cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үлкен сұқсыр
Үлкен сұқсыр - Қазақстандағы сұқсыр үйрек туысының 5 өкілінің ішіндегі ең ірісі (салмағы 700-1400 г). Бұл дүние жүзінде кең таралған құс, еліміздің барлық су қоймаларында қоныстанған. Оның сыртқы пішіні есте қаларлықтай - көктем мен жазда оның басын сәнді жағасы мен тік тұрған құлақтары әшекелейді. Тек қыркүйек-қазанда қыстауға, наурыз-сәуірде кері ұшқаннан басқа, бүкіл өмірі суда өтеді. Жақсы жүзеді, сүңгиді. Қамыс, қоға сабақтарынан су бетінде жүзуге ыңғайлы ұя салады. Тіршілік ететін ұядан басқа, 3-7 жұмыртқасын салатын қосымша ұя және дем алатын алаңы болады. Көктемде күйлеу кезінде, ересек құстар су бетінде күрделі биін билейді. Бір-біріне сыйлыққа бір уыс балдыр немесе жеуге жарамды нәрсені береді. Бұйығы құс, тек кейде оның ащы "қарқылдауын", ал балапандарын ертіп жүргенде жай "кек-кек" дегенін естуге болады. Осылай ересектері балапандарына өздерінің қайда екендігінен хабар береді. Ұсақ балықтармен, сонымен қатар су омыртқасыздарымен - жүзгіш қоңыздар, cу қандалалары, инеліктер және маса дернәсілдерімен қоректенеді.
Секция
Секция (бөлім), дағдарыстық секция (секция, критическая секция; section critical section) — басқа асинхронды процедурамен немесе сол асинхронды программаның белгілі бір бөлігімен қатар орындала алмайтын асинхронды процедура бөлігі.
Үлкен сұқсыр
Дереккөздер
Қазақстандағы жануарлар әлемі. Ғылыми көпшілік басылым .А.Ф.Ковшарь, В.А .Ковшарь.
Секция
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Үлкен сұқсыр
Дереккөздер
Санат:Сұқсыртәрізділер
Абдулқадыр Инан
Санат:Тілтанушылар Санат:Түркітанушылар Санат:1889 жылы туғандар Санат:Шығыстанушылар Санат:Башқұрттар
Кушалка
Кушалка — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы, Владимир облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Медведица өзенінің оң жағалауынан 120 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Денже
Денже (Dingé) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Ренн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 52,89 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35094, пошта индексі — 35440.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1543 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,17 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Түпкі терраса, эрозиялық терраса
Түпкі терраса, эрозиялық терраса — түпкі тау жыныстары қабатында тереңдік эрозия процестерімен түзілген өзен террасасы. Түпкі терраса тау өзендерінің аңғарына тән.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Константин Петрович Персидский
Константин Петрович Персидский (20.10.1903 жыл, Ресей, Сызрань қаласы — 22.6. 1970 жыл, Алматы) —ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1946), профессор (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1951), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1945).
Дереккөздер
Санат:20 қазанда туғандар Санат:1903 жылы туғандар Санат:Самара облысында туғандар Санат:22 маусымда қайтыс болғандар Санат:1970 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан математиктері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары Санат:Қазан университетінің профессорлары Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Қазан университеті түлектері
Первый Амбал
Первый Амбал — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куданга өзенінің сол жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Курусай
Курусай — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Улусук өзенінің оң жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мойылды санаторий
Мойылды – балшықпен емдейтін бальнеологиялық санаторий. Павлодар облысы Мойылды көшесінің жағалауында, теңіз деңгейінен 135 м биіктікте орналасқан. Алматы темір жолының Павлодар станциясынан 17 км (автобус қатынайды) қашықтықта. 1922 жылы ашылған. 350 орны бар (2004). Жыл бойы жұмыс істейді. Климаты континенттік, яғни жазы ыстық, қысы суық. Қаңтар айының орташа температурасы –18С, ал шілдеде 21С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм шамасында. Ем ретінде әлсіз сульфитті минералдығы жоғары (1 л суда 250 г минерал, ал рН көрсеткіші 7,4) шөгінді балшық, Мойылды көшесінен алынатын ащы тұзды рапа (сульфат-хлорид, натрий-магний аралас) ванна (былау) ретінде пайдаланылады, минералды суын ішеді. Санаторий сүйек-бұлшық ет (артритті, полиартритті, артрозті, остеохондрозды, радикулитті, т.б.), жүйке жүйесі (невралгия, неврит, невропатия, т.б.), ерлердің жыныс органдарының (простатит, т.б.) және гинекология (созылмалы метроэндометрит, бедеулік, т.б.) ауруларын емдеуге арналған. Сондай-ақ, функционалдық диагностика қою, физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру және стоматол. кабинеттер бар. Ж. Абылаев
Ла-Субиа
Ла-Субиа (La Zubia) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Вега-де-Гранада ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 18240 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 22,11 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 6 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Петр Кузьмич Матонин
Петр Кузьмич Матонин (23 қаңтар 1911 туған, Парамоново, Челябинск уезді, Оренбург губерниясы), кен инженері-маркшейдер, техника ғылымдарының кандидаты, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972).
Кальвене
Кальвене (Calvene) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Виченца провинциясында орналасқан.
Петр Кузьмич Матонин
Өмірбаян
Свердловск тау-кен институтын (1938), Мәскеу көмір өнеркәсібі академиясын бітірген (1953). Қарағанды бассейнінде 1938 жылдан шахтаның аға маркшейдерінен бірнеше шахтаның, «Киров көмір» тресінің бас инженеріне дейінғі жолдан өтеді. 1945 жылдан - «Ленинкөмір» тресінің техникалық бөлімінің бастығы.
Клайн-Райде
Клайн-Райде (Klein Rheide) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Шлезвиг-Фленсбург ауданының құрамына енеді.
Кальвене
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Maria dell’Annunciazione.
Петр Кузьмич Матонин
Өмірбаян
1946 жылдан «Сталинкөмір» тресінің №36 шахтасының бас инженері.
Клайн-Райде
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 338 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 12,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 59 051. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Хеннинг Раймер.
Кальвене
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Петр Кузьмич Матонин
Өмірбаян
1953 — 1961 жылдары «Қарағандыкөмір» зауытының Кировкөмір тресінің бас инженері.
1966 жылдан «Қарағандыкөмір» комбинатының бас инженері, техника басқармасының бастығы,
1982-84 ж. тау-кен геомеханикасы мен маркшейдер ісі БҒЗИ Қазақ филиалының директоры.
Морру-Редонду
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5 945 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 244,643 км² шамасында. Халық тығыздығы — 24,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1988 жылы құрылған.
Тең көтеру
Тең көтеру — ұлттық ойын.
Жастар көгалды жазық жерге жиналып немесе дене шынықтыру залында бас қосып, бір күшті деген жігітті ортаға шығарады. Ол көгалдың үстіне не кілемге етпетінен түсіп жатады. Енді «тең» болатын жігіттер әлгі жатқан адамның екі жақ бүйіріне келіп қарама-карсы отырады да, екеуі де аяқтарын жатқан жігіттің арқасына салады. Отырған жігіттер бірінің аяғынан бірі мықтап ұстап алып:
Тең-теңімен. Тезек қабымен. Ең алдымен сен көтер, Екеумізді тең көтер.
Валлекорса
Валлекорса (Vallecorsa) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.
Тең көтеру
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Валлекорса
Елді мекеннің қамқоршысы — Михаил архангел. Жыл сайынғы мерекесі — 29 қыркүйек.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
NGC 7592
NGC 7592 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан S0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 20 қыркүйекте Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7592 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 70999, MCG -1-59-17, MK 928, VV 731, IRAS23157-0441.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
1747 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1747 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1747 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ворваж
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Алтимир (Враца облысы)
Алтимир (Алтимир) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Бяла-Слатина қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1224 адамды құрайды.
IC 3610
IC 3610 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Алтимир (Враца облысы)
Пошта индексі — 3251. Телефон коды — 09138. ЕКАТТЕ коды — 401.
IC 3610
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1790902, Reiz 2644.
Сыртқы сілтемелер
IC 3610 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Алтимир (Враца облысы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
NGC 3065
NGC 3065 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1802 жылы 30 қыркүйекте Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3065 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29046, UGC 5375, MCG 12-10-14, ZWG 333.10, 7ZW 303.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Сергей Александрович Хижниченко
Сергей Александрович Хижниченко — Қазақстандық футболшы, шабуылшы. Сергей Хижниченко 1991 жылы 17 шілдеде Өскемен қаласында дүниеге келген.
Восток
Өскемен "Восток" футбол клубының тәрбиеленушісі. 15 жасында ең бірінші ойынының өзінде соққыларымен көзге түсіп, дебют жасаған. Клуб қазақстандық Премьер-лигадан шыққаннан кейіе астаналық "Локомотив" клубына көшеді.
Локомотив
Алғашында қосымша топта болып, ойыншылардың орнына жиі шығып жүреді. Наурыздың 22 күні "Қайрат" футбол клубымен өткен матчта көзге түседі. 2010 жылы "Шахтер" клубымен ойынның 6 айналымында гол соғып, матч соңына 14 мин қалғанда есепті өзгертеді.
Жетістікері
«Шахтёр» (Қарағанды)
"Астана"
Жеке мадақтамалары
Футболдан басқа Хижниченко Аслан Дарабаевпен,Ренат Абдулинмен және Александр Мокинмен «Стоунз» компаниясына жарнамалық фотосессияға түсті.
Жеке өмірі
Сергейдің әкесі-Алексадр Николаевич дальнобойщик болып жұмыс істейді.Ал анасы-Наталья Николаевна –дүкен басшысы болып жұмыс істейді.Футболистің сонымен қатар Николай деген туған ағасы және Наталья деген әйелі бар.
Сілтемелер
Санат:17 шілдеде туғандар Санат:Өскеменде туғандар Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Атырау ФК ойыншылары Санат:Восток ФК ойыншылары Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары Санат:Астана ФК ойыншылары Санат:Корона ФК ойыншылары Санат:Тобыл ФК ойыншылары Санат:Шахтер Солигорск ФК ойыншылары Санат:Ақсу (Ақсу) ФК ойыншылары
Сельский труженик
Сельский труженик - Осакаров аудандық газеті, 1942 жылдың желтоқсанынан бастап орыс тілінде шығады.
1942-1961 ж. «Колхозная правда», 1962 - 1963 ж. Осакаров аумақтық - өндірістік бірлестігі басқармасының «Сельский труженик» аудан аралық газеті. (Қазақ тілінде «Ауыл еңбеккерлері», 122 нөмірі шықты); 1963 жылдан қазіргі атымен аталады. Газет соғыс жылдары аудан еңбекшілерін Отанның қорғаныс қабілетін арттыруға жұмылдырылды. Соғыстан кейінгі кезенде аудан өмірін жан-жақты көрсетіп отырды. А-3 форматымен аптасына 1 рет шығады. Бас редакторы С. Груничев (2006).
Дереккөздер
Санат:Қарағанды облысы газеттері Санат:Осакаров ауданы Санат:Орыс тілді газеттер Санат:1942 жылдан шыға бастаған газеттер
Пері
Пері — дүниелік өлшемнің сыртында, қатар өмір сүретін адам, жан-жануар бейнесіне ене алатын мифологиялық бейне. Пері кейде жын сөзінің парсы тіліндегі баламасы ретінде қолданылады. Табиғаттан тыс жаратылған зұлым күш ретінде түсіндіріледі. Ескі наным-сенімше, адамды көзге көрінбейтін түрлі жамандықтар тосады. Олардың қастандығынан тек киелі қасиет иелеріне сүйеніп қорғануға болады-мыс.
