cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лютеций
thumb|left|100px|Лютеций / Lutetium (Lu) Лютеций (лат. Lutetium; Lu) — Менделеевтің Периодтық кестесінің ІІІ тобының 6 периодына жататын химиялық элемент; лантаноидтар қатарына жатады. Рет нөмірі – 71, атомдық массасы – 174,967.
Элементті оксид түрінде 1907 жылы бір-біріне байланыссыз 2 химик ашқан: француз Жорж Урбэн, аустриялық Карл Ауэр фон Вельсбах және американдық Чарльз Джеймс. Ашылуының басымдылығы Ж. Урбэнға берілді.
Спленоциттер
Спленоциттер (талақ торшалары) — талақта орналасатын пішіні мен қызметі әртүрлі торшалар. Бұлар — лимфоциттер, макрофагтар және мүше қуыстарыныц ішкі кабатын астарлап жататын эпителий торшалары.
Лютеций
Аты Париж қаласының латынша атауы – Lutetia Parisorum деген сөздерден алынды. Табиғи Лютецийдің екі тұрақты изотопты 175Lu(97.4%) және 174Lu (2.6%) алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері – 1*10−4%. Ең қымбат металдардың бірі, 1 кг бағасы – 3,5–5,5 мың доллар.
Спленоциттер
Талақ торша өсінділері (көбінесе тышқандікі) иммунология саласында арнайы зерттеулерде (іn virto егу) колданылады. Сонымен бірге спленоциттер көмегімен антидене құраушы және антиген байланыстырушы торшаларыныц сандық есебі жургізіледі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Лютеций
Физикалық қасиеттері
Лютеций — күміс түсті ақшыл металл, лантаноидтардың арасында ең ауыры.
Атомдық массасы 174,967, тығыздығы 9,8404. Балқу температурасы 1936 К, қайнау температурасы 3668 К.
Химиялық қасиеттері
Қосылыстарында ІІІ валентті. Оның тогығы Lu2O3, гидрототығы Lu(OН)3. Лютеций гидрототығы Lu(OН)3 лантоноидтер тобындағы басқа элементтер гидрототықтарының ішінде ең әлсіз негіз.
Лютеций хлориді, нитраты, сульфаты суда ериді. Фториді, карбонаты, оксалаты - суда ерімейді.
Дереккөздер
Санат:Химиялық элементтер
Михаил Тихонович Козловский
thumb| alt=A.| Михаил Тихонович Козловский.Михаил Тихонович Козловский (9.2.1903, Беларусь, Могилев губерниясы Малятичи селосы – 13.1.1972, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1952) профессор (1953), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962), Сонымен бірге 1964 жылдан Қазақстан ҒА Төралқасының мүшесі және химия-технология ғылымдары бөлімшесінің академигі-хатшысы болды. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары сынап катодын электролизде пайдалануға, күшәла (мышьяк) қосылыстарын сынап катодында тотықсыздандыруға арналған. Козловский сынап және амальгама электродтарын қоспадағы металдарды бір-бірінен ажыратуға пайдаланды. 1950 жылдан амальгама химиясы мен амальгамалық металлургия деген жаңа ғылыми бағыттарды зерттеп, оның негізін қалады. Кейін амальгамалық металлургия әдісі тазалығы жоғары металдар (мысалы, висмутты) алуға қолданылды. Бұл жұмыстар өндірістік сынақтан өтіп, Шымкент қорғасын зауытына енгізілді. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Қарасу ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)
Қарасу ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққұдық, Золотая Нива ауылдары кіреді. Орталығы – Аққұдық ауылы. Округ құрамында болған Баянбай, Жарыққопа, Қазанғап ауылдары 2010 жылы таратылған.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 537 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Горизонталь бұрыштарды өлшеу
Горизонталь бұрыштарды өлшеу — теодолиттің құрылмасына, өлшеудің шарттарына және қойылатын талаптарға байланысты горизонталь бұрыштарды өлшеудің жеке бұрыш, айналма, қайталаулар әдістері бар. 1. Жеке бұрыш өлшеу әдісі — теодолиттік жүрістерде жобадан жергілікті жерге бұрышты көшіруде және тағы да басқалары жұмыстарда жеке бұрыштарды өлшеу үшін қолданылады. 2. Айналма әдісі - есептеу қателерінің әсерін азайту мақсатымен өлшеудің ақырғы нотижесінің дәлдігін арттыру қажет болғанда қолданылады. 3. Қайталаулар әдісі — триангуляцияда және полигонометрияда бір нүктеден үш және одан да көп бағыттар арасындағы бұрыштарды өлшеу кезінде қолданылады.
Тиарет
Тиарет – Алжирдің солтүстік-батысында орналасқан қала
Горизонталь бұрыштарды өлшеу
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Тиарет
Халық саны 160 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Бұл жерлерді адамдар палеолит дәуірінен бері мекендеген болатын, ал қала Рим империясының кезінде қалыптасып «Тингартия» деген атпен белгілі болған. 7 ғасырда қаланы арабтар жаулап алып, 9 ғасырда Фатимидтер мемлекетінің құрамына кірген. 16 ғасырда Осман империясының құрамында, кейін 1943-1962 жылдар аралығында Францияның отары болған.
Дереккөздер
Санат:Алжир қалалары
Србик
Еңбектері
Србик (Srbik) Генрих (10. 11. 1878, Вена,- 16. 2. 1951, Эрвальд, Тироль)- Австрия тарихшысы. 1912-22 ж. Грацтағы университеттің, 1922-45 ж. Вена университетінің профессоры, 1929-30 ж. оқу министрі. 1938ж. фашистер Вена ғылым академиясының президенті және Вена университетінің ректоры етіп тағайындады. Србик еңбектерінің орталық тақырыбы – бүкіл орталық Еуропаны қамтитын құрлықта жетекші роль атқаратын «Жалпы герман рейхын» құрудың тарихи қажеттілігін дәлелдеу («Неміс бірлігі. Қасиетті Империядан Кеннигрецке дейінгі идеялар мен шындық», Мюнхен, 1935-42; «Неміс тарихындағы Австрия», Мюнхен, 1936). Србик өзінің еңбектерінде марксизмге жала жауып, оны жоққа шығаруға тырысты.
Авейру (Пара)
Авейру (Пара) (Aveiro) — Бразилиядағы муниципалитет, Пара штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Пара мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Итаитуба экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Санат:Пара елді мекендері
Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)
Нарын – Шығыс Қазақстан облысындағы өзен, Ертістің оң жақ саласы.
IC 508
IC 508 — Шаян шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)
Географиясы
Ол Нарым мен Сарымсақты жоталарының түйіскен жерінде ағын суларынан пайда болған шалшықтанған жерден бастау алады. Биік емес өр жағы мен тегіс сазды-құмдақ арнасының арқасында аңғар кейде ені бойынша 20 км-ден асады, жерлерде 25-250 м-ге дейін тарылады, өзен арнасының ені 15-25 м, тереңдігі 0,5-тен 2,5 м-ге дейін жетеді.
IC 508
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 23762, MCG 4-20-63, ZWG 119.111, KUG 0825+252.
Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)
Географиясы
Көлік жолы өзен бойымен өтеді. Өзенде: Жұлдыз, Алтынбел, Майемер елді мекендері, сағасында - Үлкен Нарын ауылы орналасқан.
1960 жылға дейін Нарым өзені тікелей Ертіс өзеніне құятын, Нарым өзенінің сағасында Усть-Нарым ауылы болған. 1960 жылдан бастап Бұқтырма су қоймасының қалыптасуымен және бірнеше елді мекендердің су басуымен Нарым өзені Бұқтырма су қоймасына құяды, өзеннің сағасында Үлкен Нарын ауылы орналасқан.
Санат:Катонқарағай ауданы өзендері Санат:Ертіс су алабы
Белгаза
Белгаза (Белгоза) — Ресейдегі өзен. Саратов облысы, Волгоград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Медведица өзенінің оң жағалауынан 496 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 68 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Афанасьевка (Козыльюн тармағы)
Афанасьевка — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Козыльюн (Казыльон) өзенінің сол жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Ачинск қаласынан Зырянское ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Астасқан қолданбалы жүйелер
Астасқан қолданбалы жүйелер (Интегрированные прикладные системы) — өз құрамында мәтіндік редакторлары, электрондық кестелері, мәліметтер базасын басқару жүйелері бар ақпаратты өндеудің әмбебап мүмкіңдіктерін қамтитын қолданбалы программалардың кешенді дестелері.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Дзюдодан Еуропа чемпионаты
Дзюдодан Еуропа чемпионаты Еуропа дзюдо кеңесімен ұйымдастырылатын халықаралық.
Ерлер үшін алғашқы чемпионат 1951 жылы өткізілді, ал әйелдер үшін 1974 жылы.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дзюдо Санат:Еуропа біріншіліктері
Қозыбасы көшесі (Астана)
Қозыбасы көшесі Ғ. Мұстафин көшесінен басталып, Іле көшесінде аяқталады. Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс, Жаркент, Бурабай, Жайық, Ертіс, Бұқтырма, Есіл, Шу, Лепсі көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1393,6 м. Бұрынғы атауы №22 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
IC 4929
IC 4929 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 64108, ESO 73-22, IRAS20011-7149.
Сыртқы сілтемелер
IC 4929 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
NGC 4169
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 11 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4169 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38892, UGC 7202, MCG 5-29-32, ZWG 158.41, HCG 61A, The Box.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Ақжан (ауыл)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Тимирязево ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Ақжан көлінен шығысқа қарай орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 213 адам (222 ер адам және 258 әйел адам) болса, 2009 жылы 438 адамды (225 ер адам және 213 әйел адам) құрады.
Хуштада
Хуштада — Ресейдегі өзен. Дағыстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Андийское Койсу өзенінің оң жағалауынан 77 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Ақжан (ауыл)
Дереккөздер
Санат:Тимирязев ауданы елді мекендері
Хуштада
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сулак өзені бастауынан Чиркейск су торабына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дағыстан өзендері Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері
Жағаның далмациялық түрі
Жағаның далмациялық типі (түрі) — теңіз жағаларының бір түрі, оның қойнаулары жағалық сызыққа және тау тізбегінің етегінен қатарласа созылып жатады. Ал қойнаулары жоталарды көлденең кесе, бұғаздар арқылы ашық теңізге барып қосылады. Далмациялық жағалар құрлықтағы төмен түсіңкі жағаны су басу нәтижесінде пайда болады. Олар Адриатика теңізінің шығыс жағасында Далмацияда дамыған. Далмациялық жаға деп аталуы да осыдан.
Дереккөздер
Санат:География
Қамшы
thumb|right|300px|Қамшының құрылымы: 1 – қамшының сабы, 1а-қамшының дүмі (басы), 1б-қамшының мойны; 2 – тұтамы (тұтқасы); 3 – бүлдіргесі; 4 – бауырдағы; 5 – бүркеншек; 6 – мойнақ; 7 – бунақ; 8 – қамшы шырмауығы; 9 – өрімнің ұшығы, 9а-түйін; 10 – таңдай; 11 – тілше; 12 – кекілдік; 13 – қамшының алақаны; 14а – бекітпе желкелік, 14б – үзбе; 15 – шажамай; 16 – шашақтар, 16а - қолдың шашағы. Қамшы — қазақ халқының байырғы кездегі шаруашылық, мәдени өмірінде аса кең тараған, көлікті айдап жүргізу үшін қолданылатын, таспадан әртүрлі нұсқада түйіп, тобылғы немесе басқа затқа саптап жасаған ежелгі ат айдауыш құралдардың бірі, ер-тұрманның бір құрамы.
Қамшының құрылымы
Қамшы берік материалдан жасалған сап, оған қайыстан өріліп бекітілген өрім және өрім мен саптың арасын байланыстырып тұратын алақан делінетін негізгі үш бөліктен тұрады. Ол бөліктердің әрқайсысы – құрылымдық және декорациялық,  сондай-ақ  функционалдық (тіпті семантикалық) маңызы бар ұсақ деталдар – қамшы құрылымының функционалдық және мәдени семантикалық мәнін жете түсінуге септігін тигізеді.
Жасалу жолы
Дойыр қамшы үшін ені бір тұтамнан кем емес, ұзындығы 4-5 қарыс қайысты алып оны алақанына 1-2 тұтамдай кең етіп қалдырып (11,5 см ұзын, ені 7 см) үзбесінен бастап 24 таспаға бөліп біркелкі етіп өткір пышақпен таспалап тіледі. Таспаларды жұмырлап, тегістеп қырнап, майдалап жонып (оны "сыдыру" деп атайды), қырып өңдейді. Ортасына қайыс өзек салып қатайтқан, ұшына ала 2 елідей қайыс және қорғасын сым салып салмағын ауырлата түскен. Өрімнің ұшын 4 см бөлігін таспалап көктеп түйіп аяқтаған.
Қамшының қырғыз өрім, қырық сегіз таспа дейтін түрлері бар. Бес таспа қамшыны кей жерлерде бесқасқа деп атайды. Қамшының таспадан өзек салынған түрлері: дойыр қамшы, бұзаутіс сары ала қамшы, дырау қамшы. Соңғы тіркестегі дыр сөзін дырдай жігіт деген тұрақты теңеу құрамындағы дыр сыңарымен төркіндес деуге болады.
Дырау қамшы мен дыр қамшының мағынасы бірдей, тек біріншісі – жалпыхалықтык сипаттағы, екіншісі – аймақтық қолданыстағы атаулар. Соғыс-ұрыс қаруы ретінде қолданылатын қамшының дырау, біртартар, бесқасқа тәрізді, сондай-ақ қазұялы қамшы деген түрлері де бар. [[Сурет:Мүйіз тұтқалы қамшы.jpg|thumb|200px|Мүйіз тұтқалы қамшы]
Қамшының шаруашылықта қолданылуы
Көлік айдаумен қатар, жылқышылар шаруашылық ұйымдастыруда қамшыны асау үйретудің құралы ретінде қолданған. Асау аттың үстіңгі ерніне қамшының бүлдіргесін кигізіп, сабымен бұрау салады. Мұны шұра салу дейді. Шұраны әдетте шу асауға салады. Қамшыны қамшыгерлікте, аңшылықта да қолданады.
Әдебиеттер
Санат:Ер-тұрман Санат:Қолөнер Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Доманик
Доманик — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы БАР/ПЕЧОРА/455/316/21 орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фоссачезия
Фоссачезия (Fossacesia) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Кьети провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5692 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 177 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Пошта индексі — 66022.
Елді мекеннің қамқоршысы — Ареццолық Донат. Жыл сайынғы мерекесі — 7 тамыз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Горизонтты қосу
Горизонтты қосу - горизонталь бұрыш тарды қайталаулар әдісімен өлшегенде, әрбір жартылай бұрыш өлшеудің соңында бастапқы бағытты қайтадан өлшеу.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Гюнтерслебен-Вехмар
Гюнтерслебен-Вехмар (Günthersleben-Wechmar) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Гота ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3033 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 26,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 67 085. Муниципалитеттің басшысы — Франк Риттер.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Лензита
Лензита — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 47 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Надым өзені өзені су алабының шығыс шекарасынан Пур өзені су алабының солтүстік батыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері
Вера Павловна Строева
Вера Павловна Строева (21 қыркүйек 1903, Киев қ. - 27 тамыз 1991, Мәскеу қ.) — кинорежиссер, кинодраматург, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1944), Ресей халық артисі (1973).
Өмірбаяны
Киев театр өнері институтының актерлік бөлімінде оқыды.
Крайни-Дол (Кюстендил облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 адамды құрайды.
Вера Павловна Строева
Өмірбаяны
Кинодағы шығарм. жолын сценарий жазудан (1925) бастады.
Крайни-Дол (Кюстендил облысы)
Пошта индексі — 2649. Телефон коды — 07034. ЕКАТТЕ коды — 39325.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Вера Павловна Строева
Өмірбаяны
1930 жылдан режиссурамен шұғылданды. Төңкеріс тақырыбын қозғайтын "Жеңімпаздар ұрпағы" (1936), "Ресей жүрегі" (1971) фильмін қойды. Ол режиссер Г.Л.Рошальмен бірлесіп Ф.М. Достоевскийдің, Ф.И. Панферовтың шығармаларын, сондай-ақ, М.П. Мусоргскийдің "Борис Годунов" пен "Хованщина" операсын экрандады.
2-дүниежүзілік соғыс жылдары Алматы қаласында болып, "Алып туралы ән" мен "Жауынгер ұлы" (1942) фильмін коюға қатысты. Строева пьесалар мен сценарийлер жазған.
Марапаттары
"Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:21 қыркүйекте туғандар Санат:27 тамызда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан кинодраматургтары Санат:Ресей кинодраматургтары Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері Санат:Ресей халық әртістері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Реболейра
Реболейра (Reboleira) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Амадора муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария (Maria).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Николай Александрович Рыков
Николай Рыков - көрнекті  совет ғалымы, қоғам қайраткері. Педогогика ғылым докторы. Жаратылыстану ғылымын мектепте оқыту методикасын тұңғыш жасаушылардың бірі.
Қызмет жолы
Ленинградтың А.И.Герцен атындағы пед институтын бітірген. 1933-41 ж. Карелия және Ленинград мектептерінде мұғалім, халық ағарту органдарында методист болып жұмыс атқарды. КСРО-да Ленинград қаласында мұғалімдердің білім жетілдіру институтын ұйымдастырушылардың бірі. 1941-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946-60 ж. РКФСР Пед.ҒА Ленинград педогогика ғылым-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері. Рыков 1960 жылдан А.И.Герцен атындағы Ленинград пед. институтының профессоры, кафедра меңгерушісі, жаратылыстану пәндерін оқыту методикасы және пед. мамандығы мен биология жөніндегі ғылыми советінің председателі. "Зоологияны оқыту методикасы" атты т.б. еңбектері КСРО халықтары және шетелдер тіліне ауддарылды. Николайдың сегіз жылдық мектепке арналған "Зоология" оқулығын еліміздің барлық ұлт мектептері өз тілінде пайдаланады, бұл оқулық Жапония, Түркия, Үнді, Шри Ланка халықтары тіліне аударылған
Дереккөздер
Санат:КСРО тұлғалары
Бұл
Бұл (Пұл) - дәстүрлі ортада тұтынылған қымбат, қалың мата түрлерінің жалпы атауы. Бұл (пұл) атауы ертеде аса қымбат жібек түрлерінің айырбас элементі ретінде ақша құралы қызметін атқарғандығына байланысты шыққан. Түркі, парсы тілді халықтарда ақшаны пұл деп атау қолданыста әлі бар. Кейбір өңірлерде атаудың бұл деген мағынада қолданылуы бағасын арттыру мәніндегі «бғлдау, бғлдану» сөздеріне негіз болған.
Қазақ ұғымында бұл атауы мата деген мағынада қолданылады. Киім-кешек тігуге қазақ әуелде Үндістаннан әкелінетін шытты, батсайыны, Қытай, Орта Азия жібегін, барқытты, зерлі, белдері кездемелерді, мауытыны, масатыны, шұғаны пайдаланған. Қазақ жеріне Жібек жолы арқылы келген бұлдарды айырбас жолымен сауда-саттық жасап алып отырған. Бұл түрлері өз ішінде қалың, жұкалығына, құндылығына байланысты бірнеше топқа жіктеледі.
Сырт киімдік бағалы бұлдар: барқыт, тұқаба, берен, биқасап, бүлде, дүрия, қамқа, қойқын, қыжым, мақпал, мауыты, міндала, пайы, баршын, парша, пүліш, саң, тапта, үштал, тібек, шұға, мана, ләмбөк, манат, масаты, борлат, бояқ, бұйдас, зипуын, дабы, сылаң, қасапдар, қаламы, қымқап.
Жібек бұлдар: баршын, кініпас, кіріс, күлінкөр, күлдірі, қатипа, батсайы, сірпіңке, сіндіп, тапта, торғын, торқа, шәйі, қырмызы, атлас, кінауыз, маңлық, құлпы. Жұқа бұлдар: зон, ақсұп, борлат, бомази, бояқ, дабы, сыңсыма, сұрып, сәтен, сиса, шағи, бітес, тек, зәріп, саржа, құмаш, орысқол, тайғақ.
1897 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1897 жылы туғандар
Бұл
Арзанқол бұлдар: ләмбік, діке, үлдірік, ләстік, кенеп, шөжім, шыдаған, сұпы, шыт, бөз, тептік, ақзу, күн-түн, тібен, сәлдебөз, меткетон, тіке.
1897 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1897 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Чилхови (Миссури)
Чилхови (Chilhowee) — Миссури штатының Джонсон округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.0 км². FIPS коды — 29-13654.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 329 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Джонсон округы (Миссури)
Федерико Димарко
Федерико Димарко (Federico Dimarco; 10 қараша 1997 ) — италиялық футболшы, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Интернационале" клубының қорғаушысы.
Сілтемелер
Санат:Италия футболшылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Интернационале ФК ойыншылары Санат:Эмполи ФК ойыншылары Санат:Асколи ФК ойыншылары Санат:Парма ФК ойыншылары Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары
Сурет галереясы
Сурет галереясы - негізінен немесе бірыңғай кескіндеме туындылары жинақталатын көркемсурет мұражайы. Үлкен мұражайлардың кескіндеме бөлімдері мен картиналарды сактауға арналған сарай залдары да Сурет галереясы деп аталады. Мыс., Лондон қаласындағы Үлттық галерея, Вашинггон к-ндағы Үлттық өнер галереясы, Мәскеу қаласындағы Третьяков гатереясы және қазіргі Қазақстан Мемлекеттік өнер мұражайы галереясы, т.б.
Стапель
Стапель (голл. stapel) — кеме жасауға арналған ашық алаң. Ол кеме тиянақтары орнатылатын бетонды іргетас түрінде болады. Бойлық Стапель жағалауға перпендикуляр әрі көлбеу етіп жасалады. Мұндай стапельде құрастырылып біткен кеме суға өзінің ауырлық күші әсерінен түседі. Көлденең стапель жағалауға параллель әрі горизонталь етіп жасалады да, кеме суға көлбеу алаң арқылы түсіріледі. Стапельге кеме жасауға қажетті жүк көтеру құрылғылары орнатылады.
Сурет галереясы
Дереккөздер
Санат:Мәдениет
Стапель
Дереккөздер
Санат:Кеме құрылысы Санат:Теңіз терминдері
Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы
РКФСР ХКК қарамағындағы Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы, РКФСР ХКК қарамағындағы БТК (Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем при Совете народных комиссаров РСФСР; ВЧК при СНК РСФСР) — Кеңес мемлекетінің арнайы қауіпсіздік органы. Комиссия 1917 жылы 7 (20) желтоқсанда құрылды. 1922 жылы 6 ақпанда РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ өкілеттіктерін берумен жойылды.
БТК РКФСР мемлекеттік қауіпсіздігін қорғау мекемесі бола отырып, «бүкіл ел бойынша контрреволюцияға қарсы күрестің басқарушы органы», сонымен қатар «пролетариат диктатурасы» институттарының бірі, қызыл террорды жүзеге асырудың негізгі құралы — Азаматтық соғыс кезінде большевиктер бұрынғы Ресей империясы аумағында таптық жауларға қарсы, оның ішінде контрреволюциялық әрекетке айыпталған адамдарға қарсы қолданған жазалау шараларының жиынтығы болды.
Роберт Конквесттің айтуынша, 1917-1922 жылдары революциялық трибуналдардың үкімімен және ТК соттан тыс отырыстарынан 140 мың адам атылған. Кеңес арнайы қызметтің тарихын зерттеушілердің бірі полковник Олег Борисович Мозохин мұрағаттық деректерге сүйене отырып, бұл санды сынға алды. Оның айтуынша, «барлық ескертулер мен созулармен, БТК органдары құрбандарының санын 50 мыңнан аспайды деп бағалауға болады». Комиссияның жергілікті жерде контрреволюциямен күресу үшін аумақтық бөлімшелері болды.
«ЧК» ықшамдалуынан «чекист» сөзі шықты.
БТК міндеттері
Оның құрылуының басты идеологы Владимир Ильич Ленин Бүкілресейлік төтенше комиссиясы деп атады, онсыз «жұмысшылардың күші әлемде қанаушылар бар болғанша өмір сүре алмайды...», «сансыз астыртын әрекеттерге, бізден шексіз күшті адамдардың Кеңес өкіметіне жасаған сансыз қастықтарына қарсы біздің қаруымыз».
1921 жылдың 27 қаңтарынан бастап бұл мекеменің міндеттеріне балалар арасындағы панасыздық пен қараусыздықты жою кірді.
БТК құрлымы
frame|БТК-МҚК ескерткіш таңбасы 1917 жылдың 22 желтоқсанынан 1918 жылдың наурызына дейін БТК Петроградта Гороховая көшесі, 2-үй мекен-жайында орналасқан (қазір Ресей саяси полициясының мұражайы).
БТК басқару аппаратын алқа басқарды. Басқарушы орган — БТК Президиумының Төрағасы басқаратын БТК Президиумы, оның құжат айналымы екі жеке хатшымен қамтамасыз еткен екі орынбасары болды.
БТК аппаратында келесі бөлімдер мен бөлімшелер болды:
1917 жылдың желтоқсанында БТК аппараты 40 адам, 1918 жылдың наурызында — 120 қызметкерден тұрды.
1918 жылы наурызда БТК орталық аппараты Кеңес үкіметімен бірге Мәскеуге ауыстырылды. 1919 жылдан бастап «Ресей» сақтандыру қоғамының ғимаратын иеленді.
Аумақтық және мамандандырылған бөлімшелер
Бастапқы кезеңде бірқатар жерлерде контрреволюцияға, алыпсатарлыққа және іріткіге қарсы күрес жөніндегі аумақтық органдар Төтенше комитеттер деп аталды. Штаттың көбеюімен және жаңа бөлімдердің пайда болуымен бұл комитеттер төтенше комиссия деп аталды. 1918 жылы 40 губерниялық (ГубТК деп аталады) және 365 уездік төтенше комиссиялары болды. ГубТК мынадай бөлімдерге бөлінді :
1918 жылдың тамызынан бастап БТК шекара, теміржол және су көлігі органдары жұмыс істейді. Ірі теміржол бекеттерінде губерниялық комиссияларға бағынатын аймақтық, бөлімшелік төтенше комиссиялар (ТК) құрылды.
Қызыл Әскердегі БТК органдары 1918 жылдың соңында әскерде және майдандағы контрреволюцияға қарсы күресті ұйымдастыру, тыңшылық, сондай-ақ жаудың тылында барлау жүргізу үшін құрылды. 1919 жылдың 21 ақпанына дейін майдандық пен әскери ТК жұмыс істеді, олар 1919 жылдың 21 ақпанынан бастап Қызыл Әскердің бөлімшелері мен мекемелерінде тыңшылық пен контрреволюцияға қарсы күрес жөніндегі Айрықша бөлімдер болып қайта құрылды.
Өкілеттіктері
Бастапқыда БТК міндеттері мен өкілеттіктері дәл анықталмады, бұл, мысалы, Ф. Э. Дзержинскийдің 1917 жылғы 7 желтоқсандағы есебінде көрсетілген, онда оған «Комиссия тек алдын ала тергеу жүргізеді, себебі бұл бұлтартпау үшін қажет».
БТК құрылғаннан бастап бір мекемеде заң шығарушылық (заңнаманы әзірлеуге тікелей қатысу), сот (сот өндірісі) және атқарушы (барлау, жедел және тергеу жұмыстары) функцияларын алды. Әкімшілік жағынан бастапқыда жұмсақ болған тікелей әсер ету шаралары қолданылады: контрреволюцишылдарды азық-түлік карточкаларынан айыру, халық жауларының тізімдерін жасау және жариялау, контрреволюциялық меншікті тәркілеу және тағы басқалар.
Азаматтық соғыстың басталуымен БТК төтенше өкілеттіктер берілді, оған сәйкес контрреволюцияшылдар мен іріткі жасаушыларға, бас пайдасы үшін пайдаланған және бандитизм жасаған тұлғаларға қатысты шаралар қолданылды.
1920 жылы 17 сәуірде «Төтенше комиссиялардың трибуналдармен қарым-қатынасы туралы № 4 БТК өкімхаты» жасырын түрде қабылданды, онда, атап айтқанда, келесі ұсыныс бар:
БТК жолдастарға сонымен бірге жарияланған заңның баптарына қатаң негізделетін істерді қараудың «жеңілдетілген тәртібі» деп аталатын трибуналдар үшін арнайы нұсқаулық әзірленіп жатқанын хабарлайды. іс жүргізу айыптау актісін оқуға, айыпталушыдан жауап алуға және үкім шығаруға дейін қысқарады.
БТК жоюдың алдында В. И. Ленин 1921 жылы 23 желтоқсанда Бүкілресейлік Кеңестердің IX съезінде:
... бізде құрылған жағдай бұл мекемені тек қана саяси саламен шектеуді бұйыра талап етеді, ... БТК реформаға ұшырату, оның атқарымы мен құзыреттілігін анықтау және оның жұмысын саяси міндеттермен шектеу қажет.
Айрықша өкілеттіктері
thumb|left|400px|«ТК жертөлелерінде», [[Иван Алексеевич Владимиров|И. А. Владимировтың суреті]] 1918 жылдың 21 ақпанынан бастап – РКФСР ХКК «Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!» Декретіне сәйкес, мекеме алғаш рет жазалау өкілеттіктерін алды. Қабылданған құжатта басқалармен қатар мыналар атап өтілді:
Тәжірибеде 1918 жылдың шілдесіне дейін БТК ресми әділет органдарының шешімі бойынша жазалау шараларын салыстырмалы түрде сирек қолданды, мысалы, аса қауіпті қоғамдық тұлғалар бандитизммен айналысатын және ірі алыпсатарларға қатысты, бірақ бұл норманы саяси қылмыскерлерге қарсы қолданбады. Сонымен 1918 жылдың бірінші жартысында 22 адам атылды. Алайда, жергілікті жерлерде ресми құқықтық ұстанымнан тыс, өлім жазасы қылмыскерлердің басқа санаттарына қатысты қолданылды, бұл орталық органдар тарапынан әрдайым қолдау таппады. Осылай, 1918 жылы 17 маусымда Қобан-Қара теңіз республикасы ОАК пленумының мәжілісінде Төтенше тергеу комиссиясының мүшелері тұтқынға алынып, сотқа тартылып, оның шешімімен контрреволюциялық қозғалыс үшін айыпталған 77 адам соттан тыс тәртіпте атылғаны туралы хабарланды.
