cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сербия
Сыртқы саясат
Сербия мен НАТО әскери ынтымақтастық туралы келісімге 2006 жылы қол қойды.
Сербия НАТО-мен «Бейбітшілік үшін серіктестік » бағдарламасы аясында ынтымақтасады. 2014 жылы тараптар қатысушылар арасында сенім орнатуға арналған бағдарлама бойынша серіктестіктің жеке жоспарын келісті.
2016 жылдың 19 ақпанында Сербия президенті Томислав Николич НАТО-мен келісімге қол қойды, оған сәйкес альянс өкілдері арнайы дипломатиялық иммунитетке және бүкіл ел бойынша жүріп-тұруға, сондай-ақ серб әскери нысандарына кіруге мүмкіндік алады. Келісім бүкіл елде оңшылдардың наразылықтарын тудырды. Келісімге қарсы шыққандар бұл келісімнің Конституцияға қайшы екенін алға тартады.
2022 жылдың 12 қаңтарында Сербия президенті Александр Вучич ұлттық телеарнаға берген сұхбатында республика НАТО-ға қосылмай, өзін қорғау үшін өз армиясын күшейтуге ниетті екенін айтты.
Армия
нобай|серб күзет туы Сербия Қарулы Күштері реформалар мен қайта құрылымдаудың ұзақ жолын жүріп өтті. 1992 жылы ЮСФР ыдырағаннан кейін Югославия Федеративтік Республикасының Қарулы Күштері (серб. Војска Југославије) құрылды. 2000 жылы әскери шығындардың үлесі ЖІӨ-нің 9,1% (Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі), ал әскери қызметкерлердің саны 114,2 мың адамды құрады. 2003 жылы Сербия мен Черногория Қарулы Күштері (серб. Војска Србије и Црне Горе) құрылды. 2006 жылы олардың Сербия аумағында орналасқан бөлімшелері Сербия Қарулы Күштерінде (серб. Војска Србије) рәсімделді. Сонымен қатар тағы бір ауқымды әскери реформа басталды.
Серб армиясы құрлықтағы күштерден, әуе күштерінен және әуе қорғанысынан тұрады. Қару-жарақтардың көпшілігі ЮСФР және ЮОР-ден мұра болды. Мерзімді түрде жаңа үлгілер аз мөлшерде алынады. 2011 жылдан бастап әскери қызмет ерікті болды. Бұған дейін мерзімді әскери қызмет мерзімі 6 ай, баламалы қызмет 9 айды құраған. 2011 жылы әскери шығындар елдің жалпы ішкі өнімінің 2,8 пайызын құрады.
Сербия - аймақтағы ең ірі қару экспорттаушы. 2009 жылы серб әскери экспортының құны 500 миллион долларды құрады.
Полиция
Серб полициясы бірнеше департаменттерден тұратын Ішкі істер министрлігінің құзырында. Полиция құрамына 161 муниципалды бекет, 62 шекаралық бақылау бекеті және 49 жол қозғалысын бақылау бекеті кіреді. Серб полициясы 2006 жылғы жағдай бойынша 42 740 офицері мен 26 527 бейбіт тұрғыны бар кәсіби ұйым. 1997 жылдың 3 қаңтарына дейін полиция милиция деп аталды. Атын өзгерту Ішкі істер туралы заңға сәйкес жүргізілді.
Дереккөздер
*
Лагенн
Лагенн (Laguenne) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Тюль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,01 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19101, пошта индексі — 19150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1461 адамды құрады. Халық тығыздығы — 208,42 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Аталанта (футбол клубы)
«Аталанта» (Atalanta Bergamasca Calcio) — италиялық кәсіпқой футбол клубы, 1907 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындары "Атлети Адзурри д'Италия" стадионында өткізеді. Қазіргі таңда Италия А сериясында өнер көрсетеді. Италия В сериясының бес дүркін жеңімпазы.
Бүгінге дейінгі ең ірі табысы — 1962/63 жылғы маусымдағы Италия кубогы
Сілтемелер
Санат:Италия футбол клубтары
Хлопчельник
Хлопчельник (Глазок) — Ресейдегі өзен. Тамбов облысы, Липецк облысы, Рязань облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лесной Воронеж өзенінің сол жағалауынан 69 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Воронеж өзенінің бастауынан Матыра өзенін қоспағанда Липецк қаласына дейін. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фанерофиттер
Фанерофиттер (грек. phaneros — анық көрінетін, ашық және …фит) — өсімдіктердің тіршілік формасы. Фанерофиттерге ағаштар, бұталар, ағаштанып кеткен шырмауықтар жатады. Мұндай өсімдіктердің ауа райының қолайсыз жағдайларына (суық пен құрғақшылықты) төтеп беруін жерден біршама биік орналасатын бүршіктері атқарады. Сондықтан Фанерофиттердің көпшілік түрлері климаты жылы аймақтарда өседі.
Ал қоңыржай және суық белдеулерде, сондай-ақ қуаң жерлерде өсетін Фанерофиттердің бүршігінің сырты қабыршақтармен, кейде шайырмен қапталған. Биіктігіне қарай Фанерофиттер: микрофанерофиттер (2 — 8 м), мезофанерофиттер (8 — 30 м) және мегофанерофиттер (30 м-ден жоғары) болып бөлінеді. Өсімдіктердің тіршілігіне қарай Ф-ден басқа формалары да кездеседі. Мысалы, гемикриптофиттер (грек. hemі — жартылай, kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері жылдың қолайсыз вегетац. кезеңінде пайда болатын өсімдіктер. Мұндай бүршіктердің сыртын қабыршақтар қаптап немесе күзде түскен жапырақтардың, кейде қар жамылғысының астында жатады. Бұлардың негізгі өкілдері: сарғалдақтар, бақбақ, иісті шөптер.
Криптофиттер (грек. kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері тамырсабағында, түйнегінде, жуашығында жетіліп, топырақтың астында немесе су бетінде қалқып жүретін өсімдіктер.
Терофиттер (грек. theros — жаз және …фит) — жылдың қолайсыз жағдайларына тұқымы арқылы төтеп беретін өсімдіктер. Бұларға көбінесе шөл, шөлейтті аймақтарда өсетін өсімдіктер (мысалы, орамжапырақ тұқымдасы, көкнәрлер, т.б.) жатады.
Хамефиттер (грек. chamaі — жерде және …фит) — бүршіктері жерден бірнеше м биіктікке дейін көтеріліп өсетін өсімдіктер. Мұндай бүршіктерді қар басып жатады. Бұларға тундрада, биік тау басында өсетін өсімдіктер (мүктер, фригана, томиллярлар, т.б.) жатады. Бұл жіктелімді даниялық ғалым К.Раункиер ұсынған (1905, 1907).
