cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Апшысын қуыру
Тілімізде «апшы» сөзінің жеке қалыпта, басқа сөзбен де тіркесуі жиі, бірақ біз оған тоқталмаймыз. Әңгіме болып отырған тіркестегі «апшы» сөзінің төркінін іздестіруде мынадай тіл деректерін көлденең тартайық: қырғыз тілінде: апчы — шап беріп ұстау, бас салу; моңғолша: авчих — жиырылу, бүрісу; тунгус-маньчжур тілдерінің бірінде: аапчаа — қақталған (күн көзінде); екіншісінде: апча — жинау.
Енді осыларды ой елегінен өткізіп, сұрыптап, саралай қарап, «қуыру» етістігімен тіркеске түсуге қайсысының ыңғайы бар десек, біз ең алдымен «қақталған» мағынасындағы «аапчаа» тұлғасын атар едік. Бұл пікірімізге тірек боларлық қағида тілдегі плеоназм заңдылығы (тілдегі мағыналас сөздердің тіркес құруы — жас бала, кәрі шал, аса таяқ т. б.). Дұрысында, «қақтау» мен «қуыру» мағыналарының ара қашықтығы кереғар еместігі де белгілі. Олай болса, моңғол тіліндегі «авчих» тұлғасы — «қақтау, қуыру» сияқты әрекеттен пайда болатын нәтиже — жиырылу, бүрісу мағыналарын меншіктенген. Демек, жиырылу мен бүрісуден әр нәрсенің көлемі тарылады, азаяды. Осыдан тіліміздегі «апшысын қуыру» тіркесінің, жоғарыда көрсетілген, бірінші мағынасы келіп шыққан. Ал екінші — асып-састыру, тездеттіру мағынасының пайда болуына қырғыз тіліндегі «апчының» әсері тиюі ықтимал. Өйткені «шап беру», «бас салу» шапшаңдық пен тездіктің сыбайласы. Мұны былай қойғанда, қақтағанды қайнатып, шикіні қуырып жатпай, тек қақтағанды қуырудың өзі де тездету, шапшаңдатудың тәсілі демеске болмайды.
Горькое (көл)
Горькое – Есіл алабындағы көл.
Апшысын қуыру
афшар —
Горькое (көл)
Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы көл. Петропавл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан.
Апшысын қуыру
Шындап келгенде, мұныңда біз көрсетіп отырған тіркестегі «апшы» сөзіне арқау боларлық себебі мол. Өйткені мағына жағынан алшақтық сезілмейді. Бірақ парсы тіліне бүл сөз жоғарыда көрсетілген тілдердің біреуінен ауысуы ықтимал.
Горькое (көл)
Гидрографикасы
Аумағы 8,25 км2, теңіз деңгейінен 26 м биіктікте. Ұзындығы км, енді жері 2,5 км, жағалауының ұзындығы  11,6 км. Су мол жылдары тереңдігі 3-3,5 м-ге жетеді.
Апшысын қуыру
Дереккөздер
Санат:Әдебиет
Горькое (көл)
Жағалау сипаты
Жағалауының түбі саздауытты, құмайтты. Ені 5-10 м, біртіндеп шабындыққа, далалық не сор шөп басқан телімдерге ұласады. Суы тұзды. Омыртқасыздардың, дафниялардың, гаммарустардың, т.б. молдығы байқалады.
Санат:Қызылжар ауданы көлдері Санат:Есіл су алабы көлдері
Кэйп Элизабэт (Мэн)
Кэйп Элизабэт (Cape Elizabeth) — Мэн штатының Камберленд округіне жататын АҚШ қаласы.
Кутатка (Яя тармағы)
Кутатка (Үлкен Кутатка) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яя өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Кэйп Элизабэт (Мэн)
Қала тұрғындарының саны 9068 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 151.3 км² шамасында. FIPS коды — 23-10180.
Кутатка (Яя тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Кэйп Элизабэт (Мэн)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Кутатка (Яя тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Фаджако
Фаджако — Ресейдегі өзен. Краснодар өлкесі, Адыгея Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ходзь өзенінің сол жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Лаба бастауынан Чамлык өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Буккианико
Буккианико (Bucchianico) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Кьети провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5003 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 130 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 38 км² шамасында. Пошта индексі — 66011.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Camillo de Lellis.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Карнана-Ель
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бейбітшілік саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі
thumb|right|250px|[[Осло орталығындағы Норвегия Нобель институты.]]
Үміткерлерді іріктеу
1960-шы · 1970-ші · 1980-ші · 1990-шы · 2000-шы · 2010-шы
Қайнары
* Санат:Пацифизм Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
IC 4834
IC 4834 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62996, ESO 104-47, IRAS19117-6405.
Сыртқы сілтемелер
IC 4834 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
IC 411
IC 411 — Қоян шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 17130, ESO 486-56, MCG -4-13-11.
Сыртқы сілтемелер
IC 411 Санат:Қоян (шоқжұлдыз)
Вальделакаса
Вальделакаса (Valdelacasa) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Сьерра-де-Франсия ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 278 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8,22 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 59 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
NGC 4108
NGC 4108 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1832 жылы 3 сәуірде Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4108 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38423, UGC 7101, MCG 11-15-23, ZWG 315.15, IRAS12042+6726.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Вольфрам
thumb|100px|Вольфрам W|солға Вольфрам (лат. Wolframium; W) — элементтердің периодтық жүйесінің VІ тобындағы химиялық элемент; атомдық нөмірі 74, атомдық массасы 183,85. Вольфрам (латынша Wolframіum) табиғатта аз тараған, жер қыртысының 1Ч10-4 %-ын құрайды.
Бос күйінде кездеспейді, оның минералдары – вольфраматтар, аздап оксидтер және сульфидтер күйінде кездеседі. Вольфрамды 1781 жылы швед химигі Карл Шееле тапқан, 1783 жылы ағайынды д’Элуяр вольфрам ангидридін көміртекпен тотықсыздандыру арқылы алғаш рет металл вольфрам алған. Вольфрам ашық сұр түсті, баяу балқитын металл.
Оның ең көп тараған минералдары – вольфрамит (Fe, Mn) [WО4] және шеелит CaWО4. Вольфрамның балқу температурасы 3410 Ғ 20ӘC қайнау температурасы 5900ӘС. Вольфрам араласқан құймалардың механикалық қасиеті молибденге жақын. Қалыпты жағдайда ол химиялық тұрақты, ауада қыздырғанда тотығып, вольфрам ангидридіне айналады. Вольфрам және оның қосылыстарын алу үшін вольфрамиттер мен шеелиттерді (олардағы WО3 2%-дан аспайды) байытып, концентраттарын пайдаланады.
