cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақ ауыз әдебиеті мен араб әдебиеті байланысы
1. Мәделі шығармаларының араб әдебиетімен байланысы
Қазақтың байтақ даласында көрнекті ақын әрі батыр атанған азаматтың бірі - Мәделі Жүсіпқожа ұлы (1816-1888 ж.). Мәделінің кіндік қаны тамған жері қазіргі Түркістан облысының Қызылқұм ауданының қожатоғай кеңшары (бұрынғы Ақбұлақ болысы, Бадам жері). Зерек, болашақ ақын жігіт жастайынан діни медреселерді оқып, жан-жақты болып өседі. Қолына түскен кітаптарды көп оқып, мұсылманша оқыған білімі арқасында Құранды да оқып жатқа білетін болған. Кезінде кеңінен тараған шығыс әдебиеті, оның ішінде араб әдебиеті үлгілерінен, ертегі, дастан, қиссаларды көңіл қоя оқиды. Мәделінің өз заманында діни білімімен молдалық құрған кездері де болған. Шариғатты да кем білмеген. Мәделі қожа өзінің толғауларын Құран аяттарына сүйене отырып шығарған десек артық кеткен болмас едік. Ондай қатарларды Мәделінің мына төмендегі өлең шумақтарынан көруге болады. Басында қатыра судан болдық пайда, Неше күн шайқатылып жүрдік бойда. Сол судан қан-сөл ғайып пайда болып, Сүйектен етке шаптық үш-төрт айда. Тарықпай тар құрсақтан тауып қорек, Тоғыз ай, тоғыз күн жаттық осы жайда. Қүдіреттің күшімен шарқи пәлек Келіппіз дүнис деген кең сарайға. Мына атап өткен Мәделінің өлең жолдары Қасиетті Құрандағы аяттардың мағынасына тура келеді. Құранның ол аяттары Муминин сүресінің 13-14 аяттарында келген. Ендігі кезекте Мәделінің өлең жолдарымен Құран аяттарын салыстырайық. Алдымен Құранның аятын ұсынамыз:
Мәделіқожа өлеңдері	          Құран аяттары
Басында қатыра судан болдық пайда	Содан кейін оны (адамды) жатырда тұратын тамшы қылдық.
Сол судан қан-сөл ғайып пайда болып	Сосын тамшыны үйыған қан жасадық
Сүйек пен етке шаптық үш-төрт айда	Ұйыған қанды кесек ет жасап, кесек етті сүйек жасадық та сүйектерге ет қаптадық
Тоғыз ай, он күн жаттық осы жайда...,    Келіппіз дүние деген кең сарайға	Содан кейін оны басқа жаратылыс (адам формасында) қылып, (оған) жан салдық.
Соңғы шумақтан бұрынғы «Құдіреттің күшімен шәрқи пәләк» қатары жоғарыда аталған екі аяттың соңғы «Жаратушылардың шебері Ұлы Алла» деген аятының мағынасына жақын келеді. Шын мәнінде Құран тек діни емес, сонымен қатар ғылыми әрі әдеби кітап болып есептеледі. «Құран – араб әдебиеті тарихынан ең алғашқы жазба ескерткіш ретінде үлкен орын алды. Өйткені ол араб тілінің сақталып қалуы мен өзге елдерге тарауы, араб тілінің грамматикасының қалыптасуына барынша әсер етті. Кейінгі ғасырларда өмір сүрген шығыстың ақын, жазушылары (біздің елімізден шыққан ақын жыраулар да) шежіреші, тарихшы, географтары Құраннан көп дәйектемелер алып, өз шығармаларында пайдаланған». Мәделіқожа 19 ғасырда өмір сүрген болса, Қасиетті Құран жетінші ғасырда, Жаратушы Алла тарапынан соңғы пайғамбар Мұхаммедке с.а.с. түсірілген. Мына жоғарыдағы Мәделіқожаның "Басында қатыра судан болдық пайда" өлеңі нәзирігөйлік әдіспен жазылған. Басқаша айтқанда Мәделі кітаби ақындар қатарына жатады емес пе, осы себептен сол заманда одан бұрынға уақыттарда да адамның қалай пайда болғандығы жайында жырлаған адам көп болған. Ақынның бұл өлеңіне басқа шығыс ақындарының жырларын бермей тікелей Құран аяттарымен салыстырдық. Енді, кезінде түркі елдеріне ғана емес Ислам елдеріне де атағы шыққан Ахмет Йүгнеки жайында сөз жүргізелік. Йүгнеки XII ғ. өмір сүрген аса көрнекті ақын, мәшһүр ғұлама болған. Осы кісінің бізге жеткен "Хибатул хақаиқ" (Ақиқат сыйы) деген туындысы бар. Аталмыш шығарма 14 тарау 254 бәйіттен тұрады. Йүгнеки Ислам дәуірі әдебиетінің көркемдік дәстүрін негізге ала отырып, дастанның алғашқы тарауын (1-10 бәйіттер) Қайырымды Мейірімді Аллаға, екінші тарауды (11-19 бәйіттер) соңғы Мухаммад (с.а.с.) пайғамбар жайында, одан кейінгі (20-33 бәйіттер) кітаптың жазылуына себепші болған Ыспаһсар бекті мадақтайды. Кейінгі бесінші тараудан бастап дастанның негізгі идеясы басталады. «Ақиқат сыйы» дастанында жомарттық пен сарандық, карапайымдылық пен сабырлық жайында айтылған ой пікірлер қазақтың ақын жыраулары поэзиясында өзінің көркемдік дәстүр жалғасын тапқан. Йүгнеки дастанында өмірді керуен сарайға теңейді:
Бу ажун   рабат ол түшүр көчгүлүг Рабатқа түшүгли түшар кечгүлүг Оң арқыш узады қанун йол тутуы Оңы қопмыш арқыш неча көчгүлүг
Енді Б.Сағындықовтың  ғылыми негізде жасаған жолма-жол аудармасын берейік:
Бұл дүние керуен түсетін сарай сияқты Керуен сарайға түскен көш одан әрі сапар шегу үшін түседі Әдепкі кезден қозғалып, жолға шығып ұзап  кетеді Тағыда жол тартып көшетін керуен қаншама.
Ал осы жайында Мәделіқожа өзінің бір өлеңінде былай дейді: Дүние бұл бір керуен сарай екен, Не жетсін шамаң келсе сыйласуға. Кезекпен келтіріпті күн көрсін деп, Ұқсатып адамзаттың түлғасына.
Сондай-ақ Мәделіқожа өзінің өлендерінде араб сөздерін қолданған. Араб тілінен көптеген араб сөздерінің  қазақ  тіліне  енгендігі  барлығымызға  белгілі. Мысалға ондай  сөздер  арапша «китаб» болса біз кітап деп, «дафтар», «мажлис» сөздерін дептер, мәжіліс деп қолданып жатамыз.
Осы секілді сөздерді Мәделіқожа өз өлендерінде қолданған. Мысалы:
Халал жүрген жігітке Алла жар-ды Харам жүрген жігіттің пейілі тар-ды.
Мәделі бұл жерде халал, Алла, харам деген араб сөздерін пайдаланған. Бүл сөздерді қазақтар халалды-адал, Алланы-Құдай, Тәңірі (кей жерлерде Алла деп те қолданады), харамды-арам деп айтады. Мәделіқожа бұл сөздерді қазақша айтылуымен емес араб махраждарымен (әріптің шығу орны) қолданған. Бүл жерденде Мәделіқожаның араб тіліне бір қадам болса да жақын болғаандығын байқауға болады. Ия, Мәделіқожаның Құран тіліне, араб әдебиетіне, Ислам дініне жақын болғандығында дау жоқ. Әрі ол кісі әр-бір істеген істеріндс Құдайдан медет тілеп отырған. Оның бұндай істерін "Құдай-ау, өзің оңда бұл ісімді",-деген өлең жолдарынан байқауға болады. Мәделіқожа Құдайдың барлығына сеніп, көмектің тек содан болатындығына еш күмән келтірмеген. Мәделіқожаның өз заманында молдалық құрған кездері де бар. Бірақ кейбір ишан-молдалардың дін жолына қатты берілгендей көз бояушылық жасап, пара алу жолын қумаған. Қайта ондай ишандарға қарсы сөздер айтып отырған. Ол арамза молдаларға қарсы тұра алмасада Құдайдың аққа жақ екендігін айтып "Құдай бізді көтереді тоз демекке",-дейді. Арамзаларға ашуланған ол "Бүгінде ақыл кетті-ау мұсылманнан",-дей отырып, ондайлардың жазасын Құдайдың өзі берсін дейді. Бүндай мағыналы сөздерді Мөделіқожаның "Әр кімді алсын Құдай жолыменен",-деген өлең жолдарынан байқаймыз. Дегенмен ақынымыз тым күйреуік емес, діндарлығын істеп, о дүниені айтып далағада лақпайды. Шын мәнінде мұсылман жан-жақты білімді болуы керек, тек діни білімімен ғана шектелуі тиіс емес.
2. Шығыс (араб) әдебиетінің Майлықожа шығармашылығына тигізген әсері
Мына өлеңінде қазақ араб сөздерін бірдей қолданған. Біреулер-соқыр, базы-таз, Біреулер-сараң, базы-мәрт, Біреулер-алым, базы-ауам. Жоғарыда айтқанымыздай, арабтың «бақыл» сөзін қолданған,   дегенмен сараң сөзінде қалдырмаған. Бұны аталған өлең жолдарынан көреміз. Осы өлеңіндегі «базы» сөзі дс араб сөзі, «кейбірі» дегсн мағына білдіреді. Ол кісі осы жсрде де араб сөздерін қолданған. Аталған жерге "Біреулер алым, кейбірі ауам" деуге де болар еді ғой.
Жиналған барлық жамағат, Ықыласыңмен  бата   бер, - деген өлең жолдарында, арабтың "жамағат" сөзін қолданған. Бұл жерге де көпшілік немесе халайық сөзін қолдануға болар еді ғой.
Сонда еркегі: Еркегі айтты: "біз еркек кісіміз-ді,  Түсірсе бұл суменен ісімізді.  Бұл су бізге жамандық қыла алмайды,  Алармыз бізде мұнан өшімізді.
Дегенмен бір күні су тасып ұяларын үш балапандарымен бірге алып кетеді. Екі тоты зарлап жүріп самұрық құсқа айтып, балаларын біреуін өлідей екеуін тірідей  құтқарып  алады. Ақынның бұл дастанындағы мақсаты қатын болсын, бала болсын ақылын тыңдаған артық болмайтындығын айтып былай дейді:
Бала деп баласынба акылы болса, Сөзінде қариядай нақылы болса.
Және: Сол секілді  әйелдің қадірін білмей, Кемсіткеннің әйел деп өзі қатын,-дей  келе: Жақсы қатын жігіттің жан жолдасы, Десе де бәлкі "жаным" болмайды асы. Үр болып  ақыретте қосылады, Аумаса бір-бірінсн ықыласы,-деп  бітіреді.
Демек Майлықожада шығыс ақындары жырлаған жырларды, қайта жырлап, өндеп қазақ оқырманына бейімді етіп беріп отырған. Мәселен "Иман таппақ шын дәулет" өлеңінде сонау Адам ата-Хауа анадан бастап, дүниедсн өткен пайғамбарларды, соңғы Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарды оның сахабалары Әбу Бәкір, Омарлар жайында, әрі Османның Құранды жам қылғандығын  жырлайды. Ақын Майлықожа араб тарихын да кем білмеген. Негізінен арабтар Ибраһим (а.с.) пайғамбардан тараған. Ардақты Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарымыз да осы кісінін ұрпақтарынан. Бұл менің қысқаша ғана атап өткенім. Ақын Майлықожа бұл жайларды өзінің "Он сегіз мың әлем" өлеңінде былайша атап өткен:
Ибраһим Халил әсілінен Құрайыш араб нәсілінен Мекке-и-шәріп жайында Рәббіл әуәл айында Дүйсенбінің түнінде Әбілдә деген момыннан Әминә деген зайыптан Шараптатты жаһанға Мұхаммет атты ұл келді.
Ия пайғамбар жайында жырламаған ақын (мейлі араб, мейлі қазақ немесе басқа ұлт) жоқ шығар. Майлықожа да бұл өлеңін араб әдебиетіне еліктей, тарихына арқа сүйей отырып жазған «Мұхаммет» - ол ардақты, ең соңғы Мұхаммед (с.а.с), пайғамбарымыз. Әбділдә (Абдулла), Әминә пайғамбарымыздың ата-анасы. Кұрайыш руынан шыққан. Пайғамбарымыз Мұхаммад с.а.с. піл жылы рабиъул аууал айының 12 жұлдызының түнінде, дүйсенбіде туған. Әкесі Абдулла ол туылмай тұрып қайтыс болып кеткен. Мұхаммедтің с.а.с. әкесі Абдулла, атасы Абдулмутталиб, оның әкесі Хашим, оның әкесі Абдуманаф, оның әкесі Қусай, оның әкесі Киләб осылайша шарапатты тегі Ғаднан одан Исмаил а.с. пайғамбарға барып тіреледі. Қазақ тілінде пайғамбар сөзі бар бола тұрса да ақын Майлықожа арабтың "нәби" (қазақша мағынасы пайғамбар) сөзін қолданған. Сондай-ақ "Иман таппақ шын дәулет", "Алланың аманаты өзі алса" өлендерінде "Мусибат" сөзін қолданған. Мусибат - қиыншылық дегенді білдіреді. Мусибат орнына қиыншылык сөзін колдануға болар еді ғой. Дегенмен олай істемеген. Ал "Білсең таңның атарын" өлеңінде "Мубарак" (қазақша мағынасы қайырлы. құтты) сөзін қолданған. Кейбір өлеңдерінде араб, қазақ сөздерін қатар қолданған. Мысалы: Қасам ішіп, ант ұрып, Тіліне алар тобаны.
Бұл жердегі "қасам" сөзі қазақша ант мағынасын білдіреді. "Бес ғасыр жырлайды" атты кітапта Майлықожаның өлендері келтірілген. Ақын сол өлеңдерінін бірінде арабтың "үзір" сөзін қолданған. Үзір қазақша себеп немесе сылтау деген мағына береді. Ақын себеп немесе сылтау сөзін қолдануына болар еді ғой. Дегенмен олай істемеген. Арабтың үзір сөзін "Бес ғасыр жырлайды" кітабында ракат деп түсіндірме беріген екен. Бірақ бұл қате түсіндірме. Майлықожа араб тілін білсе керек әрі құрметтеген секілді. Себебі "Он сегіз мың ғалам" олеңінде "Алладан араб тіл болды",-деп айтып кеткен. Ақын осы өлеңінде Құран аяттарының сөздерін пайдаланған. Мысалы:
Екі әріп  "кәп" пен "нұн"  болды, "Кәп" пен "нұн" қосылса Оқымаққа күн болды,-дейді.
Біріншіден «Кәп» Құранда «Кәһф» деген сүре бар. Кәп осы жайында болуы мүмкін. "Нүн" деген сөзде Құрандікі. Құрандағы "Қалам" (68 сүре) «Нуун» болып басталады. Екіншіден «кәп» "ك" және «нүн»"ن" араб әріптері. Егер екеуі қосылса «к+н» "ك+ن" үстінде үтірі болса яғни «даммасы» «кун»كُن  деген сөз шығады. Ал бұл қазақ тілінде «бол» деген мағына береді. Демек ақын арабтардың негізгі жазба әдебиеті, мұсылмандардың қасиетті кітабы Құраннан хабары болған.
Майлықожаның араб сөздерін неліктен қолданды деген пікір туады емес пе? Әрине ия. Мен ойлаймын оның бірнеше себептері бар. Олар:
1.	Арабтардың кейбір сездерін сол айтылу күйінде қолданып кеткенбіз,
3.	Ақын Құлыншақ Кемелұлының араб әдебиетімен байланысы
Өз заманында, көзінің тірісінде-ақ атақ-даңқы алыс-алыс аймақтарға тараған күнгейлік ақын – Құлыншақ Кемелұлы (1840-1911ж.ж.) Бұл кісі күнгейлік ақындық мектептің айтулы шайырларының бірі. Туған жері Оңтүстік өңірі. Туған жылына келер болсақ 1840 жыл. Дегенмен Ә.Оспанұлы былай дейді: «1983 жылы жарияланған «Қаратау атырабының ақындары» атты кітабымызда, ол кісі жайында тақыл-тұқыл ғана мәлімет беріп өте шыққанымыздың негізгі себебі де міне осы болатын. Ондағы деректерді бізге беруші Құлекеңнің ең кенже баласы, ол кезде 63-64-тердегі Исахан ақсақалды, Исакеңнің айтуында ақын 1831 жылы туып, өмірінің ақырғы кезеңінде Меке сапарына кетіп, содан қайтар жолда 1901 жылы қағына тиген қатты дертке ұшыра қайтыс болған делінгенді. Бірақ кейінгі Қазақ ССР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор Рахманқұл Бердібаев «Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері» атты кітабында (1967) және біздің мәліметті ұстанған профессор Ханғали Сүйіншәлиев жазып, жариялап жүрген соңғы зерттеулерде Құлекеңнің дүниеге келген – кеткен уақыттары 1840-1911 жылдар межесінде көрсетіліп, ол Қазақ-Совет энциклопедиясында (7-том, 31 бет 1975 ж.) жарияланып та жіберілді. «Бес ғасыр жырлайды» (2-том, 228-бет 1984 ж, 75-бет 1989 ж.) кітабында, Ақын Құлыншақ қазіргі Шымкент облысы, Созақ ауданы, Жартытөбе кеңшарында 1840 жылы туылып, 1911 жылы сол жерде қайтыс болған, - делінген. Құлыншақ ақын діни сауатты, араб әлемінен азда болса да хабары болған адам. Ал жоғарыда аталған кітаптардың ішінде Құлыншақты тым діндар қаламгер етіп көрсетуден көрінеу қашқақтаған. Дегенмен біздің ақиқаттан аттағанымыз дұрыс болмас. Ол кісінің діни сауатты әрі діндар қаламгер болғандығы айдай анық нәрсе емес пе? Діндарлығының ең негізгі белгілерінің бірі, ол кенже ұлы Исахан айтқандай, Исламның бес парызының бірі болған қажылықты орындауы. Бұл кісі өмірінің соңында қасиетті Мекке қаласына, қажылыққа барып келген. Құлыншақ Кемелұлының өмірбаянын ақын Сұлтанбек Аққожаев өлеңмен келтірген екен. Өлеңнің соңғы шумақтарында, Құлыншақтың Меккеге барғандығын былайша баяндаған:
Айтайын уақытында болған ерді,-
Ел берген дүниенің арқасында
Мекке мен көріп қайтты Мединені.
Діндарлығына екінші бір дәлелді оның Майлықожамен айтысында көре аламыз. Қысқаша тоқталсақ, Исламның бес парызының біріншісі тілін кәлимаға кәлтіру, яғни: «Лә иләһә иллаллаһ» деп айту. Осы сөзді айтқан адам мұсылман болып есептеледі. Енді ақының осы сөзді (кәлиманы) айтқан өлең     жолдарын келтірейін:
Қожеке, екенсіз ғой ақылсыз жан,
Басында айыбың көп мың менен сан.
Келмегейдің баласын кәпір дейсің
Лә иләһә иллалла мен мұсылман.
Акын өзінің діндар әрі мұсылман болғандығын мақтан тұтқан адам екендігін мына жоғарыдағы өлең жолдарынан байқауға болады. Бұл нәрселердің барлығы Құлыншақ ақынның шығармаларының араб әдебиетімен, мұсылманшылықтың негізі болған Құранмен байланысы бар екендігін көрсетеді.
Сол заманда тек Қүлыншақ ақын ғана діндар қаламгер болмаған. Өзімсн қатарлас, замандас ақындар да діни сауатты болған. Бұл сөздеріміздің бірден бір дәлелі, ол кісілер сөйлеген сөздерінде, айтқан өлендерінде Алла есімін, діни қағидаларды естен шығармаған. Араб әдебиетіне де жақындықтары болған. Себебі олар өз өлеңдерінде араб сөздерін (сол сездердің баламасы казак тілінде бола тұрса да) қолданған. Мәселен Құлыншақ ақынның "Қисық ақынмен тілдесу" атты өлеңінде мынадай жолдар бар:
Максұдың Алла Тағала бергеннен соң.
Міндіңіз алтын таққа осы кезде.
Мүбәрәк құтты болсын мінген тағың,
Құдайым аямасын берген бағын.
Енді осы өлеңдегі араб сөздері мен діни ұғымдарды карастырайық:
Біріншіден: әр бір нәрсені Алланың беретіндігін мойындаған, ал екіншіден берген нәрсесін алушы да Құдай екендігін тағы да айтып кеткен. Араб тіліне жақындығын айтар болсақ: өлеңде «мақсұд», «мүбәрәк» деген араб сөзері қолданылған. Ол кісі мақсұдың сөзін келтірген. Бұл негізгі мақсаты, ниет етілген нәрсе. Мағынасын "сұрағаның" десек те болады. Ақын араб сөзінің орнына өз сөзімізді қолданса болар еді ғой. Бірақ олай етпеген. Ақын бұдан кейінгі қатарда араб-қазақ сөздсрін қатар қолданған. Өлеңдегі «мүбәрәк» сөзі қазақша «құтты болсын» деген мағына білдіреді. Атап өткен, мүбәрәк сөзі бір ғана құтты болсын деген мағына емес, басқа да мағыналар береді. Мысалы: көрікті дегсн сияқты. Ақын осы мағынадағы мүбәрак сөзін Майлықожамен айтысқан кезінде былай қолданған:
Қожаеке, есенсіз бе, сәлем бердік,
Кей кездерде Құлыншақ ақын араб сөздерін, қазақ өлендерінің ұйқастарында қолданған. Мәселен: Құлыншақ пен Майлықожаның айтысына үңілейік. Онда Құлыншақтың мынадай сөздері бар:
Қалай-қалай қожа едің аузың залым
Сыртында кім болсаң да, ішің мәлім.
Құдай бергсн дәулетім менің калың,
Ықырар болсаң, тапқаның менін малым.
Бұл жердегі «залым» (мағынасы арамы, зұлымдық көрсетуші адам), «мәлім» (мағынасы белгілі) ол араб сөздері. Қазақ залым сөзін жиі қолданады. Ал мәлім сөзі де көп қолданғанымсн онымен теңдей қолданыста жүретін өзіміздің "белгілі" сөзіміз бар емес пе? Бар болса да бұл кісі араб сөзін қолданған. Қолдану себебі сөздің бір біріне жақсы ұйқасып, жеңіл айтылуына байланысты. Қорыта айтқанда Құлыншақ Кемелұлы заманының көрнекті ақын болған. Бір өкініштісі Құлыншақ жайлы деректер жоқ емес, дегенмен жоқтың қасы. Әсіресе шығармалары, өлең жырлары осы күнгі шығарылған кітаптарда аз ғана. Мәселен «Бес ғасыр жырлайды» кітабында ары кетсе он ғана өлеңі жарым жартылай берілген. Десекте Құлыншақ ақынның бізге жеткен өлең жырларын көзіміздің ағы мен қарасындай бағалай білгеніміз жөн болар.
4. Молда Мұса шығармаларына араб әдебиетінің әсері
Өз шығармаларын, қазақ өлең өнерінің дәстүрлі үлгісінде жазып, шығыстан (оның ішінде араб) классикалық әдебиетінен нәр алған, бар өмірін Қаратау атырабында өткізген өнер иелерінің бірі - ақын Молда Мүса Байзақұлы. Ел аузында Молда Мұса атанып кеткен ақын Мұсабек қазіргі Түркістан облысы Түркістан ауданына қарасты Шоқтас деген елді мекенде 1849 жылы дүниеге келген. Бұл кісі де діни сауатты, діндар ақын адам болған. Өз ана тілінен басқа араб, парсы тілдерін білген. Жас кезінде әкесі ұстаған молдадан арапша хат таныған. Есейе келе Қарнақ елді мекенінде Қозы молда медресесінде оқыған. Ақынның мына өлеңіне қарап жастайынан шығас (араб, парсы) әдебиетінен нәр алғандығын байқаймыз.
Адамға ғылым, өнер қамшы деген,
Аз ғана шайырлығым тағы да бар
Кідірттім неше ақынды қарсы келген.
Ақын өзінің араб және басқа да түрік тілдерін білгендігін бұдан да басқа өлеңдерінде айтып кеткен. Мұсабек ақын да жоғары да атап өтіп кеткеніміздей, өз замандастары секілді, өлеңдерінде араб сөздерін жиі-жиі қолданған. Ол кезде діндар қаламгерлер санаулы ғана болмады ғой. Сонымен қатар сол уақыттағы ақындарды діннен хабарсыз болуы да мүмкін емес. Онымен қоса ол кісілер өз өлендерін бір тақырыпта жазулары да ғажап емес. Мәселен әйгілі ақын Майлықожа "Шора батыр" деген хикая жазған. Шора батыр әңгімесін Майлықожадан жазып алған Әбубәкір Диваевтың нұсқасын және басқа да Майлықожа шағармаларын қүрастырып шығарған белгілі ғалым Ә. Оспанұлының кітабынан оқыған едім. Әңгіме ертегіге ұқсас жазылған екен. Кейін Молда Мұса жайында ізденістер жасағанымда Мұсабек ақынның "Шора батыр" жайында жазғанын кездестірдім. Бірақ Мұсабек ақын Шора батыр жайындағы хикаяны жыр етіп жазған екен. Мұса да кітаби ақындар қатарына жатады. Кітаби ақындар шығыста көп тараған сюжетті өздерінше жырлаған. Жоғарыда айтқанымыздай Шора батыр жырын Майлықожа қара сөзбен жазған. Ал Мұса қисса етіп, яғни жыр етіп жазған. Бүл көркемдік дәстүр жалғастығының белгісі. Бұдан қарап біз Мұса ақынның нәзирә дәстүрін жетік меңгергендігін байқаймыз. Себебі ақын жырды қазақ қауымына жеңіл, түсінікті етіп жырлаған. Ақын Мұса араб сөздерін осы жырында жиірек қолданған. Ақынның бұл жырында адамның шамасынан артық кереметтер көрсетілген секілді. Сонымен қатар діни сипаттарда бой көрсеткен.
Қазіргі кезде оңтүстік шайырлары жайында жан-жақты зерттеулер жүргізіп жүрген Ә. Оспанұлы Мұсабек ақынның Шора Батыр жыры жайында сөз жүргізген. Ол кісі осы жыр жайындағы қорытынды пікірінде былай дейді: «Сонымен Шора Батыр тоңірегіндегі барша әңгімеміздің тобықтай түйіні түріндегі қорытынды пікіріміз - бұл шығарма халық қазынасы қатарында саналуға лайық. Егер онда адамның күш мүмкіндігінен тыс кереметтер келтірілген, жеке батырлардың жекпе-жек күрестерінде дінге кіріп, тілді кәлимаға келтіруді талап ету секілді кейінгі кезең қоспалары болса, олар жөнінде айтарымыз - қазақ ауыз әдебиетінде ондай белгілерден дені таза шығармалар жоқ. Ал, оларсыз шығармалар жасалған дәуірлерге тән белгілер өшіп, олар көне күндеріміздің ескерткіші ретіндегі мән-маңызын жоғалтар еді». Ә. Оспанұлы да ол кездегі шығармалардың діни мәтінсіз болмағандығын айтқан. Дегснмен бұл кісінің кей сөзіне қосыла алмаймыз. Бұл аталған ақындар өз өлеңдерін, жырларын діни тақырыпта көп жазған. Діни сөздерді келтіре отырып халықты жақсылыққа шақырған. Діни сөздерді келтіре отырып жамандыққа бастаған ақын жоқ шығар. Себебі дін туралыққа, тазалыкқа шақырады. Осы себепті Ә. Оспанұлының: «ондай белгілерден (яғни діни, арабша сөздсрден) дені таза шығармалар жоқ»,-деген сөзіне қосыла алмаймыз. Сонымен қатар ақын Мұсабектің өлеңдерінің дені таза емес деп те айта алмаймыз.
Қазақ айтысқа бейім халық қой. Сондай-ақ айтыс үрдісі сонау ертедегі арабтарда да болған. Арабтар Ислам келмсй тұрып есте сақтауды, жаттауды жақсы дамытқан, басқаша айтқанда жазып отырған адамға: «соны жаттауға шамаң келмейді ме?»-деп күлетін болған. Ислам келіп бұл жағдайлар өзгерді. Айтыстың жаңа түрі жазбаша айтыс пайда болып дамыды. Айтыстың бұл түрі араб, парсы, түркі яғни Шығыс елдерінде тарады. Бұл Шығыс елдерінде көне заманнан келе жатқан жазбаша айтыс дәстүрі қазақ арасасында да кеңінен тарады. Бұл айтыстың ең етек алған жағы Қазақстанның Оңтүстік өлкесі еді. Мысалы Молда Мүса мен Сырым, Манат қыздармен хат арқылы айтыстары бар. Молда Мұса Сырым кызға да 1875 жылы 26 жастан жаңа асқан уақытта былайша хат жаған:
Ақ бетің ағаш үйге жаққан шамдай,
Ішіне қараңғы үйдің атқан таңдай.
Сыртыңнан Сырым сенің болдым асық,
Ерте өткен Бапарым мен Күләндамдай.
Ақын өзін қыранға, қызды ақсүңқарға, асыл тасқа теңеген. Арада бұл хатқа Сыр бойынның ақыны Будабай араласып, Мұсабекке жауап қайтарады. Сөйтіп, жазбаша айтыс басталып кетеді. Отыздан асып қалған Мұсабек Төрткөл елдімекеніне досы Жылқыбайдың үйіне түседі. Ал Манат осы ауылдың жиырмадан асқан кескін-келбетіне ақыл парасаты сай қыз екен.
Мұсабек:
Хат жаздым қалам алып Манатжанға,
Жүзіне жанның бәрін қаратқанға,
Сыртыңнан жалынушы ем Жаратқанға, -деп бастап:
Қайтейін лажсыздан кеттік біз де
Кетсек те басқа да емес, көңіл сізде.
Болғанмен ауыл емес, көңіл жақын,
Біздерден әлі дс болса күдер үзбе.
Ұлғайған жасына қарамай, жастық дәурені басында тұрғандай астам сөйлеген ақынның күйіп-жанған от жалынды, лапылдап тұрған сөздерге толы хатын алған Манат өзін ұлғайған ақынға тең санамайтынын төмендегіше ашық айтады:
Жасында анық сұңқар болғаныңыз,
Дариядай жігіт күнде толғаныңыз.
Сыпырып жас кезінде ілсең-дағы,
Тұғырға мәреден өтіп қалғаныңыз.
Осылайша Мұсабек пен Манат екі мәрте хат алысады. Мұсабектің үшінші хатына Манаттан жауап келмейді. Айтыстың жалғасы ауылдағы тойда бетпе-бет кездескенде жалғасып, кейін бітеді. Молда Мұсаның өмірі мен шығармашылығын екі ксзеңге бөлсек болады. Мұсаның шығармашылығы Абайдың шығармашылығына сәйкес келеді. Сәйкес келу ссбебі ақын жастайынан арабша хат танып, Кеңес өкіметі орнағанға дейін діни мәтінде өлең, жырлар жазып діндар қаламгср болады. Бұл уақытты шығармашылығының бірінші кезеңіне жатқызуға болады.
Ал екінші кезең Кеңес өкіметі орнағаннан немесе большевиктер өктемдігі өршігеннен басталады. Бізге керегі ақын шығармашылығының бірінші кезеңі ғана. Себебі осы кезеңде ол кісінің араб әдебиетінен сусындағанын байқаймыз, әрі үңіле оқысақ, ақын шығармаларынан өз заманының діндар адам түсінігінің, дін мектебінің талай-талай пайдалы таңбаларын табамыз. Қорыта айтқанда, екі заманның куәсі болған қарымды сөз зергерінің шығармашылығы халықтық әдебиетіміздің асыл қорынан өз орнын тауып, алдағы уақытта да ел игілігіне жарайды деген сенімдеміз.
