cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әлеуметтік қорғау. Зейнетақы
Әлеуметтік қорғау және оның түрлері
Жұмыс беруші осы айтылған міндеттерді орындаудан жалтарған жағдайда мүгедектердің немесе олардьщ мүддесін қорғайтын әлеуметтік камсыздандыру органдарының талаптары бойынша сот алдында жауап беретін болады. Қолданылып жүрген заңға сәйкес мүгедектердің жұмыска орналасуға қақысы бар. Мемлекет күйі төмен азаматтарды әлеуметтік қорғау жөнінде де шаралар қолданып отырады. Адам басына шаққандағы орташа табысы кедейлік шегінен аспайтын Қазақстан Республикасы азаматтарының, оралмандардың, босқындар мәртебесі бар адамдардың, шетелдіктердің, Қазақстан Республикасында тұруға құқығы бар және тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдардың атаулы әлеуметтік көмек алуға қақысы бар. Еңбекпен қамту мәселелелері бойынша әкілетті органдарда тіркелмеген жұмыссыздарға атаулы әлеуметтік көмек тағайындалмайды. Дәлелді себептерсіз ұсынылған жұмыстан немесе жұмысқа орналасудан бас тартқан, қоғамдық жұмыстарға, оқуға және қайта оқуға қатысудан өздігінен бас тартқан жұмыссыздар алты ай бойы атаулы әлеуметтік көмек алу құқығынан айырылады.
Зейнетақымен қамтамасыз етудің құқықтық және әлеуметтік негіздері Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы" Заңы арқылы реттеліп отырады. Қазақстан Республикасының аумағында тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың, заңда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, республика азаматтарымен бірдей зейнетақымен қамтамасыз етілуіне құқығы бар.
Халықты зейнетақымен қамтамасыз етудің ортақ және жеке жүйелері
Бүгінде Қазақстанда зейнетақымен қамтамасыз етудің үш дәрежелі жүйесі қалыптаскан:
2005 жылы Қазақстанның барлық азаматтарына үш мың теңге мөлшерінде мемлекеттік негіздегі зейнетақы енгізілді. Бұдан әрі негізгі зейнетақы төлеу мөлшері республикалық бюджет туралы заңда қарастырылатын болады. Келешекте негізгі зейнетақы дәрежесін күнелту минимумы дәрежесіне жақындату жоспарлануда. Зейнетақымен қамтамасыз етудің ортақ жуйесі — көсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің ерікті ақша аудару есебінен зейнетақы төлеу дегенді білдіреді. Жеке жинақталган жүйе — нақты зейнетақы қорындағы өзінің жеке есебіне табыстарын аудару арқылы әрбір азаматтың зейнетақы сомаларын қалыптастыруы.
Зейнетақы қорлары
Міндетті және ерікті зейнетақылық жарналар болады. Міндетті зейнетақылық жарналарды төлеуді (жинақтаушы зейнетақы корларға) жеке және заңды тұлғалар, сондай-ақ заңды тұлға құрмастан кәсіпкерлікпен және өзге де қызметтермен айналысатьш жеке тұлғалар жүзеге асырады. Ерікті зейнетақылық жарналарды жеке және заңды тұлғалар зейнетақылық шарттарға сәйкес мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларына төлейді. Қазақстанда 1997 жылдан бастап жинақталу зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесі жұмыс істейді. Бүгінде зейнетақымен қызмет көрсететін әр түрлі фондалар бар.
Реформа мезетінен қазіргі уақытқа дейінгі жинақтаушы зейнетақы жүйесінің принциптері болып:
Артур-Ногейра
Тарихы
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Әлеуметтік қорғау. Зейнетақы
Зейнетақы қорлары
Мемлекет мемлекеттік жинақтаушы қорда зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді. Зейнетақылық жинак каржыларының колсұғылмай сақталуын түрлі шаралар жүйесі аркылы камтамасыз етеді, атап айтканда, жинақтаушы зейнетақы корларының зейнетақы жарна- ларын түсіру және зейнетақылық төлемдер төлеу жөніндегі қызметін лицензиялау жолымен жүзеге асырады; жинақтаушы зейнетақы корларының жылдық каржылық есептерін міндетті түрде аудиторлық тексеруден өткізу аркылы жасайды, жинақталған зейнетақылық каржыларды алушының таңдауы бойынша толық көлемінде немесе ішінара сақтандыру жолымен де және тағы басқалай төсілдермен жасайды. Салымшылардың зейнеткерлік шарттар жасасу үшін жинақтаушы зейнетақы қорын дербес таңдап алуға, зейнетақылық қаржы жинактарының жағдайы туралы акпараттар алуға құқығы бар.
Сонымен, әлеуметтік қамсыздандыру дегеніміз — қартайған және еңбекке қабілетсіз азаматтарды, сондай-ақ балалы отбасыларды қамтамасыз ету және оларға қызмет көрсету жүйесі. Мемлекет тұрмысы нашар азаматтарды әлеуметтік қорғау жөнінде де шаралар ұолданады. Адамның әлеуметтік құқығы дегеніміз — адамдардың белгілі бір жағдайларда мемлекеттен материалдық игіліктер алуына мүмкіндіктер беретін олардың конституциялық құқықтарының жиынтығы. Зейнетақы дегеніміз — азаматтарға заңда белгіленген жағдайларда мемлекет немесе өзге де субъектілер тарапынан өмір бойы үздіксіз беріліп отыратын ақшалай төлем.
Дереккөздер
Санат:Құқықтану
Сассуоло
Сассуоло  (Sassuolo) — Италиядағы қала, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Модена провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 41 641 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 1076 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 38,69 км² шамасында. Пошта индексі — 41049.
Елді мекеннің қамқоршысы — Георгий Победоносец. Жыл сайынғы мерекесі — 23 сәуір.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Велишка
Велишка — Ресейдегі өзен. Мәскеу облысы, Тула облысы, Рязань облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Осётр өзенінің оң жағалауынан 92 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Кашира қаласынан Мәскеу өзенін қоспағанда Коломна қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Монтефальконе-нель-Саннио
Монтефальконе-нель-Саннио (Montefalcone nel Sannio) — Италиядағы коммуна, Молизе әкімшілік аймағына қарасты Кампобассо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1865 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 58 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 32 км² шамасында. Пошта индексі — 86033.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant'Antonio di Padova.
Кіші Логайка
Кіші Логайка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кеть өзенінің оң жағалауынан 918 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кеть. Өзен саласы — Чулымнан Кетке дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Красный Октябрь (Чишмин ауданы)
Красный Октябрь — Башқұртстанның Чишмин ауданындағы ауыл, Дмитриев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 14 адамды құрады. Пошта индексі — 452157, ОКАТО коды — 80257820004.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Мусь
Мусь — Ресейдегі өзен. Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы, Киров облысы, Татарстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Кокшага өзенінің оң жағалауынан 159 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Чебоксар су торабынан Свияга және Цивиль өзендерін қоспағанда Қазан қаласына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
IC 5
IC 5 — Кит шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1145, MCG -2-1-47, NPM1G -09.0011, IRAS00148-0951.
Палаццоло-Верчеллезе
Палаццоло-Верчеллезе (Palazzolo Vercellese) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Верчелли провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1328 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 102 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 13040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Caio e Santa Faustina.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Газмұнайлы жатын
Газмұнайлы жатын Мұнайды және газды кіріктіретін, бірақ мұнайының қоры газ қорынан көбірек болып келетін қосфазалы жатын. Синонимі — "газды тақиялы мұнай жатыны".
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
IC 3933
IC 3933 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Рим-Өзен
Рим-Өзен — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Совза өзенінің оң жағалауынан 13 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Онега өзені. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Онега.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Зуферс
250px|thumb|Картада орналасуы Зуферс (Sufers) — Швейцарияның Граубюнден кантонында орналасқан коммуна. Хинтеррайн округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 126 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 34.62 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 3695, пошта индексі — 7434.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Граубюнден елді мекендері
Кастел (Габрово облысы)
Кастел (Кастел) — Болгариядағы ауыл. Габрово облысына қарасты Севлиево қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 5472. Телефон коды — 067303. ЕКАТТЕ коды — 36600.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Габрово облысының елді мекендері
Бай (халық)
Бай миньцзя (өз атауы — байцзы, байхо) — Қытайдың Дали автономиялық округінде тұратын халық. Сонымен қатар Юньнань, Сычуань, Хунань және Гуйчжоу провинцияларында тұрады. Саны 2,2 млн. адам (2005).
Тілі
Бай ұлтының өз бай тілі бар, қытай-тибет тіл семьясының тибет-бирман тармағына жатады, бірақ оның өзіндік жазба тілі жоқ, олар қытай таңбаларын пайдаланады. Ұлттық тілде білім алмайды, балалардың барлығы путунхуа тілінде оқиды. 1950 жылдары латын графикасы негізінде жазу жасалды. Үш диалектісі бар: оңтүстік, орталық және солтүстік. Бай халқының көпшілігі жергілікті ұлттар мен қытай тілінде сөйлей алады.
Таралуы
Байлар негізінен Дали аймағында (Қытайдың оңтүстік-батысындағы Юньнань провинциясы) тұрады. Сонымен қатар Дэнчуань, Эрюань, Юнлун, Цзяньчуань, Ланпин уездерін мекендейді. Байдың негізгі бөлігі Дали-Цзяньчуань аймағында қоныстанған. Бай осы провинцияның басқа уездерінде де тұрады, мысалы, Нуцзян аймағындағы Бинцзян уезінде. 1956 жылы Дали автономиялық округі құрылды. Олар ойпаттар мен тауларды мекендейді, бұл ұлттың саны шамамен 570 мың адамды құрайды. Байлардың өз атауы — байцзы, байко; шамамен 30 мың адамнан тұратын бай тобы өздерін байк деп атайды, олардың бір бөлігі Нуцзян ауданында, ішінара Ланьпин уезінің бір бөлігінде тұрады.
Қытайлар оларды бай деп атайды. Бұрынғы минъцзя атауы қазір қолданыстан шығып қалды. Көршілері оларды әртүрлі атайды.
Тарихы
нобай|оңға|200px|Бай әйелі Қытай ғалымдары арасында байдың шығу тегі туралы бірнеше көзқарастар болған. Олар тайлармен, цяндармен, қытайлармен және т.б. байланысты болды. Байлар қазіргі қоныстанған жердің тұрғындары болып есептеледі. Біздің заманымызға дейін Эрхай көлі аймағында байдың ата-бабалары саналатын тайпалар мекендеген, бұл тайпалардың шаруашылығында мал шаруашылығы маңызды рөл атқарған. Біздің заманымыздың III-ші ғасырында егіншілік бұл тайпалардың негізгі кәсібіне айналды. Шамамен сол уақытқа тайпалық одақтың құрылуы жатады. Біздің заманымыздың VII-IX ғасырларында Сиер өзені аңғарындағы халық хэман немесе михебайман деп аталды. Осы дәуірден бастап жазықта өмір сүрген ежелгі байлардың негізгі кәсібі егіншілік болды. Өндіргіш күштердің кейінгі дамуы жазықтағы бай ру-тайпалық қатынастардың ыдырауына әкелді. Көптеген қытай зерттеушілерінің пікірінше, Наньчжао мемлекеті тұсындағы бай қоғамында құл иеленушілік өмір салты белгілі бір рөл атқарған.
2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Жазғы Олимпиада ойындары 2004 (Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες 2004, Therinoí Olympiakoí Agó̱nes 2004 ), ресми атауы XXVIII Олимпиаданың ойындары, 2004 жылдың 13—29 тамыз күндері аралығында Грекияның елордасы Афина қаласында өткен жетекші халықаралық мульти-спорттық шара. Грекия Олимпиада ойындарының отаны болғандықтан, ұранның Welcome Home (Үйге қош келдің немесе үйге қош келдіңіздер) нұсқасы таңдалды. Ойындарға 201 елден келген 10,625 спортшы және 5,501 ресми өкіл қатысты. 28 спорт түрінен 301 жүлде жинағы ойнатылды. 2004 жылдың Олимпиадасына Ұлттық Олимпиада комитеттері бар барлық елдер қатысты, бұл Олимпиада ойындарының тарихындағы екінші рет болған жағдай, бұрын 1996 жылғы Олимпиада ойындарына ғана ХОК-қа мүшелік ететін елдер түгелдей қатысқан.
Бай (халық)
Тарихы
Біздің дәуірімізге дейінгі VIII ғасырда Дали ауданы ежелгі ицзу және басқа да туыстас халықтар құрған Наньчжао мемлекетінің құрамына кірді. VIII ғасырдан бастап байдың ауылшаруашылық құралдары, соның ішінде соқалары бар. Олар буйволдарды пайдаланып, соқалы егіншілікке көше бастайды. Сол кезден бастап бай қоғамында феодалдық құрылымның қалыптасуы басталады. 902 жылы Наньчжао құлап, 937 жылы бай халқы Дали мемлекетіне біріктірілді, оның өмір сүруі егіншіліктің, қолөнердің, сауданың және қалалардың одан әрі өсуімен ерекшеленді. Далидегі феодалдық қатынастар одан әрі дамыды, бірақ құлдық әлі де берік ұстанымдарды сақтап қалды.
2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Қазақстан нәтижесі
Афины рингінде қазақ боксшысы жамбылдық Бақтияр Артаев өз салмақ дәрежесінде (69 кг) чемпион атануымен қатар, олимпиялық турнирдің ең үздік былғары қолғап шеберіне тағайындалған бас жүлдені жеңіп алды. Еркін күрестің шебері Генадий Лалиевтің күміс медалі төбемізді көкке жеткізбегенімен мерейімізді біраз биікке көтеріп тастады. 60 килограмдық салмақ дәрежесінде рингке көтерілген қарағандылық Серік Елеуов. Серік бұл жолы республиканың құрама командасына қола медаль әкелді. Грек-рим күресінен Георгий Цурцумия финалдық белдесуде ресейлік Бароевтан ұтылды. Ал Әлемнің екі дүркін чемпионы Мкхитар Манүкян жартылай финалда түрік Ероғылға 4:0 есебімен тізе бүгіп қола медаль алды. 77 килограмга дейінгі салмақ дәрежесіндегі өте күшті ауыр атлет, штанганы екі қолмен жүлқи көтерудегі Әлемнің рекордшысы (оның 173 киллограмға тең әлемдік рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ) үштөбелік Сергей Филимонов құрама команда жаттықтырушыларының тәжірибесіздігінен күміс медаль алып қалды.
Бай (халық)
Тарихы
Дали мемлекеті 1253 жылы құлдырап, Құбылай жеңілді. Қытайды билеген Юань әулеті кезінде Дали аймағында аудан құрылды. Одан кейінгі кезеңдерде Қытайдың құрамына енген Дали аймағы батыстағы Юньнань провинциясының саяси, экономикалық және мәдени орталығына айналды. XIII ғасырдан кейін алқаптарда өмір сүрген бай қоғамының феодализациясы аяқталды. Сол кезде байлар бір жағынан ірі жер иелері-феодалдар, екінші жағынан — қауымдық шаруалар болды. Қалаларда кәсіби қолөнершілер мен саудагерлер өмір сүрді, сауда дүкендері пайда болды, шағын қолөнер кәсіпорындары ашылды, кеніштер дами бастады. Сягуань қаласы маңызды сауда орталығына айналды. Бұл аудандардың дамуына байлардың басқа халықтармен тығыз байланысы ықпал етті. XIV-XVI ғасырларда қытайлардың Юньнаньға қоныс аударуы қарқынды болды, бұл осы аудандардағы қытайлардың ықпалын одан әрі күшейтті.
2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Қазақстан нәтижесі
Жалпы есепте 1 алтын, төрт күміс, үші қола алып, 40-шы орын алды.
Бай (халық)
Тарихы
ХХ ғасырдың басынан бастап бай қоғамында капиталистік құрылымның нышандары пайда болады. Кейбір бай иелері өз капиталын саудаға және жергілікті өнеркәсіпке сала бастайды. Кедей шаруалар арасынан осы шағын кәсіпорындарда жалдамалы жұмыс істейтін пролетарийлер қабаты шыға бастады. Бірақ капиталистік қатынастардың қалыптасу процесі байлар арасында жеткілікті түрде дамымай, ҚХР құрылған кезде бай қоғамы негізінен феодалдық болып қала берді. Сонымен бірге таулы аймақтарда алғашқы қауымдық қатынастардың күшті қалдықтары 20 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Гоминьдан үстемдігі кезінде бай шаруалары екі жақты езгіге ұшырады – олардың феодалдары мен қытай шенеуніктері. Сондықтан 1949 жылдың басында-ақ бай басқа ұлт өкілдерімен бірге Юньнанның солтүстік-батысында революциялық бекіністер құрып, Чан Кай-чекистерге қарсы ашық соғыс бастады. Қытай халық–азаттық армиясы (ҚХАА) Далидің оңтүстігін азат еткенде, байлар көрші халықтармен бірге қарулы көтеріліске шығып, ҚХАА бөлімшелерінің көмегімен азаттыққа қол жеткізді.
2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Медальдар
Н
Бай (халық)
Тарихы
1956 жылы қарашада Юньнаньда Дали-бай автономиялық округі құрылды.
Кәсібі
нобай|оңға|200px|Балық аулау Негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы. Ол айқын аймақтық сипатқа ие: белгілі бір дақылдарды өсіру теңіз деңгейінен ауданның биіктігімен анықталады. Алқаптағы шаруалар негізінен су басқан алқаптарда күріш өсіреді. Басқа дақылдардан таро, қант қамысы, шай, кендір өсіріледі, жібек құрты да өсіріледі. Шаруалар әртүрлі көкөністерді (пияз, сарымсақ) өсіреді, жеміс ағаштарын (шабдалы, қара өрік) отырғызады. Тауда тұратын бай халқы тауда күріш, бидай, сұлы, арпа, қарақұмық егеді. Олар жырту жұмыстарына жеңіл соқа пайдаланады. Байлар егіншілікпен қатар, мал шаруашылығымен де айналысады, әсіресе таулы аймақтарда жиі кездеседі. Буйволдар (биік тауларда оларды зебу типті өркешті бұқалар ауыстырады), жылқылар, қойлар, ешкілер, шошқалар, сондай-ақ құстар (алқаптарда) өсіріледі. Ерхай көлінің жағасын мекендеген байлар балық аулаумен де айналысады.
Бай халқы қолөнерінің бұрыннан келе жатқан дәстүрі бар. Наньчжао заманында олар тоқу, әртүрлі металдарды (соның ішінде темір) өңдеуді білген. Наньчжаода іргесі қаланған Дали, Сягуань, Нангуан Дэнчжоу қалалары ол кезде қолөнер мен сауданың орталығы болған. Қолөнер әсіресе Дали мемлекеті тұсында дамыды. Дали қаласы мәрмәр өңдеу орталығы болып табылады. Бай шеберлері бұл тастан бұйымдар (құлпытас т.б.) жасағанда мәрмәрдің табиғи үлгісін шебер пайдаланады. Бай халқы индиго өндірумен, тұз өнеркәсібімен де айналысады.
Өмір салты
ХХ ғасырға қарай жазықтағы бай халқы арасында феодалдық қатынастар дамып, таулардағы байларда қауымдық меншік және оны ұжымдық пайдалану сақталды. ХХ ғасырдың ортасына дейін 3-5 ұрпақты біріктіретін үлкен матрилокалды отбасылар болды, бұл қазіргі заманғы мекен-жайының құрылымында (туыстық патрилокалды шағын отбасылар тұратын топ), көбінесе ортақ ас үй мен үй-жайларда көрініс тапты. Елді мекендер (жазық жерлерде олар кейде бірнеше жүз үй шаруашылықтарын құрайды) ағаш немесе тас қоршаулармен қоршалған үй-жайлардан тұрады. Мекен-жайда бір топ әкелік туыстар тұратын бірнеше үй бар, әдетте мұржасы бар бір жазғы ас үй бар, онда үлкен отбасылық қауымдастықтың барлық шағын отбасыларының иелері тамақ дайындады. Мекен-жай аумағында кейде бөлінбеген, кейде бөліктерге бөлінген сарай, құс қорасы да болды. Бірақ қауымдастықтың біртұтас экономикасы 1948-1949 жылдары ыдырап кетті.
Тұрғын жәйы
нобай |оңға|200px|Әшекейлі үй Дәстүрлі Бай тұрғын үйі - балшық немесе шикі кірпіштен жасалған қабырғалары бар, бағыналы-қаңқалы үй. Кірпіштен салынған үйлер де бар, таулы аймақтарда кей жерлерде ағаш үйлер сақталған, төбесі жабынқыш. Көбінесе үйдің қасбетінің бойымен галерея салынады. Үй әдетте екі қабатты, астыңғы жағы үш бөлмеден тұрады. Үстіңгі бөлменің төбесі жоқ және бөлімдермен бөлінбейді.
Дәстүрлі киімдері
нобай|солға|200px|Дәстүрлі киімдері нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі Бай әйелдері Бай халқының ұлттық киімдерінің тарихы тереңнен басталады. 1800 жыл бұрын бай халқы киім тігу үшін «тунхуа» деп аталатын матаның өз түрін пайдаланған. Наньчжао және Дали мемлекеттері тұсында бай халқы өздерінің киім үлгілерін жасаған, олар бүгінгі күнге дейін қолданылады. Бай халқының киімдері жарқыраған және үйлесімді түстермен, сондай-ақ түрлі кестелермен ерекшеленеді. Олардың киімдері әдетте камелия гүлдерімен безендірілген, өйткені байлар бұл гүлдерді сұлулықтың символы деп санайды. Киім стилі осы түстерге деген сүйіспеншілікке баса назар аударады: қызыл шарф пен ақ түспен үйлесуі камелияның гүлденуін білдіреді.
Ақ түс - Бай халқының сүйікті түсі. Олар ақ түс қадір-қасиет пен жоғары әлеуметтік мәртебені бейнелейді деп есептейді, сондықтан киімде бұл түс басым. Бұл әсіресе ерлер костюміне тән, мұнда сыртқы киім мен шалбар толығымен ақ түсті. Қыздар мен әйелдер киімдерінде көбірек түстерді пайдаланады. Олар ақ, ашық көк немесе қызғылт түсті сырт киім және қызғылт, күлгін немесе қара жилет кигенді ұнатады. Тұрмысқа шықпаған қыздар әрқашан шаштарын өріп, қызыл лентамен тоқылған, содан кейін шаш өрімдерін басына орап алады. Қыздар да кестелі алжапқыш киеді. Әйелдер жұмсақ жиекке өрнектелген кесте, моншақ немесе шашақтар тігілген арнайы бас киім киеді.
Ер адамдар түзу кесілген күртеше, кең адым шалбар киеді. Әйелдер киімі негізінен оң жағына оралған күртеше мен халаттан тұрады. Ұлттық киім элементтерінің ішінен ерлер де, әйелдер де киетін киізден, теріден немесе жүннен жасалған қысқа шапандарды атап өтуге болады. Суық мезгілде ерлер де, әйелдер де жүннен жасалған жеңсіз күртеше киеді. Аяқ киімнен сандалдар мен матадан жасалған табаны тігілген жабық аяқ киім киеді.
Тағамдары
Бай тағамының едәуір бөлігін жаңа піскен көкөністер мен маринадталған қиярлар алады, сондықтан бай халқы әртүрлі тұздықтарды және соустарды дайындауда шебер. Ерхай көлінің маңында тұратын адамдар балдырдан тағамдар әзірлейді. Шошқа еті бай диетасындағы негізгі ет болып табылады. Одан әртүрлі тағамдар дайындалады: ветчина, шұжықтар, ысталған шошқа бауыры және ысталған шошқа ішектері. Қыста олар шалғам, шалқан және пияз қосылған сиыр сорпасын пайдаланады. Көлдер мен өзендерге жақын тұратын адамдар балық тағамдарын пісіреді. Шай ең танымал сусын болып табылады. Олар әдетте күніне екі рет шай ішеді: таңертең және түсте. Таңертеңгі уақытта ішілетін шайды «таңертеңгі шай» немесе «ояту шайы» деп атайды. Түсте ішілетін шай «тыныштандыратын шай» немесе «қанағат шайы» деп аталады. Бай халқы шайға шөптердің немесе сүттің белгілі бір түрлерін жиі қосады.
Парада (Паредеш-де-Кора)
Парада (Паредеш-де-Кора) (Parada (Paredes de Coura)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Виана-ду-Каштелу округінің құрамына кіреді. Паредеш-де-Кора муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Бай (халық)
Әдет-ғұрыптары
нобай|оңға|200px|Шай беру салтанатты алаңы Бай халқы өте қонақжай, қонақтарды әрқашан жылы қабылдап, жомарттықпен қарсы алады. Шәй беру рәсімі бай халқының қонақжайлылығының тамаша үлгісі болып табылады. Олар қонақтарды алкогольді ішуге мәжбүрлемейді, қонақтар қалағанынша іше алады. Қонақтар жылы қарсы алуға жауап ретінде үй иелеріне алғыс айтулары керек.
Парада (Паредеш-де-Кора)
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Минью-Лима экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 323 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,07 км² шамасында. Халық тығыздығы — 79,4 адам/км².
Бай (халық)
Әдет-ғұрыптары
Ежелгі дәстүр бойынша байлар қарттарды құрметтейді. Жастар әрқашан қарттармен амандасады, орындарын береді, сонымен қатар шәй мен темекімен сыйлайды. Бірінші шыны шай әрқашан отбасының ең үлкен мүшелеріне беріледі. Жастар бағыныштылықты сақтауы керек, сондықтан үлкендердің алдында дөрекі сөйлеуге болмайды.
Парада (Паредеш-де-Кора)
Ауданның қамқоршысы — Апостол Пётр.
Бай (халық)
Мерекелері
нобай|солға|250px|Мерекеге қатысушылар Дәстүр бойынша наурыз айында бай халқының өкілдері мерекелік жәрмеңке өткізеді. Ол әдетте ай күнтізбесі бойынша үшінші айдың 15-інен 20-на дейін Дали қаласының батыс бөлігінде орналасқан «Наурыз алаңында» ұйымдастырылады. Бастапқыда оның діни құрамдас бөлігі болса, кейін бірте-бірте мерекелік жәрмеңкеге айналды. Мин және Цин әулеттері тұсында Сычуань, Цзянсу, Чжэцзян провинцияларынан, Тибеттен сауда жасау үшін саудагерлер келді. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін наурыз жәрмеңкесі жыл сайын өткізіле бастады. Түрлі тауарларды саудалап, ұсынып қана қоймай, ұлттық спорттық жарыстар мен өнерпаздардың қойылымдарын да өткізеді.
Парада (Паредеш-де-Кора)
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері
Бай (халық)
Мерекелері
Санат:Қытай этникалық топтары
Сүйектің құрылысы
Сүйектер тығыз және кеуекті дәнекер ұлпалардан түзіледі. Сүйектің сырты - тығыз ұлпадан, ішкі бөлімі кеуекті ұлпадан құралады. Сүйектің сыртында сүйек затымен тұтасып кеткен сүйекқап болады. Сүйекқаптың астыңғы бетінің жасушалары бөлініп, сүйек затын түзеді. Сондықтан сүйекқап арқылы сүйектер жуандап өседі. Сүйек сынғанда біртіндеп бітіп, кайта қалпына келуі де сүйеккапқа тікелей байланысты. Сүйекқапта қантамырлары мен жүйкелер болатындықтан, сүйекке ұдайы қоректік заттар жеткізіледі. Сүйектің екі шетіндегі шеміршекті кабаттағы жасушалардың бөлінуінен сүйек ұзарып өседі. Қаңқаның толық сүйектенуі 20-25 жасқа дейін жалғасады. Адам 25 жасқа дейін өседі. Ересек адамның сүйегінің үштен екі бөлігін — бейағзалық, ал қалған үштен бір бөлігін ағзалық заттар құрайды. Ағзалық заттар - иілгіштік, серпінділік, ал бейағзалық заттар беріктік қасиет береді.
Сүйектің құрамы
Сүйектің құрамында - 50% су, 12,5% нәруыз тектес ағзалык зат - оссеин (жұмсақ, серпімді ағзалық зат), 21,8% минералды заттар (кальций фосфаты), 15,7% май болады. Оссеин заты сүйекке серпімді, иілгіштік қасиет береді. Жас балалардың сүйегінде ағзалық заттардың мөлшері көбірек.
Сүйектердің байланысы
Сүйектердің сыртында бұлшықеттер, сіңірлер бекінетін әр түрлі жүлгелер, төмпешіктер, қантамырлары мен жүйкелер өтетін шұрықтар болады. Қаңқаны кұрайтын сүйектер әр түрлі байланыстар түзеді. Олар атқаратын қызметіне карай байланыстар: қозғалмайтын, шала қозғалатын және қозғалмалы байланыстарға бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Биология Санат:Ғылым
Рахат ауылдық әкімдігі
Рахат ауылдық әкімдігі – Маңғыстау облысы Жаңаөзен қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. 2014 жылы құрылған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Рахат ауылы кіреді. Орталығы – Рахат ауылы.
Дереккөздер
Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Салық салу әдістері
Салық салу әдістері — салық тетігінің элементі; салық базасының өсуіне қарай салық мөлшерлемесінің өзгеруі сипатын көрсетеді. Тең, үйлесімді, үдемелі және кемімелі Салық салу әдістеріне бөлінеді. Тең әдісте әрбір төлемші үшін тең салық сомасы белгіленеді. Үйлесімді әдісте әрбір төлемші үшін тең салық мөлшерлемесі белгіленеді. Үдемелі салық салуда салық базасының өсуіне қарай салық мөлшерлемесі артады, кемімелі салық сaлуда салық мөлшерлемесі кемиді.
Дереккөздер
Санат:Экономика
Мелиоративтік гидрогеология
Мелиоративтік гидрогеология — гидрогеологияның ауыл шаруашылығындағы жерді тиімді меңгеру мен гидрогеологиялық жағдайды жақсартудың әдіс-тәсілдерін зерттейтін саласы. Ол ауыл шаруашылық гидротехника мелиорациясын гидрогеологиялық тұрғыдан негіздеумен шұғылданады. Негізгі міндеттері: мелиорациялау нысандарының гидрогеологиялық-мелиоративтік ахуалын зерттеу; құрылыстарды жобалау мен жоспарлауды және суару жүйелерін тиімді пайдалану; Ауыл шаруашылық жерлерін құрғату, суландыру, сумен қамтамасыз етуді гидрогеологиялық тұрғыдан негіздеу; су шығынын анықтауды гидрогеологиялық тұрғыдан есептеу, тағы басқа.
Дереккөздер
Санат:География
Гарольд МакГроу III
Санат:1948 жылы туғандар Санат:АҚШ кәсіпкерлері
Буркардрот
Буркардрот (Burkardroth) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Бад-Киссинген ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7637 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 69,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 72 117. Муниципалитеттің басшысы — Вальдемар Буг.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Конфуцийлік-даосистік мәдениет
Конфуцийлік-даосистік мәдениет. Қытай этносы қытай халқының басқа халықтардан өзгеше мәдениетінің қалыптасуына ерекше ықпал жасады. Қытайлықтар болмыс құпиялары мен өмір мен өлім мәселелерінен гөрі жарылқаушыларға бас иіп, оларға еліктеуді өздерінің қасиетгі парызы деп санады. Қытай елінде о дүниедегі рахат өмірді уағыздаушылардан гөрі, осы нақты өмірдің мән-мағьнасын терең түсіне отырып «өмір үшін өмір сүруге» үйретушілерді ұлылар қатарына жатқызып, олардың даналық қағидаларына бас иген. Дәстүрлі қытай мәдениетінің өзіндік бет-бейнесінің қалыптасуына діннен гөрі, салттық этиканың ерекше әсер етуі де осы жағдайға тікелей байланысты болса керек.
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Конфуций"]]
Қытай қоғамында орын алған мұндай жағдайлардың бәрі де адамзатты қоршаған дүниенің бейнесі жайындағы нақты үғымдардың қалыптасуына да, оның эволюциялық сипатына да өз ықпалын тигізбей қойған жоқ. Мысалы, Қытайдың діни құрылымында дін адамдарының рөлі алғашқы кездерде онша жоғары бола қойған жоқ. Оған дәлел ретінде Аспан құрметіне бай-ланысты өткізілетін діни рәсімдерді ғалым адамдардың емін-еркін атқара беретіндігін атап көрсетуге болады. Өйткені, Қытайда сол заманның өзінде-ақ ғалымдарға ерекше құрмет көрсетіліп, оларды жоғары сословиеге жатқызған, бірақ олар мұндай абыздық қызметтерден гөрі мемлекеттік істерге өте жақын тұрды. Қытайдың діни құрылымының бұл ерекшелігі сонау көне заманда, атап айтқанда, б.з.б. екінші ғасырдан бастап-ақ қалыптаса бастаған болатын.
Қытайлар да дүние жүзінің басқа халықтары сияқты құдайлар мен рухтардың құрметтеріне құрбандықтар шалды (кей жағдайларда қанды құрбандықтар да берілетін болған). Бірақ, уақыт өткен сайын көп құдайлар мен рухтардың ішінен Ұлы Құдай дәрежесіне жетіп, аты аңызға айналған Шанди басты орынға шықты. Әрине, діннің даму тарихындағы мұндай дара тұлғалар әлемдік басқа діндерде де жиі кездеседі (мысалы, Египетте). Бірақ, Қытайда Ұлы Құдай Шандиді өз халқының мұңын жоқтап, жағдайын ойлайтын, оған барынша қамқорлық жасайтын қамқоршы және арғы ата-бабаларының, ата-тектерінің негізін қалаушы ретінде де қабылдаған. Сондықтан да болар, қытай халқының тұрмыс-тіршілігіндегі барлық мәселелердің түйінін шешу — Шанди құдайға табынумен, оған жалбарынумен тығыз байланысты болған.
Қытайдың қоғамдық-саяси өмірінде орын алған түбегейлі өзгерістерге байланысты, кейіннен, яғни Чжоу династиясы кезеңінде (б.з.б. XI ғ.) Шанди құдайға табынушылықтың орнын Аспанға табынушылық басты. Сонымен қатар Чжоу династиясының билеушісі Аспан тәңірінің ұлы деп, ал Қытай империясы Аспан аясындағы қасиетті империя деп жарияланды. Бүл атақ пен қытай елінің бұл аты XX ғасырға дейін сақталып отыр. Қытайлықтардың ел билеушілерін осыншама дәріптеп, оларға жоғары атақ бергеніне қарағанда, олар ел басшылары құдайлармен генетикалық байланыста деп түсінгендігін айқын аңғаруға болады. Чжоу дәуірінен бастап Аспан қытайлықтардың басты құдайына айналды. Аспанға табынушылықта моральдық-этикалық сарын басым болды. Қытайлықтар Аспан қайырымдыларды, рахымшылдарды жарылқап, ал мейірімсіз қатыгез адамдарды аяусыз жазалайды деп түсінген. Адамгершілік, қайырымдылық және т.б. ұғымдар Аспанның космостық күштерінен қуат алған, онымен ұдайы байланыста болған, халықтың қамын ойлаушы ел билеушісінің бойындағы ізгі қасиеттермен байланыстырылып қарастырылады. Қайырымды, дана билеуші ғана өз елін, өз халқын басқара алады, ал бұл қасиеттерден ада бол- ғандар ел басқару құқысынан айырылады. Ежелгі қытайлықтар өмірдің мәнін адамдардың космос кеңістігімен дұрыс қарым- қатынастар орната білуімен де байланыстырады.
Олай болса, қытай халқының салт-дәстүрінде, әдет-ғүрыптарында және т.б. дін этикалық нормаларға айналды. Аспанға табынуда моральдық және адамгершілік жақтарға баса назар аударылды. Ерекше атап өтетін бір жайт, Қытайда халық Аспан еркінің жаршысы деп жарияланып, рухтарға қарағанда халықтың жағдайына ерекше мән берілді, ал бұл жағдай Қытай мәдениетінің дамуына өз әсерін тигізбей қалған жоқ. Мәдениет тарихына тереңірек үңіліп қарасақ, табиғат дүниесімен етене байланыста болып, оған ерекше сезіммен, әрі сеніммен қарау 88 қытай халқының бойында қалыптасқан табиғи қасиет екендігін аңғарамыз. Табиғат пен адам жанының үндестігі, табиғатты аялау, оған деген сәбилік махаббат сезімі халықтық мәдени туындыларды одан әрі нәрлендіре түсті. Табиғатқа табыну және оның өзіндік табиғи қасиеттерін бағалаудың арқасында қытайлықтар жан-жақты жетілген, ізгілікке толы дүниенің бейнесін жасады. Олардың ұғымынша, дүние — қарама-қайшылықтардың абсолютті үйлесімділігі үстемдік еткен шым-шытырық дүние, бірақ мұнда қандай жағдай болса да, олар бірін-бірі еш уақытта да жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтырып өзара үйлесімділік тауып отырады. Табиғаттың әрбір құбылысы — табиғат атаулының, бүкіл тіршілік атаулының жалынды жаршысы. Әрбір табиғи құбылыстың өзіндік құпиясы, өзіндік сыры бар — олардан даналық лебі еседі. Демек, Қытай халқының түсінігіндегі дүние бейнесі өзінің тұтастығымен, өзара үйлесімділігімен таң қалдырады. Қытай халқы табиғаттың бес қайнар бұлағын бес қасиетпен байланыстырады. Олар: адамгершілік (жень), парыз сезімі (и), әдепті қылық (ли), ізгілік (синь) және даналық (чжи).
Қытай мәдениеті космостық ырғаққа, оның ырқына байланысты іс-әрекетке шақырады, өйткені адамның әрбір іс-әрекеті, тіпті оның шығармашылық қасиеттері де Аспанға, оның құдіретіне тікелей байланысты. Мұндай тәңірілік көңіл күйді қытайлықтар былайша білдіреді: «Мен сөйлеп түрған жоқпын, мен баяндап тұрмын». Ұлы уағызгер Конфуцийдің көзқарасынша, адам бойындағы қасиеттердің барлығы да табиғатпен тығыз байланысты. Табиғат адамға дарын береді, ал дарындылық — табиғаттағы шығармашылық процестердің заңды нәтижесі болып табылады. Демек, қоғам мен табиғаттың өзара үйлесімділігі негізінде Аспан әлемімен, оның табиғи іс-әрекеттерімен байланыстырыла қарастырылатын әлеуметтік-этикалық мазмұндағы идеялар жатыр. Бұл идеялар даосизм және Конфуций ілімінде одан әрі түрленіп, толықтырыла түсті. Халық тарапынан қолдау тапқан бұл идеяны Қытай мәдениетінің рухани өзегіне айналған будда діні де кеңінен пайдаланып, одан әрі дамыта түсті. Соның нәтижесінде будда діні даосизм мен Конфуций ілімдерімен қосыла отырып философиялық-діни үштікті (Сань цзяо) құрады.
left|thumb| alt=A.|270 px|[[" Даосизимдік Чань-Чун храмы"]]
Даосизм адамзатты табиғатпен бірлікке шақырды. Сонау көне заманда басталған бұл тамаша дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, күні бүгінге дейін өзінің өміршеңдігін көрсетіп отыр. Сон-дықтан да қытай халқының мәдени туындыларында адамның табиғатпен байланыстары жан-жақты көрсетіліп, тамаша бейнеленеді. Даосизмнің негізін қалаушы — Лао-Цзы өз заманында «кәрі дана» деген атаққа ие болған. Бұл діни жүйе діннен гөрі философияға жақындау болып келеді. Даосизм жергілікті дін ретінде б.з.б. VI ғасырда қалыптаса бастаған. Лао-Цзының өмірі туралы мәліметтер өте аз, әрі жұмбақ жақтары да аз емес. Сол кезеңдегі тарихи деректерге сүйенсек, этикалық ілімнің негізін қалаушы Конфуций Лао-Цзыға арнайы келіп одан өзінің шығармашылық қызметі жайындағы пікірін білгісі келетіндігін білдіреді. Бірақ, «Көрі дана» Конфуцийді «Әлеуметтік жобалар мен реформалар жасауға босқа уақыт кетірдің, оның барлығы да бос әурешілік» деп қатты сынға алады. Лао-Цзының тұжырымдауынша, халық даоны (дао — жол деген мағынаны береді) негізге алуы қажет, өйткені даосизм ілімінің негізі табиғатпен байланысты. Одан әрі ол былай деп пайымдайды: «Адамзат Жерге, Жер Аспанға тәуелді, Аспан даоны, ал өз кезегінде дао табиғилықты қажет етеді». Олай болса дао — адамзат баласының тіршілігі мен бізді қоршаған жарық дүниенің дәнекершісі болып табылады. Дао — жер бетіндегі тіршілік атаулының негізі, бүкіл заттық дүние мен табиғат құбылыстарының қайнар көзі. «Дао ілімінде жеке адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуі — өзін қоршаған ортамен үйлесімділігімен байланыста қарастырылады. Лао-Цзының бұл атақты философиялық-діни қағидалары «О пути к добродетели» атты еңбегінде жан-жақты баяндалады.
Қытай мәдениетінің екінші бір қайнар бұлағы — Конфуций ілімі болып саналады. Оның негізін қалаушы Кун Фуцзы, яғни Кун — ұстаз. Конфуций б.з.б. 551 жылы шамасында өмірге келген. Бала кезінен-ақ білімге өте құштар болған Ұлы уағызгер көне заман тарихын қызыға оқып, ескі салт-дәстүрлерді өте жақсы көрген. Өмір жолында талай қиындықтарды басынан кешірген Конфуцийдің бойында өзі өмір сүрген ортаға көңілі толмаушылық сезімі белең алды. Ол елдегі бей-берекетсіздіктен құтылу және халықтың тұрмыс-тіршілігін дұрыс жолға қоюдың басты жолы — ата-бабалар дәстүрлері мен зандарына, көне заман тәртібіне оралу деп санады. Конфуцийдің ойынша, бұл мақсатты жүзеге асыру жолындағы шараларды әрбір адам саналы түрде жүзеге асыруы, өз-өзіне жоғары талаптар қоя білуі және қабылданған ережелер мен канондарды мүлтіксіз орындай білуі шарт, міне, сонда ғана қоғамда келелі өзгерістерді жүзеге асыруға мүмкіндік туады. Бүл қағида — оның этикалық-әлеуметтік бағдарламасының негізі болып табылады және Қытайдың мәдени-тарихи дамуына ерекше ықпал жасады.
Конфуций өзінің өмірлік қағидаларын қағаз бетіне түсірген жоқ, бірақ оның айтқан ой түжырымдарын шәкірттері жазба түрінде «Суждения и беседы» деген еңбекте жан-жақты баян- дайды. Кітаптағы әрбір қағида, ой толғаулары «Ұстаз былай деген екен» деп басталады. Бұл баға жетпес құнды еңбек Ұлы дананың ілімінен толық мағлұмат беретін жалғыз жазбаша дерек болып табылады. Өзі өмір сүрген ортаны өткір сынға алып, болашақтан үлкен үміт күткен Конфуций екі заманды өзара салыстыра отырып «Жетілген адамның» (цзюнь цзы) идеалын жасады. Жан-жақты толысқан, адамгершілік қасиеттері мол «жетілген адамның бойында», негізінен екі қасиет болуы қажет, олар: адамгершілік пен парыз сезімі. Ол былай дейді: «Мемлекетті басқаратын адам — халқын шын ықыласымен сүюімен қатар парасатты және шыншыл болуы шарт». Нағыз «цзюнь цзы» болу үшін тек қана адамгершілік қасиет жеткіліксіз. Ол үшін тағы да басты қасиет — парыз сезімі керек. Парыз — бұл моральдық міндет болып саналады. Парызды сезіне білудің өзі білім мен жоғарғы принципке, жалпы алғанда, адам бойындағы ізгі қасиеттерге тікелей байланысты болып келеді. Осы орайда Конфуций «Қайырымды ердің» бейнесін жасап, оны «қасиетсіз ерлерге» (сяо жень) қарама-қарсы қойды. «Қайырымды ер» өз парыздарын терең түсіне біледі, қоғамдық заңдарды бұлжытпай орындайды, ол «қасиетсіз ер» болса тек өз қара басының құлы ғана, бас пайдасын ойлаудан аспайды. Алғашқысы өз-өзіне талаптар қоя білсе, екіншісі басқалардан талап етуді ғана біледі. Алғашқысына жауапты істерді сеніп тапсыруға бо-лады, адамдармен татулық қарым-қатынастарда болады, қайғы мен қуанышқа ортақтаса біледі, қажет болған жағдайларда өз өмірін қияды және қандай құрбандықтарға болса да бара алады, ал екіншісі болса бұл айтылған қасиеттерден мүлде жұрдай қасиетсіз адам. «Қайырымды ер» үш нәрседен қорқады, олар: киелі Аспан, ұлы адамдар мен даналардың айтқан сөздері, ал «қасиетсіз ер» көктен де сескенбейді, ұлыларды жек көреді, дана адамдардың сөзін ескерусіз қалдырады.
Уақыт өткен сайын Конфуцийдің беделі өсіп, оның ілімі қытай қоғамында ғана емес, адамдар санасында, олардың бүкіл тұрмыс-тіршілігінде де берік орныға түсті. Б.з.б. III ғасырда және б.з. III ғасырларында оның ілімі Хань династиясының тұрақты идеологиясына айналды, тіпті жоғары мемлекеттік қызметке қабылданатын адамдарға Ұлы үстаздың ілімін терең игеру талаптары қатаң қойыла бастады. Бірақ, заман ағымындағы орын алған түбегейлі терең өзгерістерге байланысты Конфуций ілімі айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Оның тұрақты идеологияға айналуына байланысты бүл ілімнің рухына нұқсан келді. Дәлірек айтқанда, өткенге құрметпен қарау, үлкендерді сыйлау сияқты адамгершілік ізгі қасиеттер жасандылық сипат алып, жалғандыққа, қанағатсыздыққа, пайдакүнемдікке жол берілді. Кейіннен, яғни ортағасырлық Қытайда біртіндеп әрбір адамның қоғамдағы алатын орнына байланысты тұрақты ережелер мен стеротиптердің белгілі бір жүйесі қалыптаса бастады. Бұл заңды қағидалар қытай салтанаттарында айқын аңғарылды. Өмірдің әрбір жағдайына байланысты барлық адамдар үшін міндетті түрде орындалуға тиісті тәртіп ережелері қалыптасты. Конфуцийлік ережелер бойынша адам қандай жағдайда болса да өзін тежеп ұстауы керек, ішкі жан-сезімдерін ақылға билеттіруі қажет. Демек, адамның еркі қалыптасқан ережелерге тәуелді болды, өз дегенін жүзеге асыра алмады. Конфуцийдің ілімі бойынша, әрбір адам өзінің қоғамда алатын орнын жете білуі қажет. Адамдар өз құқын, өзіне тиісті орнын, қандай жағдайда не істеу қажет екендігін толық білгенде ғана қоғамда тәртіп орнап, тыныштық жағдай қалыптасады. Мұндай қоғамдық-әлеуметтік тәртіпті Конфуций және оның жолын қуушылар мәңгілік, әрі мүлде өзгермейді деп есептеді. Сөйтіп, қытай қоғамы жоғарыдағылар және төмендегілер болып екіге бөлінді, алғашқылары мемлекетті басқару істерімен шұғылданса, соңғылары қарапайым еңбекпен шұғылданып, бағыныштылық жағдайда болулары тиіс болды. Қоғамды жоғарыдағылар және төмендегілер деп жікке бөлудегі басты өлшем тек қана байлық қана емес, сонымен қатар қытай азаматгарының «цзюнь-цзы» идеалдарына жақындығы және оған жан-тәнімен берілгендігі болып саналады. Формалды түрде бұл жағдай кез келген қытайлыққа жоғарыдағылар қатарына жол ашқанымен, шын мәнісінде, мүлде олай емес еді, өйткені шенеуіктер сословиесі қарапайым халықтан алынбас қамалмен бөлінген болатын. Ол қамал — сауаттылық, яғни «иероглифтер» қамалы болатын. Қытай елінің бүкіл тарихында адамның қоғамда алатын орны мен оның әлеуметтік жағдайы сауаттылықпен өлшеніп келгендігін еске алсақ және қарапайым халықтың бүл межеге шыға бермейтіндігін ескерсек, қалыптасқан жағдайдың сырын түсінуге толық мүмкіндік аламыз.
‘’’Конфуций ел басқарудың басты мақсаты’’’ — халықтың мүддесі деп жариялады. Оның әрбір қағидасын ескере отьірып, ұлы уағызгердің ізбасарлары мемлекеттің үш ең басты элементтерін атап көрсетті, олар: біріншісі — халық, екіншісі — құдай, үшіншісі — әмірші-патша. Бірақ, халықты бірінші орынға қоя отырып конфуцийшілдер «қарапайым халықтың мүдделері өздеріне де түсініксіз, сондықтан да олар білімді ел билеушілердің көмегінсіз мүлде өмір сүре алмайды» деп санады. Конфуцийдің әлеуметтік тәртібінің басты қағидаларының бірі — үлкендерді сыйлау, оларға бағыну. Олар үлкен бедел иелері, олай болса олардың айтқандарын мүлтіксіз орындап, еркіне бағыну — мемлекет ішіндегі мүлтіксіз орындалуға тиісті ережелер болып есептелінеді. Бұл жағдай отбасылық өмірге де қатысты болды. Сондықтан да болар, Конфуцийдің «Мемлекет дегеніміз — үлкен отбасы, ал отбасы — кіші мемлекет» деген қағидасы Қытай елінде берік орнығып, өзінің өміршеңдігін көрсетіп отыр. Оның басты нәтижесі күні бүгінге дейін қытайлықтардың ата-анасын және үлкендерді сыйлап-құрметтеуді ұлттық дәстүрге айналдырғандығы болып табылады. Отбасылық — мемлекеттік бағыныштылық принциптерінің өміршеңдігін 1989 жылы Таньаньмэнь алаңындағы (Пекинде) студенттер қозғалысының жеңілісінің қорытындыларынан айқын аңғаруға болады. Ғасырлар бойы үлкендер мен ата-анасын сыйлауды дәріптеген қытай қоғамы саяси билікте мемлекеттік даналықты бойына жинақтаған ел басшысына қарсылықты батыл айыптады.
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Қытайдағы Конфуцийлік храм"]]
Уақыт өткен сайын «сяоның» ата-ананы құрметтеу туралы өмірлік қағидалары қытай қоғамында тамырын терең жайып, халықтың шексіз құрметіне бөленді. Айтылған пікіріміз дәлелді болу үшін баланың ата-анаға қарым-қатынасын көрсететін бірнеше мысалдар келтірейік. Бірінші мысал: Сегіз жасар бала маса өзін қанша шақса да, әке-шешесін мазаламайын деген оймен оларды ешбір қақпай осы бір азапқа төзіп, шыдамдылық танытады. Екінші мысал: Аштық жылында әбден әлсіреген әкесінің өмірін сақтап қалу үшін «үлгілі бала» өз етінен ет кесіп әкесіне сорпа пісіріп береді. Бұл мысал-әңгімелерден қытайлықтардың өз балаларын жас кезінен бастап-ақ, әке-шеше үшін қандай құрбандықтарға болса да дайын болуға тәрбиелейтіндіктерін байқауға болады. Осы орайда, қытайлықтардың бүкіл өмірі ата-бабалардың қатал да, талапшыл «қазылардың» алдында ұдайы есеп берумен өтті ме екен деген сияқты ойға да қаламыз. Қытайлықтар, тіпті өлілер де тірілердің іс-әрекеттерін бақылайды деп түсінген.
Конфуцийдің «ата-бабаларды» құрметтеу және «сяо» ережелері қытайлықтарды отбасын ыдыратпай, тату-тәтті өмірге тәрбиеледі. Отбасы — қоғамның негізгі тірегі деп саналды, отбасылық мүдделер жеке адамдардың мүддесінен жоғары қойылды. Сондықтан да болар, олар махаббатты жәй ғана сезімдік құбылыс деп санап, оны отбасы мүддесінен төмен алып қарады. Жас жұбайлар арасында махаббат болмауы да мүмкін, бірақ бұл жағдай отбасының тату-тәтті өмір сүруіне ешбір нұқсан келтірмеуі және ерлі-зайыптылардың қоғам алдындағы әлеуметтік-отбасылық парыздарын ойдағыдай өтеуіне ешбір кедергі жасамауы керек болды. Ұрпақты жалғастыру мәселесіне дәл осындай мемлекеттік дәрежеде мән берілуінің арқасында Қытайда отбасыларының саны өсіп, ал өз кезегінде, бұл жағдай халық санының күрт өсуіне себепкер болған. Бір атап өтетін жәйт, Қытайда үлкен отбасылар өте көп болған. Олардың құрамында ағайындылардың отбасыларымен қатар, ағайынды адамдардың туған-туысқандары, немерелері де болған. Мұндай отбасылардың іргесі, әдетте, әкесі қайтыс болған жағдайда ғана бөлінетін болған. Әкесі қазаға ұшыраса үлкен ұлы отбасының бүкіл билігін қолына алған, әкеден қалған мұраның үлкен үлесі де үлкен баланың еншісіне тиген, ал қалған дүние-мүліктер басқа отбасылар арасында тепе-тең бөлінген. Өз кезегінде, жаңадан бөлініп шыққан отбасылар көп уақытқа дейін үлкен ағасына тәуелді болып, оның айтқандарын мүлтіксіз орындап отыруға тиісті болған. Отбасылық берік тәртіп және ынтымақ пен бірлік үстемдік еткен мұндай шаңырақтар қиын жағдайларда бір-біріне қол ұшын беріп, көмектесіп отырған. Мұндай туысқан отбасылар топтары көп жағдайларда үлкен ауылдар түрғындарының басым көпшілігін құраған. Олардың күші мен беделінің жоғары болғандығы соншалық, туысқандар топтарының пікірлерімен өкімет орындары да санасып отыруға мәжбүр болған. Ағайындар тобының өздерінің жеке меншіктерінде рулық храмдары және жерлері болған. Оларды өкімет тарапынан озбырлық жасап, тартып алуға қатаң тыйым салынған. Рулық храмдарда мейрам күндері жүздеген ағайын туысқандар бас қосып, мәжіліс құрған. Бұл бас қосуларда тұрмыс-тіршілікке қатысты көптеген мәселелер шешіліп отырған.
Қытай мәдениеті, қытай өнері даналық өмірлік қағидалар мен терең философиялық идеяларды өз бойына сіңіре білген өзіндік бет-бейнесі бар ерекше мәдениет. Қытай халқының мәдени туындыларында адамзатты қоршаған дүние әсемдігі мен табиғат үйлесімділігі тамаша көрініс тапқан. Адамзат баласы мен табиғаттың біртұтастығы, олардың өзара үйлесімділік жағдайында болуы — қытай өнерінің негізгі арнасы болды. Басқаны былай қойғанда, қытайлықтардың жазу өнерінің өзі де өте әдемі болып келеді және бұл өнерді игеру басқа мөдениет өкілдерінің қолынан келе бермейді. Орта ғасырларда латын жазуы Еуропа елдерінде қандай рөл атқарса, қытай иероглифтері де Шығыс Азия мемлекеттерінде дәл сондай дәрежеге көтерілді, вьетнамдықтар мен корейлер ұлттық жазу жүйелеріне көшкенге дейін қытай иероглифтерін кеңінен пайдаланған, ал жапондар болса күні бүгінге дейін қытай жазуын пайдаланып келеді. Қытайлықтар иероглифтердің әдемі жазылуына, қағаз бен сияның сапасына, оның түстеріне де қатты мән берген. Шығыс мәдениетінде иероглифтер — көркемдік шығармалар моделінің идеалды түрі болып есептелінеді. Иероглифтік жазудың ықпа- лын сәулет өнері, қолданбалы өнер туындыларынан айқын аңғаруға болады. Тіпті табиғаттағы ағаш бұтақтарының өзара орналасуы мен өсімдіктер дүниесінің өзі де қытай иероглифтерін еріксіз еске түсіреді.