Абайдың_психологиялық_көзқарасы
«''Ғылымды, ақылды сақтайтын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын! Керсе қызарлықпен, жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сөзіне, я бір кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, мінездің беріктігі бұзылады''», - деп ескертеді. Абай әсіресе адамның танымдық қызметін арттыратын сезімдерге баса көңіл бөледі. Ол жастарды білім-ғылымға шақыра отырып, төк қажырлылықтың, құштарлықтың арқасында ғана ғылымға қол жеткізуге болатынын айтады. Абайдың түсінігінде құмарлық ғылым жолында табысқа жөткіретін ең күшті сөзім: «... білім-ғылымның өзіне ғана құмар, ынтық болып, бір ғана білмектіктің өзін дәулет білсең және әр білмегеніңді білген уақытта көңілде бір рахат хұзур хасил (тыныштық, рахатшылық) болады»,- дейді. Білімге ынтықтық сияқты құмарлықтың да адамның жасампаздық қызметін арттыра түсері сезсіз. Ақын сондай-ақ, біржолата құмарлық билеген адам тап сол сәтте қай нәрсенің аса маңызды екенін аңғармай, тек жөке басын күйттеп кетуі де мүмкін деп ескертеді. Егер құмарлық ақыл таразысын басып кетсе, ол жемісті еңбек етуге кедергі келтіреді, кейде құбылысты теріс бағалауға әкөп соқтырады: «Әрбір құмарлық өзіне бір дерт болады екен, әр түрлі құмар болған нәрсеге жеткенде, яки енмін, жетер-жетпес болып жүргенде, бір түрлі жастық пайда болады екен», - деп суреттейді. Абайдың ойынша, құмарлық жаңадан білім алуға көмектессе ғана адамның рухани өсуінің қуатты күшіне айнала алады. Адамның көңілін көтеріп, бойына қуат беретін сезімдердің бірі - қуаныш. Ар-ожданы таза адам ғана бар шынайы көңілімен күледі. «Әрбір жақсы адамның жақсылық тапқанына рахаттанып күлсең, оның жақсылықты жақсылығынан тапқандығын ғибрат көріп күл», - деп отырып, қуаныштың ғана шын жеңілден күлкі шығаратынын мегзейді. Ақын сонымен қатар «... қолдан жасап, сырты менен бет-аузын түзеп, бай-бай күлкінің әнін сәндеп, әдемісілік үшін күлетін бояма күлкінің» «Қайғы келсе қарсы тұр, құлай берме, Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме...» - деп жастарды басына іс түскенде сары уайымға беріліп, жүнжіп кетпей, өмірге құштарлығын жоғалтпауға шақырады. «Әрбір орынды әрекеттің езі де уайым-қайғыны азайтады, орынсыз күлкіменен азайтпа, орынды әрекетпен азайт!» - дейді Абай. Өзінің қадір-қасиетін, өмірдегі орнын білетін саналы адамның қай-қайсысында да мақтаныш сөзімі болады. Абай мақтанышты адамның еркөкіректік, мақтаншақтық, менмендік сияқты мінөзінің жағымсыз сипаттарына қарсы қояды. Мақтанышты үлкендік деп алған ақын: «Үлкендік - адам ішінен өзін-өзі бағалы есеп қылмақ. Мысалы, надан атанбастығын, жеңіл атанбастығын, мақтаншақ атанбастығын, әдепсіз, арсыз, байлаусыз, пайдасыз, сұрамшақ, өсекші, өтірікші, алдамшы, кеселді - осындай жарамсыз қылықтардан сақтанып, сол мінездерді бойына қорлық біліп, өзін ондайлардан зор есептемек. Бұл мінез-ақылдылардың, арлылардың, артықтардың мінезі», - деп тұжырымдайды. Ашу - Абай түсінігінде жағымсыз сөзім. Ол ашуды екі тұрғыдан қарастырады: біреуі - оқыс қимылдар мен ащы сөздер арқылы сырттай айқын көрінгенімен, дүмпуі әлсіз кісінің көңілінде дақ қалдырмай тез тарқап кетеді де, екіншісі - сыртқа шықпай, жасырын қуатын ішке бүгеді. Ашу туралы бұл ойларын ақын: «Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза, қуаты артында болғаны. Егерде аузынан қара қан ағызса, домбыт мақтаншақ, я қорқақ», - деген қанатты сөздермен түйіндейді. Адамның ең асыл қасиеттерінің бірі - ар-ұят, арлылық, ұждандылық. Абайдың түсіндіруінше, ар-ұят адамның іс-әрекетіне қатысты. «Отыз алтыншы сөзінде» адамның осы секілді қастерлі сөзімін былайша сипаттайды: «...олай болғанда білмек керек, ұят езі қандай нәрсе? Бір ұят бар - надандықтың ұяты... ұялмас нәрседен ұялған ұялу - ақымақтық, жамандық. Шын ұят сондай нәрсе, шариғатқа теріс, я ақылға теріс, я абиырлы бойға теріс бір іс себепті болады. Мұндай ұят екі түрлі болады. Біреуі - ондай қылық езіңнен шықпай-ақ, бір бөтен адамнан шыққанын кергенде, сен ұялып кетесің... Біреуі сондай ұят, шариғатқа теріс, я ақылға, я абиырлы бойға теріс, я адамшылыққа кесел қылық, қатеден яки нәпсіге еріп ғақылдықтан ез бойыңнан шыққандығынан болады», Деп жазды. Абайдың пікірінше, өзіне-өзі сын көзімен қарап, өзін тізгіндей білген адам көлеңсіз қылықтардан аулақ жүріп, әр қадамын ұят таразысына сала алады. Абай шығармаларында достық, махаббат сияқты сезімдерді сипаттауға да көңіл бөліп, оларды адамның ең жоғары, асыл қасиеттері деп бағалаған. Достықтың өмірді байытып, оның мәнін айқындай түсетін қуатты күші бар, ол адам басына ауыртпалық түскен жағдайда оған қуат беріп, көмектесіп отырады. Ақын бұл хақында: «Кемді күн қызық дәурен тату еткіз, Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз. Күншілдіксіз тату бол шын көңілмен, Қиянатшыл болмақты естен кеткіз», - деген тұжырымға келеді. Абай ер мен әйелдің махаббат сезімдерін, бір-біріне деген сүйіспеншілігін, көңіл-күй құбылыстарын түсіндіруге ерекше мән берді. «Қызарып, сұрланып...», «Көзімнің қарасы...», «Жүрегім, ойбай, соқпа енді...», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл...»деген өлеңдері сүйіскен, ұғысқан жүректің жан сырын суреттеуге арналған. Адамды кездеген мақсатына, асыл арманына жеткізетін, ғылым-білімді меңгеруге мүмкіндік тудыратын жан қуаттарының бірі - ерік-жігер, қажыр-қайрат. Ерік-жігер адамның ез мінез-құлқын меңгере алу қабілеті, оны әр түрлі кесапаттардан, пайдасыз құмарлықтардан қорғайды. Абайдың айтуынша «жан қуаты деген қуат бек көп нәрсе... Бұл қуаттың ішінде үш артық қуат бар... ол жоғалса, адам баласы хайуан болды, адамшылықтан шықты». Ақын: «... ақылды сақтайтын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын!» - деп, адамның өзі таңдап түскен жолынан таймауына ерік-жігері мен қажыр-қайратының ғана кезектесетінін еске салады. Адамның бірқатар жағымды да, жағымсыз қасиеттерін көрсете келіп, олардың табиғатын түсіндіруге тырысады. - деп түйіп, уайымның өзін ұстамдылыққа бастайтын, кісіні орынсыз жел өкпеліктен сақтандыратын қасиетке балайды. Нағыз адам ешқандай кедергіге қарамастан көздеген мақсатына жетеді. Бұл адамнан рухани қуаттылықты, төзімділікті және қажырлылықты талап етеді. Тек ержүрек, батыл адам ғана ез дегенінде тұрып, «көштің соңынан итше ере бермей, ...әділетті ақыл мойындаған нәрсеге, қиын да болса, мойындауға, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге, оңай да болса мойындамауға...» бара алады. Абай жалқаулықты, қорқақтықты, қиқарлықты, мақтаншақтықты, өзімшілдікті адамның жағымсыз қасиеттеріне жатқызады:«... әрбір жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады; өрбір қайратсыз қорқақ, мақтаншақ келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді; әрбір ақылсыз надан, арсыз келеді...». Абай шығармаларында жеке адамның мінез-құлқына, балалық шақтың психологиясына байланысты айтылған пікірлері де жиі кездеседі. Оның пікірінше, адам мінезі туа бітпейді, жүре қалыптасады. Кісі көп нәрсеге есейе, ерім сүре келе түсінеді, әдеп машығы қалыптасады, еңбекке жаттығады. Абай: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, керіп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады», - дейді. Ақын адам мінөзінің өзгермейтіндігі туралы пікірді жоққа шығарып, адам мінезі ерім сүре келе қалыптасады, өзін қоршаған жағдайларға байланысты өзгеріске еніп, оның іс-әрекеттері арқылы көрінеді деген тұжырым жасайды. Адам мінөзінің түрлі көріністерін адамгершілік, моральдық, имандылық тұрғыдан қарастырып, жақсы және жаман деп жіктейді. Әдептілікті, сыпайылықты, құмарлықты, тәуелсіздікті, беріктікті жақсы мінезге жатқызып, сенгіштікті, арсыздықты, мақтаншақтықты, қулықты, жауыздықты т. б. жаман мінез деп бөліп көрсетеді. Ойшыл-ақын бала мінөзінің қалыптасуы туралы мәселеге де көңіл бөледі. Жетінші сөзінде: «Жас бала да анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады: біреуі - ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады... Біреуі білсем екен демеулік... Мұның бәрі - жан құмары, білсем екен, керсем екен, үйренсем екен» деген қорытындыға келеді. Абай бала психологиясының басты ерекшелігі - білуге қоштарлық деп есептейді. Өсе, ер жете келе, тәрбие құралдары арқылы бала жанына жақсылық ұрықтарын егіп, игі сезімдерге, адамгершілікке тәрбиелеуге болады. Бала мінөзін қалыптастыруда ата-анасының, ұстаздарының, құрдастары мен достарының үлгі-өнегелері мен тәрбиесінің маңызы зор деп атап көрсетеді Абай. Ақын шығармаларында адамның жеке басының ерекшеліктері жайлы жасалған психология талдаулары өзінің ғылыми тереңдігімен бағалы. Абайдың психология көзқарастары жалпы және педагог. психология мәселелерімен ғана шектелмейді. Ақын туған халқының мамандығы, елеум. жағдайы әр түрлі топтарының мінез-құлықтарына да зейін қояды. Ол оз жұртының мінез-құлқын, көңіл-күйін, іс- әрекеттерін, күйініш-сүйінішін, талап-талғамын, салт-санасын жақсы білді. Оның шығармаларында мінез-құлықтары сан алуан адамдар бейнесі көрініс тапқан (байлар, болыстар, атқамінерлер т. б.). Ақын бұл әлеуметтік топтардың барлығына толыққанды көркем сипаттама беріп қана қоймай, сонымен қатар олардың әлеум,- психология мәнін де ашып көрсетеді. Ол көшпелі халықтың өмірін, тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын зерттеуде дала тұрғындарының материалдық және рухани мәдениетіне қатысты деректерге сүйенді. Абай жасаған қазақ қауымының әр түрлі топтарының өкілдері жайлы психология сипаттаманы шын мәнісіндегі өміршең де әділ тұжырым деп бағалау керек. Абайдың психология мәселелерге көзқарасы, ең алдымен поэзия мен өнердің міндеті адам өмірін, олардың көңіл-күйі мен іс-әрекеттерін шыншылдықпен көрсете білу деген түсінігіне сай қалыптасқан. Ол поэзия саласындағы талант иелері кісінің психология қызметінің ерекшеліктерін, оның даму заңдылықтарын жете зерттеуі керектігіне зор мән берді. Өнердің кез келген түрі өзінің даму жолында адамның белсенді шығармашылық қызметінің барысында қоршаған орта шындығынан нәр алып, мазмұндық жағынан байи бермек деп есептеді. Абайдың түсінігінше, енердің бір саласы ән мен музыка қазақ халқының өмірі мен тұрмысынан ерте заманнан-ақ берік орын алып, олардың сенімді де айнымас серігіне айналған. Қуаныш пен қайғы, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік - бәрі де әнде бейнеленеді, сонда көрініс табады. Ән сырға толы, адамды шаттық пен қуанышқа бөлеп болашаққа жетелейді, жабыққанда жұбату болады. Әнсіз өмір жоқ. Ол жүрек қылын шертіп, толғандырады, қиялыңа қанат бітіреді. Адам әсем әнді жылы сөзімімен, бар ықыласымен, жүрегімен қабылдайды. Тек шын жүректен шыққан ән ғана тыңдаушысын толғантып, қуанышқа бөлейді. Абай ән мен музыканы адамның әсемдікке деген құлшынысын қанағаттандыратын аса маңызды құрал, оның рухани дамуының негізі деп есептеді. Ол қазақтың қоғамдық ой-пікірінің қалыптасуы тарихында алғаш рет ақындық шабытты шақтың астарына терең үңіліп, оны адам рухының ерекше күйі, жүректің лүпілдей соғып, қан қызатын көзі деп сипаттады. Ақын шабыты шалқыған сәтте өмірден қол үзіп қалмай, керісінше, күнделікті күйкі тіршіліктен жоғары тұрып, шындық пен әділдіктің қатал да қайтпайтын жаршысы болуы керек. Нағыз ақын шабыт пен қуаттан күш алады, шабытсыз енер жоқ, өлең тумайды. Өнердің, дәлірек айтқанда, музыка мен әннің мақсаты - адамдардың көңіл-күйіне әсер етіп, оларға рухани қорек беру, эстетик. ғажайып рахат шәрбатынан сусындатып, жағымды этик. қасиеттердің қалыптасуына жағдай жасау. Абайдың психология мәселелер жөнінде айтып, бізге жеткен пікірлері, оның қазақ тарихында тұңғыш ана тілінде психология терминдер енгізуге талап жасағанына, бұл ғылымға қазақ тілінің аса бай сөздік қорынан бірқатар түсініктер енгізгеніне (қылық, қуат, мінез, көңіл, қасірет, қуаныш, құмарлық, күлкі, ықылас, талап, зерде, үрей, жалқаулық, табалаушылық, күншілдік т. б.), қазақ фольклорының ғылымға дейінгі психология ұғымдарын өңдеп, әрлеп, нақтылап, орнықтырып қана қоймай, сонымен қатар көшпелілердің психология әлемі туралы өзіндік көзқарас жүйесін қалыптастырғанына көз жеткізеді. Абай түрлі ұғымдар мен түсініктердің мәнін айшықты тілмен әсерлі етіп жеткізетін өлеңдері мен философия талдау-ғақлиялары арқылы қазақ халқының қалың бұқарасы арасына психология білімнің таралуына қолайлы жағдай жасады..