cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қара құрдым
Теориялық негіздеу тарихы
1939 жылы АҚШ астрономы Оппенгеймер салмағы күн массасының 3 есесіндей (“оппенгеймер шегі” деп аталады), бірақ ешқандай теромоядролық күші жоқ “суыған тұрақты жұлдыз” өзінің тартылыс күшінің әсерінде ішіне қарай жеміріле құлап Қара құрдымға айналады, яғни ол жұлдыз енді өлі қаңқаға айналады.
1974 жылы Ұлыбритания ғалымы Стивен Хокинг "Қара құрдымның булануы" ұғымын ұсынды. Ол бойынша, қара құрдым төңірегінде Виртуалды бөлшек пайда болу сәтінде төрт түрлі мүмкіндік болады: Тікелей жойылу, Қара құрдымға сіңу, оң бөлшек Қара құрдымға құлап, теріс бөлшектен қашып құтылу, теріс бөлшек Қара құрдымға құлап, оң бөлшек қашып құтылу. Бұлардың ішінде төртіншісінің мүмкіндігі өте кіші. Хокинг сондай-ақ Миниатюралық қара құрдым (алғашқы қара құрдым) ұғымын да ұсынды. Эйнштейннің Жалпы салыстырмалылық теориясы
Қазіргі заман физикасында Қара құрдым теориясы Жалпы салыстырмалылық теориясы негізінде қалыптасқан. Онда жарық жұтылатындықтан біз оны тіке бақылап зерттей алмаймыз. Бірақ оның айналасындағы табиғи денелерге түсірген әсері мен ықпалы арқылы оны өлшей аламыз. Мысалы, тұрақты жұлдыз қара құрдым жағынан тартылғанда онда сорылу ағыны пайда болып, ондағы құрамдардың қозғалысы шұғыл үдейді және рентген сәулесін тарқатады. Бұл рентген сәулесін зерттеуге сүйеніп, Қара құрдымның қайсы аумақта болғанын және оның шамасын мөлшерлей аламыз. Қара құрдымдар қалыптасқан соң оның массасы мен көлемі ұлғаяды, себебі айналасындағы бүкіл материяны өзіне тартып алады. Олар басқа жұлдыздарды өзіне қосып алып немесе басқа қара құрдымдармен бірігіп, күннің массасынан миллиардтаған есе үлкен, жоғары сатыдағы құрдымға айналады. Сондықтан қара құрдымдар көбінесе галактикалардың орналасып орналасып, бүкіл галактикалардың сол Қара құрдымға тартыла үйіріліп айналуын туғызады.
Қара құрдымның қалыптасуы
Тұрақты жұлдыз атаулының тіршілік периоды бар, ол үздіксіз термоядролық реакция арқылы энергиясын сақтап, өз бойындағы тартылыс күштің шамасының асып кетуіне төтеп береді. Сутегі элементінің бірігуінен басталған бір тұрақты жұлдыз басқа да ауыр элементтерді жасау барысында үздіксіз кеңейе береді. Ал, қандай элементті қалыптастыруы әр тұрақты жұлдыздың өз ерекшелігіне байланысты болады. Мысалы, күн 9 млрд жылдық сутегінің термоядролық реакциясын, 1 млрд жылдық гелийдің термоядролық реакциясын бастан кешірді. Егер салмағы жеткілікті мөлшерде жоғары болса, тіпті де жоғары деңгейдегі теромядролық реакция тіпті де ауыр элементтерді қалыптастырады. Бірақ тіпті салмағы қанша зор болса да (Күн массасының 8 есесіндей) жұлдыздың теромядролық реакциясы Протон саны 26 болатын темір элементін жасаумен болады. Ал, темір термоядролық реакцияның отыны емес. Бұл оның ақырласуға да жетіп баратынын көрсетеді. Егер жұлдыздың салмағы өте зор болса, оның өмірі де сонша қысқа болады. Егер бір жұлдыздың салмағы екіншісінен 3 еседей үлкен болса, өмірі алдыңғысының 1/750 ғана болады.
Жұлдыз өзінің соңғы өміріне жетіп барғанда, ендіқайтып жоғары деңгейдегі термоядролық реакцияның болмауынан тартылыс күші барлығын ішіне қарай тартып құлатып, "күйреу" туғызады. Күйреудің нәтижесі массаның үлкен-кішілігі туғызған тартылыс күші айырмалығына қарай әртүрлі болады: мысалы күн күйресе Ақ ергежейліге айналады. Күннен массасы үш еседей алып жұлдыз күйресе Қара құрдымға айналады.
Кезекте көпшілік мойындаға теориялар бойынша, Қара құрдым үш түрлі физикалық шама бойынша өлшенеді: масса, заряды, бұрыштық моменті. Егер бір Қара құрдымның бұл үш түрлі физикалық шамасы белгілі болса, онда оның өзі де айқындалған есептеледі де, бұл Қара құрдымның шашсыз теориясы (No Hair Theorem) делінеді.
Қара құрдым қалыптасқан соң оның алдында қалыптастырған физика заңдары түгелдей күшін жятындықтан, оның бетінде тік төртбұрыш, өзара итерісу, шашырау, томпақ бет секілді пішіндер болмайтды. Бұл Қара құрдымның шашсыз теориясының (No Hair Theorem) тағы бір түрлі айтылымы.
Дегенмен, бұл теория классикалық түсіндірулер аясындағы заңдар ғана Қара құрдымда күшін жоюы мүмкін, бірақ басқа жаңа мағынадағы кванттық зарядталу болуы мүмкін. Сондықтан, Қара құрдым бірполярлы үлкен доменмен, немесе Ғарыштық желімен бірдей өмір сүреді. және үлкен доменді кванттық зарядтандырады. Қара құрдымда тасу күші бар. Кіші қара құрдымдардың тасу күші де үлкен болады, үлкен құрдымның тасу күші кішірек болады. Айналу күйіндегі қара құрдымда ішкі көкжиек және сыртқы көкжиек болады, және оның сингулярлық сақинасы болады. Оқиға көкжиегінен өтіп кеткен нәрсенің бәрі Гравитациялық сингулярлыққа (singularity) түседі.
Массасы мен көлемі
thumb|right|300px|Құс жолына жақын қашықтықтағы массасы 10 күнге тең келетін Қара құрдымның ұқсатылған суреті "Оппенгеймер шегі" бойынша, массасы күн массасының үш есесінен асып кеткен, бірақ ешқандай термоядролық реакциясы жоқ "суыған тұрақты жұлдыз" өз тартылыс күшінің әсерінде ішке қарай жеміріле кеусеп, атышулы Қара құрдымды өмірге әкеледі. Демек Қара құрдым дегеніміз алып тұрақты жұлдыздың өлген қаңқасы. Анығырақ айтқанда, алып массаға ие аспан денесі өзінің соңғы сәттерінде өзегінің кеусеу массасы күн массасының 3.2 есесіндей болғанда, тартылыс күшін жеңетін ішкі қарсылықтың болмауына өзегінің жемірілуі шексіз жүріліп, Қара құрдымға айналады. (Мұндай жағдайда, ядросы күн массасының 1.4 есесінен кішілер Кіші ергежейліге айналады, 3.2 мен 1.4 аралығындағылар Нейтрон жұлдызға айналады.)
Астрономдардың бақылап-өлшеуі көрсеткендей, Құс жолын, Андромеда галактикасын қамтыған көптеген алып галактикалардың орталығында ерепайсыз жойқын массаға ие алып Қара құрдым бар, олардың массасы неше миллионнан он неше миллиардқа дейінгі күн массасының қосындысына тең болады. Эйнштейннің кең мағынадағы салыстырмалық теориясы Қара құрдымның болуын теориялық тұрғыда мөлшерледі. Олардың арасындағы ең қарапайымы сфералық симметриялық шешілім бойынша Шварцшильда көрсеткішін құрайды. Ол Карл Шварцшильда 1915 жылы байқаған Эйнштейн теориясының шешілім көрсеткіші. thumb|left|300px|Суық газ бен тозаңнан құралған NGC 4261 галактикасында Қарa құрдым болуы мүмкін. Шварцшильда көрсеткіші бойынша, егер бір ауыр салмақты аспан денесінің радиусы мәлім бір арнаулы шамадан төмен болса, онда ол аспан денесі өз-өзіне жеміріле күйрей бастайды. Осы радиус — Шварцшильда радиусы делінеді. Осы радиустан төмен аспан денелері кеңістікті барынша иіп деформациялайды да атқылаған барлық жарық сәулелері мейлі қайсы бағытқа болса да осы жұлдыздық дененің өзегіне қарай сорылып, жұтылып отырады. Салыстырмалық теориясының көрсетуінше, барша тұрақты көрсеткі тұғырлар бойынша материяның әрқандай қозғалыс жылдамдығы бостық вакуумдағы жарық жылдамдығынан (3*105Км/секунд) асып кетпейді. Шварцшильда радиусы деңгейіндегі аспан денесі өзінің ішкі өзегін құрта бастайды. Кең мағынадағы салыстырмалы теориясының айқындауы бойынша, Қара құрдымда шексіз жоғары тығыздықтағы "ауырлық күш ерекнүктесі (Singularity)" болады, оны "Құдай да жек көретін тыржалаңаш Ерекнүкте" деп атайды. Шварцшильда радиусы ішінде Қара құрдым ерекнүктесі өте үлкен массадан қалыптасқан ғаламат жойқын тартылыс күшінен қалыптасатындықтан, басқаны айтпағанда фотонның өзі Қара құрдымнан қашып шыға алмайды. Қара құрдымның "қаралығы" мен "құрдымдығы" міне осыдан болады. thumb|right|300px|Тәжді қара құрдым, Рентген қайнары, ұқсатылған сурет Шварцшильда радиусы төмендегі формулада көрсетілген: "" Мұнда, G бүкіл әлемдік тартылыс күш тұрақтысы, M аспан денесінің массасы, c жарық жылдамдығы. Егер, мысалы жер шарымен шамалас ауырлықтағы аспан денесі бар десек, оның Шварцшильда радиусы тек 9 миллиметр ғана болады.
Температурасы
Радиациялық спектріне негізделгенде, Қара құрдым мен темпратурасы бар зат негізінен бірдей. Қара құрдымның өзіндік температурасы Қара құрдым көкжиегіндегі тартылыс күш шамасына кері пропорционалды болады. Былайша айтқанда оның температурасы оның үлкен-кішілігіне байланысты болады.
Егер Қара құрдым күннің 9 есесіндей болса, оның температурасы таза (абсолютты) нөл градустан 100 миллионнан 1 градусқа дейін болады. Ал, егер Қара құрдымның массасы бұдан зорайса, оның температурасы жалғасты төмендейді. Сондықтан, бұл түрдегі Қара құрдым туғызған кванттық радиация Жойқын жарылыс қалдырған 2.7K радиациясын (әлемнің артқы радиациясы) бүкілдей жауып кетеді.
Оқиға көкжиегі
thumb|right|300px|Бұл анимациялық видеода GRS 1915 және IGR J17091 қатарлы екі Қара құрдымның одақтас жұлдыздың газын сорған кездегі рентгендік "жүрек соғысы" салыстырылады. Оқиға көкжиегі кейде "Қара құрдым көкжиегі" деп те аталады. Оқиға көкжиегі сыртындағы күзетуші оқиға көкжиегінің ішіндегі әрқандай іс туралы еш ақпарат ала алмайды, немесе аталған көкжиек шекарасы сыртындағы істер ішіндегі істерден келіп шығып жатқанын да сезіне алмайды. Оқиға көкжиегі Қара құрдымның қара құрдым болуының түп себебі. Ол Қара құрдымның ең сыртқы қабаты есебінде оның ішіндегі барлық жарық пен ақпарты сыртына жібермей тұрады. Астрономдар 2012 жылы шілде айында жер шарынан 500 млн жарық жылы қашықтықтан жұлдыздық таңбасы 3C 279 жұлдыздығын байқады. Онда күн массасынан 1 млрд есе үлкен Қара құрдым бар көрінеді. Ол оқиға көкжиегі туралы тұңғыш ақпаратты беруші есептеледі.
Фотон шары
Фотон шары қалыңдығы 0 шамаға тең шар пішінді шекара. Қара құрдымның ауырлық күші ауырлық күш үдеуін туғызады да, бірбөлім фотондар шар пішінді орбитада Қара құрдымды айнала қозғалады. Өзі айналмайтын Қара құрдым үшін фотон шары Шварцшильда радиусының 1.5 есесіндей болады. Бұл орбита тұрақсыз болғандықтан Қара құрдымның өсуіне ілесіп өзгеріп отырады.
Қара құрдым сыртын қоршап тұрғаны Фотон шар қабаты деп елестетіледі, егер жарық сәулесі фотон шар қабатынан жанай кесіп өтсе, онда тартылыс күші фотонды ұстап алады да, ол фотон қабатында Қара құрдымды бейне жер серігі секілді шексіз айналып жүреді.
Басқа Нейтрон жұлдызы, Кварк (Quark) жұлдызы секілді тығыздығы жоғары жұлдыздарда да фотон шары қабаты болады.
Эргосфера
240px|нобай|Эргосфера (event horizon = оқиға көкжиегі) Эргосфера（Ergosphere), немесе Лензе Тирринга әсері (Lense Thirring Effect, немесе Frame Dragging) деп те аталады, айналу күйіндегі масса өз төңірегіндегі уақыт пен кеңістікке сүйрелеу, шектеу құбылысын туғызады, бұл құбылысты анықтаушы жүйенің анықталушыға әсері деп те атайды. "Айналу күйіндегі Қара құрдымның" бойында айналуға қатысуы түрліше сипатқа ие аймақтары болады. Мысалы, Қара құрдымның екі полюсы мен экваторының уақыт-кеңістіктік эффекті ұқсамайды. Бұл өзгеше эффекттер нақты Қара құрдымның кейбір қасиеттерін айқындауға көмегі тиеді.
