cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қалалық ағынды сулардың түзілу жағдайы, оларды тазарту және залалсыздандыру
Табиғи биологиялық тазарту. Суару алаңдары
Санитарлық талап бойынша суару үшін тек механикалық және жасанды биологиялық тазартудан өткен ағындарды қолдану рұқсат етіледі. Ағынды сулар мөлшері аз (тәулігіне 1000³-қа дейін, III және IV климаттық аудандар үшін 5000 м³-қа дейін) болған кезде және жасанды биологиялық тазарту қондырғылары болмаса, ағынды суды дайыңдау биологиялық тоғандарда немесе жинағыш-суаттар жүйесінде жүргізу рұқсат етіледі.
Табиғи биологиялық тазарту. Биологиялық тоғандар
Биологиялық тоғандар өзіндік тазарту қондырғылар ретінде, сондай-ақ ағындарды жасанды биологиялық қондырғылардан кейін қайта тазарту үшін қолданылады. Бірінші жағдайда ағынды сулар тоғанның 4—6 сатысы арқылы жүйелі түрде өтеді. Бірақ биологиялық тоғандар жылдың жылы мезгілінде ғана тиімді, яғни оның қолдану аймағын шектейді. Негізінен мұндай тоғандар терең емес (1 м дейін), жақсы жылытылады және көп мөлшерде балдырлар болады, сонымен қатар радиактивті қоспаларды ұстап қалады. Ағынды сулардың биологиялық тоғандарда болу уақыты ауданның климатына және жыл мезгіліне (көктем, жаз, күз) байланысты 5—14 күнге дейін өзгеріп отырады. Қыста ағынды су жинағыш-тоғанға жіберіледі.
Табиғи биологиялық тазарту қондырғылары үшін санитарлық қорғаныс аймағы бекітіледі, оның ені қоңдырғылар түріне, суару әдісіне және ағынды сулардың шығынына байланысты. Егіндіктік суару алаңдары үшін ең аз санитарлық қорғаныс аймағының ені кем дегенде 100 м (топырақ ішілік суару), ең жоғарғысы - 750 м (ұзақ ағынды жаңбырлату) болады. Санитарлық қорғаныс аймағының елді мекендерде орналасқан жағында ені 15 м кем емес, ал магистральды жолдарды бойлай 10 метрлік орманды қорғаныс жолақтарымен қоршалады. Табиғи жағдайда ағындарды биологиялық тазарту жер қыртысының және суаттардың өзін-өзі тазарту қабілетіне негізделген.
Жасанды биологиялық тазарту
Жасанды биологиялық тазарту табиғи тазартуға ұқсас, бірақ ол арнайы тазарту қондырғыларында едәуір қарқынмен жүреді. Сонымен бірге мұнда микроорганизмдердің ағынды сулардағы қоспаларды тағам көзі ретінде тұтыну қабілеттілігі ескеріледі. Бұл микроорганизмдер жасанды дақылдандырылады және өмір сүру үрдісінде суды ластаушылардан, негізінен органикалық заттардан тазартылады. Көптеген органикалық емес қосылыстар қайта өңделеді: күкірт сутегі, аммиак, жартылай нитриттер және т.б. Бірақ кейбір қосылыстар биологиялық жолмен тотықпайды немесе бұл үрдіс едәуір баяу жүреді, яғни іс жүзінде маңызы жоқ. Бұл заттарға көптеген көмірсутектер, күрделі эфирлер, бояғыштар, синтетикалық беткейлік белсенді заттар жатады. Жасанды биологиялық тазарту үшін микроорганизмдер аэробты жағдайда, сондай-ақ анаэробты жағдайда да дақылдандырылады. Олар ағындардағы қоспалардың гидролитикалық ыдырауын жүргізетін ас қорыту ферменттерін бөледі. Тазарту қондырғыларының түрлеріне байланысты биологиялық тотығу қатты беткейде (сүзу материалдары) немесе сол өңделетін судың өзінде жүреді. Бірінші тәсіл биосүзгілерде, екінші тәсіл аэротенктерде қолданылады. thumb|right|250px|Биологиялық сүзгінің сызбасы: 1 – мөлшерлеуші бак; 2 – сифон; 3 – спринклерлер; 4 – магистральды труба; 5 – таратушы кұбыр; 6 – дренаж; 7 – ауа түсетін каналдар; 8 – шлакты сүзуші материал. Биосүзгілер бөліктері: Сүзуші материалдарды суландыру 3-5 минут аралығында жүреді, яғни бүл тотығу үшін қажетті ауа жіберуді қамтамасыз етеді. Бүл үрдістер суару және сүзу алаңдарында байқалатын үрдістерге ұқсас, бірақ едәуір қарқынды жүреді. Бұған циклдік суару, сондай-ақ жасанды ауа беру сияқты мүмкіндік туғызады. Соңғы жағдайдағы қондырғы аэросүзгі деп аталады. thumb|left|250px|Аэрацияланатын сүзгінің сызбасы: 1 – ауаның келіп түсуі; 2 – ағынды судың түсуі; 3 - тазартылған су. Сүзуші материалдың жоғарғы қабаты (50 см-ге дейін) оттегімен едәуір қамтамасыз етілген, осының арқасында органиканың негізгі бөлігі тотығады. Биологиялық қабықшада болатын микроорганизмдер осы арқылы энергия және пластикалық материалдар алады. Нәтижесінде белсенді биологиялық қабықша массасы ұлғаяды. Тіршілігін жойған қабықша биосүзгінің шетіне қарай ағындармен жуылып, шайылады. Оның топырақтық тазартудан айырмашылығы биосүзгілердің қабықшасыңда ағынды судағы ішек және патогенді флораның санын төмендететін бактерия жойғыштардың мөлшері өте көп.
Ағынды сулардың ластаушыларын сұйық ортада тотықтыру үшін биологиялық тазартудың келесі қондырғысы - аэротенкте жүргізіледі (ауа+резервуар). Ол терендігі 2-5 м болатын темір бетонды резервуар, су біріншілік тұндырғыштардан аэротенкке түседі, оның төменгі бөлігінен компрессор арқылы саңылаулы құбырлармен немесе кеуекті пластинкалармен (сүзгіш трос) ауа жіберіледі. Аэротенкте бактериялар мен үлпектердің көбеюі есебінен белсенді тұнба түзіледі. Аэротенк ағынды суда белсенді тұнбаның үлпектері түзілген соң ғана іске қосылады. thumb|right|300px|Аэротенк сызбасы: 1 – аэротенк; 2 – ағынды су; 3 – ауаның берілуі; 4 – тесікті пластинкалар; 5 – екіншілік тұндырғыштар. Үрдісті жылдамдату үшін екіншілік тұндырғыштардан белсенді тұнба қосылады. Ауа ағыны суды оттегімен қанықтырады, сондай-ақ үлпектердің тұнуына мүмкіндік бермейді.
Аэротенктегі ағындарды биологиялық тазарту үрдісі биологиялық тоғандардағы үрдіске ұқсас, бірақ ол айрықша тез жүреді. Суаттардағы бірнеше тәулікте жүретін реакция жылдамдығы он есеге дейін артады.
