Орыс_әдебиеті
Лермонтов еңбегі
Тағы бір көңіл аударарлық нәрсе - мысал дегеннің өзін жанрлық түрі жағынан шарттылығы басым, қалыптасқан, өзгермейтін, ескі сюжетке негізделетін, ойдыаң-күстың, жануар-жәндіктіңіс- әрекеті арқылы тұспалдап қана білдіретін, белгілі бір шындықты уағыздап айтуға бейім тұратын шығарма деп қарау жиі кездеседі. Осындай тұсінік мысал өлеңнің өзгешелігін, поэзиялық қасиетін жете тұсінбеуге әкеліп соғады. Ал шынында мысал өлеңдегі шарттылық, тұспалдап айту тәсілін, белгілі сюжетті, әр түрлі тұспал бейнөлерді қолдану - мүның бәрі тек сыртқы сипат-белгілер. Мысал өлеңдердің артықшылығын алдымен олардың поэзиялық қуат-күшімен, тұспал бейнөлер арқылы сан алуан адамдардың мінез-қүлқын, іс-әрекетін аңдатып, айқын көзге елестетіп, сол арқылы қоғамдық өмірдің шындығын, қайшылықтарын терең ашып бере алатын мол мүмкіндігінен іздесек керек. Көркем шығармада мәселе не айтылғандығында ғана емес, сонымен бірге қалай айтылғандығында, қандай әсер ететіндігінде десек, осыны әсіресе мысап өлеңге, яғни өмірлік шындық пен көркемдік қиялды, көркемдік шарттылықты шебер сабақтастырып, ұштастырып келтіретін жанрға байланыстыра айтуымыз орынды. Мысалдағы ойды тура, ашық айтпай, ақтарасапмай, тұспалдап, апыстанорап, орағытып айтудың өз артықшылығы бар екені сөзсіз. Оқушы бүкпелеп айтылған жайды, астарлы мағынаны өз ойымен бағдарлап, өзінше аңғарып, үғып-тұсінуге мәжбүр болады. Бұл одан тапқырлықты, сөздің астарына үңіле білуді, айтылып отырған нәрсені де, ишарат етіп, тұспалмен аңғартылған нәрсені де айқын елестете білуге қабілеттілікті тапап етеді, ойынатүрткі болып, сезіміне әсер береді. Сонымен қатар мысал өлеңде сан-алуан жан-жануар, аң- қүстарды, жәңціктерді іс-әрекет үстіңде бейнелеу, тілдестіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы орайда жасаңцы, жаттаңцы ақылгөйлікке әуестенбей, терең мағынапы қоғамдық ой қорыту үлкен ақындық шеберлікті, талғампаздықты танытады. Абайдың мысап өлеңдерінен осындай қасиеттерді, әсіресе ақынның әзілдеуге, мысқылдап келемеждеуге, сықақетуге шеберлігін айқын байқаймыз. Кейде мысалға тілге тиек болатын шынында да әлдеқандай бір ғажайып жай да кездеседі. «Жарлы бай» атты өлеңдегі түбінен қанша апсаң да ділдә бірінен кейін бірі шыға беретін дорбаның кедейдің қолына келіп тұсуі - бұл, әрине, арғы түбі ескі ертек, аңыздармен жалғасатын сюжет. Ал кейде мысал өлеңдегі оқиғаның взі мейлінше қарапайым, күнделікті өмірде көздесетін жай боп шығады. Айталық, «Қазаға үрынған кара шекпен» дейтін өлеңцегі қораға ұры тұскенін айту ешкім таңқалатындай нәрсе емес. Өлеңнің түйіні басқада, барынан бір сәтте айрыпып журдай болып қалған адамға ағайындары келіп әр түрлі ақыл- кеңес беріп, желдей есіп «бишара», «байғус» деп жарылқаған болады. «Бақа мен өгіз» атты мысалда өгіздей болаапамындепісініп, көбініп, ішіжарьіпған бақаның ессіз мақтаншақтықтың қүрбаны болғаны баяндалады. Мұндай шартты түрде әдейі әсірелеп айтушылық мысал жанрында жиі көздесетін үйреншіктіжай, соңцықтанонытабиғи құбылысдеп санап, осы оқиғаға қаңцай мағына беріліп айтыл- ғанына көбірек көңіл қою орынды секілді. Крылов осы мысалдың сюжетінен әр түрлі қоғамдық топтардың өкілдері бірдей бола алмайды деген нақтылы түжырым жасап, қатардағы жай адам (мещанин, мелкая сошка) атақты адамдай, ақсүйектей (дворяниндей) бола алмайды деген түйін жасаған. Ал Абай жалпы моральдық түрғыдан келіп, іштарлықты, басқа біреуді көре алмай, күндеуді, қалай да соған жетем дейтін мінезді сынауды жен көрген. Осыған орай ол мысалды: «Тапаспа, жаным-ай, Қолыңнан келмеске, Боларсың бақадай, Көп тұссең егеске», - деген ғибрат сөзбен аяқтайды. Және мысалды Крыловша бірден оқиғаны баяндаудан бастамай, кірісперетіндежанынансөз қосарлап, былай дейді: «Қарасаң, дым-ақ көп Көре апмас іші тар. Несі артық бізден деп, Сапыспақ жұртта бар...» «Есек пен бұлбұл» атты мысал өлеңін Абай есекті сипаттаудан бастаған: «Тойған есек шөпті оттап маңайдағы, Сонырқап шатқа кетті қай-қайдағы, Қаңғырып өлкені өрлеп келе жатып, Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы...» Орысша тексте мұндай кіріспе жоқ, есек бұлбұлды көздестірді делінеді де, бірден оғанайтқан есектің сөзі келтіріледі.Абайдың өлеңді бастауынан есектің қарны тойып, көңілденіп, ерігіп келе жатқандықтан тоғайдағы бұлбұлды көріп, соған ән салғызып, өзінше сынап көрмекші болғанын аңғарамыз. Есектің бұлбұлмен ұшырасуы көздейсоқ болса да, оған тіл қатып, бір ән салып жіберші деп тілек айтуы көңіл-куйіне ұйлес сезіледі. Ал есектің сыншыл болып шыға келуі, бұлбұлға (Абай «ақын бұлбұл» дейді) сын айтуы - әбден қисынды. Бұл топас, ақымақ, өнерден махрұм адамның басқаны сынағыш болатынын аңғарту жағынанұтымды. Апбұлбұлдыңаңыратып, шырқап ән салғанын суреттеғен тұста Абай Крыловтан айтарлықтай алшақтамайды. Есектің бұлбұл әнін тыңдап алып, «сен біраз әтеш әнін үйрен!» деп өзінше білгішсіп ақыл бергенсігендей болғаны орысша текстегідей мейлінше әсерлі, тартымды көрсетілген. Өлеңнің аяғын Крылов: