cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NGC 3540
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1831 жылы 11 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3540 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 33806, NGC 3548, UGC 6196, MCG 6-25-11, ZWG 185.11, NPM1G +36.0243.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
IOS
iOS (2010 жылдың 24 маусымына дейін: iPhone OS) — Америкалық Apple компаниясымен құрастырылып, шығарылатын мобильді операциялық жүйе. 2007 жылы шығарылған; бастапқыда iPod touch және iPhone құрылғыларына шығарылып, сосын iPad және Apple TV құрылғыларына да шығарылды. Windows Phone және Android операциялық жүйелеріне қарағанда тек қана Apple компаниясының құрылғыларына қондырылады.
iOS-тың қолданушы интерфейсі мультитач қозғалыстары арқылы тікелей басқару концепциясында құрылған. Интерфейсті басқару элементтері батырмалардан, сүйрегіштер мен тетіктерден құрылған.
iOS MacOS-тің негізінде құрылып, оның -үйлесімді -нің негізгі компоненттерінің жинағын қолданады.
iOS-та төрт бар: Core OS қабаты, Core Services қабаты, Media Layer қабаты және Cocoa Touch қабаты.
iOS-тың қазіргі таңдағы версиясында (iOS 6.0) жүйелік бөлімге құрылғының 1,5 — 2 Гб флеш-жады беріледі және бос орынға 800 Мб беріледі (құрылғының модификациясына байланысты өзгереді).
2013 жылдың 7 қаңтарына қараған таңда App Store бағдарламалар дүкенінде iOS-қа арналған 755 мың бағдарламалар бар. Оларды жүктеудің жалпы саны 40 миллиардтан асып түсті.
Санат:Операциялық жүйелер Санат:Apple
Минамиакита
Akita MinamiAkita-gun.png префектурасында орналасуы. Жасыл: Минамиакита уезді қазіргі уақытта
Сары: бұрын уезд құрамына кірген Акита, Ога және Катагами қалалары1. Годзёме
2. Икава
3. Хатирогата
4. Огата]]
2017 жылғы 1 сәуірдегі бағалау бойынша халық саны 22,930 адамды, аумағы 449.98 км ² - ты, халық тығыздығы 51 адам / км ² - ты құрады.
Ауыл кенттері
Санат:Акита префектурасындағы уездтер
Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60
Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60 (ағыл. European Cup 1959/1960) — Еуропа чемпиондары кубогының бесінші маусымы, "Реал Мадрид" футболшылары бесінші рет жеңімпаз атанды.
Сілтемелер
Санат:Еуропа чемпиондары кубогының маусымдары Санат:1959 жылғы футбол Санат:1960 жылғы футбол
Олжашы батыр
Бәйбөріұлы Олжашы батыр (16 ғ. аяғы — 17 ғ. басы)
Олжашы Орта жүз Арғын тайпасының ішінде Қаракесек руынан шыққан азамат еді. Қаракесектің Ақша деген баласы болған. Оның баласы Бошан. Оның баласы Бәйбөрі. Бәйбөрінің екінші баласы Олжашы батыр еді. .
Есім ханның тұсында 1627 ж.: «Хан Тұрсынды ант ұрсын», деп Қатаған Тұрсын ханға қарсы жорыққа баруға қол жиналған. Соңда қолбасшылардың бірі Арғын Олжашы еді. Тұрсын ханның әскері Сайрамның атырабында жеңілді.
Өзінің ордасы Ташкент қаласы еді. Тұрсын хан Аштарханид әмірлерімен одақ құрып, Есім ханмен бәсекелескен. Ташкентті алғаннан кейін Тұрсын хан қаза табады.
Артынан бірнеше қыз қалады. Айбике, Нұрбике мен Қызданбике деген ғажайып періштедей сұлу қыздарын Шаншар деген қолбасшы олжа ретінде алады. Қоңырбике деген қызды ұлы Абайдың түп бабасы Әли алады. Кенжесі Оразбике сұлуды Олжашы батыр алады. Олжашының Жүгіней деген ағасы болған. Оразбикені батыр осы ағасына берген. Одан Қойке, Есбалақ, Баян, Хангелді, Кенжек деген балалар туған. Тағы бір әйелінен Қыдырәлі, Кедей деген балалар туған. (Жұрт арасында «Қыдырәлі, Кедейсің, Қойке келсе не дейсің» деген мәтел қалды.) Ал Олжашының өзінің Асан, Үсен деген балалар туған. Ақтабан шұбырынды кезінде Асанның ұрпақтары Сырдың ар жағына кеткен. Үсендер және Жүгінейдің ұрпақтары Арқада қалып, өсіп-өнген.
Қазақ КСР Ішкі Істер министрі Шырақбек Қабылбаев Олжашы батырдың ұрпағы.
Санат:Қазақ батырлары Санат:Туған жылы белгісіздер Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Итакуакесетуба
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 352 755 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 81,777 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4.313,6 адам/км².
Тарихы
Қала 1560 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Тауалды түзілімдері
Тауалды түзілімдері. Биік таулы өзен аңғарлары мен тауаралық аңғарлардың түзілімдері. Бұл түзілімдердің өздеріне тән ерекшеліктері: қалыңдықтарының жоғары көрсеткіші, таужыныстарға кіріккен органикалық қалдықтардың мүлдем ұшыраспауы, оларды құрайтын түйірлер мен кесектер мөлшерінің тау етегінен орталық жазықтыққа қарай бірте-бірте кішіре беретіндігі, қат-қабаттықтың әр түрлі болуы, таужыныстар құрамында конгломераттар мен құмтастардың шешуші рөл атқаруы.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Электрондық коммерция орталығы
Құрылу тарихы және жалпы мәліметтер
2003 жылы ҚР Үкіметінің Қаулысы бойынша Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қаржылық бақылау және мемлекеттік сатып алу комитеті "Электрондық коммерция орталығы" (www.ecc.kz) республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны құрылды. 2007 жылы "Электрондық коммерция орталығы" РМҚК "Самғау" ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі" құрамына еншілес компания ретінде кірді және "Электрондық коммерция орталығы" ЖШС болып қайта құрылды. 2008 жылы ҚР Үкіметінің Қаулысымен Орталық электрондық мемлекеттік сатып алу саласында бірыңғай оператор болып айқындалды. Осы жылы Орталық құрылған "Зерде" ұлттық инфокоммуникациялық холдингі" құрамына кірді. 2009 жылы «Электрондық коммерция орталығы» ЖШС «Қаржылық жүйелерді ақпараттандыру орталығы» ЖШС-мен бірікті. 2010 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен «Электрондық коммерция орталығы» ЖШС ақпараттандыру саласында ұлттық оператор мәртебесіне ие болды. Бүгін компания мемлекеттік құрылымдар үшін IT саласындағы ірімасштабты ықпалдандырылған шешімдерді іске асыруда.
Қызмет бағыттары
Электрондық коммерция орталығының негізгі қызмет бағыттары болып:
«Электрондық мемлекеттік сатып алу» автоматтандырылған ықпалдандырылған ақпараттық жүйесі
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі мемлекеттік сатып алуды электрондық пішімде өткізуді ұсынды. Бүгін жүйе (www.goszakup.gov.kz) мемлекеттік сатып алу саласындағы электрондық қызметке біртұтас қол жеткізе отырып мемлекеттік сатып алуда тапсырыс беруші, ұйымдастырушы және жабдықтаушы ретінде Интернет желісіне қосылған кез келген компьютерден қатысуға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде жүйе баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы мемлекеттік сатып алуды толық автоматтандырылған түрде, сондай-ақ пилоттық түрде электрондық конкурстарды өткізуді жүзеге асыруда.
Электрондық мемлекеттік сатып алудың басты артықшылықтары мыналар:
1.	Жемқорлықпен тиімді күрес тәсілі; 2.	Бюджеттік қаражаттың үнемделуі; 3.	Мемлекеттік сатып алу саласындағы жұмыстың ыңғайлылығы; 4.	Салауатты бәсекелестік үшін тиімді жағдайлар туғызу; 5.	Отандық шағын және орта бизнесті дамытуды қолдау.
Баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы электрондық мемлекеттік сатып алулар – жеңімпазды анықтау үшін басты шарт болып әлеуетті өнім берушінің тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке ұсынған ең арзан бағасы болып табылатын электрондық мемлекеттік сатып алудың ең қарапайым түрі.
Электрондық конкурс – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда мемлекеттік сатып алудың жеңімпазын анықтауға әсер ететін тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке байланысты құнмен қатар басқа да белгіленген шарттар есептеледі.
Электрондық аукцион – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда тапсырыс беруші тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметті онлайн аукцион барысында анықталған ең арзан баға ұсынған әлеуетті өнім берушіден сатып алады.
«е-Қаржымин» ықпалдандырылған автоматтандырылған ақпараттық жүйесі
«Электрондық коммерция орталығы» ЖШС «е-Қаржымин» жобасының интеграторы болып табылады. Дамытылып жатқан жобаның басты мақсаты болып ҚР Қаржы министрлігінің (ҚР ҚМ) халыққа арналған электрондық мемлекеттік қызметті ұсынатын ақпараттық кеңістікті құру. «е-Қаржымин» порталы «бір терезе» принципі бойынша жұмыс істемек: яғни азаматтар мемлекеттік ұйыммен (ҚР ҚМ) Интернет арқылы өзара қарым-қатынаста болады, мемлекеттік қызметті электрондық пішімде аз уақыттың ішінде ала алады. Жоба Электрондық үкіметтің құрамы болып табылады, е-Үкіметтің мақсаттарының бірі болып мемлекет пен қоғам арасында тиімді қарым-қатынас орнату болып табылады.
Жобаны іске асыру келесі жетістіктерге қол жеткізбек:
Шванфельд
Шванфельд (Schwanfeld) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Швайнфурт ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1932 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 12,00 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 78 175. Муниципалитеттің басшысы — Рихард Кёт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Еңбек құрал-жабдығы
Еңбек құрал-жабдығы - материалдық құралдардың жиынтығы, өндіріс құрал-жабдығының бір бөлігі, олардың көмегімен адам еңбек заттарына әсер етеді, оларды белгілі мақсатқа орай түрлендіріп, өзгертеді. Оларға еңбек қаруы (жабдық, машина, прибор, станок), өндірістік үймереттер мен ғимараттар, жолдар, құбырлар, арналар, тасымал құралдары, еңбек заттарын сақтайтын түрлі сыйымдылықтар, т.б. жатады. Кәсіпорындарда олардың елеулі бөлігін негізгі өндірістік қорлар құрайды.
Фрешеш
Фрешеш (Freches) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Транкозу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 551 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13,56 км² шамасында. Халық тығыздығы — 40,6 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Сен-Женьес-де-Комолас
Сен-Женьес-де-Комолас (Saint-Geniès-de-Comolas) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Гар департаментінде орналасқан. Ним округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,26 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 30254, пошта индексі — 30150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1843 адамды құрады. Халық тығыздығы — 223,12 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Үлкен Кутюм
Үлкен Кутюм (Кутюм, Клемянка) — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Юрюзань өзенінің оң жағалауынан 74 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені Нязепетровск су торабынан Ай өзенін қоспағанда, Павловск су торабына дейін. Өзен саласы — Ақ, өзен алабы — Кама.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері Санат:Кама су алабы өңірі өзендері
Сильюс
Сильюс (Silius) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Кальяри провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1384 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 36 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 38 км² шамасында. Пошта индексі — 9040.
Геронтопсихология
Геронтопсихология (geron/gerontos/ - қарт) — қартаю процесінің психологиялық зандылықтары мен механизмдерін зерттейтін психология ғылымының бір саласы. Бұл салада өмірдің психологиялық, физиологиялық, әлеуметтік, медициналық, экономикалық және т.б. жақтарының қарт адамның психикасына ықпалы қарастырылады.
Сильюс
Елді мекеннің қамқоршысы — Киелі Santa Felicita.
Бад-Кройцен
Бад-Кройцен (Bad Kreuzen) — Аустриядағы коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Перг округінің құрамына енеді.
Сильюс
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Бад-Кройцен
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2457 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 39.9 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — PE, ресми идентификациялық коды — 4 11 08.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Манфред Неннинг (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Брястово (Добрич облысы)
Брястово (Брястово) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Балчик қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9647. ЕКАТТЕ коды — 6793.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Үлкен кеңес энциклопедиясы
Үлкен совет энциклопедиясы (Больша́я сове́тская энциклопе́дия, қысқаша: БСЭ) — ең толық және танымал әмбебап совет энциклопедиясы. 1926 жылдан бастап (бірінші басылымның алғашқы томы) 1990 жылға дейін (соңғы жылдық) «Совет энциклопедиясы» (қазір — «Үлкен Ресейлік энциклопедия» баспа үйі) баспа үйімен шығарылды.
Шовинье
Коммунаның INSEE коды — 35075, пошта индексі — 35490.
Үлкен кеңес энциклопедиясы
Үш басылымды басынан өткізді:
Санат:Энциклопедиялар Санат:КСРО
Шовинье
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Павлодар облыстық драма театры
Павлодар облыстық драма театры – 1938 – 1948 жылдар аралығында Павлодар қаласында жұмыс істеген қазақ драма ұжымы.
Н.Мәкішевтің ұйымдастыруымен драм. ұжым негізінде құрылды.
Театрда қызмет еткендер
Әр жылдары театрда
Дереккөздер
Санат:Қазақстан театрлары Санат:Павлодар облысы
Альтеа
Альтеа (Altea (Alicante)) — Испаниядағы муниципалитет. Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Аликанте провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Марина-Баха ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 24006 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 35,30 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аликанте елді мекендері
Азотты газ
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Атты жығу және байлау
thumb|right|250px|Жылқыны жығу сәті. (Kun P. Szelek szarnyan. A sztyeppei nomadok lovas-kulturaja (Budapest: Arkadas, 2003) атты еңбектен) Атты жығу және байлау – әртүрлі шаруашылық және тұрмыс қамы қажеттілігіне (сою, емдеу, тағалау, таңбалау және т.б.) байланысты жылқыны аяқтарынан байлап жығу үшін қолданатын тәсіл.
Әдебиет
Санат:Тұрмыс Санат:Қазақ салт-дәстүрлері Санат:Мал шаруашылығы
Лютеркофен-Ихертсвиль
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 723 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.40 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2455, пошта индексі — 4571.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
IC 4170-1
IC 4170-1 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 45290, 8ZW 234.
Сыртқы сілтемелер
IC 4170,01 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Ақ құрлар
Ақ құрлар орман шетінде және талдардың арасында жиі кездеседі. Қыста бұлардың реңі қардай аппақ болады. Көктемде жирен дақты сұр реңді келеді. Қысқа дейін осы реңін сақтайды. Сәуір - мамыр айларында қайың ормандардан құр қораздарының дауысы естіледі. Қораздарының дауысы үрген ит дауысына ұқсастау келеді.
Сәуірдің аяғы мен мамыр басында ақ құрлар ұя салып, оған қызғылт, қоңыр сепкілдері бар солғын сары реңді 9- 12 жұмыртқа салады. Соңғы жұмыртқасын туысымен-ақ ұя басады. Ұясының үстінен түспей басып жатады, ол кезде маңына жақындаған адамды да сезбей қалады.
Балапандарының денесін бозғылт немесе сарғыш мамық қаптап тұрады. Мамықтарында күңгірт жолақ және дақ болады. Бұлар тез өсіп жетіледі, мысалы балапанның салмағы жұмыртқадан шыққанда 15 - 16 грамм болса, бір айдан кейін 250 - 300 граммға дейін жетеді.
Ақ құрлар өсімдіктердің тұқымдарымен және жемістерімен, қайыңның, талдың, көк теректің жапырақтарымен және бүршіктерімен қоректенеді.
Маспи-Лалонкер-Жуияк
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 273 адамды құрады. Халық тығыздығы — 25,37 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Валлис формуласы
Валлис формуласы — ~\pi (пи) санынан шексіз көбейтінді түрінде өрнектейтін формула:
Тарихы
дөңгелектің ауданын есептеуде пайдаланған. Осы формула іс жүзінде қолданыс тапқан шексіз көбейтінділердің алғашқыларының бірі.
Эйлердің синустар шексіз көбейтіндісі негізінде дәлелдеу
== Интегралмен дәлелдеу ==
Келесіні белгілейік: (Валлис интегралдары түрі). Бөліктеп интегралдаса:
Бұл нәтиже төменде қолданылады:
Процесті қайталаса,
Жинақталу теоремасы негізінде,
Дереккөздер
Санат:Алгоритмдер Санат:Пи саны
Болашақ кезеңдердің шығысы
Болашақ кезеңдердің шығысы - фирманың, ұйымның ағымдағы шығысы- есепті кезеңде өндірілген, бірақ келесі есептік кезеңге жаткызыла тын шығысы.
Ол келесі есептік мерзім бойына өндірістің шығынына және айналысқа есептеледі, яғни болашақ кезеңдерде өндіруге, жұмыстарды орындауға, қызметтерді көрсетуге арналады (техникалық әдебиетке, газеттерге, журналдарға жылдык жазылыс төлемақысы; кесте бойынша шикізат, босалқы бөлшектер, жеткізілімінің төлемақысы).
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Дойерлинг
Дойерлинг (Deuerling) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Регенсбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2080 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 7,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 75 127. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Вих-Фендрих.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Электрондық мемлекеттік сатып алу
Баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы электрондық мемлекеттік сатып алулар – жеңімпазды анықтау үшін басты шарт болып әлеуетті өнім берушінің тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке ұсынған ең арзан бағасы болып табылатын электрондық мемлекеттік сатып алудың ең қарапайым түрі.
Электрондық конкурс – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда мемлекеттік сатып алудың жеңімпазын анықтауға әсер ететін тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке байланысты құнмен қатар басқа да белгіленген шарттар есептеледі.
Электрондық аукцион – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда тапсырыс беруші тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметті онлайн аукцион барысында анықталған ең арзан баға ұсынған әлеуетті өнім берушіден сатып алады.
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі Қазақстандағы мемлекеттік сатып алуды электрондық пішімде өткізуді ұсынды. Бүгін жүйе (www.goszakup.gov.kz) мемлекеттік сатып алу саласындағы электрондық қызметке біртұтас қол жеткізе отырып мемлекеттік сатып алуда тапсырыс беруші, ұйымдастырушы және жабдықтаушы ретінде Интернет желісіне қосылған кез келген компьютерден қатысуға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде жүйе баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы мемлекеттік сатып алуды толық автоматтандырылған түрде, сондай-ақ пилоттық түрде электрондық конкурстарды өткізуді жүзеге асыруда.
1. Жемқорлықпен тиімді күрес тәсілі; 2. Бюджеттік қаражаттың үнемделуі; 3. Мемлекеттік сатып алу саласындағы жұмыстың ыңғайлылығы; 4. Салауатты бәсекелестік үшін тиімді жағдайлар туғызу; 5. Отандық шағын және орта бизнесті дамытуды қолдау.
Сілтемелер
[http://www.inform.kz/kaz/article/2382164 Отандық электрондық мемлекеттік сатып алу жүйесі әділетті бәсеке кеңістігін қамтамасыз етеді – С. Ахметов]
«Электрондық мемлекеттік сатып алу» жүйесінің жұмысы нәтижесінде 10 млрд теңге көлемінде бюджеттік қаражат үнемделді
Өңдеуші өнеркәсіп өнімдері мемлекеттік мекемелер тарапынан айтарлықтай сұранысқа ие
Санат:Физика
Теннистен Францияның ашық біріншілігі
Теннистен Франция ашық біріншілігі (фр.  Les Internationaux de France de Roland Garros ; Ролан Гаррос деген атаумен де танымал) — жыл сайын Франция астанасы Парижде мамырдың соңы мен маусымның басы аралығында өтетін, Үлкен дулыға турнирлері қатарына жататын, ауқымы жағынан өте ірі әрі теннис әлеміне ықпалы жоғары турнир. Уақыты жағынан "French open" мэйджорлардың ішінде екінші болып өтеді (қаңтардағы "Australian open" жарысынан кейін). Бұл жарыстың барлық ойындары Франция астанасындағы «Roland Garros» теннис комплексінде болады. Жарыс ойындары екі аптаға жуық уақыт ойнатылып, тоғыз түрлі санатта жеңімпаздар анықталады: бесеуі — ересектер, төртеуі — жастар арасында.
Турнир ұйымдастырушылары — Франция Теннис Федерациясы. Теннис алаңдарындағы барлық корттар грунтты корт болып саналады.
Тарих беттерінен
Ең алғаш турнир 1891 жылы біркүндік ел чемпионаты түрінде өткен. Ол кездегі жарысқа француздық теннисшілер және тек француз клубтарында өнер көрсететін шетелдік теннисшілер ғана қатыса алды. Турнирдің ең алғашқы жеңімпазы ағылшындық Х. Бриггс (ағылш. H. Briggs). 1897 жылғы турнирге әйелдер де қатысып, ең алғашқы жеңімпаз Франсуаза Массон (фр.  Françoise Masson ) болды. Турнир бастапқыда танымал болған жоқ. Оның басты себебеі — әлемнің үздік теннисшілерінің бұл жарысқа қатыса алмауы. Себебі бұл кезде бұл жарыс жабық чемпионат болған болатын. Тек 1925 жылы ғана турнир халықаралық статусқа ие болды.
Француз теннисінің өркендеуі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бұл біріншіліктің қайта жалғасқан кездерінен басталады. Соғысқа дейін-ақ бұл турнирді 15 жасында ұтып алған Сюзанн Ленглен, соғыстан кейін де 1920—1926 жылдары ұйымдастырылған жеті чемпионаттың алтауын ұтып алды.
1968 жылы "Ашық Эраның" басталуының арқасында кәсіпқой теннисшілер әуесқойлармен қатар жарысқа түсуіне рұқсат етілді. Кен Розуэлл атты теннисші қыз жаңа эра кезеңіндегі алғашқы жеңімпаз болып, 15 000 франк көлемінде сыйақы алды. Ал Нэнси Ричи қыздар бәсекесін ұтып алды. thumb|240x240px|Сюзанн Ленглен корты «Ролан Гаррос» теннистік комплексінің салынуының тарихы да өте қызықты. 1927 жылы Дэвис кубогінде АҚШ және Франция құрамалары кездеседі. Бірінші кездесу АҚШ-та өтеді. Күтпеген оқиға тіркеліп, мұнда француздар жеңіске жетеді. Енді жауапты кездесу келесі жылы Францияда өту керек болады. Алайда, Парижде бұл уақытта мұндай ірі шараны өткізетін теннис стадионы жоқ еді. Бұған дейін Франция чемпионаты «Стад Франсе» клубының шөпті кортында өткізіліп жүрген болатын. Сондықтан да бұл жеңіс жаңа стадионының салынуына септігін тигізді.
«Стад Франсе» клубы және жергілікті биліктің бірігуімен Porte d’Auteuil аймағына жақын жерден 3 гектар жер бөлінді. Клуб шарты бойынша, жаңа комплекс клубтың бұрынғы мүшесі, француз халқының батыры, пионера-авиатор, әскери ұшқыш Роллан Гарростың (1888—1918) атымен аталатын болды. Сонымен қатар, Роллан Гаррос Жерорта теңізін алғаш ұшақпен қиып өткен адам болатын. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына бес апта ғана уақыт қалғанда өмірден озды.
«Ролан Гаррос» стадиондары — әлемдегі ең ірі әрі беделді стадиондардың бірі. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл жер нағыз қайғылы орындардың біріне айналды. Неміс солдаттары Францияны басып алғаннан кейін, Роллан Гаррос теннистік комплексін уақытша лагерь ретінде пайдаланған. Нацистер мұнда еврей халқын шығысқа апаруға үшін жинаған және көптеген еврей халқының өкілдері сол шығыста қаза тапқан.
Әр түрлі кезеңдерде «Ролан Гарросқа» көптеген өзгерістер мен кеңейтілімдер жүргізілген. «Ролан Гаррос» теннистік комплексі груннты корттардың отаны деп те саналады.
Теннистік комплекстің Орталық корты 1928 жылы салынған және бір мезетте 15 мың көрерменді қабылдай алады. 2001 жылы Орталық корт Франция теннис президентінің бұрынғы президентінің құрметіне Филиппа Шатрие (фр.  Court Philippe Chatrier ) деп атауын өзгертті. Маңызы жағынан екінші дәрежелі корт әйгілі француз теннисші әйелі Сюзанн Ленгленнің (фр.  Court Suzanne Lenglen ) құрметіне аталған. Сыйымдылығы — 10 мың көрермен. Корт № 1 (Court No.1) атты корт болса 3 700 көрерменді қабылдай алады.
Сілтемелер
Санат:Теннистен Францияның ашық біріншілігі
Амбес
Амбес (Ambès) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Бордо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 28,85 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33004, пошта индексі — 33810.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2920 адамды құрады. Халық тығыздығы — 101,21 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов
Ғылыми еңбектер
«Теоретическое исследование и компьютерное моделирование свойств неидеальной плазмы на основе псевдопотенциальных моделей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.
Ланкастер (Кентукки)
Қала тұрғындарының саны 3734 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.7 км² шамасында. FIPS коды — 21-43840.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Гетеростереотип
Гетеростереотип (гетеротаптаурындар) — бір этностың басқа ұлт өкілдерінің дүниетанымы, психологиясы туралы біршама тұрақты қалыптасқан пікірлері. Этностардың өзара қарым-қатынасына қарай, жағымсыз түрлері көп жағдайларда теріс түсініктерге негізделген түрлері жиі кездеседі. Мәселен, кейбір ұлт өкілдерін, кавказдықтарды, әсіресе шешендерді "тентек", "бұзық" деп әр түрлі себептеріне, байыбына бармай теріс түсініктер жасайды.
Дереккөздер
Санат:Жантану Санат:Медицина
Бақытжан Байқадамов
Бақытжан Байқадамов (11 наурыз 1917, Торғай облысы — 16 маусым 1977, Алматы) — композитор. Қазақстанның еңбек сіңерген өнер қайраткері (1957).
Өмірбаяны
Алматы мемлекеттік уиверситетін (1937), Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1954).
1941 жылы Қазақ радиосында хор жетекшісі, 1947—1949 жылдары әйелдер ән-би ансамблінің жетекшісі әрі дирижері болды.
1952 — 1960 жылдары Қазақ филармониясын басқарды. Осы жылдары “Почташы”, “Су тасушы қыз”, “Домбыра”, “Алма ағаштар жайнайды”, “Кел, достар”, “Теміртау жастарының әні”, “Айгөлек”, “Бөбегім” атты ойнақы әндері мен “Майра”, “Тойбастар”, “Он алты қыз” сияқты хорға арналған шығармалары дүниеге келді.
1969 жылдан өмірінің аяғына дейін Қазақ қыздар педагогикалық институтында ұстаздық етті.
Шығармашылығы
Байқадамов Бақытжан Қазақстанда көп дауысты хор музыкасы жанрын қалыптастыруда ерекше еңбек етті.
“Жайлауға”, “Біз бейбітшілік үшін”, т.б. хорға арналған сюиталар, вокалдық композициялар, хорға арналған көлемді поэмалар (“Қыз арманы”, “Айтыс”, “Еңбек жемісі”) жазды. Физика, математика, музыка теориясы саласындағы білімін ұлттық музыка аспаптарын жетілдіру мақсатына пайдаланып, домбыраның үнділігін арттыратын жаңа өлшемдер жасап шықты. Көпшілікке танымал болған “Айгүл” ансамблін ұйымдастырып, эстрадалық жанрдың дамуына да ат салысты. Қазақ мемлекеттік хор капелласы Байқадамов Бақытжан есімімен аталады, оның көркемдік жетекшісі және дирижері Бейімбет Демеуов (1997).
Дереккөздер
Санат:1917 жылы туғандар Санат:Торғайда туғандар Санат:1977 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан сазгерлері Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Сяматывис
Сяматывис — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сямаю өзенінің оң жағалауынан 61 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Авяк
Авяк — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Аёв өзенінің оң жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оша. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фёдор Алексеевич Богомолов
Фёдор Алексеевич Богомолов (26 қыркүйек, 1946 жыл, Мәскеу) - ресейлік және американдық математик.
Сыртқы сілтемелер
Санат:26 қыркүйекте туғандар
Бұрғылау ұңғымасының төлқұжаты
Бұрғылау барысында алынған барша деректерді тіркеп отыратын құжат; мұнда бұрғылау ұңғымасының нөмері, бұрғылау жұмыстарының басталу және аяқталу мерізімдері, ұңғыма ернеуінің координаты, ұңғыма оқпанының бағыты, тереңдігі, ұңғыманың инструкциясы, гидрогеологиялық бақылау нәтижелері, каротаж деректері т.с.с. құнды деректер тіркеледі. Б.Ұ.Т. геологиялық құжатханаларда сақталу.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
(1043) Беата
(1043) Беата — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Ступинка (өзен)
Ступинка (Великоросня) — Ресейдегі өзен. Тверь облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Задорня өзенінің сол жағалауынан 1,6 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
(1043) Беата
Оны 1925 жылы 22 сәуірде Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.
Ступинка (өзен)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ бастауынан Жоғарғы Еділ бейшлотына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
(1043) Беата
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Ступинка (өзен)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жаңа Куюк
Жаңа Куюк — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Истяк ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 7 адамды құрады. Пошта индексі — 452806, ОКАТО коды — 80259835007.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Торца
Торца — Ресейдегі өзен. Владимир облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Клязьма (староречье) өзенінің сол жағалауынан 388 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Клязьма Орехово-Зуево қаласынан Владимир қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыден Еділге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Лепля
Лепля — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Сосьва өзенінің оң жағалауынан 675 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 169 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Тайм-чартер
Тайм-чартер (time - уақыт + сһаrtеr — қағаз, құжат) — сауда кемесін немесе оның бір бөлігін белгілі бір мерзімге жалға алу жөніндегі теңіз тасымалы шарты.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы Санат:Банк терминдері
Итараре
Итараре (Itararé) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Итапетининга мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Итапева экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
NGC 3542
NGC 3542 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Итараре
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 50 038 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 003,58 км² шамасында. Халық тығыздығы — 49,9 адам/км².
Атты тарту
Атты тарту — деп ат бәйгесі барысында шалдыққан атты көмбеге таяғанда ердің екі қасынан болмаса шылбырынан немесе қанжығасынан, тіпті, тоқымның екі жағынан демеп көмектесуді айтады. Ат бәйгесі басталардан бұрын бұл рәсімге байланысты шартты алдымен келісіп алады: көмбеге бір шақырым қалғанда, жердің рельефінің ыңғайсыздығына байланысты атты тартуға рұқсат етіледі. Оны ат айдаушылар белгілейді. Келісім бойынша, атты тартатын кісілер бәйгеге көлденеңнен қосыла кетіп, аттың шылбырын қолдарына алады немесе екі атты кісі қанжығаны екі жағынан тартып, атқа демеу көрсетеді. Кейде атты тартуға рұқсат берілмеуі мүмкін. Ондайда атты тарту жасырын жасалып та жатады. Ұсталған адамдар айыпты деп саналып, бәйгеден шығып қалады немесе бәйгедегі шауып келе жатқан аттың реті кейін шегеріледі.
NGC 3542
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Итараре
Тарихы
Қала 1893 жылы құрылған.
NGC 3542
Ашылуы
Бұл нысанды 1884 жылы 26 наурызда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3542 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 33868, MCG 6-25-13, ZWG 185.13, IRAS11071+3712.
Атты тарту
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Итараре
Тарихы
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Байдабек Ахметұлы Төлепбаев
Төлепбаев Байдабек Ахметұлы (10 Қазан 1921 жылы туған, Түркістан облысы Ордабасы ауданы Төрткүл ауылы) – тарих ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1975), КСРО Ғылым академиясының мүшесі (1981). Қазақстан Халық ағарту ісінің үздігі. Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1982).
Қысқаша өмірбаяны:
1949 жылы Ташкент мемлекеттік педогогикалық институтын бітірген. 1939–1945 жылдары Мектепте, Ташкент қаласындағы кәсіптік училищеде ұстаз, директордың орынбасары болды. 1947–1949 жылдары Өзбекстан КП ОК жанындағы партия мектебінде оқыды. 1949–1960 жылдары Өзбекстан КП ОК-де насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі. 1960–1973 жылдары КОКП ОК-нің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1973–1976 жылдары Қазақстан КП Алматы облысы партия комитетінің хатшысы. 1976–1983 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының вице-президенті. 1983–1984 жылдары Тарих, археология және этнология институтының директоры. 1985–1991 жылдары Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры қызметтерін атқарды. 1992 жылдан Тарих, археология және этнология институтының бас ғылыми қызметкері болды.
Еңбектері мен Жетістіктері:
«Орта Азия республикаларында партиялық аграрлық саясатының жүзеге асуы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 9 монографияның авторы. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Парасат» ордендерімен марапатталған.
Менің үшінші курстағы махаббатым
«Менің үшінші курстағы махаббатым» — толық метражды көркем фильм. 1976 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.
Сюжеті
Өзінің жазғы семестрін тың кеңшарының бірінде өткізген студенттік құрылыс отряды туралы, олардың жақсы бастауы - коммуна қағидаттары бойынша өмір сүру және жұмыс істеуге талпынуы, осыны жүзеге асыру кезінде қиындықтар мен алауыздықтарды өткізуі туралы фильм.
Дереккөздер
Санат:КСРО жастар фильмдері Санат:Қазақфильм фильмдері
Фрейнеда
Фрейнеда (Freineda) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Алмейда муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 269 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 28,8 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Жапар Шәріпов
Жапар Шәріпов (28.7.1928 жылында туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Балықшы ауылы) – еңбек ардагері. Шымкент мұғалімдер институтын бітірген (1947). 1948 – 1949 жылдары Байзақ аудандағы А.Суханбаев атындағы орта мектептің оқытушысы, 1949 – 1952 жылдары Түлкібас ауданындағы Балықшы орта мектебінің директоры, 1952 – 1957 жылдары Жамбыл қаласындағы орта мектептің директоры, 1957 – 1963 жылдары Шолақтау (қазіргі Қаратау қаласы) поселкесінде облыстағы тұңғыш мектеп-интернаттың құрылысын жүргізді, әрі мектеп директоры болды. 1964 – 1976 жылдары Қаратау қаласылық партия комитетінің екінші хатшысы, 1977 – 1989 ж. Халық депутаттары Кеңесінің Қаратау атқару комитетінің төрағасы, 1989 – 1996 жылдары Қаратау қаласы төлем орталығының директоры, 1996 жылы Қаратау қаласы мен Талас ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланған, медальдармен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Президиумының Мақтау грамоталарымен марапатталған. «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі».
Сілтемелер
Санат:Тұлғалар
Ауыл шаруашылығының Қазан төңкерісіне дейінгі дамуы
Таңғажайып табиғаты бар жартылай шөлді, аңызақ пен аптапты маң дала, бірі қырынан, бірі ойынан менмұндалаған ежелгі таулар мен ойпаттар, тартпа сорлар мен тақырлар, неше түрлі мүсіндегі көздің жауын алатын бор тастар, небір замандардан бері сол көшпенділердің мекені болғанына тарих куә. «Маңғыстауға жеті жұрт келіп, жеті жұрт кеткен екен» деп жатады. Өйткені Маңғыстаудың жазира даласы, климаты жайлы, жамылғыға кенде емес Қаратауы мен Ақтауы, қамытты қатқылы мен құмы малға да, жанға да балдай тәтті мөлдір сулы құдығы мен бұлағы қоныс іздеген көшпенділерді еріктен тыс өзіне тартады. Тарихшылар ежелгі Маңғыстаудың жай-күйі, көрінісі қазіргіден әлдеқайда артық, су көздері мол, өсімдікке бай, жануарлар дүниесі де сан түрлі, нағыз «жұмақ» осы жер екен деп те жазады...
Біздің заманымыздан бұрын қазақ даласын, оның ішінде Арал мен Каспий аралығын мекен еткен сақтар, бұлардың құрамына кіретін массагет, дай, касспи, т.б тайпалар үнемі мал шаруашылығымен айналысып, көшіп-қонумен күн кешкен. Олар сол кезде Маңғыстаудың Қараойын мекендеген. Б. з. б. 490 – 425 жылдар аралығында өмір сүрген «тарихтың атасы» Геродот пен грек географы Страбон бірі скиф, бірі сақ деп жаза келіп, массагеттер мен дайлар туралы: «Өздері ат үстінде де, жаяу да мықты жауынгерлер, қарулары – садақ, қылыш, қалқан, балта» деп келтіреді. Геродот олар жайлы «егін екпеген, мал мен балықты қорек еткен, сүт тағамдарын кеңінен пайдаланып, күнге табынып, жылқыны құрбандыққа шалған» дейді. Белгілі грек тарихшысы Плутарх олардың қымызға қызып, жайбарақат отырған шақтарында бойына қуат, ойына шабыт шақыру үшін садағының адырнасын шертетінін сөз етеді. Ғұламалардың бұл сөздеріне қарағанда массагеттер мен дайлар және оған көрші тайпалардың негізгі күнелтісі – малының жайымен Арал – Каспий арасында жылқы өсіріп, оны күш-көлік ретінде жақсы пайдаланғанына көз жеткізуге болады.
Сонау палеолит және тас дәуірінің соңын ала аң аулап, өсімдіктің дәнін жинап күн көрген олар мезолит дәуірінде бұрынғы кәсіптерін балық аулаумен толықтырды. Неолит дәуірінде жабайы аңдарды қолға үйрету, мал өсірумен айналыса бастады.
Археологтар Г.Коробкова, Б.Батыровтың айтуынша, («Наука и человечество», М., 1975) Орта Азия мен Қазақстанда алғаш қолға үйретілген мал – ешкі. Б. з. б. 6-мыңжылдық тұсындағы неолит заманы мекен-жайларынан табылған сүйектердің 80%-ы ешкінің сүйегі болса, одан кейінгі көне мекен-жайлардан табылған сүйектердің басым көпшілігі қойдың сүйектері болып шыққан. Ешкі мен қойдың қолда көптеп өсірілуі, адамдарды алыс жайылымдарды игеруге, тыңнан су көздерін іздеуге, көшпелі мал шаруашылығын кеңінен өрістетуге итермелеген. Сөйтіп, үнемі қозғалыстағы көшпелі мал шаруашылығы, тасымал жүктерінің ұлғаюы, күш-көліктің қажеттілігі түйе түлігін көптеп өсіруге әкеліп тірейді. Ал теңіз жағасы, аралдар, бұлақтар мен сулы қамытшылықтарды сағалаған отырықшыларда сиыр өсірілді. Орта ғасырларда Маңғыстау мен Үстіртті жайлаған оғыз, қыпшақ, кейінгі ғасырлардағы ноғай, қазақ, түрікмен тайпалары мал шаруашылығымен қоса алғашында кетпен, күрек-бел, бертін келе соқаның (шоқай ағаш) көмегімен жер жыртып, жер бетіне жақын су көздері мен бұлақ суларына салма, ау, шюз, кәріз, жарма шығырды пайдаланып, егін салумен айналысты. Егістік саласында Маңғыстау приставы Н.Ломакиннің 1873 жылғы Қаңға баба құдығы маңындағы тау баурайында Өтек Көпжасаровтың иелігіндегі 800 түп, Сұлтан епе, Мерет құдықтарының маңындағы Гафар Қаражігітов, Есіркеп және Нұрнияз Маевтер қарауындағы 1500 түп ағаштары, сондай-ақ Ұланақ, Жыңғылды, Шетпе, Ағашты, Ақмыш, Аусары, Жармыш су көздеріндегі егістіктер игілікті істің көрінісі іспеттес. Бірақ суармалы егіске су көздері тапшы, мүмкіндігі аз Маңғыстау аймағында мал өсіру басым болды. Көшпелі мал шаруашылығы өзінің өміршеңдігімен ілгері жүре берді. Сөйтіп, сол кездегі шаһарлар мен қамалдарды, теңіз жағалауы мен аралдарды мекендеген халықтар және көшпенділер арасында бір-біріне деген экономикалық мүдделіліктен туындаған сауда-саттық етек ала бастады. Акад. В.Бартольд «Бұл өлкеде сауда желісінің қарқынды өсу кезеңі 12 ғ-дың маңы» деген. Шын мәнінде экон. қатынастың, сауда керуендерінің басы әріден басталғанға ұқсайды. Тарихшылардың тұжырымдамасына қарағанда Ұлы Жібек жолының далалық тармағы б.з.б. 1 ғ-да Маңғыстау арқылы өткен дейді. Оған дәлел Қарағантүп шыңдарындағы тұт ағаштарының тұқымы Қараған – Қаңға – ...Үстірт арқылы Қытайдан келген деген жорамалдарында нанымды ұқсастықтар бар. Қара т., Кавказ, Еділ бойын жайлаған хазарлардың 8 ғ-да Маңғыстау арқылы Хорезмге өтуі Шығыс Еуропаның бар жаңалығын оңт.-шығыс елдеріне жеткізсе, Ибн Фадлан дерегі бойынша (922 ж.) Үргеніш – Қоңырат – Үстірт – Жем – Еділ жолы арқылы сауда керуендері Орта Азияның асыл бұйымдарын, жеміс-жидегін орыс жеріне, Еділ бойы халықтарына жеткізумен болды. Сондай-ақ оңт. пен солт. елдері арасындағы экон. байланыс жасаған сауда керуендері Маңғыстау арқылы толассыз жүріп жатты. Сөйтіп, атақты Хорезм – Бұлғар жолы, Ескі Ноғай керуен жолдары өмірге келді. Маңғыстау шын мәніндегі батыс пен шығыс, солт. пен оңт. елдерінің сауда қақпасына айналды.
Моңғол шапқыншылығы, 1388 ж. Үргеніштің талқандалуы, Шайбани және Әбілғазы хандардың қашып келіп Маңғыстауды паналауы, 15 ғ-да Маңғыстау мен Үстіртті ноғайлардың жаулап алуы, бұдан кейінгі 1663 – 1724 жылдардағы қалмақтармен қанды қырғын-қақтығыс Маңғыстаудың дамуына кері әсерін тигізді. Сауда, керуен жолдары уақытша тоқтады. Бұл кезең Ресейдің Каспийдің шығыс жағалауына көз тігіп, Бекович-Черкасскийдің 1715 ж. Маңғыстауға келіп, Қарағантүп (қазіргі Түпқараған), Шағадам (Красноводск, қазіргі Түрікменбашы) арқылы кері қайтуы, 1834 ж. Г.Карелиннің Қызылтастан бекініс салуы Маңғыстау мен Үстірт өңірі тарихындағы экон. жаңа қатынастар мен саяси-әлеум. қайшылықтардың алғашқы тамыр жая бастаған кезеңінің басы болатын.
Шөл даламен сапар шеккен сауда керуені саябыр тауып, оның орнына Астрахан, Кавказ, ішкі Ресейден Маңғыстауға – Каспийдің шығыс жағалауына теңіз жолы арқылы саудагерлер, кәсіпкерлер келе бастады. 18 ғ-дың 35 – 50-жылдары қоныс іздеген адайлардың алғашқы тобы Маңғыстаудың Қараойына келе бастаған. Олардың оңт.-батыс қанаты Бозащыда түрікмендермен аралас қоныс тепті. Сөйтіп, Арал мен Каспий, Шағадам (Түрікменбашы) мен Жемнің арасын қамтитын Маңғыстау аймағында көшпелі мал ш-на негізделген елдің қалыпты жағдайда өркендеу кезеңі сол 18 ғ-дың 2-жартысынан бері қарай басталды. Мал ш-мен айналысқан көшпелі адайлардың жайылым, қоныс, жер-су пайдалануында 19 ғ-дың 2-жартысына дейін шек болған жоқ. Олар Маңғыстаудың Қараойынан бастап Үстірт, Сам, Жем, Сағыз, Қобда, Тайсойған – Бүйрек, Нарын, Орынбор, одан солт.-шығысқа қарай Мұғалжарға дейінгі далалықтарда жайлап және қыстап қалып отырды. Ал бірқатары жылма-жыл Маңғыстаудың ойына көшуді әдетке айналдырса, жайлаудағы елдің оңт.-шығыс қанатындағылар ара-тұра Хорезмнің ойына (Бесқала маңына) көшіп, қыстап шығатын болған. Адайдың айтулы жырауларының бірі Нұрым Шыршығұлұлының «Тоғыз ауыл» деген толғауында: «Ойыл да Қиыл, Жем, Қайнар, көлденең өтіп ел жайлар, жаз ортасы болғанда, күн зауалға толғанда, қонушы еді қарыштап, Маңғыстаудың ойына, сыя алмай шыққан көп байлар» – деп суреттейді. Сол сияқты көшпелі шаруагерлердің бір бөлігі ілгергі беттегі Маңғыстау жазығымен Үстірттің оңт-нен бастап, Қырықсегіз, Теппе арқылы Жаңғақтың ойын мекендеп, одан әрі Шағадамға (Красноводскіге) дейінгі кеңістікті еркін пайдаланған. Нәтижесінде 1750 – 1860 ж. мал ш. ерекше қарқынмен өркендеді. Бір ғана Жаңай Қожаназар байдың өзіне 11 мың бас жылқы бітіпті... Маңғыстауда мал ш-ның негізін салған малбегілері: Ескелді Саназар, Жаңай Қожаназар, Жары Назар және солардың жолын қуған небір шаруагер бабалар болған. Cол заманнан қалыптасып ата дәстүрге айналған мал өсірудің сан қырлы әдістері атадан балаға өтіп отырған.
Адайдың белгілі тұлғалары: Қожаназар, Қарабас, Қозыбай, Сейіт, Сүйінғара, Тастемір, Матай, Барақ, Бекболат, Есендерге берілген асқа 500 – 1000-нан кем емес үй тігіліп, үш атаның ұрпақтары бас қосып, өліге иман түсіріп, тіріге сауап келтірген. Мал шаруашылығын зерттеген ғалымдар саралай келе маңғыстаулықтардың Қазан төңкерісіне дейінгі жер пайдалануын негізінен 3 топқа бөледі:
а) Қыста Маңғыстауды қыстап бар малымен Жем, Сағыз, Ойыл, Қара және Сарықобдаға дейін көшіп шығатындар. Бұлардың жалпы саны 13900-дей түтін немесе барлық шаруагердің 47%-ын құрайды. Жылына бір жағының өзі 1200 шақырымға дейін көші-қонда болады.