БОАК 1919 жылғы 20 маусымдағы «Соғыс жағдайы жарияланған аймақтардағы жалпы соттылықтан шығару туралы» декреті ТК билігіне өрт қоюға, жарылыстарға, темір жолды қасақана бүлдіруге және басқа да контрреволюциялық пиғылдарға қатысқан адамдарды тікелей ату құқығын береді, 1919 жылы 22 маусымда «БОАК Известия» жарияланған: 295.296. 23 маусымда БТК Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шығарылған қаулысына түсініктеме беріп, №174 бұйрығын шығарды.
Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылғы 17 қаңтардағы БТК және қалалық, губерниялық және Жоғарғы трибуналдардың үкімдерімен өлім жазасын қолдануды (ату) жою туралы қаулысы: 104-105, Ленин мен Дзержинский қол қойған, құжат күшіне енгенге дейін Петроград және Мәскеу ТК тұтқындарын түнде рұқсатсыз жоюдың көлеңкесінде қалды:124.247. Жою ұзаққа созылмады, 1920 жылы 28 қаңтарда Дзержинский барлық ТК майдан шебіне «Тікелей жазалау, яғни БОАК 1919 жылғы 22 маусымдағы қаулысында көрсетілген қылмыстар үшін ату» құқықтары туралы жасырын жеделхат жолдады, 12 ақпанда қаулының күшін жоюы Түркістанға қатысы жоқ деген Бокийге жеделхат жолдады , ал поляктық интервенциясының басында 1920 жылы 6 наурызда Белоруссияда, бірден 7 наурызда майдандар мен әскерлердің арнайы бөлімдеріне, соның ішінде азаматтық трибуналдарға ату құқығын беру туралы жеделхаттар жіберілді.
1922 жылы 2 қаңтарда Сібірдегі тұрақсыз жағдайға байланысты Дзержинский Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінен телефонхат арқылы БТК төрағасының өкілеттіктерін барлық трибуналдардың үкімдерін ықпалшара қолдануындағы жеке құқық алуына дейін кеңейтуді сұрайды.
Қызметінің нәтижелері
Ірі жасырын ұйымдарды («Отан мен Бостандықты қорғау одағы», «Бүкілресейлік ұлттық орталық») анықтау және жою, шетелдік барлау және арнайы қызметтердің астыртын әрекеттері жойылды.
БТК қызметкерлерін қудалау
Сталин қуғын-сүргін жүргізу дәстүрін жалғастырды, бірақ оларды репрессиялық органдардың қызметкерлеріне де қатысты қолданды. Жүргізілген «тазартудың» нәтижесінде, атап айтқанда, «Дзержинскийдің қаруластары» саналатын БТК бұрынғы жетекші қызметкерлері: А. Х. Артузов, Г. И. Бокий, М. И. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. Х. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин, Г. Г. Ягода.
Дереккөздер
Санат:БТК
Уаргла
Уаргла – Алжирдің орталық бөлігіндегі қала.
Дереккөздер
Санат:Алжир қалалары
Қарасу ауылдық округі (Амангелді ауданы)
Қарасу ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарасу, Әбу Сыздықов, Ақайдар, Есенбаев ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасу ауылы. Округ құрамында болған Бестөбе ауылы 2012 жылы таратылған.
Дереккөздер
Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Реал Вальядолид
«Реал Вальядолид» (Real Valladolid CF) — Испанияның Вальядолид қаласындағы кәсіпқой футбол клубы. Қазіргі күнде Испания Ла лигасында өнер көрсетеді.
Тарихы
1928 жылы «Реал Юнион Депортива де Вальядолид» және «Клуб Депортиво Эспаньол» клубтарының бірігуінен құрылды. 1947/48 жылғы маусымда Сегунда жеңімпазы атанды да, тұңғыш рет Ла Лигаға жолдама алды.
1949/50 жылы Испания кубогының финалына шықты. "Шамартин" стадионында "Атлетик Бильбаодан" 1:4 есебімен ұтылып қалды.
1961/62 жылғы маусымда Ла Лигада 4-орынға көтерілді (әзірге ең жоғарғы көрсеткіші).
Бұдан кейін көп жылдар бойы бірнші және екінші дивизионға жиі алмасумен болды. Жаплы, Ла лигада 42 маусым өткізді.
2006/07 жылы Ла лигада қатарынан 29 кездесуде ұтылған жоқ.
Клубта әр жылдары Альваро Гутьеррес, Габриэль Хайнце, Рашид Рахимов, Фернандо Салес, Ален Петернац, Хосе Луис Каминеро, Фернандо Йерро, Альваро Рубио, Сесар Санчес, Диего Коста секілді атақты футболшылар ойнады.
2018 жылы 3 қыркүйекте бразилиялық танымал футболшы Роналдо клубтың 51 пайыз акциясын сатып алды.
Сілтемелер
Санат:Испания футбол клубтары
Зат алмасу
Зат алмасу немесе метаболизм деп тірі ағзада өтетін барлық химиялық реакциялар дың жиынын айтамыз. Зат алмасу нәтижесінде ағзаға қажет заттар түзіледі және энергия бөлінеді. Ағза мен сыртқы орта арасында әрқашан зат және энергия алмасуы үздіксіз жүріп отырады. Күрделі қоректік заттар ас қорыту мүшелерінде қорытылып құрылысы жай заттарға айналған соң ащы ішектен қанға және лимфа ға өтеді. Қан және лимфа ағыны арқылы ұлпаларға жеткізіледі. Әр мүшенің жасушалары өзіне тән және өсіп-өнуіне қажетті қарапайым заттарды түзеді. Қоректік заттардың ыдырауынан пайда болған энергияны жасушалар әр-түрлі физиологиялық үрдістер үшін жұмсайды. Артық түскен заттарды өзіне қор етіп жинайды (мысалы, гликоген, май). Ал жасушалардың тіршілік етуі нәтижесінде түзілген керексіз заттар өкпе, тері ішек арқылы сыртқа шығарылып отырады.
Зат алмасу (метаболизм) – жасушаның тіршілігін қамтамасыз ететін, организмде жүріп жататын барлық химиялық процестердің жиынтығы. Бұл организмнің тіршілік қабілетін сақтау және сыртқы ортамен қарым-қатынасын, организмге қоректік заттардың еніп, олармен ферменттер әсерінен ыдырауын, пайда болған жай заттардың жасушалар мен мүшелерге тасымалданып, олардың тотығуын, энергия бөлініп шығуын, жасуша құрамындағы түзілістердің биосинтезделуін және қорытылған өнімдердің организмнен бөлініп шығуын қамтамасыз етеді.
Жасушадағы қандай да болса, бір заттың белгілі бір тәртіппен ферменттік айналуға түсуін –метаболизмдік жол, ал осы кезде пайда болатын аралық өнім – метаболиттер деп аталады.
Сипаттамасы
Зат алмасу өзара тығыз байланысқан екі қарама-қарсы құбылыстан тұрады: 1) Ассимиляция немесе пластикалық алмасу 2) Диссимиляция  немесе энергетикалық алмасу Ассимиляция деп жай заттардан күрделі қосылыстардың түзілу реакцияларының жиынтығын айтамыз. Бұл реакциялар энергияны қажет етеді. Пластикалық алмасу нәтижесінде жасушалардың құрамы жаңарады. Ал диссимиляцияда күрделі заттар ыдырап энергия бөлінеді. Бөлінген энергия ағзаның тіршілігін сақтап, ой және дене еңбектерін орындаға жұмсалады.
Жасушадағы қандай да болса, бір заттың белгілі бір тәртіппен ферменттік айналуға түсуін – метаболизмдік жол, ал осы кезде пайда болатын аралық өнім – метаболиттер деп аталады. Метаболизмнің қарапайым молекулалардан күрделі құрылымдық заттардың түзілу реакциясы – анаболизм, ал бұған қарама-қарсы өтіп жататын процесті катаболизм дейді. Жасыл өсімдіктерде фотосинтез нәтижесінде түрлі көмірсулар түзіледі. Жануарлар әдетте осы көмірсулармен қоректенеді. Қарапайым қанттар қанмен жануарлар денесіне таралып, күрделі полисахарид – гликогенге айналады. Метаболизм нәтижесінде көмірсулар (пируват) органикалық қышқылға, одан әрі майға, көмірсудан пайда болған органикалық қышқылдар аммиак азотымен реакцияласу нәтижесінде амин қышқылына, май, ақуыздар метаболизм нәтижесінде ыдырап, соңында несеп зәрі, аммиак, көмірқышқыл газы, т.б. қарапайым заттарға айналады.
Адам мен жануарлар организміндегі метаболизм процесін реттеуде жүйке жүйесінің атқаратын (әсіресе, үлкен ми сыңарлары қыртысының) маңызы зор. Организмнің дамуы, өсуі, т.б. Метаболизм заңдылықтарына бағынады. Адамда метаболизм процесінің ауытқуы байқалса, адам ауруға шалдығады.
Мысалы, диабет, семіздік, бүйрекке тас байлану, атеросклероз, т.б. Метаболизм екі қарама-қарсы реакциялар топтарынан тұрады: катоболизм және анаболизм.
Катаболизм мен анаболизм арасындағы энергия алмасуы
Катабалистік жол АТФ және НАДФ*Н түрінде химиялық энергия бөледі. Анабализм кезінде ол энергия қарапайым молекулалардан макромолекулар құрастыруға жұмсалады.
Метаболизм түрі бойынша микроағзалардың жіктелуі
Микроорганизмдерде қоректік заттарды қабылдайтын арнаулы орган болмайды. Сондықтан олар қоректік заттарды барлық денесі арқылы қабылдайды да, олар клеткадағы керексіз заттарды сыртқа бөліп те үлгереді. Бұл екі процестің екеуі де өте тез жүреді. Қоректік заттарды қабылдау осмос құбылысына байланысты. Өйткені бактериялар клеткасының қабығы жартылай өткізгіш келеді де белгілі қоректік заттарды қажетті мөлшерде ғана өткізіп тұрады. Микробтар клеткасында болатын заттар ерітіндісі оған белгілі мөлшерде кысым туғызады. Оны осмос қысымы деп атайды. Оның шамасы клеткадағы еріген заттың концентрациясына тығыз байланысты. Егер еріген заттың концентрациясы неғұрлым артық болса, қысым да соғұрлым арта түседі. Клеткада жүретін биохимиялық процестердің нәтижесінде жиналған заттар осмос қысымының әсерінен клеткадан сыртқа бөлініп шығып отырады. Ортада су көп болғанда цитоплазма ісініп, клетка кабығын кереді. Мұны тургор құбылысы деп атайды. Клетка шамадан тыс ісінсе, жарылып кетуі де ықтимал.
Автотрофты организмдер — көміртегін ауадағы көмір қышқыл газынан сіңіреді. Сол ортадағы түрлі минерал заттардың тотығуынан бөлінетін энергия автотрофты организмдердің көміртегін сіңіруіне көмектеседі. Сондықтан бұл құбылысты фотосинтезге керісінше, хемосинтез деп атайды. Автотрофты микроорганизмдерге С. Н. Виноградский ашқан нитрификациялаушы бактериялар, темір бактериялары, күкірт бактериялары жатады.
Гетеретрофты организмдерге — көміртегін дайын органикалық қосылыстардан алатын микроорганизмдер жатады. Бұларға шіріту бактериялары, әр түрлі ашу процесін қоздырушылар және ауру туғызушы микробтар жатады. Сонымен қатар олар зат алмасу процесінде түзілетін көмір қышқылын да пайдалана алады, сөйтіп, бұл микроорганизмдердің табиғаттағы елі қалдықтарды ыдыратудағы ролі үлкен.
Катаболизм немесе энергетикалық метаболизм, бейорганикалық және органикалық қосылыстардың тотығу реакцияларының жиынтығы. Қоректік заттардың ыдырауы энергия бөлінумен жүреді. Катаболизм жолында ірі полимерлі молекулалар алдымен кішкене фрагменттер мономерлерге ыдырайды, одан әрі органикалық қышқылдарға және фосфорлы эфирлерге айналады. Катаболизм (грекше katabole – сыртқа шығару, ыдырау), организмде тіршілік әрекеті процесінде пайдаланылған энергияны босата отырып, қажетсіз заттарды денеден сыртқа шығарып тастау. Клетка мен тінде болатын тотығу процесі ферменттерінің қатысуымен үздіксіз жүретін құбылыс. Ондағы белок, май, көмірсу сияқты күрделі органикалық заттар тотығу әсерінен ыдырайды. Осы процестен пайда болған энергия тіршіліктің қажетіне жұмсалады.
Анаболизм, биосинтез немесе конструктивті метаболизм, клетканың қор заттары және құрылымдық элементтерінің биосинтез реакцияларының жиынтығы. Анаболизм кезінде клеткалық заттардың қарапайым молекулалардан синтезі энергия жұтылуымен жүзеге асады. Анаболизм жолында ең алдымен клетканың негізгі компоненттері, одан кейін полимерлі макромолекулалар синтезделеді. Клеткада анаболизм және катаболиз процестері бір уақытта жүреді, бір-бірімен тығыз байланысты процестер. Метаболизм нәтижесінде көмірсулар (пируват) органикалық қышқылға, одан әрі майға, көмірсудан пайда болған органикалық қышқылдар аммиак азотымен реакцияласу нәтижесінде амин қышқылына, май, белоктар метаболизм нәтижесінде ыдырап, соңында аммиак, көмірқышқыл газы, т.б. қарапайым заттарға айналады
Микроорганизмдерге энергияны қажет:
Көмірсулардың катаболизмі
Микроорганизмдердің басым көпшілігі үшін көмірсулар энергия және көміртегі көзі болып табылады. Олар ыдырағанда энергия түзіледі. Көмірсулардың ең оңай сіңірілетіні – глюкоза, ал одан күрделілері, алдымен глюкозаға дейін ыдырайды. Сондықтан көмірсулардың ыдырау жолдары глюкозадан бастап қарастырылады. Бактерияларды көмірсулар ыдырауының 3 жолы белгілі: Прокариоттарда қоректену типтерінің яғни энергия алу жолдары алуантүрлі болғанымен олардың барлығы әртүрлі заттарды тотықтыру процесіне негізделеді. Тотығу- атомдар мен молекулалардың электрон жоғалту процесі. Тотықсыздану – электрондардың атом немесе молекулаға қосылу процесі. Ал жалпы тотығу-тотықсыздану реакциясы деп электронның бір молекуладан екінші молекулаға өтуін айтамыз. Электрон беретін зат донор, қосып алатын зат акцептор деп аталады. Тотығу-тотықсыздану процестері микроорганизмдердің негізгі энергия беретін процестері – тыныс алу мен ашудың негізін құрайды. Бұл реакцияларды биологиялық тотығу дейді.
Дереккөздер
Санат:Физиология Санат:Метаболизм
Бұлғары садақ
Бұлғары садақ - жақтың иленіп, өңделген теріден жасалған қабы. Қазақтар оны теріден, матадан жасап, сәнді үлгілерінің беттерін өрнекті металл әшекейлермен (алтын, күміс, жез) әсемдеп, жібек жіптермен кестелеген.
Орта ғасырларда Бұлғар елінде тері өндірісі жақсы дамыған, өңделген тері және теріден жасалған бұйымдар сыртқа көптеп шығарылған. Мұндай жұмсақ өңделген терілерді қазақтар келген елінің атауымен бұлғары (былғары) деп атаған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Ламантиндер
Ламантиндер (Trichechus) — сүтқоректілер класы сирендер отрядының Trichechidae тұқымдасының жалғыз туысы. Қазба қалдықтары Солтүстік Америкада плейстоценнен, ал Оңтүстік Америкада миоценнен белгілі. Қазіргі кезде ламантиннің 3 түрі Американың шығыс жағалауларында Флоридадан Бразилияға дейінгі аймақта, сондай-ақ, Африканың Атлант мұхиты жағалауында тіршілік етеді, олардың саны өте аз. Денесінің ұзындығы 4 м, кейбір ірі түрі — 5 метрдей, салмағы 400 кг. Терісінде сирек әрі қысқа түктері бар. Денесінің түсі қоңырқай сұр, құрсағы бозғылт түсті. Ескекке айналған ортаңғы үш саусағының ұшында жалпақ тырнаққа ұқсас тұяқтары болады. Иілгіш ескек аяқтарының көмегімен су түбінде сырғып қозғалады, су өсімдіктерін саусақтарымен қысып алып қоректенеді, сезу қызметін атқаратын жоғарғы ерні екіге бөлінген. Құйрық жүзбе қанатының артқы шеті жұмыр. Күрек тістерінің орнында 2 мүйізді тақташа түзілген. Оның басқа сүтқоректілерден басты айырмашылығы — омыртқа жотасының мойын бөлімінде тек 6 омыртқа (басқа сүтқоректілерде 7) болады. Ересектерінің жақ сүйектерінде 5 — 7 азу тістері бар. Өкпелері өте үлкен. Топтанып тіршілік етеді, аналығының буаздық мерзімі 5 — 6 айға созылады. Көбіне теңіздің таяз жағалауында, өзендердің сағасы мен төменгі ағыстарында су өсімдіктерімен қоректенеді. Ламантинді су айдындарын өсімдіктерден тазарту үшін пайдаланады. Олар кайман қолтырауыны мен акулалардың қорегі. 3 түрі де Халықаалық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Сирендер Санат:Теңіз сүтқоректілері
Пигмалион
Пигмалион бірнее мағыналарға ие:
Микроқаттылық
Микроқаттылық (Микротвердость)
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Доспамбет жырау
Доспамбет жырау (1490, қазіргі Ресей Федерациясы, Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр. Доспамбет жырау қазақ халқының қалыптасу кезеңінде өмір сүрді. Кіші Ноғай ордасында әскери қолбасшы болған. Дешті Қыпшақты көп аралаған, Бақшасарайда, Стамбұлда болған. Қырым ханының жағында көптеген әскери жорықтарға қатысқан. Тайпааралық ұрыстардың бірінде қаза тапты.
Шығармашылығы
Доспамбет жырау жырларынан оның мұрат-мақсаты, түсінік-талғамы, дүниеге көзқарасы анық аңғарылады.