cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақ архитектурасы
15 – 18 ғасырлардағы кешендер
Дәулетті адамдардың киіз үйлері тікпе немесе жапсырма әшекейлермен өрнектелген ақ киізбен (ақ түс бұрын шарапатты болып есептелді; ру, ауыл, тайпа басының белгісі болды) жабылды. Киіз үй өрнегінің құрылымы, сондай-ақ, оның барлық композициясы белгілі бір жүйеге негізделді (шеңберлі шаңырақ – күн, уықтар – күн сәулесінің тарам-тарам шапағы, аспалы желбаулар немесе бақандар – “өмір ағашы”). Киіз үйдің ортасына ошақ орнатылды. Оның есікке қарама-қарсы түпкі бөлігі – төр (құрметті) деп аталып, есіктің оң жағы әйелдердің орны (мұнда үй жиһаздары – жүк аяқ, абдыра, т.б. қойылды) деп есептелді. Есік (сықырлауық) әшекей, нақыш салынған тақтайлардан жасалды, ал киіз есік ши тоқымасының үстіне жабылды. Верный (қазіргі Алматы қ.) қаласының әкімш.-қоғамдық орт. 19 ғ-дың 80-жылдарының орта шенінде қазіргі 28 гвардияшы-панфиловшылар бағы маңына (бұрынғы қала бағы) салынды. Бақтың айналасында ірі ғимараттар: губернатор үйі, офицерлер үйі, қоғамдық жиналыс ғимараты (қазіргі Қазақконцерттің әкімш. ғимараты), гимназия және архиерей үйлері орналасты.
19ғасырлардағы кешендер
Ғимараттар мен құрылыстардың жаңа түрлері тұрғызылды, қалаларды жоспарлау мен салудың соны тәсілдері белгіленді, өткен кезеңдердегі монументтік сәулет өнерінің дәстүрлері қайта жанданды, жаңа материалдар мен құралымдар, ғимараттарды көркемдеп, сәндеудің архит. пішіндері мен құралдары пайда болды.1927 – 29 ж. Респ. жоспарлау к-тінің арнаулы комиссиясы ауылға арналған тұрғын үйлердің, қоғамдық ғимараттардың, басқа да ш.-тұрмыстық үйлердің бірсыпыра типтік сұлбасын, бас жоспарларын жасады. Жаңа құрылыстар негізінен бос жатқан жерлерде жүргізілді. Қызылорда қаласында жеке әкімш. ғимараттары мен тұрғын үй орамдары жедел қарқынмен салынды. 30-жылдардың басында Алматы қаласында құрылыс кең өріс алды. Түркістан-Сібір т. ж-н салу және республика астанасын Алматыға көшіру қаланың қауырт өсуіне қолайлы жағдай жасады. Қаланы көркейтіп дамыту, Алматы үшін жоспарлаудың дәстүрлі тікбұрышты-орамды жүйесі бойынша, көлденең қиып өтетін көшелерді ұзарту жолымен батыс бағытқа қарай дамытылды. Қала орт. жаңа құрылыстар ауданына (қазіргі Абылай хан даңғылы мен Панфилов көшесінің аралығына) ауысты. 1926 – 34 ж. Үкімет үйінің ғимараты, Байланыс үйі, Түрксіб т. ж. басқармасы үйі салынғаннан кейін республиканың басты әкімш. алаңы ұйымдастырылды.
30-жылдардың басынан сан.-тех. жағынан жақсы жабдықталған көп пәтерлі тұрғын үйлер (Алматы қаласындағы Фурманов және Қабанбай батыр көшелерінің бұрышы) салу қолға алынды. Тұрғын үйлердің сыртқы көрінісіне үйлесімді, көбінесе, біраз геом. пішіндер – терең ойылған терезелер, балкондар, т.б. басты белгілерге айналды. Бұл көбінесе, архитектурада осы жылдары үйлердің қаңқалы негізге құрылғанына және “конструктивизм” идеяларының үстемдік еткеніне байланысты болды. Алматыда Гоголь көшесі мен Достық даңғылы бұрышындағы екі қонақ үй (1931 – 32), зоотех.-малдәрігерлік ин-тының жатақханасы (1934 – 36), Дінмұхаммед Қонаев пен Қабанбай батыр көшелерінің бұрышындағы көп пәтерлі тұрғын үй (арх. А.Стременев, С.Шевырев) осындай архит. тәсілдермен салынды. Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыстар: Ақтөбеде Өнеркәсіп үйі (арх. Б.А. Дергачев), Алматыда Мемл. банк үйі (арх. А.П. Зенков), Кеңестер үйі, Көкшетау облысында “Бурабай” курортының кешені, т.б. құрылыстар көптеп тұрғызылды. 30-жылдары Қазақстанда байырғы қалалар ғана жедел өсіп-өркендеп қоймай, жаңа қалалар (Балқаш, Ленгер, Қарағанды, т.б.) салынып, қалыптасқан кезең болды. 40-жылдардың бас кезінде тұрғын үй құрылысы қанат жайды. Олар қала композициясының басты құрылымдық бөлігіне айналды. Бұл кезеңдегі Қ. а-ның қала салу бағыты көше бойындағы тұрғын үйлердің сыртқы көрінісін жаңарту бағытында дамыды. Пәтерлердің неғұрлым қолайлы және қазіргі заманға лайық түрлерін салу жөнінде қыруар жұмыс істелді. Республиканың жобалау ұйымдарында бір отбасын орналастыруға арналған көлемі шағын секциялардың жоспары жасалды. Қазақстанның сейсмик. аймақтары үшін секциялар жоспары қабылданды.
Балқаш қаласында белгіленген 2, 3 және 4 бөлмелі, екі пәтерлі секциялардың төрт түрі пайдаланылды. 30-жылдардың 2-жартысынан ғимараттар архитектурасында олардың қоғамдық мәнін айқын көрсету мақсатымен классик. архитектураның пішіндері мен бөлшектерін пайдаланудың маңызы артты. 1937 – 39 ж. салынған тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, қаржы, сыртқы істер мин-тері ғимараттары архитектурасының, сондай-ақ, қалалық атқару к-ті, 2-Алматы т. ж. ст-ның вокзалы, консерватория және Қарағандыдағы кеңестердің облысы үйі ғимараттары архитектурасының орны бөлек. 2-дүниежүз. соғыстан бұрынғы ең ірі құрылыс – Алматыдағы Абай атынд. Қазақтың мемл. академиялық опера және балет театры ғимаратының (1941, арх. Н.А. Простаков) идеялық-көркемдік белгілері қоғамдық ғимараттардың эстет. мәселелерін шешу ісінде қолданылған шаралардың қорытындысы және жаңа кезеңнің басы болып табылады. Атырау қаласының маңындағы мұнайшылар кентінің жоспары мен салыну құрылымы – соғыс кезіндегі қала салу құрылысының тамаша үлгісі болып саналады.