Концентраттардан химиялық жолмен таза вольфрам қышқылдары мен оның тұздары алынады. Оларды тотықсыздандырғанда ұнтақ металл бөлінеді. Вольфрам электр шамының қылы, электр пештерінде қыздырғыштар, рентген түтіктерде, катодтар, тағыда басқа электрлік құралдарда электродтар ретінде қолданылады.
Табиғатта кездесуі
Вольфрам табиғатта негізінен темір және марганец немесе кальций оксидтері бар WO3 вольфрамның үш тотығымен, ал кейде қорғасын, мыс, торий және сирек жер элементтері бар тотыққан күрделі қосылыстар түрінде кездеседі. Вольфрамит (вольфрамат темір және марганец nFeWO4 · mMnWO4 — тиісінше, ферберит және гюбнерит) және шеелит (кальций cawo4 вольфраматы) өнеркәсіптік маңызы бар. Вольфрам минералдары әдетте гранитті жыныстарға қапталған, сондықтан вольфрамның орташа концентрациясы 1-2% құрайды.
Вольфрам қорытпалары
Вольфрамға легирлеуші элементтерді (молибден, рений, мыс, никель және т. б.) қосу нәтижесінде алынған қорытпа. Вольфрам қорытпалары ұнтақты металлургияда немесе компоненттерді арнаулы пештерде қорыту әдісімен өндіреді. .
Тағы қараңыз
Вольфрам кентастары
Дереккөздер
Санат:Химиялық элементтер
Треаль
Треаль (Tréal) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Ванн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,28 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 56253, пошта индексі — 56140.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 663 адамды құрады. Халық тығыздығы — 34,39 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Платон Академиясы
thumb||200px|Рафаэль, «Афиналық мектеп» (1511) thumb|190px|Картадағы академия,[[Афины]] Платон академиясы — б. з. б. 387 ж. Афины маңындағы бақта Платон негізін қалап, грек мифологиясының қаһарманы Академ (Akademos) атымен аталған мектеп.
Тарихы
Платон академиясы әуелде мектеп өкілдерінің ішінен сайланған сколарх басқаратын музаны қадір тұтатын философиляық қоғам ретінде қалыптасады. Мың жылға созылған платон академиясы тарихы -антика идеализмі мен материализмнің күрес тарихы болды. Ежелгі (1-ші) академия, әуелде Платон, кейіннен оның шәкірттері Спевсипп, Ксенократ т. б. басқарған (б. з. б. 4 ғ. ортасымен 3 ғ. ортасы). Бұл мектеп пифагореизмнің ықпалында болып, математика мен астраномияның дамуына ықпал етті. Аркесилайдан (б. з. б. 265-241 ж.) бастап, «орта» (2-) академия скептицизм жолына түседі. Скептицизмді әрі қарай дамытқан Карнеад-Киренский басқарған «Жаңа» (3-) академия болды. 4- және 5- академия Платон философиясын стоицизм, пифагореизм және перипатеттер мектебінің идеяларымен ұштастыруға тырысты. 529 жылы Юстиниан императорының декреті бойынша Платон академиясы жабылды. 1459-1521 жылдары қайта өркендеу дәуірінде «платондық» деп аталған академия Флоренцияда құрылып, оның ең басты өкілі Марсилио Фичино болды.
Дереккөздер
Санат:Платониктер Санат:Білім беру тарихы Санат:Ежелгі Грекия философиясы Санат:Тарихи академиялар
Дронттектестер
Дронттектестер (Raphidae) — қазба қүстар, 16-17 ғасырларда Маскарен аралдарында толықтай жойылған. 3 түрі болған, ірі (10 кг дейін) қүстар, қанаттары әлсіз, ұшу қабілеті толықтай жойылған. Балсірі болмаған, тұмсығы күшті, үстіңгісінің үшында ілмек болған. Руль қанаттары болмаған. Өсімдік қоректі қүстар болғанға үқсайды. Шығу тегі түсініксіз-бір авторлар дронттарды кептерлермен байланыстыруға тырысса, басқалары сутартарлардың ауытқып кеткен бір бүтағы болуы керек деп деп есептейді.
Морфологиялық ерекшеліктері
Қаз тәрізділер бұл отрядқа ірі және орта үлкендікте болатын, ұзын мойынды, қысқа аяқты құстар жатады. Олардың саусақтары төртеу, оның үш саусағы денесінің алдына бағытталып, оларды тері жарғақтарымен қосылған. Әдетте олардың тұмсығын жалпақ, үстіңгі жағынан төмен қарай қысыңқы келеді. Тұмсығының сырты жұқа терімен қапталған, тұмсығының ұшында мүйізді бөлімі болады, оны «тырнақша» деп атайды. Тұмсығының үстіңгі бөлімінің ішкі жағында мүйізді пластинкалары бар. Кейбір түрлерінде (крохалдарда) жақтарының жиектерінде мүйізді тісшелері болады. Жамылғы қауырсыны тығыз, қатты, шеткі қауырсындары болады. Құйымшақ безі жақсы дамыған.
Репродуктивті көбеюі
Еркектерінің шағылыс оргындары болады. Жылына бір рет жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан балапандары ширақ болады. Қаз тәрізділердің бүкіл дүние жүзінде 200 – дей түрі бар. Бізде олардың елуге тарта түрі кездеседі. Кәсіптік құстардың көпшілігі осы отрядқа жатады. Бұлардан үй құстарының көптеген түрлері шығарылған.
Ажыратылуы
а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әр түрлі жағдайларға биімделіп, мінез – қылықтарын өзгертеді. б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына әкеліп соққан, в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, өрмелеу қабілетін жоймаған, г) көбею біршама жетілген жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі.
Әдебеит
Санат:Кептерлілер
Андаман теңізі
Теңіз
Ақпанда судың орта температурасы 26°, 28° С; мамырда 29° С; тұздылығы жазда 31,5-32,5%, ұ\қыста 30,0-33,0 %.
Негізгі порттар:
Дереккөздер
Санат:Индонезия теңіздері Санат:Тайланд теңіздері Санат:Андаман теңізі Санат:Үндістан географиясы Санат:Мьянма географиясы Санат:Малайзия географиясы Санат:Тайланд географиясы
Нидерлайс
Нидерлайс (Niederleis) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Мистельбах округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 814 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 19,54 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — MI, ресми идентификациялық коды — 3 16 36.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йозеф Лип саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай
Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай (Muzeum Narodowe w Gdańsku) — 1972 жылы Польшадағы Гданьск қаласында құрылған (оның тарихы 19 ғасырдың үшінші ширегінен басталады), поляк ұлттық мұражай жүйесінің негізгі филиалдарының бірі болып табылады. Ұлттық мұражай – келушілерге зергерлік бұйымдардың, керамика мен кескіндеменің таңғажайып топтамаларын ұсынатын бірегей орын. Бұл Польшадағы ең маңызды мұражайлардың «үлкен жетілігінің» бірі, сонымен қатар елдегі ең көне мұражайлардың бірі.
Негізгі сипаттамасы
нобай|оңға|200px|Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай Гданьск Ұлттық мұражайы орналасқан ғимараттың өзі сәулет ескерткіші болып табылады. Ол XIX ғасырда соңғы готикалық үлгісінде салынған, монастырь ретінде пайдаланылады. Мұражайдың мәдени құндылықтарына XV-XIX ғасырлардағы зергерлік бұйымдардың, XVII-XVIII ғасырлардағы көркем керамика мен фаянстың құнды коллекциялары, сондай-ақ XV-XIX ғасырлардағы фламанд және голланд суретшілерінің кескіндемелері кіреді.
Гданьскідегі Ұлттық мұражайда Ганс Мемлингтің баға жетпес шедеврі, "Қорқынышты сот" триптихі сақталған. Бірнеше жүз жыл бойы бұл картина Әулие Мария альтарының үстелін безендірді. Сонымен қатар мұражайда Антон Мёллердің Польшадағы ең үлкен жинағы да бар. Мұражай қызметкерлері өнер қайраткерлерімен шығармашылық кездесулер, камералық концерттер ұйымдастырады.
Құрылымы
Гданьск Ұлттық мұражайы 7 бөлімнен тұрады, олардың кейбіреулері әртүрлі мекенжайларда орналасқан. Мысалға: нобай|оңға|200px|"Қорқынышты сот" триптихі нобай|оңға|200px|Бас мұражай ғимаратының интерьері Бас ғимаратта Ежелгі өнер бөлімі орналасқан. Мұнда төмендегілерді көруге болады:
Қазіргі заманғы өнер (Қазіргі заманғы өнер кафедрасы, Цистерсв 18, Гданьск)
Дереккөздер
Санат:Мұражайлар
Ножема
Ножема — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Ленинград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Суда өзенінің сол жағалауынан 184 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 77 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Суда бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасы су алабындағы өзендер, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Ленинград облысы өзендері
Асыв-Вож (Ижма тармағы)
Асыв-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ижма өзенінің оң жағалауынан 521км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Уса өзенінің құйылысынан су өлшейтін постқа Усть-Цильма дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кэмерон Бортуик-Джексон
Кэмерон Бортуик-Джексон (ағыл. Cameron Borthwick-Jackson; 2 ақпан 1997 жылы, Манчестер) — ағылшын футболшысы, «Олдем Атлетик » футбол клубының қорғаушысы.
Клубтық
Кэмерон «Манчестер Юнайтед» командасның академиясыңа 2013 жылдың шілде айында қосылды. 2013 жылы 16 қазанда 16-жасар Бортуик-Джексон «Манчестер Юнайтедтің » қосалқы құрамасында «Болтон Уондерерске» қарсы өткен кездесуде ойнады.
2014/15 маусымда «Манчестер Юнайтед» командасының негізгі құрамына ілікті. 2015 жылы 7 қарашада «Вест Бромвич Альбион» футбол клубына қарсы ойында Манчестерлік клуб сапындағы тұңғыш кездесуін өткізді.
2020 жылға дейін бірнеше клубқа жалға берілді. 2020 жылы жазда "Олдем Атлетикке" түпкілікті ауысты.
Халықаралық
Англияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.
Дереккөздер
Санат:Манчестерде туғандарСанат:2 ақпанда туғандарСанат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары Санат:Англия футболшылары
Апаресида-ду-Табоаду
Апаресида-ду-Табоаду (Aparecida do Taboado) — Бразилиядағы муниципалитет, Мату-Гросу-ду-Сул штатында орналасқан. Шығыс Мату-Гроссу-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Паранаиба экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1948 жылы құрылған.
Санат:Мату-Гросу-ду-Сул елді мекендері
Баланово (Кюстендил облысы)
Баланово (Баланово) — Болгариядағы ауыл. Кюстендил облысына қарасты Дупница қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 423 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Рида
Рида — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ижма өзенінің сол жағалауынан 50 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендері Золотица өзеннің солтүстік шығыс шекарасынан Солтүстік Двина өзенін қоспағанда Воронов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Делимитация
Делимитация(лат. delіmіtatіo – шекараны анықтау) – іргелес мемлекеттер арасындағы келісім бойынша мемл. шекараның орналасуы мен бағытын анықтау. Ол бұрын қабылданған өзара келісімшарттар мен карталарда көрсетілген меже бойынша жүргізіледі. Д. негізінде шекара демарк
Хофштеттен (Баден)
Хофштеттен (Баден) (Hofstetten (Baden)) — Германия Федеративтік Республикасының Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан муниципалитет. Ортенау ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1703 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 18,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 08 3 17 046. Муниципалитеттің басшысы — Хенри Хеллер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Леонид Леонидевич Ковель
Леонид Леонидович Ковель (Леанід Леанідавіч Ковель; 29 шілде 1986, Сморгонь, Гродно облысы) — беларусьтік футболшы, шабуылшы.
Жапырақаяқты шаяндар отряды
Жапырақаяқты шаяндар отряды(Phyllopoda) – дене тұрқы 5 мм-ден 3 см-ге дейін. Бас бунақтары бірігіп кеткен. Бұлар денесін жауып тұратын жалпақ қалқанының (карапакстың) немесе қос жақтаулы бақалшағының болуымен ерекшеленеді. Көп бунақты кеудесіндегі жапырақ тәрізді қос тармақты аяқтары арқылы тыныс алады, қорегін аузына қарай жылжытады. Құрсақ бунақтары жойылуға жақын. Бұлар: қалқанды шаяндар (Notostraca), бақалшақты жапырақты шаяндар (Conchostraca) және бұтақмұртты шаянтәрізділер болып үш отряд тармағына бөлінеді. Қалқанды шаяндардың 9 түрі белгілі, олардың Қазақстанда 3 түрі анықталған. Бақалшақты жапырақты шаяндардың 150-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда арнайы зерттеулер жүргізілмегенмен, зоопланктонды 2 түрі анықталған.‎
Добеф-Сервиль
Добеф-Сервиль (Daubeuf-Serville) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Авр округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,75 км² шамасында.
