cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каспий теңізінде мұнай саласының қалыптасу кезеңі
Өткен ғасырдың 90-шы жылдарының басында республикадағы мұнай мен газдың дайындалған қорларын күрт көтеруге мүмкіндік беретін ірі ашылулар негізінен Каспий теңізі су айдынының түбін игеру нәтижесінде ғана жүзеге асатындығы айқын болды. Мұнда Кеңес кезеңінің өзінде-ақ геофизикалық зерттеулер жүргізілген болатын, бұл жұмыстар палеозойлық карбонатты платформаның Теңіз-Қаратон бөлікшесі Каспий теңізінің табанында да жалғасатындығы белгілі болған-ды.
Бұл материалдар 1988-1989 жылдары КСРО-ның Мемлекеттік жоспарлау комитетінде сараланғаннан кейін аталған аймақ КСРО-ның стратегиялық резервтік белдеміне жатқызылған болатын. 1992 жылдың желтоқсанында Қазақстан Каспий теңізі табанында мұнай іздеу жүмыстарын жүргізуге мүдделі екендігін бүкіл әлемге паш етті. Сол жылдың екінші жартысында құрамына Б.Қуандықов (төраға), М.Бочков, И.Беспаев, О.Ақшолақов, А.Бижанов, Э.Воцалевский, Ж.Марабаев, И.Хафизов, С.Гулый кіретін қазақстандық мамандар тобы «Каспий теңізінің Қазақстандық секторын игерудің Мемлекеттік бағдарламасын» дайындады. Қазақстан Республикасының Үкіметі өзінің 1993 жылғы 13 ақпандағы №97 Қаулісіне сәйкес Каспий су айдынындағы мұнайлы-газды кенорындарды геологиялық-геофизикалық зерттеуге және игеруге бағытталған жұмыстардың бағдарламасын іске асыру мақсатында «Қазақстан каспий қайраң» мемлекет- тік компаниясы құрылды. Бұл компанияның алғашқы президенті болып Б.Қуандықов тағайындалды.
1993 жылдың 3 желтоқсанында ҚР Үкіметі халықаралық консорциум құру туралы бір топ шетелдік компаниялармен халықаралық келісімге қол қойды.Бұл компаниялар-5НЕІЬ(Голландия), STATOIL (Норвегия), MOBIL(CLUA), BP (Англия), BRITISH GAS (Англия), TOTAL (Франция), AGIP (Италия). Консорциумның операторы болып «Қазақстан каспий қайраң» мемлекеттік компаниясы, ал консорциумның директоры болып Ж.Н.Марабаев тағайындалды.
1994-1996 жылдары теңіз айдынының 100 мың км2 аумағында сейсмикалық, экологиялық, инфрақұрылымдық т.б. зерттеулер жүргізілді. Сейсмикалық жұмыстар көмегімен Каспийдің қазақстандық секторының аймақтық құрылысы зерттелді, мұның нәтижесінде көптеген жергілікті тұтқыштар - Қашаған, Қурманғазы, Қаламқас-теңіз т.б. - анықталды. Бұлардың кейбіреуі іздеу бұрғылауын қою мақсатында одан әрі пысықтала түсті. 1997 жылы Қазақстан Үкіметі ОКИОК Консорциумымен өнімді бөлісу туралы Келісім-шартқа қол қойды, ал 1999 жылы іздеу бұрғылауы басталды. 2000 жылдың шілде айында Консорциум Шығыс Қашағандағы №1 ұңғыма көмегімен кенорын ашылғандығын жария етті. Нақ сол сәтте аталған ұңғымадан алынған мұнай құйылған капсуланы қолына ұстап тұрып Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев былай деді: «Бүгін қазақ халқы үшін бақытты күн. Қашағаннан мұнай табылуы - біздің тәуелсіздігімізге, болашақта дәуірлеуімізге, біздің адамдар өмірінің жақсара түсетініне жасалған көмек. Қазақстандықтардың үлкен үміті ақталды». Шығыс Қашағаннан кейін де бірнеше кенорындар ашылды, олар - Батыс Қашаған, Қаламқас-теңіз, Қайраң, Ақтоты және Оңтүстік-Батыс Қашаған. Ал теңіздің ресейлік секторында Широтное және Хвалын кенорындары ашыл- ды. Қашаған кенорнының ашылуы республика мұнайының қорын 35 %-ға өсіруге мүмкіндік берді.
Каспийдің қазақстандық секторының мұнай-газға деген потенциалы енді-енді ғана игеріле бастады.
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Маман Байсеркенов
Маман Байсеркеұлы (1937 жылы 13 ақпанда Алматы облысы Алакөл ауданы Екпінді ауылы) — театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақстанның халық әртісі (1998). Қазақстан Білім беру ісінің үздігі.
Нацца
Нацца (Nazza) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Вартбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 590 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010). Алып жатқан жер аумағы 12,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 63 058. Муниципалитеттің басшысы — Хильмар Кап.
Ақ үйдегі агенттік
Ақ үйдегі агенттік – 1977 жылға дейін қызмет атқарған агенттік.
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Ішектің тарылуы
Ішектің тарылуы ас өтпей, үлкен дәрет жүрмей ішек бойында кедергіге тап болған жағдайда білінуі де мүмкін. Мұндайдың ең кең таралған түрлеріне мыналар жатады:
Іштің түйілу түрлерінің қай-қайсында да ішек жолдарының тарылуы — ас өтпеу, дәрет жүрмеу белгілері байқалады да, зақымданған ішек қимылсыз қалады, сондықтан адам сәл қозғалған кезде қатты ауыртады.
Белгілері
Ауру адамды мүмкіндігінше ауруханаға тез жеткізуді ойластырыңыз. Оның өміріне қатер төніп түр, оған бәлкім операция жасау қажет болуы мүмкін.
Дереккөздер
ISBN 5-615-01453-9
Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Санат:Алғашқы көмек Санат:Медицина
Хантау ауылдық округі
Хантау ауылдық округі — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Хантау, Қияқты ауылдары кіреді. Орталығы – Хантау ауылы.
2013 жылдың 27 маусымына дейін Хантау кеттік әкімдігі аталып келді. Содан кенттер мен станциялар ауылдар деп аталды Округ құрамында болған Жиделі ауылы 2015 жылы Шу ауданына берілді.