1945 ж. жобалау жұмыстарын ретке келтіру және оның сапасын жақсарту мақсатымен Қазақ КСР Халкомкеңесі жанынан Архитектура істері жөніндегі басқарма құрылды, Қазақстандағы жобалау-жоспарлау жұмыстарын реттеп отырған жергілікті жобалау ұйымдарының жүйесі кеңейтілді. Сонымен бір мезгілде ҚР ҒА жанынан архитектура секторы құрылды. Бұл сектор қазақ халқының архит. мәдениетін зерттеу жөнінде игі жұмыстар атқарды, Қ. а-нда халық өнерінің өзіндік белгілерін пайдалануға көмектесті.2-дүниежүз. соғыстан кейінгі кезеңде сериялық жоба бойынша негізінен аз қабатты үйлер салынды. Сонымен қатар типті жобалар сериясы көбірек тарады. 40-жылдардың 2-жартысынан бастап тұрғын үйлер жеке жобалар бойынша да салына бастады. Қазақстанда соғыстан кейінгі кезеңдегі ең ірі құрылыстардың бірі – ҚР ғылым академиясының бас ғимараты (арх. А.В. Щусев, 1948 – 53). ҚР ғылым академиясының бірқатар ин-ттарының ғимараттары академиялық қалашық жасауды қамтамасыз етті. Балқаш, Өскемен, Лениногор қаласындағы Металлургтер мәдениет үйі (1949), Атыраудағы Мұнайшылар мәдениет үйі (1945 – 48), Қарағандыдағы Кеншілер мәдениет үйі ғимараты – неғұрлым ірі және сол кезеңге тән құрылыстар. Арх.: Б.Р. Рубаненко мен Г.А. Симоновтың жобасы бойынша Қазақ КСР Үкімет үйі ғимараты (1957) – сол кезеңдегі ең ірі әкімш.-қоғамдық құрылыс болып табылады. 1954 ж. Теміртауда тәжірибелік тұңғыш ықшамаудан салынды. Қазақ қала құрылысын жобалау ин-ты 1958 жылдан Алматы қаласының батыс ауданын жобалауға кірісті. Жаңа тұрғын аудандардың архит.-жоспарлау құрылымының негізі ықшамаудандар (халқы шамамен 6 – 8 мың адам, олар тұтас алғанда 20 – 30 мың халқы бар тұрғын аудан құрады) болды; қ. Қала құрылысы. 50 жылдардың 2-жартысында Қ. а-ның жаңа архит.-көркемдік принциптері, ең алдымен, қоғамдық ғимараттардың көпшілік типтерінде: мектептерде, балалар мекемелерінде, ықшам аудандардың қоғамдық-сауда орт-тарында, т.б. жүзеге асырылды.
“Жетісу” қонақ үйінің (бұрынғы “Қазақстан” қонақ үйі, Алматы, 1960; арх. Ким До Сен, Е.К. Дятлов; инж. Ю.Скринский) архит. құрылымының көркемдігімен ерекше көзге түседі. Мейманхана – жер қатты сілкінетін аймақта рамалар кірігетін қаңқаларды пайдалану арқылы салынған еліміздегі алғашқы тұтас жиналмалы ғимарат. Оның сыртқы қабырғалары жеңіл материалдардан жасалған. Бұл жаңалықтар республиканың жер сілкінісі қаупі бар аймақтарында, ғимараттар салмағын жеңілдету маңызды шартқа айналған жерлерде салынатын құрылыстарға өте тиімді. Құрылыстардың сыртқы жағын қоршау ісі де өзгеше сипат алды. Сыртқы қабырғаларды қалыңдығы көзге байқалмайтын жеңіл қоршау-мембраналарға айналдыруға байланысты пластик. сипат беру тәсілдері де жойылды. Бұған дейін тас қабырғаларды көрнекі ету үшін оның салмағын арттыру және материалды мол пайдалану қажет болса, енді бұл мәселе, керісінше қабырғалардың салмағын жеңілдету және оларды неғұрлым жұқа жасау жолымен шешілді (Қазақ қала құрылысын жобалау ин-тының ғимараты; 1961, арх. Рипинский, А.Недовизин, Ким До Сен, В.П. Ищенко; конструкторы В.Решетов). Темір-бетон қаңқасының құрылымы сыртқы қабырғаларды толық көрсетіп, ғимаратты айналдыра белдеулеп алатындай көлемде жаппай әйнектен жасауға мүмкіндік берді. Ғимараттың ішкі бейнесі жаңа архит.-көркем құралдар негізінде қалыптасты.60-жылдардың 2-жартысы Қ. а-ның маңызды бетбұрыс кезеңі болды. Архитектура міндеттері жергілікті жағдайларды ескере отырып, ұлттық бейне және ұлттық этногр. ерекшелік негізінде шешілді.
“Арман” кинотеатрының құрылысында (арх. А.И. Коржемпо, И.Р. Слонов; инж. В.Гарвард; Алматы, 1968) архитектура мен мүсінді ұштастыру жолымен қабырғалардың бетін бедерлеп өңдеу тәсілі пайдаланылды, бедерлік композиция енгізілді, табиғи тасты нақты көрсету арқылы ғимараттың сезімдік әсерлілігін көрсетуге (суретші В.И. Константинов) мүмкіндік туды. Ортада ашық алаң-фойе жасау, қабырғаларында жапсырма бедерлер арқылы қазақ халқы тұрмысындағы текеметтің түрінен туындайтын өрнектер пайдаланылды. Бұл саладағы өзіндік ерекшеліктері бар архит. құрылыстардың бірі Семей қаласындағы 500 орынды мейманхана (1970 – 75, архитекторлар Ю.Г. Ратушный, О.Балықбаев; конструкторлар: В.Д. Сушинцев, Г.Клочковская) болды. Қ. а-ның үлкен жетістігі “Қазақстан” қонақ үйі. Бұл – еліміздегі жер сілкінетін аймақта орналасқан көп қабатты (25 қабат) алғашқы ғимарат. Республика сарайының архитектурасы бүкіл бір кезеңнің жетістігі болып саналады. Осы ғимарат арқылы ғасырлар бойы қалыптасқан озық архит. тәжірибеге негізделген Қ. а-н онан әрі дамыту жолы белгіленді. 70-жылдардың соңы – 80-жылдардың басында Қазақстан қ-ларында жаңа мәдениет сарайлары мен үйлері, басқа да мәдени ойын-сауық мекемелері: Рудный қаласында Кеншілер сарайы, Петропавлда облысы драма театры (арх. А.А. Козачинский; инженері А.Зайцев), Алматыда цирк ғимараты (арх.: В.З. Кацев, Слонов, С.Б. Матвеев, М.В. Плохотников), Арқалықта Кеншілер сарайы, Астанада Жастар сарайы (арх.: А.Полянский, К.Миронов; инженері Ц.Нахутина), Павлодарда Трактор жасаушылар сарайы, Алматыда Мақта-мата комб-ның мәдениет сарайы (арх.: А.А. Петрова, З.Мұстафина, Г.Жақыпова; инженері: Г.Стулов, Б.Никишина), М.О. Әуезов атынд. Қазақ акад. драма театрының ғимараты (арх.: О.Баймырзаев, А.Қайнарбаев, М.Жақсылықов) салынды. Бұл кезеңде Қ. а-нда негізінен монументтік-сән өнері көрініс тапқан елеулі сапалық өзгерістер болды.