Леонид Леонидевич Ковель
Клубтық
Карьерасында Беларусь, Украина, Қазақстан, Ресей, Латвия чемпионаттарында оп тепті. 2001 жылы РУОР командасының фарм клубында карьерасын бастады. 2003 жылы 17 жасына "Динамо" (Минск) клубына ауысты. Астаналық клуб сапында үш маусым ойнады, 2005 жылы чемпионатта 9 гол соғып, клубтың үздік мергені атанды.
2007 жылдың басында Украинаның "Карпаты" клубымен келісім шарт жасасты.
Добеф-Сервиль
Коммунаның INSEE коды — 76213, пошта индексі — 76110.
Леонид Леонидевич Ковель
Клубтық
2008 жылы "Сатурнға" ауысып, екі маусымда бір гол да соға алмады, 2011 жылдың басында үш жылдық үзілістен соң "Динамоға" қайта оралды. 2012 жылғы маусымды Минскінің тағы бір клубы "Минск" сапында өткізіп, Беларусь чемпионатында сегіз гол соқты.
2013 жылы Павлодардың "Ертісіне" ауысты. Бірақ жарақатының кесірінен алаңға көп шыға алмай, жыл ортасында "Минскіге" қайта оралды.
Добеф-Сервиль
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 378 адамды құрады. Халық тығыздығы — 48,77 адам/км².
Леонид Леонидевич Ковель
Халықаралық
Ұлттық құрама сапындағы карьерасын ерте бастады, 2004 жылы 18 тамызда Түркияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет алаңға шықты. Құрама сапында барлығы 17 кездесу өткізді. Бірақ 25 жастан кейін шақырылмай қойды.
Сілтемелер
Санат:Беларусь футболшылары Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары Санат:Сатурн ФК ойыншылары Санат:Минск ФК ойыншылары Санат:Ертіс ФК ойыншылары Санат:Неман Гродно ФК ойыншылары Санат:Белшина ФК ойыншылары
Добеф-Сервиль
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Акантоз
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Рехенберг-Биненмюле
Рехенберг-Биненмюле (Rechenberg-Bienenmühle) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Орталық Саксония ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2147 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 52,49 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 1 77 350. Муниципалитеттің басшысы — Вернер Зандиг.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Блэк Джэк (Миссури)
Блэк Джэк (Black Jack) — Миссури штатының Сент-Луис округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 6.9 км². FIPS коды — 29-06004.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 6929 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Сент-Луис округы (Миссури)
Птомаиндер
Птомаиндер (πτώμα — өлік) — ет, балық, ашытқы т. б. белогының микроорганизмдер әсерінен шіріп ыдырауында түзілетін азотты химиялық қосылыс. Птомаиндерге негізінде биогендік аминдер, оның ішінде путресцин мен кадаверин, меітилгуанидин, агматин, неврин, гистамин, тирамин, триптамин жатады. Птомаиндерді өлік уыты деп савау қате, өйткені бүлардың көпшілігінің уыттылығы онша емес. Шіріген тағам белоктарының уыттылығы онда Птомаиндер мен қатар бактериялық күшті токсиндер болатындығында. Птомаиндердің барлығы дерлік адам мен жануарлар тіршілік әрекетінде түзіліп отыратын заттар, кейбір түрі бос күйінде саңырауқұлақ, сыра ашытқысы, жоғары сатыдағы өсімдіктерде, тағамдық заттарда табылған. Птомаиндер құрамындағы аминдердің химиялық тегі, биологиялық маңызы, физиол. әсері әр қилы болатындықтан «Птомаиндер» термині қазір сирек қолданылады.
Ли Пейс
Биография Ли Пейс 1979 жылы Чикаго қаласында дүниеге келген. Бала кезінде, ол оның әкесі мұнай компаниясында жұмыс істеді , содан кейін отбасылық жағдайына байланысты Хьюстон  қаласына көшті.Онда Пейс уақытша театр өндірістер яғни Хьюстон аллеясы қатысу үшін мектепте оқуын тастайды. Мектепте оның сыныптастары Энтони Маки және Трейси Томс деген актерлер болатын. 2003 жылы Пейстің рөлін мойындады. Ол сол жылы "Солдат қызы" деген фильмде ойнаған болатын. Сол фильмде ойнағаны үшін оған "Gotham" премиясын берді. Яғни " Алтын глобус" сыйлығы.
Acer Inc.
Acer Inc. (, lit. Hongji Corporation) (lse: ACID) — компьютерлік техника және электроника шығаратын Тайвань компаниясы.
Тарихы
Жапония мен Германияда өкілдігі бар.
Қызметі
Acer монитор, концентратор, коммуникатор, дисковод, желі карталарын, пернетақта, оперативті жад, ноутбук, проекторлар шығарады.
Өнімі
Тұтыну десктоптары
Бизнес-десктопы нобай|оңға|Acer Aspire 6920 Тұтыну ноутбуктері
Бизнес-ноутбуктері
Планшетті компьютерлер
Нетбуктер
Неттоптар
Компьютерлі дисплейлер
Смартфондар
Теледидар
Үй медиажүйелері
Тағы басқа
Б. з. д. 859 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 859 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Мыс
thumb|100px|Мыс Cu|солға thumb|right|200px|Мыс рулондары' Мыс (лат. Cuprum; Cu) — элементтердің периодтық жүйесінің І-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 29, атомдық массасы 63,546. Табиғатта тұрақты екі изотопы бар: 63Cu және 65Cu. Жер қыртысындағы массасы бойынша мөлшері 4,7.10–3%. Негізгі минералдары: халькопирит, халькозин, ковеллин, малахит, азурит. Пластикалық қызыл түсті металл, кристалл торы қырлары центрленген кубтық, тығыздығы 8,94 г/см3, балқу t 1084,5°С, қайнау t 2540°С, тотығу дәрежесі +1, +2. Құрғақ ауадағы бөлме температурасында тотықпайды.
Қыздырғанда ауада CuО және Cu2О-ға дейін тотығады, галогендермен, S, Se, HNO3, H2SO4-пен әрекеттеседі. Аммиак, цианидтермен, т.б. кешенді қосылыстар түзеді. Сульфид концентратын балқытып, одан түзілген мыс штейнін қара мысқа дейін тотықтырып, оны жалынмен не электролиттік әдіспен тазарту арқылы; гидрометаллургиялық әдіс – құрамында мысы бар минералдарды күкірт қышқылымен (немесе NH3 ерітіндісімен) өңдеп, одан әрі электролиздеу арқылы алады. Мыс кабельдердің, электр қондырғылары мен жылу алмастырғыштардың ток өткізгіш бөлігін жасау үшін пайдаланылады; қорытпалардың (латунь, қола, мыс-никель, т.б.) құраушысы ретінде қолданылады.