Халқы
2009 жылғы санақ бойынша округте 1315 адам тұрады.
Дереккөздер
Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Оңтүстік Ое-Яга
Оңтүстік Ое-Яга — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Песчаное көлі - №9188 атауы жоқ өзен орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Пешаварский вальс
Фильм Ауған соғысының нақты оқиғаларында негізделген.
Cюжеті
Ағылшын журналшысы және оның досы (француз дәрігері) интервью алу мақсатында орыс «ауғандары» тұратын лагерьге барады. Кенеттен тұтқындар бас көтеріп лагерьді жаулап алады.
Дереккөздер
Санат:Ресей фильмдері
Ақ шағылда туған арман
Фильмнің ұзақтығы - 35 минут. Бұл туындыда жазушының жастық шағы, есейген, қаламгерлік талантының қалыптасып, толысқан кезеңі бейнеленеді. Маңғыстаудың қайталанбас табиғаты, жазушының туып-өскен ортасы, замандастары, жазушы шығармаларындағы кейіпкерлері өмір кешкен орта шеберлікпен көрсетіледі.
Фильмде белгілі сөз зергері Ә. Нұрпейісов, жазушылар Г.Бельгер, А.Сейдімбеков, Т.Әбдіков т.б. қаламгер Ә.Кекілбаев шығармашылығын әр қырынан ашып, толықтыра түседі.
Фильмнің екінші бөлімі «Парасат биігінде» деп аталады. Ол жазушының қоғамдық, мемлекеттік қызметіне арналған. Екі фильмнің де авторы - Сұлтан Оразалы. Бұл туынды «Қазақстан», «Хабар» телеарналары арқылы сан мәрте көрсетілді.
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Сайнт Пол (Небраска)
Сайнт Пол (St. Paul) — Небраска штатының Howard округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2218 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. FIPS коды — 31-43265.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
KazakhGold
KazakhGold Group Limited – Қазақстандағы ең маңызды ең маңызды Ақсу, Бестөбе мен Жолымбет шахталарында алтын өндiрушi компания. 2005 жылы аталған үш шахтаға қоса 8 жаңа нысанды сатып алған. Орталық Азия аймағында құны арзан тұратын алтын өнiмдерiн қамтамасыз етудi мақсат етедi.
Санат:Алтын өндiрушi компаниялар Санат:Қазақстан компаниялары
Полюс Золото
Мың бала
Мың бала қозғалысы — Арал теңізі маңын мекендеген Әлім-Шекті тайпасының жоңғарлар қарсы соғысқан 15 жасар Сартай батыр бастаған 1000 бала қолы.
Алтай мен Саян тауларын мекендеген қалмақтар Орта жүз қазақтарына маза бермей дүниесін талап, малын алып, шабуыл жасап отырған. Ал қазақтар болса қанша шабуыл жасаса да Алтай тауларынан аса алмай, оларды жеңе алмай талай шөлдеген екен.
Ордабасыдағы жиынан кейін Ақжелеңді Қазыбек би Сартайға сыйға береді. Сартай ізіне ерген «Мың бала» шығысқа қарай бет алады. Бұлардың (мың баланың) мінгені кілең тұлпар еді. Белдерінде бір-бір қылыш, садақтары бар. Әбілхайыр сол кезде қуанып, құстай түлеп, үстіне тор сауыт киіп, қазақтың үш жүзінен құралған жасағын бастап келеді. Жасақталған қалың қол «Бұланты бұлағына» келіп тіреледі. Соғыс басталар кезде екі шекесінде қос айдары бар 15 жасар Сартай батыр, қасында «ақшұбар» мылтығы бар 13 жасар Жылқыаман «Мың баланың» алдын бастап сауыттарын киіп сапта тұрады. Әбілхайыр ханның белгісін күтіп тұрған кезі еді. Ал алдарында қара бұлтай түнерген қалың жаудың қолы. Жаудың санын қақ ортасынан бөлу Сартай тобының еш соғыста кездеспеген жаңа әдісі еді. Егер ортадан жаудың тобын бөлмесе, жау күші әлсіремеген болар еді.
Осы соғыста жан аямай соғысып жоңғарларды жеңіп шығады. Бірақ 12-16 жастағы 1000 баланың ішінен 500-ден астам бала қаза болады.
Осы мың баланың ерлігін дастан етіп жазған Нұрмағанбет Қосжанұлы (1897-1937) осы дастанды жазғаны үшін «Халық жауы» атанып ату жазасына кесілді. Ақын осы дастан арқылы қазақ халқының отаншылдығын, батырлығы мен батылдығын, салт-дәстүрін көпшілікке паш етеді. Кейін жазушы Өмірзақ Жолымбетов қазақ ақыны Нұрмағанбет Қосжанұлының «Сартай батыр» дастанын көпшілікке ұсыну арқылы қазақ жастарын патриотизимге тәрбиелеуде үлгі боларлық бағалы қазына қосты. Дастанда Нұрмағанбет Қосжанұлы бес жүз баланың өліміне арнап былай дейді:
Өрімтал елі үшін жанын қиған, Жаратқан өздеріне берсін иман. Халықтың бақыты тек азатыққа, Байлықтың пайдасы жоқ жаудан жиған. Баян еттім қазақтың бір тарихын, Сыртқа симай,білгенім ішке сиған. Дұға ет оқи қалсаң бұл дастанды, Өмірге келген,кеткен мен де мейман.
Тарихта аты Қалған «Бұланты» шайқасында 12 жас пен 16 жас аралығында жастарды жиып мың баладан топ құрған 15 жасар Сартай мен 13 жасар Жылқыаманың ерлігі тарихта аңыз болып, жыр дастанға айналды, жоңғардың отты зеңбіректеріне қарсы шайқасып, жол салған мың баланың ерлігі ұрпақтан-ұрпаққа жетті.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы Санат:Қозғалыстар
Әскери қатар
Қатар — 1) Екі қатарлы сапта біреуі екіншісінің ту сыртында тұрған екі әскери қызметші. Егер бірінші қатардағы әскери қызметшінің ту сыртында екінші қатардың әскери қызметшісі тұрмаса, онда мүндай қатар толық емес деп аталады. Екі қатарлы caп кері бұрылған кезде толық қатардағы әскери кызметші алдыңғы қатарға ауысады. 2) Белгіленген бір сызық бойына әскери кызметшілердің біреуі екіншісінің қасында орналасқан caп.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Сынгрян
Сынгрян — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Кадыр ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 390 адамды құрады. Пошта индексі — 452267, ОКАТО коды — 80230844003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Шәкіров ауылдық округі
Шәкіров ауылдық округі – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Сәду Шәкіров, Тамабек ауылдары кіреді. Орталығы – Шәкіров ауылы.
