cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жекешелендіру
Жекешелендіру — меншік қатынастарын реформалау арқылы мемлекеттік меншікті меншіктің басқа нысандарына айналдыру процесі. Ол бұрынғы социалисттік жүйеден нарықтық экономикаға көшудің өзекті шарты болып табылады, шаруашылық субъектілерінің іс белсенділігін күрт арттыру үшін, экономикалық бәсекелестікті жандандыру үшін жүргізіледі. Мемлекеттік өндіріс орындарын жекешелендіру — күрделі мәселе, ол әсіресе халықтың менталитетіне тура байланысты болғандықтан қысқа мерзімде өткізу қиын. Әсіресе, жерді, оның қазба байлықтарын жекешелендіру ұзақ уақытты талап етеді. Сол сияқты кейбір стратегиялық маңызды салаларда (қару-жарақ, ядролық заттар, тағы басқа өндірістер), не болмаса нарыққа көшіруге әлі толық негіз болмаған жағдайларда (іргелі ғылым, кейбір білім,мәдениет, өнер, тағы басқа орталықтар) жекешелендіру жүргізілмейді, олар мемлекет меншігінде қала береді. Қазақстан Республикасында мемлекет меншігінен алу және жекешелендіру процесі шаруашылық серіктестіктер және акционерлік қоғамдар жөнінде заңдар жүйесімен, нормативтік актілер арқылы және мемлекеттік бағдарламалар негізінде жүргізілді. Жекешелендіру Қазақстанда үш кезеңмен өтті. Бірінші кезеңде (1991 — 1992) “Кіші жекешелендіру" бағдарламасы бойынша мемлекеттік сауда және қызмет көрсету кәсіпорындары (31 мың нысандардың 50%-і) жаппай сатылды, не болмаса еңбек ұжымдарына берілді. Екінші кезеңде (1993 — 1996 жылдары) жаппай жекешелендіру орта және үлкен кәсіпорындар бойынша жүргізілді, жеке жобалар бойынша 5 өнеркәсіп орындары ақшаға, ал 1700 зауыттар мен фабрикалар инвестициялық купондарға сатылды, 44 ірі кәсіпорындар сенімді басқаруға тапсырылды, оның ішінде 12-сі шетел инвесторларына берілді. Үшінші кезеңде' (1997 жылдан бастап) жекешелендіру отын-энергетика, көлік, денсаулық, ғылым салаларында өтті. Аталған кезеңдерде Қазақстанда жабық және ашық акционерлік қоғамдар көптеп құрылды. Ірі және орташа кәсіпорындар үшін жабық акционерлік қоғамдар жекешелендірудің негізгі түрі болды. Оның құрылтайшылары болуға тек еңбек ұжымы мен мемлекеттік басқару органдарына құқық берілді. 1994 жылдан бастап жекешелендіру нысандарын сату саясаты жүргізілді. Жекешелендіру экономика теориясына және практикаға көп жаңалықтар әкелді. 2001 жылдан бастап жекешелендіру дәуіріне жаңа дәуір келді, оны Амирханов Жантөре алып келді. Жантөре жекешелендіруді қатты қаламаған адам еді. Бірақ та, өмірде көзі ашылып, Амирханов Жантөре деген есімді тарихта қалдырды.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Құқық Санат:Заң
Реликт шағала қорықшасы
Реликт шағала  қорықшасы — 1972  жылы  ұйымдастырылған. Оның мақсаты - дүние жүзінде, ТМД елдерінде өте  сирек  кездесетін шағаланың түрін сақтап қалу. Бұл құсты  алғаш  рет  1968  жылы  Зоология  институтының  ғылыми  қызметкері Э.М. Әуезов тапқан. Содан бері  Реликт  шағала  жаңа  түр  болып  енді. Бұл орнитология  ғылымындағы  үлкен  жаңалық  болды. Ғалымдар сирек  құсты  зерттеу,   қорғау  мақсатымен  су  құстарына  бай  Алакөл аумағын  қорық  жасауды  ұсынды. Соның нәтижесінде көл аумағына қорықша  статусы  берілді. Оның ауданы  3  мың гектар. Негізгі ядросы –  Орта, Үлкен  Аралтөбе  жерлері. Құстың қоры аз (240-300) ғана. Қазір бұл  құс  дүние жүзіндегі деңгейде қорғауға алынып отыр.
Желбау
Желбау– киіз үйдің шаңырағына тағылатын қос құр. Үйді тігерде шаңырақты күлдіреуіштің тоғысқан тұсынан бақанмен көтеріп, қос желбаумен теңестіріп тұрады. Қатты жел соққанда үйді ұшырып кетпеуі үшін желбауға ауыр заттар байланады.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Салт-дәстүрлер Санат:Киіз үй
Ибитирама
Ибитирама (Ibitirama) — Бразилиядағы муниципалитет, Эспириту-Санту штатында орналасқан. Оңтүстік Эспириту-Санту мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Алегри экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1988 жылы құрылған.
Санат:Эспириту-Санту елді мекендері
Құлаайғыр (өзен)
Құлаайғыр – Есіл алабындағы өзен, Аққанбұрлық өзенінің сол саласы.
Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов және Ақмола облысы Жақсы аудандарының жерімен ағып өтеді.
Бастауы
Бастауын жонды белестен алып, Аққанбұрлық өзеніне құяды.
Гидрологиясы
Ұзындығы 40 км. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толғыады. Жазда тартылып қарасуларға бөлініп қалады.
Жағалау сипаты
Орта ағысында арнасы тік жарлы келген. Оң жағалауының биіктігі 6-12 м-ге дейін жетеді.
Дереккөздер
Санат:Есіл су алабы Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы өзендері Санат:Жақсы ауданы өзендері
NGC 4458
NGC 4458 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 12 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4458 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 41095, UGC 7610, MCG 2-32-82, ZWG 70.114, VCC 1146, Markarian chain.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Көктал (Түркістан облысы)
Көктал — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Әлімтау ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыағаштан солтүстік-батысқа қарай 94 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 187 адам (98 ер адам және 89 әйел адам) болса, 2009 жылы 157 адамды (92 ер адам және 94 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Оңдай ауданы
Оңдай ауданы немесе аймақ (Оҥдой аймак) — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым.
