Дауани_Ғұламаһи
Дауани Ғұламаһи (шын аты-жөні - Жалал ад-дин Мұхаммад ибн Асхад ад-Дауани (1427-1501) -	тәжіктің атақты ғалымы, философ. Дауани философия, этика, логика, астрономия, алгебра сияқты ғылым салаларынан жүзден аса еңбек жазған. Әлемге атын шығарған даңқты шығармасы - «Жалали этикасы». Абай Дауанидың «Жалали этикасы» еңбегімен таныс болды. Ақынның «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі мен Отыз сегізінші қарасөзіндегі аса үлкен мән бере айтатын жан мен тән, адамның ішкі, сыртқы сезім мүшелері, қанағат, еріншектік, надандық және жауан мәрттілік туралы тұжырымдары Дауанидың ойларымен сабақтас, үндес келеді. Абайдың: деп, Дауани есіміне ерекше тоқталуында үлкен ой, терең сыр жатыр. Дауанидың пайымдауынша, баланы тәрбиелеуді ерте қолға алып, олардың дақ түспеген санасына ізгілікті нәрселерді еге білу қажет. Өйткені, олардың санасы, жас кезіңде ете тұтқыр да алғыр келеді. Абай да осы пікір тұрғысында: Жас уақытта көңіл - гүл...», деп, бала санасының жылдам қабылдағыш қасиетін жас уақытта босқа жібермеу қажеттігін ескертеді. Адамның балалық шағыңда дүние тануға құштарлығы мен жан құмарының ерекше артатындығына ақын Жетінші сөзінде де тоқталып өтеді. Дауани баланың жақсы, жаман мінезге ие болуы, оның қандай адаммен қарым-қатынас жасауына, кімнен тәрбие алуына байланысты екенін айта келіп, оларды теріс ықпал жасайтын жандардан аулақ ұстауға кеңес береді. Бұл пікір Дауанида жалпы айтылса, Абай елеңіңде қазақ болмысына сай одан әрі тереңдетіле, жетілдіре түскен. Ол өзі өмір сүріп отырған әлеум. ортада орын алған «бес дұшпаннан» - бес түрлі зиянды мінез-құлықтан әрбір адам боламын деген жас өспірімнің сақтануы керектігін ашық айтады. «Жалали этикасында» Дауанидың ізгілікті мінез-құлық атаулының бастау көзі ретінде ерекше назар аудара қарайтындарының бірі - әділеттілік туралы ұғым. Ол әрбір адам әділетті болуға борышты, өйткені әділет адам атаулының бойындағы ең жоғарғы, асыл қасиет деген тұжырымға келеді. Абай әділеттілік туралы: «Хақиқат пен растық - қиянаттың дұшпаны», - деп, ой түюмен бірге, мұндай қарама-қарсылық тіпті адамгершіліктің ізгі көрінісінен саналатын «жауанмәртлік» ұғымының табиғатында да елеулі орын алатындығын атап көрсетеді. Ақынның: «...ғадаләт барша езгуліктің анасы дүр» деген пікіріндегі барлық жақсы мінез-құлықтың көзі әділеттілікте деген танымы Дауанидың әділеттілік туралы ұғымымен толық ұштасады. Дауани еңбегінде көне заманнан бері қарай адамзатпен бірге жасасып келе жатқан жасампаз ұғым - достыққа арнайы тоқталады. Оның түсіндіруінше - адам мейірімді, әділетті болуы шарт. Шын достық ізгі қасиеттерден ғана туындайды. Достықтың негізгі өлшемі - сенім, осы тұрғыдан әрбір адам өзіне лайықты дос табуы керек. Достық туралы Дауани тұжырымдарын өрбітіп, жүйелі пікір айтқан Абай әділетсіздік жайлаған теңдік жоқ қоғамда шын достықтың болмайтындығына кез жеткізеді, оңдағы достықтың өлшемі мал үшін, күні үшін жағымпаздық, екіжүзділік жасау деп біледі. Жүз құбылған салт шықты...» - деп, сенім бұзар опасыздықтың салтқа айналғанын ашына сынға алады. Дауани мен Абайдың ғалымдар туралы пікірлеріңде де өзектес желілер ұшырасады. Дауани ғалымдардың қоғамдағы орнын сөз еткенде, олардан болмыстағы құбылыстардың сырын, себебін ашуды, қарапайым халықтың мінез-құлқын тәрбиелеумен шұғылдануды талап етеді. Осындай пікірлер желісі Абай шығармаларында да айқын аңғарылады, ақынның ғалым, хакім туралы Отыз сегізінші сөзіндегі ой қорытулары мен нақтылы тұжырымдары сол кезеңдегі қазақ қоғамын қайтсем ғылымға бой ұрғызамын деген ізгі ниетінен туындаған.