cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Владимир Николаевич Бакулин
Дереккөздер
Санат:3 қыркүйекте туғандар Санат:1939 жылы туғандар Санат:Камчатск өлкесінде туғандар Санат:7 желтоқсанда қайтыс болғандар Санат:2012 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан балуандары Санат:Класикалық күрестен Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері Санат:Грек-рим күресінен Еуропа чемпиондары Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары Санат:Классикалық күрестен Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:Алматы политехникалық институты түлектері Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері Санат:КСРО балуандары Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының балуандары
Кіші Пуйва
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Жоғарғы Чат
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Су энергетикасы
thumb|right|[[Бөгеннің сұлбасы]] Су энергетикасы – энергетиканың су қорларының қуатын пайдаланумен айналысатын саласы. Алғашқы су энергиясы диірмендердің, станоктардың, балғалардың, ауа үрлегіштердің, т.б. жұмыс машиналарының жетектерінде пайдаланылды. Гидравликалық турбина, электр машинасы жасалып, электр энергиясын едәуір қашықтыққа жеткізу тәсілі табылғаннан кейін, сондай-ақ су энергиясын су электр стансаларында (СЭС) электр энергиясына түрлендіру жолының жетілдірілуіне байланысты су энергетикасы электр энергетикасының бір бағыты ретінде дамыды. СЭС – жылу электр стансаларына қарағанда жылдам реттелетін, икемді энергетикалық қондырғы. Олардың жиілікті реттеуде, қосымша жүктемелерді атқаруда және энергетикалық жүйенің апаттық қорын қамтамасыз етуде тиімділігі жоғары. Қазақстандағы су энергетикасы құрылысы 1928 жылы Лениногорск қаласының маңында, Громатуха өзенінде Жоғарғы Хариуз СЭС-і іске қосылғаннан басталды. Қазақстан өзендерінің су энергетикалық жылдық қорлары 162,9 млрд. кВт сағ. болып бағаланады. Соның ішінде техникалық тұрғыдан пайдалануға болатыны 62 млрд. кВт сағ.
Солтүстік және Орталық Қазақстанда су энергетикасы қорларының негізгі үлесі Есіл өзенінде, Торғай үстіртіндегі өзендер тобында және Теңіз бен Қарасор көлдері алабында шоғырланған. Олардың үлесіне республикадағы су энергетикалық қордың шамамен 3 млрд. кВт сағаты тиеді (1,7%). Батыс Қазақстан аумағындағы Жайық, Жем (Ембі), т.б. өзендердің су энергетикалық потенциалдары 2,8 млрд. кВт сағ. деп бағаланады.
Қазіргі кезде Қазақстан СЭС-терінің қуаты 2270 МВт-қа тең. Оларда жылына 8,32 млрд. кВт сағ. электр энергиясы өндіріледі.
Бүкіл дүние жүзінде гидроэнергетика ресурстарын тиімді пайдалану деңгейі 30% құрайды. ТМД елдерінде гидроэнергетика ресурстарын пайдалану бүгінгі күні өте төмен. ТМД мемлекеттері бойынша Қазақстан және Орта Азия энергиясының потенциалы жағынан екінші орынды иеленіп тұр. Қазақстан салыстырмалы түрде су көздеріне өте кедей. Қазақстанның өзендерінің энергетикалық ресурстарын пайдалану мүмкіндіктері 1960 – 80 жылдардағы материалдар және шағын ГЭС – терді орналастырудың аяқталмаған өңірлік схемалары (1990 жылдар) негізінде «Казгидропроект» институтымен ағаланған. Мұхиттар, теңіздер және де басқа көлемді су көздеріндегі толқынның көтерілуі мен қайтуы, құлап аққан су және геотермальды (ыстық) су энергиясы – қайта жаңғырылатын энергия көздеріне жатады. Гидроэлектрстанцияларда резервуардан құлап аққан су өз энергиясын турбиналарға береді, ол өз кезегінде электр энергиясын өндіретін генераторды айналдырады. Су энергетикасы – энергетиканың су қорларының қуатын пайдаланумен айналысатын саласы. Алғашқы су энергиясы диірмендердің, станоктардың, балғалардың, ауа үрлегіштердің, т.б. жұмыс машиналарының жетектерінде пайдаланылды. Гидравликалық турбина, электр машинасы жасалып, электр энергиясын едәуір қашықтыққа жеткізу тәсілі табылғаннан кейін, сондай-ақ су энергиясын су электр стансаларында (СЭС) электр энергиясына түрлендіру жолының жетілдірілуіне байланысты су энергетикасы электр энергетикасының бір бағыты ретінде дамыды. ГЭС – ді әдетте таулы аймақтарда тұрғызады. Ол жерлерде жиі жаңбыр жауады және табиғи аңғарлардағы су қоймасында су қорын жинап, бөгетпен жеңіл бөгеуге болады. Жер шарында алынатын электр энергиясының 20%-ы ГЭС – де өндіріледі.
Құқықтар мен міндеттер
Гидроэнергетикалық кәсіпорындардың су пайдалану жөніндегі құқықтары мен міндеттері — гидроэнергетикалық кәсіпорындардың: бекітілген жобаларға сәйкес электр энергиясын өндіру үшін суды пайдалануға; егер бұл суды кешенді пайдалану және қорғау талабын бұзбайтын болса, энергетика мақсаттары үшін сутоғандарын пайдалануды жақсартуға мүмкіндік беретін шараларды жүзеге асыруға; занды ұйымдар мен азаматтардан гидроэнергетиканың мұқтаждары үшін сутоғандарын дұрыс пайдалануды қамтамасыз ететін ережелерді сақтауын талап ету қақысы. Гидроэнергетикалық кәсіпорындар: су қоймаларын толтыру мен жұмысқа қосудың, олардан су өткізудің, жоғары және төменгі аралықта су деңгейі ауытқуының белгіленген режімін сақтауға; кемелер мен салдардың кедергісіз және қауіпсіз өтуін, жобаларға сәйкес санитариялық және табиғатты қорғау мақсатында су жіберу шараларын жүзеге асыруды қамтамасыз етуге; балық қорғау құрылыстарын және балықтардың уылдырық шашатын жерлерге өтетін жолдарын тиісті техникалық күйде ұстауға; мүмкін болатын сел тасқындары, су тасқындары мен басқа да дүлей апаттары жағдайларында тірек құрылыстардың беріктігін арттыруды, техникалық авариясыз пайдалануды қамтамасыз етуге міндетті.
