Қарағандыкөмір
1931 ж. Қарағандының көмір кендерінің негізінде КСРО-ның қуатты үшінші көмір базасын жасау қолға алынды. Оның құрылысын салған кезде Қарағандыға елдің еңбекшілері қалтқысыз туысқандық кемек көрсетті. Мәскеу және Мәскеу облысының жұмысшыларының бастамасы бойынша ірі өнеркәсіптік-экономикалық орталықтардың Қазақстан енеркәсібіне, оның ішінде Қарағанды көмір бассейніне өндірістік-техникалық камқорлық жасауының негізі қаланды. Мәскеудің үлгісімен Ленинград партия ұйымы мен жұмысшы табы өзінің достық көмегін кеңінен ерістетті. Олар техника мен жабдықтар жөнелтті, білікті жұмысшылар мен инженерлік-техникалық қызметкерлерін жіберді, қазақтың болашақ маман кадрларын оқытып үйретті. 1931 ж. қыркүйекте Донецкінің шахтерлері Қарағандыға камқорлық жасаудың екі онкүндігін өткізді. Қарағанды бассейні үшін механизмдер мен аспаптар жинау жөнінде арнайы бригадалар құрылды. Қарағандыда жұмыс істеуге шахтерлерді ерікті түрде жинау жарияланды. Донбастан Қарағандыға тек қана 1931-32 жылдары 600 білікті жұмысшы, инж.-техн. қызметкерлері келді. Елімізге аты әйгілі Донецк шахтері әрі ірі ұйымдастырушы К. О. Горбачев «Қазақкөмір құрылысы» тресін басқарды. 3-көмір базасының құрылысы тез қарқынмен жүргізілді. 1931-36 жылдары жер бетіне жақын жатқан көмір қабаттарын барлау ісіне пайдаланылатын шахталар салынды. Мұнда шахтаның 1015 ж. қызмет ететіндігі есептелінді, іргесі қаланған 22 шахта толығымен көмірі өндірілгенге дейін пайдаланылды. 1937-1941 ж. бассейннің кен орнын жедел түрде өңдеу әрі қарай жалғасты. Өнеркәсіптік аймақтың түпкілікті барланған қорлары неғұрлым қаупі, өнімділігі мейлінше жоғары көтеру құрылғылары мен жер үсті кешендері бар шахталар салуға мүмкіндік берді. 1940 ж. 20 шахта мен 1 разрез жұмыс істеді, бұларда сол жылы 6,3 млн т көмір өндірілді. Жаңа кен техникасын ойдағыдай қолданудың және білікті жұмысшылар мен инж.-техн. кадрлардың үнемі толықтырылып отырудың арқасында 1940 ж. аяғына қарай еңбек өнімділігі 1933 жылмен салыстырғанда З еседен астам арттыру қамтамасыз етілді. Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-45) Қарағанды еліміздің ең басты көмір базаларының біріне айналды. «Қарағандыкөмір» Донбастан көшіріліп әкелінген 10 мың білікті жұмысшылар мен мамандарды қабылдап, орналастырды. А. Г. Стаханов 31-шахтаның бастығы болды. Жаңа шахталар салынып, ескілері қайта жабдықталды. 1942 ж. наурызда «Қарағандыкөмір» одақтық тресінің жүйесінде Сталин, Ленин, Киров руда басқармалары (20.6.1942 жылдан трестер) ұйымдастырылды, бұлардың қарамағында жұмыс істеп отырған 24 және салынып жатқан 15 шахта болды. Ұлы Отан соғысы жылдары бассейнде 45 млн 899 мың т көмір өндірілді. Мұның өзі 1856-1940 ж. аралығында өндірілген көмірден 1,5 есе артық еді. «Қарағандыкөмір» дамыған өнеркәсіпті шаруашылыққа ие бола отырып, соғыстан кейінгі кезеңге аяқ басты. Қарағанды еңбекшілері азат етілген аудандарды, сондай-ақ «Қарағандыкөмір» комбинаты Донбасты қалпына келтіруді камқорлыққа алды. Қарағанды кәсіпорындары оған түрлі техника мен кен-шахта жабдықтарын жөнелтті. Донбаста тұрақты жұмыс істеу үшін 550 басшы партия және кеңес қызметкері, 1300-ден астам маман шахтерлер, инженерлер мен техниктер жіберілді. Украинаға барған Қарағанды жұмысшылары мен мамандары қираған шахталарды, кәсіпорындар мен транспортты кайта қалпына келтіру жұмыстарына қатысты. Қарағанды көмір өнеркәсібі қызметкерлерінің алдында соғыстан кейінгі Социалистік құрылыста зор мүмкіндіктер ашылды. «Қарағандыкөмір» кеншілері стахановшылар мен көп мыңыншылардың жинақтаған тәжірибесін пайдалана отырын Донбастың өзі тәріздес кәсіпорындарымен бесжылдықтардың тапсырмаларын мерзімінен бұрын орындау жолындағы Социалистік жарысты өрістетті. 1945 ж. осы шахтаның механигі С. С. Мақаров өнеркәсіптік жағдайда қең алымды комбайн жасап, сынақтан өткізді, осының негізінде енімд. жоғары бірсыпыра машиналар жасалды. Жаңа шахталар мен байыту фабрикаларын салу, жұмыс істеп тұрған Көмір кәсіпорындарын кайта жабдықтау, ұсақ өндірісті ірілеріне біріктіру есебінен шахта қорын жаңарту басталды. 1%2 жылдан бастап Қарағанды шахталарында тар алымды техникалар: К-52 М, 2К-52, К-58 М, КПІ-1 КГ және т. б. тазартқыш комбайндар кеңінен енгізіле бастады. Лаваларда механикаландырылған жылжымалы бекіткіштері бар кешендерді енгізу еңбектің қауіпсіздігін арттыруға, қол еңбегін қажет етегін жұмыстар жойынып, шахтерлердің еңбек енімд. көбейтуге және шығарынзтын көмірдің езіндік құның ке.мітуге мүмкіндік берді. 1965 ж. наурызда Л. К. Дандаберттің комплексті бригадасы «Қарағанды тау-кен машиналарын жобалау» институты жасаған «Карзғзнды—7/15» комбайнының кемегімен 31 жұмыс күнінің ішінде 1803 қума м. кен орнын жүріп етті. 1965 ж. Қазақстан Көмір өнеркәсібі еңбек енімділігінің дәрежесі жөнінде жоғары жетістікке жетіп, КСРО Көмір бассейндерінің арасында 1-ші орын алды. Осы жылдары жалпы қуаты 19,5 млн т-ға жететін 14 шахта мен разрездер салынып, пайдалануға берілді. Көмір құлатуды механикаландыру дәрежесі 1958 ж. 68,9%-дан 1965 ж. 80%-ға көтерілді. 1965 жылға қарай көмір шығарудың көлемі едөуір өсті. Көмір өнеркәсібі басқармасының құрамына «Абайкөмір», «Ертіскөмір», «Кировкөмір», «Октябрькөмір», «Саранкөмір», «Шахтинсккөмір», «Қарағандыкөмірбайыту», сондай-ақ көптеген көмір разрезі, кен-шахта, кен-транспорт, электромеханика жабдықтарын жөндеу жөніндегі з-ттар кірді. Соғыстан кейінгі кезеңде Саран уч-сін, Шерубай-Нұра, Тентек көмірлі аудандарын игеру барысына қарай 31 учаскенің ұжымдары тәуліктік көмір шығарудың мыңыншы межесінен асып түсті (1969). 1970 ж. бассейнде 28 шахта көмір разрезі, 4 байыту ф-сы барлығы 66 мекеме мен кәсіпорын жұмыс істеді. 8-бесжылдықта (1966-1970) жаңа шахталарды салуға және жұмыс істеп тұрғандарды қайта жзбдықтауға 350 млн сомнан астам қаржы жұмсалды. Бұл жоспардан тыс 5,4 млн т отын өндіруге, көмір шығаруды тәулігіне орташа 1 шахтаға шаққанда 4710 т-ға жеткізуге, көмір құлатуды механикаландыру және проходкалау дәрежесін тиісінше 92 және 72,6%-ға, ал автоматтандыру дәрежесін 79%-ға көтеруге мүмкіндік берді. 1971 ж. көмір шығару жөніндегі бір жұмысшының орташа айлық еңбек өнімділігі 72,9 т болды. Ірілендіру есебінен шахталардың саны 37-ден 27 шахтағз дейін азайды, әрбір шахтаға келегін өнім 2337 т-ға өсті. Кен қазу жүйесі мен технологиялық жетілдіру, шахта қорын қайта құру, кен жұмыстарын шоғырландыру арқасында шахтаның саны екіге қысқарды: өрбір кәсіпорынның (шахтаның) өндірістік қуаты 31,7%-ға артты, сонымен бірге шахтаның үстіндегі жұмыстың еңбек шығыны кеміді. Осы кезең аралығында механикаландырылған кешендер мен жабдықталған лавалардың саны 2 еседен астам өсті, тазарту забойларының саны 186-дан 153-ке кеміді. Бір шахтаға түсетін қуат 1,5 есеге артты. Көмір шығаруда жұмысшының еңбек өнімділігі 39,2%-ға көбейді. Техникалық алға басудың арқасында көмір шығару едөуір өсті. Комбинат орнына «Қарағандыкөмір» бірлестігі құрылуына байланысты көмір трестері таратылды, оның құрамына шахталар, Қушоқы разрезі, байыту ф-қалары, жүк тиеу-транспорт басқармасы, «ҚарағандыэнергоКөмір» кәсіпорны өндірістік автотранспорттың, мамандандырылған шахта монтаж басқармасы (СШМУ), «Қарағанды Көмір құрынысы» тресі салынып жатқан шахталардың біріккен дирекциясы, материалдық-техникалық жабдықтау басқармасы, эксперименттік зауыты бар Бүкілодақтық ғыл.-зерттеу жобалау-қонструкторлық көмір институты (КНИУИ) кірді. Шахтинск орталық электр механикалық шеберханалар негізінде стандартты емес және шағын механизаңия зауыты, Орталық көмір химия лабораториясы мен шахталардың, разрездердің және байыту фабрикаларының техн. бақылау бөлімдерінің негізінде көмірдің сапасы мен стандарттарға бақылау жасайтын басқарма құрылды. 1988 ж.52,4 млн т көмір өндірілді. Кокстелетін көмірлер шығару жоспары орындалды. Ашық әдіспен көмір шығару қарқынды жүргізілді. Бөрілі кенішінде барлау пайдалану жұмыстары кеңінен өрістеді.