Халқы
Тұрғыны 2063 адам (2009).
Дереккөздер
Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Қазақгаз өңдеу зауыты
Қазақгаз өңдеу зауыты - Жаңаөзен қаласында орналасқан. Жобалық қуаты жылына 2,9 млрд. текше метр газ қабылдау және 1,5 млрд. текше метр газ өңдеу. Зауыттың бірінші кезегі 1973 жылы іске қосылды. Зауыт Маңғыстау облысындағы өзіне біршама жақын орналасқан Өзен, Теңге, Жетібай, Тасболат және Ақтас кенорындарынан жеткізілген газдарды өңдейді. Сұйытылған газ, пропан-бутанды фракция және тазартылған отын газын өндірумен қатар, зауытта 1979 жылы этандық қондырғы орнатылды, ол Ақтау пластмассалар зауытын этан шикізатымен қамтамасыз етеді. Сол сияқты, зауытта мұнай ұңғымаларын газлифтілік игеруді қамтамасыз етуге қажетті газды компромирлау қуатымен жабдықталған.
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Ақпарат құралдары
АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ — кең мағынасында: бұған жұртшылыққа хабар тарататын құралдардың бәрі — газет, журнал, телевизия және радио, ғылыми хабаршылар, бюллетеньдер, пресс-релиздер, ғылыми жинақтар, жарнамалық мәтіндер, таблоидтер жатады. Қалыптасқан мағынасында: мерзімді баспасөз, телевизия мен радио, ақпарат агенттіктері, әр түрлі байланыс жүйелері енеді. Баспасөз, телевизия және радио тек ақпарат тарататын құрал ғана емес, олар көпшілікке ұсынылатын материалдарын түсіндіреді, бұл материалдарына көркемдік түр мен сипат береді, сол арқылы көрерменнің, тыңдарманның эстетикалық сұранысын өтейді. Ақпарат құралдары — мемлекет тәуелсіздігінің саяси-экономиялық және ғылыми-технологиялық дербестігімен пара-пар басты белгілерінің (атрибуттарының) бірі.
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Терминология
Светлуга
Светлуга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пукшеньга өзенінің сол жағалауынан 121 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 69 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Ақдаланың жер, суы (фильм)
«Ақдаланың жер, суы» - «Қазақтелефильм» студиясының түрлі түсті, 2 бөлімді, қазақ-орыс-ұйғыр тілдеріндегі фильмі (1986).
Фильм ғалымдар мен мелиораторлардың Ақдала алқабына (Балқаш жағалауы) суармалы жерлерді пайдаланудың прогрессивті технологиясын енгізуі бойынша бірлескен жұмыстары жайлы.
Фильмнің өзегі - Қазақ КСР ғылым академиясының Топырақтану институтының сортаң топыраққа күріш өсірудің керемет технологиясын жасаған ғалымдары - Ж.Мамытов пен В.Корниенконың ізденістері туралы.
Режиссерлері - Р. Рахимов.В. Максимов,С. Морозов, операторы - В. Максимов.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Қатарласа ізге түсу
thumb|ІзҚатарласа ізге түсу (Параллельное преследование) — қарсыластардың жүру жолымен әскердің қатарласа ізге түсуі. Қатарласа ізге түсудің мақсаты қарсыласты әкшелей отырып, оның алдынан орағытушылармен бірге қоршауға алу болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Жасанды полюстеу әдісі
Жасанды полюстеу әдісі - арнайы жіберілген электр тогы әсерінен таужыныстар мен кендердің қатты және сұйық фазаларының шекарасында пайда болатын электрхимиялық және электр-кинетикалық процестерден туындайтын жер қойнауларындағы қосалқы электр өрістерін зерттеуге негізделген электр барлау әдісі.
Дереккөздер
Санат:Геология
Түркістан
Түр­кістан сөзінің мағыналары:
Гербарий
Гербарий (herbárium, herba — «шөп») — зерттеу және жүйелеу мақсатында арнайы жиналып, кептірілген өсімдіктер коллекциясы; олар сақталатын мекеменің аты. Алғашқы гербарийлер (латынша herbarіum, herba – шөп, өсімдік) Қайта өркендеу дәуірі кезінде пайда болған. Бұл атауды 18 ғасырдың басында француз ботанигі Жозеф Питтон де Турнефор алғаш рет қолданды. Ал гербарий ұғымының кең таралуына әсер еткен Швеция Ғылым академиясының тұңғыш президенті Карл Линней еңбектері болды. Гербарий үшін жиналатын өсімдіктер пышақпен, қайшымен кесіліп немесе кішкене күрекшемен қазылып алынып, гербарийлік папкаға қатталып, престерде кептіріледі, содан соң қатты қағаз бетіне тігіліп немесе желімделіп, астына өсімдіктің атауы, қай жерден, қашан, кім жинағаны жазылады. 16 ғасырда тұңғыш рет өсімдіктерді осындай тәртіппен кептіріп сақтаған Болонья университетінің профессоры Лучо Гини. Алғашқы гербарийлердің басым көпшілігі көп томдық кітап сияқты қатталынып сақталған. Гербарий – ботаникалық зерттеулердің негізі болып табылады. Қазіргі кезде гербарийдің төрт түрі бар: 1) жалпыға ортақ немесе халықаралық гербарийлер – құрамында бүкіл дүние жүзінен жиналған 4 млн-нан астам биологиялық таксондардың жиынтығынан тұрады. Дүние жүзіндегі ең ірі гербарий (6 млн-нан астам өсімдік жиналған) Кью қаласындағы (Ұлыбритания) ботаникалық бақта сақталған; 2) ұлттық гербарийлер; 3) аймақтық гербарийлер; 4) арнайы гербарийлер (оқу құралына, белгілі бір жұмыстарға, арнайы зерттеу бағдарламаларына арналған). Қазақстанның ұлттық гербарийі Ботаника және фитоинтродукция институтында сақталған. Ол – Жер шарындағы ірі гербарилердің бірі. Қазақстанның ұлттық гербарийінде саңырауқұлақтар мен қыналардың жүз елу мың, мүк, қырыққұлақ тәрізділердің, ашық тұқымдылар мен гүлді өсімдіктердің екі жүз елу мың үлгісі жинақталған. Қазақстандағы ірі аймақтық гербарийлер қатарына Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің, Алтай ботаника бағының, Қарағанды ботаника бағының, Қостанай мемлекеттік университетінің гербарийлерін жатқызуға болады.
Батпақгүл
Батпақгүл (Nymphoides) – субеделер тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанда Ертіс, Тобыл, Есіл, Зайсан, Балқаш, Алакөлде, өзен-көл жағалаулары мен ағысы тынық суларда өсетін қалқанжапырақты батпақгүл (N. peltatum) деген бір ғана түрі кездеседі. Оның тамыр сабағынан өсіп-жетілетін жатаған бунақты сабақтарына суда қалқып жүретін қалқанша жапырақтары орналасады. Гүлдері ашық сары түсті, күлте жапырақшалары масақша пішінді болады. Шатырша гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жемісінің ұзындығы 6 мм-дей қорапша тәрізді, піскен кезде қақ жарылады. Қалқанжапырақты батпақгүл  мен батпақгүлдің сұрыпталып қолдан өсіріліп шығарылған сорттары бау-бақшаны, қала саябақтарындағы су айдындарын безендіру үшін қолданылады. Су құстары мен балықтар батпақгүлді қорек етеді.
Сілтеме
Санат:Субеделер
Экономикалық және әлеуметтік география терминдерінің қысқаша сөздігі
А
Аймақ - бірнеше елді мекендерді біріктіретін елдің кез келген бөлігінің жалпы атауы. Аймақ деп әкімшілік ауданды, облысты, облыс топтарын атауға болады.
АХАЖ - Азаматтық хал актілерін жазу - адамдардың туу, өлу, некеге тұру мен некеден шығуы жайлы мәліметтер тіркейтін мемлекеттік орган.
Атеист - құдай барын жоққа шығарушы адам.
Агломерат - темір кенінен оны әктаспен және кокспен қосып пісіру арқылы алынатын шағын, ұсақ саңылаулы кесектер.
Ә
Әкімият - Қазақстан Республикасындағы жергілікті үкіметтік атқарушы орган.
Әлеуметтану - қоғам, адамдардың әлеуметтік тобы мен олардың арасындағы өзара байланыс туралы ғылым.
Әкімшілік - аумақтық бөліну - елдің аумағының ұсақ әкімшілік бірліктеріне бөлінуі (облыстар, аудандар, округтер).
Б
Біріккен кәсіпорын (БК) - бірнеше елдердің компанияларының үжымдық қызметі арқылы қалыптасады. БК солардың бірінің аумағында жұмыс істейді және өз меншігі болады.
Биржа - тауарлардың ірі партиялары (тауар биржасы), құнды қағаздар ( қор биржасы) , валюта (валюта биржасы) , сатылатын және сатып алынатын тұрақты жұмыс істейтін рынок.
Бюджет - белгілі бір уақытқа арналған (әдетте бір жылға) күтілетін кірістер мен болжамдалған шығын туралы жоспар.
Бағалы қағаздар - меншікке (мысалы, акцияларға, облигацияларға ) берілген құқықты бекітетін ақшалай құжаттар.
В-Д
Делимитация — мемлекеттік шекараны картаға түсіру арқылы келісімді түрде (көршілес мемлекеттер үкіметтерімен арада) анықтау.
Демаркация - шекараны жергілікті жерде шекаралық белгілер арқылы көрсетіп белгілеу.
Демография - халықтар туралы, оның санын, табиғи қозғалысын, құрамы мен құрылымын (мысалы тілі, ұлты, діні, жынысы, жасы бойынша) зерттейтін ғылым.
Демографиялық саясат - елдегі туу жағдайына мемлекет тарапынан қабылдаған шаралар.
Дискриминация - белгілі бір адамдар тобы құқының қысым көруі.
Ж-И
Жүк көтергіштік - белгілі бір көлік түрі тасымалдауға есептелген жүк массасы. Төрт білікті темір жол вагонының жүк көтергіштігі - 60 т, өзен кемесінікі - 1,5-5 мың т, ал теңіздік супертанкерлердікі - 150-480 мың т.
Жекешелендіру - мемлекеттік меншік құқығының жеке адамдарға немесе адамдар тобына (ұжым) көшуі.
Индустриализация - ең алдымен өнеркәсіпте ішкі машиналық өндіріс орнату.
Интенсивті (қарқынды) жол - өндірістің тиімді техниканы, технологияны пайдаланудың және еңбекті дұрыс ұйымдастырудың негізінде дамуы.
Инновацинлық даму - жаңа идеялардың, ғылым мен білімнің және технологияның енуімен байланысты.
Ирригация - егістікті жасанды жолмен суландыру.
К-Қ
Күтіп - баптау кесілімдері - орманның өнімділігін арттыру мақсатында ағаштарды кесу және жинау. Құндылығы төмен ағаштарды кесіп, орманды сирету, тазарту және жарықтандыру.
Кешен - әр түрлі, бірақ бір-бірімен өзара байланысқан бөліктердің біртұтас бүтінді құрауы. Сонда, аумақтық өндірістік кешен (АӨК) - белгілі бір аумақта дамыған бір-бірімен байланысты салалар мен өндірістердің үйлесімі.
Күрделі жұмсалым (инвестиция) - материалдық құндылықтарды (құрылыстар, үйлер, машиналар мен құрал - жабдықтар, көлік құралдары) жаңадан салу немесе бұрынғыларын қайтадан жаңарту, кеңейту үшін жұмсалатын қаржылай жұмсалымдар (теңгемен немесе басқа ақша бірліктерімен).
Концентрат - пайдалы затты (мысалы, кен концентратын) байыту (концентрациялау) нәтижесінде алынатын өнім.
Конвертор - алмұрт тәрізді жабық пеш. Қалың болаттан жасалып, іші отқа төзімді кірпішпен қапталады. Конверторға сұйык шойын құйылып, ауамен үрленеді.
Қазақстан халықтары Ассамблеясы - Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы ақылдасу - кеңес беру органы, оның негізгі міндеті елдегі ұлттық келісім мен азаматтық бейбітшілік жағдайына ықпал ету.
Л-Н
Легирленетін металдар - металдар мен қорытпалардың сапасын жоғарылататын металдар.
Либерализация - экономиканы әр түрлі шектеулерден босату (мысалы, бағаға, еңбекақыға мемлекеттік бақылауды, басқа жаққа тауар шығаруға тыйым салуды алып тастау).
Мекеме - өндірістік емес саладағы экономиканың бірінші буыны.
Мәслихат - Қазақстан Республикасындағы жергілікті үкіметтік өкілетті орган.
МАЭС - мемлекеттік аудандық электр стансасы. Ірі тұтынушы аудандарды энергиямен қамтамасыз ететін конденсациялық электр стансаларының ескірген аты.
Нарықтық экономика - кәсіпкерлік қызметке, шаруашылық есепке, тауарлар мен қызметтерді баламалы айырбастауға сұраным мен ұсынылымның реттелетін арасалмағына негізделген экономика.
П-С
Президенттік Республика - үкіметті көбінесе Президент басқаратын, оған үлкен өкілеттілік берілген басқару формасы.
Рекультивация - карьерлердің, бос жыныс үйінділерінің астындагы және кесілген ормандық жерлердің өнімділігін қалпына келтіру.
Рекреация - адамдардың денсаулығы мен еңбекке қабілетін табиғат аясында, туристік саяхат арқылы қалпына келтіру.
Рекреациялық қорлар - адамдардың денсаулығын қалпына келтіруге ықпал етіп, дұрыс демалу үшін жағдай туғызатын қорлар.
Санитарлық кесілімдер - зиянкестер және ауру әсерінен бүлінген және кеуіп қалған, жел құлатқан ағаштарды кесіп, жинау. Орман сілемдерін жақсарту үшін жүргізіледі.
Сумен қамтамасыз етудің айналымдық жүйесі - суды пайдалануда ысырапқа жол бермеу үшін қолданылады. Суды өңдегеннен кейін (суытып, тазарткан соң) өндірісте қайта пайдаланылады, ал су бөліктерінен азайған судың орнын толтыруға ғана су алынады.
Статус - азаматтың немесе заңды тұлғаның құқықтық жағдайы.
Т-О
Технопарк (технологиялық парк) - ғылыми институттар мен өнеркәсіптік, белгілі бір аумақта күрделі өнім түрлерін (мысалы, компьютер ) шығару үшін тізе қосып жұмыс істеуі.
Табиғи жағдайлар (табиғи орта) - адамдар мен олардың шаруашылық қызметіне әсер ететін табиғат пен табиғи процестердің сипаты мен қасиеттері.
Тәлімдік (богарлық) егін шаруашылығы - суармалы шаруашылықты аудандарда ауыл шаруашылығы дақылдарын суармай өсіру.
Табиғи қорлар - адамзаттың материалдық және рухани қажеттіліктерін өтеу үшін қолданатын барлық табиғи заттар (ауа, су, пайдалы қазбалар, топырақ және т.б.)
Транзит - елдің аумағы немесе бір аймағы арқылы жүк немесе жолаушы тасымалын жүзеге асыру.
Оралмандар - тарихи отанына қайта оралған этникалық қазақтар.
У-Ш
Унитарлы (бірыңғай) мемлекет - барлық аумағында бірыңғай заң шығарушы және атқарушы билік қалыптасқан мемлекет.
Ұлттық кіріс - елдің экономикалык дамуының қорытынды көрсеткіші, материалдық өндірістегі жаңадан жасалған құн.
Шаруа (фермерлік) қожалығы - өз жұмысына жеке иелігіндегі немесе пайдалануындағы меншігі мен жер участогын пайдаланатын ауыл шаруашылығы кәсіпорны.
Э
Этнография - халықтар туралы, олардың шығу тегі, таралып орналасуы, мәдениеті, тұрмысы және олардың өзара қарым-қатынасы туралы ғылым.
Экстенсивті (кеңейту) жол - қосымша қорларды (табиғи, материалдық еңбек) пайдалану арқылы өндіріс көлемінің сан жағынан өсуі; интенсивті жолға қарама-қарсы.
Экономика тиімділігі - өндіріс нәтижесін сипаттайтын көрсеткіш. Ол тиімділіктің (алынған өнімнің) жұмсалған шығынға (еңбек, материалдар, еңбек құралдары) қатынасымен өлшенеді.
Экспорт - елден тауар шыгару.
Экономика - шаруашылықты жүргізу «өнері» туралы қоғамдық ғылым. Ол қоғамның өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін шектеулі қорларды тарату әдістерін зерттейді.
Экономика мен оның салаларының аумақтық құрылымы - салалардың елдің бүкіл экономикасына байланысты экономикалық аудандар бойынша қарым-қатынастық, үйлесу және орналасу ерекшеліктері.
Экология - тірі организмдер мен қоршаған ортаның өзара байланысы туралы ілім. Экономикалық географиядағы экологиялық аспект - халық, шаруашылық және қоршаған орта арасындағы өзара байланыс.
Экономикалық - географиялық сипаттама - экономикалық нысандар (мекемелер, елді мекендер, аймақтар) туралы ғылыми білімді белгілі бір жоспар бойынша, олардың орналасу және даму ерекшеліктерін түсіндіре отырып, жүйелеу, баяндау.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан экономикасы Санат:Қазақстан географиясы
Пальмира
Пальмира (Παλμύρα, арамейше көшірме, калька, Тадмор, «пальма қаласы») — бұрынғы гүлденіп тұрған қала, бүгіндері ежелгі римдік соңғы дәуірінің сәулетінің маңғаз құрылыстарының қалдықтарымен аты шыққан Сириядағы кедей елді мекен. Бұл жер 34.55917°N, 38.27361°W (Ферро аралынан), шөлдің бір шұратты жерінде, Дамаск пен Евфрат арасында, біріншісінен 240 км солтүстік-шығысқа қарай, ал екіншісінен 140 км қашықтықта.
Тарихы
Таурат және Інжіл мен Иосиф Флавий бойынша Пальмира Соломон арамей ордаларының жорықтарын қарсы Евфрат жағасына дейін созылып жатқан аумағының алдыңғы қорғаныс бекінісі ретінде негізін қалаған. Навуходоносор Иерусалимге жорық жасағанда Пальмираны талқандап тонаған, бірақ қала өзінің Жерорта теңізі, бір жағынан, Евфрат алабы, екінші жағынан, арасында тиімді орналасқандықтан қайта гүлденіп, Батыс пен Шығыс арасында жүретін сауда керуендері тұрағы мен тауарлар қоймасына айналды. Бұл қала өзінің билеушілері, сенат мен халық кеңесі бар Пальмирена атты мемлекет астанасы болады.
Ежелгі Рим Парфиандармен соғыста (б. з. 41 жылы), Пальмираны тартып алмақшы болған, бірақ сәтсіз. Траян кезінде қаланы римдік әскерлерлер қиратқан, бірақ Адриан қайта қалпына келтіріп, қаланы Адрианополь деп атап парфиандармен одақтан алыс ұстау мақсатында қалаға аздаған тәуелсіздік береді. Каракалла кезінде (шамамен б.з.212 жылы) Пальмира juris italici құқығы бар (яғни Италияның өз ішіндегі басқа отар аймақтар сияқты құқығы болды) римдік отар аймақ деп жариаланды, және жергілікті тума болып табылатын Септимий Оденат сенаторы билігіне беріледі. Соңғысының Римге қарсы көтерілісі салдарынан оны Руфин деген біреу өлтіреді.
Оденат ізбасары оның кейін көз жұмған баласы Гайран болды, сосын тағы бір баласы,ол да Оденат оның орнын басып кейін парсыларға қарсы соғыста Рим жақта болып сол үшін Валериан мен Галлиеннен 258 жылы consularis (губернатор дәрежесіндегі консул) шені мәртебесіне ие болады. Бұған қанағаттанбаған Оденат Валериан парсыларға тұтқынға түскен кезде өзін «патшалардың патшасы» деп жариалаған (260 жылы).
Парсыларға қарсы Тигрдағы Ктесифонға дейінгі сәтті жорықтарынан кейін Оденат өз замандасы Меоний (267 жылы) қолынан қаза тапты, ал пальмиралық тағына оның жұбайы Зенобия отырды. Ол мемлекет шекарасын кәдімгідей кеңейткеннен кейін тіпті Римді бағындыруды армандай бастаған. Зенобия кезінде Пальмира өз әл ауқатының дамуының шыңына жеткен, бірақ ол ұзаққа созылмады. Император Аврелиан өр көкірек патшайымды 273 жылы бас июге мәжбүр етеді; Зенобия Аврелиан тұтқынына айналып, ал астанасы тоналып Рим империясының провинциясына айналады. Диоклетиан және кейінірек Юстиниан қираған қаланы қалпына келтәруге тырысып бағады, бірақ қала бұрынғы жайқалған қалпына қайтып келмейді. Ақыры, арабтар 744 жылы талқандағаннан кейін қала көп ғасыр бойы әлем назарын аудармайтын қарапайым қонысқа айналып кетеді.
Тек қана 1678 жылы ағылшын негоцианты Галифакс Пальмира үйінділерінің қиын жерлерін табады; 1751—1753 жж. оларды Вуд пен Девкинс толығырақ зерттеп сипаттайды. Олар оңтүстік–шығыстан солтүстік-батысқа қарай бірнеше қыраттардың астында үздіксіз шамамен 3 шақырым жерді алып екі кезеңге жататын ғимараттар үйінділерінен тұрады: пішінсіз үйінділерді құратын көне біреулері Навуходоносор дәуіріне жатса керек; ал қалғандары, жақсырақ сақталғандары, христиан дәуірінің алғашқы үш ғасырына жатады,ол кезде белгілі болғандай негізінен коринф стилі бағаланғандықтан ғимарат қалдықтары арасында сондай стильдегілер басым. Пальмирада табылған арамей, грек және латын жазулары арасында бір де біреуі Рождествоға дейінгі немесе Диоклетианнан кейінгі кезге жатпайды. Шығыс шекарасында күн ғибадатханасы (Ваал-Гелиос) — маңғаз периптер ұзындығы 55 1/3 м, ені 29 м, 8 бағаналары әр қысқа фасында және 16 ұзындарында орналасқан. Көпшілігі әлі бұрынғы орнында тұрған бағаналар — тесіктелген және металдық жапырақшамен безендірілген капителдері болған, қазір әрине, олар жоғалып кеткен. Ғибадатхана іші кең ауқымды, әдемі кассетондарға бөлінген күмбездері, жабыстырылған фризді өрнектері мен жапырақтар мен жемістермен безендірілген керегелі. Ғибадатхананың Солтүстік-батыс бұрышында Римдегі Константин салтанат аркасына ұқсас кіру қақпасы бар; содан бастап қала іші арқылы 1135 м шеттерінде төрт қатарлы бағаналары бар, ал олардың архитравында басқа кішірек бағаналар орналасқан. Бұл төрт қатарлы бағандар жолды ұзындығы бойынша үш бөлікке бөлген: ортаңғысы экипаж мен атты адамдарға болса, шеткілері жаяу адамдарға арналған. Кіші бағандар биіктігі — 17 м. Барлығы — 1400, яғни 375-тен әр қатарда болған. Дегенмен осындай көп бағаналардан бүгінгі күні көп дегенде 150 ғана қалған, сонда да қатар бойымен қараған адамдарға көрініс орасан зор әсер қалдырады. Бұрынғы қала орны толықтай капителдер, антаблементтер, мүсіндік фриздер мен басқа да сәулеттік фрагменттермен толы, олардың арасында, Күн ғибадатханасы батысына қарай, басқа да ғибадатханалар, сарайлар, бағандар, бехрабтар, акведуктар көрінеді, ал Юстиниан заманы құрылысына жататын құлып жатқан қала керегесінің арғы жағында кішірек алқапта көптеген қабір үңгірлері мен алпыс текті қабірлер мұнара түрінде жонылған тастардан тұратын қорым бар. Көрші төбелердің бірінде соңғы, араб құрылысының қамалы бар.
Фотосуреттер
Санат:Сирия тарихы Санат:Әлемдік мұра Санат:Пальмира
Қатерлі жағдай
Қатерлі жағдай — елді және оның қарулы күштерін тікелей соғысқа дайындау кезеңі. Қатерлі жағдайды үкімет халықаралық жағдай кенеттен шиеленіскен кезде, шет елдердің өз қарулыкүштері мен азаматтық қорғанысын ұрысқа әзірлік жағдайына келтіруі, шағын аймақтық әскери қақтығыстар болуы жағдайында белгілейді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Жазенте
Жазенте (Jazente) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Амаранте муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 660 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,17 км² шамасында. Халық тығыздығы — 158,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Түркістан газеті
Түркістан газеті 1993 жылы қарашада ҚР Министрлер Кабинетінің арнайы қаулысымен ашылған. • Үлкен форматты, 8 бет
• Таралымы - 10 мың дана
• Алғашқы бас редакторы - Қазақстанның Халық жазушысы Қалтай Мухамеджанов. (1993-1999)
• Қазіргі бас редакторы - Шәмшидин Паттеев
Санат:Түркістан облысы газеттері‎ Санат:Қазақ тілді газеттер
Саргэнт (Небраска)
Саргэнт (Sargent) — Небраска штатының Custer округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 649 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.3 км² шамасында. FIPS коды — 31-43685.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Қопалысай
Географиялық орны
Жамбыл облысының Шу және Қордай аудандары, Алматы облысының Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр, су жинайтын алабы 1020 км².
Бастауы
Қопалысай Шу-Іле жотасындағы Хантау бұлақтарынан басталып, Аққолтық құдығының (Тауқұм құмында) солтүстік-батысында (12 километр жерде) құмға сіңіп, тартылып қалады.
Дереккөздер
Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері Санат:Қордай ауданы өзендері Санат:Шу су алабы Санат:Шу ауданы өзендері
Яна-Турмуш
Яна-Турмуш — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Кадыр ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны - адамды құрады. Пошта индексі — 452267, ОКАТО коды — 80230844004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Қапал суару жүйесі
Қапал суару жүйесі, Жамбыл облысы Жамбыл, Байзақ аудандары жерінде. 1920 ж. іске қосылған, 1962 ж. толық қайта жаңартылды. Суы негізінен егін суаруға пайдаланылады. Жалпы ұзындығы 357,4 км, Талас өзеннен басталады. Жүйе секундына 267 м3 су өткізеді. Жылына 24,4 мың га егістік суарылады. Егістіктің басты дақылы – қант қызылшасы.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Северная Кисема
'''Сев. Кисема''' — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кисем өзенінің оң жағалауынан 31 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Батпақкөл (Батыс Қазақстан облысы)
Батпақкөл – Бұлдырты, Жымпиты өзендері алабындағы көл.
Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шағырлой (Коминтерн) ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан.
Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 28,4 м биіктікте. Аумағы 7,36 км2, ұзындығы 5,7 км, ені 2,7 км. Көлге Шұбаршық өзені құяды.
Дереккөздер
Санат:Сырым ауданы көлдері
Деселерометр
Деселерометр (де— алуды білдіретін жұрнақ ) — қозғалыстағы машинаның уақыт бірлігінде жылдамдығының азаюын, яғни баяу жүруім өлшейтін аспап. Деселерометр жұмыс істеу принципі маятниктің инерция күшін (тежеуіш күшіне тең) анықтауға негізделген. Маятниктің ауытқуы арқылы баяу-лықты анықтайды. Деселерометр гидравликалық, электрондық, индикаторлық (көрсететін) немесе өздігінен жазатын түрлері болады.
Дереккөздер
Санат:Өлшеу техникасы
Иван Алексеевич Алешин
Иван Алексеевич Алешин (5.6.1929 ж.т., Саратов облысы, Балашау қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1974).
Дереккөздер
Санат:5 маусымда туғандар Санат:1929 жылы туғандар Санат:Саратов облысында туғандар Санат:Қазақстан дәрігерлері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Термобионттар
Термобионттар (therme - жылу, bios — тіршілік ) — үнемі ыстық (95—100°С-қа дейін) бұлақтарда тіршілік ететін организмдер (мысалы, кейбір диатом және көк жасыл балдырлар, кейбір бактериялар).
Дереккөздер
Санат:Су өсімдіктері
Мейірхан Ақдәулетұлы
Ақдәулетұлы Мейірхан (10.8.1951. Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы) – журналист.
Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1981). Еңбек жолын шопандықтан бастап, тракторшы, Қарабұтақ ауданы комсомол комитетінде қызметкер, «Жаңа өмір» газетінде тілші, «Пионер» журналында аға редактор, «Арай-Заря» журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, «Қаржы-Қаражат» баспасының бас редакторы, «Дәуір-Время» газетінің бас редакторы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бөлім меңгерушісі, «Алтын Орда» газетінің бас редакторы (1981-2004), 2004 жылы қараша айынан бастап ЖШС «Шамшырақ» директоры. 2001 жылдың сәуір айынан «Отан» партиясы Саяси Кеңесінің мүшесі. «Бастау» (1980), «Шырақ ғұмыр» (1984), «Жалғыз досым - жүрегім» (1990), «Дәруішнама» (1996) кітаптарының авторы.
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары Санат: Тұлғалар
Айсфельд
Айсфельд (Eisfeld) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан қала. Хильдбургхаузен ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5569 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 46,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 69 012. Қаланың басшысы — Керстин Хайнц.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.
Геометрия
thumb| right|Балаларды геометрияғы үйретіп отырған әйел. Эвклидтың «Бастама» атты кітабындағы (XIV ғ.) сурет Геометрия (γεωμετρία; γῆ — жер и μετρέω — «өлшеу») — математиканың кеңістіктік пішіндер (формалар) мен қатынастарды, сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін саласы. Ғылым ретінде Ежелгі Грекияда математиканың бір бөлігі болып қалыптасқан, оның алғашқы аксиомалары Эвклидтың «Бастама» кітабында сипатталған.
Геометрия табиғатты зерттеуде, техниканы дамытуда қуатты құрал болып табылады. Ол математикалық анализге, механикаға, физикаға, астрономияға, геодезияға, картографияға, кристаллографияға, тағыда басқа ғылымдарға елеулі ықпал етеді.
thumb|200px|left|[[Конустың қималары: шар, эллипс, парабола, гипербола]] Фигуралар - кеңістіктік пішіндер болып есептеледі. Геометрия тұрғысынан сызық — “сым” емес, шар — “домалақ дене” емес, олардың барлығы да — кеңістіктік пішіндер. Ал кеңістіктік қатынастар — фигуралардың мөлшері мен орналасуын анықтайды. Мысалы, центрлері ортақ, радиустары 3 см және 5 см шеңберлер қиылыспайды, “біріншісі екіншісінің ішінде жатады” дегенде — шеңберлердің мөлшері мен орналасуы жөнінде айтылып тұр. Мұнда бірінші шеңбер — кішісі, екіншісі — үлкені, біріншісі екіншісінің ішінде орналасқан. Осыған орай кеңістіктік қатынастар “үлкен”, “кіші”, “ішінде”, “сыртында” сөздері арқылы анықталған. “Тең”, “параллель”, тағыда басқа сөздер де кеңістіктік қатынастарды сипаттайды.
Дененің шекарасы — бет. Ол денені қаптап, қоршап, шектеп, кеңістіктен бөліп тұрады. Бет шектеусіз жұқа болып есептеледі. Жіңішке жіп, бір тал қыл, сәуле, сым, тағыда басқа негізінде шектеусіз жіңішке сызық ұғымы шыққан. Геометриялық денелерді ойша топшылап, шектеусіз кішірейте беруге болады. Осыдан нүкте ұғымы шығады. Нүкте дененің әбден кішірейіп, тоқтаған шектік жағдайы деп есептеледі. Геометрия тұрғысынан алғанда нүктені одан әрі кішірейтуге болмайды. Геометриялық денелердің, беттердің, сызықтардың және нүктелердің кез келген жиыны фигура деп аталады. Айтылып отырған негізгі ұғымдар — нүкте, сызық, бет, дене дүниедегі заттардан (яғни, материядан) алынған. Бірақ материяның физикалық қасиеттерінен абстракцияланған. Мысалы, призма жөніндегі теоремаларды ағаштан, тастан, металдан жасалған призмалардың бәріне де және әрдайым қолдана беруге болады. Геометрия алғашқы кезде фигуралардың мөлшерлерін, өзара орналасу тәртібін, бір түрден екінші түрге көшу жолдарын зерттейтін ғылым болды. Онда фигуралардың түрлендірілуі берілген фигура мен кейін пайда болған фигураның арасындағы белгілі бір қатынастар ретінде түсіндірілді. Мұндай түсінік осы күнгі геометрияда да бар. Алайда қазіргі геометрия байырғы түсініктер шебінен ұзап шығып кетті. Соңғы ғасырларда геометрияның үйреншікті ұғымдары мен қағидаларын талдау, жалпылау, жартылай өзгерту және одан әрі абстракциялау нәтижесінде математиканың бірталай жемісті теориялары шықты. Геометрияның жаңа салаларының көпшілігі ертеде қалыптасқан дәстүрлі салаларына мүлдем ұқсамайды. Мысалы, Георг Фридрих Бернхард Риман кеңістігіндегі “ара қашықтық”, Гильберт кеңістігіндегі “призма” ұғымдарын, жалпы түрде алғанда, ешқандай сурет, модель бойынша сипаттауға болмайды. Оларды дүниеде кездесетін нақты нәрселердің пішіндері мен қатынастары арқылы түсіндіру өте қиын. Сөйтсе де, Геометрияның байырғы салалары жаңа салаларының қарапайым дербес көріністері болып табылады. Сөз болып отырған жаңа теориялардың қайшылықсыздығы мұқият дәлелденген және олар күмәнсіз. Соңғы салалар да, тарихи жағынан геометрия шаңырағының астында туғандықтан және олардың заңдары бұрынғы геометрияның заңдарына сырттай ұқсас болғандықтан, геометрияға жатқызылады. Сөйтіп, геометрияның өрісі мүлдем кеңейіп кетті. Оның жоғарыда келтірілген анықтамасына “сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін” деген сөздер сондықтан қосылған. Осылай кең мағынада түсінген жағдайда ғана геометрия математиканың көптеген саласымен астасып жатады.
Тарихы
Геометрия — ерте замандарда шыққан ғылымдардың бірі, оның тарихы да әріректен басталады. Сапалық өзгерістерге ұшырап, жаңа сатыларға көтерілу дәрежесіне қарай Геометрияның даму жолын 4 дәуірге бөлуге болады. thumb|right|200px|
Екінші дәуір — Евклидтен Р. Декартқа дейінгі кезең; ол 2 мың жылға созылды. Евклид Геометрияның өзіне дейінгі табыстарын жинап, талдап, қорытып, бір ізге түсіріп, біздің заманымыздан бұрын 300 жылы шамасында “Негіздер” атты, 13 бөлімнен құралған шығарма жазды. Онда Геометрия аксиомалар мен қағидалар (постулаттар) негізінде логикалық жолмен құрылған жүйелі дедуктивтік ғылым (кеңістіктік пішіндер мен қатынастар туралы ғы-лым) дәрежесінде баяндалды. “Негіздерде” 121 анықтама, 5 қағида, 9 аксиома, 373 теорема келтірілген. Осы күнгі элементар Геометрия, жалпы алғанда, Евклид қалыбынан шыққан. Геометрияға Архимед пен Аполлоний де ірі үлес қосты. Бұлардың біріншісі — дөңгелектің, парабола сегментінің ауданы, пирамиданың, конустың және шардың көлемі жөніндегі теоремаларды, тағыда басқа тұжырымдады, ал екіншісі — конустық қималарды мұқият зерттеп, құнды ғыл. мұра қалдырды. Астрономиямен шұғылданған — Гиппарх, К. Птолемей, Менелай, тағыда басқа сфералық Геометрия мен тригонометрияны қалыптастырды. Евклид, Архимед, Аполлоний заманы грек геометриясының “алтын ғасыры” болған еді. Одан кейін Грекияның ғылымы мен мәдениеті құлдырай бастады. Орта ғасырларда элементар Геометрия Үндістанда, Орта Азияда, араб елдерінде дамыды. Орта Азия мен Қазақстан оқымыстыларынан Геометриямен шұғылданғандар: Ғаббас әл-Жауїари, Әбу Наср әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Ғийас әд-Дин Жәмшид әл-Кәши, тағыда басқа болды. Екінші дәуірдің аяғында Геометрия Батыс Еуропада жандана бастады. Бұл кезде И. Кеплер мен итальян математигі Б. Кавальеридің (1598 — 1647) еңбектері тарихи белес болды.