Қосымша
Гидроэнергетика - гидравликалық электр стансаларында электр энергиясын өндіру үшін су энергиясын пайдалануға негізделген энергетика саласы. Гидроэнергетика энергетиканың басқа түрлерімен салыстырғанда қоршаған ортаны аз ластайды. Бірақ гидротехникалық имараттар (әсіресе өзендердегі бөгеттер) экологиялық тепе-тендікті баскадай бұзуға апарып соғады.. ..климаттың, топырақтың, флора мен фаунаның орны толмайтын өзгеруіне әсер етеді (мысалы, балықтардың уылдырық шашуына бөгет жасап, балық аулау шаруашылығына көп зиянын тигізеді).
Дереккөздер
Санат:Су шаруашылығы Санат:Жаңартылатын энергия
Алты таспа жалпақ өрім
Алты таспа жалпақ өрім - алтау етіп тілінген таспадан жалпақ айыл тәрізді етіп өрім өру әдісінің атауы. Қайысты алты таспа етіп тіліп алған соң ортасынан бастап өреді. Ол үшін ортадағыларын, атап айтсақ үшінші таспаны төртіншінің үстін бастыра, бірінші таспаның астынан шалып, алтыншы таспаны көлденең бастыра оң жаққа тастай отырып бастайды. Содан соң, төртінші таспаны екінші таспаның үстін бастыра, екінші таспаның астынан шалып, екінші таспаның үстін көлденең бастыра, бірінші таспаның астына келтіріп, сол жаққа қарай өреді .Осындай ретпен қайталап өрбітіп өріп жалғастырады, ұшын таспалап бекітеді. Алты таспадан өрілген осындай жалпақ түрін халық шеберлері алтыбасар деп те атайды. Айыл, жырым түрлері осы тәсілмен өріледі.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Апо
350px|нобай|оңға|Апо тауы Апо тауы Филиппиндегі Минданао аралындағы үлкен стратожанартау болып табылады. Апо тауының ұшар басы жазық. Таудың үш шыңы бар. Апо тауы ені 500 м-ді қурайтың шағын көлдері бар жанартау кратерінен турады. Таудың атауы «шебер ата» деген мағынаны білдіреді. Апо тауы - теңіз деңгейінен 3000 м биіктікте орналасқан Филиппиндегі ең биік тау. Оның шыңдары аспанмен таласып тур.Апо тауы - биіктігі бойынша Азиядаәы екінші тау Бұл тау Котабатодаң Давао дель Сурдаң Агусандағы Даваодан бастап Солтүстік Минданаодағы Мисамис Ориенталға дейін созылып жатқан ұзын таулы үстірт болып табылады. Апо тауына Филиппиндегі альпинистер жиі көтеріледі. Себебі оның шыңына көтерілу оңай. Апо тауы - осы елдегі ең биік тау. Ол Давао қаласында бой көтерген. 1936 жылдың 9 мамырында президент Мануэль Л.Кесон Апо тауын «Ұлттық саябақ» деп жариялады. Жалпы тау 72796 га аумақты алып жатыр. Ол тропикалық ормандардаң өзендерден сарқырамалардаң түрлі өсімдіктер мен жануарлардан турады. Апо тауы - жойылуға айналған филиппин бүркіті үшін таптырмас мекен.Аталған тауға 1880 жылы 10 қазанда Дон Хоакин Раджал бастаған топ көтерілген болатын. Мұндағы көз тартарлық көрікті орындардың бірі - Филиппиндегі ең биік көлдер қатарына кіретің Апо тауының шыңына таяу орналасқаң аталған таудың көне кратері Ведано көлі болып табылады. Апо тауының атауы «шебер ата» деген мағынаны білдіреді.
Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Санат:Филиппин Санат:Сөнген жанартаулар
Гардероб
Гардероб. Металл ілгіштермен жабдықталып, вестибюльде орналасады. Ілгіш саны кәсіпорындағы орын санынан аз болуы керек. Резерв қоры 10%-ды құрады. Люкс және жоғары дәрежелі мейрамханаларда аяқ киім мен сөмкелерге арналған шкафтар болады.
Сөз қолдану ерекшеліктері
Сөз қолдану ерекшеліктері. Абай жаңа бағыттағы қазақ жазба әдеби тілінің негізін салушы ретінде қазақ тілін басқа тілдер сөздерінің орынсыз араласып, шұбарлауынан сақтауды мақсат еткен. Оның алғашқы өлеңдерінде, әсіресе «Иузи - рәушан, кезі-гәуһар», «Әлифби» сияқты туындыларында ехмәр, биһтар, гузәлләра, нисбәт, әбиат, мәдхіңа, зәлилдік т. б. шығыс сездері жиі қолданылды. Бүл өлеңдердің ақынның жас шағында жазылғаны белгілі. Сондықтан, бір жағынан, еліктеудің әсері болса, екінші жағынан, әзіл-қалжың, жеңіл күлкі туғызу ниетінде дүниеге келгені білініп түр.
Әлбетте, мұндай тұлғаларда келген сезердің ездеріне лайық стилистік қызметі бар. Солай бола тұра соңғы тұлғалардың (-мақ, - мек) Абай кермек дүниелерінде барынша жиі жұмсалатынын айта кету керек. Ғақлия сездерінен де мұндай мысалдар жеткілікті табылады:'' «Ондай адам басын құтқармақ үшін жамандарға жалынса, оның да адамдығының кеткені...» (Үшінші сез). «Шығар есігін таба алмай, уайым-қайғының ішіне кіріп алып, қамалып қалмақ, ол езі де - бір антұрғандық...» (Төртінші сез). Осы тұлғадан кейін -ті шылауының да қосарласатыны бар: «Сән-салтанат жұбатпас жас жүректі, Кім де болса тұрғысын көксемекті» («Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында...»)''. Енді бір байқалатыны - -сақ, -сек тұлғалы сезге «керек-ті» сөзі тіркесуі. Бүл жағдайда айтылған ойдың дұрыстығына, дау туғызбайтынына сенім арта түседі: ''«Оспанды алған бүл елім, Тәубе қылсақ керек-ті... Қажыны алған бұл өлім, сабыр қылсақ керек-ті» («Әбдірахман өлген соң, езіне айтқан жұбатуы»).''
Абай елеңдерінде риторика сұрақ өте қисынымен кездесіп отырады. Мұндай реттерде автор сұрақ қою арқылы сол ойдың нақтылығына толық сендіріп, сұрақ арқылы жауап береді: «Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы, Өлмейтұғын артына сөз қалдырған?» («Олсе, елер табиғат, адам өлмес...»), «Бір себепсіз қайғы құр, Баса ма екен бендені?» («Күлімсіреп аспан түр...»), «Сені жақсы көрмесе, Сенер ме еді сөзіңе?» («Жастықтың оты жалындап...»).
Абай сөзді үнемдеп қолданудың да талай өнегесін көрсетті: «Кейбір жігіт жүреді мақтан көйлеп, Сыртқа пысық келеді, сөзге сынық» («Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат...»). «Сеніскен досым да жоқ асығым да, Ақыры өлең қылдым, жасыдым да («Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...»), «Кемпір-шал құржаң қағып, бала бүрсең, Көңілсіз қара суық қырда жүрсең» («Күз»). Осы мысалдардағы келеді (сынық келеді), жоқ (асығым да жоқ), қағып (бүрсең қағып) сөздерінің қайталанбауы сол бір рет қана қолданылуының өзінен, ойдың түсініктілігінен және ұйқастың шымырлығынан мүмкін болып түр. Әсіресе елең мен поэзияның басқа түрлерінде сезді осылайша үнемдеп қолдану бүл күнде кең өріс алған. Оны қазіргі қазақ ақындарының көптеген өлеңдерімен дәлелдеуге болады.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Дисперленген газ
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Трамбле (Иль және Вилен)
Трамбле (Tremblay) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Фужер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 36,22 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35341, пошта индексі — 35460.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1515 адамды құрады. Халық тығыздығы — 41,83 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Дельтапланеризм
Дельтапланеризм — қанаттарға орнатылған бекітпелер жүйесіне ілінген желкендер арқылы тау беткейлерімен төбелерде пайда болған ауа ағынының күшімен ұшудың қашықтығы мен шапшаңдығын салыстырып ұшатын спорт түрі.
Дереккөздер
Санат:Авиациялық спорттар
Музеи (Сардиния)
Музеи (Сардиния) (Musei) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Карбония-Иглезиас провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1504 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 74 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 20 км² шамасында. Пошта индексі — 9010.
Елді мекеннің қамқоршысы — Игнатий де Лойола.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Лажеоза (Сабугал)
Лажеоза (Сабугал) (Lajeosa (Sabugal)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Сабугал муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 258 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14,82 км² шамасында. Халық тығыздығы — 17,4 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Бенифальим
Бенифальим (Benifallim) — Испаниядағы муниципалитет. Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Аликанте провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Валье-де-Алькой ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аликанте елді мекендері
Түйірлік құрылым
Түйірлік құрылым — шөгінді таужыныстар үшін ұсақ сынықтар мен түйірлерден тұратын кұрылым.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Химия
Сарымсақты (жота, Оңтүстік Алтай)
Сарымсақты жотасы – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота.
Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Батыстан (Нарын жотасының шығысынан) шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері – Бүркітауыл (3373 м). Мұздықтары бар. Күршім, Бұқтырма, Нарын өзендерінің суайрығы саналады.
Геологиялық құрылымы
Сарымсақты жота гранит, тақтатас, құмтастан түзілген.
Өсімдігі
Таулы жотаның солтүстік беткейінде 2300 - 2400 м биіктікке дейін орман ағаштары; ал солтүстік беткейінің төменгі бөлігінде және оңтүстік беткейінің альпілік белдеуіне дейін қуаң дала өсімдігі өседі.
Дереккөздер
Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Агломераттану
Агломераттану (Агломерация; лат. agglomerare — қосу, біріктіру, жинақтау)—1) микроорганизмдер клеткаларының сұйықтықта қалқып жүргендерден түзген биологиялық түзілісі; 2) қала үлгісіндегі қоныстардың бірыңғай өлеуметтік-экономикалық және экологиялық жүйе құрап кеңістіктік және функциялық тұрғыдан топтасуы.
Дереккөздер
Санат:Экология
Исток (Дорогуча тармағы)
Исток — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Дорогуча өзенінің сол жағалауынан 64 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Ока өзені сағасынан Сура және Ветлуга өзендерін қоспағанда Чебоксар су торабына (Чебоксар суқоймасы) дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Экинген
250px|thumb|Картада орналасуы Экинген (Oekingen) — Швейцарияның Золотурн кантонында орналасқан коммуна. Вассерамт округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 709 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.45 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2529, пошта индексі — 4566.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
Су айдынын ластау
Адамның денсаулығына зиян келтірген немесе жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің жаппай қырылуына апарып соқтырған жағдайда, қылмыстык, жауаптылық күшейтіле түседі.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Маханджо-Даро
thumb|265px|Археологтар қазып алған Мохенджо-Даро қалдықтары. thumb|200px|Статуэтка жреца из Мохенджо-Даро. Маханджо-Даро (синдхи тілінде — әруақтар төбесі) — ежелгі Хараппа өркениетінің орны. Әлемдік тарихтағы ең көне қала мәдениеттерінің бірі, іргесі '''б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықта''' қаланған. М.-Д-ның орны Пәкстан жерінде, Инд өз-нің бойында. Хараппадан оңт.-шығысқа қарай 644 км жерде. Жалпы аум. 259 га. Ғимараттар тік төртбұрышты. Алғаш 1922 ж. үнді археол. Р.Д. Банерджи ашты. Кейіннен Дж.Маршалл, Н.Маджумдар, Э.Маккес, М.Ватс, М.Уилер басқарған экспед-лар зерттеді. Қаланың цитаделі екі төбеден тұрады. Бұлардың екеуі де күйдірілмеген кірпіштерден салынған тұғырдың (платформаның) үстіне тұрғызылған. Цитадель тұғырының биікт. 13 м. Сол тұғырдың көпшілік бөлігі қазір су астында қалған. Кейбір ғалымдар тұғыр қаланы су алып кетпеу үшін салынған десе, кейбірі цитаделде өтетін маңызды да салтанатты шаралар төм. қалаға көркем сипат беріп тұру үшін салынған дейді. М.-Д-дағы қазіргі қазба жұмыстары алдыңғы қазылған жерлерді қалпына келтіру, сақтау мақсатына бағытталған. М.-Д-да жүргізілген қазбалар нәтижесі Инд өңірінде қала өркениеті деңгейінен құнды мағлұматтар береді. М-Д. мен Хараппа қ-ларында, Калибанган, Лотхал және Дхолавир қоныстарында жүргізілген қазбалар ежелгі Үнді мемлекеті мен өркениеті жайлы ғыл. түсініктерді кеңейтті. Жер асты суларының көтерілуіне байланысты М.-Д-дағы қазба жұмыстары '''б.з.б. 2300 — 1750 жылдардағы''' қабатқа дейін ғана жеткен.
Сілтемелер
Санат:Үндістан тарихы Санат:Пәкістан тарихы Санат:Көне қалалар Санат:Өркениеттер Санат:Әлемдік мұра
Демалыс күнгі туризм
Демалыс күнгі туризм - алдын ала белгіленген бағыт-бағдар бойынша демалыс күндерінде (1-3 күндік) жасалынатын саяхат.
Шишков атындағы көше (Алматы)
Шишков атындағы көше (Алматы) - көшеге орыс жазушысы Вячеслав Яковлевич Шишковтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 17.12.1958 №33 шешімі) берілген. Шишков Вячеслав Яковлевич (1873-1945) Ресейдің Калинин облысында дүниеге келген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 600 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Мэдисонвиль (Кентукки)
Мэдисонвиль (Madisonville) — Кентукки штатының Хопкинс округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 19307 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 47.9 км² шамасында. FIPS коды — 21-49368.
Куба (Серга тармағы)
Куба — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Серга (Михайлов тоғаны) өзенінің сол жағалауынан 7,8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені Нязепетровск су торабынан Ай өзенін қоспағанда, Павловск су торабына дейін. Өзен саласы — Ақ, өзен алабы — Кама.
Слоган
Слоган (ағыл. slogan - шақыру, ұран) - жарнамалық идеяның қысқа, оңай ұғынылатын, тиімді тұжырымдамасынан тұратын жарнамалық ұран, девиз.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Куба (Серга тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері Санат:Кама су алабы өңірі өзендері
Сары мырза
Сары мырза(т. ж. б. — 1689) — би, елші, батыр. Тәуке ханның оң қолы бола білген хас батыр. Найман ішіндегі матай руынан. 1688 — 89 ж. Тәуке ханның Ресейге жіберген елшілігін басқарып барған. Бірақ шекара мәселелеріне байланысты Ресей елшілікті ұстап қалып, Сары мырза сонда қайтыс болған. Баласы кейіннен матай руына ұран болған — Бөрібай батыр.
Пайдаланылған cілтемелер
Санат:Тарих
Маханды
Маханды — ортағасырлық қалашық. Жамбыл облысыМерке ауданы Қостаған а-нан шығысқа қарай, өзі аттас өзеннің сол жағалауында орналасқан. 1977 ж. Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспед., 1985 ж. ҚазМУ-дың археол. отряды (жетек. М.Елеуов) зерттеген. Ауданы 200 200 м, ені 10 м, биікт. 1,5 — 2 м 24 мұнара қалдықтары бар дуалмен қоршалған. Қалашықтың ортасында тік бұрышты ауданы 50 37 м, биікт. 1 м қамал бар. Табылған заттарға (құман, құмыра,көзе, т.б. қыш ыдыстар) қарағанда М. қалашығын халық 10 — 12 ғ-ларда мекен еткен.
Үлкен Сага
Үлкен Сага — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Конда өзенінің сол жағалауынан 141 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 33 км-ді құрайды.
Маханды
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
Үлкен Сага
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Маханды
Сілтемелер
Санат:Қазақстан тарихы
Үлкен Сага
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аққайың ауылдық округі
Аққайың ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін "Октябрь ауылдық округі" деп аталды.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Октябрьское, Гаврино, Зарослое, Мичурино, Суворовка, Хлебороб ауылдары кіреді. Орталығы – Октябрьское ауылы.
Дереккөздер
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
IC 4185-1
IC 4185-1 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1656882, NPM1G +22.0397.
Сыртқы сілтемелер
IC 4185,01 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Граничар (Добрич облысы)
Граничар (Граничар) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Шабла қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 134 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9669. Телефон коды — 05748. ЕКАТТЕ коды — 17782.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Кіші Туруп-Я
Кіші Туруп-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Туруп-Я өзенінің сол жағалауынан 31 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Серпімділік модулі
Серпімділік модулі (Модуль упругости)
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Горнер схемасы
Горнер схемасы -  көпмүшенің ~x – ~c екімүшесіне бөлгенде шығатын толымсыз бөліндіні және қалдықты анықтауға арналған әдіс (мұндағы   коэффициенттерінің барлығы бір өрісте, мысалы, комплекс сандар өрісінде жатады). Кез келген көпмүше жалғыз ғана әдіспен мына түрде өректеле алады:   (1)
b
(2)
Есептеу жұмысында үтіңгі жолына берілген көпмүшенің коэффициенттері жазылатын, ал астыңғы жолына (2) формула бойынша есептелген мәндер жазылатын кесте пайдаланылады.
! !! ~a_{0} !! ~a_{1} !! ~... !! ~a_{n-1} !! ~a_{n}
Дереккөздер
Санат:Көпмүшеліктер Санат:Алгебра Санат:Сандар теориясы Санат:Сандық талдау
Хайнрихсру
Хайнрихсру (Heinrichsruh) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Иккер-Рандов ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 258 адамды құрайды (2010). Алып жатқан жер аумағы 16,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 62 022. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Танк.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
У Тан
У Тан (бирм. ဦးသန; 22 қаңтар 1909 жыл – 25 қараша 1974 жыл) — Бирма мемлекеттік қайраткері және дипломаты. Панданодағы жоғары ұлттық мектепті бітіріп, Рангун университетінде оқыды, бірақ әкесінің өліміне байланысты оқуды тастауға мәжбүр болды. 1945 жылы халық бостандығының антифашисттық лигасы насихат бөлімінің директоры болды. 1947 – 1956 жылдары Бирма үкіметінің аппратында әр түрлі қызметтер атқарды.
