көмегімен каржы жоспарларының орындалуы, каржылык- шаруашылык қызметтің ұйымдастырылуы тексеріледі. Басқа жағынан, қаржылық бақылаудың нәтижелігі қаржылық жоспарлауда, оперативті басқаруда пайдала- нылады.
Қаржылық бақылаудың өзіндік өзгешелігі - оның ақшалай нысанда жүзеге асырылатындығында. Оның объекті қаржылық ресурстарды, соның ішінде ұлтт>Л{Лхіаруашылыктың барлық деңгейлері мен буындарында табыстар мен қорланымдарды калыптастыру үдерістері, акшалай қорларды жасау және пайда- лану болып табылады.
Алайда қаржылык бакылаудың объекті тек ақшалай каражаттарды ғана тек- кең тоЬына таралады, өйткені қаржы басқа құндық категориялармен: еңбекке ақы төлеумен, өнімнің өзіндік құнымен, табыспен, пайдамен, өндірістік корлармен (негізгі, айналым қорларымен), күрделі жұмсалымдармен, инвестициялармен тығыз байланысты. Ал мекемелер мен ұйымдардың бюджеттік қаражаттарды дұрыс пайдалануын бақылау олардың қызметінің барлык жақтарын - желілер мен контингенттердіңтолымдылығын, каржаттарды жұмсаудың белгіленген нормала- рын сақтауды шалады. Түпкі корытындыда қазіргі жағдайларда өндіру мен бөлу үдерісі ақшалай катынастармен ортақтастырылатындықтан ол елдің материалдық, еңбек, табиғи және басқа ресурстарын пайдалануды бақылауды білдіреді.
Қаржылық бакылау іс-әрекетінің сферасы бақылаудың басқа түрлерімен: әкшиіілік, цүцықтыц, длеуметтік, техникалыц,саяси бақылаумен жиі тура келуі мүмкін. Шаруашылық ұйымдардың қаржылық жағы шаруашылық қызметпен тығыз байланысты болатындықтан каржылық бақылауды шаруашылықтық бақылаудан бөліп алу қиынға түседі, ал кейде мүмкін болмайды, өйткені қаржылық операциялардың көбінде шаруашылық кызметтің баска үдерістері бей- нелеп көрсетіледі.
Мемлекеттік қаржылык бақылауды жүргізу құпиялылык режімді қамтамасыз ету ескеріле отырып, тэуелсіздік, объективтілік, анықтық, ашықтык, құзырлылык, жариялылық цагидаттары міндетті түрде сакталып жүзеге асырылады.
Тәуелсіздік кағидаты - мемлекеттік каржыльщ бақылау органдарының және олардың жұмыскерлерінің қызметті жүзеге асыру кезінде тәуелсіздігіне нұксан келтіретін кез келген араласушылыққа жол бермеу.
Бақылаудың объективтілік қағидаты - бақылауды Қазақстан Республикасы заңнамасына, мемлекеттік қаржылық бақылау стандарттарына қатаң сәйкестікпен жүргізу, мүдделер қактығысын болдырмау.
Анықтық қағидаты - бақылау нәтижелерін бухгалтерлік, банктік құжаттар- мен, бақылау объектінің өзге құжаттарымен растау.
Бакылаудың ашьщтық қағидаты - бақылау нэтижелерін баяндаудың айқындығы, мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының Қазақстан Республи- касы Президентіне, Үкіметіне, мэслихаттарға, жұртшылыққа есеп берушілігі.
Құзырлылъщ қағидаты - мемлекеттік қаржылық бакылау органдары жұмыскерлерінің бакылауды жүзеге асыруы үшін қажетті кәсіби білімдер мен дағдылардың жиынтығы.
Жариялылық қағидаты - құпиялылық режімді, кызметтік, коммерциялық және заңмен корғалатын өзге құпияны қамтамасыз етуді ескере отырып, мемл- кеттік қаржылық бақылау нәтижелерін міндетті жариялау.
Мемлекеттік қаржылык бақылауға қойылатын бірыңғай талаптар мемлекеттік каржылық бакылау жүргізу стандарттарымен айқындалады. Бұл стандарттар- ды Республикалык бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті ішкі бақылау жөніндегі уэкілетті органмен бірлесе отырып эзірлейді және Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Мемлекеттік қаржылык бакылау стан- дарттарын мемлекеттік каржылык бакылау органдары орындауға міндетті.
Қаржылық бакылаудың алдында тұрған міндеттерге мыналар жатады: шаруашылық жүргізуші субъектілердің карамағындағы акшалай ресурстар- ды (бюджеттік және меншікті каражаттарды, банк кредиттерін, бюджеттен тыс каражаттарды) пайдаланудың дұрыстығын тексеру; мемлекет, ұйымдар және халық алдында қаржылық міндеттіліктердің орын- далуын тексеру; каржылық ресурстарды өсірудің, соның ішінде өзіндік кұнды төмендету және өнім, қызметтер рентабелділігін арттыру жөнінде ішкі өндірістік резевтерді аныктау; кәсіпорындарда, ұйымдарда және мемлекеттік мекемелерде қаржылық опера- цияларды, есеп айырысуларды жасаудың және ақшалай каражаттарды сақтау ере- желерін сақтауды материалдық құндылықтар мен ақшалай ресурстарды ұтымды жұмсауды тексеру; қаржылық тәртіпті бұзуларды жою және ескерту. Оларды айқындап біл- ген жағдайда ұйымдарға, лауазымды адамдарға және азаматтарға белгіленген тәртіппен ықпал ету шаралары қолданылады, мемлекетке және ұйымдарға залал- ды өтеу қамтамасыз етіледі. Қаржылық бақылаудың міндеттерін жүзеге асыру нәтижесінде заңдылык жақтарының бірін білдіретін қаржылық тәртіп нығаяды. Қаржылыц тәртіп - бұл мемлекеттік, жергілікті өзін-өзі басқару субъектілерінің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақшалай қорларын жасаудың, бөлудің және пайдаланудың белгі- ленген ұйғарымдары мен тэртібін айқын сақтау.
Ювал Ноаһ Харари
Ювал Ноаһ Харари (יובל נח הררי - 1976 жылы 24 ақпанда д.к.) — израильдік тарихшы және Иерусалимдегі Еврей университетіндегі тарих департаментінің профессоры. Sapiens: Адамзаттың қысқаша тарихы (2014), Homo Deus: Ертеңнің қысқаша тарихы (2016), сондай-ақ 21 ғасырға 21 сабақ (2018) атты халықаралық бестселлерлердің авторы. Оның еңбектері ерік бостандығы, сана және интеллект тақырыптарын қарастырады.
Хараридің алғашқы еңбектері өзі "когнитивті революция" деп сипаттайтын тақырыпты қозғайды. Бұл революция шамамен 50,000 жыл бұрын орын алды: хомо сапиенс өзінің қарсыласы Неандерталдықтарды ығыстырып, тілдесу қабілеті және құрылымды қоғам дамытып, аграрлық революция мен соңғы уақытта үдеген ғылыми әдіснама және негіздеу көмегімен оның ең жоғарғы жыртқыш шыңына көтерілуі адамдарға қоршаған ортаға толықтай дерлік билік жүргізуге мүмкіндік берді.
Оның соңғы кітаптары көбіне ескерту сипатына ие және футуристік биотехнологиялық әлемнің салдарын қарастырады: мұнда саналы биологиялық организмдерді оларды өзі жасаған туындылары озып кетеді; автор былай дейді:"Біз білетін гомо сапиенс бір ғасыр шамасында жоғалады".
Өмірбаяны
Харари 1976 жылы Израильдің Кирият Ата қаласында дүниеге келді. Ливан және Шығыс Еуропа тамыры бар Хайфадағы (Израиль) зайырлы еврей отбасында өсті. Харари ашық гей және 2002 жылы күйеуі Ицик Яхавпен кездесті, ол оны «барлық нәрседегі интернетім» деп атайды. Яхав сондай-ақ Хараридың жеке менеджері. Олар Канаданың Торонто қаласында азаматтық некелерін қиды.
Харари былай дейді: 2000 жылы Оксфордта жүргенде бастаған Випассана медитациясы "өмірімді түбегейлі өзгертті". Ол күніне екі сағат шұғылданады (бір сағат жұмыстан бүрын, бір сағат кейін ), жыл сайын 30 не одан да көп күнге медитациямен оңашаланады, тыныштықта және ешбір кітап не әлеуметтік желісіз. Ол медитацияны ізденіс құралы ретінде көреді.
Харари вегетариан және оның айтуынша бұған себеп - оның зерттеуіндегі сүт өнеркәсібінің негізі сиыр мен бұзаудың арасындағы байланысты бұзатыны туралы оның пікірі. 2019 жылдың қаңтарына сәйкес оның смартфоны жоқ.
Академиялық мансабы
Харари алғашында 1993-1998 жж. Иерусалимдегі Еврей университетінде ортағасырлық тарих пен әскери тарих мамандығын оқыды. 2002 жылы Оксфордтағы Джисус колледжінде Стивен Дж. Ганның жетекшілігімен философия докторы дәрежесін қорғады. 2003 жылдан 2005 жылға дейін Яд Ханадив қайырымдылық қоры мүшесі ретінде тарих ғылымдары бойынша постдокторонтурамен айналысты.
Оның Sapiens: Адамзаттың қысқаша тарихы кітабы 2011 жылы ивритше және кейін 2014 жылы ағылшын тілінде жарияланды; содан бері ол тағы да 45 тілге аударылды. Кітап адамзат тарихының бүкіл кезеңін қарастырады: Homo sapiens-тің тас ғасырындағы эволюциясынан бастап 21 ғасырдағы саяси және технологиялық революцияларға дейін. Иврит тіліндегі басылымы Израильде бестселлерге айналып, жалпы көпшілік арасында айтарлықтай қызығушылық оятты, сөйтіп Харари көпшілікке танымал тұлға болып шыға келді. Хараридың әлем тарихы жөніндегі ивритше лекцияларының YouTube видео үзінділерін ондаған мың израильдықтар көрді.
Сонымен қатар, Харари Адамзаттың қысқаша тарихы деп аталатын ағылшын тіліндегі тегін онлайн сабақ береді.