Дереккөздер
Санат:Экология
Холодная (Мулымь тармағы)
Холодная — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мулымья өзенінің оң жағалауынан 459 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Каменная (Подлей тармағы)
Каменная — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Подлей өзенінің оң жағалауынан 58 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Холодная (Мулымь тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Каменная (Подлей тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Холодная (Мулымь тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Каменная (Подлей тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Холодная (Мулымь тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Лозибка
Лозибка — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лозибский Шар тармағы орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аденштедт
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1028 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 18,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 2 54 001. Муниципалитеттің басшысы — Освальд Якоби.
Славеево (Добрич облысы)
Славеево (Славеево) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Добричка қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 202 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9366. Телефон коды — 05713. ЕКАТТЕ коды — 66946.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Мефистофель
Мефистофель (Mephistopheles, Mephostophilis, Mephistopheies, Mephistophilus, Mephistos) — зұлымдық күштерінің, әзәзіл, жын-пері, құбыжық, көбінесе аңыз бойынша азғындаған періште, Сайтандардың атауы.
Әдетте дәрігер Фаусттың серігі ретінде танымал. Мефистофельдік немесе мефистофельді сын есімдері улы кекесінді, зұлым-күлкілі мағынасын білдіреді. Осыдан шыққан "Мефистофельдік қарқыл", "мефистофельді мысқыл" тіркестері бар.
Аты
Мефистофель есімінің түп төркіні грек тілінен шыққан деген болжам бар. Мысалы, жіктер болсақ, me — болымсыз етістік жұрнағы, phos — жарық және phílos — сүйетін яғни біріктіре оқығанда "жарықты ұнатпайтын" деген сөз. Ал, өзге нұсқалар бойынша, мысалы көне еврей тілінде мефиц - кең таралған, тофель - күнә, қылмыс, зұлымдық, сұрқиялық деп аударылады. Тауратта ол тіпті кездеспейді. Соған қарағанда, бұл сөз Қайта өрлеу дәуірінде пайда болып, сол уақыттан бастап Сайтан немесе жын сөздерінің баламасы ретінде қолданысқа енген.
Сыртқы келбеті
Мефистофельдің кескін-келбеті "мефистофельдік келбет", "мефистофельдік сақал" т.б. деген тіркестерге сай болуы тиіс.
Путынг-Соим
Путынг-Соим — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Налима-Ю өзенінің оң жағалауынан 43 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Түменбай Қуандық
Түменбай Қуандық (22.8.1955 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Ы.Жақаев атындағы ауылы) - жазушы.
Путынг-Соим
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Түменбай Қуандық
Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.
Путынг-Соим
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Түменбай Қуандық
ҚазҮУ-ды (1977), Мәскеудегі Әдебиет инcтитуттын бітірген (1990). 1990 - 98 ж. "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас алаш"), "Жетісу", "Алматы ақшамы" газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі, бас редакторының орынбасары болып жұмыс істеген. "Жалын", "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі, "Қазақстан" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Қазір Алматы Халыкар. мамандыктар инcnbnenтында окытушы. Түменбай "Қайың сапты кетпен", "Жүфдек поезд", "Каникулды күткен қыз", "Жігіттің Көктөбесі", "Қанаты күйген қызғыш құс", "Сотталған домбыра", "Біздің үйдің солдаттары", "Тұңғиық", "Тіршілік планетасының тентектері", "Қой мен қойшы" (2004), "Ар мен дар" (2005), т.б. прозалық кітаптардың авторы. Шығармалары араб, орыс, неміс тілдеріне аударылған. Халықар. "Алаш" әдеби сыйл. иегері (1999).
Путынг-Соим
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Түменбай Қуандық
Дереккөздер
Санат:1955 жылы туғандар
Урцулей
Урцулей (Urzulei) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Ольястра провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1443 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 11 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 130 км² шамасында. Пошта индексі — 8040.
Елді мекеннің қамқоршысы — Киелі Георгий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Хольденштедт
Хольденштедт (Holdenstedt) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Зангерхаузен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 734 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 9,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 87 225. Муниципалитеттің басшысы — Керстин Ибе.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Бизнесбанк
“Бизнесбанк” — қаржы мекемесі.
Банктің негізгі клиенттері: құрылыс компаниялары, сауда-саттық ұйымдар, қызмет көрсетумен айналысатын кәсіпорындар және мемлекеттік емес зейнетақы қорлары, т.б. Қазіргі кезде “Бизнесбанк” акционерлік қоғамы капитал көлемі жағынан қазақстандық банктер ішінде алғашқы жиырмалыққа енеді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан банктері
Ауыр ракета
Ауыр ракета (Тяжелая ракета) үлкен пайдалы жүктемелі ракеталар нысаны. СҚШ-2 (ОСВ-2) келіссөзінде СС-19 кеңестік құрлықаралық баллистикалық ракеталарына қарағанда пайдалы жүктемесі артық кез келген ракета ауыр ракеталар деп танылады.
Дереккөздер
Санат:Зымырандар
Бии (Алье)
Бии (Billy) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Виши округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,22 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 838 адамды құрады. Халық тығыздығы — 82,0 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Олимпиялық ант
Олимпиялық ант, 1920 жылдан басталатын міндетті дәстүрдің бірі. Олимпиялық ойындардың салтанатты ашылуы кезінде ұйымдастырушы мемлекеттің ең атақты спортшыларының бірі мінберге көтеріліп, сол қолымен олимпиялық тудың бір шетінен ұстап тұрып салтанатты түрде: "Осы олимпиялық ойындарға қатысушылардың атынан осы Олимпиялық ойындардың таза спорттық рухта оның барлық талаптарына сәйкес өтөтіндігіне ант беремін" - дейді.
Дереккөздер
Санат:Олимпиада ойындары
Италақаз
Италақаз (Tadorna tadorna) — қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жататын құс.
Италақаз Батыс Еуропа жағалауларынан бастап Моңғолия, Солтүстік Қытайға дейінгі аралықта, Қазақстанның барлық оңтүстік аймақтарындағы тұзды, сортаңды су айдындарында таралған. Италақаз республикамыздағы далалы, шөлейтті аймақтарда да тіршілік етеді. Кейбір жылдары Келес, Арыс өзендерінің Сырдарияға қосылатын жерлерін қыстап та шығады.