Қазақстан егемендігі мен тәуелсіздігінің нығаюы Қазақстан мемлекеттілігінің нығаю процесі Түркістан, Семей, Атырау, Қарағанды, Қостанай, т.б. қ-лардағы архит. және мемориалдық ескерткіштерде көрініс тапты. 20 ғ-дың аяғындағы қазақ жеріндегі егемендік пен тәуелсіздік айғағы саналатын архит. кешендер ішінде Алматы қаласында салынған Президент резиденциясы (1995) мен Республика алаңында орналасқан Тәуелсіздік монументінің (1996) орны айрықша. Тәуелсіздік монументі ел тәуелсіздігіне 5 жыл, Желтоқсан оқиғасына 10 жыл толуына орай ашылды. Тәуелсіздік монументінде қазақ халқының тарихы мен қазіргі кезеңі тұтас қамтылған. Монумент Қазақстандағы ғана емес, әлемдегі көрнекті ескерткіштердің бірі болып саналады.
Қазылар алқасының шешімімен белгілі жапон арх. Кисе Курокава мен оның ұжымына бірінші орын берілді. 2000 ж. ЮНЕСКО шешімімен Түркістан қаласының 1500 жылдығы атап өтілді. Осы күнге орай әлемге танымал Қожа Ахмет Иасауи кесенесі қайта жөндеуден өткізілді, Есім ханның хан алаңы жасалынып, “Яссы” қонақ үйі тұрғызылды, сонымен қатар, Ұлы жібек жолын символдық тұрғыдан көрсететін “Керуен” ескерткіш кешені ашылды.Қазақстан тәуелсіздігінің он жылы ішінде салынған архит. ескерткіштерді төрт топқа бөлуге болады. Алғашқы топқа ата-бабалар мен тарихи тұлғаларға арналған ескерткіштер жатады. Бұлар: Қорқыт Ата мемориалды кешені (Қызылорда), Домалақ ана мұнарасы (Оңт.-Қазақстан облысы), Бекет ата мешіті (Маңғыстау), Сарайшық (Атырау облысы), Қарасай, Ағынтай батыр кесенелері (Айыртау, Солтүстік Қазақстан облысы). Қазақ тарихи тұлғаларына арналған ескерткіштер: Мұхаммед Хайдар Дулат (Тараз), Әбілқайыр (Ақтөбе), Абылай хан (Алматы), Бейбарыс сұлтан (Атырау), Шақшақ Жәнібек (Арқалық), Қаракерей Қабанбай (Рождественка, Астана), Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би (Астана), Уәлиханов (Кішкенекөл, Солтүстік Қазақстан облысы), Абай-Шәкерім (Семей), Абай (Астана).
Бұл ескерткіштердің пайда болуы ұлттың тарихи танымының жаңғырып, рухани мұраларға деген ынтасының өскендігін байқатады. 2001 ж. 27 тамызда Алматы қаласынан 35 км қашықтықта Алматы – Бішкек тас жолының бойынан қазақ халқының жоңғарларға қарсы соғысына арналған мемориал ашылды. Бұл ескерткіш 300 жыл бойы жоңғар басқыншылығына қарсы тұрып келген қазақ халқының ерлігі мен бірлігін танытады. Тәуелсіздік кезеңіндегі ескерткіштердің екінші тобы қазақ халқының белгілі қайраткерлеріне арналған. Мұның қатарына А.Байтұрсынов (Қостанай), М.Жұмабаев (Солт. Қазақстан), С.Торайғыров (Павлодар), Қажымұқан (Оңтүстік Қазақстан), Қ.Сәтбаев (Алматы) ескерткіштері жатады. Үшінші топ ескерткіштерін “қаһармандар” деп атауға болады. Олар Б.Момышұлы (Тараз), Мәншүк пен Әлия (Алматы), С.Нұрмағанбетов (Көкшетау) ескерткіштері.
Осы топтың қатарына Астана, Тараз, Шымкент қ-ларындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған мемориалды кешендерді қосуға болады. Ескерткіштердің төртінші тобы әдебиет және өнер тақырыбын біріктіреді. Соңғы онжылдық ішінде Ж.Жабаевқа (Алматы), Н.Байғанинге (Ақтөбе), М.Әуезов ке (Шымкент), А.Пушкин мен Т.Шевченко ға (Алматы) ескерткіштер орнатылды. Он жылдық тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанның көптеген қалалары мен ауылдарының, әсіресе Алматы және Ақмола облыстарының архит. келбеті айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Ірі-ірі әкімш. ғимараттары мен тұрғын-үй кешендері пайда болды. Мемориалдық құрылыстардың арасында жаңа ескерткіштер мен ғылым мен техника, тарих пен мәдениет қайраткерлері тұрған үйлерге тақталар мен құлпытастар қойылды.
Дереккөздер
Санат:Сәулет өнері
Мохаммед бин Зайед (стадион)
Мохаммед бин Зайед (стадион) — Біріккен Араб Әмірліктерінің Абу-Даби қаласындағы стадион.
Тарихы
Стаддионда 2019 жылғы Азия кубогының 7 ойыны өтті (соның ішінде жартылай финал да бар).
Клубтар әлем чемпионаты бірнеше рет осы стадионда өткізілді.
Сілтемелер
Санат:Стадиондар Санат:БАӘ стадиондары
Ягыл-Ях
Ягыл-Ях — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Васюган өзенінің сол жағалауынан 636 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 368 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тревиллаш
Тревиллаш (Trévillach) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Прад округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,24 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 66215, пошта индексі — 66130.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 116 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6,73 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
NGC 2469
NGC 2469 — Сілеусін шоқжұлдызында орналасқан Sb/P типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1790 жылы 18 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2469 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 22327, UGC 4111, MCG 10-12-35, ZWG 287.17, ARAK 147, IRAS07540+5648.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сілеусін (шоқжұлдыз)
Налобиха (Бобровка тармағы)
Налобиха — Ресейдегі өзен. Новосибирск облысы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бобровка өзенінің сол жағалауынан 63 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Барнаул қаласынан Чумыш өзенін қоспағанда, Новосибирск су торабына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вож (Лысьва тармағы)
Вож — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лысьва өзенінің оң жағалауынан 52 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Березники қаласынан Косьва (бастауынан Широков су торабына дейін), Чусовая және Сылва өзендерін қоспағанда Кама су торабына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Дәмегүл Баялиева
Дәмегүл Баялиева – (20.8.1950. Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы) - филолог, ғалым.
ҚазМУ-ді бітірген (1974).
1974 жылы С.Киров атындағы ҚазМУ-дің журналистика факультетінің қазақ журналистика кафедрасына аға лаборант, 1989 жылы журналистика тарихы кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, мерзімді баспасөз кафедрасының доценті. Филология ғылымдарының кандидаты (2002), (диссертация тақырыбы «Қазақ ұлттық баспасөзінде салт-дәстүр, әдет-ғұрып мәселелерінің жазылуы»).
Мерзімді баспасөз кафедрасында «Білім реформасы және баспасөз», «Баспасөзде ұлттық мәдениет, салт-дәстүр, әдет-ғұрып мәселелері» деген арнайы пәндер бойынша дәріс жүргізеді.
«Баспасөзде салт-дәстүр, әдет-ғұрып мәселелері», (1989); «Қазіргі қазақ баспасөзіндегі ұлттық мәдениет, салт-дәстүр және тіл, стиль мәселелері» оқу құралдарының авторы.
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат: Қазақстан филологтары
Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны
Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны — Қызылорда облысы Жосалы темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 120 км жерде. 1985 жылы ашылған.
Жатыс сипаты
Өнімді қабат 928 м тереңдікте тектоникалық тұрғыдан оқшау орналасқан. Оның жалпы қалыңдығы 20 м шамасында, тиімді қалыңдығы 12-15 м, мұнай сіңірілген қалыңдығы 3,2-12,6 м. Коллектордың кеуектілігі 17,4е, өткізгіштігі 0,054 мкм2.
Қанығу сипаты
Мұнай сіңірімділік коэффициенті 0,66; газ сіңірімділік коэффициенті. 0,697. Кен әлсіз цементтелген гравелиттен, құмнан, құмтастан, алевролиттен тұрады. Бастапқы қабат қысымы 10,49 МПА, температурасы 44°С болған. Газдық фактор 39,7 м3/т. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі: мұнай бойынша — 60,9 м3, газ — 69,62 мың м3.
Қазақ тілі тарихы
Қазақ тілі тарихы – қазақ тілін зерттейтін ғыл. саласы. Қ. т. б-нің тарихы шартты түрде: а) ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең; ә) ұлттық тіл білімі қалыптасқан кезең болып екіге бөлінеді. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең 19 ғ-дың 2-жартысынан басталады. Қазақ тілінің граммат. құрылысы туралы алғашқы мәліметтер Н.И.Ильминскийдің «Материалы к изучению киргиз-казахского наречия» (1860–61) деген еңбегінде ұшырасады. Бұл – қазақ тілінің кейбір ерекшеліктерімен таныстыруға арналған тұңғыш еңбек. Кейін М.А.Терентьевтің «Грамматика турецкая‚ персидская‚ киргизская и узбекская» (1875), П.М.Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казах-киргизского языка» (1894‚ 1897)‚ В.В.Катаринскийдің «Грамматика киргизского языка» (1897)‚ т.б. еңбектер жарық көрді. Қазақ тілін таныстыру мақсатын көздегендіктен бұл еңбектерде белгілі бір категориялардың сырын ашу, оның ерекшеліктерін анықтау жағы қарастырылмаған. Олар негізінен қазақ тілінің заңдылықтарын, орыс тілімен салыстырып, сол тілдің негізінде түсіндіруге тырысты. 19 ғ-дың 2-жартысында қазақ тілінің лексикографиялық жұмыстары қауырт қолға алынып‚ дами бастады. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезеңде 40-қа жуық сөздік жарық көрді.
Орыстардың Ресей империясына қараған халықпен қарым-қатынас жасауына көмектесу мақсатын көздеген бұл сөздіктер қазақтың сөздік құрамын хатқа түсіріп‚ жаңа‚ көне сөздердің мағынасын ашып көрсетті. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңнің өзі: а) қуғын-сүргінге дейінгі кезең (1912–29); ә) қуғын-сүргіннен кейінгі кезең (1930–88) болып екіге бөлінеді. Қ. т. б-нің ғыл. ретінде қалыптасып, дамуы А.Байтұрсыновтың есімімен тығыз байланысты. Оның қазақ тілі оқулығы ретінде жазған «Тіл-құрал» атты еңбегінде, мақалалары мен баяндамаларында тіл білімінің өзекті мәселелері сөз болады. Қ. т. б-нің салалары: Әліппе мен емле. 19 ғ-дың 2-жартысында Ы.Алтынсарин қазақ жазуын орыс графикасына негіздеуге талпыныс жасаса, 20 ғ-дың басында Байтұрсынов қолданылып келген араб графикасын жетілдіре отырып, қазақ жазуына икемдеді. Бұл орайда ғалым қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстар санын анықтап, үндестік заңдылығын, тілдің фонологиялық ерекшеліктерін айқындап шықты. Байтұрсыновтың Қ. т. б-нің фонетика, фонология салалары бойынша жасаған тұжырымдары Е.Омаров, Қ.Кемеңгеров, Т.Шонанов, Ж.Аймауытов, Қ.Жұбанов еңбектерінде жалғасын тапты. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі, дауыстылар мен дауыссыздар санын дәл айқындау, қазақ жазуына негіз болатын принцип таңдау мәселесі көптеген талас тудырып, «Еңбекші қазақ», «Жаңа мектеп», т.б. басылым беттерінде мақалалар жарық көріп, қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыланды.
Фонетика‚ емле
1930 жылдан бастап салыстырмалы фонетика саласы пайда болды. Жұбановтың еңбектерінде тіл дыбыстарының фонологиясы мен жіктелуі, дыбыстардың өзгеру заңдылығы, сөздердің буын құрылысы қарастырылды, араб графикасын латын жазуына ауыстыруға байланысты «Еңбекші қазақ» газетінде бас әріпті алу мәселелері көп талас тудырды. Жазу ауыстыруға орай әріп таңдау, қазақтың төл дыбыстарына әріп белгілеу, әсіресе басқа тілдерден енген сөздерді жазуда баспасөз бетінде көптеген пікірталастар болды. Дұрыс айтылу ережелеріне ерекше мән беріліп, қазақ тілінің орфографиялық сөздігі бірнеше рет жарық көрді. Грамматика. 1930–40 жылдардан бастап сөз таптары мен олардың жекелеген категориялары туралы арнайы еңбектер көптеп жарық көрді. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңде сөзжасам жеке сала ретінде қарастырылған болса‚ ұлт зиялылары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған 30-жылдары сөзжасам әр сөз табына қатысты‚ морфология шеңберінде сөз болды. 1940 жылдан бастап синтаксистің жекелеген мәселелері моногр. тұрғыдан зерттелді. Қазақ тіліндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің түрлері анықталды, жақсыз сөйлемнің, құрмалас сөйлемдердің сыр-сипаты ашылып, ауызекі сөйлеу тілінің синтаксисі туралы едәуір мәлімет берілді. Қазақ тілінің ғыл. курсы 1954 ж. «Қазіргі қазақ тілі» деген атпен жарық көрді. 1962 ж. фонетика мен морфология тарауларынан құралған «Қазіргі қазақ тілі»‚ 1967 ж. морфология‚ синтаксис салаларын қамтыған «Қазақ тілінің грамматикасы» атты екі томдық басылып шықты. Ал 1980 ж. сөзжасамның нысаны‚ өзіндік ерекшелігі анықталып‚ морфологиядан бөлек‚ дербес сала ретінде бөлініп шықты. Сонымен қатар синтаксис саласы да едәуір дамыды. Қазақ тіліндегі сөздердің байланысу тәсілдері, сөздердің орын тәртібі зерттелді.
Лексикология және лексикография
1950 жылдарға дейін лексикология жеке пән ретінде оқытылмай‚ негізінен, мақала көлемінде ғана сөз болып келсе‚ Ғ.Мұсабаев тұңғыш рет лексиканың ғыл. курсын жазды. 1950–60 жылдардан бастап лексиканың түрлі топтарының (синоним, омоним, архаизм, историзм, кірме, біріккен сөздер, т.б.) ерекшеліктерін анықтау жөнінде зерттеулер жүргізіліп келеді. І.Кеңесбаев идиома мен фразеология мәселелерін зерттеп‚ «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін» жасап шықты (1977). «Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі»‚ «Абай тілі сөздігі»‚ синонимдер сөздігі‚ лингвист.‚ орфографиялық‚ диалектологиялық‚ орфоэпиялық‚ кері алфавиттік, т.б. сөздіктер жарық көрді. Сонымен қатар орыс‚ араб-иран‚ моңғол және Батыс Еуропа тілдерінің қазақ тілімен қарым-қатынасын зерттеуге мол материал беретін бірнеше екі тілді сөздіктер басылып шықты.
Ономастика
Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста ономастика мәселелері ішінара сөз болғанымен‚ көлемді еңбектер 1950–60 жылдардан бастап жазылды. 1960 ж. Тіл білімі ин-ты жанынан ономастика бөлімі құрылып, топонимика, антропономика бойынша монографиялар жарық көрді.
Терминология
Бұл сала заман талабына сай түрлі кезеңдерді бастан кешті. Ұлт зиялылары қудаланғаннан кейін қазақ тілінде баламасы бола тұрса да, шет тілден енген сөздерді орыс тіліндегі қалпында қазақ тіліне қабылдай беру үрдіске айналды. Атауларды орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес жазу қазақ әліпбиіне е, ю, я, ъ, ь, ц, ч тәрізді әріптердің енуіне жол ашты. 1981 ж. Тіл білімі ин-тында Терминология және аударма теориясы бөлімінің ашылуына байланысты атаулардың жасалу жолдары‚ тәсілдері‚ принциптері‚ тарихы жоспарлы түрде зерттеле бастады. Аударма теориясы бойынша бірқатар моногр. еңбектер жарық көрді. Тіл тари хы және диалектология. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста әдеби тілдің кейбір белгілері мақала көлемінде сөз болса, ендігі жерде монография түрінде көптеген еңбектер жарық көрді. Мерзімді баспасөз тілі, қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар арнайы зерттеліп, олардың әдеби тілді дамытуға қосқан үлесі анықталды. 1920–30 жылдардағы әдеби тілдің жай-күйі, өзіндік ерекшеліктері, жартастағы жазулар, эпиграфиялық ескерткіштер қарастырылды. Қазақ диалектологиясы бойынша «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы» атты 7 жинақ шықты. Диалектологиялық атластар жасалды. Жергілікті ерекшеліктердің әдеби тілге қосар үлесі, Қазақстанның түрлі өңірлеріндегі өзіндік ерекшеліктер арнайы зерттелді. Тіл мәдениеті және стилистика. Бұл саладағы іргелі зерттеулер 1960 жылдан басталады. 1969 ж. Тіл білімі ин-тының жанынан Тіл мәдениеті бөлімі құрылғаннан кейін зерттеулер жүйелене түсті. Фольклор тілі, көркем әдебиет тілі 1970 жылдан бастап зерттелді. Қ. т. б-нде кейінгі кездері тіл статистикасы, әлеум. лингвистика, психолингвистика‚ этнолингвистика, т.б. жаңа салалар дамып келеді, жалпы тіл білімі, алтаистика, жалпы түркі тілдерінің қарым-қатынасы мәселелеріне байланысты бірқатар зерттеулер жүргізілді. 1991 жылдан кейінгі Қ. т. б-нің негізгі бағыттары: жалпыхалықтық тілдің, оның ішінде, әдеби тілдің тарихын жасау, Қазақстан аумағындағы түрлі ұлт тілдерінің өзара әсерін, қостілділік, көптілділік барысын зерттеу, жеке жазушылардың сөздігін жасау, қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазу, диалектологиялық атлас жасау, тілдің дыбыстық жүйесін тәжірибелік тұрғыда зерттеу, шет ел сөздерінің сөздігін жасау, әр түрлі ғыл. салаларына байланысты толық атаулық сөздіктер шығару, лексикография теориясындағы мәселелерді шешу, көркем әдебиет, фольклор тілін, тіл мәдениеті мен стилистика мәселелерін дамыту, қазақ тілінің дыбыс жүйесін синхрония және диахрония тұрғысынан құрылымдық, матем., лингвист. әдістер арқылы жан-жақты зерттеу, т.б.
Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері
Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері – қазақ тіліндегі сөздердің жазылу нормаларын белгілейтін тілдік құралдар. 1941 ж. жарыққа шыққан тұңғыш Қ. т. о. с. қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты бекітілген емле ережелеріне негізделген. 1948 ж. М.Балақаев мектеп оқушыларына арналған «Емле сөздігін» құрастырды. 1960 ж. Р.Сыздықованың құрастыруымен баспа қызметкерлеріне және мектеп мұғалімдеріне арналған қазақ тілінің емле ережелері – тұңғыш орфографиялық анықтағыш жарық көрді. 1974 ж. ол толықтырылып, қайта шығарылды. Бұлардың екеуі де Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесі Төралқасы 1957 ж. 5 маусымда бекіткен «Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерін» басшылыққа алған. Бұл сөздіктерде біріккен сөздердің, күрделі атаулардың жазылуын реттейтін, адам есімдері емлесіндегі жаңа өзгерістерді көрсететін ережелер айқындалып, қазақ тілінің емле және тыныс белгілерінің ережелері толықтырылған. «Анықтағыштың» төртінші басылымында (2000) үшінші басылым – «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіндегі» кейбір күрделі сөздер мен кірме сөздердің жазылуы тілдегі жаңа ережелерге сәйкес өзгертіліп берілген. Бұрын бөлек жазылатын өсімдіктер мен жануарлардың күрделі атаулары мен күрделі сөздер қосылып жазылды және орыс тілінен еніп, тілде кең қолданыс тапқан сөздер қазақша мағынасында берілді. Сондай-ақ бұл «Анықтағышта» сөз тіркестері жеке сөзтізбе түрінде ұсынылған. Осыған байланысты сөздік материалы едәуір толықтырылған. Мектеп оқушыларына арналған «Емлесі қиын сөздер» (2000 ж.) атты орфографиялық сөздікте мектепте өтілетін пәндерге қатысты жалпы сипаттағы атаулар мен жаңа сөздердің емлесі қамтылған. Одан басқа қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының орфограммасына арналған сөздіктер де жасалды (Т.Жәркешова, «Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі»).
Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздіктері
Санат:Қазақ тілі
Оххум
Оххум қалажұрты 6-12 ғғ. – ортағасырлық қала орны. Жамбыл облысы Байзақ ауданы Тегістік ауылынан солтүстік-батысқа қарай 13,5 км қашықтықта, Тегістік-Бостандық тас жолының сол жағында 1 км қашықтықта орналасқан. Географиялық координаттары 42 Т 691599 4813630. солт.-шығысқа қарай 11 – 13 км жерде.