Физикалық-географиялық сипаттамалары
thumb|right|300px|Алтай Республикасының Оңдай ауданы, Ұрысол өзені аңғары Ауданы 11 744 км2 болатын Оңдай ауданы Алтай Республикасының орталық бөлігінде, оның таулы-дала аймағында орналасқан. Аудан аумағында 140 көл бар, ең ірілерінің бірі: Кеңгір.
Тұрғындары
Санат:Оңдай ауданы
Подгорное (Солтүстік Қазақстан облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Бескөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 521 адам (264 ер адам және 257 әйел адам) болса, 2009 жылы 472 адамды (249 ер адам және 223 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Quacquarelli Symonds
Quacquarelli Symonds қысқаша: (QS) білім беру және оқу әдістемелерінде тәжірибеленетін мекеме. Мекеменің негізін 1990 жылы Нунзио Кокарелли (Nunzio Quacquarelli) қалады. Бүгінде, QS әлемде 200-ден астам жұмысшы санымен Лондон (Хэмстед, Солтүстік Лондон), Нью Йорк, Париж, Сингапур, Штуггарт, Бостон, Вашингтон, Сидней, Шанхай, Йоханесбург дәне Аликанте қалаларында бөлімшелері бар. QS бакалавр, магистратура, докторлық, PhDs, MBA, және атқарушы MBA кандидаттарына қызметін көрсетеді. Студенттерге арналған шетел оқу жайлары жөнінде мақалалар және публикациялар жазып, өңдейді. 35-тен астам елдерде доктор немесе градуит студенттеріне арнайы іс-шаралар өткізіп тұрады.
QS Әлем университеттері ранкингі
<!-- QS launched the World University Rankings in 2004, in cooperation with the Times Higher Education Supplement. QS and THE ceased their business relationship after the publication of the 2009 Rankings. QS assumed sole publication of the existing methodology when Times Higher Education split in order to create a new ranking methodology in 2010, which became the Times Higher Education World University Rankings.
In 2011, the QS World University Rankings were published online and by media partners around the world, including US News and World Report. The University of Cambridge was top for the second successive year. The 2011 Rankings will also be published in book form, the sixth year that this has happened. The book series – called Guide to the World’s Top Universities and Top Universities Guide - allows institution profiles, student guidance and other information to be published alongside the Rankings. From 2010, the Guide has been published in Chinese as well as in English.
The World University Rankings are controversial. Here are some comments and criticisms from experts and the media.
Comments
“The ranking, a collaboration between the THE[S] and higher education consultants Quacquarelli Symonds, is used around the world by consumers — parents and students — as well as academics looking for work and employers seeking recruits.” The Australian, Australia, 2009
“The [THE] – QS table is the only international table that aspires to embrace the broader scope of a university’s mission rather than just its research quality or website effectiveness.” Malay Mail, Malaysia 2009.
“This year's rankings attracted a record level of responses from the academic community and employers, with results suggesting that the dominance of the traditionally elite universities is increasingly being challenged.” The Evening Times, UK, 2009
THE editor, Ann Mroz told ABS-CBN News on Tuesday 13 October 2008: "These rankings use an unprecedented amount of data to deliver the most accurate measure available of the world’s best universities, and of the strength of different nations’ university systems. They are important for governments wanting to gauge the progress of their education systems, and are used in planning by universities across the world."
However, commenting in 2009 on Times Higher Education’s decision to split from QS, THE editor Ann Mroz said: “universities deserve a rigorous, robust and transparent set of rankings - a serious tool for the sector, not just an annual curiosity." She went on to explain the reason behind the decision to continue to produce rankings without QS’ involvement, saying that: "The responsibility weighs heavy on our shoulders...we feel we have a duty to improve how we compile them.” -->
Критицизм
<!-- Since the split from Times Higher Education, further concerns about the methodology QS uses for its rankings have been brought up by several experts. Simon Marginson, professor of higher eduducation at University of Melbourne, in the article "Improving Latin American universities' global ranking" for University World News on 10 June 2012, said: "I will not discuss the QS ranking because the methodology is not sufficiently robust to provide data valid as social science."
In an article for the New Statesman entitled "The QS World University Rankings are a load of old baloney", David Blanchflower said: "This ranking is complete rubbish and nobody should place any credence in it. The results are based on an entirely flawed methodology that underweights the quality of research and overweights fluff... The QS is a flawed index and should be ignored."
Philip Altbach, professor of higher education at Boston College, in an article, The Globalisation of College and University Rankings, in Change magazine, Jan/Feb 2012, said: “The QS World University Rankings are the most problematical. From the beginning, the QS has relied on reputational indicators for half of its analysis… it probably accounts for the significant variability in the QS rankings over the years. In addition, QS queries employers, introducing even more variability and unreliability into the mix. Whether the QS rankings should be taken seriously by the higher education community is questionable."
Writing in The Australian, reporter Luke Slattery said: "The other international bellwether of university performance, the Shanghai Jiao Tong University world university ranking, will be released next month. The SHJT ranking focuses more on research in the sciences and is regarded by most experts as a more rigorous measure than the THES league table, if more mono-dimensional."
On 15 October 2009, The Sunday Times, reported: "While Cambridge, UCL, Imperial and Oxford top both the QS and Sunday Times rankings (albeit in different orders), the world rankings are not always popular among our leading universities. “The world ranking is the league table we love to hate” said Niall Scott, Director of Corporate Communications at the University of St Andrews, “because the methodology seems to punish smaller institutions. To us it’s an anomalous result. We are consistently top five domestically but suddenly find ourselves further down the world rankings and behind universities that are behind us domestically. There’s no logic, no science to that. It is a different methodology.”
The AllAboutUni.com assessment highlights a number of important differences between the two major rankings of the World’s Top-25 universities. THE-QS, which is a British publication, is a more international ranking but it appears to have a bias for British universities and a bias against public US universities. In addition, two highly ranked universities in ARWU – Stanford (ranked 2nd) and Berkeley (ranked 3rd) – are ranked significantly lower by THE-QS.
From a student perspective, Bridget Fitzsimons, a student journalist at University College Dublin (UCD), wrote ratings, such as the Times Higher Education-QS World University Rankings can never be fully relevant to students. -->
Сыртқы сілттемелер
Санат:Білім мекемелері
Мадан (Монтана облысы)
Мадан (Мадан) — Болгариядағы ауыл. Монтана облысына қарасты Бойчиновци қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 781 адамды құрайды.
Баденас
Баденас (Bádenas) — Испаниядағы муниципалитет. Арагон автономды бірлестігіне қарасты Теруэль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Хилока ауданында (комарка) орналасқан.
Мадан (Монтана облысы)
Пошта индексі — 3448. Телефон коды — 09515. ЕКАТТЕ коды — 46036.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Монтана облысының елді мекендері
Баденас
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 22 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 31.3 км² шамасында.
Регионализм және регионализация
Регионализм және регионализация - жекелеген аймақтардың өзіндік ерекшеліктерін зерттеуші тұжырымдама. 1991 ж. бастап регионализм және регионализация ұғымдары саясаттану, глобалистика, әлемдік экономика салаларында жиі қолданылуда. Шығыс Еуропалық коммунизмнің құлауының нәтижесі болған биполярлы әлемнің құлауы әлемнің аймақтарына және олардың саяси-экономикалық бірлік ретінде қалыптасуына көп көңіл бөлуге себеп болды. Сондықтан да регионализм және регионализация үғымдары 1990-шы жылдардың ғылыми әдебиеттерінде жиі қолданыла бастады. XXI ғ. басында бұл ұғымдар бірігіп кетті және олар көбіне бір-бірін алмастырып отырды, бірақ олар пайда болуы жағынан да, мазмұны жағынан да бір-бірінен ерекшеленеді.
Лидвуд (Миссури)
Лидвуд (Leadwood) — Миссури штатының Сент-Франсуа округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 3.0 км². FIPS коды — 29-41078.
Регионализм және регионализация
Дереккөздер
Санат:Саясат
Лидвуд (Миссури)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 1159 адамды құрады.
Санта-Эуфемия (Пенела)
Санта-Эуфемия (Santa Eufémia) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Коимбра округінің құрамына кіреді. Пенела муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Коимбра ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Пиньял-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 762 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24,95 км² шамасында. Халық тығыздығы — 70,6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коимбра округінің елді мекендері
Әйелдер арасындағы мини-футболдан Еуропа чемпионаты
Əйелдер арасындағы мини-футболдан Еуропа чемпионаты (UEFA Women's Futsal Euro) — Халықаралық футбол федерациямен УЕФА екі жылда бір рет өткізілетін мини-футболдан халықаралық турнир. Əйелдер ұлттық құрамасы үшін спорт түрі бойынша ең беделді турнир болып табылады.
Алғаш 2019 жылы осы Португалияда рет өткізілді, бірінші чемпион Испания құрамасы атанды.
Сілтемелер
Санат:Мини-футболдан Еуропа біріншіліктері
NGC 118
NGC 118 — Кит шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1880 жылы 27 қыркүйекте астроном Вильгельм Темпель ашқан болатын және NGC каталогында 118 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1678, UGC 264, MCG 0-2-32, MK 947, 3ZW 9, NPM1G -02.0006, IRAS00247-0203, KUG 0024-020B, UM 244, ZWG 383,16.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Қоңқақ
Қоңқақ. «Өзен жағасында, қолау тайға мінген қоңқақ мұрын, арық бала Байсүгір» (М. Әуезов, Таңд. шығ.). «Бірі — ірі тұлғалы, қарулы, бұйра шашты, қоңқақ мұрын Неперешвили...» («Лениншіл жас», 10. VIII, 1967, № 156). Осы сейлемдердегі «қоңқақ» сөзін, әз тіркесінен бөліп алып қарағанда, мағынасы кім-кімге де өте айқын бола бермейді. Бір таңданарлық нәрсе —бұл сөз мұрыннан басқаны менсінбей, үнемі сонымен тіркескенде ғана мағынасынан түсінік аламыз. Мұның мәнісі мынада. моңғол тілінде «хоншоор», қалмақтарда «хөңшар» тұлғалары «мұрын, тұмсық» мағыналарын ұғындырады. «Қоңқақ» сөзі көрсетілген тұлғалардан тууы ықтимал. моңғол не қалмақ тілдерінің бірінен қазақтарға өткен сол тұлғалар тек «хон» не «хоң» түбірін сақтап, біз өз тілімізде сөздер тудыратын -қақ жүрнағын қосқан болуымыз керек (қат — қақ, ес — кек т. б.) Бұл топшылауымыздың орынды екендігін «қоңқақ» сөзінің тек «мұрынмен» ғана тіркесуінің өзі де дәлелдейтін тәрізді. Түптеп келгенде, қазақ тіліне көшкенде сын есім мағынасына ие болып, мұрынның үлкендігін аңғартатындығын байқаймыз. Кейде «қоңқаш» болып та айтыла береді.
Айдаһар-қайықтар мейрамы
Бұл мейрам жыл сайын Қытай, Тайвань, Гонконг пен Сингапурда атап өтіледі. Бұл – Қытайдың ұлттық қаһарманы Ку Юаньнің құрметіне өткізілетін мейрам.
Аңыз бойынша осыдан 2 мың жылдай бұрын ол билік басында жемқорлыққа наразылық ретінде суға кетіп өлген. Мейрамда басты шара ретінде айдаһар тәрізді жасалған қайықтар арасында жарыс ұйымдастырылады. Ұзындығы 10 метрден асатын, айдаһардың басы мен құйрығы тәрізді ойылып арнайы жасалатын әрбір қайықта 20 шақты адам отырып, белгі берілген кезде дауылпаздар қағылып, бір-бірімен жарысады.
Қытайдың ұлттық спорт түрі ретінде саналады.
Дереккөздер
Санат: Қытай Санат: Қытай мерекелері Санат: Мейрамдар
IC 5262-2
IC 5262-2 — Оңтүстік Балық шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 70010, MCG -6-50-10, AM 2252-340.
Сыртқы сілтемелер
IC 5262,02 Санат:Оңтүстік Балық (шоқжұлдыз)
Мойнақ орамы (Астана)
Мойнақ орамы. Бұрынғы атауы Аққайың қысқа көшесі. Мойнақ орамы «Өндіріс» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 297,1 м.
