cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нефьяш
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
Қалып
Дереккөздер
Санат:Машинажасау
Ұлттық, нәсілдік және діни араздықты қоздыру
Ұлттық, нәсілдік және діни араздықты қоздыру - конституциялық құрылыстардың негіздеріне, мемлекеттің, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы қылмыс. Әлеуметтік, ұлттық, жәсілдік, діни араздықты немесе алауыздықты қоздыруға, азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін, діни сезімін қорлауға, кемсітуге, сол сияқты азаматтардың дінге көзқарасын, ұлттық, тектік-топтық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не кемдігін насихаттау, егер бұл әрекет көпшіліктің алдында немесе бұқаралық ақпарат қолдарын пайдалана отырып жасалса, соднай-ақ адамдар тобымен немесе бірнеше рет жасалған, күш көрсетумен не оны қолданамын деп қорқытумен ұштасқан, сол сияқты өзінің қызмет бабын пайдалана отырып адам немесе қоғамдық бірлестіктің жетекшісі жасаған, ұйымдасқан топ жасаған осындай әрекет ҚР Қылмыстық кодексінің 164-бабына сәйкес қылмыстық жазаға тартылады.
NGC 1997
NGC 1997 — Dorado шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 30 қарашада астроном Джон Гершель ашқан болатын және NGC каталогында 1997 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 86-SC1, in LMC.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Ауа райы бюросы
Ауа райы бюросы - елдің, облыстың, қаланың аумағында болуы мүмкін, барша тұтынушыларға және арнайы мақсаттарға пайдалану үшін ағымдағы (кейде өткендегі) ауа райы туралы мәліметтер жинап, тарататын, метеорологиялық байқаулардың деректеріне синоптикалық талдау жасайтын мекеме.
Кордова (провинция, Испания)
Кордова (Córdoba) — Андалусия автономды бірлестігіне кіретін, Испанияның оңтүстігінде орналасқан провинция. Административті орталығы — Кордова қаласы.
Ауа райы бюросы
Дереккөздер
Санат:Ауа райы Санат:Мекемелер
Кордова (провинция, Испания)
Географиясы
thumb|left|250px|[[Гвадалквивир (өзен)|Гвадалкивир, Кордова]] Территориясы 13 769 км².
Демография
Халқы — 803 038 (2009 ж. мәліметтер).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Андалусия провинциялары Санат:Кордова (Испания)
Сайын Әділханұлы
Әділханұлы Сайын (1944, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 2002, Ақтау қаласы) – педагог, журналист. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1968). 1968 – 92 ж. Тұрыш, Өзен мектептерінде мұғалім, «Жаңарған Маңғыстау» газетінде бөлім меңгерушісі, облыстық телевидениеде, «Маңғыстау» газетінде редактор, 1992 – 2002 ж. «Адай» газетінде бас редактор қызметтерін атқарды. «Досан батыр» (1998) кітабының авторы.
Дереккөздер
С.Әділханұлының өз қолымен жазылған өмірбаянынан үзінді:
Санат:Тұлғалар
Хатчинсон (Миннесота)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Татьяна Нестеровна Сумарокова
Татьяна Нестеровна Сумарокова(01.06.1915 ж.т., Петроград)- қазақстандық физик-химик, химия ғылымдарының докторы (1964), профессор (1967).
Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 445 бет
Қамар Ад-Дин
Қамар Ад-Дин(туған жылы белгісіз – 1390) – дулат тайпасының әмірі. 14 ғасырдың 2-жартысында Моғолстанда билік құрған. Шу-Іле өзенінің аралығы мен Ыстықкөл маңындағы ұлысты билеген. 1380 жылы Қамар Ад-Дин Тоқтамысқа барып, Әмір Темірге қарсы одақ құрды. 1389 жылы Әмір Темірдің жорығынан кейін бұл одақ жойылды. Қамар Ад-Дин науқастан қайтыс болды.
Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Синус белгісі
Синус белгісі — плевралық қуыста ауа жиналып, демді барынша шығарғанда сыртқы қабырға — диафрагма синусы тереңдейді және үдейді, ал диафрагманың жоғарғы жағы бұл деңгейде қатаяды.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Батпақтану
right|thumb|[[Герминиядағы Батпақ]] Батпақтану — 1) аймақтың физикалық-географиялық жағдайына байланысты артық немесе мөлшерден көп ылғалданудан, атмосфералық судың іркіліп жиналуынан (топырақта су өткізбейтін қабат болса немесе суды бей-берекет пайдаланғаннан), суармалау процесінің бұзылуынан және грунт суы деңгейінің жер бетіне жақын жатуынан ойпаңды жерлердің, топырақтың суға толығымен қанығуы. Б. екі процестен тұрады: алғашқысы шымтезектену (шала шіріген органикалық қалдықтардың жинақталуынан), екіншісі қорыс-қопалануға (топырақтың артық ылғалдануынан оксидсіз қосылыстардың түзілуі) байла¬нысты өтеді де, батпақты топырақтар түзіледі. Топырақтын батпақтануы оның агрономиялық қасиеттерін нашарлатады. Б. ағыстың тартылуына байланысты топырақ пен жер қыртысының мөлшерден тыс ылғалдануынан, жер асты суларының көтерілуінен немесе булану процесінің бәсеңдеуінен пайда болады. Жердің батпақтануы және жердің шымтезекті түріне айналуы деп сараланатын екі түрі болады; 2) геоботаникалық, топырақтық, гидрологиялық және геологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделген батпақ тұралы ғылым саласы.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Өкен Ахметбекұлы Аманбеков
Өкен Ахметбекұлы Аманбеков (1937 ж. т.) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995).
Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан. .
Қарағанды медициналық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген соң Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, лаборатория және бөлім меңгерушісі (1960–1994), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Кәсіби аурулары республикалық клиникасының директоры (1994–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық ортаның бөлім меңгерушісі. 1993 ж. «Условия формирования, течение и профилактика вибрационной болезни горнорабочих угольных шахт» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Шығармалары
Аманбеков 170-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Нейрофизиологические аспекты перестройки центров спинного мозга в условиях трудовой деятельности у шахтеров», 2000; «Клиника, диагностика и профилактика профессиональной полиневропатии», 2003) авторы.
Дереккөздер
Санат:1937 жылы туғандар Санат:Қазақстан дәрігерлері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Профессорлар
Жартылай өткізгішті диод
Жартылай өткізгіштер электр тогын өткізу қасиеті бойынша өткізгіштер мен диэлектриктердің аралығында жатады. Жартылай өткізгіштерде еркін электрондардың саны аз болуына байланысты олардың меншікті өткізгіштігі де онша үлкен болмайды, мәселен, қалыпты жағдайда германийдің 1см3 көлемінде атомның саны 1022 болғанымен еркін электрондар саны Ne=3*1013 1/cm3 Жартылай өткізгіштерге: кремний, германий, селен, сондай-ақ химиялық элементтердің периодтықкестесінің 3-ші және 4-ші қатарының кейбір элементтерінің қоспалары: арсенид-галид, мырыш-кремний, т.б. және кейбір органикалық қоспалар жатады. Жартылай өткізгіштерді қыздырған кезде немесе электромагнитті өріс әсер еткенде атомдардың байланысы үзіліп, валенттік электрондар еркін электрондар болып өзгереді.
дереккөз
санат:физика
Аюруока (Минас-Жерайс)
Аюруока (Минас-Жерайс) (Aiuruoca (Minas Gerais)) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Андреландия экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Дірілді-доғалы автомат
Дірілді-доғалы автомат (Автомат для вибро-дуговой сварки) — пісіру және балқытып қаптастыру аппараты, мұнда электрдоғасы белгілі тербелісті қозғалыста болады да, балқытылған металл енді болып қалыптасады.
Аюруока (Минас-Жерайс)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6 360 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 650,069 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,8 адам/км².
Дірілді-доғалы автомат
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Аюруока (Минас-Жерайс)
Тарихы
Қала 1868 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Чевиот (Огайо)
Чевиот (Cheviot) — Огайо штатының Hamilton округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 9015 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.0 км² шамасында. FIPS коды — 39-14128.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
Ли Рамун
Ли Раамун (29 қаңтар 1965) — каймандық футболшы, футбол жаттықтырушысы. Ұлттық құрама сапында 12 гол соқққан, бұл рекордтық көрсеткіш.
2012 жылдан бері "Джорджтаун" клубын жаттықтырады.
Сілтемелер
Санат:Кайман аралдары футболшылары Санат:Кайман аралдары Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Джорджтаун ФК ойыншылары Санат:Кайман аралдары футбол жаттықтырушылары Санат:Джорджтаун ФК жаттықтырушылары
Сергей Сергеевич Остапенко
Карьерасы
Карьерасын "Цесна" клубында (кейін команда атауы "Алматы" боп өзгертілді) бастаған. Осы клуб сапында жүріп, 2006 жылы ұлттық құрамаға шақыртылды. Құрама сапында 2007 жылы маусымда Әзірбайжан құрамасына қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ЕУРО-2008 турнирінің іріктеу матчы болатын. 2007 жылы 21 қараша күні Ереванда Арменияның қақпасына алғашқы голын енгізді (бұл ойында Қазақстан 1:0 есебімен ұтты).
2008 жылы қаңтарда Максим Жалмағамбетов екеуі Бельгияның "Антверпен" клубына жалға берілді. Бірақ негізгі құрамға іліге алмай, жыл ортасында "Алматы" клубына қайта оралды.
2014 жылы 28 жасында "Қайсарда" ойнап жүріп карьерасын аяқтады.
Жеке өмірі
Әйелінің аты - Анна. Балалары: Семен мен Полина.
Ұлттық құрамадағы голдары
Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Астана ФК ойыншылары Санат:Алматы ФК ойыншылары Санат:Тобыл ФК ойыншылары Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары Санат:Жетісу ФК ойыншылары Санат:Қайсар ФК ойыншылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Орыс-жапон соғысы
thumb|alt=A.|Жоғ: Крейсер «Паллада» Порт-Артурдың айлагындагы атылыста Орыс-жапон соғысы (Ру́сско-япóнская войнá, 日露戦争 Nichiro sensō «Жапон-Орыс соғысы»; 1904 – 05) – Қиыр Шығысқа үстемдік орнатуға ұмтылған Ресей мен Жапония арасындағы соғыс. 1894 – 95 ж. Жапония Қытай армиясы мен флотын талқандап, Тайвань, Пэнхледао аралдарын және Ляодун түбегін басып алды. 1900 ж. Ресей шетелдік державалармен бірге Қытайдағы Ихэтуаньдер көтерілісін басып жаншуға қатыса отырып, Маньчжурияны өзінің ықпал аймағына айналдырды. 1902 ж. Ұлыбританияның қолдауымен Жапония, Маньчжурия мен Корей түбегіне еніп келе жатқан Ресейге қарсы әскери одақ құрды.
thumb| alt=A.|Әскерлердiң орын ауыстыруы
Жапон әскері сәуірдің аяғында Ялу өз. маңында тұрған орыс әскерлерін талқандап, Маньчжурияға шабуыл жасады. Сонымен бір мезгілде Порт-Артурдың сол жағындағы Ляодун түбегіне әскери күштерін түсіріп, бекіністі қоршауға алды және Оңт. Маньчжуриядағы орыс әскерлеріне соққы берді. Орыс әскері шегінуге мәжбүр болды.
Дереккөздер
Санат:Жапония мен Ресей қарым-қатынасы Санат:Орыс-жапон соғысы Санат:Маньчжурия
Лак (Кот-д’Ивуар)
Административное деление
4 департаментке бөлінеді:
Үлкен Шалюга
Үлкен Шалюга — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Бондюг ауылындағыСу өлшеу посты су өлшеу постынан Березники қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Жаңа хазино
Жаңа хазино — Башқұртстанның Краснокам ауданындағы ауыл, Куян ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 315 адамды құрады. Пошта индексі — 452944, ОКАТО коды — 80237812003.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
IC 2352
IC 2352 — Шаян шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2352 Санат:Шаян (шоқжұлдыз)
Придорожное (Қостанай облысы)
Придорожное — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, Воронеж ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Фёдоровка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Саламандра
thumb|Саламандра Саламандра (σαλαμάνδρα, ) — құйрықты қосмекенділердің өкілі. Дене пішіндері кесірткеге ұқсайды. Ұзындығы 18-28 см. Дымқыл, қараңғы тоғайларда, тау өзендерінің және бұлақтардың жағаларында (3000 м биіктікке дейін) тіршілік етеді. Дернәсілдерінің метаморфозы, (түрленіп дамуы) суда өтеді. Сондықтан дернәсерсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересек дарақтарында желбезек болмайды, өкпе және терісі тыныс алу мүшелері болып енеді. Саламандра зертханалық жануар ретінде пайдаланылады.
Мекен ету орталары
Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады.
Дереккөздер
Санат:Нағыз саламандралар
Солица (Пуй тармағы)
Солица — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пуя өзенінің сол жағалауынан 134 км қашықтық орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Кьеути
Кьеути (Chieuti) — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Фоджа провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1783 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 29 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 61 км² шамасында. Пошта индексі — 71010.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Giorgio Martire.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Апулия елді мекендері
Ботай шабуыл құралдары
Құралдарды даярлаудың шикізаты ретінде тақта тастар, құмдақ тастар, әк тастар және т.б тас жыныстары пайдаланған.Жыйынтықтарды зерттеу барысында бізге дейін жеткен құрралдардың түрлері олардың жасалу және қаншалық тозғандығы ескерілді:
1.ірі бастапқы жарықтары бар дайындалмалар;
2.буйір шеттері жөнделген және жүздері бар дайындамалар;
3.жүздері тегістелген дайындамалар;
4.бүйір жақтары тегістелген және жүздері бар жұмысқа дайын құралдар;
NGC 6455
NGC 6455 — Сарышаян шоқжұлдызында орналасқан *Grp (жұлдыздар шоғыры) типті жұлдыз.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1837 жылы 7 маусымда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6455 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 394-?3, star cloud in Milky Way.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сарышаян (шоқжұлдыз)
Кийзак (Тутуяс тармағы)
Кийзак — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тутуяс өзенінің оң жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь бастауынан Кондома өзенін қоспағанда, Новокузнецк қаласына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Алтай өлкесі өзендері
Жыланды (Аягөз ауданы)
Жыланды — Абай облысы Аягөз ауданы, Аягөз қалалық әкімдігі құрамындағы темір жол айрығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 34 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 287 адам (143 ер адам және 144 әйел адам) болса, 2009 жылы 222 адамды (107 ер адам және 115 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Бурачка
Бурачка — Ресейдегі өзен. Оренбург облысы, Самара облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Кинель өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Үлкен Кинель бастауынан сағасына дейін, Кутулук өзенін қоспағанда бастауынан Кутулук су торабына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Натрий нитраты
Натрий селитрасы — NaNО3 (Чили селитрасы).
Химиялық құрамы: Na2О 36,5%, N2О5 63,5%.
Қаттылығы 1,5—2, үгілгіш зат. Жымдастығы ромбоэдр бойынша жақсы білінеді. Меншікті салмағы 2,24—2,29. Түсі ақ, сұр, кейде қызғылт күрең. Жылтырлығы шыны тәріздес. Сингониясы тригондық; дитригон-скаленоэдр. Кристалдық құрылысы негізінде кальцитке ұқсас.
Оптикалық солақай, N т = 1,585, Nр = 1,337. Кристалдық бейнесі кебінесе ромбоэдр (кальцитке ұқсас). Көбінесе түйіршікті тұтас түрінде кездеседі.
Натрий селитрасы — өте бағалы минералды тыңайтқыш. Ол никель кенін қорыту үшін металлургияда тотықтырғыш, шыны өнеркәсібінде тазартқыш ретінде, тамақ өнеркәсібінде (балық — ет консервтерінде), мылтық дәрісі және басқа қопарылғыш заттар жасау үшін қолданылады.
Кендері. Бұрынғы КСРО-да натрий селитрасының онша ірі кендері жоқ. Оның аздаған кендері Каспий жағасында (Қазақстанда), Орта Азияда, Алтайда, Қырымда, Байкал сыртында бар.
Шет елдердегі ірі кендері Чилиде, Калифорнияда, Египетте, Сахарада т. б. кездеседі.
Ботай жерінің қазба заттары
Ботай жерінің қазба заттары Табылған заттардың басым бөлігі еденде үш үйіндімен көрсетіледі.Олардағы жаңқалар өңделмегендіктен,оларды өндіріс алаңдарының қалдықтары ретінде сипаттауға болады.Барлық құралдар түгел  дерлік баспананың батыс бөлігінен,қазаншұңқырдың солтүстік-шығыс қабырғасының  бойынан  табылды,сондай-ақ ошақтардың шығысында доға тәрізді шашылып жатты.Осы баспанада тастан және сүйектен жасалған құрал-саймандардың  аса бай жиынтығы кездеседі.
Сілтеме
Ботай дала өркениетінің мәдениеті энциклопедиясы
Гаджано
Гаджано (Gaggiano) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Милан провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8450 адамды құрайды (2006). Халық тығыздығы 312 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 26 км² шамасында. Пошта индексі — 20083.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Радий Фәритұлы Хәбиров
Радий Фәритұлы Хәбиров (Радий Фəрит улы Хəбиров,Ра́дий Фари́тович Хаби́ров, 20 наурыз 1964 д.к., Сайран, Ишимбай ауданы, Башқұрт АССР, РКФСР, КСРО) — ресейлік саясаткер. 2018 жылдың 11 қазанынан бастап Башқұртстан Республикасының Басшысы міндетін уақытша атқарушы.
Өмірбаяны
Педагогтар отбасында дүниеге келген. Үш ұлдың кішісі.
Білімі
1984—1989 — Башқұрт мемлекеттік университеті заң факультетінің студенті.
1992—1994 — Білкент Университетінің магистранты, Анкара, Түркия республикасы.
Қарулы Күштердегі қызметі
1982—1984 — КСРО Қарулы күштерінің мерзімді қызмет әскери қызметшісі.
Еңбек қызметі
1981—1982 — Ишимбай көліктік машина жасау зауытындағы фрезерлеуші маманының оқушысы.
1989—1992 — БашМУ-дің заң факультетінің мемлекеттік құқық және кеңес құрылысы факультетінде кафедра ассистенті, БашМУ студенттерінің кәсіподақ комитетінің төрағасы.
1994—1998 — БМУ-да заң факультетінің аға оқытушысы.
1998—2002 заң факультеті деканының орынбасары, доцент.
2002—2003 — Башқұрт мемлекеттік университеті Құқық институты директорының міндетін атқарушы, кейін директоры.
Правиште (Пловдив облысы)
Правиште (Правище) — Болгариядағы ауыл. Пловдив облысына қарасты Сыединение қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 432 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4191. Телефон коды — 0318. ЕКАТТЕ коды — 58058.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пловдив облысының елді мекендері
Жануарлар
Жануарлар (Animalia) — тірі организмдер дүниесіндегі негізгі екі топтың бірі (екіншісі – өсімдіктер); жүруге және сезінуге бейім тіршілік иесі; негізінен, дайын органикалық қосылыстармен қоректенетін гетеротрофты организмдер. Жануарлар құрылысына қарай бір жасушалы организмдер және көп жасушалылар болып екіге бөлінеді. Жер бетінде жануарлар прокариоттар (ядросыз организмдер), балдырлар, саңырауқұлақтардан кейін пайда болған. Палеонтологиялық зерттеулерге қарағанда олардың жасы – 0,8 млрд. жылдан аспайды (1998). Жануарлардың дамуы да қоршаған ортаның эволюциялық дамуына сәйкес қалыптасқан. Эволюциялық өзгерістер сыртқы ортаның өзгерісіне организмдердің бейімделуімен ұштасады. Мысалы, құрлық жануарларының арғы тегі су жануарлары болып саналады. Ал қоршаған ортаға бейімделе алмаған құрлық жануарлары бұрынғы тіршілік ортасында қалып қойған. Жануарлардың қазба қалдықтарын зерттеу нәтижесі қарапайым организмдердің архей эрасында мұхиттарда бұдан 1 – 1,5 млрд. жыл бұрын жасуша формасында хлорофилсіз амеба тәрізді талшықтылар түрінде пайда болған деп жорамалдауға мүмкіндік береді. Протерозой эрасында тіршілік еткен жануарлар қалдықтарынан радиоляриялар, фораминифералардың іздері, губкалардың қаңқалары, буылтық құрттардың түтікшелері, моллюскілердің бақалшақтары, тіпті буынаяқтылардың да қалдықтары табылған. Жануарларда ас қорыту, қан айналу, жүйке жүйесі, сезім және жыныс]органдары, тыныс алу, зәр шығару жүйесі жақсы жетілген. Дүние жүзінде жануарлардың 1,6 млн-дай түрі, 17 типі бар. Жануарлардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы өте зор: көпшілігі пайдалы болып табылады. Азық-түлік, әртүрлі өнеркәсіп шикізатын: ет, май, сүт, тері, жүн, бал, жібек, мүйіз, бақалшақ, т.б. береді. Сондай-ақ, олар – ауыл шаруашылық дақылдарының тозаңдатушылары, топырақ түзушілері, басқа жануарларға азық қорлары, органикалық заттардың ыдыратушылары болып табылады. Жануарлардың өнімділігін арттыруды, тиімді пайдалануды және табиғаттағы қорын сақтауды зоология ғылымы мен оның салалары зерттейді.
Курсеньга
Курсеньга — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Порша өзенінің сол жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина бастауынан Вычегда өзенінің құйылысына дейін, Юг өзені және Сухона өзендерін қоспағанда (бастауынан Кубень су торабына дейін). Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Дәутау
Дәутау – Мұғалжар тауының орта тұсындағы аласа тау массиві.
Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 622 м.
Геологиялық құрылымы
Силур, төменгі девон кезеңдерінің жанартаутекті-шөгінді (лава, туф, тақтатас) жыныстарынан түзілген.
Өсімдігі
Тау басы мен беткейлеріне бетеге, боз, жусан және бұта аралас қараған, тобылғы, т.б. шөптесінді ландшафт тән, таудың қоңыр топырағы қалыптасқан. Дәутау – көктемгі-күзгі жайылым. Таудың шығыс баурайында бұлақ көздері (Қалисанбұлақ, т.б.) бар.
Дереккөздер
Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Орал педагогикалық колледжі
Орал педагогикалық колледжі, Ж.Досмұхамедов атындағы - облыстағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Оның тарихы Орал қаласында 1913 ж. ашылған семинария мен 1920 ж. ашылған педагогикалық техникумнан басталды. Алғашқы оқу орны кейінгі жылдары педагогикалық училище (1937), педагогикалық колледж (1994) болып өзгерді.
1997 жылдан колледжде бастауыш сыныпта оқыту, ағылшын тілі, қазақ мектептерінде орыс тілін оқыту, мектепке дейінгі тәрбие, ән- күй, еңбек тәрбиесі, дене тәрбиесі факультеттері бар. Сырттай оқу бөлімі жұмыс істейді. Мұнда 94 жоғарғы білімді және категориялы оқытушы сабақ береді, олардың 2-і ғылым кандидаты. Колледжде оқу-тәжірибе жұмыстары бойынша 5 бағытта ғылыми-тәжірибе, 8 бағытта методикалық жұмыстар жүргізіледі. 38 оқу кабинеті, 2 компьютерлік сынып, 2 лингофон кабинеті, кітапхана (қоры — 40 мың дана), ЭЕМ лабораториясы бар. Оқу орнында Ж.Құрманғалиева, В.С.Авдеенко, Ү.М.Ысқақова, Н.М.Неусыпова, Н.Г.Красников, В.П.Попов, С.К.Алиева, Л.И.Белоконь, К.С.Жұмасова, т.б. тәжірибелі ұстаздар еңбек еткен. Колледж директоры Ш.Х.Құрманалина «Математиканы оқыту методикасы» атты электронды оқулық жазған. Орал педагогикалық колледжі 2000 ж. өткен «Республиканың таңдаулы колледжі» байқауында үздіктер қатарынан табылып, жүлделі орын иеленді.
Билабиалды
Билабиалды - екі еріннің жақындауы немесе іліндіру арқылы жасалған.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
Ройтам
Ройтам (Roitham) — Аустриядағы коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Гмунден округінің құрамына енеді.
Герлебог
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 339 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 89 125. Муниципалитеттің басшысы — Ральф Бетцихе.
Ройтам
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2019 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 21.1 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — GM, ресми идентификациялық коды — 4 07 15.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Альфред Грубер (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Ботай шабуыл құралдары
6.жұмыстық жүзі жарылған және кертілген құралдар;
7.түзету іздері бар құралдар;
Қамастар
Қамастар, қамисиндер – түркі тайпасы. 19 ғ-да Енисей губ-ның Кан уезін, Енисей өз-нің оң жағалауын мекендеген. Түркі және самоед тайпаларынан пайда болған көшпелі Қ. халқы үш ұлысқа бөлінеді: 1) ұғымақ, негізінен, Ман, Кан өзендерінің салаларын мекендеген; 2) аба
Ботай шабуыл құралдары
Шабатын құралдардың арасында балта мен шот көзге түседі.Бұл құралдарыныңерекшелігі кырында-балталарда ол симетриялы, ал щоттарда-ассиметриялы.Барлық ағаш өңдейтін құралдардағы микроіздер ағашқа үйкелу нәтижесінде түскен жіп тәрізді сызықтар болып келеді, алайда көп жағдайда микроіздермен қатар жүздері ағаштың қатты жерлеріне (көзге) тигеннен қалған кетіктер мен сынықтар  да бар.Іздер құралдың жұмыстық ше  еріне перпендикуляр, пл бел ортасына паралель оранасқан.КЕйбіреулерінде сызық іздер жүздерін түзеткен іздермен жабылып қалған.Типология бойынша қашау тәрізді құралдар тобына қималар шаршы,ромб,үшбұрышты,сопақ болып келген.
Дереккөздер
1. Ботай дала өркениетінің бастауы кітабы, Виктор Зайберт, 2011ж, 204бет
Радий Фәритұлы Хәбиров
Саяси мансабы
27 тамыз 2008 — желтоқсан 2008 — Ресей Федерациясының Федералды Жиналысымен және Ресей Федерациясы Президенті әкімшілігінің ішкі саясат басқармасының саяси партияларымен өзара іс-әрекет жөніндегі департаменттің директоры.
2009 жылдан бері — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары.
19 қыркүйек 2016 — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары қызметінен босату туралы өтініш берді.
25 қаңтар 2017 — Мәскеу облысы Красногорск қалалық округі басшысының өкілеттігін уақытша атқарушы.
28 наурыз 2017 - 11 қыркүйек 2018 — Мәскеу облысы Красногорск қалалық округінің басшысы.
Башқұртстан Республикасы Басшысының МУА
2018 жылдың 11 қазанынан бастап Башқұртстан Республикасы Басшысының міндетін уақытша атқарушы. Башқұртстан Республикасы Басшысының сайлауы 2019 жылы 8 қыркүйекте болады.
Қызығушылығы
Классикалық және грек-рим күресінен (№ 2 Ишимбай БЖСМ тәрбиеленушісі ) спорт шебері,. Классикалық әдебиетті оқығанды жақсы көреді, ағылшын тілінде еркін сөйлейді.
Дереккөздер
<references group="" responsive=""> Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары Санат:1964 жылы туғандар Санат:20 наурызда туғандар Санат:Башқұртстан саясаткерлері Санат:Ресей саясаткерлері
Горно-Краиште (Благоевград облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1167 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2783. Телефон коды — 074405. ЕКАТТЕ коды — 77596.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Благоевград облысының елді мекендері
Жануарлар
Жануарлардың дауысы
Бір түрге, кейде әр түрге жататын жануарлардың өзара бірін-бірі ажырату және түрлі сезімін білдіру үшін шығаратын дыбыстары. Бұл көптеген жәндіктерге, балықтарға, құйрықсыз қосмекенділерге (құрбақа, бақа), кейбір бауырымен жорғалаушыларға (жармасқылар, хамелеондар, қолтырауындар) және барлық құстар мен сүтқоректілерге тән. Жануарлардың дыбыс диапазоны 20 Гц – 20 кГц аралығында және ол тек дыбыс аппараты арқылы ғана пайда болатын дыбыс (шаянтәрізділерде, жәндіктерде) емес, балықтың торсылдағымен, жүзу қанатымен, құстың құйрық қауырсынымен, қанатымен, тұмсығымен (қарабауыр бұлдырық, дегелек), аяғындағы не қанатындағы арнайы аппараттарымен (түзу қанатты жәндіктер) шығаратын дыбыстары да болады. Жануарлардың сайрау, қорқу, айбат шегу, ашыққан, сескенген, жұптасу кезінде шығаратын әртүрлі дыбыстары болады. Кейбір жануарлар дауысын ғалымдар шаруашылыққа зиян келтіретін құстарға, жәндіктерге, т.б. кейбір хайуанаттарға қарсы пайдаланып, бау-бақшаны, егістікті қорғайды. Мысалы, Қазақстан орнитологтары қараторғайдың шығаратын дыбыстарын жазып алып, акустикалық әдіспен жүзім бағының зиянкестеріне қарсы қолдануда.
Жануарлардың жүзуі
Жануарлардың жүзуі - жануарлардың суда тіршілік етуге бейімделуінің бір түрі. Бұл шартты және шартсыз рефлекстер салдарынан да қалыптасады. Жануарлар жүзуге әртүрлі жағдайда бейімделген. Кейбір түрі тіршілігінің көп уақытын (су жануарлары, қосмекенділер) суда жүзіп өткізсе, құрлық жануарлары жолындағы кедергіден, судан өткенде не суға кенет түсіп кеткенде жүзеді. Жануарлардың суда жүзіп тіршілік етуге бейімделуі активті және пассивті болып екі түрге бөлінеді. Активті түрінде түрлі жүзу органдарын (қарапайымдар, құрттар – кірпікшелерін, шаянтәрізділер – мұртшаларын, құстар, ескек аяқтылар, қамшат және құндыз – аяқтарын) қозғап жүзеді. Жүзудің пассивті түрінде жануарлар денесін әртүрлі иіп (балықтардың көптеген түрлері, құйрықты қосмекенділер, барлық қосмекенділердің дернәсілі, жылан, сүлік т.б.), қозғап жүзеді. Жүзуге бейімділік сүтқоректілердің де арасында байқалады. Мысалы, камшаттың, құндыздың, жұпартышқанның, су күзенінің және ондатрдың бармақтарының арасында жарғағы болады, жүні жылтыр, су жұқпайды.
Жануарлардың қорғаныш бейімділігі
Жануарлардың қорғаныш бейімділігі – жеке организмнің тіршілік үшін күресте сақталуына, ұрпақ қалдыруына көмектесетін морфологиялық, физиологиялық және этиологиялық ерекшеліктері. Морфологиялық қорғаныш бейімділігі – бүркеніш реңнің барлық түрі, жануарлардың пішіні, жауынан қорғану органдары, т.б. Кейбір организмдердің лимфасы, қаны, терісі улы болуы, жағымсыз иіс (қандала, көптеген қоңыздар, құндыз, т.б.), улы зат шығаруы, денесіне қоректік зат жинап, қысқы-жазғы ұйқыға кетуі – физиологиялық бейімділігін көрсетеді. Жануарлардың жауынан қашуы, жасырынуы, балаларын қорғауы, жауына ұсталып қалған кезде құйрығын, аяғын үзіп кетуі, сондай-ақ қорқытатын дауыс, ысылдау не пішінін өзгертіп айбат шегуі – этиологиялық бейімділігін көрсетеді.
Жануарлардың қыстап шығуы
Жануарлардың қыстап шығуы – ауа райы суық және қоңыржай аймақтарда жануарлардың қыстың қолайсыз жағдайынан сақтануы. Қыстап шығудағы негізгі қиыншылық – қорегін табудың қиындауы, қорек қорының азайып, сапасының нашарлауы. Бұл қиыншылыққа бейімделу үшін балықтар, құстар, сүтқоректілер қорек іздеп бір жерден екінші жерге орын ауыстырады. Кейбір жануарлар, әсіресе, жыртқыш аңдар (қасқыр, жолбарыс, барыс) қорегін іздеп бірнеше шақырым жерге дейін кетіп қалады. Арқар, таутеке, елік, т.б. таулы аймақтарда мекендейтін жануарлар қыс түсісімен қары жұқа, шөбі мол жерлерге қоныс аударады. Сүтқоректілердің кейбір түрі (сарышұнақ, суыр, жайра, т.б.) қыста қорек іздемейді, олар қысқы ұйқыға кетеді. Қыс алдында көптеген жануарлар түлеп, семіреді. Бұл да жануарлардың қыстап шығуға бейімділігінің бірі болып саналады. Жануарлар тіршілік мекеніне қарай 2 топқа бөлінеді: 1) эвритоптық жануарлар – әртүрлі жағдайларда тіршілік ететін түрі (мысалы, қасқыр, түлкі, қарға, т.б.). Бұлар көп тараған, нақты мекен талғамайды, түрлі географиялық аймақтарда кездеседі; 2) стенотоптық жануарлар – белгілі бір жерде ғана тіршілік ететіндері (мысалы, тек құмды жерде кездесетін тараққұйрық сарышұнақ немесе тек таза, тұнық суда болатын бахтах, т.б.). Мекенін үнемі ауыстырып, бірнеше биотопта тіршілік ететін жануарлар да бар. Мысалы, көкқұтан биік ағаштарға ұя салады да, өзен-көлге барып жемін аулайды. Жануарлардың әртүрлі биотопта мекендеуі олардың белгілі бір даму сатысына да байланысты. Мысалы, бақаның дернәсілі суда өсіп дамиды, ал ересек бақа су жағасындағы ылғалды жерлерді мекендейді.
Жануарлардың ұшуы
Жануарлардың ұшуы - организмдердің тіршілік ортасына бейімделуінің бір түрі. Ұшу (жәндіктерді есептемегенде) өте ертеде тіршілік еткен ұшқыш кесірткелер (птерозаврлар) топтарынан бастап байқалады. Жоғары сатыдағы омыртқалылар арасында ұшуға жақсы бейімделгендері – қырлытөсті құстар. Сүтқоректілерден тек жарқанат қана ұшуға жақсы бейімделген. Сүтқоректілердің ішінде қалқып ұшатын түрлері де бар (мысалы, ұшар). Жауынан қорғану үшін ұшатын балықтар да кездеседі (мысалы, ұшқыш балықтар). Ұшу жануарлардың эволюциялық дамуында олардың әртүрлі тіршілік ортасына бейімделуінен пайда болған.
Жануарлардың қоныс аударуы
Жануарлардың қоныс аударуы(латынша mіgratіo – қоныс аудару) – тіршілік еткен ортасының өзгеруіне немесе көбею кезеңіне байланысты жануарлардың мекен ауыстыруы. Бұл тұрақты (маусымдық не тәуліктік) және тұрақсыз болып екіге бөлінеді. Маусымдық мекен ауыстыру тіршілік мекеніндегі жағдайдың әлсін-әлсін өзгеруіне немесе жануарлардың көбею кезеңіне, ал тұрақсыз мекен ауыстыру тіршілік ортасының кенет нашарлауына байланысты болады. Жануарлардың қоныс аударуы сүтқоректілер, құстар, балықтаржәне жәндіктер арасында жиі кездеседі. Жануарлардың қоныс аудару жолын, көбінесе, оларды таңбалау арқылы білуге болады.
Жануарлардың ұйқысы
thumb|Lion and lioness sleeping Жануарлардың ұйқысы - жылы қанды жануарлардың қолайсыз жыл мезгілдеріне бейімделуі. Бұл кезде олар інінде, ағаш қабығы астында, топырақ арасында жатып, денесіне қоректік заттар қорын (салмағы 30 – 40% май болады) жинау арқылы тіршілігін жалғастырады. Жануарлар ұйқысының бірнеше түрі бар: 1) тәуліктік (мысалы, жарқанаттар, колибр, т.б.); 2) маусымдық – республикамыздың шөл, шөлейт аудандарындағы сүтқоректілердің (мысалы, зорман, суыр, сарышұнақ, т.б.) жазғы ұйқысы қысқы ұйқыға жалғасады, сөйтіп олар ұзақ ұйқыға кетеді. Жануарлардың ұзақ ұйқыға кетуінің бірнеше себептері бар. Оның бірі ауа райының суықтығына немесе шілденің ыстығындағы қуаңшылыққа байланысты. Ұзақ ұйқыға кеткенде жануарлар қоректенбейді, сүтқоректілердің дене температурасы 5 – 7°С-қа дейін төмендейді. Бірақ организмде баяу да болса физиологиялық процестер жүріп жатады; 3) ретсіз – жануарлардың тіршілігінде кенеттен пайда болған қолайсыз жағдайдың салдарынан ұйқыға кетуі (мысалы, ақтиін, жанат ит, қарлығаш, т.б.). Ұйқыға кеткен жануарлар оттектің жетіспеуіне де, денесінен шыққан түрлі улы заттар әсеріне де, жұқпалы ауруларға да төзімді келеді.
Жануарлар анатомиясы
thumb|Scheme ant worker anatomy-en Жануарлар анатомиясы(грекше anatome – кесу, бөлшектеу) – жануарлардың жеке органдарының, орган жүйелерінің және организмнің бітімі (формасы) мен құрылысы туралы ғылым. Жануарлардың тұқымдық ерекшелігін – тұқымдық анатомия; органдардың орналасуы мен өзара қатынасын – топографиялық анатомия; организмнің құрылысын жүйелеуді – жүйелі анатомия; жануарлардың дене құрылысы ерекшелігін жасына байланыстыра анықтауды – жас анатомиясы; организмнің жыныстық дамуы мен өсуін – жыныстық анатомия; жануарлардың жүрген және бір орында тұрған кезіндегі сыртқы пішінін – мүсіндік анатомия зерттейді. Салыстырмалы анатомия әртүрлі типтер мен кластарға жататын жануарлар органдарын салыстыра зерттеп, олардың ұқсастығы мен айырмашылығы болуының заңдылықтарын, жануарлар дүниесінің шығу тегі мен тарихи дамуын анықтайды. Анатомия жөніндегі алғашқы жазба мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы 6 – 5-ғасырларда Мысырда, Үндістанда, Қытайда, Грекияда хатқа түскен. Мысалы, Гиппократ жануарлардың қаңқасы мен ішкі органдары туралы жазса, Аристотель сүйек қаптың маңызын, жүрек пен қан тамырларының байланысын дұрыс анықтап, жүйкені басқа мүшелерден ажырата білген. Герофил (біздің заманымыздан бұрынғы 304 ж.) өкпе артериясы, жүрек, көз алмасының құрылысын анықтады. Қайта өрлеу дәуірінде Леонардо да Винчи, А.Везалий ғылымға әр түрлі органдар туралы эксперименттік деректер енгізді. Қазақстанда жануарлар анатомиясы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары Алматы зоотехниялық-малдәрігерлік институты (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) (1929) мен Алматы медициналық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) анатомия кафедраларында (1931) басталды. Қазіргі кезде зерттеулермен Қарағанды, Батыс Қазақстан, Семей, Ақмола медицина академиялары, Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің бірқатар ғылыми-зерттеу институттары шұғылданады.
Жануарлар биохимиясы
Жануарлар биохимиясы (грекше bіos — тіршілік, өмір және химия) — жануарлар организмінің химиялық құрамы және химиялық құбылыстар мен энергиялық процестер туралы ғылым. Қазақстанда жануарлар биохимиясы 1940 жылдан бастап дами бастады. Жануар денесіндегі түрлі ферменттер(мыс., миоглобин, цитохром, каталаза, т.б.) онтогенез сатыларымен байланыстыра зерттелді. Сау және ауру мал қанының сарысуындағы белоктар биохимиялық тұрғыдан сипатталды (Ж.Омаров, Ө.Ташмұхаметов, Б.Қарабалин, т.б.). Бұдан жануарларға тән гетерозистің молек.-генетик. механизмі зерттеліп, мал будандастырудың зат алмасу процестеріне тигізетін әсері анықталды (Ә.Сәрсенов). Пропин қышқылымен ашытылған сүрлемдегі биохимиялық құбылыстар сипатталып, оны бұзауға азық ретінде беруге болатындығы дәлелденді.
Жануарлар гистологиясы
Жануарлар гистологиясы(грекше hіstos — тін, ұлпа) — жануарлар жасушаларының, оның өте ұсақ құрылымдық құрылысын, тіндерінің шығу тегі мен дамуын зерттейтін биология ғылымының, оның ішінде жануарлар морфологиясының бір саласы. Қазақстанда жануарлар гистологиясының дамуы Алматы малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) гистология кафедрасының ашылуымен тығыз байланысты (1929). 1930— 1960 жылы жануарлардың тыныс алу органдары (Мұхамедғалиев, Т.Мәсенов), 1960 — 1980 жылы жыныс бездері (Мырзамәдиев, т.б.) тін филогенезі мен тін айналасындағы жағдайларға байланысты зерттелді. 1970 — 1980 жылы жалпақ құрттар (трематода) мен жұмыр құрттардың (нематода) жүйке жүйесі (Домбровский, Мырзамәдиев), ас қорыту органдары (В.Я. Панин, Б.Шайкенов, т.б.) анықталды. Малдың еті мен өкпесі (Н.Лебедева), сүйегі (В.Матвиенко, т.б.), жүрегі мен қантамырлар жүйесі (Бердоңғаров, т.б.) терісі (І.Шағыров, т.б.) гистология тұрғыдан сипатталып, жүн гистогенезі (Э.Б. Всеволодов, т.б.) анықталды. Қысыр малға қолданылатын тіндік препараттар алынды (М.М. Шахматов, т.б.). 1980 жылдардан жұқпалы және инвазиялық аурулар кезінде мал организмінде туатын субжасушалық өзгерістер зерттелуде.
Жануарлар эмбриологиясы
Жануарлар эмбриологиясы (грек. embryon — ұрық) — Ж-дың ұрықтық немесе эмбриондық дамуын, кең мағынада алғанда жеке организмнің (онтогенезде) дамуын толықтай зерттейтін ғылым. Ж. эмбриологиясы саласындағы ғыл.-зерт. жұмыстары Қазақстанда 1950 ж. Қазақстан ҰА-ның Эксперименттік биология (қазіргі “Биоген” жабық акцион. қоғамы) ин-тында, Алматы зоотех.-малдәрігерлік (қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) ин-тында акад. Мұхамедғалиевтің басшылығымен басталды. Республика ғалымдарының зерттеулерінің нәтижесінде құрсақтағы қозы (Шағыров, А.Т. Қазатаев, т.б.), құлын (Қ.Ш. Баймұхаметов), торайдың (Н.С. Панченко, т.б.) сырт пішіні сипатталып, дене мүшелерінің арақатынасы зерттелді. Сондай-ақ, тері (Шағыров), қалқанша без (Л.Д. Литвинова), жемсау бездеріне (Б.О. Исаев), бүйрек (А.Ф. Шамилов), асқазан мен ішек (Баймұхаметов), бауыр (Р.Ә. Тоқтамысова) эмбриогенезіндегі заңдылықтарға сипаттама берілді. Қазақ биязы жүнді қойы (Бальмонт, Еламанов, т.б.) мен қазақ арқар-мериносының (Бутарин, т.б.) құрсақта дамуы зерттеліп, қаңқаның сүйектену ерекшеліктері анықталды. Қозының, оның органдарының құрсақта өсуі, оның әр кезеңде әртүрлі заңдылықтарға бағынатыны дәлелденді (Бердімұратов). Қозының құрсақта дамуының алғашқы кезеңдері жете зерттеліп, заңдылықтары қорытылды (Мұхамедғалиев, Баймұхамбетов). Құрсақтағы қозы қанының биохим. ерекшеліктері, оның ақуыз құрамы анықталды (О.В. Дьяченко, ұ.М. Әбілова, т.б.). Қой (Мұхамедғалиев, Тойшыбеков, Мырзамәдиев, Жаңабеков, т.б.) мен ірі қара (А.М. Омарбаев) зиготасының трансплантациясы (орнын алмастырып салу) мәселелері зерттелуде. Осы кездегі Ж. эмбриологиясында салыстырмалы-сипаттамалы және эксперименттік бағыттан басқа, экол. эмбриология бағыты дамып келеді. Бұл бағыт дамып келе жатқан организмді тіршілік ортасымен байланыстыра зерттейді.
Жануарлар генетикасы
Жануарлар генетикасы(грекше genesіs – шығу, пайда болу, тек) – жануарлардың тұқым қуалаушылық және өзгергіштік қасиеттерін зерттейтін ғылым. Оның негізгі мақсаты – шаруашылыққа тиімді белгілердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігінің заңдылықтарын ашу, оларды басқару жолдарын анықтау.Жануарлардың адамға қажетті жаңа тұқымдарын өсіріп шығару. Осыған байланысты жануарлар генетикасы мына мәселелерді зерттейді: 1) тұқым қуалаушылықтың материялық негізі; 2) тұқым қуалаушылық затының (геннің) ұрпақтан ұрпаққа берілу жолы мен заңдылықтары; 3) нақтылы бір белгілердің пайда болып, қалыптасып даму жолдары; 4) тұқым қуалаушылық заттың (генетикалық мәлімет) өзгеру себептері мен түрлері. Бұл мәселелер жануарлар дүниесі құрылымының әртүрлі деңгейінде (молекулалық, жасушалық, организмдік, популяциялық) зерттеледі. 19-ғасырдың аяғы 20-ғасырдың басында жануарлардың әр түріне тән хромосома саны, сонымен қатар хромосомалар құрылысының бұзылуы мен санының өзгеруіне байланысты әртүрлі аурулар мен әртүрлі жағымсыз ауытқулар байқалатыны анықталды. Жануарлар генетикасы оларды сұрыптауға негіз болды. Сұрыптау нәтижелілігіне тікелей қатысы бар жалпы және популяциялық генетика заңдылықтары ашылды. Бұл сұрыптау жүйесіне енген малдың биологиялық немесе шаруашылыққа тиімді белгілерін шартты түрде сапалық және сандық деп екі жікке бөлу қажеттігін дәлелдеді. Сапалық белгілердің жануарлар генетикасы ашқан тұқым қуалаушылық заңдылықтары оларды сұрыптау тәжірибесінде малдың ата-тегін анықтау, өнімділігі мен шағылыстырғандағы нәсілдік қасиеттерінің үйлесімділігін алдын-ала болжау үшін кеңінен қолданылады.
Жануарлар морфологиясы
Жануарлар морфологиясы (грекше morphe – пішін)' – денесінің пішіні мен құрылысы, олардың жекеше және тарихи эволюциялық дамуы туралы ғылым. Бұл анатомия, гистология, эмбриология, цитология ғылымдарымен тығыз байланысты. Қазақстанда эволюциялық морфология (ұзақ тарихи даму процесі кезінде жануарлардың төменгі сатыдағы қарапайым түрінен жоғарғы сатыдағы күрделі организмдерге дейінгі аралығы); салыстырмалы морфология (әртүрлі мал тұқымдарының ұқсастығы мен айырмашылығы заңдылықтарын салыстыра зерттеу); мал тұқымдары морфологиясы (малдың органдарының құрылысын мал тұқымына байланыстыра зерттеу); функционалдық морфология (жануарлар организмі құрылысының ерекшеліктерін қызметіне байланысты сипаттау) салаларындағы зерттеулер кең өріс алды. Сүтқоректілердің (олардың ішінде малдың), құс пен балықтың, бауырымен жорғалаушылардың, жәндіктердің тыныс алу, ас қорыту, жүйке, жүрек-қантамыр, сүйек-ет жүйелері зерттеліп, олардың эволюциялық, экологиялық, филогенездік, түраралық, тұқымаралық ерекшеліктері анықталды. Салқын қанды жануарлар денесінде пигменттердің таралу ерекшеліктері айқындалды. Жүн мен жүн талшықтары, тері морфологиясы жөнінде көптеген құнды мәліметтер алынды.
Жануарларды сұрыптау
Жануарларды сұрыптау (латынша selectіo – таңдау, сұрыптау) – малдың жаңа тұқымдарын шығару және оларды жақсарту тәсілдері туралы ғылым; зоотехния саласы. Мұның мақсаты: малдың өнімділігін және түрлі ауруға төзімділігін арттыру, тіршілік мерзімін ұзартып, қазіргі өндіріс технологиясына бейімдеу. Қазақстанда өнімді аз беретін жергілікті мал тұқымдарын сұрыптау, іріктеу, оларды мол өнімді тұқымдармен будандастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару іске асырылды. Республика селекционерлері тұқым таңдау, жұптастыру, аса бағалы генотиптерді іріктеп, оларды сұрыптауда пайдалану, алынған тұқымдардың қоршаған ортаға бейімделуі, алыстекті будандастыру мәселелерімен айналысты. Қазақтың ақбас сиыры, Әулиеата, Алатау сиырлары, Қазақтың биязы жүнді қойы, Оңтүстік қазақ мериносы, Солтүстік қазақ мериносы, Биязылау жүнді дегерес қойы, Қазақ арқар-мериносы, Кеңес жүндес ешкісі, Қостанай, Көшім жылқылары, жабы тәріздес Қазақ жылқысы, сонымен қатар үйректің “Медеу”, тауықтың “Алатау” түрлері, т.б. шығарылды. Сондай-ақ, Қырдың қызыл, Галловей, Санта-гертруда сиырларының тұқымын жақсарту әдістері ұсынылды. Айршир, Қалмақ сиырларының таңдаулы табындары мен Кроссбред қойының отарлары құрылды, биязылау жүнді және құйрықты қой типтері шығарылды.
Жануарлар физиологиясы
Жануарлар физиологиясы(грекше physіs – табиғи) – жануарлар организмінің, оның жеке жасушалары, тіндері мен органдарының, қызмет жүйелерінің тіршілігі туралы ғылым. Оның негізгі мақсаты – адамның мұқтажына, талабына сәйкес үй хайуанаттарының тіршілік әрекеттерін зерттеп, олардың өнімділігін, өнімінің сапасын арттыру. Жануарлар физиологиясы негізінде малдың қоректік заттар мен энергияға деген мұқтаждығы анықталып, нормативтер белгіленеді; төл өсіру мен малды күтіп-бағудың ғылыми негіздері ұсынылады; мал өсірудің тиімді жолдары анықталып (қолдан ұрықтандыру, ұрықты көшіру, т.б.) практикада әртүрлі техниканы қолдануға жол ашылады (мысалы, сауу қондырғылары); малды үйрету, машықтандыру негіздері анықталады; малдың жұқпайтын ауруларының себептері айқындалып, малдың өсуін жеделдететін түрлі биологиялық активті заттар – витаминдер, гормондар, тіндік қуаттандырғыш заттар қолданылады. Жануарлар физиологиясы ғылым ретінде тек 19-ғасырдың ортасы мен 20-ғасырдың басында қалыптасты.