5. Шәді Жәнгірұлы өлең жырларының араб әдебиетімен байланысы
Шәді төре Жәңгірұлы (1852-1933 ж.ж.) бұрынғы Сырдария губерниясы, Түркістан уезі, Жылыбұлақ болысында (қазіргі Созақ ауданы) дүниеге келген. Бұл кісі де арабша хат танып, молдадан дәріс алған адам. Ақын тоғыз жасында ауыл молдасында, келер жылы Шаян медресесінен дәріс алған. Шаянда оқып жүріп Шәді араб әдебиеті үлгілерімен таныс болады. 1864 жылы Шымкенттік Абдулла Шариф деген кісіден дәріс алып араб, парсы тілдерін меңгерген. Жас бала 13 жасында-ақ "Мың бір түн", "Тотынама", "Шаһнама" секілді шығыс ертсгілері мен дастандарынан хабардар болған. Шымкснтте екі жылдай жүріп ұстазының қолындағы араб әдебиеті қазынасын өз бетінше толық игеріп шығады. 1865 жылы Шымкентті Черняев өскері алған соң, Абдулла Шариф Ташкентке кетеді. 1866 жылы Шәді ұстазының артынан Ташкентке барып, Орта Азия ақындары мен ғүламаларынан дәріс алады. Араб, шығыс әдебиетін зерттеп, игереді. Шәді 1870 жылы еліне қайтып, бұдан кейін оқу оқымайды. Жеті жылдан соң әкссі Жәңгір қайтыс болады. Мұнан соң Шәді үй шаруасынан ұзап шыға алмай, кітап оқу, қисса, дастан жазу жұмыстарымен айналысады. Осы уақыттан бастап өлгенге дейін Шәді үй шаруасымен қоса жыр дастан жазумен айналысып жүріп 1933 жылы қайтыс болады. Шәді төре бас аяғы 40-тан астам хикаялы дастан, жырлар жазған. Шәді де діндар қаламгер болған. Оның діни негізде жазылған шығармалары өте көп. Олардың кейбірін атап өтер болсақ: "Сияр-шәріп", "Фех-қайдан", "Ахуал-қиямет", "Назым Ахмет Жами", "Назым Ибраһим Халиолла", "Хазіреті Мұса мен Перғауын", "Мұсаның таурат алғаны" т.б. Мына аталған дастандар Шәдіден бұрын араб әдебиетінде жырланған тақырыптар. Ал Шәді араб әдебиетінде бар поэзияның озық үлгілерін өзінше жырлап, қазақ арасына таратып отырған. Шығыс тілдерінде шыққан кітаптар сюжетін қайта өңдеп, қисса-дастандар жазған. Шәді төре араб классикалық әдебиетіне басқа ақындардан да гөрі өте жақын болған десек артық емес сияқты. Сонымсн қатар бұл кісі Кеңес өкіметі келген күндері де діни мәтіндегі дастандарын жаза берген. Осы себепті болу керек 1931 жылы ауыл белсенділері Шәдіні молда деп айыптап, Марғүланға жер аудартқан.
Ақын Шәді осы дастанында араб сөздерін көп пайдаланған. Оқиға араб жерінде болған ғой. Бізге бұл дастаннан керегі ақынның араб сөзін қалай қолданып жазғандығы ғана болар. Ақын кейбір араб сөздерін өз күйінде қолданған, кейбірін қазақша аудармасы бола тұрса да қолданған. Мәселен аталмыш дастанда:
Аспан, Жер, Ғарыш-Күрсілі Лаухы ғалам,
Сидырған жаннат, дозақ бәрін тамам, - дегенжолдары бар.
Осы жердегі «тамам» араб сөзі, қазақша біту, аяқталу деген мағына білдіреді. Мен ойлаймын осы жерде тәмәм сөзін ыңғайлы ұйқасу үшін қолданған. Ал одан бұрынғы «Ғарыш-Күрсілі», «Лаухы» сөздеріне тоқталар болсақ. Бұлар араб сөздері, дәлірек айтсақ діни сөздер. әр бірінің кең, ауқымды мағыналары бар. Алдымен «Ғарыш» сөзіне тоқталайық. «Ғарыш» сөздікте патшалардың тағы деген мағынаны білдіреді. Арш яғни ғарыш шектен тыс үлкен жаратылыс, Аллаһтан басқа ешкім оны толық қамтымайды, яғни, Аллаһтан басқа ешкім ол жайында толық білмейді. Бірнеше періштелер оны көтеріп тұрады. Кейбір философтар Аршыны әлемнің барлық жағынан қоршап тұрған аспан деп айтады. Бұл сөз дұрыс емес. Демек Арш ол – Алла тағаланың тағы. «Күрсілі» бұл да араб сөзі. Ол екі баспалдақ орны. Алла тағла Бақара сүресінің 255 аятында былай дейді: «Оның Күрсісі көктер мен жерден де кең». (Аршы және Күрсі Ислам шариғаты бойынша ғайыб іліміне кіреді. Олардлың қандай екендігін тек Алла ғана біледі). «Лаухы» бұл да араб сөзі, сөздікте тақта деген мағына береді. Лаух сөзі де діни термин. Ислам дінінде бүкіл жаратылыстардың тағдыры жазылған тақта (лаухы) Лаухул-Махфуз деп аталады. Шәді төре жоғарыда атап өткен өлең шумағында жәй ғана араб сөздерін қолданып қоймаған. Ислам дінінің негізгі діни терминдерін қолданған. Бұл жәй ғана терминдер емес. Он кез келген адамның түсіне қоюы қиынға соғады. Себебі бұл сөздер жайындағы ілім «ғайыб іліміне» жатады. Яғни, олардың ұғымын, түр-сипатын Алладан басқа ешкім білмейді. Тек кейбір сипаттары мен белгілері Мұхаммед с.а.с. пайғамбардың хадистерінде келген. Шәді төре бұлжайында сөз жүргізсе, демек ол кісі діни сауатты болғандығы. Әрі алдыңғы ақындарға қарағанда әлдеқайда сауатты деп айтсақ артық болмас. Шәді кей жерлерде: "Ілгергі нәбилермен пайғамбардай"-деп араб, қазақ сөздерін бірдей қолданған. Мүндағы «нәби» араб сөзі қазақ тілінде пайғамбар деген мағына білдіреді. Өленді жақсы ұйқассын деген бе, әйтеуір осы жерде екі сөзді бірдей қолданған. Шәді аталмыш дастанда араб сөздерімен бірге сөз тіркестерінде арабша қолданған.
Мысалы:
Осы қатардағы, «Иншалла» ол араб сөз тіркесі. Қазақша «Құдай қаласа» деген мағына білдіреді немесе солай аударылады. Шәді Жәңгірұлы да кітаби ақындар қатарынан болады. Шәді Шығыс шайырларына тән салт бойынша "Назым чәһар дәруіш" жөне "Хикаят Орқа-Күлше" және баска да дастандарын нәзирәгөйлік әдісімен жазған. Төрт дәруіш және Орқа-Күлше хикаялары Шығыс халықтары арасында көп тараған. Бұл дастандар араб, парсы, тәжік, өзбек, татар тілдерінде жарыққа шыққан. Шәді кезінде Шығыс, араб классиктері жырлаған тақырыптарды, сюжеттерді өзінше ой елегінен өткізіп, қайта қорытып, қазақ топырағына лайықты, өз оқырманына жақын етіп жырлаған.
Әрине араб әдебиетінің әсері қазақ әдебиетіне бірден келе салған деп айта алмаймыз. Араб әдебиеті алдымен парсы, түркі елдеріне, одан кейін біздің әдебиетімізге әсерін тигизген. Араб Халифатын білмейтін адам жоқ шығар. Сол секілді жырлағандарда кем емес. Халифаларды жырлаған ақындар көп болған. Мәселен Харун Рашид халифа. Шәді бұл кісіні өз өлендеріне қосқан.
Бір патша болып еді мұсылманда,
Шәді төре шығыс халықтарына тән жазбаша айтыспен де айтысқан. Оның Тұрмағамбет Ізтілеуовпен айтысқан жазбаша айтысы бар. Осы айтыстың түрі арабтарда да болған. Олар алғашқыда ауызша кейін Ислам келген соң жазбаша айтысатын болған. Дамып, өркендеп айтыстың бүл түрі біздің де жерімізге жеткен.
Айта берсек ақын Шөді төренің қазақша аудармасы болса да араб сөздерін қолданған жерлері өте көп. Сонымен қорыта айтқанда, кезінде түрлі діни мектеп-медреселерде оқып, араб, парсы, шағатай тілдерін жетік меңгерген, сол арқылы араб поэзиясынан еркін сусындаған, Ислам тарихы мен араб әдебиетін терең білетін қазақтың ғұлама шайыры Шәді төре Жәңгірүлы қазақ көркем сөз өнерін мазмұн мен норма жағынан байыта түсуге өзіндік үлес қосты. Ол шығыс классикалық поэзиясына тән нәзирә дәстүрін жан-жақты меңгеріп, қазақ оқырманының талап-тілектеріне сәйксс келетін шығармалар жазды. Мның өзі, қазақ әдебиетін мазмұн, тақырып, идея жағынан көріктеу құралдары болып табылады емес пе?
6. Шығыс сюжеті негізінде жырлаған жырау Нұралы Нысанбайұлының «Әмір Әмзе» қиссасы
Қазақтың ұлы жырауының бірі – Нұралы Нысанбаев. Ол қазақ қиссаларының негізін араб, парсы тілдеріндегі діни сюжетті шығармалар мен тарихи дерек аңыздарға сүйеніп сан түрлі жыр, дастан, қиссалар шығарған. Көлемді де көркем туынды, көп нұсқалы «Әмір Әмзе» жырын алғаш жырлап, «Әмір Әмзе» қиссасын елге таратқан Нұралы ақын екендігі жырдың фабулалық сюжеті желісінде нақты айтылған.
Мәдинаға таяу өңірлердің бірі Бәдір деп аталады. Сирияға апаратын жол осы жерден өтетін. Бәдір оқиғасы жұма күні һижреттің екінші жылында жұма күні, рамазанның 17 күні болған. Пайғамбар с.а.с. сахабаларымен Шам елінен келе жатқан, Абу Суфянның басқаруындағы Құрайштардың керуенінің алдынан қарсы шығады. Мұсылмандар керуеннің алдын тосуға шықты деген хабар Меккеге жеткенде Мекке мүшріктері мұсылмандармен шайқасуға Мединеге қарай шығады. Бәдір шайқасы мұсылмандар мен кәпірлердің ең алғашқы шайқасы. Ал Ухуд шайқасы Ислам тарихында мұсылмандар мен мүшриктердің арасындағы екінші соғыс. Ухуд деп аталу себебі, шайқас Мединеге жақын жерде Ухуд тауының жанында болған. Шайқас екі этапта болады. Бірінші мұсылмандар жеңеді. Мұсылмандар түскен олжаны бөлісеміз деп жатқанда мүшріктер артқы жақтан келіп соққы береді. Таудың етегіне қойған садақшыларда олжаға қызығып кеткендіктен, жау әскері арттан келіп ұрады. Осы екінші ұрыста мұсылмандар жеңіліс табады. Енді «Әмір Әмзе» қиссасындағы осы екі шайқасқа тоқталар болсақ. Алдымен Бәдір шайқасы: Қылаң беріп таң атты, Мұсылман қауымы жиылып, Оқыды намаз памдатты Сол уақытта пайғамбар, Даңғыра дабыл қағады. Үш жүз жамның әскері Шаһардан шықты ағылып. Әдетте араб жауынгерлері жаппай ұрысқа кіріспес бұрын білегі қаруына сай баһадүрлерін жекпе-жекке шығаратын. Мұсылмандар тарапынан ұрыс алаңына ат ойнатып Хамза, Әли мен Убайда шығады. Әмір Әмзе, Убайда, Әлішермен үшеуі, Қосылып бата алады. Дастанның екінші нұсқасында жекпе-жек былайша сипатталған: Әмір Әмзе Үбайда, Ілішермен үшеуі, Бұрынғы шыққан мұсылман, Өзіне қайтып келеді. Қарсыласса палуандар, Екі жағы көріп тұр, Біреуімен Ер Әмзе Сабаласып қалады. Үбайдамен біреуі Сабаласып қалады. Негізі шайқас Бәдір деген жерде болады. Бәдір Мединеге сегіз мил қашықтықтағы ауыл еді. Сирияға кететін керуен жолының үстінде. Дегенмен дастанда бұл шайқас Ухуд тауын болды деп сипатталған. Ұрысқа жарар адамның Бәрінде жинап алады. Үш жүз елу саны бар, Жеті түйе жеті ат, Көлігінің болғаны. Сегіз еді сауыты. Жарағының болғаны, Пайғамбарды ортаға ап Үһіт тауға барады. Үһіт таудың басына Пайғамбар туын тігеді. Дастанның профессор Қ.Саттаровтың құрыстырған «Ислам дінін уағыздайтын қазақ қиссалары» атты жинағында келген нұсқасыда соғысты Ухуд тауында болғандығын айтады.
Бұл шайқас жайлы Кашфуддин ибн Шаһ Мардан ибн Ибадулла әл-Манзауи әл-Сулукиде жырлаған. Кашфуддиннің 1897 жылы Қазаннан Бәдр қиссасы деген кітабы жарық көрген. Бұл кітаптың араб әрпімен жазылған нұсқасы Ұлттық Ғылым Академиясында сақтаулы. Біз сіздерге сол кітапшадан транскрипциямен үзінділер келтіреміз: Язайын бул китабны хамдиманан Файғамбар Мустафаға салауат манан Файғамбар Расулуллаһ кучиб киткан. Мәккәдан Мәдинеде мақам тутқан Һижраттен икинши жил булған уақт Бәдр атлы қарияда суғиш иткан. Қурайшларның булған кируани Осының Шамдан Мекеге қайтқанны Бу кируан башлығы Абу Суфян. Кируанның киле жатқан йол устине Рамаданның он учинде қарси шиқди. Усында Расулуллаһ хадыр болған Аскари уч юзде он уч булған. Шайқас жайлы Құранның аяттары не жазғанына үңілер болсақ: «(Бәдір соғысындағы) Екі топтың қарсыласуында сендерге бір ғибрат бар. Бір топ Алла жолында соғысады. Екінші жақ қарсы еді. Олар мұсылмандарды, көздерімен, өздеріндей екі есе көруде еді. (Негізінде мұсылмандар, үш жүз он үш, кәпірлер мыңдай еді.) Алла кімді қаласа, өз жәрдемімен қолдайды. Расында бұнда қырағылар үшін әрине ғибрат бар». Бұл Бәдір емес Ухут соғысы деп айтар болсақ, Ухуд соғысында Хамза, Әли, Убайдалар жекпе-жекке шықпаған болатын. Жекпе-жек Бәдір шайқасында ғана болды. Және Осы жекпе-жекте Убайда жараланып, қайтар жолда қайтыс болды. Әлі мен Әмзе қайтып кеп, Убайданы көтеріп, Пайғамбарға барады. Біраз жатып аздан соң, Калима айтып тілінде, Шейіт боп қаза табады. Дастанның екінші нұсқасында: Аяғы сынып Үбайда, Шалқасынан жығылды. Үбайданы арқалап, Әмір Әмзе, Әлішер, Әскеріне келеді. Пайғамбарды көрген соң, Аманат жанын береді.
Қорытынды
Зерттелуді қажет ететін жыр-дастандар қаншама. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы «Рухани мұра, халық мұрасы» дегендей, қазақ фольклортану ғылымымен шығыс халықтары ауыз әдебиетінің байланысын зерттеу бүгінгі күннің проблемалы мәселелері екендігі көзге түседі. Біздің рухани мұраларымыз ол Ислам дінін уағыздайтын кітаптардағы фольклоризм мәселелері десек артық болмас еді. Жоғарыда біз келтірген қисса-дастандар, ертегілер бұл сөзімізге дәлел бола алады. Құран Кәрімдегі фольклоризм мәселесі әлі күнге дейін толыққанды зерттеле қоймаған проблемалардың бірі. Кіріспе бөлімде айтып кеткеніміздей, ұмытылуға сәл ғана қалған мұралардың көпшілігі ол діни кітаптарда, Құрандағы діни қиссалар. Әрине бұл діни тұрғыдағы қиссалар қазақ жеріне келемін дегенше көптеген өзгерістерге түскені анық. Кез келген шығарманы өмірге әкелетін өнерпаз оның тартымды, көпшілікке ұнамды болғанын қалайды. Сондықтан өз бойындағы барлық күш-қуатын сарп етері анық. Шығыста бір ақынның жырлаған тақырыбын және бір ақынның жырлауы, қайта әңгімелеуі ол ертеден қалыптасып келе жатқан дәстүр. Бұның да өз себебі бар шығар. Тілі ұқсас – тілегі бір, жүзі ұқсас – жүрегі бір Орта Азия, Қазақстан ақын, шайырлары кей-кейде бірінің тілінде бірі сөйлеп кете берген. Олар туған халқының замандар мен дәуірлер бойындағы тәжірибесін, білім қорын біріктіріп, оны өзінің ой-қиялымен ұштастырып, ұшан-теңіз түйіндеулер мен баламаларды шебер қолданып отырған. Өйткені ақын-жыраулардың өскен ортасы, үлгі-өнеге алатын метебі біреу. Ол – халық мұрасы. Мұндай ақын жыраулар Шығыс ақындарының ізімен (кейде толық сюжеттерін, кейде жеке эпизодтарын алып) жаңа дастан, хикая шерткен. Діни дастандар біздің рухани мұрамыз.
1.	Әуел бастан айтар болсам, Ислам дінінің келіп, тарап, әсер етуі,
2.	Ислам дінімен бірге араб мәдениеті мен әдебиетінің ере келуі,
3.	Ислам келген уақытта ғылым, білім, оқу-ағарту істері де дамып, білім алу араб тілінде болды,
5.	Сондай-ақ бұл кісілер жастайынан арабша хат таныды, әрі діндар қаламгерлер болды. Осы ссбептерге байланысты менің соңғы төртінші тарауда атап, тоқталып өткен бес ақыным өз өлеңдерін араб, шығыс классикалық әдебиеті үлгісінде жазды. Өлендерінің көп жерлерінде араб сөздерін, сөз тіркестерін пайдаланды.
X ғасырдың басынан біздің күнімізге дейінгі аралықта ақын жыраулар өз шығармаларын шығыс классикалық әдебиетімен ұштастыра отырып, өз тындаушысына жеткізіп отырды. Бұл ұштасу дәстүрге де айналды. Сонымен соңғы тарауда аталған ақындардың өз шығармаларын араб әдебиетімен байланыстыру дәстүрі керкем сөз өнеріндсгі санғасырлық әдеби құбылыстарды өз ішіне қамтып, идеясы мен мазмүны, көркемдік көріністері бір-біріне туындап жататын ұзақ мерзімді тарихи процесс болып табылады. Бұл дәстүрді жетік меңгерген қазақ ақындары, есімдері әлемге әйгілі болған шығыс әдебиеті ақындарының жырлаған аса маңызды тақырыптарды қайта жырлау арқылы қазақ қауымының ұғымына лайықты тың дастандар, жаңа шығармалар жазды. Мұның өзі қазақ әдебиетін мазмұн, тақырып, идея жағынан ғана емес сонымен бірге, көріктеу қүралдары тұрғысын да байыта түсті. Қорыта айтқанда біздің алға қойған үлкен мақсатымыздың бірі осы секілді діни тұрғыда жазылған дастандарды, араб, парсы, түрік тіліндегі діни мәліметтермен салыстыру. Сонымен бірге араб әдебиетінің классикалық мұрасы атанған Мың бір түн ертегілері негізінде айтылған ертегі, дастан, қиссалрды сюжет бойынша салыстыра зертеу мәселелері. Дәлірек айтқанда мұндағы кейіпкерлерді діни тұрғыда, Құран қиссаларындағы кейіпкерлердің сюжеттерімен салыстыру.
Қазақ тілінде араб әріптерімен жазылған кітаптар:
1.	Ухуд қиссасы. Кашфуддин бин Шаһ Мардан бин Ибадулла әл-Манзауи әл-Сулуки. Қазан. 1897ж.
2.	Хайбар қиссасы. Шәді төре Жәңгір ұлы. Қазан «Домбровский» баспаханасы. 1910 ж.
3.	Хазіреті Османның р.а. қонаққа шақырғаны. Шейхул Ислам ұлы Юсуфбек. Қазан. «Центральная типография» 1914 ж.
4.	Бәдір қиссасы. Кашфуддин бин Шаһ. Қазан. 1897 ж.
5.	Қиссаи Айшаның р.а. тухматы. Шамсуддин хусаинов. Қазан. 1912ж.
6.	Қисса-и хазреті Юсуф алайһис сәләм илән зулайха мәсәләси. Шамсуддин Хусаинов. Қазан «Центральный» баспаханасы. 1918ж.
8.	Қиссаи хазреті Айшаның туһматы. Шамсуддин Хусаинов. Қазан «Центральная типография» 1912ж.
10.	Мұса мен Қарун хикаясы. Шамсуддин Хусаинов. Қазан 1911ж.