Қамшы_концептісі
Қамшы туралы тілдік мәліметтер
Қамшы туралы кейбір тілдік мәліметтерді Қазақ совет энциклопедиясынан да (ҚСЭ) кездестіре аламыз. Жұмсалу орнына қарай ол ‘’ат камшы, арба қамшы, түйе камшы, соқа қамшы’’ деп аталса, өріміне қарай ‘’төрт таспа камшы, бестаспа қамшы, сегіз өрім, кырық өрім қамшы, он екі таспа камшы’’ деп аталады. Қамшының кішкене шағындау түрін аймақтық тілде ‘’тай қамшы’’ деп атайды: "Төбесінде тұлымшағы бар дөңгелек тақиялы қолына тай қамшының сабын сәл ұзын жіңішке қара таяғы өзіне ғана жарасқан " (Есенжол Домбай. Жаман Жәутік, 1980, 205-6.). Қамшы сабының ‘’тобылғы, ырғай, еліктің сирағы’’ т.б. заттардан жасалатыны белгілі. Кейбір өрімшілер ‘’ат қамшының’’ сабын қайыстың өзінен тығыз етіп өреді. Оны ‘’өрме сапты камшы’’ дейді. Қамшыны, негізінде, мықты қайыстан өреді. Түйелі елде шідер, шылбыр, қамшы ‘’түйенің құйыршығынан’’ істеледі. Ал құйыршық дегеніміз "түйенің ұзын құйрық терісінің ортасынан тілгендегісіндей етіп бөлек алған тері". Қамшы өрудің шеберлерін қазақтар ‘’өрімші’’ деп арнайы атаған. Кейбір ‘’өрімшілер’’ әдетте өрімнің ұзындығын қамшы иесінің тұтамына лайық өруге тырысқан. Өрімшілікті айтылатын мына сөз осы бір ерекшелікке байланысты болуы керек: Бұдан байқайтынымыз, "Сегіз ауыз сөз" - "сегіз тұтам" -өрімшілердің ортақ өлшемі. Қамшының ‘’қырғыз өрім, қырық сегіз таспа’’ дейтін түрлері бар. ‘’Бес таспа камшыны’’ кей жерлерде '’бесқасқа’’ деп атайды. Қамшының өзек салынған түрлері: ‘’дойыр камшы, бұзаутіс сары ала қамшы, дырау қамшы’’. Соңғркеы тістегі ‘’дыр’’ сөзін ‘’дырдай жігіт’’ деген тұрақты теңеу құрамындағы дыр сыңарымен төркіндес деуге болады. ‘’Дыр қамшы, дырау қамшы’’ деген тұрақты тіркестің мағынасы "үлкен", "мықты" қамшы дегенді білдіретіні белгілі. Бірақ ‘‘дыр, дырау’’ сөздерінің жеке алғандағы мағынасы түсініксіз. Біздің байқауымызша, бұл сөздердің этимологиясы ‘’дүре соғу, дүре салу’’ дегендегі ‘’дүре’’сөзімен байланысты. Мұндағы ‘’дүре’’ парсының ‘‘дүррә’’ "қамшы" деген сөзі. Тіл-тілде сөздің мағыналық реңін күшейту үшін мағыналары мәндес сөздерді қабаттастыра жұмсау тәсілі (плеоназм) кездесіп отырады: ‘’самал жел, ыстық аптап, бала-шаға, ак шаңқан’’ (шаңқан - "ақ" деген сөз) т.б. Әуелде осылар тәрізді ‘’дүре қамшы’’ түрінде айтылып, келе-келе дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. Сөздің ‘’дүре’’ деген жіңішке түрі жуан дыбысталатын ‘’қамшы’’ сөзімен бір ырғақта айтылу барысында ‘’дырау, дыр’’ болып жуандаған. Көркем әдебиетте, сөйлеу ‘’ексеуілден бұрауым. Алысканда шақ келмес, Алыбың мен дырауың’’ (І.Жансүгіров). ‘’Дырау камшы мен дыр қамшының’’ мағынасы бірдей, тек біріншісі - жалпыхалықтық сипаттағы, екіншісі - аймақтық қолданыстағы атаулар: "Қадиша дыр қамшыны білемдеп алды да, май кұйрықтың тұсын шамалап: "Кет!" -деп тартып кеп жіберді’’ (Асқар Тоқмағамбетов). Мысал "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен" алынды. Соғыс-ұрыс қаруы ретінде қолданылатын Қамшының ‘’дырау, біртартар, бесқасқа тәрізді, сондай-ақ қазұялы қамшы’’ деген түрлері бар. ‘’Қазұялы қамшы’’ "Қисса Нәрікбай Шора" жырында көк қару (ұрыс-соғыс қаруы) ретінде айтылады: Қазұялы қамшымен ‘’Келтіріп басқа салады.