Дереккөздер
Әдеб.: Таласская долина. Труды Семиреченской археологической экспедиции 1936-1938 жж. / Составлены под. общ. ред. проф. А.Н. Бернштама; Материалы и исследования по археологии Казахской ССР. Алма-Ата, 1949. Т. I. С. 8, 26, 85, 86, 105, 110-112 (ҚР ҒА Ә.Х. Марғұлан ат. АИ-ның мұрағаты); Пацевич Г.И. Историческая топография городов и поселений Южного Казахстана 7-15 вв. н. э. (по археологическим данным). Дис. к. ист. н. М., 1954. С. 288-291; Археологическая карта Казахстана. Алма-Ата, 1960. № 3746; Бартольд В.В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью. 1893-1894 жж. Соч. в 9-ти т. М., 1966. Т. 4. С. 31; Елеуов М. Е. Археологическая разведка на территории Джамбулской области. Отчет «Археолого-этнографическое изучение Чуйской долины, 1983 г.». Алма-Ата, 1986. С. 41-44 (архив ИА им. А.Х. Маргулана АН РК); Алипчеев С, Байбосынов К. Свод памятников истории и культуры Джамбулской области. Джамбул, 1982. № 394; Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути. Алматы, 1998. С.108-114; Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Жамбылская область. Алматы, 2002.№139.
Санат:Қазақстан көне қалалары
Белудждер
Белудждер — Иран, Пәкістан, Ауғанстан елдерінде орналасқан халық. Жалпы саны 9 миллиондай (2010). Олар батыс (1,2 млн адам), шығыс (1,8 млн адам) және оңтүстік (2,8 млн адам, 1998 ж.) болып бөлінеді. Күрдтер, әзірбайжандар және арабтар сияқты белудждер де бірнеше елдерде орналасқан. Белудждердің бір бөлігі Парсы шығанағы мен Үндістанда тұрады.
Діні
Белудждер мұсылман-сунниттер. Бұл оларды негізінен шииттер құрайтын Иран халқының қалған бөлігінен ерекшеленеді. Пәкістандағы белудждердің көпшілігі сунниттік мұсылмандар, олардың 64,78% Деобанди бағытына, 33,38% Барелви бағытына және 1,25% Ахли-Хадис бағытына жатады. Шииттер белудждердің 0,59% құрайды.
Таралу аймағы
thumb|оңға|250px|Ауғандық белудждер Тарихи белудждер Үнді мұхитының солтүстік жағалауында Белуджистан деп аталатын аймақта тұрады. Олар Иран тауларының оңтүстік-шығыс бөлігінде тұрады. Сонымен қатар, батыс белудждер қатарына Иранның оңтүстік-шығысындағы және Ауғанстанның оңтүстігіндегі белудждер, сондай-ақ Оман және Парсы шығанағының басқа елдерінің белудждер кіреді, онда белудждер моғолдар заманынан бері қоныстанған. Белудждер көшпенділері де Иранның шығысында және Ауғанстанның батысында (Хорасан) бұрынғы КСРО шекараларына дейін қоныстанды. Түркіменстанның Мары аймағында бірнеше ауылда шағын белудждер қауымы тұрады. Сондай-ақ Пәкістанның Синд және Пенджаб провинцияларында белудждердің айтарлықтай саны бар.
Тарихы
нобай|оңға|200px|Иранның белудж басшылары, 1902 ж Тарихшылардың пайымдауынша, белудждер бүгінгі тұратын аумақтарды бірнеше толқынмен мекендеген. Бұл процесс VII-VIII ғасырларда орын алды. Сірә, бастапқыда халық Орталық Каспий аймағына қарай жылжи бастаған, әрі қарай олар Парфия мен Орта Парсы жерлеріне де кірді. XVI-XVII ғасырларда белудждер жерінде билеушілері Ұлы Моғолстанға, Иран және Ауған билеушілеріне тәуелді болған бірнеше князьдіктер пайда болды. XIX-ғасырдың ортасында Батыс Белуджстан Иранның құрамына кірді, ал Шығысы Ұлыбританияның қол астына өтті, 1947 жылдан - Пәкістанның бөлігі болды. Жекелеген князьдіктердің жойылуы, олардың 1970 жылы біртұтас Белуджстан провинциясына бірігуі тайпалық жіктелудің қалдықтарының сақталуына қарамастан, Пәкістан балуждарының этникалық бірігуі мен ұлттық өзіндік санасының өсуіне ықпал етті.
Белудждер ұзақ уақыт бойы біртұтас князьдік принципін қалдырып, өз мемлекетін құруға тырысты. Бұл идея бүгінде көптеген халық өкілдерінің санасында жүр. Балуждардың өз мәртебесін нығайта алуы, автономия немесе жеке мемлекет құру мәселесі бейбіт жолмен және азаматтардың көпшілігінің еркіне сәйкес шешілуі туралы мәселе ашық күйінде қалып отыр. Ал белудждер өздерінің фольклоры мен ата-бабаларынан қалған ежелгі дәстүрлерін, бір кездері Белуджстан жерінде өмір сүрген «шөл қарақшыларын» мұқият сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде.
Кәсібі
нобай|оңға|200px|Белудж фермері. Пәкістан Ірі қалалардың тұрғындары қызмет көрсету саласында, туризмде жұмыс істейді. Алайда белудждердің көптеген өкілдері әлі күнге дейін бұл халықтың ұзақ уақыт негізгі кәсібі болған көшпелі мал шаруашылығымен айналысады. Олар түйені көлік ретінде пайдаланады. Ет пен сүт алу үшін ешкі, қой, ірі қара өсіріледі. Өзен аңғарларында егін шаруашылығы кең таралған. Мақта, темекі, майлы дақылдар, бидай, арпа, бұршақ, жүгері егіледі. Қауын, бау-бақша өсіріледі. Жағалауда балық аулау дамыған. Дәстүрлі қолөнер түрлері:-кілем тоқу, ағаш өңдеу, керамика, былғары тігу, зергерлік.
Жүн және жібек кілемдер жасау өнерін игерген, бұл өнер біздің дәуірімізге дейін де дамыды. Әйелдер кілем тоқумен айналысады. Кенеп маталарды түйе, ешкі жүнінен, мақтадан тоқиды. Пәкістандық кілемдер геометриялық өрнектермен, түрік үлгісіндегі оюларымен ерекшеленеді. Керамика ежелгі өркениеттерден бастау алады. Шеберлер талғампаз пішіндегі ыдыстарды, гүлдестелерді, шамдарды жасайды. Күйдіруден кейін керамика боялады және жылтыратылады. Бұйымдардың беті өсімдік және гүл өрнектерімен көмкерілген.
Белудж шеберлері ағаштан жиһаздар мен музыкалық аспаптар жасайды. Олар әдемі оюлармен қапталған. Сондай-ақ металл ыдыстарды жасау, металды оюлау сияқты қолөнер кеңінен таралған. Жезден, мыстан шәйнектер, тәрелкелер, шыныаяқтар, құмыралар жасайды, нақышталған беттер түрлі-түсті лакпен жабылады.
Белудждер зергерлік бұйымдарды бұрыннан дамытқан. Зергерлік бұйымдар тек асыл металдардан ғана емес, қарапайым зергерлік бұйымдардан да жасалады. Бұлар білезіктер, алқалар, жаппай сырғалар, шынжырлар, кулондар, жүзіктер.
Өмір салты
нобай|солға|200px|Белудж Белудждердің өмір сүру салтына тайпа ішілік қатынастар үлкен әсер етеді. Тайпалық иерархия бар, кейбір тайпалардың Үндістаннан келген касталарға бөлінуі бар. Рулық жүйе саяси партиялардың аналогы болып табылады және бүкіл халықтың әлеуметтік өміріне әсер етеді. Рудың ақсақалдары барлық маңызды мәселелер бойынша, соның ішінде отбасындағы мәселелер бойынша кеңеседі. Жасы үлкен адамдар беделді болып келеді. Отбасылық байланыстар өте күшті, отбасындағы барлық маңызды оқиғаларды барлық туыстары атап өтеді. Неке одақтары дәстүрлі түрде бір қауымдастықтың адамдары арасында жасалады.
Киімдері
Көшпелі тайпалардың өкілдерінде де, қала тұрғындары арасында да кең шалбар мен ұзын көйлек киімнің негізі болып табылады. Көшпелілер жүннен жасалған жамылғыларды жамылып немесе ұзын жеңсіз күртешелерді киеді. Кейбір ер адамдар дхоти киеді, бұл жамбасқа оралған матадан тұратын үнділік ерлердің киімі. Басына сәлде немесе дөңгелек қалпақ киеді. Үстіне жеңі ұзартылған көйлек,чадра немесе орамал, кейбіреулер сари киінеді. Киімге арналған маталар ашық, түрлі-түсті таңдалады: сары, жасыл, көк, қызғылт. Егде жастағы әйелдер қара түсті киімдерді таңдайды. Аяқтарына сандалдар киіледі.
Дәстүрлері
нобай|оңға|250px|Көшпелі белудждер үйлері Көптеген салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар ислам заңдарына бағынады. Бұл барлық исламшыларға ортақ ережелерге қатысты: тамақты сол қолыңызбен алуға болмайды (ол таза емес деп саналады), намаз оқып жатқан адамның алдынан өтуге, табаныңызды адамдарға бағыттауға болмайды. Сондай-ақ басқа адамның, әсіресе баланың басын ұстауға тыйым салынады. Әйел аяқтарынан басқа бүкіл денесін киіммен жабуы керек. Туристерге ұзын жеңді жемпір, ұзын белдемше немесе көйлек кию ұсынылады. Ғибадатханаларға барған кезде басын орамалмен байлау керек. Көптеген мұсылман мемлекеттеріндегідей, белудждерге арақ-шарап ішуге тыйым салынады. Ешқандай жағдайда алкоголдік ішімдіктерді қонаққа әкелуге болмайды. Қоғамдық орындарда темекі шегу де құпталмайды. Белудждер көп темекі шегеді, бірақ оны ешкім көрмейтін жерде жасырынып шегеді.
Тамақ көбінесе жерде, тіпті кейбір мейрамханаларда да еденде қабылданады. Олар еденге дастархан жайып, үстіне тағам салынған табақтарды қояды. Тамақты жалпы табақтан да, жеке табақтан да алуға болады. Тамақты қолмен алу әдетке айналған, ал қасықтар пайдаланылмайды. Нанды лақтыру жаман әдет болып саналады. Тамақтың қалдықтары үй жануарларына беріледі. Дәстүрлі түрде көк шай тамақтанар алдында және одан кейін беріледі. Тамақтану кезінде сөйлесу әдетке жатпайды, бұл үй иесінің рұқсатымен ғана жасалуы мүмкін.
Тағамдары
Негізгі тағам-қышқыл сүтпен бірге жаңа піскен шелпек нандар. Кедейлерге мереке күндері ғана ет беріледі, әдетте, бұл қой немесе құс еті. Мұсылмандарға шошқа етін жеуге тыйым салынған. Ауыл тұрғындары шегірткелерді тұзбен қуырып жей алады.
Мерекеге әртүрлі тәттілер дайындалады:
Ең танымал сусындар - сүт, дәмдеуіштер, жаңғақтар қосылған шай. Кокос сүті, жеміс шырындары, шербет те кең таралған. Кеңселер мен дүкендерде қонақжайлылық белгісі ретінде сусындар жиі ұсынылады.
Қазақстандағы белудждер
Қазақстан аумағына 20-ғасырдың басында Ауғанстан мен Ираннан келген. Екінші толқыны өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы белудждер саны:
Дереккөздер
Санат:Ауғанстан халықтары Санат:Пәкістан халықтары Санат:Иран этникалық топтары
Семей ішкі округі
нобай|оңға|Қазақтар
Семей ішкі округінің құрылу себептері
Ертістің оң жақ бетіндегі қазақтардың саны жылдан-жылға арта түсті. Мәселен, 1851 жылы онда 18985 көшпелі және жартылай отырықшы қазақтар тұрды. Олар негізінен арғын, қыпшақ, керей және уақ тайпаларының қазақтары еді. Ертістің оң жағалауында тұрудың өзіндік ерекшеліктері болды. Ондағы қазақтар патша үкіметіне ешқандай алым-салық төлемейтін еді. Олардың оң жағалауға өткелі бері өздерінің дербес басқару орындары болған жоқ. Қазақтар мен орыс шаруаларының арасындағы қарым-қатынас шиеленісе қалған жағдайда қай үкімет билігіне:-губерниялық, тау - кен (кабинеттік ) немесе қазақтарға жүгіну керектігі жөніндегі мәселе көтерілді. Патша үкіметіндегі ендігі жерде ішкі жақ беттегі қазақтарды арғы беттегі далалық тайпаластарымен қарым-қатынас жасап тұруына тыйым салды. Олар шекара шебінен өткені үшін баж және жол жөндеу салығын төлеуге тиісті болды. Қазақтардың белгілі бір өкімет билігіне бағынбауы олардың жылқы ұрлауына мүмкіндік береді деп табылды. Ертістің оң жағалауындағы қазақтарды кері көшіріп жіберуге тырысқан әрекеттер жиілеп кетті. Хандық билік бастап Солтүстік-Шығыс Қазақстанның далалық бөлігінде далалық округтер бірінен соң бір құрыла бастады. Ертістің оң жағалауындағы қазақтар, міне, сол кезде жергілікті өкімет билігіне қайта-қайта өтініш жасап, өздері үшін әлдебір "Дала думасы" тәріздес жеке басқарма құрып беруді сұраумен болды. Бірақ бұл проблеманың шешілуі ұзаққа созылды.
Семей ішкі округнің ашылуы
Бір жағынан, Ертістің оң жағалауындағы қазақтармен, екінші жағынан, Томск губерниясы мен Сібір қазақтарының арасындағы шиеленісті оқиғалар күшейе түсті. Оның үстіне жылқы ұрлау етек алып, елеулі құбылысқа айналды. Әдетте орыс шаруалары ұрланған малын, ең алдымен, "ішкі қазақтардан" көретін болды. 1854 жылы 9 мамырда "Семей облыстық басқару туралы Ереже" шықты. Жаңа ереженің бір тармақшасы бойынша Ертістің оң жағалауындағы қазақтардың жаңадан Семей ішкі округі құрылды. Оның аумағының ені 300-400 шақырым, ұзындығы 800 шақырым шамасында. Ол Омбы бекінісінен Өскемен бекінісіне дейін созылды. Жаңа округ Томск губерниясының аумағында құрылғанымен жаңадан құрылған Семей облысының қарамағына берілді. Империяға шын берілген қазақтардан қайтадан ант алу үшін әзірлік шаралары белгіленді. Семей облысының қазақтары әскери қызмет етуден босатылды. Жаңа округтің басшылық ұйымын құру негізіне аты шулы " Сібір қырғыздары (қазақтары. - авт.) туралы "Жарғы" алынды. Бірақ оған бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Округтік бұйрықтың құрамы
Округтің бұйрықтың құрамына округтік әскери бастық (ол округтік бұйрық төрағасының рөлін атқарды), сондай-ақ орынбасарының рөлін атқаратын аға сұлтан кірді. Оның құрамына үш орыс пен бір қазақ белгілі бір қызметке енді. Округтік бастық Батыс - Сібір генерал - губернаторының ұсынысы бойынша армияның немесе қазақтардың штаб офицерлері қатарынан тағайындалды. Округтің басшысы Ресейдің Ішкі істер министрінің ұсынуымен императордың жарлығы бойынша бекітілді. Өкімет билігін шекара шебіндегі қазақ әскерлерінен қойылатын ішкі күзет қорғап тұрды. Сөйтіп жаңа округтің басқармасы таза әскери сипатта қалыптасты. Семей ішкі округінің әкімшілік тұрғысынан бөлінісі сыртқы қазақ округтерінің бөлінісіне ұқсас болып шықты. Округ болыстарға, ал болыстар ауылдарға бөлінді. Әр ауылда орта есеппен 50-70 үй (шаруашылық) болды, ал әр болыс 10-12 ауылдан тұрды. Болыстарды сұлтандар немесе құрметті қазақтар, ауылдарды старшындар басқарды.
Сайлау тәртібі
Старшындар мен болыстарды Округтік приказ бен Шекара бастығы бекітіп отырды. Аға сұлтан мен қазақ заседатель үш жыл мерзімге сайланды. Оларды Батыс-Сібір генерал-губернаторы бекітті, бірақ аға сұлтан қазақ заседателінің сайлауына қатысуға барлық болыстардың, сұлтандардың, шен-шекпені қазақтардың да құқығы болды. Патша үкіметі Шыңғысхан ұрпақтарын билік шеңберінен шектетуге тырысып бақты. Соңғы кездегі оқиғалардың барысы  Семей ішкі округінде бірден "қара сүйек" өкілдері Тоқпан Айтуаров пен  Түйте Нүркеновтың және басқалардың аға сұлтандар болып сайланып кеткендігін көрсетті. Ережеге сәйкес ауыл старшындары мен болыс басшыларын халық тұрақты түрде сайлады. Ал сыртқы округтерде ауыл старшындары үш жылға ғана сайланды. Округ бастығы округтік судьяның міндеттерін қоса атқарды. Семей ішкі округіндегі және сыртқы қазақ округтеріндегі болыстар мен ауыл старшындарының атқаратын қызмет түрлері бірдей еді. Олар төменгі деңгейдегі старшын әкімшілік қызметін атқарды.
Сот билігі
Округтегі сот билігі қазақтардың дәстүрлі билер сотының аз ғана өзгертілген нұсқасы еді. Оған Ресей сотының кейбір элементтері ғана енгізілген болатын. Ішкі қазақтардың арасындағы дау-дамайды әр болыста қосымша сайланатын алқа би, ал неғұрлым құрметті рубасыларының арасындағы дау-дамайды билер шешетін. Билердің қызметі округтік бұйрықта бекітілген. Сот мәжілісі қосымша сайланған бидің  төралығымен өтетін. Оған дауласушы екі жақтың билері де қатысатын. Қосымша сайланған би қаралған істің тағдырын, екі жақтың келісімін ала отырып, бірөзі шешетін. Бидің шешіміне риза болмаған жағдайда округтік бұйрыққа шағым түсіруге болатын. Бұл қазақтың дәстүрлі билер құқығына қарсы ұйымдастырылған шара еді.
Міндеткерліктер
Алым-салық пен атқарылатын міндеткерліктер нақты белгіленді. Жергілікті қазақтар әрбір 60 бас малдан салық төлеуге тиісті болатын. Ол жалпымемлекеттік қазынаға түетін. Қазақтарға ешқандай да жеңілдік мерзімі қарастырылмады. Олар қазақтардың жерін басып өткені үшін баж салығын төлеуге міндетті болды. Меншігіндегі мал басын қасақана жасырғаны үшін жазалау шаралары белгіленді. Айыпты адамға салық ең бірінші жолы екі есе көп салынды. Ал екінші рет айыпты болған жағдайда салық мөлшері бірден үш есеге көтеріліп, сондай - ақ күміс ақшамен 15 сом мөлшерінде өсім - пұл алынып, ісі сотқа өткізілетін. Алым-салықты жинаумен болыстар айналысатын. Қазақтар ішкі жолдарды жөндеп ретке келтіруге, іссапармен келген шенеуніктерді киіз үймен, отын-сумен қамтамасыз етуге тиісті болды.
Семей ішкі округін құрудың тарихи маңызы
Семей ішкі округінің құрылуы қазақтардың Ертістің оң жағалауындағы ежелгі өз жерлеріне түпкілікті және заңдастырылған құқық негізінде берік орналасып алуына мүмкіндік туғызды. Қазақтарың Ертістің оң жағалауына атқоныстарын қайтару жолындағы XVII-XVIII-  ғасырлардан басталған әділ күресі осылай табысты аяқталды. Ертістің оң жағалауына қайта орналасып, бекініп алған қазақтар енді одан әрі шығысқа қарай, Ресейдің көршілес губерниясының шегіне жақынай түсті. Мұның өзі 1880 жылы Томск және Тобыл губерниялары қазақтарының Құлынды даласының аумағында көшіп-қонып жүру үшін жалпы аумағы 1 000 000 десятина жайылымының қосымша бөлінуіне жеткізді. 1868 жылы Семей ішкі округі жойылды. Оның аумағы Семей облысының Павлодар және Өскемен уездері Омбы округінің құрамына қосылды.
Дереккөздер
Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. 2- басылымы. З.Е. Қабылдинов, А.Т. Қайыпбаева.
Мантелло
Мантелло (Mantello) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 683 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 228 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 3 км² шамасында. Пошта индексі — 23016.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Топчийско (Бургас облысы)
Топчийско (Топчийско) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Руен қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 864 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Хелликон
250px|thumb|Картада орналасуы Хелликон (Hellikon) — Швейцарияның Аргау кантонында орналасқан коммуна. Рейнфельден округінің құрамына кіреді.
Асқар Біләлұлы Өтешев
Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми еңбектері адам және жануарлар биохимиясына арналған.
Дереккөздер
Санат:Ғылым
Конка-дей-Марини
Конка-дей-Марини (Conca dei Marini) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Салерно провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 743 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 743 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 1 км² шамасында. Пошта индексі — 84010.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Sant’Antonio di Padova.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Борис Михайлович Борисов
Борис Михайлович Борисов(1935, Ресей, Ставрополь өлкесі, Пятигорск қаласы – 1981) – инженер, Техникалық ғылым кандидаты.