Мыс кентастары
thumb|115px|Мыс иондары отты жасыл туске айналдырады|солға Құрамынан мыс алынатын табиғи шикізат. Оның құрамына мысы бар 240-тан аса минерал кіреді. Олардың ішінде өнеркәсіптік негізгілері: халькопирит (құрамындағы мыстың мөлшері 34%), борнит (63,3), ковеллин (66,4), халькозин (79,8), теннантит (57), тетраэдрит (52,3), энаргит (48,3), куприт (88,8), тенорит (79,8), малахит (57,7), азурит (55,3), хризоколла (36,1), брошантит (56,2), атакамит (59,5). Мысты құмтас кен орындарында мыстың мөлшері көп болады. Қазақстанда бұл кен типтері басты орында (мысалы, Жезқазған кен орны). Минералдық және химиялық құрамдарына байланысты мыс кендерінің технологиялық сорттары сульфидтік, тотыққан, аралас болып ажыратылады. Сонымен қатар мыс кендері сом және сеппелі-тарамшалы болып бөлінеді. Қазақстанда мыс кендерінің ірі кен орындарына Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Жаманайбат, т.б. жатады.
Мыс концентраты
Пайдалы қазылымдарды байыту өнімі не шикізатты химиялық өңдеудің өнімі. Бұл өнімдерде пайдалы концентрат мөлшері бастапқы шикізаттағыдан көп болады. Олар байыту фабрикасынан тікелей пайдалануға не металлургиялық өңдеуге жіберіледі. Металлургиялық өңдеуге жіберер алдында оларды флотациялық байытудан өткізеді. Мыс кенін байыту барысында негізгі алынатын өнім, құрамындағы мыс 55%-ға жететін (көбінесе 10%-дан 30%-ға дейін) мыс концентраты болып есептелінеді. Ал флотация кезінде мыстың концентратқа өту шығымы 80%-дан 95%-ға дейін болады. Байыту барысында мыс концентратынан басқа қосымша пиритті және түсті металдар концентраттары (мырышты, молибденді, т.б.) алынады. Қазақстанда мыс шикізат көздері Орталық, Шығыс (Кенді Алтай) және Оңтүстік Қазақстан облыстарында шоғырланған. Соңғы жылдары мыс-мырыш күрделі концентраттарын балқытып, ұсатып өңдеу, автогенді балқытып өңдеу тәсілдері Балқаш мыс зауытында жүргізілуде.
Мыстың кендері
Уралда (Орта Уралда), Қазақстанда (Қоңырат, Жезқазған, Ақбастау), Өзбекстанда Алмалықта бар. Шет мемлекеттегі кені АҚШ-та Жоғары Көлдер аймағында (Мичиган штатында), Африкада (Родезия) бар.
Жалпы мыс туралы
Дүние жүзінде 70-тен астам түсті металл балқытылады. Оларды 14 сала өндіреді. Олардың барлығы қосылып түсті металлургияны құрайды. Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. Ғылыми-техникалық революцияның нәтижесінде олар кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелерін, атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа конструкциялық мателиалдарды қажет етті. Ондай қасиеттер тек түсті металдарда ғана бар. Қорғасын, никель және қалайы жемірілуге (коррозия), титан ыстыққа төзімді келеді, ал күміс, мыс және алюминий жоғары электр өткзгіштігімен ерекшелінеді. Сондықтан, олардың қолдану аясы өте ауқымды: медициналық аспаптар мен материалдардан бастап күрделі электроника мен ядролық техника осы металдардан жасалады және әр металл «өз кәсібін тапқан». Адамдар металдардың ішінде алғашқы болып мысты рудадан тез еритін, оңай бөлінетін болғандықтан ерте кезден қолдана бастаған. Ескі замандарда негізінен қалайы мен мыс қосындысы нәтижесінде қола алынып, қару-жарақ дайындалған. Бұл адамзат тарихында қола дәуірі ретінде белгілі. Мыстың латынша Cuprum атауы Кипр аралына байланысты онда біздің заманымызға дейінгі ІІ мыңжылдықта мыс рудниктері қолданылып балқытылған. Страбон жазбаларында мыс Эбвей жеріндегі Халкида қаласының атымен Халкос деп аталған. Осы сөзден ескі грек тілінде мыстан және қоладан жасалған заттар, ұсталық өндіріс, ұсталық заттар мен құймалар атаулары шыққан. Мыстың екінші латыншы атауы AES (санскр, ayas, гот тілінде air, неміс тілінде err, ағылшынша ore) руда немесе рудник дегенді білдіреді. Еуропа тілдерінің үнді-герман теориясында қолданылып, орыстың «медь»(полякша miedr, чех тілінде – med) ескі немісше smida (металл) және shmied (ұста, ағылшынша smith) сөздерінен шығарады.Әрине, бұл сөздердің түбірлерінің туыстығына дау жоқ, бірақ та бұл екі сөзде гректің рудник, копь деген сөзінен бір-біріне байланыссыз түрде шыққан. Осы сөздерден басқада туыс атаулар шыққан – медаль-медальон(французша medaile). Орыстың ескі жазбаларында мыс және мыстан жасалған деген сөздер кездеседі. Алхимиктар мысты Венера (Venus) деп атаған. Қазақстанда да мұндай атаулар ерте заманннан бар. Олардың атауларын ерте кезде өмір сүрген ата-бабаларымыз қойған, және де осы күнге дейін сол аттарын сақтап қалған. Мысалы: Мыстау, Мыстөбе, Жезді тағы басқа сол сияқтылар. Көптеген түсті металдардан сапасы жөнінен бастапқы материалдардан да асып түсетін қорытпалар жасалады. Мыстың қалайымен (қола), мырышпен (жез), никельмен (мельхиор), алюминиймен (дюралюминий) қорытпалары бұрыннан қолданылып келсе, ал берилий қоласы ҒТР дәуірінде пайда болды.
Физикалық қасиеттері
Мыс қызғылт-сары түсті, жұмсақ металл. Ауада жылдым тотығып, ашық қызыл-сары рең береді. Мыс жұқа түрінде көгілдір-жасыл түске ие. Мыс куб тәріздес көпбұрышты торшадан құралған. Кеңістікте тобын F m3m, a = 0,36150 нм, Z = 4 құрайды. Мыс өте жоғары жылу және электр өткізгіштігімен(электрөткізгіштік-күмістен кейін 2 орында, 200С та өздік өткізгіштік 55,5-58МСм/м) белгілі. Екі тұрақты изотобы бар. 63Cu және 65Cu. Бірнеше радиоактивті изотоптары да кездеседі. Ең көп сақталынатын изотобы 64Cu, оның жартылай ыдырау периоды 12,7 сағ. Бұл екі нұсқамен ыдырап, басқа заттар түзіледі. Мыстың әртүрлі құймалары белгілі: мырыш пен латун, қола мен қалайы, мельхиор мен никель, бабит пен қорғасын және тағы басқа.
Мыстың аналитикалық қасиеттері
Дәстүрлі түрде мыс әлсіз қышықыл ерітіндіден қышқылсутек көмегімен бөлінетін Ерітінділерде мыс иондары комплексонометриялық және ионометриялық түрде анықталады. Ерітінділерде мыстың өте аз мөлшерде кинэтикалық тәсілмен анықталады.
Химиялық қасиеттері
Ауада ылғалсыз және диоксид көмірсутегі болмаған жерде өзгермейді. Су қосылған тұз қышқылымен әрекеттеспейді. Оттегі қоспасының нәтижесінде ерітіндіге айналады. Мыс концентрленген күкірт және азот қышқылымен, патша арағымен, оттегімен, галогендермен, халькогендермен, металл еместердің оксидтерімен тотығады. Қыздыру нәтижесінде галогенсутектермен әрекеттеседі. Мыс ылғалды ауада негізгі мыс карбонатын(II) құрап, тотығады: Мыс концентрленген суық күкірт қышқылымен әрекеттеседі: Мыс концентрленген ыстық күкірт қышқылымен әрекеттеседі Мыс 200 °C та сусыз күкірт қышқылымен әрекеттеседі. : Мыс, күкірт қышқылын және оттегін ауада қыздырған кезде мыс сульфаты мен су бөлініп шығады: Мыс концентрленген азот қышқылымен әрекеттеседі: Су қосылған азот қышқылымен әрекеттеседі.: Мыс патша арағымен әрекеттеседі: Оттегінің қатысуымен су қосылған тұз қышқылымен әрекеттеседі: Мыс 500—600 °C та газ тәріздес тұз қышқылымен әрекеттеседі: Мыс бромсутекпен әрекеттеседі: Мыс оттегінің қатысуымен концентрленген сірке қышқылымен әрекеттеседі: Мыс концентрленген аммоний гидроксидінде аммиак түзеді: Мыс 200 °C та оттегі жетіспеген жағдайда мыс оксидіне(I) дейін тотығады,ал 400-500 °C та оттегінің жеткілікті жағдайында мыс оксидіне(II) дейін тотығады: Мыс ұнтағы бөлме температурасында хлормен, күкіртпен (сұйық күкіртсутекте) және броммен (эфирде) әрекеттеседі: Мыс 300—400 °C та күкірт және селен мен әрекеттеседі: Металл еместердің оксидтерімен: Мыс калий цианидімен калий дицианокупратын(I),сілті және сутек түзе қосылады: Мыс концентрленген тұз қышқылымен, калий хлоратымен әрекеттеседі:
Қоспалары
Қоспа түрінде мыс екі дәрежеде тотығады. Оксид тұрақсыз дәрежеде Cu+ және көбіне тұрақты Cu2+, тиісінше көк және жасыл-көк түрінде тұз түзе кездеседі. Арнайы жасақталған жағдайда +3 тіпті +5 тотыққан қоспаларын алуға болады. Бұлар 1994 жылы Cu(B11H11)23- купроборан анионында кездескен. Мыс карбонаты(ІІ) жасыл түске ие, сондықтан мыстан жасалған ескерткіштердің, бұйымдардың және ғимараттардың жасылданып тұратыны сондықтан. Мыс сульфаты(ІІ) гидратация кезінде көк түсті мыс купорасы кристалына айналып, CuSO4∙5H2O, фунгицид түрінде қолданылады.. Және де тұрақсыз мыс сульфаты(І) кездеседі. Мыстың екі тұрақты мыс оксиді бар – мыс оксиді (І) Cu2O және мыс оксиді(ІІ) CuO. Мыс оксидтері иттрий барий мыс оксидін (YBa2Cu3O7-δ) алу үшін қолданылады. Бұлар өте жоғары өткізгіштердің негізі болып табылады. Мыс хлориді түссіз кристал (көбіне ақ ұнтақ,) тығыздығы 4,11 г/см3. Құрғақ түрінде тұрақты. Ылғалды жерде оттегімен тотығып, көк-жасыл түске енеді. Сульфит натрийнің тұз ерітіндісінде мыс хлоридін(ІІ) синтездеп алуға болады.
Мыс қоспалары І
Мыстың көптеген қоспалары ақ немесе түссіз түрде кездеседі. Бұл мыс ионындағы(І) барлық бес 3d орбиталінің электрон буымен толыққанымен байланысты. Бірақ та Cu2O оксиді қызыл-қоңыр түске ие. Мыс ионы(І) су ерітіндісінде тұрақсыз және жеңіл диспропорционалданады.
Сонымен бірге мыс(І) суда ерімейтін қоспа түрінде немесе комплекс қоспа түрінде кездеседі. Мысалы, дихлорокупрат(І)-ионы CuCl2 тұрақты. Оны концентрленген тұз қышқылына қосып, мыс хлоридін алуға болады.
Мыс хлориді(І) ерімейтін, қатты, ақ зат. Басқа да мыс галогендері сияқты ол коваленттік қасиетке ие және мыс галогені(ІІ)-ге қарағанда тұрақты. Мыс хлориді(ІІ) қатты қыздыру кезінде мыс хлориді(І) алуға болады.
CO-мен тұрақсыз комплекс құрайды және қыздырған кезде ыдырайды.
Оны алудың тағы бір жолы концентрленген тұз қышқылында мыс пен мыс хлоридін қайнатып алуға болады. Мұндай жағдайда алғашқы аралық қоспа комплексті дихлоркупрат(І) ионы [CuCl2]- пайда болады. Осы ионы бар ерітіндіні суға құйғанда мыс хлориді(І) шөгеді. Мыс хлориді(І) концентрленген аммиак ерітіндісімен әрекеттесіп, диамминмыс(І) [Cu(NH3)2]+ комплексін түзеді. Бұл комплекс оттегінсіз түссіз, ал оттегімен реакцияға түскен кезде көк түсті қоспаға айналады.
Мыс қоспалары ІІ
Екінші дәрежелі тотығу мыстың ең тұрақты тотығатын дәрежесі. Мыс қышқылдары(ІІ) мыстың қышқыл ерітінділерінде еруі нәтижесінде пайда болады. Бұл дәрежеде тотыққан тұздар көк немесе жасыл түске ие.
Мыс қоспалары (ІІІ) және (ІV)
ІІІ және ІV мыс қоспаларының тотығу дәрежелері өте тұрақсыз және тек қана оттегімен, фтормен және комплекс қоспалар түрінде белгілі.
Табиғатта кездесуі
Мыс табиғатта таза және қосылыс түрінде кездеседі. Мыстың өндірісте қажеттілігі халькопирит CuFeS2 немесе мыс колчеданы халькозин Cu2S және борнит Cu5FeS4 сияқты түрінде қолданылады. Сонымен бірге мыстың басқа да минералдары ковеллин CuS, куприт Cu2O, азурит Cu3(CO3)2(OH)2, малахит Cu2CO3(OH)2 түрінде кездеседі. Мыс кейде таза түрінде де кездеседі. Кейбір жерлерде 400 тоннаға дейін анықталған. Мыс сульфиттері негізінен орташа температураны гидротермальды жерлерде пайда болады. Мыстың кейбір бөліктері құмтөбелермен шөлдерде кездеседі. Бұндай жерлер Ресейде Чита облысында – Удокан кен орнында, Қазақстанның Жезқазғанында, Орталық Африканың мыс белдеуінде, Германияның Мансфельд кен орнында бар.Бұдан басқа мысқа бай ккен орындары Чилиде (Эскондида және Кольяуси) және АҚШ(Моренси). Мыс рудасы көбіне ашық әдіспен өндіріледі. Ал рудадағы мыстың мөлшері 0,3-1% ға дейін құрайды.
Зияндылығы
Мыстың кейбір қоспалары ас пен суда ШРК-сы көп болған жағдайда өте зиянды. Ішетін суда мыс 2 мгс/л-ден аспауға тиіс (14 күннің ішіндегі орташа өлшемі), бірақ мыстың судағы жетіспеушілігі де болмағаны дұрыс. Осыған байланысты ДСҰ 1998 жылы былай деп хабарлама жасады: «Адам ағзасына келтіретін кауіпі бойынша мыстың көптігінен аздығы асып түседі». 2003 жылғы ДСҰ-ның интенсивті тексеруі нәтижесінде мыстың зияндылығы туралы көзқарастарын өзгертті. Осыған байланысты асқазан жолдары қызметінің бұзылуына мыс әсер етпейді деп есептелінді. Гепатоцеребральды дистрофия (Вильсон-Коновалов ауруы) ағзада мыстың көптеп жиналуымен байланыстыпайда болатындықтан қорқыныш болатын. Өйткені оны бауыр өтке бөліп шығармайтын. Бұл ауру ми мен бауырдың зақымдануына әкеліп соғады. Бірақ та аурудың пайда болуына мыстың ағзаға қабылдануы туралы себеп-салдар қолдау таппады. Тек қана бұл аурумен ауырған адамдардың ас пен су құрамындағы мыстың көптігіне өте сезімталдығы ғана анықталды.
Биологиялық рөлі
Мыс жоғарғы санатты өсімдіктер мен жануарларға қажетті элементтің бірі болып табылады. Қанда мыс церулоплазмон белогымен тасымалданады. Ішекте сіңірілген мыс бауырға альбуминнің көмегімен тасымалданады. Сонымен қатар мыс өте көп мөлшерде ферменттердің құрамында бар. Мысалы цитохром-с-оксидазада. Мыс пен мырышы бар супероксид дисмут ферментінде және деоттегін тасымалдайтын гемоцианин белогында бар. Малюскалар мен көпаяқтыларда мыс темірдің орнына оттегіні тасымалдайды. Мыс пен мырыш асқазан жолдарындағы өңделу кезінде бірімен-бірі бәсекелес деп болжанады. Сондықтан екеуінің біреуі ас құрамында көп болса екіншісінің азаюына алып келеді. Дені сау адамға күніне 0,9 мг мыс қажет.
Мыс ағзаға тағам арқылы түседі. Әсіресе, теңіз тағамдарында, қырыққабатта, картопта, қалақайда, жүгеріде, сәбізде, алмада көбірек кездеседі.
Бактерицидтілігі
Мыс пен құймаларының бактерицидтілігі туралы қасиеті адамдарға ерте кезден белгілі. 2008 жылы көп уақыт зеріттегенен кейін АҚШ-тың сыртқы ортаны қорғау туралы федералды агенттігі ресми түрде мыспен құймаларының бактерицидтілік қасиеті бар зат деп таниды (бірақта федералды агенттік ескертеді – мыстың бактерицидті түрде қолданылуы инфекциялық контрольды тек қана толықтыруы тиіс. Мыстың әсіресе, бактерицидтілігі алтында стафилококтың метицилинге әсер етпейтін түріне әсер ететіндігі анықталды. Бұл микроб негізінде MRSA «супермикробы» деп аталынатын. 2009 жылдың жаз айында мыс пен оның құймаларының A/H1N1 тұмау вирусына (доңыз тұмауына) инактивация жасайтындығы белгілі болды.
Органолептикалық қасиеті
Мыстың судағы көптігі мыс иондарына «металдық дәм» береді. Әртүрлі адамдарда мыстың судағы мөлшерін сезу 10 мг/л аралығында. Мұндай қабілет мыстың судағы мөлшерін сезетін қорғау жүйесі болып табылады.
Электротехникада
Өзіндік өте төмен кедергілік қасиетіне сәйкес (күмістен кейін) мыс, электротехникада күшті кабельдер де басқада түрде қолданылады. Мыс сымдары энергия сақтайтын орамдарда және күшті трансформаторларда қолданылады. Бұл үшін металл өте таза болуы тиіс қоспалар электрөткізгіштігін төмендетіп жібереді, мысалы, мыстың құрамында 0,2 % алюминий болған жағдайда электрөткізгіштігі 10 %-ға төмендейді.
Жылуалмасу
Мыстың тағы бір қасиеті – өте жоғары дәрежедегіжылу өткізгіштігі. Бұл қасиетіне сәйкес жылу бөлінетін, жылу беретін жерлерде қолданады. Бұларға суыту радиоторлары, кондиционерлер және жылу радиоторлары жатады.
Басқа жерлерде қолданылуы
Ацетиленнің полимеризацияда мыс ең негізгі, ең көп қолданылатын катализатор, сондықтан мыс құбырларында ацетилинді тасу үшін құбыр құймасындағы мыстың құрамы 64%-дан аспауы қажет.
Мыс сонымен бірге архитектурада қолданылады. Ғимараттардың төбелері мен маңдайшаларына мыстан жасалған қаңылтырларды пайдалану 100-150 жылға дейін жетеді.
Жақын уақыттарда медицинада мыстың бактерицитті қасиетін пайдалану болжануда. Аурухана ішілік бактерияны таситын: есіктер, есік тұтқалары, су құбырлары, қабат аралық қорғандар, керуеттің бастары, столдың беттері - барлық заттар қай жерге адам қолы тиеді.Және де:
Мыс негізіндегі құймалар
Техниканың көптеген облыстарында мыс қосылған құймалар кеңінен қолданылады. Оның ішінде ең тараған түрлері жоғарыда аталған қола мен латунь бар. Екі құймада көптеген материалдардың негізгі аты болып айтылады. Құрамына мырыш пен қалайыдан басқа никель, висмут және басқа да металдар қолданылуы мүмкін. Мысалы, 16-18 ғасырда артилерияның оқ-дәрісінің құрамына мына негізгі үш металл кірген – мыс, қалайы, мырыш. Қару даярлау даярланған уақыты мен жеріне байланысты құрамы өзгертіліп отырған. Біздің кезімізде әскери өнеркәсіпте латунь гильза жасауға пайдаланылады. Машина детальдарын жасау үшін мыстың мырышпен, қалайымен, алюминиймен және басқада металдардың құймаларының беріктігі үшін қолданылады.(мысалы, 30-40 кгс/мм2 құймада және 25-29 кгс/мм2 та*а мыста). Мыс құймаларына (берилий және алюминий қоласынан басқа) термиялықлық өңдеу жүргізілмейді, олардың механикалық қасиеттерімен ұзақ тозбастығы химиялық құрамымен және оның қоспа құрылысына әсер етуімен анықталады. Мыс құймаларының қатаңдығы құрыштан төмен. Мыс құймаларының негізгі ерекшелігі төмен үйкелу коэффициентіне иелігі. Сонымен бірге көптеген құймалардың жоғарғы өткізгіштігімен және электрөткізгіштігінің коррозияға мықтылығымен түрлі орталарда қолданылуына жол ашады. Үйкеліс коэффициентінің шамасы барлық мыс құймаларында бірдей. Бірақ механикалық қасиетімен тозуға шыдамдылығы және әртүрлі ортада коррозияға ұшырауы құймалардың құрамы мен құрылысына байланысты. Қатаңдығы екі фазалы құймаларда иілгіштігі бір фазалы құймалардан жоғарырақ. Мыстыникель құймалары ақша жасауда (тиын жасауда) қолданылады, және де «адмиралтиалық» құймаларда, кеме жасауда кеңінен қолданылады. Себебі теңіз суының коррозиясына шыдамдылығына байланысты қолданылады.
Мыс сонымен бірге қатты заттардың да құрамына кіреді. Бұлар – қайнау температурасы 590-880 °С бойынша металдармен жақсы кірігу қасиетіне байланысты әртүрлі металдан жасалған мықты қоспаларда пайдаланылады, әсіресе, әртекті металдардың құрамында құбыр арматурасынан бастап ракеталық двигательдерге дейін.
Мысы көп құймалар
Дюраль (дюралюминий) бұл алюминий мен мыс құймасы (мыс дюральда 4,4%).Беріктігі жөніненболатан кем түспейді. Ал салмағы одан үш есе жеңіл. Оны ұшақ жасауда кеңінен қолданады.
Берилий қоласы – мыстың берилиймен (1,5-3%) қорытпасы жемірілуге төзімді және өте берік. Одан сағаттың басқада дәл механизмдердің, электрониканың, байланыс құралдарының, автомобильдердің бөлшектерін жасайды. Берилий қоласы ғылыми-техникалық революция дәуірінде пайда болады.
Зергерлік құймалар
Зергерлік бұйымдарда мыс пен алтынның қоспалары бұйымның деформация мен бұзылуына, қатаңдығына байланысты қолданылады. Өйткені алтын өте жұмсақ металл болғандықтан механикалық өзгерістерге тез ұшырайды.
Мыс қоспалары
Мыс оксидін иттрий барий оксидін YBa2Cu3O7-δ алу үшін қолданылады. Бұл өте жоғары температурада жоғары өткізгіштерді алу үшін пайдаланылады. Мыс сонымен бірге мыс оксидті гальваникалық элементтер мен батареяларда пайдаланылады.
Қайта өңдеу
Мыс–қайта өңдеуге келетін металдардың бірі. Қайта өңдеу–қоршаған ортаға айтарлықтай пайдасын тигізетін маңызды экономикалық әрекет. Қазіргі таңда мысқа деген қажеттіліктің 40%-ын қайта өңделген мыс қанағаттандырып отыр,ол, өз кезегінде, жер ресурстарын сақтауда. Мыстан жасалған өнімдердің барлығы дерлік қайта өңдеуге жарамды. Мысты қазып, өндіргеннен гөрі, оны қайта өңдеген арзанырақ түседі. Мыстың қайта өңдеуге жарамды болуының себебі– оны қаншама рет балқытып, жаңа пішінге келтіргенмен, қасиетін жоғалтпайды.Қайта өңделген мыстың басты көздеріне ескі су құбырғылары, шүмектер мен көлік радиаторлары жатады. Мысты ерітіп, жаңа өнім жасаған оңай.
Сілтемелер
Санат:Мыс Санат:Мүсін жасау материалдары Санат:Химиялық элементтер Санат:Жеңіл металдар
Гомогенді желі
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Қаржылық сақтық қорлар
Қаржылық сақтық қорлар - мемлекеттік және муниципалдық басқару органдары мен шаруашылық жүргізуші субъектілер кездейсоқ, ойда жоқта пайда болған оқиғалардың зардаптарын жою қажеттігінен туындаған болжанбаған шығынға және айрықша қажеттіліктерден туындаған жағдайға арнап оқшаулайтын қаржы ресурстарының ерекше нысаны яғни банкілердің, экономика салаларының, кәсіпорындардың, бірлестіктер мен ұйымдардың болжанбаған шығындар мен арнаулы қажеттерді қамтамасыз ету үшін сақтық қорға қоятын ресурстары. He бекітілген қаржы жоспарында мүлде көзделмеген, не аз көлемде көзделген, жоспарланған кірістің кем түсуі себепті қаржы көздерімен қамтамасыз етілмеген ағымдағы және күрделі шығынды қаржыландыруға арналған.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы