cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жұмбақ найзағай
Сурет:найзағай.jpeg Сурет:найзағай 2.jpeg
Факт: Электр сымдары тартылған бағанға таяу жерге жай түседі. Тап сол мезетте сымнан жасыл сары ұшқын көрініп, ол “тұтана” бастайды. Шар пайда болды да, ол бағаналар арасында тартылған сымның бойымен баяу жылжып кете барды. Бірте-бірте әлгі шар қызара бастады. Бұдан соң тартулы сымдардың төменгі желісіне түсіп, одан кейін теректің жапырағына құлады. Қатты тырсыл шығып, қызыл ұшқындар шашаырады. Бірнеше кішкентай домалақ шар пайда болып, теректін бұтақтарымен өрмелей жөнелді. Осынын бәрі он секундтай уақыттын ішінде болып өтті.
Шар тәрізді найзағайдың пайда болуы жөнінде жалпы жұрт қабылдаған ғылыми түсініктеменің әлі жоқ екенін айта кеткен жөн. П.Л. Капица пікірінше, шар тәрізді найзағай атмосферадағы электр күшінен күн күркіреп, найзағай жарқылдағанда пайда болатын радио сәулелерінен қуат алады. Егер деп жазады ол: “бізге әлі беймәлім қуат көздері табиғатта жоқ болса, онда қуаттың сақталу заңы негізінде мынаны басшылыққа алуға тура келеді: шар тәрізді найзағай жарқылдаған кезде оған үздіксіз нәр беріп тұратын әлдендей бір қуат бар. Біз сол кушті шар тәрізді найзағайдан тыс жерден іздеуге мәжбур болып отырамыз. Радио толқындары неғурлым күшейе түскен жерде шар тәрізді назағай пайда болады”
Дереккөздер
Санат:Физика
Из-Ель
Из-Ёль — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Маджа өзенінің оң жағалауынан 53 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 39 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Закан
Закан — Ресейдегі өзен. Краснодар өлкесі, Адыгея Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Лаба өзенінің сол жағалауынан 82 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Лаба бастауынан Чамлык өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жайылма ауылдық округі (Жамбыл облысы)
Жайылма ауылдық округі – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік.
Халқы
Тұрғыны 3621 адам (2009).
Дереккөздер
Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері
Благодар ауылдық округі
Благодар ауылдық округі – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі құрамында болған әкімшілік бірлік, 2018 жылы таратылған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Кеңес Нокин, Ақшат, Бекқұл баба, Белогорка, Белогорское, Қызылжар, Өлке, Пригородное, Садовое, Украинка, Шилісай ауылдары кіреді. Орталығы – Кеңес Нокин ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 13448 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ақтөбе қалалық әкімдігінің таратылған ауылдық округтері
Черченаско
Черченаско (Cercenasco) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Белі кету
Белі кету - ірі малда кездесетін аса қауіпті жарақат. Белі кеткен мал басын кекжитіп, сауыры төмен салбырап ақсаңдайды. Белдеме мен сауыр еті қырарқадан жоғары шығып томпайып, тұяқ ұшына дейін ауырсынған аяғын әрең басады. Белдеменің кек еті ауырса, аяғын баспай секеңдеп, дененің барлық салмағын алдыңғы аяғына артады. Артынан қарағанда арқасының бір жағы биік көрінеді. Белі кетуді ат құлағына су құйып анықтаған. Егер ат сол уақытта сілкіне алмаса, белі кетудің белгісі болып саналған. Белі кеткен малды емдеу қиын. Алайда дәстүрлі ортада малдың кұйрығын бір жағына қарай бұрап және белдемеге жалпақ ағаш қойып, үстінен дүмпіте ұрып, бұған қосымша оқтаумен ыспалап, қамшыны белдеме тұсына ұзыннан салып, үстінен ерттеп көрген. Суық кезде ердің терлігінің астына ыстық құмалақты қойып та ерттейді. Шылбырын құйысқанның астынан өткізіп, сау жағына қарай сілкілей тартады. Түнде сау аяғын бүкпелеп немесе күрделеп қояды. Осылай ұзақ уақыт емдесе, жеңіл-желпі белі кету зілі қайтады. Белі кетіп шойырылып тұрған аттың шорта (белдеме, құйымшақ, жамбас басының ұштасқан жері) тұсын тіліп, оған ашудас, апиын түйірін (ашудастан қой құмалағындай, апиыннан сіреңкесін басындай) салып, терісін тарамыспен іліп жөрмеп тастайды. Мұндай күшті емнен соң, малдың жем-суын молайтып, бағым күтімін жаңарту керек.
Черченаско
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1774 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 136 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 10060.
Белі кету
Егер ауыр жүктен белі үзіліп, опырылып тайып кетсе, мал тұра алмай жатып қалады. Ондайда емнің дарымасын біліп, арам өлтірмей сойып алады.
Черченаско
Елді мекеннің қамқоршысы — San Firmino di Amiens.
Белі кету
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Черченаско
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Саран шахтасы
Дереккөздер
http://miningwiki.ru/wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0_%C2%AB%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%C2%BB
Куйла
Куйла (Сухая) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яя өзенінің сол жағалауынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Энтюшъю
Энтюшъю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чикшин өзенінің оң жағалауынан 51 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 8 км-ді құрайды.
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков Орал облысы, Ілбішін уезі, Өлеңті болысының дәулетті отбасында туып-өскен. Туған жылы белгісіз. Мемлекет және қоғам қайраткері.
Энтюшъю
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков
Жымпитыда әуелі қазақ мектебінде, кейін, Қарасуда оқиды. 1910 жылы Орал реалды әскери учелищесінен білім алады. Ақпан төңкерісінен кейін Саратов түбіндегі ауылшаруашылық институтын бітірген.
Алаш қозғалысы кезінде Жайық өңірінде белсенді жұмыстар істеген, Алашорда кеңестеріне қатысып, ел көзіне көрінеді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облысы қазақтарының сиезіне қатысады. Кейін қызыл үкімет жағына шығып, кеңес үкіметінде жауапты қызметтер атқарған. 1920 жылы РК(б)П комитетінің бюро мүшесі болған. Осы кезде ол өзінің халқына аз да болса пайдалы істер істей білді. Алашорда қызметкерлерін кеңес жұмысына тартуға байланысты көп жұмыстар жүргізеді. Ол жұмыстарының белгілі нәтижесі де болады. 1920 жылы 4 шілдеде Қазревком ішкі істер бөлімінің комиссары болады. Осы жылдың 28 шілдесінде ішкі істер комиссариатының меңгерушісі болып тағайындалады. 8 қыркүйектен бастап ішкі басқару бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Бірінші бүкілқазақ кеңестер құрылтай сиезінде қазақ өлкелік орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. 1925-1928 жылдары Жетісу губерниялық атқару комитетінің төрағасы болды. Осы қызметтш Ф.И. Голощекин тарапынан қудаланып, Өзбекстанға кетеді.
Энтюшъю
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков
Ленинградтың гидромелиорация институтын 1932 жылы бітірген. 1928 жылдан 1937 жылға дейін Орталық Азия инженерлік-техникалық ирригация институтына, Ташкент қалалық Мелиорация және ауыл шаруашылығын механизациялау институтына басшылық жасайды. 1937 жылы халық жауы деген айыппен, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:7 маусымда туғандар Санат:1893 жылы туғандар Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар Санат:2 маусымда қайтыс болғандар Санат:1937 жылы қайтыс болғандар Санат:Алаш Орда қайраткерлері Санат:Алматы облысының әкімдері Санат:Сталиндік репрессия құрбандары
Мудьюга (өзен)
Мудьюга (Верховка) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ақ теңіз (Сухое теңізі) орналасқан. Өзен ұзындығы 82 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендері Золотица өзеннің солтүстік шығыс шекарасынан Солтүстік Двина өзенін қоспағанда Воронов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Валпараизу-ди-Гояс
Валпараизу-ди-Гояс (Valparaíso de Goiás) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Шығыс Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Энторну-ду-Дистриту-Федерал экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 145.675 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 60,111 км² шамасында. Халық тығыздығы — 2.061,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1995 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Крупень
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Суда бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасы су алабындағы өзендер, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Ленинград облысы өзендері
Робби Кин
Роберт Дейвид «Робби» Кин (Roibéard Daithí Ó Catháin, Robert David „Robbie“ Keane; 8 шілде 1980, Дублин, Ирландия) — ирландиялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.
Рой Киннің туған інісі.
Клубтық
Карьерасында Англия, Италия, Шотландия, АҚШ, Үндістан чемпионаттарында доп тепті.
Ұлттық құрама
2002 жылы Ирландия құрамасы араға 12 жыл салып Әлем чемпионатына жолдама алды да, Робби Кин негізгі құрам ойыншысы ретінде турнирге барды. Топтық кезеңнің екінші матчында Германия қақпасына соңғы минутта гол соғып, құраманы жеңістен құтқарып қалды. Соңғы турда Сауд Арабиямен ойында есеп ашты, бұл ойында Ирландия 3:0 есебімен жеңіске жетті.
1/8 финалда тағы да 90-минутта Испанияның қақпасына пенальтиден гол соғып, құраманы тағы да жеңілістен құтқарғанымен, пенальтилер сериясында Ирландия ұтылып қалды.
Арада екі жыл өткен соң құрамадағы 21-ші голын соғып, Нил Куиннді басып озды да, рекорд жасады. Карьерасын аяқтағанша құрамадағы голдарын 67-ге жеткізіп, Ирландия тарихындағы ең мықты футболшыға айналды.
2012 және 2016 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.
Бапкерлік
2018 жылы "Атлетико Калькутта" сапында ойыншы-бапкер қызметін атқарды. Көп ұзамай Ирландия ұлттық құрамасында бапкер көмекшілігі қызметіне тағайындалды.
Командалық
Ковентри Сити
Интернационале
Ливерпуль
Селтик
Ирландия құрамасы
Сілтемелер
Профилі
Санат:Ирландия футболшылары Санат:Ирландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары Санат:Интернационале ФК ойыншылары Санат:Ковентри Сити ФК ойыншылары Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары Санат:Селтик ФК ойыншылары Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Лос-Анжелес Гэлакси ФК ойыншылары Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары
Стражец (Кырджали облысы)
Стражец (Стражец) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Крумовград қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6954. Телефон коды — 084. ЕКАТТЕ коды — 81743.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Жайылма ауылдық округі
Жайылма ауылдық округі:
Әл-Құдысқа қайта оралу
әл-Құдысқа қайта оралу (Back To Jerusalem, 传回耶路撒冷运动) — Қытайдағы мәсіхшілік миссионерлік қозғалысы.
Бұл қозғалыс 1920 ж. ұйымдасып, буддистер, индуистер және мұсылмандар арасында христиан дінін таратуды көздейді. Қытайда коммунистік-маоистік кезеңде өз жұмысын астыртын өткізуге мәжбүр болып әлсіреп кеткен. Қазіргі таңда жүз мыңнан астам жолын ұстаушылар бар.
Сырқы сілтемелер
Санат:Христиандық
Жоғарғы Силезия шабуылы
Жоғарғы Силезия шабуылы — Ұлы Отан соғысы барысындағы ірі шабуыл операцияларының бірі.
1945 жылы Еуропа жерімен алға жылжыған 1-ші Украин майданының әскерлеріне оңтүстік жақтан төнген қауіпті жою үшін Силезия аймағын фашистерден толықтай босату керек болды. Бірақ Жоғарғы Силезияда немістердің қорғаныс шептері аса мықты болды, ал жерлері миналарға толы болды.
Операция барысы
15 наурызда 40-минуттық артиллериялық дайындықтан кейін 1-ші Украин майданының әскерлері шабуылға шықты. Бірінші күнінде 7-ші механикаландырылған корпус өз танктерінің ¼ жоғалтты, ал 31-ші танк корпусының әр үшінші танкысы жойылды.
24 наурызда 21-ші мен 4-ші танк армиялары Нейсе қаласын басып алды.
31 наурызда Қызыл Армия Ратибор қаласын жаулап алды. Бұл операцияның соңғы күні болды.
Нәтижелері
Жоғарғы Силезия шабуылы Нацистік Германияның әскери-экономикалық потенциалын әлсіретуге зор ықпал жасады.
Дереккөздер
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс Санат:1945 жыл
Барсео
Барсео (Barceo) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Витигудино ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 21,13 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 74 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Ақбастау орамы (Астана)
Ақбастау сынтастары - қола дәуірінің ғұрыптық мақсатта пайдаланылған тас ескерткіштері. Қарағанды облысы, Ақбастау өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Б. з. д. 826 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 826 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 826 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Куарна-Сотто
Куарна-Сотто (Quarna Sotto) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Вербано-Кузьо-Оссола провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 428 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 27 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Пошта индексі — 28896.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Nicola di Mira.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Канесаш
Канесаш (Caneças) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Одивелаш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Лиссабон аймағы регионына қарасты Үлкен Лиссабон экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10 647 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,85 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1 820,0 адам/км².
Тарихы
Аудан 1915 жылы құрылған. Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
NGC 4092
NGC 4092 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан Sab типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 2 мамырда Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4092 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38338, UGC 7087, MCG 4-29-20, ZWG 128.23, IRAS12032+2045.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Футболдан Қырғызстан кубогы
Футболдан Қырғызстан кубогы (бейресми атауы: Қырғызстан тәуелсіздігінің кубогы) — 1992 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Қырғызстандағы футбол турнирі. Маңыздылығы жөнінен Қырғызстан футбол чемпионатынан кейін екінші орында.
Турнир жеңімпазы Қырғызстан суперкубогы мен АФК кубогына жолдама алады.
Рекордтар
== Клубтар бойынша жеңімпаздар реті ==
Сілтемелер
Санат:Футболдан Қырғызстан кубогы
Херришрид
Херришрид (Herrischried) — Германия Федеративтік Республикасының Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан муниципалитет. Вальдсхут ауданының құрамына енеді.
Майкл Дуглас
Майкл Кирк Дуглас (Michael Kirk Douglas; 25 қыркүйек, 1944 жыл, Нью-Брансуик, Нью-Джерси штаты, АҚШ) – америка киноактері, продюсер.
Херришрид
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2743 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 37,50 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 08 3 37 049. Муниципалитеттің басшысы — Христоф Бергер.
Майкл Дуглас
Актер «Улицы Сан-Франциско» (1972-76) телехикаясынан кейін танымал бола бастаған. Сол жылдары ол «Пролетая над гнездом кукушки» фильмінің продюссері болған. Фильм онжылдықтағы ең үздік фильм деп танылып, «Оскар» сыйлығына ие болған. 1980 жылы оқыс жағдай орын алып, ол кинодан үш жылға кетуге мәжбүр болады. Өзінің атын қайта жаңғырту үшін ол белсенді түрде еңбек ете бастайды. Соның нәтижесі «Роман с камнем» және «Жемчужина Нила» фильмдері болады. Қазіргі кезде де ол көптеген киножобалармен жұмыс істеуде.
Дереккөздер
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері Санат:Оскар сыйлығының иегерлері Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Херришрид
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Арабат белі
Арабат белі (Арабат бели, Arabat beli, Арабатська Стрілка) — Қырым түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде негізінен бақалшақ материалынан тұратын және Сываш шығанағын (Шірік теңіз) Азов теңізінен бөлетін қысаң және ұзын жер белдеуі.
Белдің ұзындығы — 113 шақырымнан астам, ені — 270 метрден 8 шақырымға дейін жетеді.
Географиясы
Әкімшілік жағынан (Автономиялық) Қырым Республикасы мен Херсон облысы арасында бөлінген. Бұрын толығымен Қырым облысы мен Қырым АКСР-інің құрамында болды. Шығанақ аумағында елді мекендер - Херсон облысының құрамында Геническая Гирка, Счастливцеве, Шоқрақ ауылдары, Приозерное кенті; Қырым (Автономиялық) Республикасында Арабат ауылы бар.
Бүгінгі таңда Арабат белі — Украинадағы ең танымал теңіз жағалауындағы шипажайлардың бірі. Жазда Азов теңізінің таяз суларында +29 °C-қа дейін жылынатын су бром және йод иондарымен қаныққан ауа шығанақты ең алдымен кішкентай балалары бар демалушылар арасында танымал етеді.
Арабат белінің солтүстік, неғұрлым биік және кең бөлігінде тұзды — Қассыр және Жіңішке көлдері бар. Соңғысында қызғылт (бета-каротинмен боялған) тұзды әлі күнге дейін майдагерлік әдісімен өндіреді.
Арабат белінің түбінде Арабат шығанағы орналасқан.
Тарихы
thumb|right|200px|Карло Боссоли. Арабат бекінісі. 1856 жыл XVI—XVII ғасырдың аяғында оны алдымен Запорожье казактары, содан кейін Дон казактары Қырымға жорық жасау үшін бірнеше рет пайдаланды. 1667, 1675, 1737, 1771 және 1855 жылдары шығанақ соғыс қимылдарының орны болды. Жіңішкеден Кефеге дейін 5 пошта бекеті бар пошта жолы салынды.
Шығанақтың түбінде Арабат бекінісі орналасқан еді.
1920 жылы Орқапы-Жоңғар операциясы аясында Арабат белін Қызыл Әскер басып алған болатын.
Әкімшілік бөлінісі
Әкімшілік тұрғыдан алғанда, шығанақ бастапқыда толығымен Қырым АКСР-інің және РКФСР мен Украина КСР-нің Қырым облысының бөлігі болды. 1955 жылы 3 наурызда шығанақтың солтүстік бөлігі Херсон облысына берілді.
Қырым Республикасы Ресейге қосылғаннан кейін Қырым (Автономиялық) Республикасының Херсон облысымен шекарасы іс жүзінде Ресей-Украина шекарасына айналды, ал Арабат белінің солтүстік бөлігі Украинаның құрамында (Херсон облысы) қалды. Арабат белінің Херсон бөлігі 2014 жылдың наурыз-желтоқсанында (ішінара) және 2022 жылдан бастап (толық) Ресейдің бақылауында болды.
Экономикасы
Шығанақтың солтүстік бөлігінде тұз өндіріледі. Счастливцеве, Геническая Гирка және Шоқрақ ауылдары шипажайлар болып табылады.
Көлік
thumb|right|200px|Арабат қорығындағы Арабат белі жағажайы Арабат белі Жіңішкеден Қырымның Керіш түбегіне дейін жол жатыр.
Оңтүстікте (Қырым түбегі жағынан), Арабат ауылынан кейін және Ақманай ауылына дейін шағын «тарақты» шақпатаспен жабылған құмды жол бар.
Жолдың жағдайы өте нашар болғандықтан, оны тек жергілікті тұрғындар мен Арабат белінде демалатын автотуристер пайдаланады. Транзиттік көліктерге айналма жолды – М-18 және М-17 жоларналарын пайдалану ұсынылады.
Жолаушылар тасымалы оның солтүстік бөлігінде ғана Жіңішке, Новоалекеевка және Херсоннан Геническая Гирка, Счастливцево, Стрелковое және Приозерное бағытында сапарлармен ұсынылған. Көптеген демалушылар мен туристер жеке көлікті пайдаланады. Атап айтқанда, Украина бақылау-бекетінің ар жағында орналасқан Валок мекеніне жеке көлікпен ғана жетуге болады.
Бұған дейін Жіңішкеден Арабат беліне дейін ұзындығы 44 шақырым болатын теміржол желісі жүретін. Революцияға дейінгі карталарда қазіргі уақытта Геническая Гирка ауылының шекарасында орналасқан «Сумен қамтамасыз ету» соңғы станциясына дейін көрсетілген; 1950 жылдардың карталарында бұл теміржол Валок қыстағының бұрынғы елді мекенінен біршама оңтүстікке қарай аяқталды (Херсон облысының қазіргі шекарасынан солтүстік-батысқа қарай 1,8 км), қазір теміржол желістері Жіңішкеден Арабат белінің кірер жолында сақталған. Бұл теміржол ХХ ғасырдың 60-жылдарына дейін болды, содан кейін бөлшектелінді.
Арабат белінің бойымен нақты Ресей-Украина шекарасы өткізілгеннен кейін бұл жерде өткізу бекеті орнатылмаған. Ресей ФҚҚ-ның 2014 жылғы 26 қарашадағы № 659 бұйрығымен Арабат ауылының солтүстік шекарасынан Херсон облысы шекарасына дейінгі аумақта ресейлік шекаралық аймақ белгіленді.
2022 жылдың ақпанында Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде белді Жіңішкемен байланыстыратын жол көпірін бұзып тастады. Жарылыс салдарынан Украина Әскери-теңіз күштерінің матросы Виталий Скакун қаза тапты. Кейіннен оған қайтыс болғаннан кейін «Украина Батыры» атағы берілді.
Мәнісі
Арабат белінің жасы геологиялық стандарттар бойынша нәресте болып табылады. Географиялық карталарда алғаш рет 1650 жылы ғана пайда болды.
Ғалымдар Сываш пен Азов теңізі деңгейінің төмендеуі олардың арасындағы тар және ұзын тосқауылдың бір мезгілде пайда болуымен 1100-1200 жылдары болғанын анықтады. Дәл осы уақытта булану арқылы тұз өндіру бойынша алып «фабрика» жұмыс істей бастады. 112 шақырымға созылған бел Азов теңізінің суын жауып, солтүстік бөлігінде оларға шағын Жіңішке бұғазын қалдырды. Нәтижесінде, Сывашта табиғи буланудың әсерінен су солтүстіктен оңтүстікке қарай бел бойымен қозғалғанда, тұз концентрациясы шамамен 16 есе артады.
Жыл сайын азов суымен бірге Сывашқа 12 миллион тонна тұздар — бром, натрий, магний және басқа да бағалы минералдардың қосылыстары түседі.
Арабат белінде минералды сулар табылды. Украина ғылыми-зерттеу институтының курортология және физиотерапия қорытындысы бойынша бұл сулардың минералдануы және химиялық құрамы жағынан бальнеологиялық құндылығы бар. Сондай-ақ, бұл сулардың термиялы, +40 °C бастап (Геническая Гиркадағы көзі) 70 °C (Стрелковоедегі қайнар көзі) дейінгі температурасы бар ұңғымалардан беріледі. Олар қазірдің өзінде Геническая Гиркада орналасқан «Ыстық бұлақ» ресми сулы шипажай базасында тірек-қимыл аппаратының, перифериялық жүйке жүйесінің және т.б. ауруларын емдеу үшін қолданылады.
Арабат белі емдік термалды сулардан басқа емдік балшықтың сарқылмас қорына бай. Олардың үлкен саны Сальково, Зябловское, Жіңішке көлдерінде және Жіңішке турбазасының жанында орналасқан Крученое гирло бұғазында табылды. Тағы бір күшті емдік фактор - бұл белдің барлық жерінде орналасқан көлдер мен шығанақтардың рапа (тұз ерітіндісі) болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Қырым белдері
Дәстем Қарабасұлы
Дәстем Қарабасұлы (1677, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Гүлтөбе қонысы - 1752, Ресей, Қорған облысы, Петухово ауданы, Өзентал қыстауы) - ақын, күйші, Толыбай сыншының немересі, Қарабас батырдың үшінші ұлы.
Ауыл молдасынан сауат ашқан. Дәстем өлең-жыр шығарып, ән салу, сыбызғы, домбыра тарту өнерін медреседе жүргенде тастамай, жетілдіре берген. Ел арасында сыбызғымен күй тартып, домбырамен ән шырқап, өлең-жырлар шығарып, сал-серілік құрғандықтан, ақын Дәстем, әнші Дәстем, сал Дәстем, сері Дәстем, жыршы Дәстем атанады.
Дәстем 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың 1-жартысындағы қазақ-қалмақ соғысына қатысқан.
"Хан - сұлтандар", "Бозқозыұлы Бөкенбай", "Дәстемнама" тарихи дастандар, "Гүлжаһан", "Майдан", "Ақбоз ат" деген әндер, "Шайқас", "Жекпе-жек", "Ақиық", "Шыжым", т.б. күйлер шығарған.
Дереккөздер
Санат:1677 жылы туғандар Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар Санат:1752 жылы қайтыс болғандар Санат:Петухово ауданында қайтыс болғандар Санат:Қазақ ақындары Санат:Күйшілер Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Сент-Фуа-ла-Лонг
Сент-Фуа-ла-Лонг (Sainte-Foy-la-Longue) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Лангон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,37 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 134 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,3 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Сент-Круа (Дордонь)
Коммунаның INSEE коды — 24393, пошта индексі — 24440.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 87 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6,76 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Кіші жүздің Ресейге қосылуы
Кіші жүздің Ресейге қосылуының алғышарттары мен себептері
Жоңғариямен ұзаққа созылған аса ауыр соғыста қазақ жасақтары тамаша жеңіске жеткенімен ол табыс баянды бола қоймады. Қазақ хандары мен сұлтандарының тақ таласына байланысты алауыздығы салдарынан бұл күреске Ресей империясы да тартылды.
Ресей қалайда Қазақстанды өзіне қосып алуды көксеп, қолайлы кезеңді күтумен болды. Әбілқайыр қазақ хандығында жеке өз билігін нығайту жолдарын жатпай-тұрмай тынымсыз іздестіре бастады. Кіші жүздің ханы Ресей мемлекетінің қолдауына сүйенуге бел буды. Бұл ретте оның жеке басының қадір-қасиеті де шешуші рөл атқарды.
Әбілқайыр Жоңғариямен соғыс қызу жүріп жатқан 1726 жылдың өзінде-ақ Ресейге елші жіберіп, оның қол астына өту туралы өтініш білдіру арқылы әрекет жасап көрген болатын. Бұл өтінішті елші Қойбағар жеткізген еді. Алайда ханның өтініші ол жылы жауапсыз қалдырылды.
1730 жылы Кіші жүздің билері ханға Ресеймен әскери одақ жасасуды ұсынды. Алайда Әбілқайыр өз уәдесінде тұрмай, Ресеймен келіссөз мүлде басқаша сипат алды. Ресейдің өкімет билігімен неғұрлым жақын бола түсу мақсатымен 1730 жылғы қыркүйек айында Әбілкайырдың батыр Сейітқұл Қойдағұлұлы мен би Құтлымбет Қоштайұлы бастаған елшілігі Кіші жүзді Ресейдің қарамағына алу туралы императрица Анна Иоанновнаның атына жазылған өтінішті табыс ету үшін Санкт-Петербургке келді.
Бұл жолы Әбілқайырдың елшілігіне зор құрмет көрсетіліп, ол үлкен ықыласпен қарсы алынды. Ресей үшін Кіші жүзді империяның құрамына қосып алудың ең қолайлы сәті туды. Бұған дейін Ресейдің құрамына Еділ қалмақтары, Кабардин князьдігі косылған болатын.
1731 жылы императрица Анна Иоанновна Кіші жүздің қазақтарын Ресейдің қол астына алу туралы грамотаға (ресми құжатқа) қол қойды. Бұл грамотаға қол қою кезінде бірқатар шарттар қойылатыны ескерілді. қайтаруы, ал қалмақтармен және башқұрттармен тату-тәтті бейбіт жағдайда өмір сүруі тиіс болды.
Алайда содан көп кейінгі оқиғалар ол шарттардың бірде-біреуін екі жақтың да орындамағанын көрсетті. Екі жақ та өздерінің пайдаларын көздеумен болды. Империяның қол астына қараудың жалған сипаттары ғана орын алды.
А. Тевкелев бастаған елшіліктің Кіші жүзде болуы
Қазақтардан ант алу үшін патша үкіметі Әбілқайырға 1731 жылғы 30 сәуірде Санкт-Петербургтен А.И. Тевкелев бастаған елшілікті жіберді. Оған Кіші жүздің билеушілерін Ресейдің қол астына қалай өткізуі керектігі жөнінде жан-жақты нұсқау берілді. Кіші жүздің ат төбеліндей билеуші тобын қалағанынша дүние-мүлік беріп, тікелей сатып алу жағын да қарастырып көруді тапсырды.
Ол үшін 1 миллион орыс рубліне дейін жұмсауға рұқсат етілді. Әбілқайырға императрица Анна Иоанновнамың атынан қымбат бағалы сыйлықтар — болат қылыш, бұлғын ішік, екі түлкі тымақ, шұға маталар мен басқа да сыйлықтар беру көзделді.
Бірақ оларды Құран ұстап ант берілгеннен және құжатқа кол қойылғаннан кейін ғана тапсыру қарастырылды. Дипломатиялық тапсырмамен келгендердің құрамында башқұрттың ықпалды старшины әрі батыры Таймас Шайымов тa болды.
Бұл дипломатиялық тапсырмамен келген елшілік, сонымен қатар барлау мәліметтерін де жинауға — жер бедерін суреттеуге, қазақтардың тілі, әдет-ғұрпы және салт-дәстүрлері туралы мәліметтер жинақтауға тиіс болды. Елшілік сондай-ақ қазақтардың империя қол астына өтуі қабыл алынған кездегі көңіл күйінің қандай болғанын да білуі тиіс еді. Тевклевке қазақтардың ең жақын көрші халықтары туралы да деректер жинау тапсырылды.
Қазақ хандығын Ресейге қосып алуға деген ерекше мүдделіліктің болғаны Ресей императоры I Петрдің мына бір сөздерінен айқын аңғарылады. Ол былай деп жазған еді: Бір миллион сомга дейін қыруар көп шығын жұмсайтын болсақ та, оны тек бір жапырақ қағаз арқылы Ресей империясының құрамында ұстау керек, өйткені ол, қырғыз-қазақ ордасы... бүкіл Азия елдерінің қақпасын ашатын кілт.
Әбілқайыр ханға қарсы оппозицияның қалыптасуы
Кіші жүздегі қазақ ақсүйектерінің едәуір бөлігі Ресейдің қол астына өтуге үзілді-кесілді қарсы болды. Олардың Ресейдің қол астына өту туралы сөзді естігілері де келген жоқ. Жергілікті жерде айқындалғанындай, Ресейдің қол астына өту туралы шешім Әбілқайыр ханның жеке өзінің бастамасы бойынша қабылданған болып шықты.
Оппозициялық көңіл күйдегі көптеген қазақ билеушілері Ресеймен екі арадағы келіссөздерді болдырмай, ашықтан-ашық үзіп тастауға тырысып бақты. Ресей елшілерін өлтіріп жіберуге әрекет жасағандар да болды. Сондықтан да дипломатиялық тапсырмамен келген елшілерді қорғау ісі Әбілкайырдың өз ұлы Нұралы сұлтанға сеніп тапсырылды.
Қазақ билеушілері негізінен алғанда сенімді де тиімді одақтас іздеп табу мүддесін басшылыққа алды, ол одақтастар олардың бостандығына озбырлық жасап, қол сұқпайтын болуы керек деп үміттенді.
Әбілқайыр ханның және оның теңірегіндегілердің Ресейдің қол астына өтуді кабылдауы
Өзің Ресей империясының сенімді өкілі екендігін алға тартып, дүние-мүлікке қызықтыру арқылы пара беру, уәделі келісімге көндіру, кей-кейде ашықтан-ашық қоқан-лоқы жасап қорқыту арқылы А. Тевкелев келіссөздерді ақыры өз пайдасына шешті. Ресей елшісі Әбілқайырдың төңірегіндегілерді Ресейдін қол астына өтуге көндірді.
1731 жылдың 10 қазан күні Әбілқайыр хан, сұлтандар және 13 рудан тұратын ірі билер мен батырлардың шағын тобы Ресей империясының қол астына өту туралы ант қабылдады. Бұл оқиға Ырғыз және Тобыл өзендерінің арасындағы Майтөбе деген шатқалда өтті.
Ант қабылдауға барлығы 29 қазақ старшыны қатысты. Ол ең алды- мен «хан партиясы» деп аталатын топтың мүшелері болатын. Бірінші болып Әбілқайыр хан, одан соң старшина Бөкенбай, Есет Көкіұлы батыр, Құдайменді мырза ант қабылдады. Қазақ ақсүйектерінің едәуір тобы келіссөздер жүріп жатқан кезде дипломатиялық тапсырмамен келгендерге дүниеге қызығып, ашықтан-ашық сатылып кетті.
Ресейдің дипломатиялық тапсырмамен келген елшілері Қазақстан аумағында бір жылдан астам уақыт бойы болды. Ол қазақ қоғамын егжей-тегжейлі жан-жақты зерттеді, қаншалықты мол мүмкіндіктер бар екенін байқап қарады. Тевкелев Кіші жүзде атқарған сәтті дипломатиялық қызметі үшін әуелі полковник, одан сәл кейінірек орыс армиясының генералы әскери шенін алды.
Ақырында оның ұрпақтары Орынбор өлкесіндегі ірі-ірі мұсылман помещиктеріне айналды, олардың мың-мыңдаған басыбайлы шаруалары болды. Ал башқұрт старшинасы Таймас Шайымовқа тархан атағы берілді.
Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан Ресейдің қол астына өтуді қабылдағаннан кейін Кіші жүз қазақтарының арасындағы беделі мен ықпалынан айырыла бастады. Бұл ретте Орта Азия хандықтарының билеушілері келеңсіз рөл атқарды. Өйткені олар бұл аймақта ислам дінінің ықпалы елеулі түрде әлсірейтін болды деп түсінді.
Ал Әбілқайыр Ресей мемлекетінің қол астына өтуден алған мәртебесіне көңілі толмай, Ресей аумағына шабуыл жасай бастады. Сондықтан да патша үкіметі кейінірек оны тағы да екі рет ант қабылдауға мәжбүр етті.
Бірақ хан Ресей аумағына шабуыл жасауын тоқтатқан жоқ. Оның Ресей қол астына өтуден күткен үміті ақталмады. Сондықтан да ол өз ғұмырының соңғы күніне дейін патша әкімшілігіне бағынбауға тырысты. Оның үстіне, қазақтардың қалмақтармен, башқұрттармен және Орал казактарымен шекара аймағындағы шиеленісті қақтығыстары тоқтатылмады. Әбілқайырдың патша үкіметіне қарсы белсенді іс-әрекеттері ол 1748 жылы өзінің саяси қарсыластарының қолынан қаза тапқаннан кейін ғана тоқтады.
Ресейдің қол астына өткен Кіші жүз қазақтарына патша үкіметі тарапынан ешқандай нақты әскери көмек көрсетілмеді. Әскери гарнизондарының аздығы және қару-жарақтарының нашар болуы салдарынан Ертіс бойындағы бекіністер де қазақтарды жоңғар қалмақтарынан қорғай алмады. Сондықтан да жоңғарлардың билеушісі Галдан-Церен 1741 жылы Қазақстан аумағына жаңадан жойқын жорық жасады.
Патша үкіметінің Қазақстандағы жағдайының одан әрі нығаюы
Әбілқайыр Ресейдің қол астына өткеннен кейін тап сондай әрекетке қазақтардың басқа да бірқатар билеушілері бара бастады. Бейне бір тізбекті реакция сияқты құбылыс пайда болды. Оның үстіне, Ресейдің қол астына өту бәлендей міндеттер жүктей қоймайтын еді.
Патша үкіметі қазақтардың билеушілеріне ірі-ірі сыйлықтар берді. Әрбір шекаралық бекініске қазақтардың ақсүйектеріне «қолдау көрсету үшін» едәуір мөлшерде ақшалай қаражат бөлінді. Орта жүздің және Орта Азияның басқа да халықтары хандарының Ресейдің қол астына өтуіне Әбілқайырдың тигізген ықпалы мен атқарған рөлі күшті болды.
Ол ара ағайындық қызмет атқарды, ал патша үкіметі түрлі сыйлықтар жасауға, ақшалай және азық-түлік жағынан көмек көрсетуге сараңдық жасамады. Қазақтар шекаралық шептерде айырбас түріндегі сауда жасауға мүдделі болды. Ресейдің қол астына өту олардың қысқы уақытта шекара шебінің ішкі жағына өтіп, уақытша түрақтауына мүмкіндік беретін еді. Ресей өзінің қол астына өткен хандықтардың ешқайсысының ішкі істеріне де, сыртқы істеріне де қол сұғып араласпады.
Сондықтан да 1731 жылдың соңына қарай Орта жүздің ханы Сәмеке Ресейдің қол астына өтті және оған адал болуға ант қабылдады. 1733 жылы Ұлы жүз тарапынан да Ресейдің құрамына кіруді сұраған алғашқы әрекет жасалды. Алайда Ұлы жүздің Ресей аумағынан алыс жатуы себепті 30-жылдары ол Ресейдің құрамына ене алған жоқ.
1740 жылы Орынборда Әбілқайырдың ара ағайындық етуімен Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен сұлтан Абылай Ресейдің қол астына өтті. Атап айтатын бір нәрсе - Ресейдің қол астына негізінен шекара шебіне таяу тұратын қазақтар өтті.
1731 жылы патша үкіметі Әбілқайырдың көмегімен Хиуа хандығын Ресейдің қол астына өткізуге әрекет жасап бақты. Бірақ Хиуа хандығы ол ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартты. 1742 жылы Әбілқайырдың белсенді ара ағайындық көмегімен Орынбор қаласында Ресейдің қол астына 30 мың қарақалпақтар да өтті.
Орынбор («Қырғыз-қайсақ») экспедициясының қызметі
Кіші жүз қазақтарының шекара аймағындағы жерінде патша үкіметінің жағдайын нығайтып, бекіте түсу үшін 1734 жылы Қырғыз-қайсақ экспедициясы құрылды. Оны I Петрдің сыбайлас жақын серіктерінің бірі И.К. Кириллов басқарды. Ал оның көмекшісі қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен заңдарын жақсы білетін тілмаш А. Тевкелев болды. Кейінірек қырғыз-қайсақ экспедициясы Орынбор экспедициясы деп аталды. Оның құрамындағы 2700 адамның 2500-і әскери қызметшілер еді. Экспедицияға үкіметтің берген тапсырмасы Кіші жүздің жағдайын жан-жақты зерттеу болды. Атап айтқанда, олар табиғи ресурстарды зерттеумен, жер бетінің картасын түсірумен айналысты.
Гардизи, Әбу Саид Әбіл-әл-Хайя ибн Заххақ
Гардизи, Абу Саид Абл-әл-Хайя ибн Заххак-парсы тарихшысы. 11 ғасырда өмір сүрген. Оның ныспысына қарағанда, ол Кабулдың оңтүстігінде осы заманға дейін сақталған Гардез қаласынан шыққан деп айтылады. Кейбір ғалымдардың жобалауынша, ол атақты әл-Бирунидің шәкірті болған. Оның қаламына «Зайн-әл-ахбар» атты еңбек туған. Бұл шығармада ертедегі Иран шахтарының,Үндістанның тарихы баяндалған. Қазақстан тарихы үшін «Зайн-әл-ахбардың» түркі тайпалары туралы жазылған тарауы өте құнды.
Кіші жүздің Ресейге қосылуы
Орынбор («Қырғыз-қайсақ») экспедициясының қызметі
1735 жылы Әбілқайыр ханның өтініші бойынша Орынбор қаласының негізі қаланды. Қазақ ханы дала төсінде әлдебір бүліншілік оқиғалары бола қалса, сол бекініс-қамалда бой тасалауды көздеген болатын. Қамал Ор өзенінің Жайыққа қүяр жерінде салынды.
Гардизи, Әбу Саид Әбіл-әл-Хайя ибн Заххақ
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Кіші жүздің Ресейге қосылуы
Орынбор («Қырғыз-қайсақ») экспедициясының қызметі
Кейін ол Ор бекінісі деп аталды. Орынбор бекінісі Ресей аумағының ішкі жағына ауыстырылды. Орынбор Батыс Қазақстан аумағын отарлаудың стратегиялық орталықтарының біріне айналды. Ол Ресейдің еуропалық бөлігі мен қазақ даласынын, Орта Азияның аралығындағы ірі сауда орталығы қызметін де атқарды.
Кириллов қайтыс болғаннан кейін Орынбор экспедициясының бастығы болып В.И. Татищев тағайындалды. Әбілқайыр ханның
Патша үкіметінің Орал шекаралық шебін нығайтуы және жер дауының шиеленісуі
Қазақтарды өзінің қол астына алғаннан кейін патша үкіметі бекіністер салуға қызу кірісті. Оның бұл әрекеті шекара аймағындағы жер дауын бірден өршітіп жіберді.
Мұндай қатаң шектеулер мен тыйым салулар содан кейінгі жылдарда да жалғаса берді. Мұның бәрі де көшпелі қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын нашарлата түсгі. Сөйтіп қазақтар салынып жатқан шекара шебіне дүркін-дүркін шабуыл жасауды жиілетті. Мал шаруашылығымен айналысатын қазақтар дағдарысты қиын жағдайда калды, көшпелілердің кедейленіп, қайыршылану үрдісі басталды.
Кіші жүз қазақтарының Ресейдің қол астына өтуінің салдарлары
Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының бір бөлігінің Ресейдің қол астына өтуінің, негізінен алғанда, ұзаққа созылған келеңсіз салдарлары болды. Қазақ халқы бірте-бірте өз тәуелсіздігінен айырыла бастады. Патша үкіметі хандар мен сұлтандарды уақыт өткен сайын өзінің бір айтқанды екі етпейтін тәртіпті шенеуніктерге айналдырып алды.
Патша үкіметі жалпықазақтық хандықтың болуын танудан саналы түрде қасақана бас тарту арқылы Қазақ мемлекетінің аумақтық тұтастығын бұзып, бірлігін ыдырата бастады. Іс жүзінде қазақтардың билеушілерімен ешқандай келісіп алмай-ақ, қазақ-орыс шекарасының бүкіл өн бойына әскери бекіністер, қамалдар, далалық шағын бекіністер салуды үсті-үстіне үдете берді.
Жайылымдық жерлердің тарыла түсуі мал өсірумен айналысатын көшпелі және жартылай көшпелі қазақтардың шаруашылық негізін елеулі түрде шайқалтты. Жұт болған жылдары қазақтардың мал басын аман сақтап қалуы үшін шекара шебіндегі аймақтарға көшіп баруына рұқсат етілмеді.
Қазақстанның Ресейдің ықпалына енуі кейінгі жылдары қазақтардың Орта Азия мемлекеттерімен қарым-қатынасының едәуір нашарлап кетуіне әкеп соқтырды. Хиуа мен Бұхардың әскерлері Оңтүстік Қазақстанның қазақтарына оқтын-оқтын жорық жасап тұрды, алым-салық төлетті. Сонымен қатар Ресей мен Қазақстанның екі арасындағы сауда қатынастарының күшейе түсуі едәуір оңды сипат алды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Фрувиль
Фрувиль (Frouville) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Валь-д'Уаз департаментінде орналасқан. Понтуаз округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,60 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 95258, пошта индексі — 95690.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Валь-д'Уаз департаментінің коммуналары
Бэлтон (Миссури)
Бэлтон (Belton) — Миссури штатының Касс округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 34.8 км². FIPS коды — 29-04384.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 24802 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Касс округы (Миссури)
Геодезиялық тірек торабы
Геодезиялық тірек торабы - жер бетінде бекітілген, пландық (х, у) және биіктік (Н) координаталары анықталғап нүктелер жиынтығы.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Сент-Ебер
Сент-Ебер (Saint-Aybert) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Валансьенн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,19 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59530, пошта индексі — 59163.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 359 адамды құрады. Халық тығыздығы — 85,68 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Ла-Гасии
Ла-Гасии (La Gacilly) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Ванн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,48 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 56061, пошта индексі — 56200.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2245 адамды құрады. Халық тығыздығы — 136,23 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Тенденция
Тенденция (латын. tendere-бағыттаймын, ұмтыламын) деген қаламгерге тән құштарлық, оның қоғамдық көзқарасының тұғыры, өнер туындыларында көрініс табатын суреткердің әлеуметтік, саяси, идеологиялық адамгершілік ұмтылысы, автордың өзі бейнелеп отырған, өмір шындығына деген идеялық-эмоциялық қарым-қатынасы, маңызды мәселелерді ой елегінен өткізіп бағамдауы.
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология Санат:Әлеуметтану
Б. з. д. 827 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 827 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 827 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Белбасы
Белбасы - өлгеннің рухын құрметтеп, басына күмбез тұрғызу рәсімі. Белбасы кезінде ел жақсылары, ақсақалдары жиналып, ас беру жайын ақылдасып, уақыт белгілеп, сауын айтады. Кейін кішігірім ас беріліп, ат шаптырылған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Эдгар Кодд
Биографиясы
Эдгар Кодд Портланд аралы, Англияда туған.
Еңбектері
Эдгар Кодд 1965 жылы анн Арбор Мичиган университетінде PhD ғылым докторы атағын алды.
Арғы оқылымдар
Санат:Оксфорд университеті түлектері Санат:Британия ғалымдары
Қойбұқа
Қойбұқа  — бұқа тәріздес аң, оны ірі етіп көрсететін қалың да ұзын жүндері. Оның бойы понимен бірдей. Ол осы континеттің полярлы аймақтарында және Греландия аралдарында тіршілік етеді. Қыста олардың 12-25-і жиылып,табын болып жүреді де,ашық алаңқай жерлерде жайылады. Ол жерлерде жел қалың қарды ұшырып әкетеді де,азық етер шөптерді ашады.Олар:қына,қырықбуын және т.б. Жаз айында қобұқалар 4-7-ден топтанып тундрада,өзенді алқаптарда жайылады. Көктемде ұрғашылары бір бұзаудан табады. Бұзаулаған қойбұқа бірнеше күннен кейін қайта табынға қосылады.Ол бұзауын бір жыл емізеді. Жаудан қауіп төнсе,қойбұқалар бұзауларын ортаға алып қоршай тұрады да,мүйіздерін тосып қарсы тұра қалады. Олардың сесті түрлерінен-ақ жыртқыштар жылыстап кетуге мәжбүр болады.
Дереккөздер
Санат:Жануарлар Санат:Гренландия
Метида (мифология)
нобай| Мети́да, Метис (грек Μῆτις — «ой, білгірлік») — жебеуші әйел, дананың бейнесі. Океан мен Тефиданың қызы, Зевстың бірінші әйелі.
Біраз уақыттан кейін Зевстің басынан даналық пен жеңімпаз қуаттың иесі Афина дүниеге келеді. Осылайша Зевс даналықтың жалғыз кені болып қалады, ал Афина болса Зевстің ойының жалғасы, оның шешімдерін жүзеге асырушыға айналады.
Тағы қараңыз
Санат:Ежелгі грек құдайлары
Жәмет
Жәмет – Құмжарған құмының солтүстігінде 35 км жердегі тау.
Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 320 м. Беткейі көлбеулеу келген. Көлденеңтемір және Жем өзендерінің аңғарында жатыр. Маңында Алданай-Аққұдық құдығы бар.
Өсімдігі
Тау етегінде жусан, айрауық, тал, терек, еркекшөп өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Мұғалжар ауданы таулары