cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амангелді Төлебайұлы Досханов
Амангелді Төлебайұлы Досханов (1959 жылы туған, Атырау облысы Ескене ауданы) – ішкі істер қызметкері, полиция полковнигі. КСРО ІІМ бастапқы құрамын дайындайтын Шымкент арнаулы орта мектебін (1982), ҚР ІІМ Қарағанды жоғары мектебін бітірген (1994). 1982 – 92 жылы жедел бөлімінің инспекторы, жедел өкілетті маман, аға маман, ротасында кадр жөніндегі аға инспектор, 1992 – 93 жылы МАИ бөлімшесі бастығының орынбасары, 1993 – 97 жылы Жаңаөзен ІІІБ қауіпсіздік қызметінің бастығы, 1997 – 99 жылы облыстық экономикалық қылмыстарды тергеу басқармасының қаржы-несиелік және сыртқы экономикалық саласындағы қылмыстарды тергеу бөлімінің жедел өкілетті аға маманы, Ақтау қаласындағы ІІБ бастығының 1-орынбасары болды. 2000 – 01 жылы аса маңызды істер жөніндегі аға маман, 2001 – 06 жылы Ақтау қалалық ІІБ бастығының орынбасары, облыстық қылмысқа қарсы күрес криминальды полиция басқармасының бастығы, 2006 – 07 жылы облыстық ІІД жеке қауіпсіздік бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. 2007 жылдан облыстық ІІД жеке қауіпсіздік басқармасының бастығы 2-, 3-дәрежелі «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» медальдарымен марапатталған.
Ливиньо
Ливиньо (Livigno) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5326 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 24 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 211 км² шамасында. Пошта индексі — 23030.
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Maria.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
NGC 6923
NGC 6923 — Микроскоп шоқжұлдызында орналасқан SBb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 31 шілдеде Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6923 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 64884, IC 5004, ESO 462-29, MCG -5-48-17, AM 2028-310, IRAS20285-3100.
Кестрек
Кестрек (Questrecques) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Булонь-сюр-Мер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,84 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 344 адамды құрады. Халық тығыздығы — 58,9 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Қойшоқы
Қойшоқы – қола дәуірінде өмір сүрген тайпалар қорымы.Қарағанды облысы Шет ауданы. Ақмая қонысынан солтүстікке қарай 1,5 – 2 километр жерде, Қойшоқы мен Ақмая тауларының ортасында. 1975 – 85 жылы Орталық Қазақстан археология экспедиция (жетекшілері М.Қ. Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) зерттеген.
Қойшоқы қорымындағы ескерткіштер төрт топқа бөлінеді. Қоршаулар пішіні шеңбер, дөңгелек, төртбұрышты болып келеді. Олар тігінен қадалған жақпар тастармен көмкерілген. Зерттелген қабірлердің бәрі бұрын тоналған. Мүрделер тас жәшіктерге (орташа көлемі 1,5 -10,8 м), ішінара шұңқырға қойылып, тізелері бүгіліп, бір қырынан басы шығысқа қаратылып жерленген.
Бас жағына немесе тас жәшіктің оңтүстік-шығыс бұрышына ыдыстар қойылған. Қойшоқының1 қорымы 19 қоршаудан, 2 - қорымы 15 қоршаудан, 3 - қорымы 3 қоршаудан және жеке қойылған 1 тас жәшіктен, 4 - қорымы 14 қоршаудан тұрады. Қойшоқы қорымынан геометриялық өрнек салынған көзе сынықтары, қола моншақ, алтынмен қапталған білезік, сырға, қапсырмалар, жебе және найза ұштары табылған. Алынған мәліметтерге қарағанда, Қойшоқы қорымында б.з.б. 14 – 12 ғасырларда өмір сүрген адамдар жерленген.
Дереккөздер:
Санат:Қазақстан тарихы
Дамбек
Дамбек (Dambeck) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Людвигслуст ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 280 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 17,35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 54 021. Муниципалитеттің басшысы — Барбара Виллер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Бен және Джун
Сюжет
Бенни және Джун – аға мен қарындас. Бенни – жағымды жас жігіт, ол механик болып жұмыс істейді. Джун шизофрениямен ауырады және оған үздіксіз күтім қажет, себебі ол әрдайым бірденені жағып жібергісі келеді.
Сілтемелер
Санат:АҚШ кинокомедиялары
Альберт Инкпин
1913 жылы Британ социалды партиясының бас секретары болып сайланды. Г.М. Гайндман бастаған социал - шовинистер тобына қарсы күресті. Инкпин Ұлыбритания Коммунистік партиясының (1920)негізін қалаушылардың бірі болды. Антисоветтік интервенцияға қарсы күреске белсене қатысты.1930 жылдан "Кеңес одағының достары" атты халықаралық қоғамын, кейін "Совет одағының достары" атты ағылшын қоғамын басқарды.
Дереккөздер
Санат:Ұлыбритания тұлғалары Санат:Ұлыбритания тарихы
Семей облысы (Қазақстан)
Семей облысы — Қазақ КСР (1939-1991) және Қазақстан Республикасының (1991-1997) құрамында болған әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Семей қаласы.
Әкімшілік бөлінуі
thumb|right|300px|1959 жылғы Қазақ КСР-нің әкімшілік бөліністер картасы 1939 жылы облыс құрылған кезде оның құрамына Семей қаласы мен Абыралы, Ақсуат, Аягөз, Белағаш, Жаңасемей, Жарма, Көкпекті, Мақаншы, Жаңа Шүлбі, Үржар, Шыңғыстау, Шұбартау аудандары кірді.
1939 жылдың соңында Шар ауданы құрылды.
1940 жылы Шыңғыстау ауданы Абаев болып өзгертілді.
1944 жылы Белағаш ауданы Бородулиха болып өзгертілді. Жаңа Покров ауданы құрылды.
1953 жылы Абаев ауданы Абай болып өзгертілді. Абыралы ауданы таратылды.
1957 жылы Жаңасемей ауданы таратылды.
1959 жылы Бесқарағай ауданы Павлодар облысынан Семейге берілді.
1962 жылы Бородулихин ауданы таратылды.
1964 жылы Шар өндірістік ауданы таратылды. Ақсуат және Шұбартау аудандары құрылды.
1966 жылы Жаңасемей ауданы, 1969 жылы - Мақаншы ауданы, 1970 жылы - Жаңа Шүлбі ауданы, 1972 жылы - Шар ауданы, 1980 жылы - Таскескен ауданы, 1990 жылы - Абыралы ауданы құрылды.
1989 жылы Семей облысының құрамына 2 облыстық бағыныстағы Семей мен Аягөз және 14 аудан кірді:
1996 жылы Жаңасемей және Таскескен аудандары таратылды.
1997 жылы Жаңа Шүлбі ауданы таратылды.
1997 жылы 3 мамырда Семей облысы таратылып, оның бүкіл аумағы Шығыс Қазақстан облысына берілді.
Үлкен Козлаю
Үлкен Козлаю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Козлаю өзенінің оң жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Матутина
Матутина (Matutina) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Патус-ди-Минас экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 700 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 260,5 км² шамасында. Халық тығыздығы — 15 адам/км².
Тарихы
Қала 1953 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Самат Исмайылұлы Нұрсапаев
Нұрсапаев Самат Исмайылұлы (14.3.1947 жылы туған, Панфилов ауданы, Шежін ауылы) — мүсінші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1979). 1968 ж. Алматы көркемсурет училищесін (Т.Досмағамбетов шеберханасы бойынша) бітірген. 1979-92 ж. Жамбыл (Тараз) қаласында, 1992-2002 ж. Талдықорған қаласындағы шығарм. ұйымдарда жұмыс істеді. Қазір Панфилов ауданының Шежін ауылындағы Этнографиялық-тарихи көркемөнер паркін жасауда. Осы ауылдың түлегі, Қазақстанның халық суретшісі Ә.Қастеевтің туындыларындағы персонаждарды табиғи қой тастарды қашап, Елшібек, Батай батырларға арналған ескерткіш-белгілер өрнектеді. Нұрсапаев туындылары бірнеше рет республика, халықаралық көрмелерге қатысып, "Искусство молодых художников" атты альбомға (М., 1980; 1986) енгізілді.
Дереккөздер
Санат:1947 жылы туғандар Санат:Алматы облысында туғандар Санат:Қазақстан суретшілері
Вeлес-Мaлага
Вeлес-Мaлага (Vélez-Málaga) — Испаниядағы қала. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Малага провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Аксаркия-Коста-дель-Соль ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Малага елді мекендері
Тіл тұрақтылығы
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
Лонсфельд
Лонсфельд (Lohnsfeld) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Доннерсберг ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 964 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 6,90 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 33 042. Муниципалитеттің басшысы — Франц Маркс.
Жаңа кильмет
Жаңа кильмет — Башқұртстанның Мишкин ауданындағы ауыл, Баймурзин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 179 адамды құрады. Пошта индексі — 452350, ОКАТО коды — 80243810007.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Гетеретрофтар
Гетеретрофтар - (грекше heteros - басқа, trophe - қорек) - қорек ретінде автотрофтар синтездеген органикалық заттарды пайдаланады. Бұларга жануарлар, саңырауқұлақтар және көптеген микроорганизмдер жатады. Қоректің түріне байланысты гетеретрофтар - өсімдіктермен қоректенетін фитофагтарға, жануарлармен қоректенетін - зоофагтарға, өлекселермен қоректенетін - некрофагтарға, жануарлардың соңғы өнімдерімен (экскременттерімен) қоректенетін - копрофагтарға, өсімдіктер шірінділерімен қоректенетін - сапрофагтарга және жартылай ыдыраған органикалық заттармен қоректенетін - детритофагтарға бөлінеді. Гетеретрофты организмдер автотрофты организмдер түзетін барлық заттарды, кейде өнеркәсіпте адам қолымен жасалған көптеген заттарды да ыдырата алады. Оның кейбіреулерін жай ыдыратып, кейбіреулерін ыдырата алмайды. Мысалы, балауыздан анаӘробты жағдайда жер бетіндегі органикаклық заттардың негізгі үлесін құрайтын геополимерлер (қара шірік, кероген) түзіледі. Биосферадағы органикалық заттардың ыдырауында жануарларға қарағанда саңырауқұлақтар мен бактериялардың ролі зор. Автотрофты организмдер менгетеретрофты организмдер бірге қоректік (трофикалық) қатшастармен байланысқан біркелкі боиологиялық жүйені құрайды.
Дереккөздер
Гетеротрофты ағзалар
Санат:Экология
消费者 (生物)
Владислав Витальевич Поляков
Владислав Витальевич Поляков (30.11.1983, Петропавл қаласында туған) - Суға жүзуден халықаралық санаттағы спорт шебері.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан жүзушілері Санат:Жүзуден әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері Санат:Жүзуден АҚШ чемпиондары Санат:Бүкіләлемдік Универсиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:Нұр Отан мүшелері Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жүзушілері Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жүзушілері Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жүзушілері Санат:Қазақстан Республикасының Халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Южная Лозыльга
'''Юж. Лозыльга''' — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лозыльга өзенінің сол жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Операция (әскери іс)
Әскери істегі операция – оперативті немесе стратегиялық міндеттерді шешу үшін құрылған жоспар мен ойларды жүзеге асыру үшін Қарулы Күштер жүргізген шайқастардың, соққылардың, ұрыстардың жиынтығы. Әскери Операциялар: жалпы әскери, теңіз, әуе, әуе шабуылына қарсы, әскери-десанттық, шабуыл және қорғаныс, стратегиялық, майдандық (армиялар тобы), армиялық, флоттық, т.б. болып бөлінеді.
Әуе-десант операциясы
Әуе-десант операциясы – жау тылына түсірілген әуе-десант және құрлық әскерлері құрамаларының әрекеті. Ол – әскери-әуе, әскери-теңіз, құрлық әскерлері ұйымдастыратын ірі операцияның құрамды бөлігі. Оның мақсаты – жаудың стратегиялық объектілерін басып алып, майданның тылмен байланысын үзу. Жүктелген міндетіне, орындайтын мақсатына, әскер санына байланысты тактикалық, стратегиялық, оперативтік әуе-десант операциясы болып бөлінеді. Әдетте әуе-десант әскерлері ұрыс болатын ауданға, мүмкіндігінше жойып жіберуге не басып алуға белгіленген объектілер маңына түсіріледі. Олардың жау тылында жасайтын әрекеттерінің тәсілдері мен түрлері нақтылы жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Алайда әуе–десант әскерлерінің негізгі әрекеті – шабуылға шығу. Ұлы Отан соғысында (1941-1945) әуе-десант әскерлеріне құрлық әскерлері келгенге дейін т.ж. тораптарын, тас жолдарды, аэродромды басып алу, не істен шығару міндеті қойылды. Кейде жеке маңызды операциялар жүргізу де жүктеледі. Соңғы кезде реактивті транспорт авиациясыныңдамуына байланысты әуе-десант операциясына зор мән беріліп отыр.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Қайырсапа Әтенбекұлы Қазыханов
Қайырсапа Әтенбекұлы Қазыханов(1922, бұрынғы Гурьев облысы Жамбыл ауылы – 2004) – соғыс ардагері. Еңбек жолын Гонюшкино ауданында есепші болып бастаған. 1941 жылы әскер қатарына шақырылып, Калинин, 1-Балтық және 3-Белоруссия майдандарында ротаның саяси жетекшісі, батальон парторгі болған. Соғыстан кейін Гурьев (қазіргі Атырау) облысы сауда салаларында әр түрлі басшылық қызметте, 1967 – 87 жылы «Маңғыстаумұнай», «Өзенмұнай» бірлестіктерінде жұмысшыларды жабдықтау бөлімінде, Өмірзақ кентінде кеңес төрағасы қызметтерін атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1922 жылы туғандар
Тезеро
Тезеро (Tesero) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2655 адамды құрайды (2003). Халық тығыздығы 52 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 50 км² шамасында. Пошта индексі — 38038.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Елисей. Жыл сайынғы мерекесі — 14 маусым.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
IC 2873
IC 2873 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35406, MCG 2-29-38, ZWG 67.91.
Сыртқы сілтемелер
IC 2873 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Инкунаболдар
Инкунаболдар - (лат. incunabula - нәресте шақ, бесік) - 1501 жылға дейін терілмелі қалыптан басылған кітаптар. Сыртқы түрі қолжазба кітапқа ұқсас; шрифтері көбінесе готика әріптерінен тұрады, бірақ кітап басылған жердің өзіне тән ерекшелігі сақталған. Тексте азат жолдар жоқ. Форматы әдетте табақ қағаз көлеміндей(in follo) болды. Тиражы 100 - 300 дана. 15 ғасырда 35 - 40 мың түрлі осындай кітап басылған деп шамаланады. 0,5 млн шамасындай инкунабулдар біздің заманымызға дейін сақталған.
Дереккөздер
Санат:Кітаптар
Жылу мөлшері
Жылу мөлшері - жылу берілу кезінде дененің алатын немесе жоғалтатын энергиясы жылу мөлшері болып табылады. Жылу мөлшері Q әрпімен белгіленеді. Жылу мөлшері ішкі энергия өзгерісінің өлшемі бола тұрып, дененің температурасына байланысты. Қыздыру барысында судың температурасын t 1-ден t 2-ге неғұрлым көбірек өзгерту керек болса, онда оған анағұрлым көп жылу мөлшерін беру қажет. Жылу мөлшері - физикалық шама және ол температураның t 1-ден t 2-ге дейінгі өзгерісіне пропорционал, яғни Q~(t2-t1). Егер дененің температурасы жоғарыласа, онда ол дененің қандай да бір жылу мөлшерін алғанын, егер төмендесе, онда жылу шығарғанын көрсетеді.
Массаға тәуелділігі
Дегенмен дененің қыздыру кезіндегі алған немесе суығанда бөлген жылу мөлшерін есептеу үшін тек қана температураның өзгерісін білу жеткіліксіз. Спирт шамымен сынауықтағы суды қыздыра отырып, біз белгілі уақыт ішінде оны қайнауға дейін жеткізе аламыз, ал су толы шәугімді олай қайната алмаймыз. Оны қандай да бір уақыт аралығында шәугімдегі және сынауықтағы суды қайнатуға қажетті жылу мөлшерінің әртүрлі болатынымен түсіндіріледі. Судың массасы неғұрлым көп болса, оны белгілі бір температуралар айырымына дейін қыздыру үшін соғұрлым көп жылу мөлшері қажет. Суды салқындату барысында да осылай. Демек, денені қыздыруға қажетті немесе оның суығанда бөлетін жылу мөлшері сол дененің массасына пропорционал, яғни Q~m
Дененің қандай заттан жасалғанына тәуелділігі
Жылу мөлшері тек дененің температурасының өзгерісі мен массасына ғана тәуелді емес, сонымен қатар дененің қандай заттан жасалғанына да байланысты. Бірдей екі жанарғымен массалары бірдей, біреуі қорғасыннан, екіншісі алюминийден жасалған екі цилиндрді бірдей температураға, мысалы, 100°C-қа дейін қыздырайық. Егер цилиндрлерді су құйылған бірдей ыдыстарға салсақ, онда алюминий цилиндрдің қорғасын цилиндрге қарағанда суды жоғары температураға дейін қыздыратынын байқаймыз. Ендеше, суыту нәтижесінде бірдей жағдайларда берілген массадағы алюминий сондай массадағы қорғасынға қарағанда көп жылу мөлшерін шығарады. Керісінше, бірдей градусқа дейін қыздыру үшін алюминийге сондай массадағы қорғасынға қарағанда көп жылу мөлшерін беру керек. Олай болса, денеге қажетті жылу мөлшері, оның қандай заттан жасалғанына да байланысты.
Өлшем бірлігі
Жылу мөлшері жылу берілу кезінде дененің алатын немесе шығаратын энергиясы болғандықтан, жылу мөлшерінің өлшем бірлігі ретінде кез келген энергия сияқты 1 джоуль(1 Дж) және 1 килоджоуль(1 кДж) алынады. 1 г суды 1°C-қа қыздыру үшін берілетін жылу мөлшерін калория деп атайды. Оның қысқаша белгіленуі:кал. 1 Дж және 1 кал бірліктерінің арасында мынадай қатынас бар: 1 кал = 4,19Дж = 4,2Дж Сонымен қатар 1 кал-дан 1000 есе көп килокалория(ккал) бірлігін де қолданылады: 1 ккал = 1000кал. 1 ккал = 4200 Дж = 4,2 кДЖ.
Дереккөздер
Санат:Физика
Вижайка (Яйва тармағы)
Вижайка — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яйва өзенінің оң жағалауынан 152 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Березники қаласынан Косьва (бастауынан Широков су торабына дейін), Чусовая және Сылва өзендерін қоспағанда Кама су торабына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Марио Кемпес
Марио Альберто Кемпес (Mario Alberto Kempes; 15 шілде 1954 жыл, Бель-Вилье) — аргентиналық футболшы, бапкер. Аргентина Ұлттық футбол құрамасының шабуыл шебінде ойнаған. 1978 жылғы әлем чемпионы және сұрмергені (6 гол соққан).
Өмірбаяны
Ұлттық құрамадағы алғашқы ойынын 1973 жылы Боливияға қарсы өткізді. Келесі жылы ГФР-де өткен әлем чемпионатына барды, бірақ 20 жасар шабуылшы ол турнирде көзге түсе алған жоқ. Оның жарқыраған чемпионаты 1978 жылы өз елінде өткен әлемдік форум болды. Чемпионатты сылбыр бастаған Кемпес екінші айналымнан бастап күшіне мінді. Финалда Нидерландымен ойында дубль жасап, құраманың алтын медаль алуына өлшеусіз үлес қосты. Бұл чемпионатта Кемпес барлығы 6 гол соғып, үздік мерген атанды.
Кемпес 1982 жылы Испанияда өткен әлем чемпионатына да барды. Бірақ Диего Марадона, Рамон Диас секілді жас перілердің көлеңкесінде қалып, бір гол да соға алмады.
Cілтемелер
Санат:Аргентина футболшылары Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Валенсия ФК ойыншылары Санат:Росарио Сентраль ФК ойыншылары Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары Санат:Аргентина футбол жаттықтырушылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Транспирация
Транспирация (транс... және spіro – дем аламын, дем шығарамын) – өсімдіктің суды буландыруы; күрделі физиологиялық процесс. Яғни судың өсімдік бойымен жылжып, жапырақтары, сабағы және гүлдері арқылы булануын транспирация деп атаймыз. Су өсімдіктің барлық тіршілік әрекеті үшін маңызды, бірақ тамыр арқылы сіңірілген судың біраз бөлігі ғана метаболизм және өсіп-даму үшін қолданылады. Қалған 99-99,5%-ы транспирация барысында буланып шығарылады.
Мостовка (Берди тармағы)
Мостовка — Ресейдегі өзен. Новосибирск облысы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бердь өзенінің оң жағалауынан 186 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Транспирация
Сипаттама
Су негізінен жапырақтың бетін қаптап тұратын кутикуладағы лептесіктерінде буланады. Транспирация өсімдіктегі су тасымалының жоғарғы, шеткі қозғаушы күші болып саналады. Себебі судың булануы нәтижесінде жапырақ клеткаларындағы су мөлшері азайып, су потенциалы төмендейді. Ондай клеткалардың су сорғыш күші артып, өткізгіш шоқтар (ксилема) арқылы судың өрлеу ағыны жүзеге асады. Тамырдың су сіңіру қабілеті қалыпты деңгейде сақталады. Транспирация қарқыны сыртқы ортаның температурасы мен ауаның қозғалысына және оның ылғалдылығына тәуелді болады. Температура жоғары, атмосферадағы ауа құрғақ және желді болса Транспирация қарқынды жүреді. Керісінше, атмосфера ылғалдылығы жоғары, температура төмен жағдайда Транспирация қарқыны азаяды. Бірақ тамыр қысымы мен судың бөлінуі нәтижесінде жапырақ ұшында тамшылар пайда болады. Оны гуттация деп атайды. Бұл құбылысты таңертең және кешке ауаның ылғалдылығы жоғары болғанда байқауға болады.
Мостовка (Берди тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Барнаул қаласынан Чумыш өзенін қоспағанда, Новосибирск су торабына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Транспирация
Сипаттама
Судың ең көп буланатын кезіне өсімдіктердің вегетация кезеңі жатады. Мысалы, 1 га бидай алқабы 2 млн. кг суды, жүгері 3,2 млн. кг, капуста 8 млн. кг суды буландырады. Өсімдіктің 1 сағатта буландыратын су мөлшері оның жапырақ беті аумағымен немесе салмақ өлшемімен есептеледі. Батпақты және сулы орта өсімдіктері суды буландырудың ең жоғарғы щамасымен сипатталады (1800-4000 мг/дм2-сағ.). Күн көп түсетін аймақтардағы өсімдіктің суды буландыру шамасы 1700-2500 мг/дм2•сағ. аралығында болса, көлеңке жерде өсетін өсімдіктерде екі еседей аз болады. Мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаштардың суды буландыру шамасы 400-550 мг/дм2*сағ., ал тропикалық ылғалды ормандардағы ағаштарда орта есеппен 600 г/дм2*сағ.-қа дейін болады.
Мостовка (Берди тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Транспирация
Сипаттама
Өсімдіктегі судың булануы екі жолмен:
Мостовка (Берди тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Транспирация
Сипаттама
Тыныс саңылаулық Транспирация ашық жағдайда су булануымен қатар көмір қышқыл газы сіңіріліп, фотосинтез процесі де тиімді жүреді. Оттектің бөлінуіне қолайлы жағдай туады. Бұл кезде кутикулалық Транспирацияның үлес салмағы төмен болады да, керісінше, тыныс саңылаулары жабық жағдайда оның шамасы арта түседі. Мұндай жағдай Транспирация мен фотосинтез процесінің арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Транспирация барысында өсімдікте мүшеаралық байланыс қамтамасыз етіледі, заттардың тасымалы жүзеге асып, жалпы организмдегі температура белгілі деңгейде реттеледі. Транспирация қарқыны тәулік мезгіліне байланысты өзгеріп отырады. Көптеген өсімдіктерде Транспирация қарқыны түске дейін артып, шаңқай түс кезінде төмендейді де, кешке қарай қайтадан жоғарылайды. Бұл өсімдіктердің суды тиімді пайдалануы және құрғақшылыққа төтеп беру, яғни қолайсыз ортаға бейімделуі болып табылады.
Транспирация процесін сипаттайтын және оның тіршіліктегі физиологиялық маңызын анықтайтын көрсеткіштерге:
Транспирацияға әсер ететін сыртқы факторлар
Судың (немесе басқа сұйықтықтың) булануы - физикалық үдеріс екенін есте сақтау керек. Су молекулалары арасындағы "әлсіз" сутектік байланыс үзіледі де, олар бір-бірінен алшақтап, атмосфераға буланады. Бұл үдеріске қоршаған орта факторлары әсер етеді.
Қоршаған ауа температурасы булану жылдамдығына және буланған ылғал мөлшеріне әсер ететін маңызды фактор. Күн ыстық кезде суық кезге қарағанда өсімдік едәуір көп ылғал буландырады. Бұл су жеткілікті болса ғана дұрыс. Көптеген өсімдіктер ыстқы кезде суды үнемдеу үшін лептесіктерін жабады. Бұл жағдайда оларда фотосинтез баяулайды немесе тоқтайды. Ыстық елдерде өсетін өсімдіктер барлық ылғалды транспирацияға жұмсамау үшін әртүрлі әдістер арқылы тиімді фотосинтездейді.
Ауа ылғалдылығы немесе су буының қысымы да транспирация үдерісіне әсер етеді. Диффузия заңы бойынша молекулалар концентрациясы үлкен аймақтан аз аймаққа ұмтылады. Егер жапырақ айналасында ауа жеткілікті құрғақ болса, транспирация үдерісі күшейеді. Егер жапырақ айналасында ауа су буына қаныққан ылғал болса, су молекулалары едәуір нашар буланады.
Ауа қозғалысы - транспирация үдерісінің қарқындылығына әсер ететін маңызды сыртқы фактордың бірі. Күн өте ыстық болмаса да, қатты жел болса, ылғал тезірек буланады. Мұны жел соғып тұрған ауа райында шомылып болып, судан шыққан кезде де байқауға болады. Сондықтан өсімдік жел кезінде көп ылғал жоғалтпау үшін лептесігін мүлде жауып алады.
Транспирацияға әсер ететін ішкі факторлар
Буландыратын бет ауданы жапырақ ауданына тәуелді. Әдетте жапырақ беті өсімдіктің өзі алатын ауданнан ондаған есе үлкен болады. Құрғақ жерде өсетін өсімдіктер бүкіл Жер шарын бірнеше қабатпен жабуға болатын жапырақтар түзеді. Дегенмен жоғары сатыдағы өсімдіктер теңіздер мен мұхиттарда, Антарктида мен биік тауда өспейді. Жапырақ неғұрлым аз болса, олардың бетінің жалпы ауданы соғұрлым үлкен. Үлкен емен ағашында мыңдаған жапырақ бар, ал қарағайда жүз мыңнан бірнеше миллионға дейін жапырақ болады, себебі оның қылтандары ұсақ жапырақтары болып табылады.
Лептесік жапырақ ауданының бар-жоғы 1%-ын ғана алса да, олар өте көп су буландырады. Қайың ағашын жақсы суарса және орташа температура кезінде күніне 60 литр, ал емен 50 литр су буландыра алады.
Жапырақтағы лептесік мөлшері де маңызды көрсеткіш. Бидайдағы лептесік мөлшері 1 см2-де 1500, ал күнбағыста - 150-250, үрмебұршақта - 300, ал үйеңкіде - 550.
Құрғақ жерде өсетін көптеген өсімдіктерге транспирацияны барынша шектеуге тура келеді. Суды үнемдеп, булануды азайту үшін көптеген өсімдіктердің жапырақтары жабын ұлпасын - қабықшасын немесе сірқабығын өзгертеді. Олардың кейбірінде сірқабық жасушалары едәуір тығыз болады немесе балауыз өңезін бөледі. Басқа өсімдіктер жапырақтарында өсінділер - түктер немесе шоғырлар түзеді. Мысалы, шегіргүл немесе тасжарғандар тобы және дала мен шөлде өсетін өсімдіктердің көптеген түрлері де осындай.
Басқа өсімдіктер жапырқтарын "бедерлі" жапыраққа айналдырады немесе түтікшеге орайды.
Транспирацияға әсер ететін жапырақ пішінінің, мөлшерінің және жабын ұлпасының өзгеруі өте алуан түріл
Дереккөздер
Санат:Өсімдіктер физиологиясы Санат:Гидрология
Операция (әлеуметтану)
Операция дегеніміз амал субъектінің объективті дүниені танып білу үшін істейтін қимыл іс-әрекеті. Адам әрекеттерінің сыртқы көрінісі аркылы сол адамның ішкі көңіл-күйі, психикалық жағдайы жайында баға беруге болады. Психология ғылымында XIX ғасырдың 40-жылдарында негізін америкалык психолог Э. Торндайк (1874 — 1949) салған операционизм немесе бихевиоризм деген бағыттар пайда болды. Бұл ілім бойынша адамның бүкіл психикасы мінез-құлық реакциясына келіп тіреледі.
Санат:Әлеуметтану
Үйғарақ
"'ҮЙҒАРАҚ''' – ерте темір дәуірінің қорымы (б.з.б. 7–5 ғ-лар). Қызылорда облысы, Төменгі Сыр бойына жататын Шығыс Арал өңіріндегі Үйғарақ қыратында орналасқан.
С.П.Толстов басқарған Хорезм археологиялық экспедицисының далалық ізденістері барысында ашылып, осы экспедицияның мүшесі О.А.Вишневская мұнда 1960жылы қазба жұмыстарын жүргізді. Планиграфиялық ерекшеліктері бойынша мұндағы барлығы 80-ге тарта оба негізінен үш топқа бөліне орналасқаны анықталды:
70 ескерткіш қазылып, деректері ғылыми сарапқа түскен. Жерлеу құрылыстары – диаметрі 10–40 м, биіктігі 0,3–2 м болатын дөңгелек пішіндес топырақ обалар. Қазбалар барысында обалар жерлеу тәсілі бойынша бірнеше түрге ажыратылған. Мүрделер дәстүрлі шұңқыр қабірлерде жерленген обалар саны жағынан негізгі топты құрайды, ал басқаларында қайтыс болғандарды қабір қазбай, жерге қойып, үстінен оба тұрғызған. Қабірге жерлеген жағдайдың өзінде ішінара кремация тәсілі қолданылғаны байқалды, мысалы, барлығы 7 обаның қабірінде арнайы өртелген мүрде қалдықтары кездескен. Тұрғындардың әлеуметтік жағдайының кейбір қыры қабірлердің өлшемінен көрінеді: 30-ға жуық обадан неғұрлым үлкен қабірлер (өлшемдері 2,7×2,3 – 4,5×3,7 метр, тереңдігі 1–2 метр) ашылса, 13 обадан шағын қабірлер (1,75×1,4 – 3×1,63 метр, тереңдігі 0,62–1,35 метр) кездескен. Қабір ағаш бөрене кесінділерімен жабылып, оның үстіне және қабір айналасына дөңгеленте қамыс, ұсақ бұта қабатын төсеген. Қайтыс болғандарды қабір еденіне басын күнбатысқа бере, созылыңқы түрде арқасымен қойған.
Сирек кездесетін салттың түрі: кейбір қабірде қабырға бойларымен жіңішке орлар қазылып, мұның нәтижесінде мүрде топырақ «үстелге» жатқызылған сияқты әсер береді. Сондай-ақ кейде еден бұрыштарында шағын шұңқыршалар анықталған, бірақ ағаш қалдықтары жоқ болуы себепті, бұлар нақты діңгек орнату үшін емес, әлдеқандай дәстүр құрметіне жасалған болу керек. Мүрделер қабірсіз, жерге қойылған обалар негізінен шығыс топта көбірек.
Мұндағы қазбалар барысы жерлеудің келесі тәртібін анықтауға мүмкіндік береді: арнайы тегістелген жерге шағын діңгектер орнату арқылы қабырғалары бұтақ, қамыспен тоқылған, дөңгелек, сопақ не тікбұрыш пішіндес аласа жеңіл құрылыс тұрғызылып, оның ортасында, қамыс төсеніште мүрде жерленген, соңынан барып үстіне оба үйілген. Кейде мұндай ағаш құрылысқа оба үю алдында от қойылғаны байқалған. Кейбір пайымдаулар бойынша жерлеудің осы тәсілі қайтыс болған адамның ерекше әлеуметтік дәрежесіне байланысты болуы мүмкін. Мыс., абыз әйелдердікі деп танылған обалар ең алдымен осы шығыс топта көп кездеседі. Қола асатаяқтың ұштығы, жыртқыш құстың басымен әсемделген, балта жүзі қондырылған найза сияқты биліктің нышаны ретінде саналатын айрықша бұйымдар табылған 25 обадағы мүрде де аталмыш тәсілмен жерленген.
Үйғарақ қорымын зерттеу барысында көптеп табылған заттай деректердің арасында қоладан құйылған ауыздық, сулық, таға сияқты ат әбзелдері, қару-жарақтан садақ жебелері, қола және темір қанжарлар, темір семсерлер, тағы басқаларымен ерекшеленеді. Әшекей бұйымдарынан түсті тастардан мұқият жасалған моншақтар, қола білезіктер мен сырғалар кездеседі. Абыздар қолданған тас құрбандық ыдыстары, сондай-ақ қола айналар заттық деректің арнайы түрлеріне жатады. Көптеген бұйымдардан «хайуанаттық нақыштың» үрдістері байқалады. Қыш ыдыс біршама аз, қолдан иленген жергілікті қыштың негізгі түріне сирек жағдайда қолдығы бар, түбі жайпақ, көбіне беті жылтыратылған алмұрт пішіндес көзелер жатады. Сиректеу кездесетін аяқ-табақтардың, бірен-саран тік бүйірлі көзелерден басқа, құмырашы дөңгелегінде жасалған, сырттан әкелінген ыдыстар бар.
Тұрғындардың экономикалық өмірінде мал шаруашылығы, қолөнер, басқадай салалармен қатар, металлургия мен металл өңдеу ісінің жоғары болғаны көзге түседі. Ғылыми пайымдаулар бойынша бұл өңірдің сақ дәуіріндегі мәдениеті осы жергілікті ортада мұның алдындағы қола дәуірі мәдениетінің негізінде қалыптасқан.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Тарих
Ботақан (фильм)
"Ботақан" – "Қазақтелефильм" студиясының түрлі-түсті, 1 бөлімді, қазақ тіліндегі деректі фильмі (1980).
Бұл – Жамбыл облысының Сарысу ауданындағы түйе өсіретін "Байқадам" кеңшары жайлы көріністі фильм. Кадрларда: ботаның туылуы, оның айналадағы әлеммен танысуы, дала, киіз үй, қашадағы түйелер, түйе жүндеу, інген сауған келіншек, түйе жүнінің теңдері сияқты түйелі ауылдың тіршілік-тынысы ерекше жылылықпен баян етіледі.
Реж. – Б.Онопко, операторы – А.Федулов.
Дереккөздер
Санат:1980 жылғы фильмдер Санат:КСРО фильмдері
Кастэль-Сан-Джиорджио
Кастэль-Сан-Джиорджио (Castel San Giorgio) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Салерно провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12 635 адамды құрайды. Халық тығыздығы 972 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 84083.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Тегеран
Тегеран ( —, ауызша. ) — Иран елінің астанасы, Азиядағы ең үлкен қалалардың бірі. Қала маңайы (Үлкен Тегеран) тұрғындарын қосқанда Тегеран тұрғындарының саны ресми мәлімет бойынша 13 миллион, бейресми деректерде 16 миллион деп көрсетіледі. . Әлем бойынша 21-орында. Тегеран останының астанасы, мемлекеттің саяси, экономикалық, транспорттық, сауда-қаржы және мәдениет орталығы.
Алексей Тимофеевич Лукьянов
thumb|right|200px| Алексей Тимофеевич Лукьянов (12.4.1922 жыл, Ресей, Краснодар өлкесі, Армавир округі, Отрадно-Ольгинск селосы - 2010 жыл) — ғалым, физика-математика ғылым докторы (1969), профессор (1972), Қазақстан ҰА-ның академиясы (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974).
Тегеран
Тегеран Иранның солтүстігіндегі Эльбурс тауының етегінде, Каспий теңізінің оңтүстік жағалауынынан 90 км қашықтықта орналасқан. Қала батыстан шығысқа қарай тау жотасы бойымен 40-50 километрге созылады. Тегеранның солтүстік ауданы (Шәмиран) теңiз деңгейiнен 2000 метр биіктікте, ал оңтүстік қала маңайы (Рей, Сұлтанабат) Кавир тасты шөліне жақын.
Тегеран Иранның автомобиль, электроника, әскери қару-жарақ, жеңіл өнеркәсіп, қант, цемент және химия салаларының орталығы саналады. . Сонымен қатар қала жиһаз және кілемімен де танымал. XX ғасырда елдің басқа аймақтарынан Тегеран қаласына жаппай көшу үрдісі орын алған. Жергілікті тұрғындар парсылар болғандықтан, Тегеран халқының 98%-ы парсы тілінде, қалған 2%-ы араб тілі, әзірбайжан тілі, армян тілі, күрд тілінде сөйлейді.
Этимологиясы
«Тегеран» атауының шығу төркінінің бірнеше теориясы бар.
Қаланың ресми сайтында атау «түп» ( ته — тех) және ескірген «баурай» ( ران — ран) сөздерінен шығады деп көрсетілген. Осылайша «Тегеран» تهران сөзін - техран - «көлбеудің табаны», яғни Тегеран - көлбеудің табанындағы қала деген тұсініктемені береді. Тегеран Тошал тауының оңтүстік табанында орналасқандықтан, бұл теория сенімді болып табылады.
NGC 2466
NGC 2466 — Volans шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Тегеран
Этимологиясы
Басқа теория бойынша «Тегеран» өз атын Иран астанасының жанында орналасқан парфяндық Тиран қаласынан алады. Ал «Тиран» атауы «Тирдің жерi» (зороастрлік мифология бойынша жауын құдайы) дегенді білдіреді. Тиранның жанында Мәһран қаласы орналасқан — «Мәһра жері» (су құдайы), қазір Тегеранның шетіндегі шағын аудан. Бұрын бұл екі қала Рей құрамына кіретін, қазір ол да Тегеран маңайындағы қала.
NGC 2466
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Тегеран
Этимологиясы
Үшінші теория бойынша «Тегеран» «жылы жер» деген, ал қаланың солтүстігіндегі Шәмиран ауданы, керісінше, «суық жер» деген ұғымды білдіреді.
NGC 2466
Ашылуы
Бұл нысанды 1835 жылы 20 ақпанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2466 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 21714, ESO 59-18, IRAS07456-7117.
Тегеран
Ежелгі Тегеран
left|thumb|250px|«[[Кәрім-хан түкпірі» («Халват-е Кәрім-хан» Голестан сарайы, 1759 г.]] Қазба жұмыстары қазіргі Тегеран жерінде алғашқы қоныстардың б.з.б. 6-мыңжылдықта болғанын көрсетеді. Тұрғындар елдің оңтүстігіндегі сор шөлдерден қашып, Эльбурс тау бөктеріне келіп қоныстанған. Алғашында қала Иранның ең ежелгі қалаларының бірі - Реяның солтүстік-батысынан бірнеше километр қашықтықта орналасқан ауыл болған. Сол кездегі Тегеранның басты экономикасын ауыл шаруашылығы құрады, атап айтқанда жеміс-жидек өсіру кең етек алған.
Тегеранның саяси орталық ретінде биіктеуі 1228 жылы моңғолдардың Рейді қиратуымен байланысты. Ойрандалған қаланың тұрғындары Шыңғысхан тиіспеген Тегеран қаласына беттейді. Өзінің 1275 жылғы жазбаларында, Мұхаммат Зақария Қазбеней Тегеранды «маңызды саудалық қала» деп сипаттайды. Бұл кезде Тегеран әскерилер басқарған 12 ауданға бөлінген (махала). XIII ғасырда қалалық құрылысты, көбінесе, саздан жасалған немесе таулы жыныстың ішінен ойылған үйлер құрады. Қоныстың осындай түрлері Ирактың солтүстік аймақтарында да кездеседі. Хамдолла Мұстафи жазбаларында 1340 жылы Тегеран жергілікті Ильханид моңғол уәләйатындағы ең ірі қала Вараминның төрт ауданының бірі болып сипатталады. Бұл ретте қайта құрылған Рей іс жүзінде Тегеран әкімшілігінің қоластына өтеді.
NGC 2466
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Volans (шоқжұлдыз)
Тегеран
Ежелгі Тегеран
Тегеранға келген алғаш еуропалық 1404 жылдың шілдесінде Самарқанға сапар шеккен испан жиһангезі Руй Гонсалес де Клавихо деп көрсетіледі. Ол оны үлкен қара ретінде сипаттап, сол жағында Тимуридтер резиденциясы орналасқанын, ал Рейдің қаңыраған қонысқа айналғанын атап өтеді. XV ғасыр басындағы Тегеран жоспарын Имамзада жерлеу ғибадатханаларының белігілі принциппен орналасуынан қайта құру мүмкін болды. Мысалы, Сейіт Ысмайыл Имамзадасы (Тегерандағы архитектураның ең ежелгi ескерткiшi) сол кезде қаланың оң шегінде орналасқан. Тегеранның солтүстік-батыс шеті қазіргі Голестан сарайы ауданында орналасқан. XV ғасырдан бастап, салқын ауа мен су қайнарларын іздеуден қала белсенді түрде солтүстікке қарай өсе бастайды, Тошал жотасында алғаш қалалық махаллалар пайда болады.
1553-1554 жылдар аралығында Сефевидтер әулетінің екінші билеушісі шах Тақмасап I Тегеранда Тегеран базарын және зеңбiрегі бар 114 мұнара салады (Құрандағы сүрелер саны бойынша). Сефевидтер Тегеранды өздерінің басты бекінісі ретінде таңдады. Себебі, бір жағынан, Реяда әулетін негізін салушы Сейеда Хамзаның қабыры орналасқан, ал екінші жағынан Тегеран сол кезде шиит босқындарының дәстүрлі баспанасы болып үлгереді (Сефевидтер Ирандағы алғашқы шиит әулеті). Оның алдында Табриз қаласы Осман империясы тарапынан басып алу қатеріне ұшыраған соң, Тақмасап астананы Табризден Газвинге ауыстырады (Тегеранның батысынан 150 км). Егер Газвин қатерге ұшыраса, Тақмасап Тегеранды өзінің резиденциясы ретінде қарастырады. Еуропалық саяхатшылар сипаттауы бойынша қарапайым қала үшін қала қабырғасы тым қалың болған. Тегеран тұрғындары саны 20 мың адамнан аспаса да, қабырға ұзындығы 8 км-ді құрап, 4,5 шаршы км аумақты алған.
Кәрім Хан қайтыс болысымен Тегеран үшін Зендерге адал Ғафур Хан және Мұхамет Хан Қажар араларында тартыс басталады. 1786 жылдың 12 наурызында Мұхамет Хан Тегеранға кіріп астананы толығымен сол жерге көшіреді. Бұл шешімге Тегеранның сауда жолдары ортасында орналасуы және солтүстік уәләйаттарға Ресей Империясы тарапынан төнген қауіп әсер етеді.
Иран астанасы
thumb|250px|[[Тегеран конференциясы, 1943 жыл]] Мұхамета Қажардың немере інісі Фатақ Әли-шах Тегеран құрылысына айрықша салмақты үлес қосты. Атап айтар болсақ, оның билеу кезеңінде Тегеранда Мәрмәр сарайы және Шах мешіті салынады. 1830 жылы Тегеран тұрғындар саны 150 мың адамға жетеді. Мұхамет Қажар кезінде Тегеран қала қабырғалары шегінен шығып, қаланың солтүстігінен салтанатты сарайлар салынады.
Фатақ Әли-шах кезінде, 1829 жылдың 11 ақпанында, Тебризден орыс елшілігін таныстыруға келген Александр Грибоедов бастаған топ талқанданып, топ басшы Грибоедов сол шайқаста қаза табады.
Тегеран тарихындағы ең масштабты қайта құру жұмыстары 1870 жылы Насреддин-шах билігі кезінде басталды. Ол қаладағы барлық бекініс ғимараттарын жаруға бұйрық беріп, олардың орнына жаңа қала-махаллалар пайда болады. Ескі қабырға жойылып, орнына ұзындығы 19 км дұрыс емес сегіз бұрыш пішінді қабырға тұрғызылады. 12 бай өңделген қала қақпалары тұрған жерде, қазір қалаға беттейтін басты желілер орналасқан. Одан басқа Насреддин-шах кезінде көптеген ғимараттарға реконструкциялық жұмыстар жүргізіліп, сумен жабдықтайтын орталықтандырылған жүйе құрылады. Оның билігінің соңғы жылдарында (1897) қала тұрғындары саны 250 мың адамнан асып, олардың көбісі қала қабырғалары сыртында өмір сүрді.
thumb|250px|Ирандағы Ислам революциясы, 1979 жыл 1925 жылы Иран тағына Риза Пақлауи отырады және 1930 жылдары қала тағы да бір жаңартуды басынан кешіреді. Риза Пақлауи бұйрығы бойынша «Насреддин қабырғалары» жойылып, ал олардың орнына кең даңғылдар салынады. Мемлекеттік және коммерциялық мекемелерге жаңа ғимараттар салу үшін шах көптеген шетел сәулетшілерін шақырады. Солардың арасында орыс сәулетшілері де болды: Николай Марков ( «Эльбурс» мектебі), Владислав Городецкий (темір жол вокзалы) және басқалар. Реконструкция кейін Тегеран аумағы 46 шаршы км-ді құрап, Фетх-Али Шах кезіндегі Тегеранмен салыстырғанда айтарлықтай үлкейді. 1943 жылы Тегеранда Гитлерге қарсы коалицияның үш одақты державаларының үкiмет басшыларының халықаралық конференциясы өтіп - КСРО, АҚШ, Ұлыбритания екінші майданның ашылу мерзімін шамалап белгілейді. "Тегеран-43" кеңес көркем фильмінде Рузвельтті (АҚШ президенті) өлтіруге жіберген неміс тыңшылар тобы туралы қарама-қайшы оқиға баяндалады. Конференцияда Иранның тәуелсiздiк және аймақтық бүтiндiгiнiң кепiлдiгi жарияланады.
thumb|250px|Бұрынғы [[АҚШ елшілігінің алдындағы плакат. Астындаға көкшіл мәтін: Марг бар Америко — «Америкаға өлiм»]] 1969 жылы Шемиран Тегеран құрамына еніп, қаланың солтүстікке қарай өрістету жұмыстары тоқтайды. Жаңа қала құрылыс доктринасы бойынша, қала батыс және шығасқа қарай кеңейтіле бастайды. Қала құрылысы Кережге қисындастыра жақындайды. Қаланың батысы мен оңтүстігінде өнеркәсiптiк аудандар салынады. Батыстаға энергетикалық дағдарысты алып келген 1970 жылдардағы мұнай бағасының күрт өсуі және қаланың ары ғарай қарқындауына жаңа талпыныс береді. Шах мұнай экспортынан келген жоғарғы табысты жаңа аудан салуға жұмсауға оқталды, ол аудан Пақлауи билігінін символына айналуға тиіс болған. «Шахистан» жобасы 1976 жылы дайын болып, бірақ қаражат таусылуымен іс жүзінде жүзеге аспады.