-- Бастан аққан қара қан Омырауын жабады’’ . Әлихан  Бөкейханның  туған  інісі  Смахан   Бөкейхан  төре шежіресінде    ‘’Төлебайдың      қамшысы’’   деген       атақты   қамшы болғандығын айтады. Заманында Төлебай батыр, ержүрек болған. Шежіредегі деректе Төлебайдың әкесі — Жанғозы, оның әкесі -Мейрам; Мейрамның әкесі Қарақожа. Қарақожа алты алашқа мәлім арғын Дайырқожа бидің баласы делінеді. "Төлебайдың қамшысы 7 қадақ, түйе терісінен жасалған бір шегесі жоқ. Осы күні Ташкент музейінде" көрінеді. 7 қадақ, қазіргіше айтсақ 4,5 - 5 келі. Осы шежіреде айтылған әуезеге (прецедентке) карағанда Төлебай төре әйгілі камшыгер болған. Қамшы сайысына мықты адамды ‘’қамшыгер’’ деп атайды. Қарсылас адам ‘’қамшыгердін’’ оң жағына шықпауға тырысады. Бұл айтылғандар камшыны ұрыс құралы ретінде көрсететін әуезе мәтін. Әуезедегі Төлебайдың қамшысы деген тұрақгы құрылым қамшы иесінің әлеуметтік мәртебесінің ерекше екенін көрсететін мәдени семантикаға ие лингвомәдени бірлік. Қамшы аңшылықта да қолданады. "Қасқырға кырық. Сегіз таспа қамшыдан артық карудың керегі жоқ" (Ғ.Мүсірепов). Таспаларын төрт қырлап тіліп, арасына өзек салып өрген қамшы көкқару (холодное оружие) ретінде қолданылады. Аңшылық кезінде, ұрыс-соғыстарда қамшы соғып, олжа түсірген камшыгерге қамшы сыбағасы берілетін болған. Мұндай құқықтық салт қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі жоғалып кеткен компоненттердің бірі. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, қамшыгер лексемасының мазмұн межесінде "Камшы сайысына мықты адам" деген ұғымға қоса қамшы иесінің ерекше әлеуметтік мәртебесін байқататын этномәдени ақпарттың кодқа салынғанын аңғаруға болады. Қамшымен байланысты лингвосемантикалық таңбаның мазмұнында құқықтық катынастарды реттеуге байланысты ақпараттардың кодка салынғандығын да байқаймыз. Солардың бірі ‘’қамшы қазылық’’ деп аталады. Байырғы ақиқат өмірде биге  жүгінуге келгендер бидің алдына қамшы  тастайтын болған. Аталмыш стереотип-ситуация фреймдік құрылым түрінде  ұжымдық санада  орын  тепкен. Санадағы осы  концептілік  құрылым  ‘’қамшы  қазылық’’  деген тілдік таңба арқылы объективтенген. Бұл фраземаның семантикасы дау-дамайды "ұрыс-соғыссыз", биге жүгіну арқылы шешуге болады дегенді аңғартады. Халықтық юриспруденцияда айтылатын тұрақты тіркестің бірі — ‘’көз құны. Көз құны’’ қамшы сілтеп ойнағанда я болмаса  төбелескенде  көзге қамшының ұшы тиіп, көзін ағызса, қамшы сілтеген адам ‘’көз құнын’’ төлейтін болған. Осындағы «ойын», «төбелес» деген концепт-фреймнің құрылымдағы  «қамшы», «біреу», «біреуді» «ұру» дегендер сценарийдің тұрақты белгілері болып табылады. Құқықтың саладағы дау-думайдың  бұл түрі ‘’көз қүнын’’ төлеу арқылы реттеліп отырады. Сондықтан көз құны тек лингвосемантикалық қана емес, мәдени семантикалық жүйедегі бірліктің таңбасы деп танылады. Жылқышылар шаруашылық ұйымдастыруда қамшыны асау үйретудің құралы ретінде қолданған. Асау аттың ерніне қамшының бүлдіргесін кигізіп, сабымен бұрау салады. Мұны ‘’шұра салу’’ дейді. ‘’Шұраны’’ әдетте шу асауға салады. Ұлы суреткер М.Әуезовтің "Абай жолында" Оспанның асау тайды үйрететін тұсында ‘’шұрайлап’’ деген сөз бар. Шұра салуды жазушы шұрайлау деген нұсқада қолданған: "Бірақ, өзге асаудан көрмеген ызаны көріп, екі жығылып алған Масакбай ақ, тайға қатты ызаланып алған. Құлақтан басып, бұғалықпен буыдырып, екі езуін шұрайлап, тайды өлердей жазалаған’’ (М.Әуезов, Шығармалар жинағы, 3-т., 205-б) Бұл жерде белгілі жазушы Нұрқасым Қазыбектің "Шұра" (Алматы, Жалын, 1980 ж.) деп аталатын повесінің бар екенін оқырмандар есіне сала кеткеніміз жөн. Қамшының егінді ауылда қолданылатын бір түрі ‘’балақпан’’ деп аталады. Жергілікті тіл ерекшеліктерін зерттеушілердің көрсетуінше, ‘’балақпан’’ "ұрғанда тарсылдайтын ұзын қол бишік" . Байырғы кездегі лингво-мәдени  қоғамдастықта  қамшы таңбасының семантикасында этикеттік әр түрлі ақпараттардың кодқа салынғаны байқалады. Мысалы, ертеректе «’’үйге қамшыны бүктеп алып кіру’’» әдептілікті байқатады деп есептеген . Қамшыны салақтатып, немесе шошайтып кіруді  әдептілікке баламаған. Ондай адамның өзінен бұрын қамшысы үйге кіргендей көрінетін болған. Бұл айтылғандар қамшымен байланысты бейвербалды этикеттік таңба болып саналады. Үй иесі жолаушылап кеткен үйге келген бөгде адам әдетте қонуға басқа үйге барады, бірақ «қайта соғатынын» білдіріп, қамшысын тастап кетеді. Үй иесі келген соң, әлгі адамның қамшысына қарап кім екенін жорамалдайды, арнайы шақырып, келген шаруасын, бұйымтайын сұрайды. Ел арасындағы әдепке байланысты бұл салтты ‘’қамшытастар’’ деп атайды. Сонымен қамшымен байланысты денотаттық стереотиптік ситуациялар, атаулар этикеттік  таңбаның қызметін атқарады. ‘’Қамшының сабы сынды, қамшы таянды’’ дегендер – «уайым», «қайғы» концептісін объективтендіріп тұрған таңбалар. Сондықтан жасы үлкен адамдар: «қамшы таянбас болар» деп балаларға ескертіп отырады. Бұл этикеттік таңбаның тыйыммен байланысты ақпараттың мәні бар екені аңғарылады. Қамшымен байланысты әуезе мәтіннің ескіден келе жаткан бір түрлі — бақсылық ойынмен байланысты. Ш.Уәлиханов жазып алған дерекке карағанда «Бағаналы Қойлыбай қара суды теріс ағызатын, қобызын атбәйгеге қосатын» атақты бақсы болған. Жер-жерден, ел-елден шақыру келгенде, өзі бара алмаған жерге камшысын беріп жібереді екен. Мифологиялық санамен байланысты осы айтылған әуезе мәтіндегі — ‘’Қойлыбайдың қамшысы’’ деген тұрақты құрылымдық таңбаның мәдени семантикасы қамшы иесінің әлеуметтік мәртебесінің ерекше екенін көрсетеді.