cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амангелді Жылқышиев
Амангелді Жылқышиев - 1940 жылы Атырау қаласында туған. Атырау педагогикалық институтының тарих-филология факультетін бітірген. Институт бітіргеннен кейін Мақат ауданы мектептерінде мұғалім болды. 1966—1988 жылдары Мақат аудандық «Мұнайшы» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, редактордың орынбасары міндетін атқарды. Қазақстан жазушылар одағының Атырау облысындағы әдеби кеңесшісі, қалалық «Қазақ тілі қоғамының» төрағасы және Мақат аудандық әкімшілігінде бас маман болып, аудандық «Мақат тынысы» газетінде қызмет еткен.
Шығармашылығы
«Жалын» баспасынан «Тұңғыш» (1981), «Туған жер толғауы», «Өлке» баспасынан «Таң самалы», «Шарболаттай шыңдалған» (2004) атты жинақтары шықты. Бір топ өлеңдері «Тоғыз перне», «Мерейлі мекен» ұжымдық жинақтарына енді. 2008 жылы «Атырау — ақпарат» баспаханасынан шыққан «Асыл әнім» ұжымдық жинағына шығармалары енген.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан ақындары Санат:Атырау облысында туғандар Санат:1940 жылы туғандар Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Майдандық артиллериялық топ
Майдандық артиллериялық топ (Фронтовая артиллерииская группа) — батареяға қарсы күрес үшін, майдан әскерлерін терең топтастыру мүддесі үшін Ұлы Отан соғысы кезінде құрылған бөлім. Майдандық артиллериялық топ операция кезінде армияның терең топтасуы мүддесіндегі міндеттерді — қарсыластың артиллериясы мен ядролық шабуыл құралдарына қарсы күресу, оның резервтерін, басқару нункттерін және баска маңызды нысаналарды жою, басты бағыттағы күштердің атысын күшейту міндеттерін орындауға арналады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Миролюбовка (Қостанай облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1005 адам (493 ер адам және 512 әйел адам) болса, 2009 жылы 618 адамды (296 ер адам және 322 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Ұзынкөл ауданы елді мекендері
Анаболдану
Анаболизм немесе Пластикалық алмасу (ἀναβολή — көтеру, көтерілу) — тірі ағзадағы жасушалар мен тіндердің құрылымдық бөліктерін түзуге және жаңартуға бағытталған химиялық процестердің жиынтығы, жасушалардың қоректік заттарды сіңіруге бағытталған процессі. Соның нәтижесінде ағза денесі қалыптасады. А. ағзаның қоршаған ортадан келетін заттарды сіңіріп, қоршаған орта мен ағза арасындағы зат алмасуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде қарапайым молекулалардан жасуша құрамындағы күрделі органик. қосылыстар құралады. Клетка құрамы күрделенеді, энергия (қуат) жинақталады. А. — катаболдануға (катаболизмге) кері эндоэнерг. процесс. Мұның негізінде түрлі қосылыстар ыдырауынан пайда болған заттардан жаңа заттар түзіледі. А. жануарларда алғашқы жас даму сатысында, ал өсімдіктерде вегетац. көбею кезеңінде өте жақсы жүреді. А. — бейорганик. заттардан органик. қосылыстар құруда яғни фотосинтез процесі кезінде маңызды рөл атқарады.
Анобализмде жасушаға тән емес химиялық заттар өзгеріп, түрге тән заттарға айналады. Катаболизммен бір уақытта өтеді.
Дереккөздер
Санат:Метаболизм Санат:Анаболизм
Бихевиористік әдіс
Бихевиористік әдіс - бұл әдістің мәні саяси шынайылықты әртүрлі қоғамдық және кәсіби топтардағы жеке саяси мінез-құлықтың негізінде нақтылы зерттеуде.
Бихевиоризм жеке адамды, оның қылықтарын, әртүрлі саяси саналы немесе санасыз іс-қимылын саяси өмірдің ажырамас бөлшегі ретінде қарастырады. Саяси оқиғаларды мінез-құлықтың тәсіл арқылы зерттеудің құндылығы, Батыс саясаттанушыларының пікірінше, жеке адамардың кез келген мінез-құлықтық жауабын талдап қорытуға, жіктеуге, сандық өлшемін көрсетуге, қарқындылық, ширығушылық дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көпіршік, мөлтек күлдіреуік
Көпіршік, мөлтек күлдіреуік. Іші суға немесе қанға толған, көлемі 5 мм-дей шырышты қабык үстінде кездесетін құрылым. Көбінесе эпителий ішінде орналасқандықтан оңай жарылғыш келеді. Аллергия, теміреткі, ящур (ауыздың уылуы) сияқты т. Б. Кеселдерге тән ауру белгісі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Итен Қарымсақұлы
Итен Қарымсақұлы /1939 жылы 20 сәуірде Қызылорда облысы, Сырдария ауданы № 3 ауылда туған, құқық тақырыбына жазатын журналист-жазушы
Джанлука Бузио
Джанлука Кристиано Бузио (Gianluca Cristiano Busio; 28 мамыр 2002, Солтүстік Каролина, АҚШ) — америкалық футболшы, АҚШ Ұлттық футбол құрамасы мен "Венеция" клубының шабуылшысы.
2021 жылғы КОНКАКАФ Алтын кубогының жеңімпазы.
Джанлуканың әкесі италиялық, анасы афроамерикалық.
Дереккөздер
Санат:АҚШ футболшылары Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Венеция ФК ойыншылары Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары
Анадолы таулы үстірті
Анадолы таулы үстірті  — Түркия Республикасында, Кіші Азия таулы қыратының орталық тұсында орналасқан үстірт. Үстірттің оңтүстігін Тавр таулары, ал солтүстігін Понтий таулары қоршап жатыр. Жер бедері тегіс, басым көпшілік бетін шөгінді жыныстар жапқан. Кейбір тұстарда ұшырасатын қазан шұңқырларды аласа бұйраттар бөліп жатыр. Басым көпшілік жерінің биікт. 800-1500 м, ең биік жері — Эрджиес жанартауы (3770 м). Климаты субтропикалық континенттік. Жауын-шашынның орташа мөлш. орта тұсында 200 мм-ден, үстірттің шеткі аймақтарында 400-500 мм-ге дейін жетеді. Шөлейт далада өсімдік қалың өседі. Сор, сортаң жерлер жиі кездеседі. Орталық аймағында ірі тұзды көлдер (Тұз көлі) жиі кездеседі.
Санат:Түркия географиясы
Приор Лэйк (Миннесота)
Приор Лэйк (Prior Lake) — Миннесота штатының Scott округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 22796 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 41.5 км² шамасында. FIPS коды — 27-52594.
Үлкен Слоча
Үлкен Слоча — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Угра өзенінің оң жағалауынан 255 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Руслан Зауытқанұлы Нұрбатшанов
Руслан Зауытқанұлы Нұрбатшанов 1967 жылы 16 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы Алексеевка ауылында туған. КСРО ІІМ Алматы өрт-техникалық училищесін (1989); Орта Азия университетін (2006) бітірген, заңгер. 1985 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1987 жылдан - КСРО ІІМ Алматы өрт-техникалық училищесінің курсанты. 1989 жылдан - ШҚО Марқакөл ІІБ АІІБ мемлекеттік өрт қадағалау бөлімінің аға инспекторы. 1995 жылдан - ШҚО ІІБ Өрттен қорғау басқармасы 23-ші әскерилендірілген өрттен қорғау отрядының ТМК қорғау жөніндегі 17-ші әскерилендірілген өрт бөлімінің аға инспекторы. 2001 жылдан - «Өрт сөндіруші» РМК Шығыс Қазақстан филиалының ТМК қорғау жөніндегі №10 өрт бөлімінің бастығы. 2005 жылдан - ШҚО бойынша «Өрт сөндіру және апаттан құтқару жұмыстары қызметі» MM филиалы бастығының орынбасары. 2006 жылдан - ШҚО бойынша «Өрт сөндіру және апаттан құтқару жүмыстары қызметі» MM филиалының басшысы. 2007 жылдан - ШҚО Өртке қарсы қызмөт департаментінің бастығы. 2008 жылдан бері - Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Шығыс Қазақстан облысы Төтенше жағдайлар департаментінің бастығы. 3-ші, 2-ші дәрежелі «Өртке қарсы қызмет органдарындағы мінсіз қызметі үшін» медальдарымен марапатталған.
Үлкен Слоча
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Угра өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калуга облысы өзендері Санат:Смоленск облысы өзендері Санат:Мәскеу облысы өзендері
Қазантай
Қазантай — Павлодар облысы Аққулы ауданы, Малыбай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аққулы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 440 адам (228 ер адам және 212 әйел адам) болса, 2009 жылы 268 адамды (143 ер адам және 125 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Анталия әуежайы
Анталия әуежайы ( IATA : AYT, ИКАО : LTAI), Түркияның Анталия аймағына қызмет көрсететін халықаралық әуежай. Әуежай, әсіресе жаз кезінде Түркияның оңтүстік жағалауынан миллиондаған түркиялық және шетелдік туристерді қарсы алады. Халықаралық Әуежайлар Кеңесі (ACI) 2018 деректеріне сәйкес, жолаушылар ұтқырлығын тұрғысынан Еуропаның құрылымы, ең жанданған 14 әуежайлардың» бірі. Мемлекеттік әуежайлар басқармасы бас дирекциясы 2019 жылғы желтоқсанның аяғындағы, деректер бойынша Стамбул әуежайынан кейін Түркияда екінші жүретін әуежай.
Тарих
Әуежай бастапқыда әскери мақсатта салынған. 1960 жылдан бастап Turkish Airlines авиакомпаниясы кіші салада және 300 шаршы метрлік терминал ғимаратында жоспарланған рейстерін орындай бастаған әуежай 1985 жылы халықаралық қозғалысқа ашылды. Ішкі және халықаралық туризмнің дамуымен қатар әуежайдың бірінші халықаралық терминалының құрылысы 1996 жылы шілдеде Bayındır Holding басталып, 1998 жылдың сәуірінде пайдалануға берілді. Бұл терминал Түркиядағы құрастыру-пайдалану-беру моделінің бірінші терминалы болып табылады. 1999 жылы, Fraport, халықаралық терминал операторы Bayindir 25 миллион еуро, айырбас акцияларының елу пайызы терминал операцияларды сатып алды үшін 2006 жылдың сәуір айында қалған акцияларын өткізу гүлденіп сатып арқылы терминал бизнестің барлық болды.
Өңірдің қарқынды дамып келе жатқан халықаралық жолаушылар тасымалын басқару үшін екінші халықаралық терминалдың құрылысы мен пайдалануға DHMI тендер өткізді, тендерді жеңіп алған «Челеби Холдинг - ИС Холдинг» консорциумы 2004 жылдың мамыр айында құрылысты бастады және терминал 2005 жылдың сәуірінде пайдалануға берілді. Челеби-ИС консорциумы терминалды 2009 жылдың қыркүйегіне дейін, келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін жұмыс істеді. Екі халықаралық терминал құрылыс инженерлер палатасына 50 жылда 50 жұмыс кірді.
2007 жылдың мамырында Fraport-IC консорциумы әуежайдың ішкі және бірінші халықаралық терминалдарын, VIP және CIP терминалдарын, ал екінші халықаралық терминалды 2009 жылдан бастап 2024 жылдың аяғына дейін пайдалану құқығына ие болды. Бұл консорциум 100 миллион еуро көлеміндегі инвестициямен қолданыстағы ішкі терминалды жаңартты және жаңартылған терминал 2010 жылдың сәуірінде, құрылысы басталғаннан 11 ай өткен соң қызмет көрсете бастады. 2018 жылғы мамырда TAV әуежайлары Ичташ IC акцияларын сатып алу арқылы Fraport-қа тең серіктес болды.
Әуежай Халықаралық әуежайлар кеңесі 2011 жылы «10-25 миллион жолаушы» санатындағы «Еуропадағы ең жақсы әуежай» сыйлығына лайық деп танылды.
Ескертпелер
== Көлік  ==
Сілтемелер
Санат:Әуежайлар Санат:Түркия әуежайлары
Молокан
Молокан — Башқұртстанның Куюргазин ауданындағы ауыл, Ермолаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 366 адамды құрады. Пошта индексі — ?, ОКАТО коды — ?.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
IC 2607
IC 2607 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан SBab типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 32468, MCG 6-24-23, ZWG 184.26.
Сыртқы сілтемелер
IC 2607 Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Ғалымжан Амантөрлин
Амантөрлин Ғалымжан (1956, Атырау қаласы). Бүкілодақтық сырттай оқытатын политехникалық институтты (1982), Бүкілодақтық қаржы-экономика институтын (1992) бітірген. Техника ғылымдарының кандидаты. департаментінің директоры. «Ерен еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне - 10 жыл» медалдарымен марапатталған. 4 патенттің авторы, 24 ғылыми еңбектің серіктес авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Роденго
Роденго (Rodengo) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Больцано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1162 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 40 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 29 км² шамасында. Пошта индексі — 39037.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
Перрье-сюр-Андель
Коммунаның INSEE коды — 27453, пошта индексі — 27910.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1843 адамды құрады. Халық тығыздығы — 164,41 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Джаралэс (Нью-Мексико)
Джаралэс (Jarales) — Нью-Мексико штатының Valencia округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1434 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14.9 км² шамасында. FIPS коды — 35-35110.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Мексико қалалары
Ригарда
Ригарда (Rigarda) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Прад округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,60 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 66162, пошта индексі — 66320.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 363 адамды құрады. Халық тығыздығы — 100,83 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
Инспирация
right|300px Инспирация (латын тіл. Inspiratio - сезіну) - шабыттану; діндік мағынада - бұл жоғарғы құдай мен адамдар қарым-қатынасы, яғни құдай адамдарға өз рухын енгізеді; психологиялық мағынада - ішкі сезімдердің пайда болуы. Ол кенеттен санасыз, әсіресе көркем шығармашылықта келеді. Оны Ницше өз жұмысында классикалық түрде өрнектеген.
Дереккөздер
Санат:Философия
Унши-Юган
Унши-Юган — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненец АҚ, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тоит-Юган өзенінің оң жағалауынан 95 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысынан Салехард қаласына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмен Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Темір Масин ауылдық округі
Темір Масин ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданының құрамындағы әкімшілік аумақ. Кеңестер Одағының Батыры Темір Масиннің құрметімен аталады.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Бөрлі, Тереңқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Бөрлі ауылы. Округ құрамында болған Куйбышев ауылы 2013 жылы таратылған.
Дереккөздер
Санат:Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері
Псебепс
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Варнавин Лықсыма каналы. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Кубань.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кешенді қосылыс түзу реакциясы
Кешенді қосылыс түзетін әдіс бойынша жүргізілетін кондуктометрлік титрлеу кезінде әр түрлі катиондар үшін тихрант ретінде қымыздық, шарап, лимон сияқты оксиқышқылдардың, әр түрлі комплексондардың және басқа да лигандалардың ерітінділерін пайдалануға болады. Бұлардың арасында ЭДТА реагенті жиі қолданылады. Мәселен, темір иондарын ЭДТА ерітіндісімен титрлегенде келесі реакция жүреді: Fе3++ Н2Ү2+ -> ҒеҮ + 2Н+ Ғе2+ + Н2Ү2- ^ ҒеҮ2 + 2Н+
Са2+ иондарын буферлі ерітіндіде, яғни сілті ерітіндісінде титрлегенде қисық өзгеше түр алады, яғни 11.12-теңдеудегі тепе-теңдік солға қарай ығысады. Са2+ ЭДТА-мен әрекеттескенде бөлінетін Н+ ионы буферлі жүйедегі протонды-акценторлы кұрамдас бөлікпен өзара әрекеттесіп, электр өткізгіштікке едәуір ықпал тигізеді. э.н.-ге дейін иондары концентрациясының өсуінен ол шамалы ғана артады, өйткені әдетте этилендиаминсірке қышқылынын (ЭДТСК) екі натрийлі тұзын пайдаланады. Эквиваленттік нүктеден кейін ЭДТА тұзының көптігінен электр өткізгіштік күрт өседі.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия
Байланыс торабындагы кідіріс
Байланыс торабындагы кідіріс (Задержка на линии связи; transmission lag) — байланыс торабындагы мәліметтер ағымын үзу. Жіберілген мәліметтерді жадта сақтап, белгілі бір уақыттан соң оны қайта жіберу.
Операциялык, кідіріс (Операционная задержка; operation lag) — орнату және пульттық жұмыстары барысында машиналық уақытты жогалту (мысалы, операциялық жүйені қайта жүктеу, тасуыштарды ауыстыру кездерінде).
Сілтемелер:
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
NGC 2226
NGC 2226 — Monoceros шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды Эдвард Эмерсон Барнард астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2226 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: core of N 2225.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Monoceros (шоқжұлдыз)
Борнаско
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1676 адамды құрайды. Халық тығыздығы 140 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 27010.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Анадыр
Анадыр  — Ресей Федерациясының Магадан облысы мен Чукот ұлттық округіндегі өзен. ұзындығы 1150 км, су жинау алабының ауданы 191000 км². Анадыр таулы үстіртінің орталық бөлігінен бастау алады. А. оңт-ке қарай ағып, ойпатқа шығады, одан тау жоталарын айнала отырып, бірнеше мәрте бағытын өзгертіп, шығысындағы Беринг т-нің Анадыр шығанағына құяды. Өз-ің жоғарғы ағысындағы аңғарлары тар келеді, төменгі аңғарлары жазық тау, тарамданып ағады. Басты салалары: Яблон, Еропол, Майн, Чинейвеем, Белая, Тонюрер. Өзен қар және жаңбыр суымен толысады. Құяр сағасынан 254 км жоғарыдағы көпжылдық орташа ағыны 1000 м³/сек. Қазан айының ортасында қатады. Мұзы мамырдың аяғында ериді. Кішігірім су кемелері жүзе алады. Төменгі сағасында балық ауланады. Алабында көмір кеніштері бар.
Санат:Ресей өзендері
NGC 6682
NGC 6682 — Қалқан шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1827 жылы 25 шілдеде Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6682 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: * cloud?.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Қалқан (шоқжұлдыз)
Жанар Жақияқызы Әубәкірова
Жанар Жақияқызы Әубәкірова(Яқияқызы; 29.9.1958 жылы туған, Алматы қаласы) – экономика ғылымның докторы (2003). ҚазМУ-дың философия-экономикалық факультетін (1982, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1987) бітірген. ҚазМУ-да стажер-ізденуші (1982–1984), Алматы энергетикалық институтында оқытушы, аға оқытушы (1988–1995), Қазақ экономикалық университетінде (1995–2005, бұрынғы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы) доцент, профессор міндетін атқарушы, ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (2005) болды. «Посткеңестік кеңістіктегі экономикалық интеграция: теориясы, методологиясы мен практикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әубәкіров 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Брунау
Брунау (Brunau) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Зальцведель ауданының құрамына енеді.
Баскөл ауылдық округі (Май ауданы)
Баскөл ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік.
Брунау
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 638 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 16,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 81 085. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Мельциан.
Баскөл ауылдық округі (Май ауданы)
Әкімшілік құрамы
Құрамына Баскөл, Бозша, Жаңатілек ауылдары кіреді. Орталығы – Баскөл ауылы. 2004 жылы округ құрамында болған Комсомол, Қарағанды, Талды ауылдары таратылды.
Брунау
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Баскөл ауылдық округі (Май ауданы)
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1325 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Май ауданы ауылдық округтері
Цапарево (Благоевград облысы)
Цапарево (Цапарево) — Болгариядағы ауыл. Благоевград облысына қарасты Струмяни қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 193 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2834. Телефон коды — 074346. ЕКАТТЕ коды — 78046.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Благоевград облысының елді мекендері
Үштөбе (Шығыс Қазақстан облысы)
Үштөбе — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы, Алтынбел ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 295 адам (148 ер адам және 147 әйел адам) болса, 2009 жылы 208 адамды (101 ер адам және 107 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Катонқарағай ауданы елді мекендері
Төменгі Яла
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Ванвилье
Ванвилье (Vanvillé) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Провен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,53 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77481, пошта индексі — 77370.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 170 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,58 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Валле-ди-Маддалони
Валле-ди-Маддалони (Valle di Maddaloni) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Казерта провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2556 адамды құрайды. Халық тығыздығы 256 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 81020.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Жиен
Жиен – ұзатылған қыздан туған бала. Жиен атауының ағайын-туыстық қатынаспен, этикалық қатынаспен, құқықтық қатынаспен байланысты қырлары бар мазмұны күрделі ұғым.
Венцвиллер
Венцвиллер (Wentzwiller) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Мюлуз округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,71 км² шамасында.
Жиен
Жиен ұғымының туыстық қатынаспен байланысты қырлары
Жиенге анасының төркіні нағашы болып келеді. Жиен бір ғана отбасына, немесе ауылға ғана емес, сол жердегі руға жиен, ал олар жиенге нағашы болып келеді. Нағашы жұртынан қыз алған жігітті "жиен күйеу", ал жиеннен туғанды "жиеншар" дейді. Бірақ «нағашы-жиен» туыстығына байланысты халық түсінігінде бір-біріне қарама-қарсы екі түрлі пайымдау бар. Жиен тағайына (нағашысына) тартады; жігіттің жақсы болмағы нағашыдан, үйдің жақсы болмағы ағашынан; қыздан туғанның қиығы жоқ («қыздан туғанның бөтендігі жоқ») деп, жиенді бауырға жақын тартып, қандастық туыстығын ерекше бағалайды. Байырғы қазақ тұрмысымен байланысты аңыз-әпсаналарда қайсыбір батырдың бала кезде нағашы жұртында өскендігі айтылады. Мысалы керей Жәнібек батыр біраз жыл нағашысының тәрбиесінде болған. Жиенмен байланысты мұндай ұғымдар мен түсініктерді бір кездегі аналық қауым (матриархатық) идеологиясының әсері болуы мүмкін деп жорамалдауымызға негіз жоқ емес. Қазақ қоғамындағы осы ғұрыпқа қарама-қарсы қойылатын түсінік бар. Рушылдық салт бойынша ұлдан туған бала өз ұрығы, қыздан туған бала өзге ру, өзге атаның ұрығы деп есептеледі. Бұл түсінік «қыз – жат жұрттық» деген сөз орамындағы ұғыммен өзара байланысты. Алмағайып кезде жиен өз руына тартып кетеді, сондықтан «жиен ел болмас, желке ас болмас» деп тұжырады. Жиеннің ата-тегі бөлек, қанша бауырға тартып икемдесең де өз атасының руына тартып кетеді дейді. Қазақ қоғамындағы осы екі параллел этикалық жолмен де, құқықтық тәртіппен де реттеліп отырған.
Венцвиллер
Коммунаның INSEE коды — 68362, пошта индексі — 68220.
Жиен
Жиен ұғымының этикалық қатынаспен байланысты қырлары
Қазақ халқының дәстүрінде жиен мен нағашы арасында айрықша сыпайылық үрдісі қалыптасқан, өйткені нағашы жұрттың жиенмен бақталастығы, көре алмайтын қызғанышы болмайды, яғни нағашы жұртта күншілдік болмайды. Жиеннің нағашыларына еркелеу, шолжаңдау тәрізді мінез көрсетуі этика бойынша әбестікке жатпайды. Балалығың ұстаса, нағашыңа бар деген мақал осыны меңзейді. Дәстүр бойынша жиенді нағашы атасы өз баласынан бетер еркелетеді. Жиен де нағашы ата, нағашы аға, нағашы апа, нағашы әпке, нағашы жеңге деп, нағашы жұртында ізет жолын сақтайды. Қазақ елінің кей аймақтарында нағашы мен жиен арасында әдепті әзіл, ойнақы қалжыңдар да болып тұрған. Мұндайда жиен көбінесе аңқаулау нағашы туысымен әзілдесіп, тапқырлық жасап, әзіл-қалжыңда нағашысын «сүріндіріп» кетеді. Нағашысымен күш сынасатындай болса, диен теке-тіресте нағашыдан «жеңіліп», жолын береді.
Венцвиллер
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 716 адамды құрады. Халық тығыздығы — 152,02 адам/км².
Жиен
Жиен ұғымының құқытық қатынаспен байланысты қырлары
thumb|right|200px|Жиенқұрық. Суретті салған Е.Оспанұлы. Жиеннің әдетте нағашысына жиендік жасауы оның құқықтық артықшылығын байқатады. Байырғы дәстүрде нағашысы жиеніне жиенқұрық беруге тиіс. Жиенқұрықтың мөлшері «қырық серкешпен» есептеледі. Ал қырық серкештің құны қырық шұбарала таймен теңестіріледі. Кейбір дерек берушілердің айтуынша, егер нағашысының берген жиенқұрығы «қырық серкештің» мөлшеріне жетпесе, жиен үш мәртеге дейін жиендік жасай алады. Сұрамай, ескертпей нағашысының жүйрік атын, нар түйесін, қыран құсын алып кетуге құқықты. Мұндайда жиеннің қолын ешкім қақпайды. Ал «қырық серкеш» жай ғана қырық ешкі емес, серкешті ауыл аймақтан жинап, санын қырыққа толтыру өте қиын шаруа. Қазақ тұрмысында жиенге қол жұмсауға қатаң тыйым салынған. Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды дейді. Бұның арғы мәні жиеннің назасынан қорқудан туындаған. Қазақ дәстүрінде күйеудің қайын атасының қолында болатын жайттар сирек те болса кездеседі. Мұндай күйеу "күш күйеу" деп аталады. Ал ауылдастары, әсіресе балдыздары күйеумен әзілдесетін дағды бойынша күш күйеуді әзіл-шыны аралас "күшік күйеу" атандырған. Күшік күйеуден қарғыбаусыз тазы артық дейтін қазақ мақалының мазмұны күш күйеудің құндылықтар жүйесіне жатпайтынын аңғартады. Ал күш күйеудің баласын былайғы жұрт сыртынан жиен деп атағанымен, атасы оны жиен демей, өз баласындай көреді. Күш күйеудің баласы құқықтық заң бойынша жиендік жасап, «жиенқұрық» алмайды. Бірақ атасы ол баланы ортаншы баланың біріндей көріп, ортаншы балаға беретін еншінің мөлшеріндей енші береді.
Әдебиеттер
Санат:Туыстық Санат:Қазақ мәдениеті Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Венцвиллер
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Қарсақ (Солтүстік Қазақстан облысы)
Қарсақ — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Гусаков ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 56 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 229 адам (111 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 186 адамды (86 ер адам және 100 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Парадела (Барселуш)
Парадела (Барселуш) (Paradela (Barcelos)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Барселуш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 853 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,01 км² шамасында. Халық тығыздығы — 94,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Мұқан Отарбаев
Мұқан Отарбаев (1893-1986жж, Атырау облысы). Ембі ардагері. Еңбек Қызыл Ту (1951ж) орденімен, «Еңбек ардагері» (1959ж) медалімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Қорам
Қорам — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қорам ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5236 адам (2653 ер адам және 2583 әйел адам) болса, 2009 жылы 5979 адамды (2948 ер адам және 3031 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл 1961-1997 жылдары темекі өсіру бағытындағы кеңшардың орталығы болған. 1997 жылдан кеңшар негізінде ӨК, кейіннен ЖШС және 1140-қа жуық шаруа қожалығы құрылды. Елді мекеннің оңтүстігіненнен 6 км жерде, Бақай тауының етегінен Үлкен Алматы каналы өтеді. Тау баурайында Қорам минералды су бұлақтары орналасқан. Ауыл осы өңірде туып өскен батыр Қорам Сарымырзаұлы (1831 – 1907) есімімен аталған.
Дереккөздер
Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Сен-Каст-ле-Гильдо
Сен-Каст-ле-Гильдо (Saint-Cast-le-Guildo) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Динан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,63 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 22282, пошта индексі — 22380.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3500 адамды құрады. Халық тығыздығы — 154,66 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Козлодуй (Враца облысы)
Козлодуй (Козлодуй) — Болгариядағы қала. Враца облысына қарасты Козлодуй қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 247 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3320. Телефон коды — 0973. ЕКАТТЕ коды — 37798.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
PHP
PHP (PHP: Hypertext Preprocessor — «PHP: еренмәтінді алдын-ала үдірістегіш») — Веб-серверде HTML беттерін құру және дерекқормен жұмыс істеуге арналған скрипті бағдарламалау тілі. Қазіргі күндерде хостинг қызметін ұсынатындардың көпшілігімен қолданады. LAMP веб-торап жасауға арналған стандартты жинақталымына енеді. Тілдің оңайлығы, орындалу жылдамдығы, функциялық байлығы және PHP негізіндеге әуелгі кодтардың кеңге таралуының арқасында PHP тілі Торда программалау саласында ең белгілі тілдердің бірі боп есептелінеді (JSP мен ASP-де қолданылатын тілдермен қатар). Бұл тілдің айрықшылығы ядро мен соған қосылатын модульдарында. Соңғылары дерекқор, сокет, динамикалық графика, криптографиялық кітапханалар, PDF форматты құжаттармен және т.б. жұмыс істеуге арналған. Бұндай модульды қалаған адам дамытып қоса алады. Модульдардың саны бір неше жүз болғанымен, стандарттық жабдықтауға тек жақсы нәтиже көрсеткен бір неше оны ғана кіреді. PHP интерпретаторы веб-серверге не арнайы сол сервер үшін жасалған модуль арқылы (мысалы, Apache әлде IIS), не CGI-қосымшасы ретінде қосылады.
Бұған қоса, UNIX, Linux, Windows және Max OS X амалдық жүйелерінде әкімшілік тапсырыстарын атқаруға пайдаланылуы мүмкін. Бірақ PHP тілі бұл салада кең өріс алмаған, бұған қарағанда Perl, Python және VBScript тілдері айтарлықтай нәтиже көрсетіп отыр.
Тілдің синтаксисі Си тәріздес. Ассоциаттивтік массивтар мен foreach циклі секілді кейбір элементтері Perl тілінен алынған.
Қазіргі заманда PHP жүздеген мың дамытушылармен пайдалануда. Интернет желісі сайттарының 5-тен бірі осы тілде жазылған.
PHP дамытушылар тобы тідің ядросы, қосымшаларымен жұмыс істейтін, соған қатар PEAR не тілдің құжаттамасы сияқты байланысты жобалармен айналысатын көптеген адамдардан тұрады.
Тарихы
1994 жылы даттық программист Расмус Лердорф HTML-құжаттар үлгілерін өңдейтін онлайн түйіндегі қатысушылардың шығару және енгізу үшін Perl/CGI скриптер жинағын жасады. Лердорф жинақты Personal Home Page (Жеке Үй Беті) деп атады. Уақыт келе, Perl - скрипт интепретаторының жұмыс істеуі және жылдамдығы жеткіліксіз болып, Лердорф Си тілін қолданып үлгелерінің PHP/FI (ағыл. Personal Home Page / Forms Interpreter — «Жеке Үй Беті / Формалардың Интерпретаторы») жаңа интерпретаторын енгізді.
Синтаксисі
PHP -ның интерпретаторы php-файлды(*.php) орындай бастағанда төменде көрсетілгендей тегтердің арасына орналастырылған php кодын іздей бастайды.
PHP тегтері төртеу және олар былай жазылады:
<?php PHP-коды ?>
<script language="php" PHP-коды
<%php PHP-коды %>
Дереккөздер
Санат:Бағдарламалық жасақтама Санат:PHP
Буториха
Буториха — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Башқұртстан Республикасы, Удмуртия Республикасы, Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кама өзенінің оң жағалауынан 205 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мұрын жырау
Мұрын жырау, Тілеген Сеңгірбекұлы (1859 - 1954 ж.) — жырау. Қашаған жырау мен Нұрым жыраудың шәкірті, аталмыш жыраулардан Қырымның қырық батыры эпопеясын үйреніп, біздің заманымызға дейін жетіп, қағаз бетіне түсуіне септігін тигізген қайраткер. XX ғ. қазақ ауыз әдебиетінің ең жарқын өкілдерінің бірі.
Өмірбаяны
Мұрын Сеңгірбекұлы 1859 жылы Маңғыстау өлкесі, Бозащы түбегінде, Қоңырорпа деген жерде туған. Мұрынның әкесі Сеңгірбек өмір бойы ата кәсібі ұсталықпен айналысқан. Қалдықызбен (Қалдыкөз) тұрмыс құрады. Жыраудың ағасы Төлеген дүниеге келген соң көп уақыт балалы болмай, он жылдан кейін дүниеге келген, көптен күткен ұлының атын Тілеген қойған. Жас Мұрынды әкесі жастайынан зергерлікке, ұсталыққа үйретеді.Баланың кішкене кезінен ән-күй, жыр-термеге құмарлығы білінді. Бұны алғаш байқаған анасы болатын. Анасы өзі де әңгімеқұмар кісі болғандықтан, білетін аңыз-әңгіме, өлең-жырларды ырғағы мен мәнерін келтіріп айтып отырады екен.
XIX ғасырдың 60 жылдары патшалық Ресейдің шығыс аймағында үлкен әкімшілік-басқару реформасы орын алған. 1868 жылы 21 қазанда "Орынбор және Батыс Сібір генерал губернаторларының далалық облыстарын басқару туралы уақытша ереже" қоданысқа енгізілді. Патшалық империализмнің нәубеті артып, салық артып, халыққа қысым күшейді. Көп ұзамай қалыптасқан ахуалға жауап ретінде 1870-1873 жылдары тарихта "Иса-Досан көтерілісі" деген атпен белгілі Адай руының көтерілісі орын алған. Алайда көтерілістің басы өте сәтті басталғанымен, орыс әкімшілігі көтерілісшілерді басуға шұғыл түрде көмекке Дағыстаннан, Бақыдан (Баку) әскер жіберді. Көтеріліс басып тасталған соң, патша әскері халықты тонауға кіріскен. Осы уақытта Сеңгірбек руластарымен қосылып, Хиуа хандығы қарамағындағы, Қарақалпақ, Түркмен, Өзбек, Тәжік аймақтарына қоныс аударып кетеді. Көшуінің тағы бір себебі, көтерілісшілерге қару дайындаған ұстаға, патша үкіметінің көзқарасы болатын (әрине оң болмасы айдан анық). Босып кеткен елдің халі мүшкіл еді. Бұл кезде болашақ жырау шамамен 12-13 жаста.
Мұрын кіші кезінен әкесінің ұстаханасында істейтін. Жұмыстан босаған уақытты жан құмарлығын басу үшін жырға арнайтын. Алайда әкесі жас Мұрынды жанында ұстауды жөн көрген. 1875 ж. Он алты жасында жырау Дәметкенге үйленеді. Бір жылдан кейін әкесі қайтыс болады. Бұл жағдайда бүкіл үй іші шаруашылық, ұстахана ісі Мұрынға жүктелген. Дегенмен жан-тәнімен сөз өнеріне берілген жас жырау, әкесінің жылы өткеннен кейін, ұста шаруашылығын ағасына тастап, бір топ ақындарға қосылып ел кезіп кетеді.
1880 ж. атамекені Бозашы Маңғыстауға оралады. Сол жерде атақты Қашаған ақынмен бес жыл үзеңгілес болады.
Жырау қырық жасына таянған шағында, 1897 – 1899 аралығында Қарақалпақстан аумағындағы Қожеліде қоныстанады. Бұл жерде ол үлкен қасіретке ұшырайды. Әйелі Дәметкен алты баланы дүниеге әкелген еді. Төрт қыз, екі ұл. Үш қызы әр уақытта шетінеген болатын. Қожеліде бірдей екі ұлы кезекпе-кезек қайтыс болады. Осы оқиға жырауға өте ауыр тиген еді. Қайғыдан жыршылығы мен ел аралауды қойып, көп уақытын ата кәсібі ұсталық пен отбасына арнайды. Туған жері Маңғыстауға көшіп, сол аймақта тұрақтап қалады.
1899 ж. Мұрын жырау Форт Шевченко қаласына көшіп барады. Тастан (ұлутас) үш бөлмелі шағын үй мен ұста дүкенін салады. Арнайы жиындарда ғана жыр айтады.
1907 ж. жары Дәметкен дүние салды. Жалғыз қызы Тұрлан екеуі қалған еді. Бірақ көп ұзамай Мұрын Жаншаға (Жансалқам) үйленіп, тұрмысы біршама түзелді.
1940 ж. Жанша қайтыс болады. Осы кезде жалғыз қызы Тұрлан мен Күйеу баласы Дүйсенбай, қарт жыраудың қоластына көшіп барып, оған демеу болып, көңілін аулайды. Мұрынға жиен немересі Дәуітбайды бала етіп берген.
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің құқықтары
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Мұрын жырау
Өмірбаяны
1941 ж. А. Хангелдин "Қырымның қырық батырынан" отыз жеті жыр үзіндісін жазып алғаннан бастап Мұрын жырау Республика деңгейінде таныла бастайды.
1942 ж. КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалы президенті Қаныш Сәтбаев пен Тіл, әдебиет және тарих институтының директоры Нығмет Сауранбаевтың Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы Нұртас Оңдасыновқа Мұрын жырауды шақырту және оған арнайы жағдай жасау хатын жолдайды.
Мұрын Сеңгірбекұлы 1942 жылдың 11 шілдесінде Алматыға келеді. Біраз тынығып алғаннан кейін филормонияда алпыс шақты кісі алдында "Орақ-Мамай", "Қарасай-Қази" жырын айтады. Тыңдаушылар арасында Сәбит Мұқанов, Қаныш Сәтбаев, Мұхтар Әуезов, Әбділдә Тәжібаев, Асқар Тоқмағамбетов, Есмағамбет Ысмайылов, Қажым Жұмалиев, Нығмет Сауранбаев, Ғабиден Мұстафин, Ахмет Жұбанов, Ғабит Мүсірепов, Әлкей Марғұлан т.б. қазақтың зиялы қауым өкілдері болған. Сол жылы "Қырымның қырық батыры" қағазға түседі. Стенаграфист болып – Мәриям Исаева тағайындалды, ал жырларды – Мәриям Хәкімжанова жазып алып отырды.
1947 ж. И. Ұйықбаев арқылы Ғылым академиясы қорына өмірбаянының толық нұсқасы мен төрт батыр жайлы жырды жібереді. Сол жылы Мұрынды Республикалық Халық шығармашылық үйі Алматыға шақырады. Көпшілік алдында жырлап, біршама күн Алматыда болады. Осы уақытта оның жырларын жазып алған деседі. Алайда бұл жайында ешқандай қорлар мен мұрағаттарда мәліметтер табылмады.
1948 ж. 28 сәуірде Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің "Мұрын жырау мұраларын жазып алу, жинау, жүйелеу" туралы жарлығы шығады.
Мұрын жырау Сеңгірбекұлы 1954 ж. 29 тамызда бір айдай төсек тартқаннан кейін, Форт-Шевченко қаласында өмірден озды. Қала маңындағы Сисем ата зиратында жерленген. Жырау өмірінің соңғы жылдарын домбырасын қолына алып, ноғайлы батырларының ерліктерін дәріптеумен өткізген. Замандас, құрбы-құрдастарымен үлкен жиындарда кездесіп, қалың елге жыр, батырларының ерліктері жайында әңгімелер айтқан еді.
Қырымның қырық батыры
Қырымның қырық батыры атты жыр жинағы 41 батырдың ерлігін жырлайтын 36 жырдан тұратын алып туынды.
Аңшыбай батыр және оның ұрпақтары:
Қарадөң батыр және оның ұрпақтары:
Жеке батырлар: Жыр дала шежіренамалық жырлау мен әңгімелеу дәстүрін өз бойына сіңіріп, жеңіл түрде өткен оқиғаларды баяндап қана қоймай, тарихи оқиғаларға бірегей өзіндік баға береді. Жырдағы қаһармандардың көбісі әкелі-балалы болып байланыс орнатып, генеологиялық (шежірелік) байланыс құрады:
Аңшыбай батырдың ұрпақтарында:
Құттықия → Едіге → Нұрадын → Мұса хан → Орақ, Мамай → Қарасай, Қази.
Жеке батырларда:
Жаңбыршы → Жаңбыршыұлы Телағыс;
Шынтас → Шынтасұлы Төрехан.
Сонымен қатар жырдағы кейіпкерлердің көбісі Алтын Орда мен Ноғай Ордасы заманында өмір сүрген хандар, би мен батырлар, Мысалы:
Тоқтамыс хан — Алтын Орда ханы.
Сәтемір — Әмір Темір, Ақсақ Темір, Темірлан дарынды қолбасшы, Мәуеренаһр билеушісі, Тимуридтер династиясының негізін қалаушы.
Едіге би — Ноғай Ордасының негізін қалаушы, Алтын Орданың беделді биі.
Орманбет би — ноғайлы заманының атақты биі. Қазақ ауыз әдебиетінде қазақ пен ноғай араларының алыстап, бөлінуін Орманбет бидің өлімімен байланыстырады.
Мұса би — Ноғай Ордасының биі. Мұса би кезінде Ноғай Ордасы Еуразия кеңістігінде ең азулы күшке айналған. Қырымның қырық батырында оған "хан" атағы телінген.
Жаңбыршы би — Ноғай Ордасының билеушісі, Мұса бидің інісі, әрі оң қолы.
Жаңбыршыүлы Телағыс — Ресми тарихи деректерде есімі "Ағыс, Агиш". Мұса би мен әкесі Жаңбыршы дүниеден өткеннен соң орын алған Мұса ұрпақтарының арасындағы билік үшін тартыстың қатысушысы. Мұрагерлік дәстүр бойынша би болу құқығы болмаған.
т.б.
Жыраудан жазылып алынбаған шығармалар
Жырау мұралары түгел дерлік қағаз бетіне түспегенге ұқсайды. Себебі жыраудың 1949 жылы Ғылым академиясына жіберген хатында білетін жырларының тізімін жазған еді. Ол тізімде:
Осы тізімді қарай отырып Мұрынның бай қазынасын байқаймыз. Аталған ресми хат "Қырымның қырық батыры" авторының әбден қартайған шағында жазылғанын ескерсек, жырау байлығы бұдан да кемел болуы керек. Бұл жайында Қабиболла Сыдиықов: "Өмір бойы халқымыздың асыл қазынасын жүрегінің ыстығына бөлеп, аялап келген Мұрын жыраудың білгені мен жырлағаны өзі тізімде көрсеткен әлдеқайда мол болуы мүмкін. Оның бәрін еске түсіру тоқсанға келген жырауға оңай түспеген шығар. Өзгесін айтпағанның өзінде, "Қырық батыр" жырларын жеткізудің өзі де аз еңбек емес", -дейді.
Әдебиеттер
Санат:Қазақ жыраулары
Сушаруашылық балансы
Сушаруашылық балансы (франц. balance — таразы) — белгілі бір аумақтың жер үсті және жер асты сулары қоры мен оларды белгілі уақыт ішінде халық шаруашылығының әр  саласында пайдалану көлемінің ара-қатынасы. Сушаруашылық балансы аумақтың сумен қамтамасыздық дәрежесін көрсетеді.
Түркия
Түркия (Türkiye), ресми аталуы Түркия Республикасы (Türkiye Cumhuriyeti) — Азия мен Еуропа құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жер көлемі жағынан 37-ші орын алады (783,562 км²). Халық саны - 80 810 525 адам. Тәуелсіздігін 1923-жылы алған, астанасы Анкара қаласы. Осман империясының ыдырауының нәтижесінде пайда болды. Кіші Азия түбегінде орналасқан, оны Қара, Жерорта, Эгей мен Мәрмәр теңіздері жан-жақтан қоршайды. Шығысында Грузия, Әзірбайжан, Иранмен және Армениямен, батысында Болгариямен, Грекиямен, оңтүстігінде Ирак және Сириямен шекаралас.
Географиясы
200px|нобай|солға|Түркия ғарыштан көрінісі 200px|нобай|солға|Тавр таулары Жағрафиялық орны, табиғат жағдайы. Түркия дүниенің екі бөлігінде орналасқан мемлекет. Жерінің 97 % -ы Азияда, ал 3 %-ы Еуропада жатыр. Батысы мен шығысы 1600 км-ге, солтүстігі мен оңтүстігі 550 км-ге созылған. Жағалауын солтүстігінде Қара теңіз, батысында Эгей теңізі, оңтүстігінде Жерорта теңізі сулары шайып жатыр. Жағрафиялық орнының ерекшелігі - Еуропа мен Азия құрлықтарының тоғысқан жерінде орналасқандығы. Босфор бұғазы үстінде салынған көпір Азия мен Еуропа құрлықтарын жалғастырып тұр. Көпір 1973 жылы қазан айының 30-ында Түркия Республикасының 50 жылдық құрметіне ашылған. Ұзындығы 1074 м, биіктігі 64 м. Оның құрылысында түріктермен қатар ағылшындар, немістер, жапондықтар еңбек етті. Қазір бұл көпір жаңа Түркияның нышаны сияқты.
Босфор, Дарданелл бұғаздары мен Мәрмәр теңізі халықаралық маңызы бар су жолдары. Босфор, Дарданелл бұғаздары тек Азия мен Еуропа арасындағы шекара емес, сонымен қатар Қара теңізді Дүниежүзілік мұхитпен жалғастырып жатқан су жолы жүйесі. Түркияның «Анадолы» деп аталатын бөлігі Кіші Азия түбегінде, қалған бөлігі Еуропаның Балқан түбегінде орналасқан. Босфор бұғазының жарлауытты жағалауларында Түркияның үлкен ірі портты қаласы Ыстамбұл орналасқан. Түркияның құрлықтағы шекарасының ұзындығы 618 км, шығысында Армения, Грузия, Әзірбайжан, Иранмен оңтүстігінде Ирак, Сириямен, батысында Грекия, Болгариямен, солтүстігінде Қара теңіз арқылы Румыния, Украина, Ресей Федерациясымен шектеседі.
Жер бедері
Түркияның Еуропадағы Шығыс Фракия немесе Румеслей деп аталатын бөлігі биіктігі 1000 м-дей үстіртті төбелі болып келеді. Азия бөлігін (Кіші азия немесе Анадолы) түгелдей Кіші азия таулы қыраты алып жатыр. Елде ойпатты жерлер аз, тек теңіз жағалаулары мен өзен атырауларында онша үлкен емес жерлерді қамтиды. Қара теңіз жағалауына қатарласа ұзындығы 1000 км-ге созылған Понти таулары алып жатыр. Понти тауларының орташа биіктігі 2500 м., шығысындағы Качкар тауының биіктігі 3931 м. жартасты болып келетін альпілік шатқал тармақтарын асып өтетін тау аңғарларының болмауы елді мекендердің қарым-қатынасын қиындатады. Түркияның оңтүстігінде Жерорта теңізі жағалауында Тавр күрделі тау жотасы орналасқан. Тавр таулары Батыс, Орталық және Шығыс Тавр жоталары болып бөлінеді. Батыс Тавр таулары. Анталия бұғазы мен ойпатын доға тәрізді қоршап жатыр. Ең биік жері Бедағ (3086 м.) тауы. Тау жоталары арасында тұщы көлдерден Бейшехир, Эгридир, Сугла, ал тұзды көлдерден Аджиғөл, Ақшекер бар. Орталық Тавр тау жоталары Батыс Тавр тауларына қарағанда жер бедері альпілік және биік болып келеді. Көптеген тау жоталарының биіктігі 3000 м-ден биік батысында Жерорта теңізіне жарасты болып құлай енеді. Мерсин тауының оңтүстігінде Адана аллювиальды ойпаты орналасқан. Шығыс Тавр. Тау жоталары Мұрат өзені мен Ван көлінен Шығыс шекараға дейінгі аралықта жатыр. Осы аралықта Джило тау торабының биіктігі 4168 м. Тау жоталары Фыратт және Джиле өзендерінің аңғарымен тілімделген. Шығыс Таврдан оңтүстікке қарай кең алқапты Диярбақыр қазаншұңқыры алып жатыр. Шығыс Анадолының табиғаты әсем, теңіз деңгейінен 1720 м биіктікте Ван көлі орналасқан. Елдің солтүстік шығысында Армения Республикасымен шекаралас ауданда Түркия Республикасының ең биік шыңы Үлкен Ағры тауы орналасқан. Ол сөнген жанартау, оның биіктігі 5165 м. Үлкен Ағры тауының қасында тағы бір сөнген жанартау Кіші Арғы 3925 м. орналасқан. Түркия аумағының көп жер бөлігі сейсмикалық аймаққа жатады. Эгей теңізі аумағы мен елдің шығысында жер сілкінулер жиі болып тұрады.
Түрік территориясының максималды ұзындығы батыстан шығысқа қарай 1600 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 600 км. Оны үш жағынан теңіздер шайып жатыр: солтүстігінде – Қара теңіз, батысында – Эгей теңізі, оңтүстігінде – Жерорта теңізі. Түркияның еуропалық және азиялық бөліктері бір-бірінен Қара теңізден Эгейге теңіз жолын құрайтын және Мәрмәр теңізін, Босфор мен Дарданеллді қамтитын су жүйесі арқылы бөлінген. Босфор мен Алтын мүйіздің оңтүстік бөлігінде (Мармара теңізі) әлемдегі ең әдемі қалалардың бірі және Түркияның ең көп халқы бар қала - Ыстамбұл (бұрынғы Константинополь) орналасқан.
Пайдалы қазбалары
Түркия жерінде 100-ден астам түрлі пайдалы қазбалар кездеседі. Олар: хром, мұнай, тас көмір және т.б. Елде темір, қорғасын, мырыш, сынап кендері көп. Тұз көлінде көп тұз өндіріледі. Әлемдегі сынап қорының 25 пайызы Түркияға тиесілі.