1978 жылдың 8 қыркүйегінде, Тегеранда және бүкіл Иранда шах үкіметі қарсыластарының демонстрациялары басталып, кейіннен жаппай наразылыққа ұлғасады. Осындай алғаш ауқымды наразылық қыркүйекте орын алып, полиция күшімен таратылады. Осы мезгілден бастап, жаппай ереуiлдер әсерінен Тегеран экономикасы "тоқтап қалады". Анығында, 1979 жылдың 16 қаңтарында шах шерушілерге қарсы тұра алмай, Ираннан қашуға мәжбүр болады, ал 1 ақпанда миллион тегерандықтар қуғынға ұшыраған имам Рухолла Хомейниді (15 жыл бұрын қаладан қуылған) қарсы алады. Қалада хомейниліктер мен олардың қарсыластары арасында ұрыс-керіс басталады. 9 ақпанда, Мәһрабат әуежайындағы техниктер жанжалы көшелердегі жойқын қақтығыстарға ұласады, қақтығыстар нәтижесінде екі күн ішінде Хомейни жақтаушылары бүкіл әкімшілік мекемелерді, күш беретiн мекемелер және полиция бөлiмшелерiн жаулап алады. Иранда 11 ақпан Революция Жеңіс күні ретінде тойланады. 1979 жылдың 4 қарашасында жауынгер жөнге салынған студенттер тобы америкалық елшілікті басып алып, елшілік жұмысшалыры тұтқында 444 күн өткізеді. Иран-ирак соғысы барысында, Тегеран 1985 жылдың мамырынан бастап ирак ракеталары Р-11 оғы астында қалды, бұл қарапайым халық арасында қомақты құрбандарға және түбегейлi қиратуларға алып келеді. Соғыс соңында, 1988 жылдың көктемінде, атқылау максимумге жетіп, 6 апта ішінде қалаға 190 ракета снарядтары түседі. Oқ жаудыру Бағдат аумағына да жүргізіледі, бірақ атқылау қарқыны анағұрлым кем. Тегеранға батыс уәләйаттарынан босқындар қоныс аудару үрдісі орын алып, ал тегерандықтардың 30 % Иран солтүстігіне қашады. Соған қоса Тегеранға көрші Ауғанстаннан да босқындар көшеді (Ауған соғысы әсерінен).
Тұрғындары
thumb|200px|Тегеран солтүстігіндегі [[Илақия тұрғын ауданы]] XVIII ғасырдың соныңда Тегеран Иран астанасы аталғанда, қала тұрғындары саны 100 мың адам ғана болатын. XX ғасыр бойы Тегеран тұрғындар саны қарқынды өсіп тұрды. 1956 жылы үкімет қала ішіндегі құрылыс салуды шектеу туралы бірнеше шаралар қабылдап және жанұя саясатына бірнеше өзгертулер еңгізді. 1976 жылы тұрғындар өсімі - 4%, ал 2000 жылы 1.1 % құрады.
Қазіргі кезде қала шегінде 8,7 млн жуық тұрғындар тұрады, ал қала маңаындағы қалашықтарды есептегенде 13 миллион адам, жақын жатқан серік қалалармен - 15 миллионнан астам. Қала тұрғындарының 60% сырттан келушіліер болғандықтан, осындай күрт өсу байқалады. Тегерандағы маятниктi миграция күніне 1,5-2 миллион адам құрайды, олар көбінесе Кережден келішулер.
Тілдер
thumb|275px|Киелі [[Серкес Шіркеуі, Армян апостолдық шiркеуi]] Тегеран әлемдегі ең орасан зор парсытілдік қала болып табылады. Қаланың тұрғындары этникалық тұрғыдан қарағанда соншалық алуан түрлі, әр қилы тілдер мен диалекттердің араласуы, парсы тілінің тегеран диалектінің пайда болуына әкеліп соқты. Кейіннен Иранға стандартты диалект болып кетті. Атап өткенде, тегеран ауыз-екі диалектінің кейбір ережелерін (мысалы, ұзақ /а/-ның /u/-ға ауысуы ) басқа ирандықтар белсене үлгi алған.
Тегеран тұрғындарының үлкен бөлігі исфахан, йезд, шираз, еврей-тәжік диалекттерінде және дари тілінде сөйлей алады. XIX ғасырға дейін, қала тұрғындарының көпшілігн мазандарандықтар құраған, қазір олар қаланың солтүстігінде тығыз тұрып жатыр.
Таралу бойынша екінші тіл - әзірбайжан тілі.
Сонымен, күрттер, мазандарандар, гиляндер, ұлырлар, белужилер, түрікмендер, арабтар, армяндар, асырлықтар қауымдары бар.
Діні
Тегеран тұрғындардың басым көпшiлiгi - мұсылман-шиіттер, олар халықтың 96 %-ын құрайды.
Бақайлар халықтың 2,8 %-ын құрайды, бұл шамамен 200 мың адам. Тегеранда христиандар да бар, оларға, Армян апостолдық шiркеуi, Орыс православиелiк шiркеуi, Асырлық шiркеулерінің шәкірттері жатады. Олардың саны 1979 жылғы Ислам Революциясынан кейін күрт төмендеп кетті. Тегеранда Армян апостолдық шiркеуi қауымының құрамы 120 мың адамнан тұрады. Қалада 42 армян шіркеуінің приходтары және көптеген армян мәдени орталықтары, мектептер, кітапханалар, спорт комплекстері бар.
10 мыңға жуық адам асырлық шiркеуге жатады, тағы 5 мың халдай католиктері бар, олар шығыс-сүрейлік рәсімдерді ұстанады. Қалада гүржі ортодокс қауымы, орыс православтық қауымы және бірнеше iнжiлдiк қауымдар бар.
Еврей қауымына 16-18 мың адам кіреді. Тегеранда 18 синагога бар. Қауым қарамағында көптеген мектептер мен кітапханалар бар. Зороастрийлік қауымға 10 мың адам кіреді. Қауым оттың екi храмын қолдайды (Аташкаде). Басқа дiни азшылықтарға сунниттер жатады, сикх, индуистер, буддистер, мандейлер, езидтер, софистер қауымдары да бар.