1957 жылы қараша айында – 1961 жылы Бирманың БҰҰ   жанындағы тұрақты өкілі. 1961 жылы қараша айынан 1962 жылы қараша айына дейін БҰҰ бас секретары міндетін атқарды. 1962-1971 жылдары БҰҰ бас секретары. Ол осы қызметте жүріп, бейбіт қатар өмір сүру сайасатын және халықар даулы мәселелерді келіс сөз арқылы шешуді жақтады.
БҰҰ бас секретары ретінде Кеңес Одағында бірнеше рет болып қайтты. У Тан – бірсыпыра кітаптың авторы, олардың ішінде қалалар тарихы, соғыстан кейінгі Бирма тарихы, Ұлттар лигасы туралы еңбектер т.б. бар. У Тан – Мәскеу мемлекеттік университеті заң ғылымының және АҚШ-тың бірқатар университеттерінің құрметті дәрігері.
Гидросфера
200px|thumb|Гидросфера Гидросфера (һуdor — су, spһаіrа — шар) — 1) жер ғаламшарының су қабығы немесе құрлықтағы (тереңдегі, топырақтағы, жер бетіндегі), мұхиттағы және атмосферадағы, яғни жер шарындағы барлық сулардың жиынтығы. Оны мұхиттар мен теңіздердің суы, құрлық сулары — өзендер, көлдер, бөгендер, мұздықтар, сондай-ақ литосфераның жоғарғы бөлігіне сіңетін жер асты суы, атмосферадағы ылғал құрайды. Гидросфера жер бетінің шамамен 71%-ын алып жатыр. Гидросфераның шамамен 94%-ын мұхиттар мен теңіздер құраса, 4%-ы жер асты суларының, шамамен 2%-мұздықтар мен қарлардың (негізінен Арктика, Антарктида мен Гренландия), 0,4%-құрлықтардағы жер үсті суларының (өзен, көл, батпақ) үлесіне тиеді. Гидро-су, сфера-шар Су 3 күйде болады: сұйық, қатты, газ Гидросферадағы барлық судың мөлшері-1,6 млрд км куб, мұхит теңіз сулары-96,5 %, тұщы су-2,5% Жер бетінің 3\4 бөлігін д.ж мұхит суы алып жатыр.
Су айналымы 2-ге бөлінеді:
Дүниежүзілік мұхиттың бөліктері:
Теңізер арал, су асты жоталары, түбектер арқылы бөлініп тұрады. Теңіздер ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі теңіздер тек Еуразияда кездеседі:Жерорта, Қара, Азов,Каспий, Арал теңіздер Ең терең теңіз-Филиппин Ең үлкен шығанақ-Гвинея шығанағы. Д.ж ең үлкен бұғаз-Дрейк бұғазы, ені-5248км Ең ұзын бұғаз-Мозамбик, ұзындығы-1670км, ені-950км Мұхит суының қасиетіне тұздылығы мен температурасы жатады. Судың температурасы географиялық ендікке, тереңдікке байланысты өзгереді. Д.ж мұхит суының орташа температурасы-17,4 градус Жердегі жылу жинақтаушы-Мұхит Мұхит суының қату температурасы- -2 градус Тұздылықтың өлшем бірлігі-промилле Судың тұздылығы дегеніміз-бір литр суда еріген әр түрлі заттардың граммен алынған мөлшері. Д.ж мұхит суының орташа тұздылығы- 35 промилле Д.ж ең тұзды теңіз- Қызыл теңіз 41 промилле Өлі теңіздің тұздылығы-270 промилле Тереңдікті өлшейтін құрал-эколот Тереңдікті дыбыстың көмегімен өлшейді. Дыбыс бір секундта 1500м жетеді. Д.ж мұхит суының тереңдігі-3700м 20 ғасырдың 20-шы жылдарына дейін тереңдікті өлшейтін құрал-қарапайым лот Д.ж ең терең шұңғыма- Мариан 11022м.
Мұхиттағы тіршіліктің таралуы 3-ке бөлінеді:
Теңіз сүтқоректілері-дельфиндер, киттер Тіршілікке бай тереңдік-200метр Тіршілікке бай аудан-қоңыржай ендік. Оның жалпы көлемі 1370,3 млн км3, бұл планета көлемінің 1/800 бөлігін ғана құрайды. Шөгінді (тұнба) таужыныстардың басым көпшілігі Гидросфера мен литосфераның жапсарында қалыптасады. Аздаған мөлшердегі су атмосфера мен тірі ағзаларда шоғырланған. Су массаларының барлық нысандары су айналымы барысында бір түрден екінші түрге өтеді;
2) жердің теңіз, мұхит, көл, өзен, мұздықтар мен жер асты суларынан тұратын қабығы, солардың жиынтығы. Гидросфераның орташа қалындығы 3,8 км-ге жетеді. Мұхиттың ең терең тұсы 11 км-ден асады (Тұнық мұхиттағы Мариан ойысы — 11022 м).
Гидросфетаның ластануы
Гидросфераның ластануы — ластағыш заттардың гидросфераға мол мөлшерде түсуі, олардың өзен, су қоймалары, көлдер мен теңіздер, мұхиттар мен жер асты суларын ластап, су ортасының қалыпты жағдайын бұзуы. Қазіргі таңда гидросфера антрапологиялық факторлардың әсерінен өзгеріп жатыр. Мәселен, өзендерге, көлдерге тіпті, теңіздерге дейін түрлі зауыт-фабрикалардан шыққан химиялық сұйықтықтардың қалдықтары құйылып жатыр.
Дереккөздер
Санат:Биология Санат:Гидрология Санат:Жер
Қарауылкелді (ауыл)
Қарауылкелді (2006 жылға дейін - Байғанин) — Ақтөбе облысының оңтүстік-батысындағы ірі аудан - Байғанин ауданының (1965 жылдан) және Қарауылкелді ауылдық округі орталығы. Бастапқыда "Адай уезі" кейінірек Ақтөбе облысына енген.
Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 246 км-дей жерде, Жарлы өзенінің бойында, Қарауылкелді темір жол станцияның жанында орналасқан.
Тұлғалары
Сонымен қатар бұл өлкеден қазаққа аты шыққан тұлға ақын - Ақтан Керейұлы дүниеге келген.
Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 40-жылдарының бас кезінде Атырау - Орск мұнай құбырының құрылысына байланысты қаланған.
Инфрақұрылымы
Байғанинде оқу-тәрбие, мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері, кірпіш зауыты бар.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Жарину
Жарину (Jarinu) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Сан-Паулу агломерациясының макроаймағы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Браганса-Паулиста экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 596 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 207,671 км² шамасында. Халық тығыздығы — 104 адам/км².
Тарихы
Қала 1948 жылы құрылған.
Хальмер-Шор (Сава-Ю тармағы)
Хальмер-Шор — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сава-Ю өзенінің сол жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 29 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Андронова Виска
Андронова Виска — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ёрса өзенінің сол жағалауынан 182 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
График (математика)
График (грекше - сызылған) тікбұрышты координаттық жазықтықтағы ~(x, f(x)) коордиантты нүктелердің жиыны, мұндағы ~f(x)- бір нақты x айнымалылы фукция, ~x \in E, E - берілген фукцияның анықталу аймағы (облысы)
Функцияның графигін сызу үшін координаттары  ~(x, f(x)) нүктелер жиынтығы болатын "қисық" сызықты салу керек. График салудың қарапайым тәсілі нүктелер бойынша график сызу. Аргументтің бірнеше мәніне сәйкес келетін функцияның мәндері анықталып, осы мәндер негізінде графиктің сәкес нүктелері координаттық жазықтықта белгілененеді де бұлар өзара жатық сызықпен қосылып график түзіледі.
Дереккөздер
Санат:Математика Санат:Алгебра Санат:Геометрия
NGC 3567-2
NGC 3567-2 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан E-S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 13 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3567-2 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 34013, MCG 1-29-12, ZWG 39.55, NPM1G +06.0280, KCPG 276B.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Арзан ақша
Арзан ақша ("cheap money"; hilliges Geld) Арзан кредитті білдіретін термин, яғни, қатысты түрде төмен пайыздық ставкамен, банктердің ірі монополияларға беретін кредиті.
Бухкирхен
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3659 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 32 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — WL, ресми идентификациялық коды — 4 18 04.
Арзан ақша
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Бухкирхен
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Герхард Раушер (АСДП) саналады.
Дольнштайн
Дольнштайн (Dollnstein) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Айхштет ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2779 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 40,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 76 121. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Харрер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Куш-Имян
Куш-Имян — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Месягут ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 4 адамды құрады. Пошта индексі — 452820, ОКАТО коды — 80259000000.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Карбышев атындағы көше (Алматы)
Карбышев атындағы көше. Көшеге әскери инженер, профессор, генерал-лейтенант, Кеңестер Одағының Батыры - Дмитрий Михайлович Карбышевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Дмитрий Михайлович Карбышев (1880-1945) Ресейдің Омбы облысында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік және Азамат соғыстарына қатысқан.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Талгарская көшесі. Кешенін ұзындығы - 600 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Саяси жауапкершілік
Саяси жауапкершілік - саяси үрдіс даму барысындағы идеология мен саяси тәжірибенің сәйкес келуі. Саясаттануда жауапкершілік ұғымы аз зерттелген. Саяси жауапкершілік бірнеше деңгейлерден тұрады: саясаткерлердің уәделері мен олардың шынайы қызметінің сәйкес келуі. Әлемдік саяси тәжірибеде саяси демагогия, алдау-арбау түсініктерімен тыгыз байланысты популизм ұғымы пайда болды. Мінеки, осылардың барлығы белгілі бір деңгейде сөз жүзінде уәде беріп, ал іс-жүзінде орындамайтын саясаткерлердің жауап- кершіліксіздігін көрсетеді; қоғамдағы шынайы мәселелер мен оларды саясаткерлердің түсінуі арасында айырмашылық п.б. Дағдарыстан шығуға ұмтыла отырып саяси элита өзіне жауапкершілік алады. Бүл саяси жауапкершілік қоғамды басшылықтың субъективизмінен қорғау кепілдігі болуы тиіс. Саяси жауапкершілік саяси субъ¬ектінің саяси өмірдің ережелері мен қағидаларын, саяси қызметті бақылау түрлерін саналы түрде сақтауы. Саяси жауапкершілік жеке түлғаның қасиеті ретінде саяси қызмет барысында қалыптасады. Сонымен бірге, жеке түлғаның саяси қызметте жауапкершілік алып үйренуіне, оның топтың даму деңгейіне, ауызбірлігіне, құндылық бағыттарының жақындығына, эмоциялық бірегейленуіне ықпал етеді.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Лисан әл-Араб
Лисан әл-Араб (لسان العرب, «арабтардың тілі») — араб тілін ең толық қамтыған сөздіктердің бірі. Оны Ибн Манзур бес негізгі дереккөзден жинаған :
Лисан әл-Араб сөздігі 80 мың сөздік мақаладан тұрады, яғни «Қамус әл-Мухиттен» 20,000 мақалаға артық. Лисан әл-Араб дәлелдер жағынан ең жақсы сөздік саналады және бұл сөздікте тайпалардың, тұлғалардың, түрлі елді мекендердің атауларының шығу тегі қарастырылған. Бұл сөздік мақалаларының құндылығы үшін тілдік және әдеби энциклопедия саналады. Ибн Манзур бұл кітабын араб әліппесінің негізінде бөлімдерге бөліп, алғашқы бабын ﺀ|«һамза» бабы деп, соңғы бөлігін ا|«әлиф лин» әрпіне арнаған.
Ибн Манзурдың бұл сөздікті жазудан екі масқсаты болған — араб тілі сөздерін терең зерттеу және тәртіпке келтіру. Оның айтуы бойынша алдыңғы сөздіктер осы екі қасиеттің біреуіне иемденсе, екіншісінен құр қалған.
Тағы қараңыз
Санат:Араб тілі сөздіктері Санат:Араб тілі
Қазақ этногенезінің түркілік кезеңі
Қазақ этногенезінің түркілік кезеңі - Қазақстан және көршілес аймақтардың ортағасырлық этностық тарихы түркілердің тарихымен байланысты. Қазақстан жерінде түркі тектес, түркі тілдес тайпалардың көне заманда да болған. Бірақ нағыз түркілердің этностық тарихы б.з. V ғасырынан басталады. Егер түрік деген атау V ғасырдан бастап пайда болса, онда: "Одан арғы дәуірлердегі тайпаларға қалай түркі тектес, түркі тілдес деген сипат береміз?" деген заңды сұрақ тууы мүмкін. Мұны былай түсіну керек. Б.з. V—VIII ғасырларының арасы түркі тайпаларының пайда болып, қалыптасу дәуірі. Ал Алтай тіл тобына жататын түркі тілінің пайда болуы түркі атын алған кейінгі тайпалардан кемінде 1 мың жыл бұрын болған.
Көне түріктердің шығуы
Тарихи аренаға алғаш шыққан түркі тайпаларының бірі — теле. Олар қазіргі Моңғолия жеріндегі Гоби шөлінің солтүстігінен батыста Тянь-Шань тауына дейінгі жерлерді жайлаған. Телелер одағына 15 тайпа кірген.
Түрік қағанаты, Түркеш, Қарлұқ кезеңдері
Түріктер 552 жылы Солтүстік Моңғолия жерінде Түрік қағанатын құрды. Оның алғашқы қағандары Бумын, Қара қаған, Мұқан қағандар еді. Осы қағандардың тұсында көршілес жуан-жуан тайпалары бағындырылды. Мұқан қаған тұсында бүкіл Ішкі Азия, Оңтүстік Сібір жері, Оңтүстік-Батыс Манчжуриядағы қидандар, қарақытайлар, Тува жерінде Енисей қырғыздары бағындырылды. Істеми каған тұсында түріктер батысқа қарай жылжып, Жоңғария жерін, Қазақстанның, Орталық Азияның шығыс аймақтарын бағындыра бастады. VI ғасырдың екінші жартысына қарай түріктер бүкіл Қазақстан жерін, Орталық Азияның біраз бөлігін бағындырып, Қара теңіз жағалауына дейін жетті.
582—603 жылдары Түрік мемлекетінде ыдырау үдерісі жүрді. 603 жылы Түрік қағанаты Шығыс және Батыс Түрік қағанаттарына бөлінді.
Шығыс Түрік қағанатының жұрты көк түрік, ал Батыс Түрік қағаиатының жұрты "он оқ бодун" — "он оқ елі" аталды. Алдында қидан елін, Енисей қырғыздарын басып алған Шығыс Түрік қағанаты, 711 жылғы Инел қаған мен оның бас колбасшысы Тоныкөктің тұсында түркештерді өзіне кқаратты. Бұдан соң 716 жылы Білге қағанның тұсында түріктер қытай әскерлеріне үлкен соққы берді.
Батыс Түрік қағанаты да өзіне жаңа жерлер мен жаңа елдерді жаулап алып жатты. Олар 588 жылы Еділ бойын, Орал тауының бергі бетіндегі елдерді, Орталық Азияның біраз бөлігін өздеріне бағындырып алды.
VII ғасырдың аяғына қарай түркі тайпаларына жататын түркеш тайпасының күшеюі байқалды. Шу мен Іле өзендерінің аралығында қоныстанған түркештер VI ғасырдан бастап Батыс Түрік қағанатына кірген. Олар:
Сонымен түркештер VII ғасырдың соңында Шаш (қазіргі Ташкент) қаласынан бастап, Тұрпанға, Бесбалыққа дейінгі жерді бағындырды.
VIII ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік-шығыс және Шығыс Қазақстан жеріне қарлұқ тайпалары келді. Қытай деректері оларды түркі тайпаларына қоспайды, тек түріктер бағындырған тайпа деп есептейді. Дегенмен қарлұқтардың түркі тілдес, түркі тектес тайпа екендігін кейбір қытай деректері көрсетеді. Олар бұрынғы Батыс Түрік қағанатының жерінде билік құрды. Бұрынғы Батыс Түрік қағанатының, одан соң түркештердің орталығы болған Суяб, Талас қалалары олардың орталығына айналды. Қарлұқтар үш үлкен — болат, шығыл, ташлық деген тайпаларға бөлінді.
Түркештер заманында, одан кейін қарлұқтар заманында Орталық Азияның біраз жерлерін арабтар жаулап алған еді. Олар арабтармен әр кез соғысып отырды. 751 жылы арабтар мен қарлұқтар бірігіп, Талас өзенінің бойында қытайларға қатты соққы берді. Сөйтіп, Жетісу мен Орталық Азия қытайлардан азат етілді.
756 жылы қарлұқтар түркештерді толық жеңіп, Оңтүстік-шығыс Қазакстанда өзінің толық саяси билігін құрды. Осы кезеңде, бұдан кейінгі онжылдықтарда да қарлұқтардың бірден-бір қарсыластары шығыстағы тоғыз-оғыздар болды. Олар кейіннен Шығыс Түркістанның батыс бөлігін, Жетісудың біраз жерін қарлұқтардан тартып алды. Тоғыз-оғыздардың құрамына кіретін ягма, сеянто тайпалары Шығыс Қазақстан жерінде билік құрды.
VIII ғасырдың соңына қарай Қазақстан жеріне түркі тектес көшпелі оғыз тайпасы келіп қоныстанады. Оғыз тайпалар одағына қарлұқтар, халаждар, жағралар, шарұқтар, кейінірек қаңғар-пешенег топтары кірді. Алдыңғылары Жетісуды мекендеген тайпалар болса, кейінгілері Сырдарияның бойын мекендеген. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, оғыз тайпалар бірлестігіне түркі тектес тайпалармен қатар үнді-еуропа тілдес тайпалар да (астар, аландар) кірген.
Оғыздардың алғаш жайлаған жері Сырдың ортаңғы, төменгі ағысы, Арал теңізінің маңы, Қаратау жоталары, Шу, Балқаш өңірі. IX ғасырда оғыздар Каспий аймағына қарай ауып, Жайық, Ырғыз, Жем, Ойыл өзендері, Мұғалжар тауы аймағына, одан әрі Жайық пен Еділ аралығына қоныстаңды. X ғасырда оғыздар хазарларды талқандап, Кавказ сыртынан Алдыңғы Азияға дейін жетті. Оғыздар Қазақстан жерінде болған екі ғасырдай уақытта баска түркі тайпаларымен өзара этностық, мәдени-шаруашылық ықпалдастықта болды.
Қимақ, қыпшақ кезеңдері
thumb|200px|Қимақ мемлекеті|left Батыс Түрік қағанаты құлағаннан кейін Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстан жерінде Қимақ қағанаты құрылды. Қимақ атауы кейде йемек түрінде кездеседі. Қытайдың VII ғасырдағы деректерінде оларды яньмо деп те атаған. VII ғасырда теле тайпаларының құрамына кірген қимақтар Солтүстік-Батыс Моңғолия жерінің Қобда алқабында мекендеген. Олардың шығысында оғыздар, оңтүстігінде түркештер мен қарлұқтар қоныстанған. VII ғасырдың ортасына қарай қимақтар Алтай таулары мен Ертіс өңіріне қоныс аударады. VIII—IX ғасырларда Қимақ Одағына көптеген түркі тайпалары енеді. Соның ішінде ең көбі — қыпшақтар. Осы кезеңде Қимақтар Одағына кірген тайпалар үш бағытта жер кеңітті: солтүстік-батыс бағытта — Оңтүстік Оралға дейінгі жерлер, оңтүстік-батыс бағытында Сырдария алқабы мен Оңтүстік Қазақстанның басқа жерлері; оңтүстікте Солтүстік-шығыс Жетісу жерлері. Осы кезеңде қимақтар Алтай, Тарбағатай таулары]], Алакөл ойпатын түгелімен иемденді.
IX ғасырдың ортасына қарай қимақтар құрамына бұрын Ұйғыр қағанатына кірген эймур, байандүр, татар тайпалары қосылып, қимақтар жеті тайпадан тұрды. Олар:
Осы тайпалардың ішіндегі эймур Оғыздар бірлестігінің арасында да, он екі ұйғыр тайпаларының арасында да аталады. Имақ тайпасы осы қимақ конфедерациясында билеуші, ұйтқы болған тайпа. Татарлар да сол заманғы Оғыз, Тоғыз-оғыз (ұйғыр) одақтарының құрамында аталатын тайпалар. Олар да түркі тілдес. Қыпшактар Қимақ Одағындағы үлкен тайпалардың бірі. Қимақтар мен қыпшақтарды кейбір зерттеушілер бір жұрт деп те есептейді. thumb|right|300px|Қыпшақ даласы Кыпшақтар Қимақтар Одағына кіргенмен, VIII ғасырдан бастап өзін-өзі билеуге, дербестікке ұмтылады. Қимақтар көшпелі болғанымен, олар да қалалар салған. Малы жұтап, не жау айдап кеткен қимақтар отырықшылыққа айналды, оларды жатақ деп атады.
IX—XI ғасырларда қимақтар Тәңіріге, ата-баба рухына, отқа, Күнге табынды. Сонымен қатар қимақтардың кей тобы сол кезде Шығыс Түркістан жерінде көп таралған манихей дініне де құлшылық етті. Сондай-ак қимақтар ақсүйектерінің арасында ислам діні де таралып келе жатты.
Бейбіт замандарда қимақтар мен оғыздар бір-бірінің жерлерінде көшіп-қонып жүрген. Бұл шаруашылық-мәдени араластық қимақ-қыпшақтар мен оғыз тайпаларының тіл, тұрмыс, мәдениет жағынан жиқындасуына себеп болған.
Мерв каласында тұрған парсылық ақын әрі жиһангез, мемлекет шенеунігі Насыр Хосроу 1045 жылы Алтайдан Еділге дейінгі жерді Дешті Қыпшақ, яғни ''Қыпшақ даласы" деп атады. Бұған дейін бұл аймақты араб географтары "Оғыздар даласы" деп келген болатын.
1055 жылы Ресей жерінің оңтүстігін жаулап алған қыпшақтарды половцы деп атады. "Половец" деген сөз қыпшактардың лақап аты "сарыдан" шығады. Сарыны орыстар "желтый", "половый" деп, содан "половец", "половцы" деген ат қалыптасты. Аты белгісіз парсы тарихшысы: "Еділ мен Дон өзенінің арасы бұрын осы жерде мекендеген хазарлар атымен "Хазар даласы"деп аталушы еді, енді бұл жер "Қыпшақ даласы" деп аталады", — дейді. Дунай бойындағы венгрлері қыпшақтарды олардың бір атасы "құнан қыпшақтардың" атауымен "құнан" деп атады. "Құнанның" бұрмаланған түрі "қоман" қыпшақтардың тағы бір атауына айналды.
Қыпшақтар конфедерациясы Шығыс және Батыс қыпшақ бірлестіктеріне бөлінген. Шығыс бірлестік Қазақстан аумағында құрылды. Оған 8 ірі тайпа және 8 ру кірді.
Қыпшақтардың батыс бірлестігіне 11 тайпа кірген. Олардың біразының аты Шығыс бірлестік құрамында да аталады.
Қыпшақтар бірлестігіне кірген тайпалардың таза қыпшақтардан ғана емес басқа тайпалардан да енгенін байқаймыз.
Қыпшақ кауымдастығының калыптасуына XII ғасырда Сырдың төменгі ағысы мен Арал маңында өмір сүрген қаңлылар белсенді қатысқан. Қыпшақтар құрамына сонымен қатар қарлұқтар, жікілдер, қайлар, баяттар, азкиштер (азкісі), түркеш топтары кірді.
Наймандар
250px|right|thumb|Наймандардың XIII ғасырда орналасқан жері. Орта ғасырларда өзінің мемлекеттігін қүрған қазақ тайпаларының бірі. Наймандардың VIII ғасырдың орта шенінде мекендеген аймағы Моңғолияның орталығындағы Хангай тауынан Тарбағатай, Алтайға дейінгі аралықты алып жатты.
Наймандар кейін қазақ құрамына кірген тайпалармен тығыз қарым-қатынаста болған. Наймандар мен қаңлылардың тіпті VII ғасырдың екінші жартысында қатар өмір сүрген туыстас тайпалар екендігін үйғыр саяхатшылары жазып кеткен. Наймандар, керейлер, жалайырлармен тығыз этникалық, мәдени, саяси қатынаста болған. Кейін XII ғасырда наймандар өз мемлекетін құрғанда, оның ұлысы құрамына қаңлылар, керейлер, жалайырлар, қыпшақтар, т.б. кірген. Наймандар бірлестігінің құрамында да болашақ қазақ халқының тілдік, рухани, материалдық, мәдени, саяси ортақтастығы қалыптасып келе жатты.