Мойнақ - құрлықтың екі ірі бөлігін немесе екі құрлықты жалғастыратын жіңішке жолақ.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Монтеротондо-Мариттимо
Монтеротондо-Мариттимо (Monterotondo Marittimo) — Италиядағы коммуна, Тоскана әкімшілік аймағына қарасты Гроссето провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1307 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 12 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 103 км² шамасында. Пошта индексі — 58025.
Елді мекеннің қамқоршысы — святой Лаврентий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Үлкен Шамья
Үлкен Шамья — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Мылва өзенінің оң жағалауынан 174 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ойтүйін
Ойтүйін (кейде Пропозиция, proposition) — Философияда декларативті сөйлемнің мағынасы болып, мұндағы "мағына" бірдей мағынадағы барлық сөйлемдер бөлісетін бейтілді (non-linguistic) шындық. Эквивалентті түрде, ойтүйін әдетте ақиқат пен сандырақтың бейтілді тасушысы болып, ол оны бейнелеген кез келген сөйлемді рас, не жалған етеді.
Математикада ойтүйін термині рас, не жалған тұжырымға қатысты болса, ал аксиома термині дискурс шеңберінде рас тұжырымды білдіреді.
Демек, ойтүйін сөйлемнен және одан туындайтын құрылымдардың модальды және коммуникативтік парадигмаларынын бәріне ортақ семантикалық инварианты (абстракцияланған түрі).
"Ойтүйін" сөзінің негізі болған "пропозиция" сөзі әуелде логика ғылымында пікір, пайымдау дегенді білдірсе, ал лингвистикада сөйлем дегенді білдірген. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында ойтүйін жаңа мағынаға ие болды: оның көлемі сөйлемнің бір бөлігімен шектеліп, сөйлемнін номинативті, не семантикалық аспектісі ретінде түсіндірілді.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Эпистемология Санат:Логика
Майкөбен (көл)
Майкөбен, Майкөбең – Ащысу алабындағы ағынды көл.
Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 233 м биіктікте жатыр. Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км.
Дереккөздер
Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Шағылыстыру
Шағылыстыру — күйлеген аналық малды аталық малмен табиғи және қолдан ұрықтандыру әдістері. Мал организмі толысқан кезде айғыр мен бие 3 жасында, бұқа мен қашар 15 — 18 айлығында, қошқар мен тұсақ 12 — 18 айлығында, қабан мен мегежін 10 — 12 айлығында тұңғыш рет шағылысқа қосылады. Малдың түлігіне, өнімнің түріне, жергілікті жағдайға, табынның құрамы мен мал санына қарай еркін аулада, үйірде, топта, кластық, қолдан Шағылыстыру әдістері қолданылады. Еркін Шағылыстыруда аталық мал үнемі табында, үйірде немесе отарда болады. Бұл аналық малдың жыныстық қабілетіне әсер етіп, күйлеуін тездетеді, әрі қысыр қалуы өте сирек кездеседі. 50 сиырға бір бұқа жіберіледі. Бірақ, бұл әдіс ірі табындарда есеп жүргізу және мал тұқымын асылдандыру жұмысын қиындатады, бұқа тез ариды. Аулада Шағылыстыру тәсілінде базда немесе аулада бір топ биеге асыл тұқымды айғыр қосады. Бірақ биелер мен айғырда таға болмауы тиіс. Ауладағы сиырлар мен қашарларға бұқа жазда екі рет — өріске шығарар алдында және өрістен келген соң, ал қыста малды серуенге шығарғанда қосылады. Үйірде Шағылыстыру жылқыны табында баққанда қолданылады. Мұнда айғыр үнемі үйірде болады. Топта Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, бұл үйірде Шағылыстыру тәсіліне ұқсас. Кластық Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, мұнда отардағы қой класқа бөлінеді де, оған қошқар таңдалады. Қолдан Шағылыстыру тәсілінде аталық малға жұп таңдауға, төлдеу есебін дұрыс жүргізуге малды дәрігерлік тексеруден өткізуге мүмкіндік береді. Оның кемшілігі — аналық малдың күйлегенін, әсіресе қыста дәл анықтау қиын.
Дереккөздер
Санат:Зоология
Хамельн-Пирмонт (аудан)
Хамельн-Пирмонт (Landkreis Hameln-Pyrmont) — Германия ауданы. Аудан орталығы — Хамельн қаласы. Аудан Төменгі Саксония жерінде орналасқан. Жер аумағы 796 км² шамасында. Тұрғыны 154,6 мың адамды құрайды (2010). Халық тығыздығы 194 адам/км². Ауданның ресми коды — 03 2 52.
Аудан 8  елді мекенге бөлінеді.
Қалалар мен қауымдар
(30 маусым 2010)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония аудандары
Боран (роман)
Боран — Тахауи Ахтановтың 1963 жылы жазған романы. Алғашқыда «Дала сыры» повесі болып шығып, кейін өңделіп, толықтырылды.
Роман үшін авторға 1966 жылы Қазақ КСР-нің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Романның бас кейіпкері Қоспан қойшы өз өмірінде талай қиындықты бастан кешірген, соғыста болған, жау қолында тұтқын лагерінде болып қашып шыққан, әйтсе де қиын тағдырына ашынып езілмеген, адамдық ізгілігін жоймаған күрделі тұлға. Романға қарапайым еңбек адамының тағдыры, 1950-1960 жылдардағы кеңестік қоғамның өмір шындығы тақырып етіп алынған.
Сілтемелер
Санат:Тахауи Ахтанов шығармалары Санат:Қазақ әдебиеті
Сити оф Хартфорд (Коннектикут)
Сити оф Хартфорд (City of Hartford) — Коннектикут штатының Hartford округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 124775 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 46.5 км² шамасында. FIPS коды — 09-37000.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Коннектикут қалалары
Стеен
Стеен (Steene) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Дюнкерк округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,28 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59579, пошта индексі — 59380.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1269 адамды құрады. Халық тығыздығы — 123,44 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Желбезектыныстылар
Желбезектыныстылар, Қос антенналылар (Branchiata, Dіantennata) — буынаяқтылар типіне жататын омыртқасыз жануарлардың бір тармағы. Желбезектыныстылар — негізінен суда тіршілік ететін алғашқы буынаяқтылар. Желбезектері арқылы тыныс алады, аты осыған байланысты аталған. Кейбір түрінде желбезектері болмайды, олар бүкіл денесімен тыныс алады. Дене пішіні әр түрлі болады. Бас бөлімінде екі жұп мұртшалары, яғни антеннасы мен антеннуласы бар, осыған байланысты Желбезектыныстылар — қос антенналылар деп те аталады. Аяқтары қос тармақты, түпкі бөлігі — протоподит, одан шығатын сыртқы бұтағы — экзоподит, ішкісі — эндоподит деп аталады. Протоподитте тыныс алу қызметін атқаратын ерекше өсіндісі — эпиподиті болады. Желбезектыныстылардың бір ғана класы — шаянтәрізділер (Crustaceae) бар.
Дереккөздер
Санат:Буынаяқтылар
Жаңақоныс (Бөрлі ауданы)
Жаңақоныс — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы, Ақсу ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстікке қарай 17 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 83 адам (41 ер адам және 42 әйел адам) болса, 2009 жылы 131 адамды (72 ер адам және 59 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Эппенберг (Айфель)
Эппенберг (Айфель) (Eppenberg (Eifel)) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Кохем-Целль ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 234 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4,12 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 1 35 026. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Брахтендорф.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Нойенкирхен (Мекленбург-Штрелиц)
Нойенкирхен (Мекленбург-Штрелиц) (Neuenkirchen (Meckl-Strelitz)) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Мекленбург-Штрелиц ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1148 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 55 049. Муниципалитеттің басшысы — Хорст Ричель.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Тяжин (өзен)
Тяжин — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ОБЬ/2542/376/212 орналасқан. Өзен ұзындығы 165 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Тарбағатай ауданы
Тарбағатай ауданы — Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігінде орналасқан аудан. Аудан орталығы Ақжар ауылы.
Географиялық орны
Аудан солтүстігінде Күршім, шығысында Зайсан аудандарымен, батысында Абай облысының Ақсуат ауданымен, оңтүстігінде Қытай Халық Республикасымен шектеседі.
Топонимика
Тарбағатай деген аты моңғол "Тарбаған" (суыр), "тай" (тау), яғни "суырлы тау" деген сөзінен шыққан.
Тарих
Тарбағатай ауданы 1928 жылы құрылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы мамыр айындағы Жарлығымен Республикамыздағы әкімшілік жұмыстардың өзгертілуіне байланысты Ақсуат ауданы таратылып, Тарбағатай ауданының аумағына енгізіліп, Тарбағатай ауданы деп аталды. 2022 жылы Ақсуат ауданы қайта бөлініп шықты.
Бұл ауданда ойлаған көсемдер, шешендер, әділ билер, жауға қол бастап шыққан  батырлар, күйшілер, күміс көмей әншілер, ақындар, көріпкел әулиелігімен аты аңызға айналған емшілер, жауырыны жерге тимеген палуандар өмір сүрген. Ежелден табиғатына бай «Барқытбел» атанған қарт Тарбағатай ерте замандардың көнекөз куәсі.
Бұл өңірде біздің жыл санауымызға дейінгі бірнеше мыңжылдықта ерте көшпенділер мекендеген. Бұған дәлел тау төскейіндегі далалардағы үйінді обалар. Қазақстан тарихи зерттеулерінде «Алтын - оба» аталып кеткен Шілікті аңғарындағы қорғандардан осы дәуірдің көне мәдениет ескерткіштері табылған. Археологиялық қазба кезінде 500-ден астам алтын бұйымдар шыққан. Бұлардың көпшілігі еліміздің ұлттық мұражайында және әлемдегі ең үлкен мұражайлардың бірі Санкт-Петербургтағы Эрмитажда сақталуда. Шыбынды елді мекені маңындағы обадан табылған барыс мүсіні орнатылған қос шырағдан, Кіндікті өңірінен түркі қағанаты дәуіріндегі тас мүсіндер табылған. Жермен елдің тұтастығын сақтап қалған ұрпаққа ұран, халқына мақтан болған Қаракерей Қабанбай, Би Боранбай, Дәулетбай бабаларымыздың Тарбағатай өңірінің тумасы екендігін, ұлы ерлігіне лайық дарабоз, батыр атануы ұрпақтар үшін зор мақтаныш.
Ел қорғаудағы ұлы ерліктер Тарбағатай өңірінде өткені белгілі. Аудан жеріндегі Қалмаққырған, Долаңқара, Кергентас, Баспан, Майлышат, Қубас (Қабанбайдың жылқысы, аты)кезеңі, Шорға, Мауқыбай, Шаманна тағы басқа тарихи жерлер осы оқиғаға байланысты аталған.
Осы өңірдегі 1826 жылы орыс патшалығына бодан болмаймыз деп алғаш рет анықтап, ашық қарсы шығып ақыры сол үшін құрбан болған Қожагелді батыр, Сатының ұраны болған Бұтабай, Маңырақ айқасында аты шыққан Байотар, ел бірлігін көксеген Сасан, Шәкі билер, Сатының биі қажы, бүкіл исі қазаққа әйгілі Тана мырза мен Кенжелі шешен, Найман елінен алғаш рет қажыға барған Шал қажы, Құрбан қажы, Әулие емші Ырғызбай, Оразбай дуана, қарадан шығып аға сұлтан болған Қисық, сұлтандар Тарбағатай жерін мекендеген.
«Бақтиярдың қырық бұтағы» атты әйгілі дастаны бар Жанұзақ жыршы, 1907 жылы қазақ қаласында «Дүние үшін ғибрат нәме» атты кітап бастырған Қоқан қажы, Бабыр, Бағаналы күйші, Кәрібай, Ожырбай, Қали ақындар сияқты ел ардақтылары көптен саналады.
Халқы
Тұрғындары 38 852 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 99,42%, орыстар – 0,32%, басқа ұлт өкілдері – 0,26%.
Әкімшілік бөлінісі
31 елді мекен 8 ауылдық округке біріктірілген:
Тұрғындар
2011 жылғы 1 қаңтарға аудан халқы 46,1 мың адамды құрады. Ауданда 98,7% қазақ, 1,0% орыс, 0,1% неміс, 0,1% татар, 0,1% басқа ұлт өкілдері тұрады.
География
Аудан Шығыс Қазақстан облысының оңтүстік-шығысында Тарбағатай тау жоталары мен Зайсан шұңқырының аралығында орналасқан. Аудан аумағы 23,8 мың кв. км-ге тең, солтүстіктен оңтүстікке қарай 500 км-ден артық созылып жатыр.
Аудан шығысында Зайсан, батысында Үржар мен Аягөз, солтүстігінде Көкпекті және Жарма аудандарымен шекаралас. Ауданның оңтүстігінен ұзындығы 300 км болатын, ҚХР–мен мемлекеттік шекара өтеді.
Оңтүстік Шығыстан Солтүстік батысқа дейінгі орталық бөлігі ашық сарғылтым топырақ қабатымен, тау беткейлері қоңыр топырақты жайылғымен ерекшеленеді. Аудан жерінің көпшілік бөлігі жазық. Зайсан қазан шұңқыры манындағы құмды, құмдақ және қалың, қабатты сұр топырақты жерлерде жусанды – сораң өсімдіктер, ал Зайсан көлінің жағасына таяу шалғынды батпақты топырақта тұрақты шалғындар мен жайылымдар бар. Тарбағатай тауының етегінде қиыршық тасты боз қызыл-қоңыр топырақтарда тобылғы аралас әртүрлі шөп өседі. Тарбағатайда бірнеше топырақ пен өсімдіктер белдеулері бар 1400 м биіктікке дейін таулы қызыл-қоңыр, таулы қара топырақтарда бозды бетегелі дала аймағы, одан жоғары /1400-1700 м/ қара топырақ тәрізді шымды-шалғындық топырақтарда суальпілік және альпілік шалғындар өскен таулы аймағы бар.
Зайсан қазан шұңқыры – Қазақстанның шығыс бөлігіндегі ойыс. Оңтүстік Алтай, Қалба және Сәуір–Тарбағатай жоталары аралығындағы тектоникалық ойыс. Ұзындығы – 225 км, ені 100 – 125 км. Зайсан қазан шұңқырының үштік дәуіріндегі көл тасқындарының аллювалдық шөгінділерінен түзілген. Қазан шұңқыр таудан ағатын өзендермен, сай–жыралармен тілімделген ойыстан шөл және шөлейт жерлері жайылымға пайдаланады.
Ауданның таулы өнірін қасқыр, түлкі, қарсақ, сасықкүзен, борсық, қосаяқ, суыр, қоңыр аю, арқар, сілеусін мекендейді. Аудан жерінде Тарбағатай тауларынан басталып, Зайсан көліне қарай ағатын Боғас, Базар, Қарғыба, Тебіске, Терісайрық, Тайжүзген, Ұласты, Қандысу, Құсты өзендері бар. Бұлардың көпшілігі жер суғаруға пайдаланылады. Зайсан көлі Оңтүстік Алтай мен Тарбағатай жоталары арасындағы ойыста жатқан тұщы көл. Ұзындығы 100 км-дей, ені 30км-дей, ауданы 1800 шаршы км. жағасы көп жерінде жайпақ.
Көлде балықтардың 23 түрі бар, оның 17-сі кәсіптік балықтар. Көлде балықтардың бежіре, ақбалық, таймен, шортан, аққайран, сазан т.б. балықтар ауланады. Кеме жүзеді. Көл жағасында бірнеше балықшылар ауылы орналасқан Тұғыл кентінде балық аулайтын, аулаған балықты өңдейтін кәсіпорындар жұмыс істейді.
Ауданның өсімдіктер әлемі түрлі-түстілігімен және сан алуандылығымен ерекшеленеді. Ауданның оңтүстік бөлігіндегі өсімдіктер аласа көгалды, өзен-бастау жағалаулары құрақты далалы Жер қойнауынан қоңыр көмір, мәрмәр, никель, құрылыс материалдары бар екендігі анықталған. Аудан жерінің батысынан шығысына қарай созылып жатқан Тарбағатай тауының ұзындығы 300 шақырымға жетеді. Ені 30-50 шақырым шамасында. Ең биік шыңы «Тастау» 2991 м. Шығысында Алтай тауы мен, батысында Сарыарқа мен ұласады. Арғанаты, Маңырақ, Өкпеті, Түйемойнақ, Жылытау сілемдерінің де шоқтығы биік шыңдары көп.
Климат
Ауданның климаты өте континентті. Климаттың континенттігі ауданның көп жерінде температураның тез ауытқуынан, ауаның құрғақ болып, жауын-шашынның аз жауатындығынан байқалады. Аудан климатының мұндай болу себебі – оның мұхиттар мен теңіздерден өте алыс қашықтықта орналасуына байланысты. Сондай-ақ, климатқа аудан аумағының және көршілес жатқан аймақтардың жер бедеріде әсер етеді. Ауданның жазы ыстық, қысы суық, қаңтардың орта температурасы – 22 С, - 30С, шілдеде + 25 С, + 35 С. Жылдық жауыннын орта мөлшері 200-300 мм. Жауын шашынның көбі қыста түседі.
Экономика
Экономиканың негізгі бағыттары: ауыл шаруашылық өндірісі.
2011 жылғы 1 қаңтарға ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің нақты бары: 16 ауыл шаруашылық кәсіпорны, жұмыс істеп тұрған 1981 жеке кәсіпкерлер мен шаруа қожалығы, жұртшылықтың 10,7 мың жеке меншік қосалқы шаруашылығы.
2010 жылдың егініне себілген ауыл шаруашылық дақылдарының егістік алқабы 7,6 мың гектарды құрады, соның ішінде дәнді дақылдар – 2,9 мың гектарды, дәнге күнбағыс -0,2 мың гектарды, картоп - 0,6 мың гектарды, көкөністер - 0,2 мың гектарды алды.
2010 жылы 4,8 мың тонна астық, 0,1 мың тонна күнбағыс, 6,1 мың тонна картоп, 2,7 мың тонна көкөніс дақылдары, 18,9 мың тонна ет (тірідей салмақта), 56,5 мың тонна сүт, 2723,5 мың дана жұмыртқа, 0,6 мың тонна жүн өндірілді.
2011 жылғы қаңтардың басына ірі қара мал саны 92,2 мың басты, қой мен ешкі – 346,9 мың басты, жылқы – 19,0 мың басты, құс – 22,4 мың басты құрады. Филиалдарды, сондай-ақ жұмыскерлерінің санына қатыссыз барлық денсаулық сақтау, білім беру, басқару органдарын, қоғамдық, банктік, сақтандыру ұйымдарын қосқанда 2010 жылдың ірі және орта кәсіпорындар қызметкерлерінің тізімдік саны орташа алғанда 5362 адамды құрады, олардың орташа айлық атаулы жалақысы 44316 теңгені құрады.
2010 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 570,2 млн. теңгені құрады(жедел деректерi).
2010 жылы бөлшек сауда тауар айналымының көлемі 2560,0 млн. теңге мөлшерінде қалыптасты.
Білім және мәдениет
Ауданда 19 клуб мекемесі, 24 кітапхана.
Тарих және сәулет ескерткіштері
Б.д.д VII-VIII Қалба тау жотасы, Түрік қағандығы Балбал Кіндікті мүсіні, б.д.д VII-VIII Кіндікті мүсіні сынтасы. Б.д.д Еспе өзені жағасы және Өрнектау тасындағы Таңбалы тас суреті. XIX ғ. ескерткіштері Ойшілік с. Сасан би мазары, Тана Мырза мазары және XIX ғ. Қожагелді с. Қожагелді батыр мазары. XX ғ. Ерназар с. Ырғызбай әулие мазары, XIX ғ. Уан Төре елді мекеніндегі Уан Төре мазары. XIX ғ. Қызыл кесік с. Шәкі би мазары.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тарбағатай ауданы
Рокль (Алье)
Рокль (Rocles) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Мулен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 21,66 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 364 адамды құрады. Халық тығыздығы — 16,81 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Дедкова Рассоха
Дедкова Рассоха — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сула өзенінің оң жағалауынан 206 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені сағасынан Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сулак-сюр-Мер
Сулак-сюр-Мер (Soulac-sur-Mer) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Леспарр-Медок округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 28,89 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33514, пошта индексі — 33780.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2711 адамды құрады. Халық тығыздығы — 93,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Сызганка (Инза тармағы)
Сызганка — Ресейдегі өзен. Ульянов облысы, Пенза облысы, Мордовия Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Инза өзенінің оң жағалауынан 89,6 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 34 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ульянов облысы өзендері Санат:Пенза облысы өзендері Санат:Мордовия өзендері Санат:Чувашия өзендері
Колонка (Әлшеев ауданы)
Колонка — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл, Шафран ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 2 адамды құрады. Пошта индексі — 452107, ОКАТО коды — 80202870008.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Сен-Маркори
Сен-Маркори (Saint-Marcory) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Бержерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,76 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24446, пошта индексі — 24540.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Мүйізді ірі қара мал шаруашылығы
Сиыр шаруашылығы, мүйізді ірі қара шаруашылығы — мал шаруашылығының басты салаларының бірі.Аса қажетті азық-түлік (сүт, май, ет, тағы басқа сойыс өнімдері), бағалы жеңіл өнеркәсіп шикізаттарын (тері, қылшық, мүйіз, тағы басқа) береді.
Тарихы
Сиыр өсіру осыдан 7 — 8 мың жылдай бұрын жабайы сиырларды (тур, зубр, бизон, бантенг, зебу, қодас) қолға үйретуден басталды. Қазақстанда ерте замандардан бері күтімді аса қажет етпейтін жайылым малдары (қой, ешкі, жылқы, түйе) көптеп өсіріліп келді. Мүйізді ірі қара шаруашылығы (әсіресе сүтті бағыттағы) 19 ғ-дың басынан еліміздің қара топырақты құнарлы аудандарына орыс шаруаларының жаппай қоныстануына, қалыптасқан саяси-әлеуметтік өзгерістерге сай, жергілікті халықтың көшпелі тіршіліктен тұрғылықты өмір сүруге ауысуы нәтижесінде қарқынды дами бастады.
Мал тұқымы
Ұзақ уақыт жүргізілген ғылыми практикалық жұмыстардың нәтижесінде елімізде алғашқы етті мал тұқымы — қазақтың ақбас сиыры, сондай-ақ сүтті-етті тұқым — алатау сиыры мен сүтті тұқым — әулиеата сиыры шығарылды. Осымен қатар қырдың қызыл сиыры мен симменталь сиырының белгілі бір аймақтардың табиғи-шаруашылық жағдайына бейімделген жаңа түрлері алынды. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің дамуында мүйізді ірі қара шаруашылығы ерекше орын алады. Оның 93,5%-ы шоғырланған жеке меншік иелігіндегі шаруашылықтарда мал санының өсуі орта есеппен 5,9 — 6,5%-ға, ет, сүт өндіру мөлшері 3,5 — 6,0%-ға өсті.
Жоғары өнімі
Республикада сүтті бағыттағы сиырлардың 7 тұқымы, олардың жоғары өнімді табындары — 16 тұқыммал зауыты мен 80 тұқыммал шаруашылығында, етті бағыттағы сиырлардың 5 тұқымы, жоғары өнімді бөлігі — 11 тұқыммал зауыты мен 30 тұқыммал шаруашылығында өсіріледі. Қызылорда, Маңғыстау облыстарынан өзге облыстардың тұқыммал шаруашылықтарында өсірілетін сүтті сиырлар барлық асыл тұқымды сиырлардың 68%-ын, Атырау, Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау, Оңтүстік Қазақстан облыстарынан басқа аймақтарда өсірілетін асыл тұқымды етті сиырлар 32%-ды құрайды. Республика бойынша мүйізді ірі қараның үлес салмағы: қара-ала сиыр тұқымы— 30,7%, симменталь — 24,3%, қырдың қызыл сиыры — 20,4%, алатау — 17,3%, әулиеата — 5,3%, айршир — 1,3%, латыштың қызыл-қоңыр сиыры — 0,7% болса, етті бағыттағы сиырлар негізінен отандық сиыр тұқымдары — қазақтың ақбас сиырлары (84,4%) мен әулиекөл сиырларынан (11,3%) тұрады.
Зерттеу
Мал өнімділігін арттырудың тиімді жолы — төлдерінің сапасы бойынша тексерілген, жақсартушы бұқалардың ұрықтарын сақтау және кеңінен қолдану. Сондықтан Сиыр өсіруде бастысы бағалы қасиеттерін төлдеріне тұрақты бере алатын тұқымжақсартушы бұқалар алу және өсіру жұмыстарын жолға қою болып табылады. Малды өнімділік бағыты, жас-жыныс, тұқымдық ерекшелігі мен физиологиялық күйіне орай жайылым мен қолда құнарлы азықтандыруды ұйымдастыра білу мүйізді ірі қара түлігінің өнімділік қасиеттерін биологиялық және шаруашылық тұрғыдан тиімді деңгейге дейін тұрақты арттыруға мүмкіндік береді.
Хейлит
Хейлит. Еріп қызыл жиегінің шырышты қабығы мен терісінің кабынуы.
Еріннің актиндік қабынуы
Күнге күюден болатын ерін жиегінің өзгеруі. Құрғақ және экссудативті түрі бар. Экссудативті түрінде ерінді қан кернеп ісінгені байқалса, құрғақ түрінде ерін жиегінде бозылттау келген қабыршақтар пайда болады. Бірте-бірте ерін қатты құрғап бүдырланып, жара болады.
Езудің инфекциядан қабынуы
Стрепто-стафилококк, грибок инфекциясы, рибофлавин витаминінің жетіспеуі, ауыздағы инфекции оіпақтары, тістесу ауытқулары осы аурудың пайда болуына бірден-бір себеп болады. Езуде, тілде жалақ пайда болып оған инфекция қосылады. Бұл ерін терісіне, иек астына, азу тұсына дейін жайылып ауыртады.
Еріннің апостематозды қабынуы
Ерінді қан кернеп ісінеді, шырышты қабық үстінде ұсақ сілекей бездері қалыптан тыс үлғайып іріңдейді.
Еріннің грибокты қабынуы
Бүл ауыз шырышты қабығы зақымданғанда кездеседі. Көбінесе жасы келген адамдардың езуінде байқалады. Тері беті қызарып, домбығып, ерін жарылып ашып ауырады.
Ерін бетіндегі бездің іріңдеп қабынуы
Үсақ сілекей бездері шоғырланып қабынады, іріңді бактерия әсерінен жара пайда болып, ауру көп жағдайда созылмалы сипат алады.
Еріннің қышып қабынуы
Табиғаты аллергия ауруына жақын. Еріп помадасы, протездер, түрлі дәрі-дәрмектер аллерген бола алады. Ерінді қан кернеп қызарып ісінеді, ерін бет кеуіп қабыршықтанып, жалақ пайда болады.
Дереккөздер
Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
IC 827
IC 827 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 43607, UGC 8008, MCG 3-33-14, ZWG 100.14, IRAS12494+1633.
Эмиль Исабайұлы Нұрмамбетов
500px|нобай|Нұрмамбетов Эмиль Исабайұлы
Нұрмамбетов Эмиль Исабайұлы – Қазақстанның жетекші геоморфологы, ҚР БҒМ География институтының бас ғылыми қызметкері Алматы қаласында, педагогтар отбасында 1934 жылдың 7 қарашасында дүниеге келді. Ата-анасы – Нұрмамбетов Исабай мен Мұхамеджанова Зайнаб – Советтік Қазақстанның қалыққа Білім беру ді ұйымдастырушылар және белсенді қатысушылары.
Ол Алматыда орыс орта мектебін бітіргеннен кейін 1953 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне түсіп, геология-география факультетін 1958 жылы «кен орындарын іздестіру және барлау» мамандығы бойынша бітіріп шықты. Университетті бітіре салып, қазақстан геологиясы мен геоморфологиясының негізін қалаушылардың бірі Г.Ц. Медоевтің шақыруымен Қазақ КСР Ғылым Академиясының Қ.И.Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына жұмысқа кірді. Осында Э.И.Нұрмамбетов лаборанттықтан бастап, ғылым сатыларынан түгелдей өтіп 1991 жылға дейін еңбек етті.
1991 жылы ол конкурстық негізде Қазақ КСР ғылым академиясының География институтына өтті. Мнда ол жаңа құрылған геоморфология зертханасын басқарды, қазір де сонда жемісті еңбек етуде. Э.И. Нұрмамбетов геоморфология саласында кең танымал ғалым. 1958 жылдан бері ол Қазақстанның түрлі аудандарында жүргізілген бедерді, неотектониканы, неоген-төрттік шөгінділерді зерттеу бойынша түсірілімдік және сараптамалық, ғылыми-зерттеу жұмыстарына белсенді қатысып келеді. Бірқатар материалдары Солтүстік Евразия бойынша халықаралық басылымдарға енген республика аумағының түрлі масштабтағы тақырыптық карталарының редакторы және авторы.
Ол бедер элементтерінің, пішіндерінің және түрлі тұрпаттарын жасқа, морфологиясына және шығу тегіне қарай жіктеудің ұстанымдарын (принциптері) жасауға, Қазақстан және бұрынғы КСРО аумақтарының карталарының легендаларын (шартты белгілер) қалыптастыруға қатысты. Оның қаламынан бірқатар ірі монографиялардың бөлімдері (Геология СССР, том XX; Геология и металлогения Северного Казахстана; Рельеф Казахстана) шықты, сонымен бірге көптеген ғылыми мақалалар мен есептер. Ондағы материалдар Батыс, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның бедерлерінің құрылымы мен даму тарихының астарларын қамтиды. Э.И. Нұрмамбетов өз зерттеулерінде маңызды қолданбалы мәселелерді шешуге жол ашатын жер беті бедерінің геологиялық құрылыммен нақты байланыстарын табуға көп көңіл бөлді. Ол ашқан Индер тұз күмбезіндегі оқпалық пішіндердің орналасуы мен кеңістіктегі даму заңдылықтары іздестіру ұғңғымаларының санын айтарлықтай азайтуға мүмкіндік берді. Ол ашқан заңдылықтар борат және калий-магнезийлі шикізаттардың қорын есептеуде қажетті коэффициент енгізуге жағдай жасады, есептеулердің дәлдігі жақсарды.