Перілердің мекені адам аяғы жетпеген Қап тауының ұшар басы тәрізді қиын жерлер болып келеді. Бұлардың қанаттары болады және кез-келген жерге әп-сәтте ұшып бара алады. Кейбір мифтік аңыздарда перілер су астын да мекендейді. Оларды су перісі дейді.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Санат:Дін Санат:Ислам Санат:Аңыздардағы тіршілік иелері
Александр Густафсон
Александр Густафссон (15 қаңтар 1987 жыл) — аралас күрестен швед палуаны. Қазіргі уақытта UFC чемпионатында жартылай ауыр салмақта өнер көрсетіп жүр.
Ерте мансабы
Густафсон алғаш MMA чемпионатында өз өнерін 2006 жылдан шығарып жүрді. Одан бұрын, 10 жастан бері бокспен айналысып жүрді. UFC-мен келісім-шарт жасардан бұрын, Швеция мен Еуропаның шағын мерекелерде күресіп жүрген. 2009 жылда професионалды рекорд 9-0 жасады, соның 7 нокаут/теxникалық нокаут.
UFC-дегі мансабы
2009 жылы Густафссон алғаш Джаред Хамманмен дебюті UFC-де жарық көрді. Густафсон Хамманды тіке соққымен 0:41 секундінде нокаут арқылы жеңді.
Оның келесі төбелесі 2010 жылдың 10 сәуірде Фил Дэвиске қарсы UFC 112 өтті. Густафсон бұл жекпе жекті ауыртпа тәсіл "анаконда" кесірінен жеңілді. Джо Роган Густафсонды жақсы палуандық қасиеттер мен жақсы қорғанысқа мақтады
Оның келесі қарсыласы, ММА беті мен кикбоксингтен чемпион Сирил Диабате болды. Шайқасқа, Густафсон Калифорния шататындағы Сан-Диегоде 1 ай бойы дайындалды. Александр Филл Дэвис, Брэндон Вера, Джоуи Белтран және Трэвис Браун сияқты палуандармен жаттыққан. Ол күші мен жылдамдығын көбейту үшін Дэвистен кеңес алды. Густафсон, Диабатемен бірінші раундында жеңіп келе жатырды, ал екінші раундта артынан қылқындырып жеңіп кетті.
Оның келесі шайқасында ол Джеймс Те-Хунды да артынан қылқындырып бірінші рандта UFC 127 жеңіп кетті.
2011 жылдың 30 желтоқсанында UFC 141-де Густафсон Матюшенкоға қарсыкүресті. Александр техникалық нокаут арқылы бірінші нокаутта жеңді.
Густафсон 2012 жылдың 14 сәуірінде UFC Fuel TV 2 Стокгольмде Антонио Рожерио Ногейроға қарсы шығу керек болған, бірақ ауыр жарақаттың кесірінен, оның орнына Тьяго Сильва шықты. Бүкіл күрес уақытында Густафсон жеңіп келе жатырды, ал соңында қазылар алқасының қорытындысы бойынша жеңді.
Таңдап өсіру
thumb|300px|Селекция Таңдап өсіру кейде жасанды сұрыптау деп аталады (Selective breeding немесе artificial selection)) жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын, микроорганизмдердің штампыларын шығарудың, жаңартудың әдістерін және биологиялық негізін зерттейтін ғылым. "Селекция" — сұрыптау деген мағынаны білдіреді. Генетика селекцияның ғылыми негізі болып есептелінеді. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі заңдылықтары барлық организмге тән қасиет. Жануарлардың, өсімдіктердің жаңа тұқымы мен сорттарын шығаруда осы заңдылықтарды білудің маңызы зор. Себебі, ол тұқым қуалайтын өзгергіштікке негізделген.	H.И.Вавилов	селекцияның теориялық негізін қалады.
Селекцияның басты мақсаты мен міндеті — адам баласына қажетті мол өнім беретін, суыққа, ауруға төзімді өсімдік сорттарын, мал тұқымдарын және микроорганизмдердің штампыларын қысқа мерзімде шығару және жақсарту. Сорт немесе тұқым дегеніміз не? Жануарлардың асыл тұқымы немесе есімдіктердің сорттары деп тұқым қуалайтын морфологиялық, биологиялық және шаруашылық белгілері мен қасиеттері ұқсас, сұрыптаудың нәтижесінде шығарылған бір түрге жататын даралар жиынтығы. Н.И.Вавиловтың айтуы бойынша: "Селекция үшін қажетті бастапқы материалды білмей, олардың шығу тегі мен эволюциясын зерттемей тұрып, жануарлардың, өсімдіктердің қазіргі сорттарын, тұқымын жаңарту, жақсарту мүмкін емес". Сонымен қатар жануарлардың, өсімдіктердің жабайы арғы тегі формаларының, мәдени формаларына қарағанда бай екенін көрсетті. Сондықтан өсімдіктердің жаңа сорттарын, малдардың асыл тұқымын шығаруда олардың ата тегінің бағалы белгілері бар түрлерін будандастыруға пайдалану қажет екендігін анықтап берді. Ол мәдени өсімдіктердің ата тегінің шығу орталықтарын анықтау, зерттеу және олардың генофондысын сақтау мақсатында дүние жүзінің әр түкпірінде 180-нен астам экспедиция ұйымдастырды. Осы жұмыстың нәтижесінде 1700 түрге жататын 250 мыңнан асатын ауыл шаруашылығы есімдіктері үлгілерінің коллекциясын жасады. Өсімдіктердің сол уақыттағы жиналған коллекциясы осы күнге дейін мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығаруға пайдаланылады. Н.И.Вавилов барлық географиялық аймақтарда мәдени өсімдіктердің алуантүрлілігі бірдей емес екендігін анықтай келіп, аса маңызды жаңалық ашты. Ол мәдени өсімдіктер шығуының жеті орталығын белгіледі. Әрбір орталық белгілі бір мәдени өсімдіктердің шыққан отаны болып есептелінеді. Бұл орталықтар, негізінен, жазық жер емес, таулы аудандар. Көптеген орталықтар ертедегі егін шаруашылығы орталықтарымен сәйкес келеді. Н.И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын анықтау барысында жалпы бір заңдылықты байқаған. Өсімдіктер өзінің түр ретінде түзілген орталықтарынан алыстаған сайын, олардың түсінің өзгеретінін көрген. Мысал ретінде, Мексикада өсетін жүгері сабағының боялған қара түсі, Тынық және Атлант мұхиттарына жақын аудандарда ағаратынын көрген. Ал Еуропада өсетін бидайдың, арпаның, қара бидайдың ақ масақтары Африкадағыдан өзгеше болып келеді. Мәдени өсімдіктер шығу орталықтарынан басқа аудандарға тараған сайын олардың доминатты белгілері (гендерінің әсері) төмендеп, рецессивті формалары арта бастайды. Бұлай болу себебі, таулы, аралды және шөлді аймақтар рецессивті гені бар формаларды оқшауландырып, олардың көбеюіне жағдай туғызады. Мысалы, бір жағын Арал теңізі, екінші жағын Қарақұм алқабы қоршаған Хиуа (Өзбекстан) жерінде Н.И.Вавилов бастаған экспедиция зығыр өсімдігінің гүлінің түсінде рецессивті белгілері бар және дөні ақ түрлерін анықтаған. Сонымен шығу орталықтарынан алыстаған сайын есімдіктердің доминантты гендері әсерінің төмендеуін, ал керісінше, рецессивті формаларының арту заңдылығын "Вавилов әсері" деп атады.
Селекцияның негізгі әдістері: сұрыптау, будандастыру және мутациялық селекция.
Адамның қатысуымен жүретін сұрыптауды қолдан аррыптау деп атайды. Чарлз Дарвин өзінің қолдан сұрыптау туралы ілімінде оның екі түрін анықтаған: мақсатсыз және мақсатты сұрыптау. Адамдар жануарларды үй жағдайына қолға үйретудің алғашқы кезеңінде мақсатсыз сұрыптауды пайдаланды. Олар өздеріне ыңғайлы, жуас ұрпақ өрбітетін малдар мен мол өнім беретін өсімдіктердің түрін қалдырып, қолға үйретуге қиын, мінез-құлқы шәлкес малдарды жойып немесе күштеп үйретуге тырысты. Сонымен адам санасыз сұрыптаудың арқасында малдарды мінез- құлқына қарап, біртіндеп үй жағдайына үйрете бастады. Мысалы, қазіргі иттердің арғы тегі қасқыр екені анықталды. Жануарлармен қатар өсімдіктерді де санасыз сұрыптады. Мысалы, астық тұқымдас өсімдіктердің жабайы түрінің орта жағдайына бейімделуіне байланысты масағы сынғыш келеді. Олардың масағынан дәндері төгіліп тұрады. Адам бидай өнімін жинау барысында масағы мықты өсімдіктерді сұрыптау арқылы оның осы уақыттағы мәдени түрін алды. Санасыз сұрыптаудың нәтижесінде біртіндеп малдардың тұқымы мен өсімдіктердің түрлері жаңара түсті. Әйтсе де, осы санасыз сұрыптау, барлық мәдени өсімдіктердің, үй жануарларының алуан түрлілігінің шығуына ықпалын тигізді.
Саналы сұрыптау.
Үй жағдайында жануарлар мен өсімдіктерді өсіру кезінде, адамдар бағалы, пайдалы белгілері бар ата-аналық даралар өздеріне ұқсас, жетілген ұрпақ әкелетінін байқаған. Оларды бірнеше ұрпақ бойы қадағалап, көбейтіп, өсіріп отырған. Адам саналы сұрыптау барысында белгілі бір мақсат қойып, қандай нәтиже шығатынын да болжай алады. Осы сұрыптаудың нәтижесінде жануарлардың белгілері өзгеріп, адам қажетіне керек, жабайы ата тегінен өзгеше, жаңа түрлері пайда болады. Сұрыптаудың шығармашылық маңызы осында. Қолдан сұрыптаудың екі түрі бар. Ол — жаппай және жеке сұрыптау. Жаппай сұрыптау деп фенотипі (сыртқы белгілері, қасиеттері) бойынша сұрыптауды айтады. Мұнда генотип есепке алынбайды, фенотип жағынан бірдей даралардың тобын іріктейді. Жеке сұрыптау кезінде жекеленген өсімдіктің немесе жануарлардың біреуін іріктеп, оның ұрпақтарының генотипін зерттейді. Ұрпақтарына бағалы, қажетті қасиеттер мен белгілерін тұрақты беретін дараларды сұрыптайды. Жеке сұрыптаудың маңызы генотипі жағынан бағалы бір дарадан көп ұрпақ алуға болатынында. Мысалы, қолдан ұрықтандырудың тәсілдерін пайдалана отырып, бір бұқадан, қошқардан ондаған, жүздеген ұрпақ алуға болады. Жеке сұрыптаудың жаппай сұрыптаумен салыстырғанда маңыздылығы жоғары. Өсімдіктерде жеке сұрыптауды кеңінен қолданады. Кез келген өсімдікті оның ұрпағы бойынша бағалау жүргізу үшін жеке-жеке көбейтіп, таза сорттармақ жағдайына жеткізеді. Таза сорттармақ, дегеніміз — бір жұп ата-анадан тараған белгілері бойынша гомозиготалы ұрпақтар. Адам қолдан сұрыптаудың әдістері арқылы популяцияда қажетті, бағалы белгілері бар дараларды көбейтеді.
Будандастыру әдісі.
thumb|300px|Селекция Өсімдіктердің сорттарын, жануарлардың жаңа тұқымын шығару үшін будандастыру әдісін қолданады. Олар туыстық будандастыру (инбридинг) және туыстық емес будандастыру (аутбридинг) болып бөлінеді. Туыстық будандастыру немесе инбридинг будандастыруда туған ұрпақта гендердің гомозиготалы күйге ауысуына байланысты гомозиготалы даралардың үлесі арта түседі. Мал шаруашылығында бір ата-анадан туған төлдерді бір-бірімен, не ата-анасын өз төлімен шағылыстырады. Бұл өсімдіктердің өздігінен тозаңдануына ұқсайды және гомозигота санын кебейтуге әкеледі. Осымен қатар ұрпақта пайда болған (рецессивті гомозиготалы жағымсыз) мутациялар даралардың өнімділігіне, тіршілік қабілетіне кері әсер етеді. Жақын туыстарды бір-бірімен будандастырудың тиімді жағы да бар. Ұрпақта бағалы белгілер беки түседі және бұл қасиет ата-анасында бірдей болса, болашақ ұрпақтарына беріліп отырады. Туыстас будандастыру жануарлар мен өсімдіктердің селекциясы үшін қажетті сорттармақтар алу үшін кеңінен қолданылады. Туыс емес организмдердің будандасуын аутбридинг деп атайды. Аутбридинг: түр ішіндегі будандастыру және әріден будандастыру болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Биология
Сылдырмақ (айрық)
Сылдырмақ сөзінің бірнеше мағынасы бар:
Соту-де-Лафойнш
Соту-де-Лафойнш (Souto de Lafões) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Оливейра-де-Фрадеш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 703 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,76 км² шамасында. Халық тығыздығы — 122 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Иоанн Креститель.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Куруткан
Куруткан — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Сумульта өзенінің сол жағалауынан 59 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Трудон
thumb|Трудон thumb|Трудон Трудон — ширақ денелі, ұзын екі аяқты динозавр. Ол 76—70 миллион жыл бұрын көне Бор дәуірінде тіршілік еткен жыртқыштар тобына жатады. Ұзындығы шамамен — 3,5 метр, биіктігі — 1 метр, салмағы — 45 келі. Ара тістері — етпен қоректенгенінің айғағы. Жақ сүйектері қозғалмалы болған. Дене тұрқы басқа динозаврлармен салыстырыла келе, әлемдегі ең кішкентай динозавр болуы мүмкін деген болжамдар айтылуда. Дегенмен дене салмағымен салыстырғанда ми көлемі әлдеқайда үлкен болып шықты.
Куруткан
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Трудон
Дереккөздер
Санат: Динозаврлар Санат: Зоология
Самарқан көтерілісі
Самарқан көтерілісі — патшалық Ресейдің саясатына қарсы Самарқанд қ-нда болған көтеріліс. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғаннан соң өлке генерал-губернаторы К.П. Кауфманның басшылығымен орыс әскерлері Бұхар әмірлігіне қарасты жерлерді жаулауға кірісті. Озық үлгідегі қару-жарақпен жасақталған орыс әскерлеріне Бұхар әмірі Мұзаффар тегеурінді қарсылық көрсете алмауы себепті, 1868 жылы 2 мамырда Самарқанд қаласы шайқассыз орыс әскерлерінің қолына өтті. Бұл хабар өлке халқы арасында тез тарап, Орталық Азиядағы түркі-мұсылман халықтарының қасиетті орны саналатын Самарқандты орыстардан азат етуге деген наразылық күшейте түсті. Самарқанд төңірегінде жергілікті халықтан жасақтар құрылды. Нұратада Сыздық сұлтан бастаған 2000 қазақ жігіттерінен құрылған жасақ та Самарқандты азат етуге қатысатындықтарын білдірді. Кауфман Самарқандта 650 адамнан тұратын гарнизонды қалдырып, қалған әскерімен халық жасақтарына тойтарыс беруге аттанды. Осындай сәтте, 21 мамыр күні Самарқанд тұрғындары көтеріліске шығып, орыс гарнизонын қаладан қуып шығуға әрекеттенді. Орыс гарнизоны әлсіз қаруланған көтерілісшілерден қаладағы қамалға тығылып аман қалды. Губернатор көтерілістің басталғанын естісімен Самарқандқа оралып, оларды аяусыз жазалады. Бұл көтеріліс Түркістан халқының азаттық күресінің онан әрі өрістеуіне ықпал етті.
Пайдаланылған cілтемелер
Санат:Тарих
Бәкизатым, шұбарсың...
«бәкизатым, шұбарсың...» - Абайдың кейін табылған өлеңі. Көлемі 4 тармақтан тұратын бір шумақ. Абайдың інісі Ысқақтың немересі, Кәкітайдың баласы Әрхамнан жазып алынған. Бәкизат - Ақылбайдың қызы. Жасында оқуға зерек болса керек. Ақын жазған елеңдерін оқытып, қызықтап отырады екен. Кішкене қыздың осындай бір елең оқыған сәтінде ауызша шығарған. Жас баланың ерке қылығына қызығу ғана. Ақынның мамыражай, көңілі хош сәттегі мейірімге толы аталық ықыласын танытады. Өлең сегіз буынды -а, -а, -б, -а ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет Абай шығармаларының 1961 жылғы жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Қарақалпақ тіліне аударылған. т. Барақұлы. БӘСТАМИ Мұсабайұлы (1895-1978) - Абайдың күйеу баласы. Әбдірахманның қызы Рахилаға үйленген. Абай аулына Қазаннан келіп, тұрақтаған Махмұт деген татардың шөбересі. Махмұттан - Ысқақ, Ысқақтан - Мұсабай, Мұсабайдан - Б. өрбіген. Мұсабай Абайдың ағасы Тәңірбердінің қызы Шәрипаға, Шәрипа қайтыс болған соң, Абайдың інісі Ысқақтың қызы Қапураға үйленген. Сол Қапурадан туған 8 ұлдың бірі - Б. Ол 1941 ж. Қазақстанды зерттеу қоғамы Респ. бюросының Абайдың дүние-мүліктерін анықтауына көп көмек көрсетті. Оның ақын өміріне байланысты магнитофон таспасына жазып алынған естеліктері Абайдың әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Тежегіш жетегінің контуры
Тежегіш жетегінің контуры - тежегіш механизмдерінің бөліктерін өзара қосатын құбырлар желісінің жүйесін құратын тежегіш бөлшек; мысалы, тек алдынғы немесе тек артқы тежегіштер бөлшегі тежегіштің басқа желісі істен шықса аталған желіс жұмыс қалпында болады.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
1748 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1748 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1748 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Кім түртті?
«Кім түртті?» — ұлттық ойын.
Бұл кезде ойынға қатынасушылардың бәрі жабыла барып, оны кезек-кезек түртіп қалады да, тым-тырыс тұра береді. Ал басқарушы одан: «Сені кім түртті? деп сұрайды. Егер ол бірінші болып түрткен ойыншының атын дәл атаса, түрткіден босатылады да аты аталған адам оның орнына келеді.
Егер ол алғаш түрткен ойыншының атын дәл басып атай алмаса, бір ауыз өлен айтып, жазадан құтылады. Түрткен ойыншының атын таба алмаса және өлең де айта алмаса, екі қабаттап есілген сүлгімен бес рет соғылады немесе басқа жаза тартады. Ойын қайталанып, жалғаса береді. Ойын жастарды сезімталдыққа баулиды, өнерпаздық, творчестволық қабілеттерін дамытады.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Куяча
Куяча — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Песчаная өзенінің оң жағалауынан 165 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Норс Паудэ (Орегон)
Норс Паудэ (North Powder) — Орегон штатының Юнион округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 489 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.6 км² шамасында. FIPS коды — 41-53300.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
Ольмето
Ольмето (Olmeto) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Оңтүстік Корсика департаментінде орналасқан. Сартен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 43,82 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2A189, пошта индексі — 20113.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1230 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,07 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оңтүстік Корсика департаментінің коммуналары
Ла-Канург
Ла-Канург (La Canourgue) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Лозер департаментінде орналасқан. Манд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 104,29 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 48034, пошта индексі — 48500.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2112 адамды құрады. Халық тығыздығы — 20,25 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лозер департаментінің коммуналары
Сен-Жермен-де-Паскье
Сен-Жермен-де-Паскье (Saint-Germain-de-Pasquier) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 1,99 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27545, пошта индексі — 27370.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 137 адамды құрады. Халық тығыздығы — 68,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Тойхана
Тойхана (салт). Тойға әкелген сый - сияпатты қазақ тойхана деп атады. "Тойға шақырылған адамдардың барлығы тойхана алып келетін салт бар ғой". (Қазақтың би шешендері). Оған әркім өз шамасына қарай кілем, мал, ақша да әкеле береді. Мұндай салт қазір де бар.
Тойдың да түрлері бар. Соған сәйкес оған әкелген сый - ескерткіштердің ат-атаулары бар. Мысалы, асқа - сауын, сойыс, тойға - тойхана, үйлену тойына - немеурін, бала сүндеттегенде - бәсіре, мүшелтойға - сыйлық т.б. Мұның мән - мәнісі осындай үлкен жиында жұмсалатын шығынды ел, туған - туыс, ағайын - ілік болып бірге көтеруінде жатыр. Демек, бірлігі, ынтымағы зор ел "жұмыла көтерген жүк жеңіл", - деп біріге іс жасаған.
Лбовка
Лбовка — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы, Владимир облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сол Нагорный арнасының сол жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Иваньков су торабынан Уголь су торабына (Уголь суқоймасы) дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Көктемнен бері
«Көктемнен бері», Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі.
Жуалы ауданында жаңадан құрылған Мирзоян атындағы колхоздың тұрмыс-халі, қарапайым еңбек адамдарының ашаршылық, апатынан аман қалғаннан кейінгі іс-әрекеті мен көңіл күйін суреттеуге арналған. Жазушының Жуалы ауданына алғаш рет жазда (1933 ж.) келген жолсапарында жазылған. Колхоз басшысы Анарбайдың колхоз кітапханасы, мектебі, моншасы, ауыл мұғалімі мен желісі тартылғалы тұрған радио нүктелері туралы және кажырлы еңбек нәтижесінде жүзеге асып жатқан мөдени-шаруашылық ісіне деген мақтаныш сезімі очерктің өзекті желісіне айналған. Малдан айырылып, ашаршылықтың темір қыспағына түскен халықтың малға деген ықылас ниеті де сол тұстын шындығына сай суреттеліп, кейіпкерлердің сөйлеу тіліндегі жергілікті сөз, сөйлем ерекшеліктері де бояуы қанық, табиғи қалпында беріледі. Мысалы: «Со колхоздан алдық. Үйлері байғұстар наразы болмастан, таяр қылды... Киімі жұқа балалар жаурап қалмасын деп, өз үйіме жатқызып жүрмін. Бұрын бірталайын аткөшниктің балалары» дейді осы араның тілімен сөйлейтін осы жерлік мұғалім. «Көктемнен бері» очеркінің түпнұсқасы сақталмаған, 1933 жылғы 27 қарашада «Социалды Қазақстан» газетіңде жарияланған нұсқасы сол қаппында алғаш рет Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында (8-том) жарияланды.
Дереккөздер
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары Санат:Жуалы ауданы
Еңбек гигиенасы
Еңбек гигиенасы, кәсіби гигиена — еңбектің және айналадағы өндірістік ортаның адам организміне тигізетін әсерін зерттейтін, еңбек етуге қолайлы жағдай туғызу, кәсіби ауруларға жол бермеу шараларын қарастыратын гигиена саласы. Еңбек гигиенасының Қазақстанда ғылым ретінде қалыптасуы Қазақ медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) санитарлық-гигиеналық ф-тінің ашылуымен байланысты (1942). Бұл саладағы жүйелі ғылыми зерттеулер Қазақстан ұА-ның Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар секторында басталды (1946). 1950 жылдары а. ш-ндағы Еңбек гигиенасы мәселесімен Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғыл.-зерт. ин-ты (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғыл.-зерт. орт.) айналысты. Еңбек гигиенасының негізгі бағыттары: өндірістегі әр түрлі физика, химия, биология (шаң-тозаң, шу, вибрация, улы заттар, газ, сәуле, ыстық, суық, су, т.б.) факторлардың адам организміне тигізетін әсерін зерттеу; өндірістің зиянды жағдайларын жоюда инженерлік-тех. (мыс., ауыр, зиянды жұмыс түрлерін механикаландыру, жұмысшылардың жұмыс орнын, сондай-ақ, бүкіл өндіріс орындарын желдету, тазарту, т.б.) шараларды жетілдіру арқылы іске асыру, т.б. Еңбек гигиенасы физиология, токсикология, химия, физика, санитария, статистика және кәсіби патология ғылымдарымен тығыз байланысты. Еңбек гигиенасының тәжірибе жүзіндегі ұсыныстарының орындалуын санитарлық-эпидемиология стансалар қадағалап отырады. Сондай-ақ, санитарлық ережелер, мемлекеттік стандарт (ГОСТ-тар), шектеулі мөлшерде алынған концентрация, т.б. нормативтік құжаттар дайындалады. Қазақстанда Еңбек гигиенасы жөніндегі мәселелермен ҚР Білім және ұылым мин-нің Қарағандыдағы Еңбек физиологиясы және гигиенасы ғыл.-зерт. ин-ты, Батыс Қазақстан (Ақтөбе), Оңтүстік Қазақстан (Шымкент) мемлекеттік медицина академиялары мен Қазақ ұлттық медицина университетінің (Алматы) гигиеналық кафедралары шұғылданады.
Цеммендорф
Цеммендорф (Zemmendorf) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Вайдхофен округінің құрамына енеді.
Еңбек гигиенасы
Химия өндірісіндегі еңбек гигиенасы
Химия өндірісі халықтық шаруашщылықтың негізгі саласы болып табылады. Ол ғылыми жетістіктер негізі. Химия өдірісі шикізатты өндіру мен өңдеудің комплексті нышандарына мыналар жатады:
Цеммендорф
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2947 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 134.65 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — WT, ресми идентификациялық коды — 3 22 16.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Рудольф Майер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Еңбек гигиенасы
Химия өндірісіндегі еңбек гигиенасы
• Жасанды синтетикалық талшықтар алу өндірісі;
• Бояғыштар өндіретін заводтар мен комбинаттар;
• Химико-фармокологиялық дәрілік препараттар жасайтын заводтар;
• Ауылшаруашылығында көп мөлшерде пайдаланатын минералды тынайтқыштар заводтары да жатады.
Химия өндірісінің дамуы күннен күнге қарқындай түспек, себебі кез келген қосылыстар, тамақ өнімдері, киім кешектер осының барлығы химия ғылымының жетістігі болып табылады. Соңғы онжылдық ішінде химия өндірісінде еңбек жағдайларының мәселесі жақсарды. Уланудың жоғары дәрежелі түрлері төмендей түсті, көптеген өндірістерде ауаның құрамындағы токсикалық қосылыстар азая түсті, өндіргіш құралдардың автоматизациялануы және механизациялануы да еңбек өнімділігін арттырып, адам денсаулығына қауіп төндіруін төмендетті. Өнімнің көптеп шығарылуы, органикалық заттардың синтезделу әдісінің модельдеуі ауа құрамындағы улы қосылыстардың мөлшері едәуір төмендеді. Гигиеналық мәселелер өндіріске күрделі схемалы аппарттардың орнауынан, өнімділі жоғары машиналардың көптеп келуінен, әртүрлі технологиялық заттардың блокировкасынан туындады.
Қазіргі танда ауыл шаруашылығы өндірістің маңызды саласы болып табылады. Ол қоғамдағы халық шаруашылығында маңызды рөл атқарады. Ауыл шаруашылығының дамуы халықтың әл ауқатымен тікелей байланысты болып табылады, ол өнім өндіруде сандық және сапалық қамтамасыздандыру негізі ретінде қалыптасқан.
Сонғы онжылдық ішінде ауыл шарушылыққа деген капиталдың көптеп салуы оның дамуының түрткісі болды. Оның құрамына жоғары сапалы мамандандырылған өнімдер, мелиорация, өндірістік еңбектің қарқындап дамуы, процестердің механизациялануы жатады.
Еңбекке қатысты гигиена сұрақтары ауыл шаруашылығында істелінетін жұмыспен тікелей байланыста болып табылады, нақтырақ айтқанда:
• Ашық ауада мезгіл және қаншалықты болуға;
• Еңбек құралы ретінде машиналар, механизмдерді пайдалануға;
• Көп көлемде химиялық қосылыстарды қолдануға;
• Биологиялық материалдармен зақымданудан, ауру жануарлармен жанасудан;
• Қол еңбегін көп талап ететін, кейде энергияны көп талап ететін (шөп шабу және оны ору т.б.) жұмыстармен абай болған жөн.
Ауыл шаруашылығындағы негізгі жұмыстардың бірі суару және мал бағу.
Химия өндірісіндегі техникалық әдістердің зияндығын сипаттау
Өндірістік ортаның ластануының бірден бір себебі жұмыс аймағының химиялық, улы, токсикалық қосылыстардың көп мөлшерде болуымен сипатталады.
Ауаны бақылау үшін жұмыс аймағын жоспарлаған сәтте міндетті түрде жұмыс орнының атмосфералық қысымын, температурасын ескеру керек. Ондағы сұйықтық пен газдардың қату және қайнау температурасын, заттардың ұшқыштығын ескерген жөн. Ауаның жұмыс аймағындағы ортасын зерттеу жұмыстың әртүрлі сатысына қарай жүргізіледі. Сонымен қоса химиялық өндірісте міндетті түрде ұшқыш және улы заттармен жұмыс жасайтын болғандықтан онда вентиляциялық қызмет жақсы болуы тиіс. Екінші бір әсер ететіні шаң тозаңдық фактор. Өндірістегі ауаның шаңдануын анықтау адамдардың (техперсоналдың) өміріне, гигиенасына маңызы өте зор. Өндірістің жұмысымен таныспастан бұрын, ондағы шаңдану қаншалықты мөлшерде болатынын анықтау басты мақсат болып табылады. Осының салдарынан шаңдану факторы, жұмысшылардың денсаулығына қаншалықты мөлшерде әсер ету, осының барлығы критикалық жағдайда емдеу керек екендігін анықтауға септігін тигізеді. Өндірісті тексеру технологиялық процестерден басталады, соның ішінде аппаратулар, жұмыстың құрал жабдықтары, транспартировка және қайта өңдеу де жатады. Осы сәттен бастап шаң тозаңның өндірістік құрамын анықтап алу басталады. Технологияны зерттеу барысында мыналар анықталды, процесс барысында химиялық, термиялық және өзге де әсерлер барысында өнім алу үшін бағытталған әрекеттер болып табылады.
Жұмысты бастамас бұрын алдымен мыналарды анықтап алу керек:
• Майдалау
• Шлифовкалау
• Полировкалау
• Қаптау жұмыстары
• Булардың ұшқыштығы өздерімен бірге шаң тозаңдарды алып келетін келмейтіндігіне көз жеткізу.
Әсіресе, процесс жүріп жатқанда әдістердің үздіксіздігіне баса назар аударған жөн, себебі кез келген технологиялық аппараттар шикізатты өңдегенде міндетті түрде шаң тозаң бөліп шығарады.
Жұмыс орнындағы ауаның құрамындағы шаң тозаңның үлестік мөлшерін анықтау үшін сынаманы бір жарым метр (тыныс алу зонасына сай аймақ болып табылады) жерден алады. Шаңның жұмыс аймағының басқа да жерлерінде (нейтралды) қаншалықты таралғандығын бағалау үшін, шаң пайда болатын жерден бір үш бес және одан да жоғары қашықтықтағы жерлерден сынама алынады.Кейде ауада шаңның таралуын анықтау, ауаны тазартатын препараттардың күші жетеді ме, алде жаңасын жасап шығару керек пе деген секілді анықтамалар үшін де қажет.
Химиялық заводтардағы тағы бір аса маңызды факторы ол өндірістік шулар және дірілдер. Адамның жұмыс жасауына кедергі келтіретін, соның салдарынан жағымсыз әсер тудыратын әртүрлі дыбыстардың жиынтығын шу деп атайды. Шуды тудыратын заттар қозғалған немесе үйкеліскен дене тудырады. Соның нәтижесінде газ, сұйық және қатты фазада тарайтын толқындар пайда болады. Дыбыстар ауада таралған кезде адамның дыбыс органдарына әсер ететіндей толқын ұзындығы төмендеп немесе жоғарлауы мүмкін. Жоғары қысымдағы ледегі дыбыстардың орташа қысымдағы дыбыстардың арасындағы айырмашылықты дыбыстық қысым деп атайды. Адамның құлағы 2*10-5 мен 200 Па арасындағы қысымдық дыбысты қабылдайды. Оларды жоғарғы және төменгі дыбыстық қысым деп атайды. Дыбыстық тербелістерді қабылдау адамның есту мүшесі және бас сүйек арқылы жүзеге асады. Шудың ұзаң уақыт бойы әсері «шу ауруына» әкеп соқтырады. Шу бас ауруын, жағымсыздық, тез шаршау, жартылай және толықтай саңырау болуына әкеп соқтыруы мүмкін. Шуға психикалық реакция отыз дециБелден басталады. Құлаққа қатты дыбыстардың әсерінің интенсивтілігі сексен бес децибелден бес жыл қатарынан жұмыс жасағанда пайда болады.
Химиялық өндірістің дамуы радиациялық факторға әкеп соқтырды. Ол радиоактивті кобольт пен торийдің катализатор ретінде қолдануынан пайда болды. Жалпы радиация ол ядролық реакциялардың жарылыс кезінде ядролық реакциялардың жүруінің нәтижесінде болатын ішкі ядролық ядролық қуатты пайдалануға негізделіп жасалған қарулардың жарылысынан пайда болдады. Ядролық қару ол барлық белгілі зақымдау құралының ішіндегі ең қуаттысы. Ядролық жарылыстың қуаты тротилдық эквивалентпен өрнектеледі. Химиялық цехтарда көбінесе зақымданудан қорғану керек. Ол да химиялық, термохимиялық және электрохимиялық болуы мүмкін. Сондықтан жұмыс жасаған сәттерде бетті, көзді, ауыз қуысын қорғайтын маскалар киген абзал.
Сауықтыру әдістерінің жалпылама бағыттары
Химиялық өндірісте сауықтыру негізінен гигиенаға сай негізделген. Егерде адам уланып немесе өзін жайсыз сезінсе, ол мемлекетпен бекітілген қауіпсіздік ережесін сақтамағандығының белгісі болып табылады. Себебі, кез келген қосылыс тез ұқыш немесе тұтанғыш, я болмаса тез ауада тотыққыш болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда басты талап технологиялық процестерге, вентиляцияға, аппараттарды пайдалану мен орналастыруларға қойлады.
Химиялық комбинаттар мен заводтарды, жеке цехтар мен аппараттарды орналастыру барлық химиялық заттардың химиялық қасиеттерін ескере отырып қарастырылуы тиіс. Мысалы, қабат аралық жақтауларға аппараттарды орнатпастан бұрын газдардың таралу жылдамдығын, олардың ұшқыштығын, қайнау және қату температурасының қандай екендігін тексеру керек және бұл жерлерде вентиляция жұмысын бақылау керек. Химия өндіріснде радиациялық уланған жағдайда қолданылатын іс шаралар: Зардап шеккендерге берілетін көмектің негізгі мәнділігі, оның тездігінде, тиімділігіне радионы, теледидарды қосып, радиациялық заттар мен шығарумен болған. Авария туралы хабарды ести сала екі нұсқадан тұруы мүмкін болатын барлық ескерту шараларын тез, саспай және мұқиат орындау қажет.
Бірінші нұсқада көрсетілген уақыт бойынша қажетті шараларды орындау:
2. Жеке қорғаныс құралдарын сауатты пайдалану;
3. Қорғаныс ғимараттарын пайдалану;
4. Қозғалысты шектеу;