Денесінің ұзындығы 63 см, қанатын жайғанда ұзындығы 110 см, қанатының ұзындығы 36 см, құйрығы 12 см, салм. 1,5 кг-дай. Басы және мойны жылтырақ қою жасыл түсті, бүйірінде қара дағы болады. Қауырсындарының түсі қара ала және онда сарыала жолақтары болады, бауыры ақ түсті, тұмсығы қызыл, жоғары қарай едәуір иіліп келген. Суда жақсы жүзеді.
Италақаз — жыл құсы. Қазақстанға ақпанның ортасында ұшып келіп, жұп құрып тіршілік етеді. Ұясын жердегі қуыстарға, кейбір сүтқоректілердің ініне, ескі қыстауларға салады. Ұясындағы 8 — 10 жұмыртқаны мекиені 30 күндей басады. Италақаз су шаяндарымен, моллюскалармен, кейде судағы балдырлармен қоректенеді. Әуесқойлық мақсатта ауланады. Мамығының кәсіптік маңызы бар. Солтүстік теңіз бен Жерорта теңізінің жағалауын, Оңт.-Шығыс Азия жерін қыстайды.
Дереккөздер
Санат:Италақаздар Санат:Еуразия құстары Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
NGC 3687
NGC 3687 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1789 жылы 22 ақпанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3687 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35285, UGC 6463, MCG 5-27-73, MK 736, ZWG 156.78, KUG 1125+297.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Неопротерозой
Неопротерозой заманы — 1000—542 ± 0,3 мллион жыл бұрын болған геолгиялық сатының бірлігі. Бұл заман 3 кезеңге бөлінеді: Тоний, Криоген және Эдиакарий. Ең елеулі мұздану Криогенде болған, сол кезде мұздықтар экваторға дейін жеткен де жорамалды Жентекқарды Жер қалыптасқан. Эдиакарийде көпжасушалы тірліктің (соның ішінде алғашқы хайуанаттар да) ең ерте қазбалы қалдықтары табылған.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Геология Санат:Палеонтология Санат:Геологиялық дәуірлер
Адамның мінез-құлығы
Адам ағзасы басқа тірі ағзалар сияқты өзінің биологиялық қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылады. Осы арқылы ағза өзінің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап отырады. Адам ағзасы өз қажетін қанағаттандыру үшін үнемі тамақтанады, тыныс алады және т.б. Соған байланысты өседі, дамиды және тіршілігін жалғастырады. Адам қоғамдағы өз мінез-құлығы аркылы әлеуметтік және рухани қажетін қанағаттандырады. Мұндай қажеттіктерге еңбек етуі, білім алуы, шығармашылық жұмысы, білгенін басқаларға үйретуі және т.б. жатады. Адам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін міндетті түрде алдына мақсат қояды. Ішкі сезімге беріліп, ойлайды, қиялданады, есіне түсіреді. Мұның бәрі әр адамның жеке ішкі сезімі арқылы миында алдын ала бейнеленеді. Бұлар адамның психикасына тән қасиеттер. И. М. Сеченов адам психикасы мен жоғары жүйке қызметінің рефлекстік сипатының ұқсастығына ерекше мән берді. Психология ғылымының физиологиямен өте тығыз байланысты екенін атап көрсетті.
Әрбір адам белгілі бір әлеуметтік ортада тіршілік ететіндіктен, сол ортаның тыныс-тіршілігімен санасады. Адам қоғамда басқа адамдармен қарым-қатынас жасамай, өмір сүре алмайды. Отбасында, ұжымда, қоғамда тіршілік етіп, сол аркылы психикасы қалыптасады. Осындай қарым-қатынастың нәтижесінде әрбір адам жеке тұлға ретінде өмір сүреді. Адамның психикасының қалыптасуында сөздің де маңызы зор. Өз қажетін қанағаттандыру мақсатында қалыптасқан күрделі психикалық және физиологиялық үдерістер жиынтығы - мінез-құлықты білдіреді.
Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды этология («еtһоs» - мінез, «logos» - ілім) дейді. Рефлекс — жүйке қызметінің негізі, оның түрлері. Адам денесіндегі барлық тіршілік үдерістердің тікелей жүйке жүйесінің басқаруымен жүретіні өздеріңе белгілі (жүйке жүйесін, рефлексті естеріңе түсіріңдер). Ағзаға сыртқы және ішкі ортаның өзгерістері тітіркендіргіш ретінде әсер етіп, рефлекс пайда болады. Рефлекс арқылы ағза үнемі өзгеріп тұратын сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделеді. Ішкі мүшелермен мүшелер жүйелері қызметтерінің үйлесімді жүруі рефлекс арқылы реттеледі. Рефлекс кезінде үлкен ми сыңарларының қыртысында сыртқы және ішкі ортадан келетін тітіркендіргіштердің әсері талданады. Рефлекс ұғымын ғылымға алғаш рет еңгізген француз ғалымы - Р.Декарт (1596-1650).
Рефлекстерді шығу тегіне сәйкес шартсыз жөне шартты рефлекстер деп екі топқа бөледі. Шартсыз рефлекс орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдері (жұлын, сопақша, ортаңғы ми, мишық) арқылы жүзеге асады. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары алып тасталған жануарларда шартсыз рефлекс сақталады. Шартсыз рефлекстер адамның жасына сәйкес үнемі өзгеріп отырады. Туа пайда болған ретті тізбек арқылы бірімен-бірі байланысқан шартсыз рефлекстер жиынтығы - түйсік - инстинкт («instictus» - түйсіну) деп аталады. Түйсік - едәуір күрделі мінез-құлықтың бір түрі. Түйсік көбінесе топтасып тіршілік ететін бунақденелілерде де айқын байқалады. Түйсік арқылы ағзаның ішкі ортасының қажеті қанағаттандырылады.
Жаңа туған нәрестенің алғаш рет анасын емуі - тағамдық шартсыз рефлекске жатады. Көзге бір затты жақындатқанда көзді жұму - қорғаныштық шартсыз рефлекс. Сәбиге таныс емес затты көрсеткенде соған карай басы мен көзін бұруы - бағдарлаушы шартсыз рефлекс. Шартсыз рефлекстер арқылы ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы қамтамасыз етіледі. Ішкі мүшелер мен мүшелер жүйесінің қызметі үйлесімді түрде жүреді.
Шартты рефлекстер
Шартты рефлекстер. Ми қыртысында шартты рефлексті жүзеге асыратын жүйке - рефлекс орталықтары орналасады. Жүйке орталығы мен жүйкелер арасында шеңбер түрінде үнемі байланыстар болып тұрады. Шартты рефлекстер кезінде ми қыртысы мен мидың басқа бөлімдерінің арасында уақытша байланыстар түзіледі. Шартты рефлекстер - ағза мінез-құлығының ең қарапайым көрінісі. Шартты рефлекстер бірімен-бірі белгілі бір реттілікпен жүзеге асатын бірнеше кезеңдерден тұрады. Шартты рефлекстер аркылы адам тамағын табуға, кауіпті жағдайлардан қорғануға әрекет жасайды. Мүның бәрі де жоғары жүйке қызметі аркылы жүзеге асады.
Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі
Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі сөздің пайда болуымен тікелей байланысты. Адамның мінез-құлығы негізінен екі түрлі жағдайларға байланысты қалыптасады. Біріншіден — ағзаның ішкі қажетін қанағаттандыру. Екіншіден - сыртқы орта жағдайларына бейімделу. Мидың және жүйке жүйесінің баска бөлімдерінің қызметі рефлекстер түрінде жүзеге асады, яғни рефлекстік сипатта болады. Ми қыртысының рефлекстік қызметін ғылыми түрғыда түсіндірген орыс ғалымы - И.М.Сеченов (1829-1905). Ол «Мидың рефлекстері» (1863) еңбегінде рефлекс ұғымына жан-жақты анықтама берді. Ғалым алғаш рет біздің саналы жөне санасыз әрекеттеріміздің бәрі рефлекстерге негізделгенін дәлелдеп берді. И. М. Сеченовтың пікірі бойынша, рефлекстер үш кезеңді қамтиды. Оның бірінші кезеңінде сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен сезім мүшелерінде қозу пайда болады. Екінші кезеңінде - мида қозу мен тежелу үдерістері жүреді. Осы үдерістердің нөтижесінде психикалық құбылыстар (түйсіну, сезу, т.б.) пайда болады. Үшінші кезеңінде - адамның мінез-құлығы әрекеттер арқылы көрініс табады. И.М.Сеченовтың зерттеулері мидың төменгі орталықтары, оның жоғары орталықтарының тікелей бақылауында жүретінін дәлелдеп берді. Ми қыртысындағы рефлекс орталықтары көптеген шартсыз рефлекстердің қызметін кейде тежеуі, кейде күшейтуі мүмкін.
Рефлекстер туралы ілімді одан әрі толыктырып дамытқан көрнекті орыс ғалымы И. П. Павлов (1849 - 1936). Ол - жоғары жүйке қызметінің физиологиясы — мінез-қүлық туралы ғылымның негізін салушы ғалым. Ғалым мінез-құлықты зерттеуде шартты рефлекстердің қальпггасу әдістерін ашты. И.П.Павлов жоғары жүйке кызметі тікелей шартты рефлекстер жиынтығынан түратынын толық дәлелдеп берді.
Бірінішіден, шартты тітіркендіргіштің әсер ету уакыты шартсыз тітіркендіргіштердің өсерімен сәйкес келуі кажет. Мысалы, бұрын ет жеп көрмеген итке етті көрсетсе де иттің оған сілекейі бөлінбейді. Итке етті көрсетіп, артынша ет беруді бірнеше рет кайталаса, ет көріне салысымен сілекей бөліне бастайды.
Екіншіден, шартты тітіркендіргіштің өсері шартсыз тітіркендіргіштің алдында бірнеше рет кайталануы шарт. Қоңырау шалып, артынан итке тамак беруді бірнеше рет кайталаса, шартты рефлекс түзіледі.
Үшіншіден, шартты жөне шартсыз тітіркендіргіштердің әсер ету уакытын сәйкестендіріп, бірнеше рет кайталаганда да шартты рефлекс түзіледі.
Шартты рефлекстің қалыптасуы, шартты және шартсыз тітіркендіргіштерді қабылдайтын ми қыртысының екі орталығының арасындағы уакытша байланыска негізделген. Шартты тітіркендіргіштің әсерінен ми кыртысының бір жерінде козу ошағы пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен де ми қыртысының екінші жерінде қозу ошағы пайда болады. Ми қыртысындағы осы екі козу ошақтарының арасында уақытша байланыс түзіледі. Адам өмірінде көптеген шартты рефлекстер түзіледі. Мұның бәрі де біздің өмір сүруіміздің басты мәні болып саналады. Тіршіліктің бұл өмірлік мәні жеке адам үшін басты рөл атқарады, бірак бұл тұқым қуаламайды.
Дереккөздер
Санат:Адам
Ирак ислам банкі
Банктің 10 бөлімшесі Бағдат, Басра, Наджаф, Мосул, Киркук және Анбар қалаларында орналасқан.
Сыртқы сілттемелер
Санат:Исламдық банктер
Халиди Құрбанғали
Халиди Құрбанғали, Құрбанғали Халиди Аягөзи (1846, Аягөз – 1913, Шәуешек) – қазақ халқының тарихын, әдет-ғұрпын, ауыз әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші. Әкесі Халид Ташкентте, Аягөзде, Қытай жерінде тұрған. Халиди жас кезінде Абдулхақ деген кісінің медресесінде оқып, тарих, география пәндерінен дәріс алады. Шәуешекке көшіп барған соң өзі де медресе ашып, татар, араб тілдерінен дәріс берген.1885 ж. Турфан қаласында ұйғырлардың өмірі туралы «Тарих и жарида-и жадида» деген кітап жазды. 1897 ж. Меккеге бара жатқанда Еуропаның көптеген қалаларында, араб мемлекеттерінде болған. 1910 ж. Х-дің «Тауарих-и хамса и шарки» («Шығыстың 5 мемлекетінің тарихы») кітабы жарық көрді. Кітапта ұйғырлар, өзбектер, қазақтар, моңғолдар, тағыда басқа халықтар туралы жазады. Басым бөлігі қазақ халқының тарихы, этнографиясы, мәдениеті мен әдебиетіне арналған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Тарихшылар
Септелмейтін зат есімдер
Септелмейтін зат есімдер (несклоняемые существительные) — септік формаларын кабылдамайтын зат есімдер. Бұған орыс тіліндегі көптеген кірме сөздер, жалқы есімдер және кейбір қысқарған сөздер жатады (фото, ООН (Организация Объединенных Наций), Бодуэн де Куртенэ). Мұндай зат есімдердің түрлену сипаты синтаксистік тәсілдер арқылы анықталады. Қазақ тіліне тән емес.
Жылдамдықты шектеу
Жылдамдықты шектеу — жол қозғалысы қауіпсіздігін күшейту үшін қолданатын шаралардың бірі. Максималды ықтимал жылдамдық заңмен анықталады, жол белгілері немесе нұсқамалармен авто-, мото- және велотранспортта пайдаланылады.
Бақылау
Жылдамдық шегін қалыпты ұстау үшін радардың және лазер көмегiмен бақылайды. Көптеген елдерде жылдамдықты полиция бақылайды. Жолдарға автокөлiктің шекті жылдамдықтарын көрсеткен қалқандарды (тыйым салушы және шектеуші белгілер) қойылады.
Жылдамдыққа шектеу қойылмайтын жолжолдар
Кейбір жолдарда жылдамдыққа шектеу қойылмайды. Бұл жолдың кеңдігі, бұрылыстар мен бөгеттердің аздығы және жолдың сапалығына байланысты. Мұндай жолдардың ең атақтысы — неміс автобандары.
Еуропа елдедерінде
thumb|right|400px Еуропа елдедерінде жылдамдықты шектеу келесідей:
Ескерту:
* 7 жасқа дейінгі балаларға мотоциклмен жүру макс. жылдамдығы 40 км/с.
1 шектеу жоқ, 130 км/с жоғары жылдамдықмен жүру ұсынылады
2 мотоциклдер үшін 110
3 екіқатарлы жол: 130; үшқатарлы жол : 150
4 жеңіл машиналар тіркемелерімен: 80, жүк машиналары тіркемелерімен: 70
5 жеңіл машиналар тіркемелерімен: 100, жүк машиналары тіркемелерімен: 80
Бұрынғы ерлер гимназиясы
Бұрынғы ерлер гимназиясы
1894 жылы 282 адамға арналған ерлер гимназиясы ашылды. Азамат соғысы жылдарында бұл ғимаратта ақ гвардияшылар атаманы Б.В.Анненковтың 2-ші сібірлік корпусы орналасты. Көтеріліс нәтижесінде 30 қарашадан 1 желтоқсанға қараған түні ол көтерілісшілермен алынып, мұнда Әскери-революциялық комитет орналасты. 1934 жылы бұл ғимаратта мұғалімдер институты, ал 1937 жылдан бастап педагогикалық институт болды. Қазіргі уақытта ҚазМЗА оқу ғимараты орналасқан. Олекі қабатты жақтауларында тереңдетілер ризалиттер орнатылған ғимрат. Ғимараттың орталығында карнизі бар шығыңқы бөлік бар. Оталық ризалиттің терезесі және төменгі қабаттың басты фасады арка тәріздес ретінде жасалған, ал жоғары қабатты бұрышты, жоғары жағында бұратылған сызықтар бар. Қабаттар шығыңқы жолақпен бөлінген. Орталық қасбет дөңес қаламалы. Төле және бүйір қас беттері тегістеліп сыланған. Ғимарат жоспар бойынша дұрыс емес "П" әріпі тәріздес. Бөлменің орташа биіктігі - 6,05 м. Іргетасы - кесектасты, таспалы. Қабырғалар кірпіштен, үш кірпіштен соң, ағаш бөлгіштер салынған. Шатыры темірден, терезелері екі қабатты. Орналасуы:Семей қ., Абай көшесі, 94.
Жылдамдықты шектеу
Еуропа елдедерінде
6 белгiлi шарттарда
7 жүк автомобилі және ұзын автобустар: 80, туристтік автобустар: 100
8 Ұлттық жолдарда
10 асфальтталған жолдарда: 90, қиыршық тасты жолдарда: 80
12әр түрлi бағыттардың арасындағы бөлгiш жолақты жолдарында
13Экспресс-жолдар
14Біржақты қозғалысты экспресс-жолдар
Азия елдерінде
Азия елдерінде жылдамдықты шектеу келесідей:
Қазақстан Республикасында автобустар үшін елді мекендерде 120 км/с-қа дейін жоғыры жылдамдыққа, басқа жол бөліктерінде (ірі қалалар магистралдарында) 110 км/с-тан жоғары емес жылдамдыққа рұқсат етілген. Тұрғын үй аумақтарында барлық көлік құралдарына 20 км/с-тан жоғары жылдамдыққа шектеу қойылған. 2009 жылдың ақпанына дейін Қазақстан Республикасында жеңіл автомашиналарға елді мекендерде 60 км/с, қала маңында 90 км/с және автомагистралдарда 110 км/с-тан жоғары жылдамдыққа шектеу қойылған. ҚР ЖҚЕ б.т.: 10.2, 10.3, 10.4, 10.4.1 бойынша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жол қозғалысы Санат:Автомобиль қауіпсіздігі
Екінші мартенсит
Екінші мартенсит (Вторичный мартенсит) — қалдық аустениттен пайда болатын мартенсит.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Грувлэнд (Массачусетс)
Қала тұрғындарының саны 6 459 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24.4 км² шамасында. FIPS коды — 25-27620.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Хат өлең
Хат өлең арнау өлеңнің бір түрі. Қазақ өмірінде өлеңмен хат жа- зысу ертеден орын алған. Кейін бұл үлгі поэзияға келді. Абайдың "Мен сәлем жазамын" деп басталатын өлеңі хат үлгісінде берілген. "Жігіт сөзі", "Айттым сәлем Қаламқас", "Қыз сөзі", "Қиыстырып мақтайсың" ән-өлеңдері де осы дәстүрмен жалғас. Абай Пушкиннің "Евгений Онегин" шығармасын таныстырмақ болғанда, оның түйінді жерлерін бірнеше хат өлеңдері арқылы жеткізеді. Мысалы, "Татьянаның Онегинге жазған хаты, Онегиннің Татьянаға жазған хаты", т.б. хат өлең романдарда (Мысалы: "Қамар сұлу", "Мөлдір махаббат") көркем әңгімеде ("Шұғаның белгісі") кездеседі. "Хаты деп ашық жазған ғашық жардың, Есіңе ал, дұғаңа мен ынтызармын. Қош, сау, бол, ойнап-күліп жолығайық, Астында ақ туының пайғамбардың..." Шұғаның бейнесін, қайғылы тағдырын ашып көрсету, бүкіл шығарманың мазмұнын түйіндегі беру жағынан да оның ғашығына жазған осы хат өлеңнің мәні айрықша.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әдебиеті
Бизнес-жоспар
Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экономикалық мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады.
Бизнес-жоспар болжалды қаржылық нәтижесі көрсетілген жалпы сипаттамадан және он тарауға бөлінген негізгі бөлімнен тұрады:
Ольга Николаевна Григорьева
thumb|Ольга Николаевна Григорьева Ольга Николаевна Григорьева
Бизнес-жоспар
Дереккөздер
Санат:Бизнес
Ольга Николаевна Григорьева
1957 жылы 25 сәуірде Новосібір қаласында туған. Орыс.
Әкесі - Григорьев Николай Андреевич, марқұм, ҰОС қатысқан. Анасы - Григорьева Александра Яковлевна, зейнеткер.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1979), журналист.
Балаларға арналған «Данилканың кемесі» (Алматы қаласы, 1985), «Ертіске серуен» (Алматы  қаласы, 1989), «Бузиктың басынан кешкен оқиғалары» (Алматы қаласы, 1991), «Күн добы» (Алматы  қаласы, 1998), «Күн добы» (Павлодар  қаласы, 2000), «Павлодарлық әліппе» (Павлодар қаласы, 2005), «Сыпайы бала» (Павлодар қаласы, 2006), «Омбылық әліппе» (Омбы қаласы, 2007), «Жұмбақтар» (Омбы  қаласы, 2008) кітаптарының; «Қыркүйектіңортасы» (Павлодар қаласы, 1993), «Мәңгі сюжет» (Павлодар  қаласы, 1996), «Жалғыз тұрған ағаш» (Павлодар  қаласы, 1998), «Есік» (Павлодар  қаласы, 1999), «Менің достарым ән шырқайды» (Павлодар  қаласы, 2001), «Павлодардан махаббатпен» (Павлодар  қаласы, 2003), «Ешқашан артыңа  қарама» (Павлодар қаласы, 2005), «Жеті дәптерден» (Павлодар  қаласы, 2007), «Фотоелеңдер» (Павлодар  қаласы, 2007), «Өзен мен сөйлеу» (Павлодар  қаласы, 2009), «Төрт сен» (Алматы  қаласы, 2009) поэтикалық кітаптарының; «Сіздер - ұрпақ емес тарихсыздар» (Павлодар  қаласы, 2002), «Болмыстың алтын  құмы» (Павлодар қаласы, 2006), «Күміс кернейлі бозбала» (Павлодар  қаласы, 2010) очерктер жинағының; «Знамя» (Мәскеу  қаласы), «Наш современник» (Мәскеу қаласы), «Студенческий меридиан» (Мәскеу  қаласы), «Миша» (Мәскеу  қаласы), «Складчина» (Омбы қаласы), «Омская муза» (Омбы  қаласы), «Нива» (Астана  қаласы), «Простор» (Алматы қаласы) журналдарында, «Южная звезда» и «Ковчег» (Ростов-на-Дону  қаласы), «День и ночь» (Красноярск қаласы), «Под часами» (Смоленск  қаласы) альманахтарында, «Әлемдік мәдени контекстіндегі орыс сезі» Халықаралық конгресс материалдарының жинағында (Мәскеу қаласы, Достоевский  Қоры, 2004), «Современное русское зарубежье» 7-томды антологияның 1-ші томында (Мәскеу  қаласы, 2005) және т.б. ғылыми жинақтарда жарияланған мақалалар, очерктер, өлеңдердің авторы. Шығыс Қазақстан драма театрының сахнасында қойылған «Марина Цветаева» спектаклі «Патшаның  қыздары» пьесасының авторы (Өскемен  қаласы).
Павлодар қаласы Облыстық көркем мұражайында (2006),  Қазақстандағы Ресей елшілігі жанындағы Ресейлік ғылым және мәдениет орталығында (Астана  қаласы,  2006), С. Торайғыров атындағы Павлодар облыстық кітапханасының «Айна» галереясында (2008), 27-ші Цветаевалық музыка және поэзия фестивалінде (РФ Владимир облысы Александров  қаласы, 2008) «Фотоөлеңдер» көрмесін өткізді. 1978 жылдан бері - «Тракторостроитель» көп тиражды газетінің тілшісі. 1981 жылдан бері - Павлодар облыстық «Звезда Прииртышья» газетінің тілшісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі, мәдениет мәселелері бойынша шолушысы.
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, Ресейлік Жазушылар одағының мүшесі.
«Мәдениет кайраткері» белгісімен марапатталған (2001). М. Цветаева атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың (2008), «Балалық шақтың досы» бірінші ұлттық конкурстың лауреты. «Астана-Бәйтерек» ұлттық конкурсында «Астана әліппесі» үшін (2008), Славян жазуы және мәдениеті күніне орай  ұйымдастырылған Халықаралық  поэтикалық конкурсында бірінші орындарды иеленді (Шымкент  қаласы, 2008).
Тұрмыс құрған. Жұбайы - Поминов Юрий Дмитриевич (1953 жылы туған), «Звезда Прииртышья» облыстық газетінің редакторы. Ұлдары - Данил (1977 жылы туған), Дмитрий (1980 жылы туған), Павел (1987 жылы туған).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Хомыш
Хомыш — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Юконда өзенінің сол жағалауынан 15 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 81 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Пиндорама (Сан-Паулу)
Пиндорама (Сан-Паулу) (Pindorama (São Paulo)) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Сан-Жозе-ду-Риу-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Катандува экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13 652 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 184,525 км² шамасында. Халық тығыздығы — 74 адам/км².
Тарихы
Қала 1926 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Хоботец
Хоботец — Ресейдегі өзен. Тамбов облысы, Липецк облысы, Рязань облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишнёвка өзенінің оң жағалауынан 8,3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Воронеж өзенінің бастауынан Матыра өзенін қоспағанда Липецк қаласына дейін. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Дәстүр және жаңашылдық
Абай - керемет суреткер ақын
Абай қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ақын екені, таңдаулы туындылары дүние жүзі поэзиясының озат үлгілерімен деңгейлес тұрғаны білген адамға айқын шындық. Сан ғасырлық бай поэзиясы, ел қамын жоқтаған жүздеген өрен жүйрік жырау, жыршы, ақындары бар қазақ әдебиетінде Абайдың маңдай алды ақын болып үздік шығуы, алдына жан салмауы, әрине, оп-оңай өзінен-өзі бола қалған нәрсе емес. Ұлы ақынды заман туғызады. Абай халықтың мүддесін, тілек-талаптарын терең түсініп, ез шығармаларына өмір шындығын арқау етті. Қоғам өміріндегі аса маңызды мәселелерді терең толғап, заман ағымын, ел жайын шебер бейнелеп айтқан қазақ ақындары аз болған жоқ. Солардың бәрінен Абайдың асып-түсіп тұрғаны оның шығармаларынан көрінетін өмір шындығы аса терең болғандықтан. Абай - қазақтың жаңа реалистік жазбаша поэзиясының, әдебиетінің негізін салды. Абайдың ақындық дарыны аса қуатты және сан қырлы. Ол - керемет суреткер ақын және сыршыл лириканың сирек кездесетін шебері. Сонымен бірге біз Абайды ойшыл ақын дейміз. Мұны алдымен өмір құбылыстарын терең толғап айту жағы басым келетін өлеңдеріне қатысты айтсақ, сонымен қатар өмір, адам тағдыры, дүние, заман ағымы жайлы пікірлері, дүниетанымы көбірек көрінетін өлеңдеріне қатысты, яғни ойшыл-философ ақын деген мағынада айтамыз. Қай ақын болсын халық даналығынан сусындайды, сөз байлығы, өнерпаздық үлгісінен үйреніп нәрленеді. Абайдың дәстүрлерін сөз етпей тұрып, оның езінен бұрынғы поэзиялық өнеге-үлгілерге табан тірегенін атап айту керек. Абайдың жаңашылдығын айту үшін, оны бұрынғы ақындардан алшақтатып әкету, тіпті, оларға қарама-қарсы қою дұрыс емес. Мұның өзі біздің әдебиеттануымыздағы орын алып келген бұрынғыны жете бағаламаудың, ол аз болса мүлде жоққа шығарудың бір көрінісі еді.
Жыршы-ақындар поэзиясы
Абайға дейін бірнеше ғасырлық тарихи әдебиет болғанын, ол негізінен ауыз әдебиеті дәстүрлерін өрнектеген, авторлары бар, индивидуалдық сипатты қазақ поэзиясы болғанын мойындай отырып, 15 ғ-дан бастап 19 ғ-дың ортасына дейінгі ұзақ әдеби - тарихи дәуірді, әдеби процесті жырау, жыршы, ақындар поэзиясы, қысқартып айтқанда, жыршы-ақындар поэзиясы деп атау дұрыс. Өйткені жаңа реалистік жазба әдебиеті 19 ғ-дың ортасыңда қалыптасып дами бастады дегенді оның арғы жағы, түп тамыры, қайнар бұлағы тек фольклор мағынасындағы ауыз әдебиеті еді деп түсінуге болмайды. 15-17 ғ., әсіресе, 18-19 ғ-да жүздеген қазақ ақындарының шығармалары ауызша шығарылып, ауызша тарағанмен, авторы, шығарушысы белгілі және сол автордың өзіндік жеке тұлғасы, қолтаңбасы, стилі айқын танылады. Сондықтан бұл - жалпы халықтық шығармашылығы ұғылатын фольклордан мүлде басқаша, өзінің өзгеше сапасы, сипаты, қалпы бар, тарихи өсу-өзгеру кезеңдері бар әдебиет. Оны ауызша поэзияның дәстүрімен жалғас, тығыз байланысты десек те, әдебиет деп қарауымыз керек, қазақ әдебиеті тарихында аса бір үлкен, арналы, бұл бірнеше ғасыр бойы созылып келген әдеби процесс. Осы тарихи-әдеби процестің бас жағында тұрған Шалкиіз, Доспамбет секілді ондаған ақын-жырауларды былай қойғанда, Бұхар, Тәтіқара, Махамбет, Шортанбай, Дулат, Мұрат немесе Біржан, Ақан, Балуан Шолақ, Әсет сияқты әнші-ақындар деп аталып жүрген көптеген ақындар - қазақ әдебиетіндегі ез бағыты, тақырыптары, стилі, сөйлеу мәнері бар ірі тұлғалар. Осындай ақындар өлеңді ауызша шығарып, ауызша айтқан деп саналса да, олардың бірталайы хат таныған, оқыған, шығыс, орыс, еуропа әдебиетінің үлгілерімен жақсы таныс болған, жазба әдебиетінің кейбір бейнелілік, стильдік өзгешеліктерін өзінше игеріп пайдалана алған. Ал 15-ғ-дан бұрын да поэзия, өлең-жырлар, ертегі, аңыздар, кебі түркі тілдес халықтарға ортақ ежелгі әдеби ескерткіштер болғаны ез алдына мәселе.
Абай поэзиясы
Алдында бірнеше ғасыр бойы кеңінен қанат жайып өркендеген жырау, жыршы ақындар поэзиясы болмаса, тамыры тереңде жатқан халық ауыз әдебиеті болмаса, Абай поэзиясы шырқау биікке көтеріле алмас еді. Мәселе Абайдың белгілі бір ақындардың өнерін, шеберлігін қалай бағалауында, қаншалықты мойындағанында емес. Әдебиетте мүлде жаңа өріс іздеп, өзгеше өрнектер табуға ұмтылған жаңашыл ақын алдындағы кейбір атақты сөз зергерлерін сынай сөйлесе, оның жөні бөлек. Абайдың шығармашылық өнерінің арнасы кең, ақын сусындаған бұлақтары мол екені үнемі айтылып келеді. Алайда, атап, анықтап айтатын нәрсе - Абай поэзиясының негізгі тірегі, қайнар көзі, ана сүтіндей нәрлендірген арнасы - халық поэзиясы, қазақтың ақындық енері, Абай поэзиясы қазақ топырағында өсіп-өнді. Шығыс, орыс, Еуропа әдебиеттерінің ықпалы да мол болғаны талассыз. Абай шығармашылығының қоғамдық, танымдық, көркемдік-эстетикалық мәнін толық түсіну үшін оның әдебиетте орнықтырған бейнелеу әдіс-тәсілдері, дәстүрлері, үлгі-өнегесі қалай жалғастық тапқанын арнайы қарастырып, тексеру қажет. Ақын тұлғасы қаншалықты ірі болса, ықпалы да соншалықты зор болатыны, айналасына түсетін жарығы да мол болатыны анық. Абайды ұлы ізашар ақын деп қарағанда оның шығармашылық дәстүрлерін дамытып жалғастырған ізбасар ақындар деп, қазақ поэзиясының бір туар аса көрнекті қайраткерлерінен Шәкәрім, Сұлтанмахмұт, Мағжан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатовты алдымен айтамыз. Әрине, бұл топқа басқа бірталай ақындарды қосуға болады. Тікелей шәкірті болған балалары Ақылбай, Мағауия немесе Абайдың айналасында болған, жақын жүрген Әсет, Көкбай ақындар туралы бұрынды-соңды айтылмай жүрген жоқ. Кең мағынасында Абай дәстүрлерін дамытқан деп, мысалы, Сәкен мен Ілиясты да, ал жеке бір қырларынан келсе, М. Әуезовті де, кейінгі белгілі ақындардың қайсысын болса да алып қарауға мүмкін екені талассыз. Абайдың ақындық дәстүрлерін тікелей жалғастырған осы ірі тұлғалар туралы ғана айтсақ та, ұлы ақын өмір сүрген 19 ғ. мен оның өнерпаздық өнегесін өркендетіп, дамытқан XX ғасырдың бас кезіндегі әдебиеттегі дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін талдап баяндауға толық мүмкіндік туады.
Сұлтанмахмұттың «Кедей» поэмасы
Сұлтанмахмұт «Кедей» поэмасында «жексұрын шал» мен оған малға сатылып, еріксіз қосақталған жас қызды суреттегенде шендестіру, қарама-қарсы келтіріп сипаттау тәсілін үлкен шеберлікпен қолданады. «Жастық қызу шөлдеткен жас ерінге Кек мұртты кепкен ерін тұрды-ау тиіп. Кәрі қол талдай нәзік белді қысып, Үлбіреген жас тәнді зорлап, кұшып, Қуарған, кепкен тәнін жылытпақшы, Сәулесі қара кездің нұрын ішіп, Сәбидің білегіңдей торғын тамақ, Тікенектей көк сақал соны қадап...» Міне, мұнда балғын жас сұлу мен шалды үнемі бір-біріне қарсы қойып, салыстыра бейнелеп отыр. Қыздың кескін-келбетін, сипатын танытатын сипат-белгілер - «жас ерін», «нәзік бел», «үлбіреген жас тән», «сәбидің білегіндей торғын тамақ» деген секілді болып келсе, шалдың сиқын - «кепкен ерін», «кәрі қол», «қуарған, кепкен тән», «тікенектей көк сақал» деген сияқты сипаттамалар арқылы байқатады. Сұлтанмахмұт - әрине, ақындық тұлғасы мүлде басқаша, тек қана өзіне тән дарыны бар суреткер. Сөз бұл жерде әдеби дәстүр жалғастығы туралы ғана. Сұлтанмахмұттың кейде Абайша толғап, өмір құбылыстарын Абайша бейнелеп көрсеткен кездері бар, бірақ ол ұлы ақынның сөз үлгісін құр қайталау емес, суреттеу тәсіліндегі кейбір ұқсастықтар ғана. Халық өмірі, бүгінгісі мен кешегі туралы ойланып, тебіренгенде Мағжан да езі «алтын хакім» деп атап, айрықша ардақтаған Абай үлгісінен алыстамай, ашынып, ащы сын пікірлер айтудан тайынбайды. <i> «Сорлы қазақ жаны алқымға тығылып, Қара күн кеп, тіккен туы жығылып, Алға баспай барлық ісі кер кетіп, Нәр тата алмай, күшсіз, әлсіз бүгіліп...» </i> -деп күңіренген ақын, тығырыққа тығылған елге шығатын жол сілтемек ниетпен қала салсақ, мектеп пен медреселер көп болса дей келіп: «Жиылмай өнерге аяқ баса алмаспыз, Нық сіңген надандықтан қаша алмаспыз...» -деп түйіндейді.
«Жастық туралы» өлең
«Жастық туралы» өлеңінде Шәкәрім бұл өлең өрнегін жеңіл, ойнақы ырғақпен айтуға лайықтап келтірген: <i> «Гауһардай көзі, Бұлбұлдай сөзі, Жаннан асқан бір пері. Жүзі бар айдай, Мінезі майда, Өзгеден артық сол жері. Дариядай ақыл мол еді, Жан ғашығым сол еді... Ұжмақтың хоры, Іздедім соны, Тал бойының кірі жоқ. Бойы бар сымдай, Белі бар қылдай. Мүшесінің міні жоқ. Қыз осыңдай болар ма? Оны сөккен оңар ма? </i> Өлең сұлу қызды сипаттаудан басталады да, бозбаланың сол қызды алыстан ат сабылтып түнделетіп іздеп келіп, қазақы әдетпен қасындағы жолдасын жіберіп, хабар алып, қыз жатқан үйге кіріп, құмардан шығып, таң ата қайтқанын баяндаумен тынады. Осындай мазмұнына өлеңнің ырғағы да сәйкес келіп, әлдеқандай бір әсерлі ойнақылық, құбылмалы ширақтық сипат танытады. Шәкәрімнің бұл өлең өрнегін «Кәрілік туралы» деген елеңінде қолдануы да осыған ұқсас. Ақын қартайған адамның күйкі хал-жағдайын әзіл араластыра, әжуалап бейнелегендіктен, мұнда да елең ырғағы жеңіл, ойнақы болып келеді: <i> «Қызусыз тәнің, Сезімсіз жаның - Болады кәрілік белгісі. Оны да сезбей, Үмітін үзбей, Келмейді шалдың өлгісі. Алпыстан әрі бармандар, Байқамай шал боп қалмандар!..» </i> «Сегіз аяқ» өлшемі әр алуан интонация туғыза алатынын елеңнің мазмұнына орай осындай сипат алуы да мүмкін екенін Абай өзі жақсы білген. Оған: «Бұралып тұрып, Буыны құрып. Қисайта тартып мұрынын; Әсемсіп, сәнсіп, Білгенсіп, бәлсіп, Әр нәрсенің орынын. Керенау, кердең бір керім, Жақпайды маған сол жерің...» - деген бір шумақ өлең-ақ толық дәлел бола алады. Алайда Абай бұл өлең өрнегін осылайша қолдануды кеп қызықтамай, оның ырғақтық байлығын басқа қырларынан келіп ашуға көбірек көңіл аударған. Байтұрсыновтың «Жиған-терген» атты өлеңі Байтұрсынов «Сегіз аяқ» өлшемін қолданған «Жиған-терген» атты өлеңін Абайға бір жағынан еліктеп, бір жағынан жарыса жазғаны байқалады. Еліктегені елеңді Абайша бастағаннан-ақ бірден ап-айқын: <i> «Оюын ойып, Орындап қойып, Түр балғаңдай өрнекке. Қиыннан қиып, Қиырдан жиып, Қарап сөзді термекке, Еңбекке егіз тіл мен жақ, Ерінбесең, сөйлеп бақ. Именіп кептен, Сақтық қып еппен, Тасалама ойыңды! Ашынса етің, Ашылмақ бетің, Тірі көмбей бойыңды. Жүрегіңнің жарасын Көрсет жұртқа, қарасын...» </i>