Ағынды суларды залалсыздандыру
Ағынды суды тазартудың барлық түрлері (биологиялық тазартуды қоса есептегенде) олардың бастапқы сапасын жақсартқанымен, суаттарда бактериялардың жұғу қауіптілігін жоймайды. Жасанды биологиялық тазарту қондырғылары ішек таяқшасы бактериялар тобын 91—98 пайызға төмендетеді. Бұл мақсатта топырақтық әдістер тиімді болып табылады. Сондықтан механикалық және жасанды биологиялық тазартудан кейін, ағынды суды суаттарға қую алдында, оларды залалсыздандыру қажет. Дезинфекциялық заттар ретінде, су құбырындағыдай хлор жиі колданылады. Хлорлау үшін пайдаланылатын құрылым да су құбырындағыдай хлоратордан, араластырғыштар және жанаспалы резервуардан тұрады. Хлорлау тиімділігі ағынды суларды алдын ала тазарту деңгейіне байланысты. Тазартудан өтпеген ағынды хлорлау тиімді емес, себебі нәтиже бермейді. Хлордың мөлшері ағындарды тазарту деңгейіне байланысты. Тазартылған ағынды суда үнемі органикалық заттар болады, ол хлорға қажеттілікті ұлғайтады. Сондықтан ағынды суларды залалсыздандыруда хлор мөлшері табиғи суларды залалсыздандыруға қарағанда жоғары (биологиялық тазартудан кейін — 3 мг/м³ және механикалық тазартудан кейін — 10 мг/м³) болады. 30 минуттық залалсыздандырудан кейін қалдық хлордың мөлшері 1,5 мг/л болуы қажет.
Механикалық тазарту қондырғыларының тиімділігі құм ұстағыштар мен тұндырғыштардан кейін ағынды сулардың құрамындағы қалкыған өлшенді заттардың мөлшері бойынша бағаланады. Әдетте бұл қондырғылар қалқыған өлшенді заттардың 60-70 пайызын ұстайды. Биологиялық тазарту қондырғыштарының тиімділігі биосүзгілерден кейін оттегіне биохимиялық тотығу көрсеткіші (биосүзгілерден кейін 80 пайызға төмендеуі қажет) бойынша және азот қосылыстары бойынша бағаланады. Олар қалалық ағындарда тазартқанға дейін аммоний азоты түрінде болуы мүмкін. Ағынды суларда нитриттер мен нитраттар тек биологиялық тазарту қондырғыларынан (биосүзгілер, аэротенктер) кейін пайда болады. Аммоний азотының мөлшері төмен және нитраттар мөлшері жоғары болған сайын, биототығу жақсы жүреді де биологиялық тазарту тиімділігі жоғары болады. Бірақ толық биологиялық тазартудан кейін де аммоний азотының барлығы дерлік нитраттарға дейін тотықпайды, себебі, ол органиканың тотығуына қарағанда екі есе көп оттегіні қажет етеді.
Тазарту схемасы
Қалалық ағынды суларды тазартудың сапасы таңдалынған схема түріне байланысты. Соңғы жылдары тұщы судың жетіспеушілігі жағдайында ағынды суларды толық тазарту әдістері кең қолданылады (толық биологиялық тазартудан кейін). Негізінен ол коагуляция және сүзуден тұрады. Қазіргі заманғы технология қалалық ағындардың тазарту деңгейін, су құбырындағы судың алғашқы құрамы деңгейіне дейін жеткізіп, ауыз сумен қамтамасыз ету үшін қолдануға мүмкіндік береді. thumb|left|250px|Құрамында септик және жер асты сүзу алаңдары қондырғылары бар жергілікті канализация схемасы: 1 – вентиляциялық қада; 2 – ағынды суды ағызу; 3 – септиктер; 4 – негізгі құбыр; 5 – таратушы дренажды торап. thumb|right|250px|Құрамында септик және сүзуші құдықтары бар жергілікті канализация схемасы: 1 – ағынды суды ағызу; 2 – септик; 3 – түбіне гравий себілген сүзуші құдық. Іс жүзінде ағынды суларды тазартудың принципиалды схемаларының түрлері көп болғанымен, гигиеналық және экономикалық мақсатта жоғарыда айтылған жіктелу негіз болуы қажет.
Гигиеналық талаптардың сақталуына бақылау жүргізу канализацияның барлық жүйесінде қарастырылған. Бұл мақсатта санитарлық бақылау нысандарына ішкі канализация (ағынды сулардың түзілу орны және оларды ғимараттан тыс ағызып шығару) және сыртқы (ағындарды елді мекеннен немесе кәсіпорындардан шетке шығарып, тазарту қондырғыларына жіберу) канализация жатады.
Санитарлық бақылау мақсаты
Күнделікті санитарлық бақылаудың мақсаты — канализация жұмысына және оның дұрыс эксплуатациясына, сондай-ақ ағынды суларды тазарту мен залалсыздандыру сапасына бақылау жүргізу. Күнделікті санитарлык бақылау кезінде зерттелетін нысанаға санитарлық тексеру жүргізіледі, бүл кезде келесі сұрақтар қарастырылады: Санитарлық бақылаудың нысандарына үй канализациясы (ағындарды қабылдағыштар), канализациялық тораптың өзі, сондай-ақ бақылау құдықтары жатады. Санитарлық тұрғыда құдықтардың толып, ағындардың жер бетіне шығып ластануына жол берілмеуі керек. Сондай-ақ санитарлық бақылау нысандарына тазарту қондырғыларына ағындарды жіберу үшін қажетті насостық стансалар да жатады, ереже бойынша оны тұрғын ғимараттан кем дегенде 20—30 м қашықтықта канализацияланған аймақтың едәуір төменгі бөлігінде орналастыру қажет (ағынды сулардың көлеміне байланысты).
Санитарлық қызмет тұнбаларды және торларда ұсталған қалдықтарды жою және залалсыздандыру ретін бақылайды. Қабылдау резервуарларының толып кетуі кезінде апаттық жағдайларды болдырмаудың максималды мүмкіндігі өте маңызды болып табылады. Мұндай жағдайлар бұдан басқа ауытқуларда (электр энергиясының болмауы), яғни ерекше жағдайларда ғана рұқсат етілуі мүмкін.
Санитарлық бақылау сатылары
Тазарту қондырғыларының жұмысына санитарлық бақылау жүргізу бірнеше сатыдан тұрады: Санитарлық дәрігер ағынды суға бақылау зерттеулерін мезгіл-мезгіл жүргізіп, қадағалап және ведомостволық зертхананың мәліметтерімен салыстырып отырады. Тексеру механикалық тазарту қондырғыларынан (торлар, құм ұстағыштар, тұндырғыштар) басталады. Санитарлық жағынан едәуір жетілдірілген қондырғыға ұсақтағыш торлар жатады. Құм ұстағаштарға санитарлық бакылау жүргізген кезде ағынды сулардың ағу жылдамдығына аса көңіл бөлген жөн. Жоғары жылдамдықты су құмды ағызып алып кетеді де қондырғылардың жұмыс істеу тиімділігін төмендетеді. Ағындарды тұндырғыштардан өткізу кезінде қалыпты жылдамдық өлшенді заттардың және тұнбаның тұнуына қолайлы жағдай тудырады. Биологиялық тазарту қондырғыларына ерекше көңіл бөлу қажет. Оған бақылау құжатындағы талаптарға сәйкес жүргізіледі. Сондықтан тамшылы сүзгіге берілетін ағынды сулардың толық оттегінің биохимиялық қажеттілігі 220 мг/л-ден, ал пластмассалық сүзуші заттары бар биосүзгілерде 250 мг/л-ден, аэросүзгілерде 300 мг/л-ден аспауы қажет. Көрсеткіштері едәуір жоғары болса ағындарды қайта тазартудан өткізу қажет.
Суаттарды санитарлық қорғауда аэротенктер едәуір сенімді болып табылады. Күнделікті санитарлық бақылау кезінде, қондырғылардың тазарту тиімділігін төмендететін аймағының болу немесе болмауына көңіл бөлінеді. Негізінен тұрмыстық ағынды суларда беткейлік белсенді заттар көп мөлшерде кездеседі. Бұл аэротенктің жұмысын бұзатын көбіктің қарқынды түзілуіне алып келеді. Мүмкіндігінше беткейлік белсенді заттардың түсуін шектеу қажет, ал көбікті су бүрку арқылы жояды.
Сонымен қатар санитарлық бақылауға ағынды суларды суару және сүзу алаңдарында тазарту үрдісі де жатады. Бірінші жағдайда ағындарды тазарту және оның құрамындағы тыңайтқыштарды утилизациялау, ал екінші жағдайда тек тазарту үрдістері орындалады. Сондықтан суару алаңдарына берілетін судың сапасына және оның суландыратын ауданның бірлік мөлшеріне сәйкестігіне бақылау жүргізу қажет. Климаттық жағдайларға, топырақтың түріне және өсірілетін дақылдардың су сыйымдылығына байланысты суару тәртібі едәуір кең аралықта өзгеріп отырады. Вегетациядан тыс суару нормасы 2500 м³/га-ға жетуі мүмкін. Ылғалды немесе қысы қатты болатын климаттық аймақта жүктеме 500—1000 м³/га-ға дейін төмендейді.
Дереккөздер
Санат:Гигиена Санат:Денсаулық сақтау
Скарн қалыптасуы
Скарн қалыптасуы - әр түрлі тау жынысытарға (көбінесе әктастар мен доломиттер) құрамына темір, магний, кальций, кремний, алюминий және тағы басқа элементтерді, сол сияқты ұшпа заттарды (су, көмір қышқылы, фтор, бор және тағы басқа) мол кіріктірген жоғары температуралы ерітінділердің тигізген әсерінен жаңа минералдар мен тау жынысы түрлерінің калыптасу процесі;
Дереккөздер
Санат:Геология
Усама ибн Зәйд
Усама ибн Зәйд (أسامة بن زيد) — Зайд ибн Харисаның ұлі, Мұхаммад босатқан құлдардың қатарынан болды. Шешесі Умм Айман (Барака).
Ерте өмірі
Усама ибн Зәйд һижраға дейін 8 жыл бұрын дүниеге келді. Мұхаммад оны өз баласындай тәрбиеледі.
Мұхаммад бин Усама дейтін баласы болды.
Ланцо-д’Интельви
Ланцо-д’Интельви (Lanzo d'Intelvi) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Комо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1304 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 130 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 22024.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Түлеу
Түлеу – жануарлардың даму кезіндегі жас ерекшеліктеріне, маусымдық өзгерістерге байланысты және тіршілігінде тұрақты түрде жүріп отыратын биологиялық процесс.
Кам-Ега
Кам-Ега — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Таут-Ях өзенінің оң жағалауынан 15 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 49 км-ді құрайды.
Тұрсынхан Төкенқызы Қарақожаева
Тұрсынхан Төкенқызы Қарақожаева 1965 жылы 23 ақпанда Алматы облысында туған. Қазақ. Әкесі - Қарақожаев Төкен Әбішұлы, зейнеткер, ІІБ отставкадағы майоры. Анасы - Бастаубаева Қорлан, зейнеткер. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1989), педагог, солист-аспапшы.
Кам-Ега
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Тұрсынхан Төкенқызы Қарақожаева
Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1984 жылдан - Н.Тілендиев атындағы «Отырар сазы»оркестрінің концертмейстері, Жамбыл атындағы Мемлекеттік филармонияның солисі. 2000 жылдан - Л.Н.Гумилеватындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қоңыр қаз» ансамблінде жұмыс істеген (Астана қ.). 2002 жылдан бері - Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы «Сазген» ансамблінің көркемдік жетекшісі. ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1995). Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Ең өркендеген ел. Жоғары деңгей. Тұрақты экономика. Бай Қазақстан. Әдемі қалалар мен ауылдар»''.
Түлеу
Түлеу, әсіресе, денесі тығыз хитинді затпен қапталған омыртқасыз жануарларда, соның ішінде буынаяқтыларда (шаянтәрізділер, т.б.) айқын байқалады. Түлеп түскен қатты хитинді жабын қайта түзілгенше жануарлардың (әсіресе дернәсілдің) дене мөлшері қарқынды түрде өседі. Жәндіктердің көптеген түрлерінің дернәсілдерінің түлеу саны үнемі тұрақты болады. Мысалы, көбелектердің дернәсілінде (жұлдызқұртында) – 5, шыбындардың дернәсілінде – 3, ал біркүндіктер мен көктемдіктердің дернәсілінде – 25 – 30 рет қайталанады. Омыртқалылардың түлеуінде біраз ерекшеліктер байқалады. ыландар түлеген кезде сыртқы қабыршақтары басынан бастап, бірте-бірте денесінен тұтасымен, ішінен сыртына қарай сыдырылып түседі. Түлеу кезінде терінің сыртқы қабатындағы тіршілігін жойған клеткалар ауысады да, терінің түсі өзгеріп, жылу реттеу қабілетінде де өзгерістер байқалады. Тасбақалар түлемейді, олардың терісінің сыртындағы мүйізді сауыттар үнемі өсіп отырады. Құстардың түлеуі кезінде ескі қауырсындар түсіп, оның орнына жаңа қауырсындар шығады, салмағын азайтады. Олардың түлеуі көбінесе балапан басып шығарған соң байқалады, алдымен қораздары, кейбір түрлері жеке-жеке (торғайтәрізділер, тауықтәрізділер) түлейді. Ал қазтәрізділер үлкен топ құрып, қанат қауырсындарын бір мезгілде түлеп, ауыстырады. Бұл кезде олар ұша алмайды, сондықтан адам бармайтын жерлерде шоғырланып жасырынады. Құстардың кейбір тобында қауырсындары (бағыттаушы және қағатын) бір уақытта түседі, бұл кезде олар ұшу қабілетін біраз уақытқа жоғалтады (мысалы, үйректер – 20 – 35 күнге, аққулар – 1,5 айға). Құстардың жыл маусымдарына байланысты түлеуі кезінде қауырсындарының тығыздығы да өзгереді. Сүтқоректілердің түлеуі кезінде түктерін жыл маусымдарына қарай ауыстырып тұратындықтан түгінің түсі де, тығыздығы да өзгереді. Мысалы, ақбөкендер жазда сарғыш қызғылт, ал қыста ақшыл бозғылт түске енеді. Қысы суық, жазы ыстық болатын жерлерде тіршілік ететін жануарлар тез, ал тропиктік және жартылай суда тіршілік ететін жануарлар (ондатр, саз кәмшаты, калан) біртіндеп түлейді. Сүтқоректілердің көпшілігі жылына 2 рет (көктемде және күзде), мыс., тиін, түлкі, т.б.; көртышқандар 3 рет, кейбір түрлері (түлендер, суырлар, сарышұнақтар) 1 рет түлейді.
Кам-Ега
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Тұрсынхан Төкенқызы Қарақожаева
Хоббиі - бильярд, әдемі демалыс, көркем мелодрамалық фильмдер, журналдарды қарау. Сүйіп оқитын әдебиеті - М.Мақатаев, Д.Карнеги, романдар, поэзия. Ажырасқан. Ұлы - Жомарт, студент.
Кам-Ега
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тұрсынхан Төкенқызы Қарақожаева
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Ромария (Минас-Жерайс)
Ромария (Минас-Жерайс) (Romaria (Minas Gerais)) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Патросиниу экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 566 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 401,965 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,9 адам/км².
Тарихы
Қала 1962 жылы құрылған.
Кіші Корлик
Кіші Корлик — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы 2-Кіші Корлик өзенінің оң жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вах өзені. Өзен саласы — Васюганнан Вахқа дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 7108
NGC 7108 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан E? типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 3 тамызда Альберт Март астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7108 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67189, NGC 7111, MCG -1-55-2.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
Трибология
Трибология - түйісуші денелердің үйкелісі мен тозуын зерттейтін физиканын бөлімі.
Трибометрия
Трибометрия- үйкелісуші беттердің тозуы мен үйкеліс коэффициенттерін өлшеудің тәсілдері
Дереккөздер
Санат:Физика
Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев
Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев (1938 жылы туған, Тәжікстан Республикасы, Қорғантөбе қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1992), проффесор (1994), Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Тәжік мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 1962 жылы Қорғантөбе қаласындағы мектепте мұғалім; 1962 – 1973 жылдары Тәжік мемлекеттік университетінде аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, ассистент, физика факультеті деканының орынбасары; 1973 – 1993 жылдары Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, физика кафедрасының меңгерушісі; 1993 жылдан Халықар. қазақ-түрік университеті Шымкент бөлімшесінде проффесор, физика кафедрасының меңгерушісі, физика математика факультетінің деканы, оқу ісі жөніндегі проректор. 93 ғылыми еңбектің авторы, «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» белгісімен.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Рахымжан Рахмединұлы Ауытов
Рахымжан Рахмединұлы Ауытов 30 қараша 1939 жылы дүниеге келді, қазір Алматы қаласында тұрады.
Рахымжан Рахмединұлы Ауытов — экономика ғылыми доктор (1980), профессор (1982), ҚР ҒА-ның корреспондент-мүшесі (1994). Қазақ ауыл шаруашылығы интститутын бітірген 1962 жылы. Сонда ассистент (1962), доцент (1970-1973), факультет деканы, кафедра меңгерушісі (1974-1995) болды. 1995 жылдан Қазақ мемлекет басқару академиясының профессор Ауытов Рахымжан агрокешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың бағдарламасын, ауыл шаруашылығы ұжымдарын шаруашылық есепке көшіру және ұжымдық мердігерлік пен жалгерлікті енгізудің ғылыми жобасын жасады. Сондай-ақ ол Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласына нарықтық қарым-қатынастарды енгізу, ұжымдарды мемлекет қарамағынан алу, жалға беру, жекешелендіру жолдарын ғылыми тұрғыдан зерттеді.
Сілтемелер
Санат:Тұлғалар
Претч (Эльба)
Претч (Эльба) (Pretzsch (Elbe)) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан қала. Виттенберг ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1603 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 20,92 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 91 255. Қаланың басшысы — Харри Дайке.
Ауашығарғыш
Ауашығарғыш (Выпор воздушный) — құйылған дайындаманың ішінде ауа жинақталмау үшін әр түрлі түйрегіштермен шартты түрде тесік жасау.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Танкіге қарсы резерв
Танкіге қарсы резерв — роталық тірек пункттеріне кірмейтін, қарсыластың танкілерімен күресуге арналған және бөлім (құрама) командирінің тікелей қол астында болатын танкіге қарсы құралдардың бір бөлігі, танкіге қарсы басқармалы ракеталар жүйесі және т.б.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Философия
thumb|right|250px|Философияның ежелгі тұлғалары: [[Аристотель және оның ұстазы Платон]]
Философия (кейде "Пәлсапа",, philosophia, мағынасы: Даналықты сүю ) — жалпы және фундаменталды сауалдар туралы зерттеу болып, ол болмыс, болу, білім, құндылық, ақыл, зерде және тіл секілді өзекті проблемаларға бағытталады. Мұндай сауалдар көбінесе зерттелуді, немесе шешілуді күткен проблемалар ретінде ортаға қойылады. "Философия" термині алғаш Пифагордан (бзд. 570 - 495 жж) басталған болуы мүмкін. Философиялық әдістерге сауал, сыни пікірталас, ақылды аргумент және жүйелі пайымдау қатарлылар жатады.
Тарихта философия барлық білім жүйелерін қамтыды. Ежелгі грек философы Аристотельден бастап ХІХғ-ға дейін "табиғат философиясы" астрономияны, медицинаны және физиканы қамтыды. Мысалы, Исаак Ньютонның 1687 жылғы "Табиғат философиясының математикалық қағидалары" атты кітабы кейін физика кітабы ретінде жіктелді.
ХІХғ-дан бастап заманауи зерттеу университеттерінің дамуы академиялық философияның және басқа пәндердің кәсібиленуіне және арнаулылануына әкелді. Қазіргі заманда, философияның дәстүрлі бөлігі болған кейбір зерттеулер философиядан бөлініп, жеке академиялық пәнге айналды, олардың ішінде психология, әлеуметтану, лингвистика және экономика қатарлы негізгі пәндер бар. Өнермен, ғылыммен, саясатпен, немесе өзге талпыныстармен тығыз байланысты басқа зерттеу салалары әлі де философияның тармақтары болып отыр. Мысалы, "сұлулық объективті ме, әлде субъективті ме?" , "Ғылыми әдістердің түрі көп пе, әлде тек біреу ғана ма?" , "Саяси утопия - ол үміткер арман ба, әлде үмітсіз құрқиял ма?" қатарлылар.
Академиялық философияның басты тармақтары: 1) Метафизика, ол болу (existence) мен шындықтың (reality) негізгі табиғатын қарастырады; 2) Эпистемология, ол білім мен сенімнің табиғатын зерттейді; 3) Этика, ол моральдық құндылықтарды қарастырады; 4) Логика, ол аргументтерді, шын алғышарттан дұрыс қорытынды шығаруға мүмкіндік беретін тұжырым ережелерін зерттейді. Бұлардан басқа тармақтары: ғылым философиясы, саяси философия, эстетика, тіл философиясы және сана философиясы қатарлылар.
Философияның дәстүрлі аясы мен мағынасы
Алғашында "философия" термині кез-келген білімнің жиынтығына қатысты болды. Бұл тұрғыда философия дін, математика, жаратылыстану, білім және саясат қатарлылармен тығыз байланысты болды. Ньютонның "Табиғат философиясының математикалық қағидалары" (1687) кітабы ХХІғ-да физика кітабы ретінде жіктелсе, кезінде философиялық кітап ретінде танылып, мұндағы "табиғат философиясы" (кейде натурфилософия) термині сол замандағы астрономия, медицина және физика секілді пәндерді қамтыды. thumb|right|150px|Цицерон Академия 1-дің бірінші бөлімінде, Цицерон философияны логика, физика және этика сынды үш бөлімге бөліп, Эпикурдың өз ілімін канон, физика және этика қатарлыларға бөлуіне еліктеді.
Философияны мұндай бөлу ескірген жоқ, тек өзгерді:
Философиядағы прогресс
Ежелгі заманда басталған көптеген философиялық пікірталастар бүгінге дейін талқыланып келеді. Колин МакГинн (1993) және басқалары осы барыста ешқандай философиялық прогресс болмағанын айтады. Керісінше, Дэвид Чалмерс (2013) және басқалары философиядағы прогрессті ғылымдағыға ұқсатады, ал Брюэрдің айтуынша (2011) "прогресс дегеніміз - философиялық қызметті бағалаудың қате стандарты."
Тарихына шолу
Жалпы мағынада, философия даналықпен, интеллектуалды мәдениетпен және білім ізденумен байланысты. Бұл тұрғыда, барлық мәдениеттер мен сауатты қоғамдар "біз қалай өмір сүрудеміз" және "шындықтың табиғаты қандай" секілді философиялық сұрақтар қояды. Демек, барлық әлемдік өркениеттердегі шындық, адамгершілік және ғұмыр секілді фундаменталды мәселелердің негізіне сұрау салу философияның кең әрі әділ тұжырымдамасы болмақ.
Түркі-қазақ философиясы
Кейбіреулер қазақта Аристотель, Декарт, Кант секілді философиялық жүйе құрған ойшылдар болмаған соң, философияның болғаны да күмәнді деп есептейді. Дегенмен, бұл түрдегі идеялармен басыбүтін келісе салуға болмайды. Өйткені философия біреудің біреуге ұқсауына негізделген біртұтас бірдей нәрсе емес. Өркениеттік, этностық, дәуірлік ерекшеліктер ғана емес, тұлғалық ерекшеліктер де философияның әр философта әртүрлі болуын белгілеген. Сосын Академиялық философтарды ғана философ санап, ақынжанды философтарды, еркін ойларды, әртүрлі мәтіндердегі философиялық тұжырымдарды философияға жатқызбау үлкен қателік болар еді. Түркі-қазақ тарихында бұл екі түрлі философияның екеуі де болған.
Скарндану
Дереккөздер
Санат:Геология
Философия
Түркі-қазақ философиясы
Қазақ халқының жоғарғы кісілік философиялық мәдениетіне мән беріп, назар аударған ғалымдардың көбісі халықтың дәстүрлі дүниетанымында "көркем образдар" ғаламы үстемдік ететінін байқайды. Шыныменде, қазақтар әлемді ұғымдық мағынада шегелеп көрсетуден гөрі, көркем бейнелермен астарлап өрнектегенді қалап келген халықтардың қатарына жатады. Оның бұл ерекшелігі оның кемшілігі болып есептелмейді, керісінше, ақынжанды халықтың арманшылдығын, аңқаулығын, ақкөңілділігін және даналығын білдіреді. Дегенмен сан ғасырлар бойы ділге әсер еткен ауыр психологиялық соққылар мен саяси қыспақтар бұл ерекшелікті біршама көміскілеп, тұмшалап тастағаны байқалады.
Қазақ қазақ болғанға дейінгі философия және Қазақ қазақ болғаннан кейінгі философия деп бөлу - қазақ тарихындағы философия дәстүрін түсінуге мүмкіндік береді. Түркі халқының ажалға қарсы өміршеңдік пен жауынгерлік даңқын дәріптеген гуманист ойшыл Қорқыт ата,, Көктүріктердің мемлекет құру даналығы мен ерік-жігерін тасқа қашап жазған Тоныкөк, , әйгілі Ырық бітік, Оғызнама шығармалары, сондай-ақ "Құтадғу білік" авторы Жүсіп Баласағұни, перипатетик Әл-Фараби, жыраулар Сыпыра жырау, Асан қайғы, Доспамбет, Бұқар, Шипагерлік баян кітабының авторы Өтейбойдақ, сондай-ақ Абай және Шәкәрім қатарлы ойшыл дана тұлғалар бір арқауға тұтасқан түркі-қазақ философия мәдениетінің тарихи нұсқаларын жасаушы бірегей философтар және философиялық туындылар есептеледі.
Қазақ философиясы төрт негізгі кезеңнен тұрады:
Мифтік кезең философиясы
thumb|right|350px|[[Тамғалы петроглифтеріндегі мифтік бейнелер]] Мифтік сана мен дәстүр қазіргі заманға дейін жалғасқан болса да, бірақ арнайы мифтік кезең деп мына екі кезеңді айтуға болады:
Өзінің рухани тарихында мифологиялық кезеңнен өтпеген халық жоқ. Сондықтан қазақ философиясының терең қатпарларын анықтау үшін мифологияға назар аударуға тиістіміз. Түркі қазақ мифологиясына тән басты сипат – табиғатты тірі рух түрінде қабылдап, құрметтеу.
Көне түркілерде Тәңірлік үштік дүниетаным болған, ол "Тәңір - Кісі - Жер" деген жалпы үштік  құрылымы:
Тәңірі атауы оның болмысы мен шынайы табиғаты көшпелілерде "иудаизм, зороастризм, манихеизм, буддизм, христиан, ислам секілділерден бұрын қалыптасты деп батыл айтуға болады. Бұдан Тәңірі - барлық діндарлардың атасы болды деген ойдан аулақпыз. Керісінше,  Тәңірі атауын көшпелілердің "құдайы, алласы, буддасы, исусы" болдырған,  солай атап кеткен діни туындылар, тарихи миссионерлік фактілер баршылық.
Тәңірі – субстанциялық ұғым. Ол тотемизмдік, фетишизмдік, мифологиялық ұғым емес. Түріктердің түсінігінде Тәңірі - "көк аспан кеңістігінің, шаңырақтай үстіміздегі әлемнің, дөңгелек, жарық жоғарғы күмбездің" иесі. Бір сөзбен айтқанда, Тәңірі деген жерге қарама-қарсы мағынада көк аспан кеңістігі делінетін барша әлемді қамтитын Құдірет, ғаламның иесі, баршаның ең арғы түпнұсқа негізі дегендік.
Jer - Жер - "Тәңірі - Кісіұлы - Жер» үш қырының екінші қыры. Жер – көшпенділердің киелі де қасиетті  ұғымы. "Türük ïduq jeri  subï"  - "Түрік ұйық жер суы". "Жер ана, Жерұйық" деген атаулардың  барлығы осы киелі атаумен байланысты.
Kisi oγulï > кісі ұлы. Көне түріктерде "адамзат", яғни адам атаулылар. "Тәңірі- Кісіұлы - Жер" үш қырының үшінші қыры. Демек осы үштік құрылым негізінде түрік қоғамының саяси құрылымы мен билік жүйелері реттелген. thumb|right|250px|[[Алтай таулары|Алтайдан шыққан скиф аттысы, Пазырық мәдениеті, б.з.д. 300ж]] Көк Тәңірі, Жер-Су мен Ұмай анадан басқа, түркі халықтарының арғы Ата-тек туралы түсініктері тарихтың алыс қойнауларында қалыптаса бастаған. Көкбөрі жаугершілік және бостандық үшін күрес заманында қайсарлыққа шақырған рәміздік рөл атқарған. Тотемдік ілкі тек адам мен табиғаттың ішкі тұтастығын білдіретін маңызды дүниетанымдық түйнекке жатады.
Көкбөрі Көк Тәңірімен байланыста түсіндіріледі. Ол – Тәңірі жердегі пендені құтқару үшін жіберген киелі аң болып қабылданады. Х ғасыр ескерткіші болып саналатын «Оғыз қаған» эпосындағы мифологиялық желі – Оғызды жорыққа көк бөрінің бастап жүруі. Эпос оқиғасына тоқталсақ, ұйықтап жатқан батырдың шатырына көктен нұр сәуле түседі. Сол көкшіл сөуледен көк жалды арлан каскыр шығып, Оғыз кағанға тіл қатады: "«О, Оғыз! Сен Үрімге аттанып барасың, О, Оғыз! Мен сені бастап жүрейін”."
Ғалым, фольклортанушы Б.Абылқасымов қазақтың көне наным-сенімдеріне байланысты ғұрыптық фольклорына ырым, арбау өлеңдері, бәдік, бақсы сарындарын жатқыза келе, бұл аталғандарды (ырымнан басқасын) “магиялық поэзия” деп айтады. “Магиялық поэзия – әр түрлі құбылыстарға табиғаттан тыс күштер арқылы әсер етуге болады дейтін наным-сенімнен туған сиқырлау, дуалау мақсатымен айтылатын ғұрып өлеңдері”.
Түркілер дүниетанымындағы ғажайып мекен қазақ әпсаналарында "Жерұйық", "Өтүкен", "Үш қиян", "Сарыарқа", "Жиделі-Байсын" сипатында көрініс береді. Бұл мекендер құтты қоныс болумен қатар, елдікті, егемендікті, киелілікті танытатын символдық атауларға айналған. Жерұйық ұғымына түркілік танымдағы тәуелсіздік тығыз байланыстырылады. Рух мәңгі тұрақ табар мекен, яғни адамзат баласы үшін мәңгілік тұрақ мифтік танымда ғажайып мекен ретінде сипатталады. Сондықтан да оның нақты қай жерде орналасқандығы белгісіз. Адам баласы өзінің тірлігінде осы мекенді іздеп, соны бір көруді аңсаумен жүреді. Өмірдің бастауы, қайнар көзі – жердің кіндігі осы Жерұйықта деген сенім адамзатқа ортақ мәңгілік өмірдің нысаны болып табылатын Әлем ағашының орналасқан орны да сонда деген баянға жалғасады.
Әлем ағашы түркі мифологиясы мотивтерінен қазақ фольклорына Бәйтерек түрінде келді. Ол – мәңгілік өмірдің бастауы және кепілі. Шекті мен шексіздің, жарық пен қараңғылықтың, фәни мен бақидың, аспан мен жердің, тірі мен өлінің, тылсым мен тірліктің құдыретті де киелі дәнекері.
Көне түркілер философиясы
Көне түркілер философиясы - XVғ-дағы Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі Орталық Азия түркі тілді халықтарының философия дәстүрін көрсетеді. Ол мына екі кезеңді қамтиды: Түркі филсофиясында аса ықпалды ойшылдар ретінде Қорқыт ата, Тоныкөк, Әл-Фараби, Ясауи, Жүсіп Баласағұни қатарлы тұлғаларды айтуға болады. Ғалымдар ұсынған көне түркілер философиясының кейбір ерекшеліктері:
Қазақ хандығы философиясы
thumb|right|200px|Жырау әрі батыр Махамбет
Қазақ хандығы дәуіріндегі философия үш үлкен салада айқын көрінеді, бірі жыраулар жырында, екіншісі би-шешендердің тапқыр нақыл сөздерінде, үшіншісі авторы ұмытылған ауыз әдебиеті мен мақал-мәтелдерде. Асан қайғыдан басталған жыраулық дәстүр соңғы Махамбетке дейінгі 400 жылдық оқиғаларды басып өтті. Мейлі жыраулар болсын, мейлі би-шешендер болсын, Қазақ хандығының саяси, әлеуметтік және әскери істеріндегі түрлі маңызды мәселелерді шешуге тіке қатысып отырған. Сондықтан, жыраулар жыры мен би-шешендердің нақыл сөздерінде өте жоғары деңгейдегі елдік сана, тәуелсіздік, ерлік, адамгершілік, туған жерге, елге деген сүйіспеншілік, батырлық рух толық бейнеленген. Олар рухы асқақ, ойлары өткір, табиғаты жарқын жандар болғаны олардың шығармаларынан айқын аңғарылады. Бұл олар мен кейінгі зарзаман ақындарының толғаулары мүлде кереғары сарынға құрылғанын білдіреді. Жыраулар мен би-шешендер жай ойшыл, шешен, ақын ғана емес, сонымен бірге ержүрек қолбасы, қоғам қайраткері, мемлекеттік тұлғалар болды.
Бұл дәуірдің маңызды ойшылдары ретінде Сыпыра жыраудың дәстүрін жалғастырған Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді, Шалкиз, Үмбетай, Бұқар және Махамбет қатарлы жырауларды, сондай-ақ Майқы би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді би-шешендерді айтуға болады.
Ғалым-жазушы М. Мағауиннің жазуынша: "Қазақ халқының жалпы түркілік ортақ этнос құрамынан бөлініп, дербес Орда құрған хандық заманы төрт ғасырға жуық ұзақ дәуірге созылды". Ол тағы бірде "ХV–ХVІІІ ғасырларда жасалған әдебиет ел мүддесін, жұрт мұратын бірінші орынға қойды. Өзіндік түр тауып, айқын ұлттық сипатта қалыптасты. Алаштың жайсаң жанын, өр рухын бедерлей таңбалап, келер ұрпақ үшін ешқашан ескірмес үлгілер тудырды. Көркемдік танымның асқар биігіне көтеріліп, әлемдік өредегі ұлы шығармалар қалдырды", - дейді.
Қазақстан философиясы
thumb|right|200px|Абай бюсті
Кенесары ханның Қазақ хандығын сақтап қала алмаған соңғы сәтсіздігінен кейін Ресейге отар елдің территориялық және этностық тұрғыда Қазақстан болып қалыптасуы және соңында тәуелсіздік алып, егеменді ел құруы қазақ философиясының да сол оқиғаларға қатысты кезеңдерді бастан кешуін белгіледі.
Абай Құнанбайұлы ойшыл ақын ретінде Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин қатарлы зиялылармен бірге Қазақ болмысын және әлемді қайта зерделеп, жаңа дәуірде бодан елге жаңа шығар жол іздеген бірегей тұлға болды. Бұл үшеуі де мәлім деңгейде қазақы мәдениеттің "сыртына шығып", биіктен өзіне және өзгеге қарай алды. Олар Зарзаман ақындарынан өзгеше түрде орыс мәдениетімен жете таныс болып, әлемде не болып жатқанын, өнеркәсіп төңкерісін негіз еткен прогресс кімдерді биікке шығарып, кімдер артта қалып қалғанын анық түсінді. Сондықтан олардың даналығы ағартушылдық бағытта болды, әрі ұстанымдары көбіне ашық әрі қатал түрде сыни (Critic) болып келеді.
Т. Рысқалиевтің айтуынша, Абайдың сол кездің өзінде-ақ терең ойды алға тарта білуі – таңғаларлық жайт. «Терең ой, терең ғылым іздемейді», «Ынсап, ұят, терең ой, ойлаған жан жоқ, жауып қой»; «Малда да бар жан мен тән, ақыл, сезім болмаса, тіршіліктің несі сән, тереңге бет қоймаса», «Терең ойдың телміріп, соңына ермей», адамның ісі бітер ме? – дейді Абай.
Ж. Молдабеков Абай даналығының тағы бір ерекшелігі ретінде оның жан дүниесіндегі жаңаруға ұмтылысын атайды: "Абай ұлылығы – оның тұлғалық даралығында, өмірге деген рухани-әлеуметтік жауапкершілігінде, адам болмысында үлкен қозғалыс тудырар өнерінде. Ал ұлылық жаңару жетістігінде екені мәлім. Әйтсе де жаңару ұмтылыс серпілісінен басталатынын ескерген абзал. Онсыз тарихтың да, тұлғаның да тағылымын түсіну екіталай."
Батыс философиясы
Батыс философиясы - Батыстық өркениеттегі философиялық дәстүр болып, ол бзд.VIғ-да ежелгі Грециядағы Сократқа дейінгі ойшылдардан бастау алады, олар Фалес (бзд.624 - бзд.546 жж) және Пифагор (б.з.д. 570 - 495 жж.) секілді "даналықты сүюшілер" (philosophia) және "табиғаттың оқушылары" (physiologoi) деп аталған ойшылдар.
Батыс философиясы үш дәуірге бөлінеді:
Антикалық дәуір
Антикалық дәуір туралы біліміміз бзд. VI ғ-дағы Милет ойшылы Фалестен басталғанымен, Сократтан бұрынғы философтар (әдетте "Сократқа дейінгілер" деп аталады) туралы ақпарат салыстырмалы түрде аз. Ежелгі дәуірде грек философия мектептерінің деңгейі аса жоғары болды, оларға Сократ ілімі едәуір ықпал етті. Олардың арасындағы ең ықпалдылар Платон академиясын құрған Платон және оның шәкірті, Перипатеттер мектебін құрған Аристотель болды. Басқа ежелгі философиялық дәстүрлерге киниктер, стоицизм, скептицизм және эпикуреизм жатады. Грек философиясында қамтылған маңызды тақырыптар метафизика (атомизм және монизм секілді бәсекелес теориялар), космология, жақсы өмірдің табиғаты (эвдемония), білімнің мүмкін болуы және зерде (Логос) табиғаты қатарлылар. Рим империясының күшейген кезде Цицерон мен Сенека секілді римдіктер грек философиясын латын тілінде талқылай бастады (Ежелгі Рим философиясын қараңыз).
Ортағасыр
thumb|right|200px|Лаондық Ансельмнің кітабы (ХІІғ) "Ортағасыр философиясы" (V-XVI ғғ.) - Батыс Рим империясы құлдырау кезеңі болып, онда христиан діні күшейіп, басымдыққа ие болғандықтан, грек-рим ойларымен сабақтастық сақтай отырып, иудео-христиандық теология проблемалары қарастырылды. Сондай проблемалар қатарына "Құдайдың барлығы мен табиғаты мәселесі", "сенімнің және зерденің табиғаты", "сенім мен зерденің өзара байланысы", метафизикалық проблемалар, "жамандық" проблемасы секілділер жатады. Ортағасыр ойшылдары ретінде Августин, Томас Аквинат, Боеций, Лаондық Ансельм және Роджер Бэкон қатарлыларды айтуға болады. Бұл ойшылдар философияны Теологияның көмекшісі (ancilla theologiae) теп түсінді, сондықтан олар өз философияларын Библия түсіндірмелеріне барынша үйлестіруге тырысты. Осы кезеңде схоластика (Схола - діни мектеп) дамыды, ол ортағасырлық университеттерде негізгі мәтіндерді мұқият оқуға және пікірталас жасауға негізделген мәтіндік сыни әдіс. Ренессанс кезеңінде тұлғалар христиандыққа салқындық танытып, классикалық грек-рим ойларына және кемелдену күйіндегі гуманизмге назар аудара бастады.
Жаңа заман
thumb|right|200px|Базель тарих музейіндегі [[Фридрих Ницше|Ницше бюсті (2019)]] Батыстық өркениеттегі алғашқы жаңа заман философиясы Томас Гоббс (1588-1679) және Рене Декарт (1596–1650) қатарлы ойшылдардан басталады. Жаратылыстану ғылымдарының өркендеуіне ілесіп жаңа заман философиясы білімнің зайырлы (secular) және рационалды негізін құрумен айналысып, дін, схоластикалық ойлау және шіркеу секілділердің дәстүрлі авторитеттік құрылымдарынан алшақтады. Ықпалды жаңа заман философтары қатарында Спиноза, Лейбниц, Локк, Беркли, Юм және Кант тб. атауға болады.
ХVIII-ғ-дағы "ағартушылық" (the Enlightenment) қозғалысының әсеріне қатты ұшыраған XIX-ғ философиясының (кейде "кейінгі жаңа дәуір философиясы" делінеді) басты өкілдері Неміс идеализмінің маңызды тұлғасы Гегель, экзистенциализм негізін қалаушы Кьеркегар, анти-христиандық пайымдарымен атақты Ницше, утилитаризмді насихаттаушы Джон Стюарт Милл, коммунизм идеологиясын дамытқан Карл Маркс, және американ Уильям Джеймс тб. ХХ-ғ-да аналитикалық философия мен құрлықтық философия бөлінді, сол секілді феноменология, экзистенциализм, логикалық позитивизм, прагматизм және лингвистикалық бетбұрыс секілді философиялық бағыттар пайда болды, немесе жаңа деңгейде дамыды. (Қазіргі заман философиясын қараңыз).
Қазіргі заман
thumb|right|150px|[[Эдмунд Гуссерль]]
Қазіргі заман философиясы ХХ ғ-дың басынан бергі батыстық, әлемдік, және әрбір ұлттық философиядағы философия пәнінің мамандандырылуына ілесіп пайда блған философиялық ізденіс өрлеуі.
Батыста "қазіргі заман философиясы" техникалық термині батыс философиясы тарихының ХХ және ХХІ ғасырдағы беталысы мен жаңашылдықтарын көрсетеді. Кейде бұл термин Жаңа заман философиясымен, постмодернизм филосфиясымен (жаңа заманды сынаушы құрлықтық философия) шатастырылуы мүмкін.
Қазіргі заман құрлықтық философия Франц Брентано, Эдмунд Гуссерль, Адольф Рейнах және Мартин Хайдеггердің еңбектерінен басталып, феноменологиялық әдісті дамытты. Бұл даму Готлоб Фреге мен Бертран Расселдің заманауи логика арқылы тіл анализін жасайтын жаңа философиялық әдіс ашуымен бір уақытта іске асты ("аналитикалық философия" ұғымы осыдан басталды).
Орта шығыс философиясы
thumb|right|200px|[[Ежелгі Мысыр қоғамы ақсүйегінің кескіні, Жаңа Патшалық кезеңі, боялған әктас, (үлкен систрге назар аударыңыз) - Бруклин мұражайы]]
Ежелгі Мысырда даналық мәтіндері sebayt ('ілімдер') деген атпен белгілі болды, әрі олар Ежелгі Мысыр философиясын тануда маңызды мәнге ие. Вавилон астрономиясында Ежелгі Гректерге әсер еткен делінетін космология туралы көптеген философиялық жорамалдар бар. Еврей философиясы мен христиан философиясы, бұлар Таяу Шығыста және Еуропада дамыған діндарлық-философиялық дәстүрлер болып, олар белгілі бір алғашқы иудей мәтіндерінен (негізінен Танах, Tanakh) және монотеистік сенімдерден бастау алады. Еврей ойшылдары ретінде Вавилондағы Талмуд академиясының Гаоны және грек және ислам философиясымен айналысқан Маймонид қатарлыларды айтуға болады. Кейінірек еврей философиясы батыстың күшті интеллектуалды ықпалына ұшырады және бұл Хаскаланы (еврей ағартушылығы), еврей экзистенциализмін және иудаизм реформациясын бастаған Мұса Мендельсонның еңбектерінде көрініс тапты. thumb|left|150px|[[Бактрия стиліндегі зороастризм тұлғасының кескіні (боялған саз және алебастр, Тахти-Сангин, Тәжікстан, Грек-Бактрия патшалығы, бзд.3-2ғғ]] Исламға дейінгі Иран философиясы монотеизмді және жақсылық пен жамандық дуализмін алғаш насихаттағандардың бірі Зороастр еңбегінен басталады. Бұл дуалистік космогония ирандық Манихейлік, маздакизм және зурванизм секілді ағымдардың дамуына бастамашы болды. thumb|right|150px|Әл-Фараби Араб басқыншылығынан соң алғашқы мұсылман философиясы ежелгі грек философия дәстүрлерін жаңа инновациялық бағытта дамытты. Парсы, Түркі және араб елдерінде болған исламның алтын ғасыры Еуропаның интеллектуалды дамуына өз ықпалын тигізді. Мұсылмандық ойлаудың негізгі екі ағымы - ислам теологиясын негіз еткен Калам және Аристотелизм мен Неоплатонизмге негізделген Фалсафашылар ағымы. Әл-Кинди (ІХ ғ), Әл-Фараби (870-950жж), Ибн Сина (980-1037жж) және Ибн Рушд (ХІІ ғ) қатарлы фалсафашылар арасында Аристотель аса ықпалды болды. Ал-Ғазали қатарлылар аристотелдік фалсафа әдістерін қатты сынға алды. Фәлсафашылар ғылыми әдісті, эксперименталды медицинаны, оптика теориясын және құқық философиясын дамытты. Әлеуметтану, саясаттану ғылымының ортағасырлық өкілдік тұлғасы Ибн Халдун тарих философиясында ықпалды болды.
Иранда ислам философиясының бірнеше мектебі исламның алтын ғасырынан кейін де дами берді және олар Ишракизм (иллюминациялық философия), Сопылық философия және Трансцендентті теософия секілді ағымдарда көрініс тапты. ХІХғ, ХХғ-да араб әлемінде Нахда қозғалысы (сөзбе-сөз "ояну" мағынасыда; "Араб Ренессансы" деп те аталады) пайда болды, ол қазіргі ислам философиясына айтарлықтай әсер еткені байқалады.
Үнді философиясы
thumb|right|150px|Үнді философиясындағы бір рәміз: "шексіздік түйіншегі" thumb|220px|[[Йога мектебіндегі Мокша, өмірде оянуды, азаттықты, еркіндікті білдіреді. ]]
Әдетте үнділер бұл дәстүрлерді ведаларды (білім деген сөз, өте бағызы үнді жазбалары мен дәстүрлері) және брахман ("мәңгілік", "сана", "тәуелсіз") және Атман (ātman) ("жан", "мен", "дем") теориясын мойындау-мойындамауына қарай ортодоксалды Астика (āstika) және гетеродокс Настика (nāstika) деп жіктейді. Ортодоксалды мектептеріне үнділік көне ойлау дәстүрлері кіреді, ал гетеродокс мектептеріне буддистік және джайн дәстүрлері жатады. Басқа мектептерге тарихта жойылып кеткен Аджнана ( Ajñana), Адживика (Ājīvika) және Чарвака (Cārvāka) кіреді.
Үнді философиясындағы маңызды ұғымдар:
Шығыс Азия философиясы
thumb|right|150px|[[Китаро Нисида, Киото университетінің профессоры әрі Киото мектебінің негізін қалаушы]]
Шығыс Азиялық философиялық ойлар Ежелгі Қытайда басталды, ал Қытай философиясы Батыс Чжоу династиясы кезеңінде және ол құлдырағаннан кейінгі "Жүздеген ойлау мектептері" (Hundred Schools of Thought) өркендеген кезеңде басталады (VI ғ-дан бзд.221 ж-ға дейін). Бұл кезең елеулі интеллектуалды және мәдени дамуымен сипатталды, әрі осы кезеңде Қытайдың конфуциандық, легизм және даосизм секілді ірі философиялық мектептері, сондай-ақ басқа да ықпалды емес мектептер майданға шықты. Бұл философиялық дәстүрлер Дао, Инь-Ян, Жэнь және Ли секілді метафизикалық, саяси және этикалық теорияларды дамытты, олар қытайлық буддизммен бірге Корей философиясына, Вьетнам философиясына және Жапон философияға тікелей әсер етті (бұған жергілікті синтоизм дәстүрі де кіреді). Буддизм Қытайға Хань патшалығы дәуірінде (бзд.206 - бз.220 жж), біртіндеп Жібек жолы арқылы еніп, жергілікті әсерлермен бірлесіп қытайлық өзіндік формаларды (мысалы, Чан/Дзен) қалыптастырды. Кейінгі қытай патшалықтары, мысалы Мин патшалығы (1368–1644), сондай-ақ Кореялық Чосон әулетінде (1392–1897) Ван Янмин (1472–1529) қатарлы ойшылдар бастаған неоконфуциандық ағымдары қайта жанданып,  басым ой мектебіне айналып, империялық билікке дейін ықпалды болды.