Күзетуші қоралану эффектісі мен айналу шеңберін нысан ретінде таңдай алады, оған енген және қашқан фотондардың қозғалысы арқылы жанама ақпараттарды иелейді. Мысалы, бөлшектер құрамының жайласуын, яғни Пенроуза процессін тани алады.
Айналған Қара құрдымның энергия ағыту шамасына қарай ауырлық күштің тарқалу ауқымын аңғарып, сол арқылы айналуға кеткен шығынды мөлшерлеуге болады. Дегенмен, бұл тәсілді тек екіден артық өзара айналу нысаны бар Қосаржұлдыздық жүйені зерттегенде ғана қолдануға болады. Қара құрдымның төңірегіндегі кеңістікте тартылыс күш кеңістікті иетіндіктен, "уақыттың бөгделігі" құбылысы туады. Бұл төңірегіндегі санасушы нысаның және оқиға көкжиегінің әсерін де қамтиды. Дегенмен, уақыт физикасы пәні әлі толық даму жолына түсе қоймағандықтан, Қара құрдымдағыға ұқсап кететін жағдайда уақыт мәнін жоғалтып, бұзылып, ұзарып, қысқарып, бөтен, бөгде мінез танытқанына қарата қазіргі теориялық физика әлі толық жүйелі жауап бере алмай отыр!
Қара құрдым түрлері
Түрге бөлудің бірінші тәсілі: thumb|right|200px|CMS детекторындағы күшті қақтығыс Ұсақ қара құрдым жасауы мүмкін. Түрге бөлудің екінші тәсілі: Қара құрдымның өз физикалық ерекшелігі бойынша (массасы, заряды, бұрыштық моментті) арқылы түрге бөлу.
Әуелгі қара құрдым
thumb|right|300px|ХХғ. әйгілі астроном [[Стивен Хокинг және АҚШ президенті Барак Обама]] Әуелгі қара құрдым — Қара құрдым туралы жорамалдардың бірі болып, әлі күнге дейін оның бар екендігі нақты дәлелденбеді. Жорамал бойынша, әлем Жойқын жарылыстың алғашқы кезеңінде тұрған кезде, әлемнің алғашқы дүмпуі қарсаңында кейбір өңірлердің тығыздығы өте зор болып, әлемде жойқын жарылыс болған соң да бұл өңірдің тығыздығы айырықша жоғары болып, тіке қара үңгір пайда болады, бұл қара үңгір Әуелгі қара құрдым деп аталады. Әуелгі қара құрдымның массасы біркелкі өлшемде болмайтын тығыздыққа байланысты. Сондықтан, Әуелгі қара құрдымның массасы жұлдыздардың тартылыс күші жеміруімен пайда болған қара құрдымдардың массасынан кішірек болады. Хокинг теориясы бойынша, Қара құрдымның массасы кіші болған сайын оның булануы да (сыртында ақпарат шығаруы да) артады. Массасы кіші Әуелгі қара құрдым әлдеқашан "буланып" кеткен енді "булана" бастайтын болады. Ал, Тұрақты жұлдыздар мен ғаламат жұлдыздардың тартылыс күш әсерінде өз-өзіне кеусеп жемірілуінен пайда болған қара құрдымның булануы әлемнің бүгінге дейінгі уақытынан әлдеқайда ұзақ. Астрономдар кейбір Әуелгі қара құрдымның "буланған" сәтінде сыртына бүріккен жоғары гамма сәулесін ұстап алуға үміттенеді.
Астрономиялық бақылау-өлшеу
thumb|right|200px|Құс жолы галактикасы өзегіндегі жұлдызаралық тұмандықтардың қара құрдым жағынан жұлғылану көрінісі Қара құрдым қалыптасқан соң оның айналасындағылары Қара құрдымға жұтылып, ал Қара құрдым еш байқалмай, оның тіпті өмір сүретінін де дәлелдеу қиынға соғады. Дегенмен, қосаржұлдыздың бірі қара құрдым болғанда, екінші жұлдыздың тұмандықтары қара құрдымға құйылып, темпратурасы күрт артып, Рентген сәулесінің жарқырауы үдеп, қара құрдым өмір сүретінінен жанама ақпарат береді.
Қара құрдымның өмір сүруін бақылау мен өлшеудің нақты қиындығына байланысты, кейбір галактикалардың құрамында қара құрдым бар деп түсіндіргенімен, Қара құрдым болуының көптеген шарты қанағаттанбай, шындап оның қара құрдым ба, емес пе екені айқындалмайды да, оларды Қара құрдымға үміткер деп атайды.
Кейбіреулердің есептеуі бойынша, өткен 10 млрд жылда Құс жолы жүйесі ішінде 100 жыл сайын бір Ғаламатжұлдыз жарылып, олардың 100 інің бірі Қара құрдым болып қалыптасса, онда Құс жолы галактикасы ішінде шамамен 1 миллион Жұлдыз салмақты қара құрдым бар болуға тиіс екен. Дегенмен 2007 жылға дейін бар болғаны 17 Қара құрдым үміткері ғана тіркеліпті.
Ең әйгілі Қара құрдымға үміткерлер:
Қара құрдымды зерттеудің жаңа беталысы
Әлемдік аспантанушылар Галактика кіндігіндегі қара құрдымның фотосын түсіру үшін бірігу үстінде. Бұл үшін Event Horizon Telescope жобасы әзірленіп, ол бойынша Жердің әр түкпірінде жайғасқан 50 радиотелескопты біріктіру қолға алынбақ.
«Галатика құрдымы аса қашықта. Оны көру үшін өлшемі Жердей қондырғы қажет. Ондай қондырғыны құрудың жалғыз жолы - ғаламшардың өзін телескопқа айналдыру», - дейді зерттеушілер. Қазір сарапшылар алдағы үш жылдық жоспарын талқылап жатыр.
«Біз қатты толқудамыз. Екі жыл бұрын бұндай ой қиял сияқты болып көрінген болар еді, енді шынайы іске айналып жатыр», - деген Аризона университеті обсерваториясының қызметкері Димитриос Псалтистің қуанышында шек жоқ. Құрдымды Жер бетінен көру мүмкін емес. Оны қоршаған гравитациялық өрістің тығыздығынан жарықтың өзі оралмайтын көрінеді. Сондықтан шетелдік астрономдар «оқиғалар көкжиегі» (жоба да сондай атауға ие) аталатын қара құрдымның шекарасынан тыс бақылауды қолға алмақ. Құрдым әлдебір жұтқыншаққа сорылып жатқан шаң мен газдан тұрады, оған қараудың мүмкіндігі жоқ. Ал, қолдағы физика заңдары онда не болып жатқанын сипаттай алмайды.
Аса тығыз үйкелістен шаң мен газдың қызуы миллиардттаған градусқа көтеріліп, одан жарық бөлінеді. Сондықтан да құрдымның сақинасы көрінетіндей жағдайда. «Біз материяның жұтылу үдерісін болып жатқан күйінде түсіруді ойластырудамыз. Құрдымның қалай қоректенетінін ұғуға мүмкіндік алармыз деген үміттеміз», - дейді Псалтис. Оның айтуынша, 26 мың жарық жылдамдығындай қашықтағы оқиғалар көкжиегін фотолау, - Айдан алма іздеумен парапар. Дегенмен, зерттеушілердің құлшынысында шек жоқ, оның үстіне Аризона обсерваториясында өткізілген алғашқы тәжірибелер сәтті шыққан.
Бұдан басқа, оқымыстылар Эйнштейннің Салыстырмалықтың жалпы теориясын тексерумен де жұмыстанбақ. Аңыз-ғалым алғаш рет уақыт пен кеңістіктің өз кіндігін айнала майысуы турасында айта келіп, қара құрдымды сипаттаған болатын. Егер де оқиғалар көкжиегі барынша дөңгелек келсе, онда - Эйнштейннің қателеспегені. Басқа жағдайда қалыптасқан тұжырымды түзетуге тура келмек.
Ғалымдар бұл жобаның сәттілігіне сеніп отыр, себебі, бірнеше күн бұрын әлемді біріктіріп тұрған сусымалы жұмбақ субстанцияның түсірімін алу жүзеге асқан.Ол түсірімдерден ғалымдар ғарыштағы күңгірт материаның таралу панорамасын түзіп жатыр. Бұл астрофизика саласындағы адам сенбес алға басу, өйткені, күңгірт материя туралы бұрынғы мәлім нәрселер бар болғаны компьютерлік үлгілерге ғана негізделіп келген еді. Енді зерттеушілер қолында шынайы түсірілімдер бар.
Құпия субстанция физиктер үшін әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр. Әзір көзбен көру болмаса, оның неден тұратынын білу ешкімге мүмкін болмай тұр. Бар жорамал бойынша, бұл материя жұлдыздардың шоғырлануын біріктіре ұстап тұрады да, Ғаламның шашылуын болдырмайтын көрінеді. Оның бар екендігін тартылыс әсерінен байқауға болады. Көрінбейтін нәрселер шалғайдағы галактикалардан келетін жарықты майыстырады. Жуырда алынған түсірілімдерде жарықтың осы майысымдары әсерленген болатын.
Бұл түсірім үшін ғалымдар Гавай аралында орналасқан CFHC Telescope телескопқа 340-мегапикселдік MegaCam камерасын орнатыпты. Түсірім бес жыл бойы жүргізілген. Нәтижесінде енапат панорамалық түсірім алынған. Онда біздің Жерден 6 млрд жарық жылындай қашықтағы шамамен 10 млн галактика түсіріліпті. Олардың әрқайсысы жарық шығарады да, оның барлығын күңгірт материя ғарыш кеңістігінен өтерде майыстырады. Осылайша, ғалымдар жарық сәулесінің Ғаламның қай нүктелерінде сынуы басталатынын, яғни, құпия материя ғарыш кеңісінде қалай таралатынын көре алды.
Ақ құрдым
Бұған дейiн ғылымда ғарышта Қара құрдымның бар екенi белгiлi болса, ендi ғалымдар оған антипод Ақ құрдым да бар екенін анықтапты. Қара құрдым – ғарыштағы гравитациялық тартылысы күштi кеңiстiк аумағы. Ондағы тартылыстың күштiлiгi сонша, ешбiр нәрсе, тiптi сәуле бұл құрдымнан шыға алмайды. Қара құрдымдағы денелер үшiн ғарыштық жылдамдық жарық жылдамдығынан да жоғары болса, ол денелер құрдымнан шыға алар едi. Алайда жарық жылдамдығынан асатын жылдамдықтың болуы мүмкiн емес. Қара құрдымнан дене түгiл, жарықтың да шықпайтыны сондықтан.
Қара құрдым қайда және неден пайда болатынына қатысты ғылымда түрлi болжам айтылған-ды. Ақыры ғалымдар Қара құрдым алып салмақты жұлдыз ядросының коллапсы нәтижесiнде пайда болады дескен. Жұлдыз қойнауында ядролық отын таусылмайынша, онда термоядролық реакция жүредi. Алайда уақыт өте келе ядролық отын таусылып, жұлдыз сығылады. Осыдан кейiн термоядролық реакция аяқталып, жұлдыз сөне бастайды. Қысқасы, Қара құрдым – бұл жұлдыздың соңғы эволюциясы. Қара ойықтан ешбiр дене шыға алмаса, ақ құрдым керiсiнше, ештеңе ене алмайды. Егер бұрын ақ құрдым теория жүзiнде ғана айтылып келсе, ендi ғалымдар оның шын мәнiнде ғарышта бар екенiне көз жеткiзген. Израильдiк астрофизиктер Алон Реттер мен Шломо Хеллер 2006 жылғы GRB 060614 гамма-жарқылы ақ құрдым әсерiнен пайда болды деп есептейдi.
GRB 060614 Жерден 1,6 мил­лион жыл қашықтықтағы Үндiс шоқжұлдызында орналасқан. 2006 жылдың 14 маусымында жарқ еткен жарқыл ұзақ уақыт бойы жарық шығарып тұрған. Сондықтан астономдар жарқылдың нақты қайда пайда болғанын дәл анықтаған. Ғалымдар гамма-жарқылдың екi-ақ түрiн бiледi: ұзақ және қысқа. Сөйтсе, әлгi жарқыл осы екi түрiне де ұқсас болмай шыққан. Бұған дейiн ғалымдар ұзақ гамма-жарқылдар алып жұлдыздардың коллапсы нәтижесiнде туып, Қара құрдым айналады, ал қысқа гамма-жарқылдар екi нейтрон жұлдыз немесе нейтрон жұлдыздары мен Қара құрдым қосылуы нәтижесiнде туа­ды да, тағы да Қара құрдымға айналады деп келген. Бiрақ бұл жол­ғы жарқыл бақандай 102 секундқа созылған. Әдетте мұндай ұзақ жар­қылдың арқасында жаңа материя пайда болуы тиiс. Алайда GRB 060614 нәтижесiнде ештеңе пайда болмаған. Ғалымдар осы кезде бәлкiм, жарқылдың нәтижесiнде Қара құрдым туған шығар дедi де қойды.
Бiрақ бiраз уақыт өткен соң Реттер мен Хеллер мұның қыр-сырын ашыпты. Астрофизиктер Қара құрдым заттардың атқылап шығуы нәтижесiнде Ақ құрдым пайда болады деген қорытынды шығарды. Алайда сол Қара құрдым басқа уақыт өлшемiнде болуы тиiс. Сөйтiп, бос кеңiстiкте аймақ пайда болады. Сәлден соң осы аймақ жарылады да, оның бүкiл денелерi мен сәулелерi сыртқа атылады. Қара құрдым өзiне бүкiл заттарды тартып алса, Ақ құрдым керiсiнше, бәрiн сырт­қа шығарады. Реттер мен Хеллер GRB 060614-тi ақ құрдымның кiшi жарылысы деген болжам айтты. Ғалымдар бос кеңiстiкте жоқ жерден пайда болған Ақ құрдым сол мезетте жарқылмен бiрге ыдырап кеткен дейдi. Бұл процесс Жойқын жарылыс (Big Bang) тәрiздi. Дәл осындай жарылыс нәтижесiнде бiздiң Ғалам пайда болған. Алайда жарылыс орнында ештеңе тумағандықтан, израильдiк астрофизиктер оны Кiшi жарылыс (Small Bang) деп атады.
1986 жылы американдық астроном Харрис гамма-жарқылдар антиматерияда қозғалып жүрген ғарыштық ұшу аппараттарының қозғалысы нәтижесiнде пайда болады деген болжам айтқан. Ұшу аппараты қозғалысқа қажеттi энергияны алған кезде осындай жар­қылдар шығарады дегендi алға тартқан. Харрис бiр бағытта жатқан гамма-жарқылдардың траекторияларын зерттеп, бұл бөгде ғаламшарлықтар кемесiнiң қозғалу траекториясы деп түйген.
Ішкі-сыртқы сілтемелер
Санат:Болжамды астрономиялық нысандар Санат:Астрофизика Санат:Салыстырмалылық теориясы Санат:Галактикалар Санат:Қара құрдымдар
Төбенің табиғи отыруы
Төбенің табиғи отыруы — тазалап алу үңгубетінің жылжуына сәйкес, оның ізінше кені алынған кеңістік төбесі жыныстарының өздігінен құлауы. .
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
Ордабасы U-21
Тарихы
2003 жылы "Ақсукент" деген атпен осы аттас кентте құрылды. 2004 жылы базасы Шымкентке көшірілді де, "Ордабасы-2" деп аталды. Осы атаумен 2007 жылға дейін бірінші лига мен Қазақстан кубогында ойнады.
2016 жылы қазіргі атауымен қайта құрылып, екінші лигада ойнап келеді.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футбол клубтары Санат:Шымкент футбол клубтары Санат:2003 жылы құрылған футбол клубтары
Рибейра (Терраш-ди-Бору)
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 219 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,44 км² шамасында. Халық тығыздығы — 89,8 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Шымкент халық циркі
Шымкент халық циркі – әуесқой цирк ұжымы. 1962 жылы Шымкент қаласындағы бұрынғы Металлургтер мәдениет сарайы жанынан “Достық” деген атпен құрылған.
Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері А.В. Быков (1962 жылдан), режиссер – П.А. Филатов (1965 жылдан) болды. 1965 жылы ұжымға халық циркі атағы берілді. Шымкент халық циркінің ұжымы кезінде Мәскеу (1963), Алматы, Тараз және Астана қалаларында, сондай-ақ гастрольдік сапармен облыс аудандарын да аралап, өнер көрсеткен. Бүкілодақтық және Республикалық еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармасының фестивалінің лауреаты (1977).
Дереккөздер
Санат:Шымкент мекемелері Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы мәдени мекемелері Санат:1962 жылы құрылған ұйымдар Санат:Қазақстан циркі
Кортеолона
Кортеолона (Corteolona) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1904 адамды құрайды. Халық тығыздығы 190 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 27014.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
NGC 2294
NGC 2294 — Егіздер шоқжұлдызында орналасқан E6 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1849 жылы 22 ақпанда Уильям Парсонс (лорд Росс) астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2294 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 19729, MCG 6-15-14, ZWG 175.21, IRAS06478+3335.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Егіздер (шоқжұлдыз)
Беринген
Беринген (Behringen) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан ауыл. Вартбург ауданының құрамына енеді.
Ауылдың тұрақты тұрғындарының саны 3440 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 78.71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 63 096. Ауылдың басшысы — Бернхард Бишоф.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Антропометрия
Антропометрия  — адамның дене мүшелерін өлшеу арқылы оның дене құрылысына тән жыныстық, нәсілдік және жас ерекшеліктеріне жан-жақты анықтамалар беретін антропологиялық зерттеудің негізгі тәсілдерінің бірі. Антропометрия тәсілінің негізін алғаш француз антропологтары (19 ғ.) қалаған. Антропометрия өлшеу балдық бағалар арқылы жүргізіледі. Этник. антропологияда тірі адамның бас, бет, дене салмағы, бойы т.б. түрлі өлшемдер бойынша анықталады. Сонымен қатар бассүйек, қаңқа сүйектерге, көз, шаш, тері түстеріне де өлшеу жұмыстары жүргізіледі. Сөйтіп, А-лық материалдарға жан-жақты статистик. сипаттамалар беріледі. А-ның қолдану салалары өте көп: адамға киім тігу, аяқ киімдерін, өндіріс станоктарын, жиһаздардың түрлерін т.б. адам денесіне ыңғайлы етіп жасау кезінде антропометриялық деректер ескеріледі. Криминалистикада антропометриялық деректер қылмысты адамды тануда кең пайдаланылады. thumb|600px|center|Еркек тұлғаның антропометриялық мiнездемелерi
Дереккөздер
Санат:Антропология Санат:Антропометрия
Уайт Сэндс (Нью-Мексико)
Уайт Сэндс (White Sands) — Нью-Мексико штатының Don Ana округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1323 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8.0 км² шамасында. FIPS коды — 35-84845.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Мексико қалалары
Дройсиг
Дройсиг (Droyßig) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Бургенланд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2049 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 84 115. Муниципалитеттің басшысы — Риа Тайль.
Құқықтық мемлекет
Құқықтық мемлекет — конституциялық басқару тәртібі, дамыған құқықтық жүйе мен тиімді сот билігі бар мемлекет нысаны.
Құқықтық мемлекет – өзінің негізгі институттары ретінде билік бөлінісін, сот тәуелсіздігін, басқару заңдылығын, мемлекеттік билік тарапынан азаматтардың құқығы бұзылуына жол бермеуді және оған қоғамдық мекеме тарапынан тигізілген залалдың құнын өтеп алуды қарастыратын мемлекет. Құқықтық мемлекет идеясының сан ғасырлық тарихы бар. Ол сонау ежелгі дәуірден бастау алады. Құқықтық мемлекеттің философиялық негізін И. Кант жасады.
Қазіргі ғаламдық әлемде құқықтық мемлекет тұжырымдамасы мемлекет, қоғам және азаматтың арақатынасын қалыптастырудың әмбебап идеалы болып отыр. Құқықтық мемлекет идеясының мәні - оның бірізді демократиялылығы, билік көзі ретіндегі халық егемендігін бекіту, мемлекеттің қоғамға бағынуы. Құқықтық мемлекет идеясындағы бастысы - мемлекеттің және оның органдарының зорлық-зомбылығынан, басынуынан азаматтарды қорғау кепілі болатын мемлекеттің құқықпен байланыстылығы. Құқықтық мемлекет ең алдымен, барлық мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер және азаматтар бағынуы тиіс өзіндегі құқықтық ережелермен өзін-өзі шектейтіндігімен ерекшеленеді, ал ондағы басты принцип - құқық үстемдігі.
Құқық үстемдігі деген ең алдымен заң үстемдігін білдіреді. Басты, маңызды, негізгі қоғамдық қатынастар заңмен реттеледі. Қоғам өмірінде заң үстемдігі арқылы, барлық саяси институттарда жоғарғы құқық бастаулары, құқық рухы енгізіледі. Осылайша, азаматтардың құқықтарының шынайылығы әрі мызғымастығы, олардың сенімді құқықтық мәртебесі, заңдық қорғалуы қамтамасыз етіледі. Құқықтық мемлекет - ең алдымен, құқықтық мемлекет идеялары іске ас¬қан конституциялық мемлекет. Конституциялық құрылымның негізгі қағидаттары, қоғам дамуының маңызды бағыттары, оның басты идеялары конституциялық деңгейде бекітіледі. Конституция құқықтық жүйенің орталығы болып табылады. Соның негізінде құқықтық мемлекеттегі заңдылық тетіктері қалыптасады.
Құқықтық мемлекет атауы алғаш рет ХIХ ғасырдың бірінші ширегінде пайда болып, кейін Еуропаның бірқатар елдеріне таралды. Бірақ құқықтық мемлекет туралы негізгі көзқарастар антикалық заманда қалыптасып, мемлекет пен құқықтың арақатынасы жайлы тұжырымдамалар жасалған еді. Жаңа заманда құқықтық мемлекет туралы көзқарастардың қалыптасуы табиғи құқық доктринасының бекітілуі, зайырлы заң дүниетанымының пайда болуы мен нығаюы, абсолюттік және полициялық тәртіпті сынға алу, адамдардың бостандықтары мен теңдігін, мызғымас құқықтарын тану, биліктің заң шығарушылық, атқарушылық және сот тармақтарына бөліну тұжырымдамасының қалыптасуы, конституционализм теориясы мен тәжірибесінің дамуы арнасында жүрді. Бұл ережелердің жасалуына Г. Гроций, Б. Спиноза, Дж. Локк, Ш. Монтескье, Д. Адамс, Д. Медисон, т.б. қомақты үлес қосты. Құқықтық мемлекетте биліктің, азаматтың, қоғам мен құқықтың теңдігі және олардың заң алдындағы құқықтық теңдігі негізгі орын алады. Құқықтық мемлекетте қоғам өмірі заңмен реттеледі, заң үстемдік еткен жағдайда, сот ісі тәуелсіз болып, тек заңға бағынады. Құқықтық мемлекет әрбір жеке адамның заңды мүдделерінің, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына кепілдік беруі, барлық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, олардың бірлестіктері мен қауымдастығын қамтамасыз етуге тиіс. Оның негізгі белгілері: құқықтық заңның үстемдігі, билік бөлінісі қағидаларын конституциялық-құқықтық реттеу негізінде егеменді мемлекеттік биліктің ұйымдасуы мен қызмет етуі, индивид, қоғам мен мемлекеттің өзара қарым-қатынасының құқықтық нысаны. Құқықтық мемлекетте қоғам, топ мүшелері мен азаматтар қауымдастықтарының мемлекет алдында, жалпы мемлекеттің, оның органдары мен басқармаларының, лауазымды адамдардың қоғам, азаматтар алдындағы жауапкершіліктерінің қатаң тәртібі орнауы қажет. Құқықтық мемлекетте биліктің бір адамның, органның немесе әлеуметтік топтың қолында шоғырлануына жол берілмейді. Өзінің жетілген үлгісінде құқықтық мемлекет тұжырымдамасы биліктің барлық институттарының өкілді болуын, лауазымды адамдардың сайлануын білдіреді. Құқықтық мемлекет жағдайында сот әділдікті жақтаушы, кең мағынада құқықты қорғаушы, негізгі міндеті – адам құқықтарын қорғау болуы тиіс. Қоғам мен мемлекеттің өзара байланысы, өзара тәуелділігі мемлекет заңдарында көрсетілген құқықтар мен міндеттер арқылы жүзеге асады. Қазіргі кезде құқықтық мемлекет тұжырымдамасы адам құқықтарымен тығыз байланыста қарастырылады және адамның жеке, азаматтық, саяси және экономикалық құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын білдіреді.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң Санат:Саяси философия Санат:Мемлекет түрлері
Атония
Атония (ἀτονία — әлсіздік) - скелет пен ішкі органдар етінің әлсіреуі.
Жүйке жүйесінің бұзылуынан, жұқпалы аурудың салдарынан, ішкі секреция бездері қызметінің нашарлауынан пайда болады. Атония туа пайда болуы мүмкін. Бұл ауруға асқазан, ішек, жатыр жиі шалдығады.
"Атония" деген терминді жалпы  шаршағандық, қажығандақ деген мағынада да қолданылады.
Дереккөздер
Санат:физиология Санат:Патология
Кюри заңы
Кюри заңы – кейбір парамагнетиктердің меншікті магниттік алғырлығының температурамен байланысын =С/Т түрінде өрнектейтін заң, мұндағы Т – абсолют температура, С – Кюри тұрақтысы. Бұл заңды П.Кюри ашқан (1895). Кюри заңына кейбір газдар (оттек, азот тотығы), сілтілі металдардың буы, жерде сирек кездесетін элементтердің парамагниттік тұздарының сұйық ерітінділері мен кристалдық күйдегі кейбір парамагниттік тұздар бағынады.Кюри заңының классик. теориясы бір-бірімен әлсіз әсерлесетін магниттік диполь моменті бар атомдар, молекулалар не иондар жүйесін статик. тұрғыдан қарауға негізделген. Ал төм. температура мен күшті магнит өрісіндегі заттар Кюри заңына бағынбайды.
Дереккөздер
Санат:Физика
Каскадтық реттеу
250 px|thumb
Каскадтық реттеу — каскадты қондырғылардың жұмыс істеу процесін реттеу шараларының жиынтығы. Каскадты қондырғылардың жұмыс істеу шарты жеке орналасқан қондырғылардың жұмысынан өзгеше. Ол өзгешелік төменде орналасқан әрбір қондырғының жоғарыда орналасқан қондырғьшан өткен суды пайдалануында. Соның нәтижесінде, біріншіден, оларда пайдаланылған қосынды ағынды әр түрлі шаруашылық салаларының су алуына және булануға орай азаяды, екіншіден, ағынды уақыт мерзімі бойыныша артық таратылымға ұшырайды. настарына байланысты болады. Каскадтық реттеуді екі түрге бөледі.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Сабырғали Зорбаев
Сабырғали Зорбаев (1893-1970, Атырау облысы). Ембінің ардагері. Доссор кәсіпшілігіндегі сауаттылықты жою мектебін (1926) және Мәскеудегі басқарушы қызметкерлердің 6-айлық курсын (1939) бітірген. 1911-1925 жылдары - Доссор мүнай кәсіпшілігінде бүрғылау жүмысшысы, кілтші, бұрғышы, механика шеберханасында балғашы. 1925-1938 жылдары - Мақат мұнай кәсіпшілігі бүрғылау шеберінің көмекшісі, бүрғылау шебері. 1938-1941 жылдары - Доссор мұнай кәсіпшілігі директоры. 1941-1943 жылдары - Доссор бүргылау кеңсесінің бастығы. 1943-1947 жылдары - Мақат аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары; Мақат ауданы аудандық әлеуметтік қамсыздандыру кеңесінің меңгерушісі. 1947-1949 жылдары - Мақат МӨБ-ы директорының орынбасары. 1949-1956 жылдары - Ескене мүнай кәсіпшілігінде бөлімшенің бастығы, бұрғылау цехының бүрғылау шебері. КСРО Жоғарға Кеңесінің депутаты болып сайланған (1937). Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Когу-Игай
Когу-Игай — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Егол-Ях өзенінің сол жағалауынан 97 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 29 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сан-Марко-Эванджелиста
Сан-Марко-Эванджелиста (San Marco Evangelista) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Казерта провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6063 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 1213 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 81020.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Сема (өзен)
Сёма — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сояльск көлі - Соялка өзені орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Жанат Әубәкірұлы Хаджиев
Жанат Әубәкірұлы Қажиев (1949 жылы 1 мамырда Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған - 2017 жылы 9 сәуірде Алматы) — театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Тәуелсіз "Платинды Тарлан" сыйлығының иегері.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері Санат:Қазақстан театр педагогтары Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Фортификациялық құрылыстар
Фортификациялық құрылыстар (Фортификационные сооружения) — қару мен әскери техниканы қолданудың тиімділігін, әскерді басқарудын бекемділігін арттыруға, жаппай  қырып-жоятын қарудан әскер мен халықты қорғауды қамтамасыз  етуге арналған инженерлік құрылыстар. Фортификациялық құрылыстар төмендегідей болып белінеді: атыс жүргізуге  арналған құрылыстар, (окоп, ор, ұзақ  уақытқа арналған  атыс құрылыстары т.б.); бақылау және басқару пункттері; жеке құрамды, әскери техника мен құралжабдықтарды қорғау орындары (пана, блиндаж, тасалы құдық, жабық ұлпдеп тасалар т.б.) байланыс жолдарын қорғау. Фортификациялық құрылыстар құрастырылуына байланысты ашық және жабық типте, ал пайдалану жағдайына қарай ұзақ уақытқа арналған  және далалық болып  бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Лена (Куюргазин ауданы)
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Детелина (Бургас облысы)
Детелина (Детелина) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Карнобат қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 210 адамды құрайды.
Пошта индексі — 8483. Телефон коды — 05529. ЕКАТТЕ коды — 2765.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Иірмекіл
Иірмекіл – асық ойынының бір түрі. Иірмекілді отырып та ойнайды. Оны сақа ойыны деп те атайды. Алдымен ойыншылар кезекпен сақасын иіріп тастайды. Кімнің сақасы алшы түссе, сол ойынды бастау кезегін алады. Кейде кішкентайларын сақасыз иірісіп те ойнайды.
Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Санат:Салт-дәстүрлер
Қысқы күн тоқырауы
thumb|right|300px|Жердің жыл мезгілдерінің диаграммасы. Қысқы күн тоқырауы желтоқсанда солтүстік жарты шарда, ал оңтүстік жарты шарда маусым айында болады. Қысқы күн тоқырауы – 22 желтоқсанда күннің экватордан оңгүстікке карай ең алыс болған эклиптикадағы орны; Солтүстік жарты шардағы ең қысқа күн және ең ұзақ түн. Ол – Жер­­дің өз осінен айналуы ба­ры­сында Күнге көріну мүм­кіндігінің мей­лінше азаюы есептеледі. Қысқы күн тоқырауынан кейін күн аспан күмбезі бойынша жылдық қозғалысында экваторға қарай бұрылып, оны көктемгі күн мен түннің теңесетін күні қиып өтеді. Бұл кезде Солтүстік жар­ты шарда астро­номиялық қыс басталып, Сол­түстік полюс қалың қараңғылық құшағында қалады. Күннің қыс­қы тоқы­рауынан соң күн­нің бір­тіндеп ұзаруы бас­талады.
1945—1949 жылдардағы Германия
thumb|right|300px|Германиядағы басқын аймақтары (1945—1949 жылдары) thumb|right|200px|Германияның Екінші дүниежүзілік соғысынан кейінгі туы (1945—1949 жылдары) 1945—1949 жылдардағы Германия немесе Германияны басып алу — Екінші дүниежүзілік соғыс (1939—1945) аяқталғаннан кейін Германияның Еуропада өмір сүру кезеңі (1939-1945 жж.), бұл кезеңде Германия аумағын КСРО, Ұлыбритания, АҚШ және Франция әскерлері басып алып, осы одақтас мемлекеттердің әскери әкімшіліктерінің бақылауында болды.
1945 жылы 8 (9) мамырда бұлтарыссыз әскери берілу актісіне қол қойылған кезде Германияда іс жүзінде азаматтық экономика болған жоқ, инфрақұрылымы жойылған, жеке толыққанды әкімшілігі болмады.
1945 жылы 6 маусымда Германия аумағын төрт басқын аймағына бөлу және елдегі бақылау механизмі туралы төрт одақтас мемлекеттің келісімдері жарияланды, осыған сәйкес Германияда жоғарғы билікті оның бұлтарыссыз берілудің негізгі талаптарын орындау кезінде кеңестік, британдық, америкалық және француздық бас қолбасшылар тиісті үкіметтердің нұсқауларына сәйкес әрқайсысы өз аймағында жасауы керек еді:
Бұл экономиканы қалпына келтірудің ғана емес, өткенді қайта қарастырудың, жаңа өмір салтын қалыптастырудың жылдары болды.
Германиядағы осы жағдай екі неміс мемлекетінің – батысында ГФР (1949 жылы 23 мамыр) және Германияның шығысында ГДР (1949 жылы 7 қазан) құрылуымен аяқталды.
Германияны басып алған әскерлер Германияны азат етушілер емес, ресми жеңімпаздар мәртебесінде пәтерлерге орналастырылды. Қолбасшылық шығарған бұйрықтар кез келген нысанда өзара байланыстарды болдырмау үшін әскерлерді оқшаулауға бағытталған. Алайда, сарбаздар бірнеше рет тыйым салынғанына қарамастан, оларды айналып өтудің жолдарын тапты.
Алғышарты
Гитлерге қарсы коалициядағы одақтастар 1941 жылы Ньюфаундленд жағалауындағы Аргентина шығанағында орналасқан крейсердің бортында АҚШ президенті Франклин Рузвельт өз атынан және Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчиллдің атынан сол жылдың 14 тамызында Атлантикалық хартия жасалған кезде соғыстан кейінгі бейбітшілік мен Германияның тағдырын талқылауға кірісті. Хартияның мазмұны Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарының нацизмге қарсы ортақ күресте және одан кейін Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ президенті Вудро Вильсон тұжырымдаған ұлттың өзін-өзі еркін анықтауы мен жалпымемлекеттік қауіпсіздік жүйесін құру қағидаларын жалғастыратын сегіз қағида (479-бет) бойынша бейбітшілік орнатудағы тығыз ынтымақтастық туралы келісімге дейін тұжырымдалды.
Дереккөздер
Санат:1940-жылдардағы Германия
Табиғи төсеніш
Табиғи төсеніш - отсадкалап байытуда тор үстінде ауыр салмақты кесектер астыңғы қабат, ал жеңіл салмақты кесектер үстіңгі қабат құрайды. Тығыздығы мен салмағы орташа кесектер ортаңғы қабат құрап, табиғи төсеніш жасайды. Ол астыңғы қабатқа жиналған ауыр фракцияны сапалы алуға мүмкіншілдік тудырады. .
Гиссен
Гиссен — Германиядағы қала.
Тарихы
1152 жылы Вильгельм фон Глейберг Гиссен қамалының іргетасын қалаған. 1248 жылы Гиссен қала мәртебесіне ие болған.
Географиясы
Гиссен қаласы Лан өзенінің бойында, Ветцлар және Марбург сияқты қалаларға жақын орналасқан.
Халқы
Жергілікті халықтан басқа, Қазақстан, Қытай, Өзбекстан жәнеде Манголия сияқты мемлекеттерден келген қазақ жастары Юстус Либиг Университетінде білім алуда және олардың саны жылдан жылға артып келеді.
Атақты тұрғындары
Юстус Либиг Университеті агрохимия саласына ерекше еңбек сіңірген, айгілі минерал-тыңайтқыш тапқаш Юстус Либиг атымен аталады, сонымен қатар физика саласының алғашқы нобел иегері Вилхелм Конрад Рөндген (1901 жыл), ол көп жылдар осы қалада зерктулер жүргізіп оқушаларға ұстаздық қылған, өлімінен соң осында жерленген. Жанеде неміс саясат әлеміне өз үлесін қосқан тұлғалардан бірі Вилхелм Либкнехт, ол СДП партиясиның негізін қалаушылардың бірі болып табылады. Тил Швайгер (нег. Тилман Валентин Швайгер), сахнагер (актер) жане режиссор; ол Гиссен ауданының тумасы, өзінің жастыған Хохелхаймда өткізген сонымен қатар Гиссен Хердер мектебіні тәмамдаған. Қоршаған орта саласына, демакратик қоғам жанеде қоғамда айел құқуғын қалыптастыруға өзінің ерекше үлесін қосқан еңбегі үшін қосымша Нобел сылығы ретінде 2004 жылы Тыныштық нобел сыйлығын алған Вангари Матай Гиссен Университетінде өзінің зерктулерін жүргізген.
Оқу орындары
Юстус Либиг Университеті, Орталық Гессеннің Техникалық Жоғарғы Мектебі
Михай Хорват
Михай Хорват (Mihaly Horvath; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. Мажарстандағы революцияға (1948-49) белсене қатысушы.
1849 жылдың қаңтарынан Дебрецендегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды.
Еңбектері
"Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды.
Дереккөздер
Санат: 1809 жылы туғандар Санат: 1878 жылы қайтыс болғандар Санат:Мажарстан саясаткерлері Санат:Мажарстан тарихшылары
Орақ Байғалиев
Байғалиев Орақ (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – ақын, педагог. Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1974). 1974 – 80 ж. Жетібай кентінде мектеп мұғалімі, 1980 – 98 ж. Жетібай технол. көлік басқармасында аға инженер, автоколонна бастығы, Маңғыстау «Ұлутас өндіру және өңдеу» бірлестігінде цех мастері, заңгер, кадрлар бөлімі бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. 1998 жылдан Жетібай кентіндегі ғ8 орта мектепте мұғалім. «Тұңғыш» (1978), «Сәуір туған шақ» (2007) жыр жинақтарының авторы. Бірқатар өлеңдері Маңғыстау ақындарының антологиясы «Жыр-моншақ» кітабына енген.
Дереккөздер
Санат:1948 жылы туғандар
Байбақты
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары Санат:Кіші жүз рулары
NGC 6755
NGC 6755 — Бүркіт шоқжұлдызында орналасқан IV2m типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 30 шілдеде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6755 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: OCL 96.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бүркіт (шоқжұлдыз)
IC 2693
IC 2693 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2693 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Нұрлан Әлібекұлы Сабыров
Нұрлан Әлібекұлы Сабыров (туылды 22 желтоқсан 1991, Степногорск, Ақмола облысы, Қазақстан) — қазақстандық комик, стэнд-ап жанрындағы қойылымдардың арқасында кең танымал болды. 2013 жылы Сабыров өзін «Ашық микрофон» айдарында ТНТ-дағы «Stand Up» шоуында сынап көрді. Бірде теледидарда ол өзінің батыл мінез-құлық стилімен және өткір әлеуметтік әзілдерімен танымал болды.
Ресейдегі ең жақсы 10 әзілкештердің бірі. 2019 жылдың сәуір айынан бастап - «Что было дальше?» шоуының жүргізушісі, YouTube-те LABELCOM арнасында шығады.
Балалық және жастық шағы
Нұрлан Ақмола облысында орналасқан Степногорск қаласында туып өскен. 8 жасынан бастап бокспен айналысқан. Нұрлан мектеп оқушысы ретінде жақсы әзілкеш ретінде танылды. Әзілкештің басты шабыты атасы болған. Жас жігіт Нұрлан Қарағанды қаласының командасына кірді, кейін Көкшетау қаласының балаларымен бірге өнер көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейін ол Екатеринбургке жоғары білім алуға кетті, онда Орал федералды университетінің дене шынықтыру факультетіне оқуға түсті. Оқу кезеңінде Сабыров студенттік КВН командасында ойнады.
Мансабы
2017 жылы Ресей және Қазақстан қалалары бойынша «IQ» турына барды. 2018 жылдың желтоқсан айында теледидарда өзінің алғашқы жеке стендап концертін жасады.
2020 жылы мамырда Forbes Сабыровты 30 жасқа дейінгі перспективті ресейліктердің бірі деп атады, 28 жастағы әзілкешті «Жаңа медиа» санатындағы «30-дан 30-ға дейін» рейтингіне орналастырды. Басылымның хабарлауынша, Сабыровтың қойылым үшін ақысы $10000 бағаланған.
Жеке өмірі
Нұрлан Екатеринбургта студенттік жылдары танысқан Диана есімді қызға үйленді. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: қызы Мадина (2012 ж.т.) және ұлы Тагир (2017 ж.т.).
Ла-Иглесуэла
Ла-Иглесуэла (La Iglesuela) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Сьерра-де-Сан-Висенте ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 422 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 69 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 112 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері