cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жануарлар
Жануарлар экологиясы
Жануарлар экологиясы – экологияның бір саласы. Бұл салада экожүйедегі популяцияның тіршілік ету заңдылықтары анықталып, жануарлардың қоршаған ортаға бейімделуі зерттеледі. Қоршаған ортада болып жатқан антропогендік факторлар жануарлар тіршілігін өзгертіп, тіпті кейбір түрлерінің жойылып кетуіне әкеледі. Қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінің нәтижесінде, сондай-ақ технологиялық қалдықтар мен радиоактивтік заттардың, әртүрлі табиғатта болып жататын апаттардың әсерінен ауа, ландшафт құрамының бұзылуы, топырақтың ластануы – жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесіне елеулі өзгерістер әкеледі. Мысалы, 20-ғасырдың 50-жылдарындағы Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижесінде сол аймақта тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың 70%-ы жойылып кетті. 20-ғасырдың 60-жылдарынан бастап, Арал теңізінің тартылуына байланысты бағалы балықтар (сазан, қаяз, ақмарқа, т.б) құрып кетті. Омыртқалы жануарлардың 125 түрі және омыртқасыз жануарлардың 105 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Осыған орай, жануарлар экологиясы – қазіргі заманның өзекті мәселелерінің бірі.
Жануарлардың көне атаулары
Жануарлардың көне атаулары — жануарлардың сирек қолданылатын не ұмытылған атаулары. Қазақ халқының көшпелі өмір салты сан ғасырлар бойы табиғатпен етене танысуына мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде жабайы жануарлардың тіршілік тынысын, олардың бір-бірінен айырмашылығын, мекен орнын, пайдасы мен зиянын ажырата білді. “Түз тағысы табиғатпен тілдес” екендігін айқын аңғарып, олардың аталық, аналық және ұрпақтарын жеке атаумен атап, әрқайсысына ерекше мән берген. Кейбір жануарларды киелі, қасиетті деп санаған, немесе кесірі тиеді, не киесі ұрады деп есептеген. Мыс., жыланды — қыбыр, ұзынқұрт, түймебас, т.б. деп, ал қасқырды — итқұс, бөрі, ұлыма, т.б. деп атаған. Ежелден қазақ аңшылары мен саяткерлері арасында аңдар төлдеген кезде, құстар жұмыртқалап жатқанда, балықтар уылдырық шашқанда оларды ауламайтын салт-дәстүр қалыптасқан. Мұның өзі түз тағыларына деген үлкен қамқорлықты көрсетеді. Жабайы жануарларды кең байтақ еліміздің әрбір облыстарында жергілікті атаумен атай беру де кездеседі. Мыс., аққуды — ақ шандоз, жираф — керік, мысықтың баласы — шаған, т.б. Бұдан 5 ғ. бұрын жазылған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының “Шипагерлік баян” атты шығармасында кездесетін жануар атаулары да қазіргіден өзгеше. Мыс., тышқан — сумақы, сиыр — маңғаз, барыс — айбар, жылқы — тұлпар, т.б. Қазіргі кезде жануарлардың көне атаулары мүлде ұмытыла бастаған (мыс., жұпар жылан, таутайлақ, маңқұс, құртқа, мәлике, т.б.). Жануарлардың көне атаулары ұлттық фольклорда, ауыз әдебиетінде, мақал-мәтелдерде жақсы сақталған. Мыс., “Борақты ұрсаң тұмсықтан, тез өледі шымшықтан”, “Таутанның алма аланын, кесіріне жолығарсың балаңның”, т.б. Мұндай ұмытылған атауларды пайдалану — тіл байлығымызды молайта түспек.
Жануарлар туралы ертегілер
Жануарлар туралы ертегілер, хайуанаттар туралы ертегілер — ертегінің көне замандағы мифтер мен әртүрлі тұрмыстық, аңшылық әңгімелердің негізінде пайда болып, кейінгі замандардағы адамдар мінезін, олардың өзара қатынасы мен байланысын аллегориялық түрде жан-жануарлар бейнесі арқылы тұспалдап көрсететін түрі. Жануарлар туралы ертегілер, негізінен, үш топқа бөлінеді: этиологиялық жануарлар туралы ертегілер, классикалық жануарлар туралы ертегілер және мысал ертегілер (аполог). Этиологиялық жануарлар туралы ертегілер — өзінің шығу мерзімі жағынан мұндай ертегілердің ең көнесі. Мұнда хайуанаттардың сыртқы пішіндегі немесе жүріс-тұрысы, мінез-құлқындағы бір ерекшелігі, оның солай болу себебі жайында баяндалады. Бұл топтағы ертегілердің басты ерекшелігі — оқиғаны себеп-салдарлы сипатта баяндауы және байырғы синкреттілікті сақтап қалуы мен этиологиялық мифке жақын болуы. Бұл ертегілердегі хайуанаттардың сипаттамасы басқа елдер ертегілермен сарындас. Мыс., түлкі — аса айлакер, екіжүзді, алаяқ қу, қасқыр мен жолбарыс — адуынды озбыр, қара күш иесі, аю — икемсіз, қарабайыр, т.б. Шығыс және Еуропа халықтарының жануарлар туралы ертегілерінің көпшілігін классикалық жануарлар туралы ертегілер құрайды. Олардың сюжеті де ұқсас болып келеді. Өйткені, бұл ертегілердің көпшілігі әр халықтың тарихында болған ұқсас жағдайдан туған. Ал біразы арғы тегі бір түркі халықтарының ежелгі дәуірінде пайда болған. Енді бір бөлігі мәдени, сауда, т.б. қарым-қатынастар арқылы ауысқан. Бұлардың моральдік және әлеум. мазмұны аса терең. Жыртқыштар қанаушыларды, әлсіз жануарлар кедейлерді еске түсіреді. Олардың іс-әрекетімен қатар мінездері де шебер сомдалады. Классик. жануарлар туралы ертегілердің құрылымы онша күрделі емес. Олардағы сюжет хайуанаттар арасындағы кездесулер мен қақтығыстарға құрылады. Бір сарынды эпизодтардың өзгермей, үнемі қайталанып келетін түрі көптеген әлем халықтары ертегілерінде бар. Олардың үлгілері — “Қотыр торғай”, ”Кім неден күшті”, т.б. ертегілер. Мысал ертегілерде — баяндау белгілі бір моральдік қағида мен тұжырымды дәлелдеуге бағытталады, сол себепті олар көп жағдайда нақылмен аяқталады. Қазақ халқының мысал ертегілері шығыс фольклорымен тығыз байланысты. Мыс., Орт. Азияға кең тараған “Қалила мен Димна”, “Тотынама”, т.б. Жануарлар туралы ертегілер адам болмысының ертедегі тотемдік сенімдермен байланысты пайда болған. Жануарлар туралы ертегілердің прозалық баяндаудан өлеңге көшіп отыратын үлгілері де кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Патшалық (биология) Санат:Алфавит бойынша жануарлар
Родевальд
Родевальд (Rodewald) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Ниэнбург-на-Везере ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2623 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 60,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 2 56 026. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йоахим Цильке.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Қазбек Қайырбекұлы Төлеубаев
Қазбек Қайырбекұлы Төлеубаев - 1955 жылы 10 қаңтарда Қостанай облысы Қарасу ауданының Қарасу кентінде туған. Қазақ. Әкесі - Төлеубаев Қайырбек, марқұм, партия органдарында қызмет еткен. Анасы - Төлеубаева Сырымкүл, марқұм. Целиноград ауылшаруашылық институтының экономика және ауыл шаруашылығын ұйымдастыру факультетін бітірген (1978), ауылшаруашылық өндірісіндегі экономист-ұйымдастырушы. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлдену».
Хоббиі - аңшылық, балық аулау.
Үйленген. Жұбайы - Төлеубаева Ермек Қапысқызы (1954 жылы туған), сақтандыру компаниясының менеджері. Ұлдары - Төлеубаев Ерлан Қазбекұлы (1979 жылы туған), Төлеубаев Ержан Қазбекұлы (1981 жылы туған), Төлеубаев Еркін Қазбекұлы (1983 жылы туған).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Көсеу
thumb|right|80px|Көсеу thumb|right|80px|Көсеу "Көсеу" үй тұрмысына, яғни ошақтын басында (қасында) пайдаланылатын тұрмыстық зат. қызыметі: отты көсегенде пайдаланылады. негізінен қалақ, шымшуырын, көсеу бірге пайданылатын құрал. жасалуы: темір материялынан жасалған құрал.
Санат:Тұрмыстық заттар
Morilio
Лонре (Орн)
Лонре (Lonrai) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Алансон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61234, пошта индексі — 61250.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Робек
Робек (Robecq) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Бетюн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,56 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62713, пошта индексі — 62350.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1246 адамды құрады. Халық тығыздығы — 117,99 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Сырдария (айрық)
Өзен:
Елді мекен:
Тағы қараңыз:
Бірлік (Мойынқұм ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы – Мойынқұм ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде, Мойынқұм құмының шығысындағы өте қуаң, қоңыржай ыстық агроклиматтық белдемде, Шу өзенінің аңғарындағы тоғайлар және астық тұқымдас әр түрлі шөптер өскен жерде орналасқан.
Тарихы
1957-1997 жылдары аралығында қаракөл қойын өсіретін «Көктерек» кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде Бірлікте шаруа қожалықтары мен бірнеше ӨК-тер жұмыс істейді.
Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Тараз – Қарағанды автомобиль жолы өтеді.
Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Баби (Сена мен Марна)
Баби (Baby) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена мен Марна департаментінде орналасқан. Провен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,12 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77015, пошта индексі — 77480.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Жазба кілті
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Қамба
Қамба– дән, ұн және дәнді дақылдар сақталатын орын. Қ-ны ағаштан, тастан және жергілікті құрылыс материалдарынан салады.
Санат:Қоймалар Санат:Егін шаруашылығы
Бесбоғда
Санат:Тау шыңдары
Каниюель
Каниюель (Canihuel) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Гингам округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 32,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 22029, пошта индексі — 22480.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 378 адамды құрады. Халық тығыздығы — 11,76 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Сюд-Бандама
Әкімшілік бөлім
3 департаментке бөлінеді:
Михаил Михеевич Болонкин
Михаил Михеевич Болонкин 1906-1967 жылдары Ресейде өмір сүрген. Ембі ардагері.
1920-1926 жылдары - Баку мұнай кәсіпшіліктерінде ағаш шебері.
1926-1956 жылдары - Доссор, Мақат МАБ бригадир, прораб, мұнара құрастыру цехының бастығы.
1954 жылы - Ленин орденімен,медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Канисада
Канисада (Caniçada) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Виейра-ду-Минью муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 446 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6,49 км² шамасында. Халық тығыздығы — 68,7 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Әулие Мамеде.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Қор қайтарымы
Қор қайтарымы – негізгі қорлардың макроэкономикалық (салалар, бірлестіктер, кәсіпорындар деңгейіндегі) пайдалану тиімділігінің аса маңызды көрсеткіші. Қор қайтарымын макроэкономика деңгейінде талдап, есептеу кезінде жалпы ішкі өнім және таза табыс туралы деректер, ал жекелеген салалар деңгейінде жалпы өнім, тауар және таза өнім туралы деректер пайдаланылады. Түрлі салаларда қор қайтарымының деңгейі әркелкі болады. Ол жеңіл және тамақ өнеркәсібі салаларында жоғары; машина жасау мен металл өңдеуде, электроника мен көмір өнеркәсібінде едәуір төмен. Өндірістің техникалық деңгейін көтеру, негізгі қорлардың пайдаланылуын жақсарту, түбегейлі қайта жаңғыртуға және кәсіпорындарды техникамен қайта жарақтандыруға бағытталған күрделі қаржының үлесін көбейту қор қайтарымын арттыратын факторларға жатады.
Пайдаланған әдебиетттер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Бет сапасы
Бет сапасы (Качество поверхности) — онделген беттің геометриялық қасиеттерінің және беткі қабатының физика-химиялық қасиеттерінің жиынтыгы. Машина тетіктерінің бет сапасы тетіктің томендегідей сипаттамаларымен анықталатын кешенді корсеткіш: макрогеометрия (беттің үлкен болімдерінде пішіннің ауытқуы); беттің кедір-бүдырлығы; беттің толқындылыгы (қадамның толқын биіктігіне қатынасы 50—1000, ягни кедір-бүдырлықтың қалыпты дең- гейінен едәуір артық); беткі қабаттың күйі (оның физика-механикалық және химиялық қасиеттері — қақталма, қалдық кернеулер, микроқаттылық, фазалық қүрам және т.б.). Бет сапасының сипаттамалары машина тетіктерінің пайдалану қасиеттеріне: тозуга тозімділігіне, қажуга қарсьшыгына, жанасу қатандыгына, жегіге шыдамдылыгына, дірілге орнықтылыгына, баспақтық қосылыстардың беріктігіне, қосылыстардың тыгыздыгына елеулі эсер етеді.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Болымдылық және болымсыздық категориясы
Болымдылық және болымсыздық категориясы — іс-әрекеттің болуы я болмауы туралы хабардар ететін етістіктің формалары. Болымдылық етістіктің түбір, туынды және күрделі формалары арқылы беріледі (айт, көмектес, бере сал), болымсыздық сол формаларға арнаулы -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшалары жалғану арқылы жасалады (айтпа, көмектеспе, бере салма). Етістік негіздеріне жалғанатын езге формалардың бәрі де (есімше, көсемше, рай, жіктік жалғаулары) осы болымсыз түр қосымшасынан кейін қолданылады (айтпаса, айтпаған, айтпас-ты т. б.). Болымсыздық қосымшасы стильдің талабына сай күрделі (аналитикалық) етістіктердің біреуіне ғана жалғанып та болымсыздық мән бере береді (алмай қойды, ала қоймады, таба қоймады т. б.). Күрделі аналитикалық етістіктердің жетекші етістігіне де, көмекші етістігіне де болымсыздық қосымшасы қатар жалғанатын болса, болымсыздық мән жоғалып, керісінше іс-әрекеттің орындаушысы арқылы табандылықпен іске асқаны көрсетіледі (алмай қоймады, таппай қоймады). Болымсыздық мән етістіктің есімше формаларына -ар, -ер, -р, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, - пек, -қан, -кен, -ған, -ген, -атын, -етін, -йтын, -йтін қосымшалар және емес, жоқ сездері тіркесу арқылы да беріледі (барар емес, барған жоқ, алатын емес т. б.). Болымсыздық есімдіктері де сөйлемде бастауыштық, анықтауыштық, пысықтауыштық қызметтің бірінде келіп, болымсыздық мәнді айқындай түседі (ешкім келмеді, ешқандай болмай шықты, ешбір жұмысты істемеді т. б.).
Дереккөздер
Санат:Қазақ тілі
Генерал-фельдмаршал
Генерал-фельдмаршал (кейде оны қысқартып «фельдмаршал» деп те атайды) — бірнеше Герман мемлекеттерінің, Қасиетті Рим империясының және Австрия империясының әскерлерінде қолданылған әскери атақ. Оған басқа әскерлерде армия генералы және герман әскери теңіз флотында гросс-адмирал атақтары сәйкес келеді.
Пруссия әскерінде және кейінірек Герман әскерінде бұл атаққа ие қолбасшылардың бірқатар артықшылықтары, мысалы, әрқашан олармен бірге жүретін жеке көмекшілері болатын. 1854 жылы «тек соғыс кезінде әскер басқарған қолбасшылар ғана фельдмаршал атағын ала алады» деген ережені бұзбастан Вильгельм ханзаданың әскери лауазымын өсіру үшін генерал-полковник деген әскери атақ енгізілді. 1870 жылы ханзада Фридрих Карл және тақ мұрагері патшазада Фридрих Вильгельм фельдмаршал болып тағайындалған алғашқы Пруссия ханзадаларына айналды.
Генерал-фельдмаршал атағы Үшінші Рейхтың жаяу әскері мен Люфтваффесінде 1941 жылға дейін ең жоғарғы атақ болып келді. Сол жылы жаңадан рейхсмаршал атағы енгізілді (оған жалғыз Һерманн Гөринг ие болып үлгерді). Генерал-фельдмаршал атағына әскери теңіз флотында гросс-адмирал атағы сәйкес келді. Үшінші Рейх күйрегеннен кейін генерал-фельдмаршал атағы алынып тасталды.
Гитлер Сталинградтың түбіндегі 6-шы армияның бәрібір Қызыл Әскерге берілуге мәжбүр болатынына көзі жеткен соң оның қолбасшысы Фридрих Паулусқа ол соңғы демі қалғанша күрессін немесе өзін-өзі өлтірсін деп фельдмаршал атағын береді. Себебі ешқашан ешбір неміс фельдмаршалы тарихта жаудың қолына тірі түспеген болатын. Бірақ Паулус бәрібір жаудың қолына беріледі. Өзіне фельдмаршал атағы берілгені туралы білгенде ол: «анау богемиялық ефрейторға бола өзімді атып өлтіретін жайым жоқ!» - деген екен.
Қазіргі таңда қайта құрылған Бундесвердегі ең жоғарғы әскери атақ — генерал. Бундесвердің жоғарғы қолбасшысының (бейбітшілік кезінде Германияның Негізгі заңының 65-ші бабы бойынша бұл қызметті қорғаныс министрі атқарады) тұрақты шешімі бойынша, генералдың барлық жауынгерлердің үстінен жүргізетін билігі ерекше. Генерал-инспектор болса қарулы күштердің жетекші штабын басқарады.
ГДР-дың Ұлттық халықтық армиясы ГДР Маршалы атағын 1982 жылғы наурыздың 25-нде тағайындады. ГДР-дың Мемлекеттік кеңесі соғыс кезінде немесе ерекше әскери жетістіктері үшін генерал әскери атағына ие адамды маршал ете алатын, бірақ бұл атақ ешкімге берілмеген күйі қалды.
Тағы қараңыз
Санат:Германия әскери атақтары Санат:Германия фельдмаршалдары
Гамак
thumb|right|Бақша гамагы thumb|right|Гамакта жатқан адамдар Гамак (hamac, hamaca; кариб үндістері тілінен кірме сөз) - жиһаздың бір бұйымы. Демалуға және ұйықтауға арналған. Тік төртбұрыш пішінді матаны немесе өрілген торды екі ұшынан асып қою арқылы қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Тұрмыстық заттар Санат:Төсек бұйымдары
Ботай (қоныс)
Ботай қоныс-мекені - ауданы 15 га Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданының Никольск ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 шақырым жерде, Иманбұрлық өзенінің (Есіл өзенінің оң жақ саласы) оң жақ құлама жағасындағы тегістелген еңіс алаңқайда орналасқан.
Қоныс-мекен пайда болған кезде 200-300 баспана тұрғызылған. Бұл санды жер бетіндегі 109 қазаншұңқырлар мен қазу жұмыстары кезінде ашылған баспаналардың жалпы қатынасының жиынтығынан шығаруға болады. Осы графикалық жобалау жағдайы ескеріле отырып, ескерткіштің әртүрлі бөліктерінде - жағалық, оңтүстік, орталық және солтүстік - 1980-1982 жж. аралығында 24 қазындымен барлығы 7528 кв.м. мәдени қабат ашылды. Бір қазаншұңқырдың орнына қалпына келтірілген баспана тұрғызылды.
Дереккөздер
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қоныстары Санат:Айыртау ауданы географиясы
Шұлым тілі
Шұлым тілі (өз атауы чулым тили, ӧс (июс) тил, татар тили) — шұлымдардың тілі. Сібір түркі тілі, алтай тілдер әулеті түркі тармағы хакас тобына жатады. Шор тілі мен хакастардың кейбір диалектілеріне жақын.
Шұлым тілі Орталық Сібірде, Алтай тауынан солтүстікке Шұлым өзені алабында таралған. Барлық тіл иелері орыс тілінде де сөйлейді.
Шұлым тілі жойылып бара жатқан тіл және ЮНЕСКО-ның жойылып кету қаупі бар тілдер Қызыл кітабіне енгізілген. Бәлкім, 25 жыл ішінде толығымен жойылып кетуі мүмкін. 2010 жылғы санақ бойынша 355 шұлымдықтардың тек 44-і ғана шұлым тілінде сөйлейді.
Жазба
ХХІ ғасырдың басына дейін шұлым тілі жазбасы жоқ тілдердің қатарында болды. Тілді оқыту ешқашан болған емес. 2000 жылдары оны жаңғырту қозғалысы пайда болды, ал 2008 жылы алғашқы орыс-шұлым сөздігі баспаға дайындалды. 2017 жылы Орыс православие шіркеуі Томск епархиясының клириктерінің күшімен - Алексий Самсонов пен Иоанн Фонтош иерейлер ана тілін әлі күнге дейін есте бар бірнеше жергілікті шұлымдардың бірі Василий Габовтың көмегімен, Марктың Інжілін осы тілге аудару басталды, ол үшін Томбы мемлекеттік педагогикалық университетінің оқытушысы Валерия Лемская жасаған шұлым әліпбиін пайдаланды. 2019 жылы Марк Інжілінің аудармасы («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» деген атпен) жарық көрді.
Шұлым әліпбиі (орта шұлым диалектісінің мелет сөйлеу мәнері үшін, Пасечное ауылы) '':
Дереккөздер
Санат:Түркі тілдері
Ихлэн (Миннесота)
Қала тұрғындарының саны 63 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.0 км² шамасында. FIPS коды — 27-30806.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Жорға (ауыл)
Жорға — Абай облысы Аягөз ауданы, Малкелді ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылды. 2013 жылға дейін Жорға ауылдық округінің орталығы болған.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан қиыр солтүстік-батысқа қарай 282 км-дей жерде, Жорға тауының солтүстік-шығысында орналасқан.
Струп
thumb|right|200px Струп (Еsсһаrа  - қатқан қабық) - струп, қатқан қабық. Тері тапшысын (дефектісін) жауып тұратын ұйыған қанның және өлі тканнің қатқан қабаты.
Жорға (ауыл)
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 492 адам (243 ер адам және 249 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (64 ер адам және 68 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Аягөз ауданының таратылған елді мекендері
Струп
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Патология
Ескі Ашит
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Экономиканың дамуы
XX ғ. экономикалық дамудың алдыңғы қатарына жаңа технологиялар шықты.Өндіріс машиналық кезеңнен толық автоматтандыру мен  компьютерлендіруге өтіп, қарқынды өндірістік өсім басталды.Уақыт өте келе ғылым өндірістің жетекші факторы , ғылыми жетістіктер мен өнертабысы өмір тәжірибесіне шапшаң енгізіле бастады. Әлемнің экономикалық бейнесін өзгерткен ірі корпорациялардың (монополиялардың ) пайда болуы бұл ғасырдың ерекшелігі болды. Өндірістің белгілі бір салаларын өз қолдарына шоғырландырып алған монополиялар өндіріс деңгейін, бағасын, еңбекақы мөлшерін қалауынша белгілейді. Бір мемлекет аумағында әрекет ету монополиялардың тақияларына тарлық ете бастағанда трансұлттық корпорациялар (ТҰК) құрылды. Жаңа халықаралық еңбек бөлінісі қалыптаса бастағанда халықаралық қаржы жүйесі пайда болды.ұзамай, Еуропаның экономикалық бірігуі саяси деңгейге өтті. 1957 ж. кейіннен 1992 ж. Еуропалық одаққа ( ЕО )  айналған Еуропалық экономикалық қауымдастық ( ЕЭС немесе Ортақ нарық ) құрылды. Одаққа кірген елдер – одақ ішіндегі қаржының, тауардың, жұмыс күшінің қозғалысына деген шектеулерді алып тастап , өздерінің шаруашылық өмірін біріктіруге ұмтылады. 1999 жылдан бастап ЕО ортақ валюта – евроны енгізді. Халықаралық экономикалық дағдарыстар – Қазіргі заманның ерекшеліктерінің бірі.Нью-Йорк биржасындағы акциялар бағасының құлауынан басталған алғашқы дағдарыс (1929 – 1933 ж.ж.) әлемдік экономика мен қаржы саласының барлық бұтағын шарпыды. Өндірістің құлдырауы, ақшаның құнсыздануы – жалақының қысқаруына , бағаның өсуіне , жаппай жұмыссыздыққа алып келді. Тығыз экономикалық байланыстар Еуропаның бір де бір елін бұл дағдарыстан құтқармады. Бүкіл әлем 1974 – 1975 жылдары және 2008-2009 жылдары экономикалық және қаржылық дағдарыстарға тап болып отырды. XX ғ. мемлекет меншік иесі, несие беруші және тапсырыс беруші болып , экономиканың белсенді реттеуішіне айналды. Еуропа елдерінде экономиканы жоспарлау қарқынды дамуда. Капиталды өзге елдерге мемлекеттік несиелер мен инвестициялар түрінде шығару үлкен рөл атқарып отыр.
Псевдоабсорбция
Дереккөздер
Санат:Геология
Бақайқұрт
Бақайқұрт (Paronуchіa contagіosa, Копытная гниль) — қой мен ешкінің тұяғының мүйіз қабығын шірітіп түсіретін жұқпалы ауру.
Ол барлық елдерде, әсіресе, ылғалды аймақтарда кең таралған. Бақайқұрт тудырғыш микроб топырақта 1—2 ай, ауру немесе ауырып жазылған малдың бақайшығында 3 жылға дейін сақталады. Бақайқұрт ауру малдан, ауру мал жүрген жайылымнан, суаттардан, қорадағы қидан жұғады.
Ауру, көбінесе, көктемде, жауын-шашыны көп жаз айларының басында және күзде байқалады. Ауруды сыртқы клиникалық белгілеріне қарап және бактериялық зерттеулермен анықтайды. Бақайқұртпен ауырған мал аяғын баса алмай ақсайды, жүре алмай жатып қалады, тұяғы ісінеді, бақайшықтың арасы іріңдеп, сасық иіс шығады, тұяқтың мүйізді қабаты түседі.
Бақайқұрттан емдегенде ауырған қойларды бөліп алып, аяқтарын жуып, ірің кеулеген жерлерін формалиннің немесе тотияйынның 10% ерітіндісі құйылған астаушаға 1—2 мин түсіріп алады, левомицин, синтомицин, биомицин сияқты антибиотиктер қосылған майлы дәрі жағады. Жалпы бақайқұртты болдырмау үшін малды құрғақ таза жерде ұстап, формалиннің 10%-тік ерітіндісімен дезинфекциялап тұрған абзал.
Дереккөздер
Санат:Жануарлар аурулары
Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы
Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы — қабылдағыштың жаңғырту сапасы өз шығысындағы модуляцияланған сигналдың көмкеруші сызығын кірістегі сигнал пішініне сәйкес жаңғырту қасиетімен сипатталады. Қабылдағыштың өткізу жолында сигнал бірқалыпты күшейтілмейді, сондықтан жиіліктік бұрмалану, ал сигналдың сызықтық емес вольт-амперлік сипаттамасы бар тізбектер арқылы өтуінен — сызықтық емес бұрмалану, синусоидалық емес сигналдың гармоникалық қүраушыларының фазалық қатынасының бүлінуінен — фазалық бұрмалану орын алуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Джевдет Сунай
Джевдет Сунай (Sunay) (10.2.1899, Трабзон - 22.05.1982, Стамбул) - түрік әскери және мемлекет қайраткері.
1919-1922 жылы ұлт-азаттық соғысқа қатысты, сонан кейін штабтарда түрлі қызметтер атқарды. 1950 ж. биргада генералы дәрежесінде Бас штабтың оперативтік басқармасы бастығының орынбасары, кейін осы басқарманың бастығы, Бас штаб бастығының орынбасары болды. 1960 ж. Бас штабтың бастығы болып тағайындалды. 1966 ж. 28 наурыз-1973 жылы 6 сәуірде Түрік Республикасының Президенті.
Дереккөздер
Санат:10 ақпанда туғандар Санат:1899 жылы туғандар Санат:Трабзонда туғандар Санат:22 мамырда қайтыс болғандар Санат:1982 жылы қайтыс болғандар Санат:Стамбулда қайтыс болғандар Санат:Түркияда жерленгендер Санат:Парсы патшалығының құрылғанына 2500 жыл толуы мерейтойлық медалінің иегерлері Санат:Түркия президенттері Санат:Түркия қолбасшылары Санат:Түрік мемлекеттік зиратында жерленгендер Санат:Түркия сенаторлары
Өндіргіш күштерді орналастыру
Өндіргіш күштерді орналастыру – өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының және транспорттың жеке елдердің территориясында және халықаралық көлемде географиялық жағынан бөлінуі. Өндіргіш куштерді орналастыру Елдің табиғи байлықтарын пайдалануға, қоғамдық өндірістің тиімдігіне, қоғамдық ұдайы өндіріс процессіне үлкен ықпалын тигізеді, сонымен қатар оның әскери-стратегиялық маңызы да үлкен. Ірі өнеркәсіп орындарының. белгілі бір өндіріс әдісіне тән объективтік экономикалық заң бойынша жузеге асырылып отырады. Капиталист өндіріс әдісі жағдайында Өндіргіш куштерді орналастыру стихиялы түрде жүргізіледі. Пайданы көп алуға жанталаса ұмтылу, бәсеке өндіргіш күштердің капиталист елдердің территориясында әркелкі және экономикалық қолайсыз орналасуына апарып соғады. Капитал дүниедегі өнеркәсіп өндірісінің басым көпшілігі капитал система елдері халықтарының 15%-і тұратын жерлерге ғана орналасқан. Сонымен қатар халқы капитал система елдері халқының 70%-і болатын бұрынғы отар және тәуелді елдер территорияларында капит. Система шаруашылығындағы өнеркәсіп өндірісінің 5-ақ проценті орналасқан. АҚШ-тағы бүкіл өнеркәсіп өндірісінің ¾ -нен артығы өнеркәсіпті солтүстік аудандарда Басты капиталист елдердің өнеркәсібі шикізаттардың шығар көзінен бірден-бірге алыстай түседі; ал өнеркәсіпке керекті шикізаттарды олар бұрынғы отар және тәуелді елдерден арзан бағамен тасып келтіріп отырады.
Өндіргіш күштердің тиімді орналасуы тек социалист өндіріс әдісі жағдайында ғана мүмкін болады. Социализм жағдайында Өндіргіш куштерді орналастыру жөнінде мына принциптер қолданылады:соц. Ұлғаймалы ұдайы өндіріс процессіне барлық аудандардың табиғи және еңбек ресурстарын барынша мол тарту үшін өндіргіш күштерді бүкіл елдің территориясына біркелкі орналастыру; өнімдерді алыстан тасып, тасымалдау шығындарын көбейтпеу үшін, өнеркәсіп орындарын шикізаттардың шығар көздеріне және дайын бұйымдарды тұтынатын аудандарға неғұрлым жақын орналастыру; тұтас алғанда соц. Мемлекеттің қуатын нығайту мүддесін әрбір ұлт аудандарының мүддесімен дұрыс ұштастыра отырып, барлық ұлт республикаларының шаруашылығы мен мәдениетінің өрлей өсуін қамтамасыз ету; экономик. Аудандардың арасында жоспарлы шаруашылық еңбек бөлінісін дұрыс жүзеге асыру; экономик, аудандарды шаруашылық түрлеріне мамандандырып, олардың экономикасын комплексті дамыту;елдің бұрынғы орталықтарын барынша өркендетумен қатар жаңадан игерілген аудандарда қуатты экономик.орталықтар жасау арқылы соц. Мемлекеттің экономик.тәуелсіздігін және қорғаныс қуатын нығайту;өнеркәсіп орындарын бүкіл ел көлемінде барған сайын неғұрлым біркелкі орналастыру және өнеркәсіп өндірісі мен а. ш, өндірісін жақындата түсу арқылы қала мен деревня арасындағы елеулі айырмашылық жоюға жағдай туғызу. Бұл принциптерді бір-бірімен тығыз байланыстыра отырып, жүзеге асыру КСРО-да өндіргіш күштерді, дұрыс орналыстыруға, толық мүмкіндік жасайды. Мұның өзі советтік экономиканы үздіксіз өркендеуге және бұрын артта қалған ұлт республикаларының экономикасы мен мәдениетін көтеруде үлкен рөл атқарады.
В.И Лениннің партияның екінші бағдарламасы деп аталған ГОЭЛРО жоспарында елді электрондыру мен байланысты өндіргіш күштерді дұрыс орналастыру мәселесі үлкен орын алды. Социалистік жағдайда Өндіргіш куштерді орналастырудың мынандай принциптері қолданылады. Барлық аудандардың табиғи және еңбек ресурсын барынша мол тарту үшін өндіргіш күштерді бүкіл елдің территориясына біркелкі орналастыру. Өнімдерді алыстан тасып тасымалдау шығындарын көбейтпеу үшін өнеркәсіп орындарының шикізаттарының шығар көздеріне және дайын бұйымдарды тұтынатын аудандарға неғұрлым жақын орналастыру болып табылады.
Өндіргіш күштерді орналастыру әсіресе соғысқа дейінгі бесжылдықтарда маңызды рөл атқарды. Елдің социалисттік жолмен индустрияландыру, патшалық ресейден мұра болып қалған өндіргіш күштердің тым әркелкі және тиімсыз жолдарын түзеуді талап етті. Ірі өнеркәсіп орындарының жалпы өнімі 1913 жылы партияның 24 съезі Өндіргіш күштерді орналастыру халық шаруашылығында территориялық пропорцияны жақсартудың аса маңызды міндеттерін алда қойды: Сібірде, Қазақстанда және Орта Азияда арзан энергетика ресурстарын молдығын есепке ала отырып, электр қуатын көбінесе осы аудандарда орналастыру жолымен еліміздің шығыс аудандарындағы табиғи ресурстарды жедел игеруге бағыт берді. Ірі өнеркәсіп орындарының социалистік принциптері социалист лагерьдің басқа елдерінде де ойдағыдай қолданылды. Социалистік елдердің арасындағы халықаралық еңбек бөлінісі социалист лагердің қуатын күшейтуде үлкен рөл атқарады.
Дереккөздер
Санат:Өндіріс
Чилликос (Огайо)
Чилликос (Chillicothe) — Огайо штатының Ross округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 22296 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы шамамен 25.2 км². FIPS коды — 39-14184.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
IC 2353
IC 2353 — Шаян шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2353 Санат:Шаян (шоқжұлдыз)
Рига шығанағы
Рига шығанағы (Rīgas jūras līcis — Рига теңіз шығанағы, Liivi laht — Лив шығанағы, поль. Zatoka Ryska) — Балтық теңізінің Эстония мен Латвия жағалауларында.
Теңізден Моонзунд топаралы (Батыс Эстон) арқылы бөлінген және Ирбен, Сур-Вяйн, Вяйке-Вяйн, Муху, Соэла-Вяйн бұғаздарымен байланысқан. Ұзындығы 174 км, тереңдігі 67 м-ге дейін жетеді. Суының орташа температурасы жазда 18ӘС, қыста 0 — 1ӘС. Тұздылығы 3,5 — 6‰. Суы желтоқсаннан сәуірге дейін қатады. Рига шығанағына Даугава (Батыс Двина), Лиелупе, Гауя өзендері құяды. Жағалауы жазық, құмды келеді.
Ірі порты — Рига (Даугава сағасында). Шығанақта Рухну, Кихну аралдары; жағалауында Юрмала, Пярну шипажай қалалары орналасқан.
Санат:Балтық теңізі шығанақтары Санат:Латвия шығанақтары Санат:Эстония шығанақтары
NGC 6458
NGC 6458 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 2 шілдеде Альберт Март астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6458 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60911, UGC 10994, MCG 3-45-29, ZWG 112.51, KCPG 525A, NPM1G +20.0530.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Ветлянка (Сарбай тармағы)
Ветлянка (Кундузла) — Ресейдегі өзен. Оренбург облысы, Самара облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сарбай өзенінің оң жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Үлкен Кинель бастауынан сағасына дейін, Кутулук өзенін қоспағанда бастауынан Кутулук су торабына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Альтиплано (Мурсия)
Альтипла́но (Altiplano murciano) — Испания ауданы (комарка), Мурсия автономды бірлестігіне қарасты Мурсия провинциясының құрамына енеді.
Муниципалитеттер
Санат:Мурсия аудандары
Қапал педагогтік училищесі
Қапал педагогтік училищесі, Қапал ауылы шаруашылығы мектебінің (1915 ж) негізінде 1925 ж. ашылған. Училище 1944 жылға дейін жұмыс істеді, кейін Жар-кент қаласына көшірілді. Қапал пед. училищесін Кеңес Одағының Батыры Будник, белгілі этнограф Х.Арғынбаев бітірген. 1950 жылдардың соңында таратылды.
Үлкен Тукшин
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысынан Салехард қаласына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмен Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Гернроде
Гернроде (Gernrode) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан қала. Кведлинбург ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3897 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 34,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 85 120. Қаланың басшысы — Вернер Грундман.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Біржанов Еркін Омарұлы
Біржанов Еркін Омарұлы (1942, бұрынғы Көкшетау облысы Чкалов ауданы Талдыкөл ауылы – 2008, Көкшетау қаласы) — әнші (баритон). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1982). Көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болған. 1961 — 96 жылдары Чкалов ауданында жүргізуші, 1997 жылдан облыстық филормонияда әнші болып еңбек еткен. Қала және облыс көлеміндегі барлық мерекелік шараларға қатысқан. Ол көптеген қазақ, украин халық әндерін және шет ел классиктерінің шығармаларын орындаған. Концерттік бағдарламалармен Қазақстанның барлық облыстарында және шет елдерде (Венгрия, Югославия, Болгария) болған. Бірнеше алғыс хаттармен және грамоталармен марапатталған.
Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Кичи
Кичи — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пызас өзенінің сол жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь бастауынан Кондома өзенін қоспағанда, Новокузнецк қаласына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Алтай өлкесі өзендері
Дегелең
Дегелең  – Сарыарқаның солтүстік-шығысындағы ұсақ шоқылы тау.
Резерфорд
Резерфорд, Рд (Rd) — нуклидтер (радиоактивтік изотоптар) активтілігінің жүйеден тыс өлшем бірлігі. Бірліктің бұл атауы Э.Резерфордтың құрметіне қойылған. 1 Резерфорд нуклидтің 1 с ішінде 106 ыдырау актісіне тең болатын активтілігі ретінде анықталады. 1 кюри (Ки)= =3,7*104 Рд. Резерфорд бірлігі 1946 ж. жалпы қолданысқа ұсынылғанымен, іс жүзінде қолданылмайды.
Дегелең
Географиялық орны
Абай облысы аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1084 м. Дөңгелене келген тауды Ұзынбұлақ өзені екіге бөледі. Таудың солтүстік бөлігі (Үлкен Дегелең) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Таудың екінші бөлігі – Кіші Дегелең қатарласа созылған, ені 5 км. Екі бөлігі де кезеңдермен (Қалыбай асуы), белдермен бөлінген үшкіл шоқылардан тұрады. Дегелең Еуразия құрлығының кіндік ортасында орналасқан. Оны білдіретін граниттен қашалған пирамида тұрғызылған. Оның кіші нұсқасы Дегелеңнен 100 км оңтүстікте жатқан Жидебай қыстауындағы Абай мұражайы алдындағы дөңгелек тасқа орнатылған.
Резерфорд
Толықтыру
Санат:Бірлік
Дегелең
Жер бедері
Беткейлері сайлармен тілімденген. Тау етегі мен тауаралық аңғарларды қорымтас пен элювийлі-делювийлі ысырынды шөгінділер басып жатыр. Таудан көптеген бұлақтар басталады. Бұлақтардың қосылуынан пайда болған Ұзынбұлақ өзені шығысқа, Қарабұлақ өзені солтүстікке қарай ағады.
Геологиялық құрылымы
Тау, негізінен, төменгі және орта девонның жыныстарынан түзілген.
Дереккөздер
Санат:Семей қалалық әкімдігі таулары
NGC 2002
NGC 2002 — Dorado шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 24 қыркүйекте Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2002 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 86-SC3, in LMC.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Аяздың балалары
«Аяздың балалары» — америкалық жазушы Джек Лондонның әңгімелер жинағы.
Жинақта алтын іздеушілердің өмірі мен Қиыр Солтүстік тайпаларының тұрмысы жайында баяндалады.
Әңгімелер
Санат:Джек Лондон
Солица (Устья тармағы)
Солица — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Устья өзенінің оң жағалауынан 56 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Сиыр обасы
thumb|right|200px|1896 жылғы Солтүстік Африкадағы сиыр обасы thumb|right|200px Сиыр обасы — сиырлар және т.б. ірі жұптұяқтылар(африкалық бизондар, бөкендер, бұғылар, керіктер, гнулар) ауыратын вирусты инфекциялық ауру. Сиыр обасы өлітию түрінде, кілегейлі қабықтардың, әсіресе ішек қарынның кілегейлі қабықтарының, ісініп өліеттенуі, дене қызуының көтерілуі арқылы ерекшеленетін, жіті өтетін вирустық ауру.
Тарихи деректер
Ауру туралы алғашқы жазба деректер біздің дәуіріміздің бастапқы кезеңінде кездеседі. Б.з.б. ғ-да Аристотель өзінің «Historia Animalium» атты еңбегінде дертке сипаттама берген. Италиялық дәрігер және профессор Бернардино Рамадзини оның жұқпалы екендігін 1712 жылы анықтаған. Қоздырушысының 1902 жылы Морис Николь мен Әділ Мұстафа ашты. 19 ғасырдың аяғына дейін сиыр обасы лаң түрінде дүниежүзіне кең тарады.
Дертке соңғы рет 2001 жылы Кенияда үй жануарлары ұшыраған. 2010 жылдың 14 қазанында БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылық ұйымы ауруды жою науқанының аяқталуына жақындығы туралы және 2011 жылдың маусым-айында ол бүкіл әлемде түп-тамырымен жойылатыны туралы мәлімдеді.
Қоздырушысы
Ауру қоздырушысы - Rinderpest morbilli virus, құрамында РНҚ бар парасовирустар тұқымдастығының Morbillivirus туыстастығына жататын вирус. Мөлшері 86-126 нм, әр түрлі формада және өлшемде полиморфты келеді. Вириондарының басым көпшілігі домалақ немесе сопақша, ал кейбірі жіпше тәрізді болады. Сиыр обасының, ит обасының және қызылшаның вирустарының өзара ортақ антигені бар.
Төзімділігі
Сиыр обасының вирусы сыртқы ортада онша төзімді емес, 60°С қыздырғанда бірнеше минутта, тұрғын үй температурасы жағдайында 3-4 тәулікте өледі. 20°С-та 3-6 айға дейін сақталады. Шіріген көңде тез өледі. Жаздың күні өлекседе 20-30 сағат аралығында жойылады, бірақ, сүйек майында 30 күнге дейін сақталады. Күннің көзінде 30сағат, ал жайылымда 36 сағат ішінде өледі. Сойылған малдың етінде вирустың сақталуы аутолиз поцесінің жылдамдығына байланысты. Егер сүт қышқылы уақытылы түзіліп, тұздалған етте 3 айға дейін сақталады. Сойылған малдың терісінде, көлеңкеде кептірілсе, вирус зардаптылығын 48 сағат, ал байыздалмаған малдың терісінде 24 сағат жояды.
Індеттік ерекшеліктері
Сиырдың обасымен сиырдан басқа африкалық бизондар, бөкендер, бұғылар, керіктер, гнулар және енеке ауырады. Сирек жағдайда қой, ешкі, түйе және жабайы күйістілерде де байқалады. Бұл ауру шошқаның кейбір тұқымдарына да жұғуы мүмкін. Бұзау ересек сиырға қарағанда обаға өте бейім. Кейбір сиыр тұқымдары, мысалы, жапонның қара сиыры, кореяның сары сиыры, Үндістанның таулы аймақтарындағы сиырлар обаға сезімтал келеді. Ауру тұрақты жайлаған өлкелерде жергілікті мал біршама төзімді. Обаны жасанды жолмен сиырдан жұқтыруға болады. Зертханалық жануарлардан үй қояны мен ит бейім келеді.
Оба қоздырушысының бастауы рөлін денесінен вирусты нәжіс, несеп, сүт, сілекей, танау мен көзден аққан сорамен бөлініп шығаратын ауырған және ауырып жазылған малдар атқарады. Обадан өлген малдың өлексесі, ауырып жұққанда тез жазылып кететін қой, ешкі, бөкендер, шошқа т.б. жануарлар қоздырушысының таралуының қауіпті себепкері болады. Иттер, жыртқыш аңдар, құстар өлексемен қоректенгенде оба вирусын механикалық жолмен тасымалдаушы ролін атқарады. Қоздырушының малды күтетін адамдар, көлік, жем-шөп, су, төсеніш, арқылы да таралуы мүмкін.
Өтуі мен симптомдары
Жасырын кезеңі 3-17 күн. Ауру әдетте жіті, кейде аса жіті, жітіден төмен және үзілмелі түрде өтеді. Қой, ешкі және түйе ауыра қалған жағдайда көбінесе үзілмелі не өшкін түрінде байқалады.
Аурудың бастапқы белгісі - дене қызуының 41-42°С-қа көтерлуі. Ыстық тұрақты болып, таңертеңгі мезгілде ғана аздап төмендейді. Жем-шөп жеуі саябырлап, ішек-қарында атония байқалады, шөлдей береді, сауын малдың сүті қайтады, 2-3 күн өткенде ауыз қуысының кілегейлі қабығында ауруға тән өзгерістер байқалады. Бастапқыда қан кернеген телімдер, кейіннен бозғылт-сарғыш дақтар пайда болады. Алғашқыда олар тығыз болып, соңынан жұмсарып, бірнеше жерінен ойылады. Ойылған жер алқызыл түсті, шеттері тегіс емес. Ауыздан шұбырып сілекей ағады. Көздің конъюнктивасы қызарып, қабықтары домбығып, көзден жас ағады. Көздің мүйіз қабығы кей жағдайда күңгірттенеді, көздің алдыңғы камерасында эссудат жиналады. Ринит, вульвит, вагинит байқалады. Жануар бастапқы 3-4 күнде қозбалы келеді, кейіннен селқостық пайда болады. Жүні үрпиіп, бұлшық еті босаңсиды. Тамыр соғысы мен тыныс алуы жиілеп, ентік пайда болады. Жөтеледі, кейбір бұлшық еттері жыбырлап, жануар тісін шықырлатып, ыңыранады.
Патологиялық-анатомиялық өзгерістер
Өлексе өте арық. Құйрығы мен санындағы тері нәжісімен былғанған. Тері асты шелі домбығып, қан кернеген. Қан сұйылып, қара қошқылданып, нашар ұйыйды. Ауыз қуысының, оның астында алқызыл ойылым болады. Құрсақ қуысындағы сұйықтық қызқылт түсті. Шажырқай сөл түйіндері үлкейіп, қанталаған. Ұлтабардың қабырғасы қалыңдап, суланған, ішінде жағымсыз иісті қоңырқай сұйық болады, кілегейлі қабығы домбығып, қатпарланып, қанталайды. Өліеттенген эпителий сұрғылт-сары түсті қабыршақтанып, оңай сыдырылады, астында қызыл шақа ойылым көрінеді. Аш ішектің қабырғасы домбығып, қан кернеп, крупозды геморрагиялық қабынуға ұшырайды, кілегейлі қабығы ойылып, ішектің ішінде фибринді бөлінділер кездеседі. Тік ішектің қабырғасы қанталап, өліеттенген ірімік массамен бүркеліп тұрады. Көкбауыр аздап ұлғайып, капсула асты қанталайды. Өт қабындағы өттің мөлшері көбейіп, исі жағымсызданады, ал кілегейлі қабығын қан кернейді, ұсақ ойылымдар кездеседі. Бүйректері өзгеріске ұшырап, астаушысының кілегейлі қабығы домбығып, қанталайды, несепке қан араласады. Жүрек созылып, миокард азғындап, болбырайды. Эндокард және эпикард қанталайды. Өкпе домбығып, қан кернейді, кейде қабынған ошақтар ұшырасады. Миды қан кернеп, домбығады, гистологиялық тексеру лимфоцитарлық іріңсіз энцефалитті айқындайды.
Емі
Обамен ауырған малды емдеуге тиым салынған. Ауырған мал сойылып, өлексе өртеледі.
Дауалау және күресу шаралары
Обаны болдырмау үшін шекаралық аймақты қатаң бақылап, ауру шығу қаупі төнген сәтте бейім жануарларды жедел егу керек. Сиыр обасы шыға қалған кезде елді мекенге карантин қойылып, малдың қай түлігі болмасын ол жерден әкетуге тиым салынады. Сонымен қатар, ол жерден жем, мал өнімдері алынбайды, тері дайындалмайды, адамдардың келіп-кетуіне, көлік қатынасына рұқсат етілмейді. Тәулік бойы кезекшілік бекітілген күзет қойылады. Барлық сиыр малын қолда ұстап бағады. Ортақ суаттан суаруға тиым салынады. Күн сайын термометрия жүргізіп, температурасы барын оқшаулап, 2-3 күнде ыстығы қайтпаса сойып, терісімен қоса өртейді. Күн сайын қораны тазалап, дезинфекциялайды.
Ауру шыққан жердегі барлық сиыр малын бір мезгілде обаға қарсы егеді. 10 күн өткен соң жайылымға шығарады. Ауру мал тұрған қораны әктеп, кемінде 4 күнге жауып тастайды. Карантин соңғы ауырған малды жойғаннан соң 21 күннен кейін алынады. Ол жерден мал әкетуге карантин алынғаннан кейін 5 айға шектеу қойылады. Бұл мерзім өткенде шеттен обаға бейім малды әкелуге рұқсат етіледі. Әкелінетін мал обаға қарсы алдын-ала егілуге тиіс.
Қамбар Ата
Қамбар Ата, Қамбар баба – қазақтың сенім-нанымында жылқы малының пірі, иесі. Кейбір аңыздарда Қ. а. есімі Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың күйеу баласы Әзірет Әлінің атбегі болған Ганбар есімді тарихи тұлғамен байланыстырылады. Қамбар Ата бейнесі түркі халықтарының ежелгі фольклорында көп кездеседі.
Мысалы, түрікпендік Гамбар баба – қазақтың Қорқыты сияқты сазгерлер мен әншілердің, ақындардың пірі болып саналады, ол “дутар” делінетін саз аспабын ойлап тапқан деседі. Қазақ фольклорында Қамбар Атаның мифтік болмысы су стихиясымен (“Көл иесі Қамбар-ау, Шөл иесі Қамбар-ау, қарағыма көз сал-ау”), музыкамен, муз. аспапты ойлап табумен (түрікмен мысалы), жылқы малымен байланысты. Жылқы (“су жылқылары”, “суын бие”, “суын айғыр”) мен музыканың су стихиясымен ұштастырылатындығына (қазақтың Қорқыт атасы, түрікпеннің Ашықайдыны, осетиннің Сырдоны, т.б.) қарап, Қамбар Ата мифтік сипатының тек жылқышыларға қамқорлық жасаумен шектеліп қалмайтындығын аңғаруға болады. Осындай үш сипаттағы Қамбар Ата бейнесінің қазақ-түрікпендік негізінің қалыптасу арнасы Каспий т-ндегі Маңғыстау жағалауында өрбіген. Жылқы иесі мен жылқышылар пірі болған түрікпендік Дүлдүл атаның моласы Каспий теңізінің жағасында, Маңғыстау облысына таяу жерде, Бекдаш қаласы маңында жатыр. Дүлдүл – Әзірет Әлінің тұлпары, ал теңіз жағалауындағы мола ежелден бар, яғни осы мола иесі ислам діні таралмастан бұрын оның жылқы иесі қызметін сақтағанымен, басқаша аталғандығын шамалауға болады.
Сілтемелер
Санат:Жылқылар Санат:Қазақ мифологиясы
Хайдерсхофен
Хайдерсхофен (Haidershofen) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Амштеттен округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3461 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 31.99 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — AM, ресми идентификациялық коды — 3 05 15.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Манфред Шимпль саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Индэпендэнс (Миннесота)
Индэпендэнс (Independence) — Миннесота штатының Hennepin округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 3504 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 89.6 км² шамасында. FIPS коды — 27-30842.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары