cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алдейя-Галега-да-Мерсеана
Алдейя-Галега-да-Мерсеана (Aldeia Galega da Merceana) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Аленкер муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария (Maria).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
Б. з. д. 725 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 725 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 725 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Энсинас-де-Абахо
Энсинас-де-Абахо (Encinas de Abajo) — Испаниядағы Муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 623 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 20,86 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 17 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
NGC 4048
NGC 4048 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S? типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1827 жылы 23 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4048 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38040, UGC 7023, MCG 3-31-20, ZWG 98.30, KUG 1200+182, IRAS12002+1817, VV 384.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Адам экологиясының әдістері
Адам экологиясының әдістері (Методы экологии человека). Адам экологиясы ұзақ уақыт даму нәтижесінде қалыптасты. Осы даму барысында оның теориялық негіздері, ғылыми және қолданбалы міндеттерді орындаудың әдістемелік ережелері мен нақты әдістік тәсілдері қалыптасты. Антропоэкологиялық идеялардың қалыптасуы мен дамуы адам экологиясының басқа пәндерден — табиғи және әлеуметтік географиядан, демографиядан, социологиядан, биология мен медицинадан алған зерттеу әдістерінің жетілдірілуімен және өңделуімен қатар жүрді.
Антропоэкологиялық әдістер жүйесінде табиғи, әлеуметтік-тұрмыстық, экономикалық, саяси, экологиялық-гигиеналық және т.б. факторларды бағалау үлкен орын алады. Кейде адамдардың тіршілік әрекетіне әсер ететін немесе әсер етуі мүмкін құбылыстар мен факторлардың тізімі бар антропоэкологиялық кадастрлар түзіледі. Бағамдаушылық зерттеулер табиғатты, шаруашылықты, халықты, медициналық-демографиялық және әлеуметтік керсеткіштерді жүйелеп, тақырыптық картографиялаудың қарқыны өсуімен өзара тығыз байланыста дамиды.
Антропоэкологиялық объектілерді зерттеудің маңызды әдістемелік принципі — ең алдымен картографиялық үлгілеу. Адам экологиясында аудандастыру сияқты маңызды әдістемелік тәсіл кеңінен қолданылады. Адамның мекен ету ортасын оңтайландыру мен әлеуметтің денсаулығы деңгейін көтеру антропоэкологиялық болжау негізінде ғана мүмкін болатын келешектік бағалауды қажет етеді. Адам экологиясының ішкі дамуының күрделі процестері нәтижесінде ол қазіргі уақытта антропоэкожүйелердің ішкі құрылымын, олардың аумақтық ұштасымы мен кеңістіктік-уақыттық байланыстарын зерттейтін ауқымды іргелі ғылым болып отыр. Адам экологиясындағы жүйелік тұрғыдан қарау антропоэкологияның тән сипатты міндеттерін жүйенің жалпы теориясының ережелерін қолдану арқылы шешу нәтижесінде қалыптасты.
Дереккөздер
Санат:Экология
Толыбай (Ақтөбе облысы)
Толыбай — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Ақтасты ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 89 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 560 адам (278 ер адам және 282 әйел адам) болса, 2009 жылы 471 адамды (245 ер адам және 226 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Кормей-ан-Паризи
Кормей-ан-Паризи (Cormeilles-en-Parisis) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Валь-д'Уаз департаментінде орналасқан. Аржантей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,33 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 95176, пошта индексі — 95240.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 22587 адамды құрады. Халық тығыздығы — 2711,52 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Валь-д'Уаз департаментінің коммуналары
Гиллос
Гиллос (Guillos) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Лангон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,67 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33197, пошта индексі — 33720.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 408 адамды құрады. Халық тығыздығы — 18,0 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Монтерблан
Монтерблан (Monterblanc) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Ванн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 25,41 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2915 адамды құрады. Халық тығыздығы — 114,72 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Горелка (Када тармағы)
Горелка — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кадь өзенінің оң жағалауынан 39 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 28 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Биркенхайде
Биркенхайде (Birkenheide) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Рейн-Пфальц ауданының құрамына енеді.
Ален-Рене Лесаж
Лесаж (Alain-René Lesage; 6 мамыр 1668 - 17 қараша 1747) – ХУІІІ ғасырдағы француз әдебиетінің көрнекті жазушысы, аудармашы, драматург.
Биркенхайде
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3159 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 38 003. Муниципалитеттің басшысы — Райнер Райс.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Ален-Рене Лесаж
Дереккөздер
Санат:Франция драматургтері Санат:Франция жазушылары
Абскон
Абскон (Abscon) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Валансьенн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,27 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59002, пошта индексі — 59215.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4225 адамды құрады. Халық тығыздығы — 581,16 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
IC 4776
IC 4776 — Мерген шоқжұлдызында орналасқан PN (планеталық тұмандық) типті планеталық тұмандық.
Сыртқы сілтемелер
IC 4776 Санат:Мерген (шоқжұлдыз)
Бау сап
Бау сап - қармаққа байланған ұзын таяқ.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Талдағыштар
Талдағыштар (анализаторы) (analisatores, грек, analisis жіктеу, талдау) — дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлімімен байланыстырып түрған рефлекторлық доғаның сезімтал бөлігі.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
JavaServer Faces
JavaServer Faces (JSF) Java-бағдарламалық тілінде негізделген Веб қосымшалары фрейморкі.
Дереккөздер
Санат:Java-ға арнап жазылған бағдарламалық жабдықтамалар Санат:Sun бағдарламалық жабдықтамалар
Реабилитациялық педагогика
Реабилитациялық педагогика - медициналық психологиялық және дефектологиялық білімдерге негізделген, ауыратын, ауыр оқытылатын немесе ауыр тәрбиеленетін балаға немесе жасөспірімге оның мінез-құлқын түзету, эмоционалдық қалыпты, интеллектуалдық іс-әрекетті оңтайландыру, педагогикалық қараусыздан қалуды жою мақсатында педагогикалық әсер ету мәселелерін қарастыратын кешенді пән. Реабилитациялау, түзету және орнын толтыру жолымен баланың дұрыс мақсаттарының, даму механизмдерінің және ресурстарының қалыпқа келуі жұзеге асады.
Экшн (Мэн)
Экшн (Acton) — Мэн штатының Йорк округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2145 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 106.4 км² шамасында. FIPS коды — 23-00275.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Шығыс Сібір теңізі
Шығыс Сібір теңізі – Солтүстік Мұзды мұхиттың Азия жағалауындағы шеткі айдыны. Жаңа Сібір аралы мен Врангель аралының аралығында. Батысында Лаптевтер теңізімен, Д.Лаптев, Этерикан, Санников бұғаздарымен, шығысында Чукча теңізімен, Лонг бұғазы және Врангель аралынан солтүстіктегі өңірмен жалғасады.
Жағалауы аз тілімделген. Шығанақтары:
Теңізде бірнеше аралдар тобы орналасқан (Аюлы, Айон және Шалауров аралдары). Кейбір аралдардың дені қазынды мұз және құмнан тұруына байланысты шайылуға тез ұшырайды.
Шығыс Сібір теңізіне құятын өзендері:
Теңіз жағалауының батыс бөлігі (Жаңа Сібір аралдарынан Колыма өзеніне дейін) ойпаңды, шығысы (Колыма өзенінен Лонг бұғазына дейін) таулы келеді. Шығыс Сібір теңізі қайраң үстінде орналасқан. Теңіз түбінің 72%-ы 50 мекеттілік тереңдіктен аспайды, солтүстік-шығыс шағын бөлігінде ғана 150 м-ге дейін барады. Ең үлкен тереңдік – 915 м, құрлықтық беткейге сәйкес келеді.
Толысуы жарты тәуліктік, деңгейінің ауытқу амплитудасы 5 – 7 см-ден 25 см-ге дейін. Жел әсерінен қалыптасатын толқулар кейбір аудандарда 2 м-ден асады. Қыста теңіз беті түгелімен мұз құрсанады. Жазда бат. жағалауының бірнеше ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейінгі мұзы кетеді, ал шығыс бөлігіндегі қалқыма мұздар негізінен жағалауда жаз бойы сақталып, тек қолайлы жағдайда ғана солтке шамалы жылжиды. Жағалық аудандарда бағалы балықтар (муксун, чир, омуль) кездеседі. Сүт қоректілерден итбалық, морж, мұз үстінде ақ аю тіршілік етеді. Шығыс Сібір теңізі – Солтүстік теңіз жолының маңызды бөлігі. Басты порттары: Певек (Чаун кірмесі), Амбарчик (Колыма атырауында). 1648 ж. С.Дежнев, Ф.Попов, т.б. Колыма өзенінен шығысқа Беринг бұғазына және Андырь өзеніне дейін зерттеген. 18 ғасырда тұңғыш рет Шығыс Сібір теңізі нің жағалауы және аралдары жазбаша сипатталып, картасы құрастырылды.
Маккаби (футбол клубы, Хайфа)
Жетістіктері
1983/84, 1984/85, 1988/89, 1990/91, 1993/94, 2000/01, 2001/02, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2020/21, 2021/22
1994, 2003, 2006, 2008
1962, 1985, 1989
1984, 2016
Сілтемелер
Санат:Израиль футбол клубтары
Кеңесшілі
Кеңесшілі — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Мырзакент кентінен солтүстікке қарай 20 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2218 адам (1130 ер адам және 1088 әйел адам) болса, 2009 жылы 1371 адамды (671 ер адам және 700 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Начбах-Лойперсбах
Начбах-Лойперсбах (Natschbach-Loipersbach) — Аустриядағы округ орталығы. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Нойнкирхен округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1629 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 10,59 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — NK, ресми идентификациялық коды — 3 18 17.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Гюнтер Штельваг саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
I Фарнаваз
I Фарнаваз (грузин: ფარნავაზ I) (б.з.б. 326 ж. — б.з.б. 234 ж.) - Иберияның (Картли) патшасы.
Жаржалтыркөл
Жаржалтыркөл – Тобыл алабындағы тұйық көл.
Географиялық орны
Қостанай облысы Фёдоров ауданы Андреевка ауылынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 187 м биіктікте жатыр.
Гидрографикасы
Аумағы 6 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды. Оңтүстік жағында Ұзынкөл көлі орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎
Санат:Фёдоров ауданы көлдері Санат:Тобыл су алабы
IC 346
IC 346 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 346 Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
Бұта иті
Бұта иттері (Speothos venaticus) — қасқыр тұқымдасына жататын сүтқоректілер. Туыстағы жалғыз түр. Қызыл қасқырға жақын.
Денесі ұзыншақтау, аяқтарымен тұмсығы қысқа, тұқыл. Түсі қара—қоңыр, басы мен кеуде, иыктары сарғыш-қоңыр. Орталық және Оңтүстік Американың ормандары мен саванналарында таралған. 6 күшікке дейін табады. Кемірушілермен қоректенеді.
ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Иттер тұқымдасы Санат:Қауіптен тыс түрлер Санат:1842 жылы зерттелген жануарлар Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері Санат:Амазония фаунасы Санат:Сүтқоректілердің монотипті түрлері
Жаркен
Жаркен сөзінің мағыналары:
Елді мекен:
Тез кесетін болат
thumb|Тез кесетін болат thumb|Тез кесетін болат Тез кесетін болат (Быстрорежущая сталь) — жоғары температураға төзімді, үлкен жылдамдықтарда кесетін кескіш қүралдар жасауға арналған болат.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Амазониа (Миссури)
Амазониа (Amazonia) — Миссури штатының Эндрю округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.9 км². FIPS коды — 29-01018.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 277 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Эндрю округы (Миссури)
Гүрзі
Гүрзі - байырғы кезде қолданылған ауыр шоқпар түрі. Басы металдан құйылып, ағаш не металл сапқа орнатылатын құралдың атауы түркі тілдеріне парсы тілінен енген. Бастары шойын, қорғасыннан құйылып, сырты болат темірмен қапталатын, пішіні, әдетте дөңгелек шар немесе алмұрт пішіндес келетін гүрзінің төменгі жағы сәл жіңішкеріп келеді. Бүгінге сақталып жеткен кейбір қазақ гүрзілерінің бастары периметрі бойынша айналдырыла бүртікті етіп құйылған. Гүрзі басының бұл түрі көшпенді халықтарда бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі типтік пішін болған. Басы ауыр болғандықтан, соққы кезінде сынбас үшін гүрзінің сабы металдан немесе қатты ағаштан жасалып, сыртынан қосымша металмен қапталып, осал тұстары металл сақиналармен буылады.
Қазақтар гүрзіні жауынгерлік соғу қаруының бір түрі ретінде XVIII ғасырға дейін қолданып келген. Салмақты гүрзімен соғыс кезінде батырлар, балуандар қаруланған.
Фольклорлық деректерде әдетте гүрзі алып күш иелері саналатын диюлар мен жындардың да қаруы ретінде сипатталады.
Дәстүрлі мәдениетте гүрзі қара күшпен, қаталдықпен байланыстырылады. Алғашқыда қорғаушылар мен күзетшілердің қаруы болған гүрзі кейін билік салтанатында қолданылатын рәмізге айналды. Ал шығыста патшалардың, қолбасылардың әскери билігінің белгісі болды.
ҚР MOM қорындағы гүрзі басының диаметрі 7,8 см, биіктігі 5,3 см, дөңгелек формалы, төмен жағы конус тәрізді етіп шойыннан құйылған. Сыртқы жағында бүкіл периметрі бойынша айнала үш қатар бүршіктер жасалған, ортасында сабына арналған тесік бар. Басының сырт жағын құю кезінде ауа көпіршіктерінен қалған саяздау келген тесік қалған. Аталмыш гүрзі басын 1916 жылы Орта Азия мен Қазақстанды қамтыған ұлт-азатгық көтеріліс кезінде Торғай облысындағы көтерілісшілер қару ретінде қолданған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология Санат:Қарулар
Гурвьей
Гурвьей (Gourvieille) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,09 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11166, пошта индексі — 11410.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 56 адамды құрады. Халық тығыздығы — 18,12 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Садовников атындағы көше (Алматы)
thumb|right|200px Садовников атындағы көше (Алматы) Көшеге орыс ақыны, ағартушысы Дмитрий Николаевич Садовниковтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 24.06.1959 №17 шешімі) берілген. Садовников Дмитрий Николаевич (1847-1883) Симбирскіде дүниеге келген. Ол Повольжеден халық көтерілісінің қолбасшысы болған Степан Разин туралы өлеңдер циклін жазған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Жандосов көшесінен басталып, Төле би көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1500 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Шығыс Седь-Ю
Шығыс Седь-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Седь-Ю өзенінің сол жағалауынан 13 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева
Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева (1944, Қызылорда қаласы) – дәрігер, медицина ғылымдарының докторы(1995), профессор. (1996). Алматы мемлекттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1966). 1966 – 68 жылдары Алматы қаласының 1-теміржол клиникалық ауруханасының дәрігер стоматологы, 1968 – 71 жылдары Мәскеу дәрігерлердің білімін жетілдіру институтының аспиранты болды. 1971 – 72 жылдары АММИ-де терапевтік стоматология кафедрасында, 1972 – 76 жылдары оқу ғылыми-зерттеу лабораториясында, 1976 – 84 жылдары терапевтік және балалар стоматологиясы кафедрасының ассистенті, 1984 – 95 жылдары Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының доценті. 1995 жылдан ҚазҰМУ-дың жанындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының меңгерушісі. 53 ғылыми еңбек жазған.
Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"
Санат:Тұлғалар
Жан Жене
thumb|right|200px|Жан Жене Жан Жене Jean Genet; 1910-1986 жылдар) – француз жазушысы, ақын және драматург.
1960 жылдың соңында елдің саяси өміріне белсенді араласады. Франциядағы африкандық келімсектердің өмірін жақсарту мақсатында ұйымдастырылған қозғалысқа қатысады. «Махаббат әні» / Un Chant d’Amour (қысқаметражды) (1950) және «Басында ұры болған / Am Anfang war der Dieb(қысқаметражды, деректі) (1984) атты фильмдердің режиссері. 1986 жылы қайтыс болған, Мароккода жерленеді.
Дереккөздер
Санат:19 желтоқсанда туғандар Санат:1910 жылы туғандар Санат:Парижде туғандар Санат:15 сәуірде қайтыс болғандар Санат:1986 жылы қайтыс болғандар Санат:Парижде қайтыс болғандар Санат:Франция ақындары Санат:XX ғасыр ақындары Санат:XX ғасырдағы Франуия драматургтері Санат:Франция жазушылары Санат:XX ғасырдағы француз ақындары Санат:Эротикалық әдебиет авторлары Санат:Экзистенциалистер Санат:Франция коммунистері Санат:Франция әскерге қарсы белсенділері Санат:Көмей обырынан қайтыс болғандар Санат:Француздық шетелдік легион сарбаздары Санат:Франция қылмыскерлері Санат:Қашқындар Санат:Ұрылар Санат:Гомосексуализмге қарсы заңнама бойынша сотталғандар Санат:Қамау орнынан қашып шыққандар
Б. з. д. 726 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 726 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Гемоторакс
thumb|right|200px| оң жақ өкпеде Гемоторакс Гемоторакс (Haemothorax  - қан+ кеуде қуысы) — өкпеқап қуысында қан жиналу. Құйылған қан ұйып қалса, оны ұйыған гемоторакс деп атайды. Қан кұйылуымен қатар өкпеқап қуысында ауа жиналса, оны гемопневмоторакс деп атайды.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Патология
Торша
нобай|Сканерлеуші электронды микроскоптың көмегімен Escherichia coli торшасының микрографиясы. Торша — вирустардан басқа барлық тірі организмдердің негізгі тіршілік бірлігі.
Торша өз бетімен ағза сияқты немесе көп торшалы азғалар құрамында өмір сүре алады. Торша — күрделі ағза, өмір сүруі мен көбеюіне жауапты көптеген құрамдары бар. Ондай арнайы құрамдар (органоидтар) қатарына рибосомалар, митохондриалар, эндоплазматикалық ретикулум, Гольджи комплексі, лизосомалар, торша мембранасы, хромосомалы ядро (нуклеоид), микрофибрилдер т. б. кіреді. Торша өте көп және әртүрлі қызметтері — белоктың түзелуі, ондағы генетикалық акпараттардың іске асуы, тіршілік процестерінің реттелуі ферменттердің көмегімен жүргізіледі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
stq:Sälle
Баутағар
Баутағар - дәстүрлі аңшылық дәстүрінде кездесетін рәсім, аң олжасын байлаған адамға берілетін сый. Байлаушыдан аң олжасын алған адам алғыс айтып, оған ақша немесе бір затын ұсынатын болған. Баутағар бермеген адамға екінші рет олжа байламайды. Дәстүрлі ортада баутағар кәдесін бермеген кісінің малы шығынға ұшырайды деген наным бар.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Гың Шымин
Гың Шымин(1929 жылы туған) – Қытай түркітанушысы. Пекиндегі Орталық ұлттар университетінде қазақ тілі кафедрасын ұйымдастырып (1953), оған ұзақ жылдар бойы жетекшілік етті. Түркі тілдерінің, әсіресе, қазақ тілінің аймақтық таралым өрісінің зерттелуіне елеулі үлес қосты.
Луговое (Солтүстік Қазақстан облысы)
Луговое — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 101 адам (45 ер адам және 56 әйел адам) болса, 2009 жылы 78 адамды (34 ер адам және 44 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Саяси ойын
Саяси ойын - нақты әлеуметтік-мәдени шеңбердегі саяси тәжірибені игеруге және қайта орнына келтіруге бағытталған шартты саяси жағдайдағы қызмет түрі. Саяси ойында саяси өмір сүрудің ережелері қалпына кетіріледі, ал ойынға қатысушыларға саяси шындықты түсінуге және оған икемделуге, интеллектуалдық, эмоциялық және имандылық тұрғысынан дамуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, саяси ойын саяси субъектінің өзін-өзі табу түрі. Саяси ойын нақты жағдайды немесе мәнді келтіру, не жарыс ретінде өтеді.
Саяси ойын құрылымы:
Саяси ойынның барлық аспектілерін біріктіретін саяси рөл болып табылады. Саяси ойын арқылы адамның саяси әлеуметтенуі жүзеге асады.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Секирка (Кырджали облысы)
Пошта индексі — 6890. ЕКАТТЕ коды — 66024.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Мокрая Золка
Мокрая Золка (Золка Южная, Джиналка) — Ресейдегі өзен. Ставропольск өлкесі, Кабардин-Балқар Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Золка өзенінің оң жағалауынан 63 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 37 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кума өзені Подкумок өзені құйылысынан Отказнен су торабына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шалғынды топырақ
Шалғынды топырақ — табиғи жағдайда ауадан түсетін ылғал мен күн сәулесі жеткілікті, жаз бойы шөп қалың өсетін аймақтарда түзілетін топырақ түрі. Табиғи белдемде шалғынды топырақ орманды-дала, дала белдеулерінде түзіледі. Ресей ғалымы В.В. Докучаев шалғынды топырақты “топырақ патшасы” деп атаған. Шалғынды топырақ аса құнарлы және табиғи ылғалмен қамтамасыз етілгендіктен түгелдей егістік үшін игеріледі. Топырақтың бұл түрінде өсетін қалың шөпті аймақтар мал жайылымы және шөп шабу үшін кең қолданылады.
Қазыналық міндеттеме
Қазыналық міндеттеме - ұстаушылардың ақша қаражаты бюджетке енгізілгенін куәландыратын және осы құнды қағаздарды барлық иелену мерзімінде белгіленген табыс алуға құқық беретін, мемлекеттік қағаздарды тұрғындар арасында ерікті негізде орналастыру түрі.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Кварктер
thumb|right|200px|[[Протонның кварк құрылымы]] Кварктар (Quark) – материяны құраған фундаменталды қарапайым бөлшек түрі, барлық адрондар құралады деп есептелетін жорамал материалдық нысан.
Кварктардың болуы жөніндегі жорамалды ең алғаш рет америкалық физик М.Гелл-Манн (1929 жылы туған) мен австриялық физик Д.Цвейг (1937 жылы туған) бір-біріне тәуелсіз түрде айтқан (1964). Кварктар жөніндегі болжам (резонанстардың) көп ашылуына және оларды жүйеге келтіру қажеттілігіне байланысты шықты.
Кварктар жорамалы бойынша бариондар үш кварктан (ал антибариондар үш антикварктан), мезондар кварк пен антикварктан құралады. Кварктар (немесе антикварктар) адрондардың ішінде глюондық өрісте ұсталады. Кварктардың спиннен басқа “аромат” және “түс” деп аталатын екі ішкі еркіндік дәрежесіболады. Ал ішкі еркіндік дәрежесінің толық саны 72-ге тең. Әрбір кварк үш “түстің” (шартты түрде “қызыл”, “көк” және “сары”) бірін иеленеді. Бұл терминология оптикалық қасиетке байланысты қойылмаған, тек қолайлылық үшін ендірілген. Үш “түстің” жарық квантын жұтуы да, шығаруы да бірдей болып келеді. Олардың “түстік” күйлерінің массалары да бір-біріне тең. Ал ароматтың белгілісі әзірше бесеу, тағы біреуі (t-кварк) бар деп есептеледі. Әр түрлі “ароматы” бар кварктардың қасиеті де әр түрлі болып келеді. Сондықтан оларды массасының өсуіне қарай мынадай әріптермен белгілейді: u, d, s, c, b, t. Соңғы t-кваркін өте ауыр болғандықтан бақылау мүмкін болмай отыр. d, s, b – кварктардың зарядтары (протон заряды бірлігінде): –1/3-ге, ал қалғандарының зарядтары +2/3-ге тең.
Кәдімгі қарапайым зат ядро нуклондарының құрамына енетін u және d кварктардан құралады. Бұдан да гөрі ауыр кварктар зарядталған бөлшектер үдеткіштерінде жүргізілген тәжірибелер кезінде жасанды түрде алынуы не ғарыштық сәулелер құрамында байқалуы мүмкін. Көптеген жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан кварктар (жеңіл де, ауыр да) бос күйде тіркелген жоқ. Кварктарды тек адрондардың ішінде ғана бақылауға болады. Кварктар гравитациялық, әлсіз, электрмагниттік және күшті өзара әсерлердің барлығына да қатысады. Тек кварктардың өздері неден тұратыны белгісіз (мүмкін олар элементар бөлшектер болар). Кварктардың өзіндік өлшемі 10–16 см-ден кем болуы мүмкін.
“Кварк” атаудың дәл аудармасы жоқ. Бұл сөз Джеймс Джойстың “Финнеганның оянуы” деген романынан алынған. Осы романда “кварк” сөзі анықталмаған, мистикалық нәрсені білдіреді.
Дереккөздер
Санат:Фермиондар Санат:Қарапайым бөлшектер Санат:Кванттық хромодинамика
Ақтасты ауылдық округі (Ақтөбе облысы)
Ақтасты ауылдық округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.
Алдыңғы жоспардың кескіні
Алдыңғы жоспардың кескіні  (Изображение переднего плана; foreground image) — әрбір операцияны орындау кезінде өзгеруі мүмкін кескіннің жаңғыртылатын бөлігі.
Ақтасты ауылдық округі (Ақтөбе облысы)
Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтасты, Толыбай ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтасты ауылы.
Алдыңғы жоспардың кескіні
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік техника
Ақтасты ауылдық округі (Ақтөбе облысы)
Тарихы
Кеңес заманында Урожайный ауылдық кеңесі деп аталған. 1997 жылы таратылған Толыбай ауылдық округі (орталығы Толыбай а.) қосылды. 2008 жылы округ құрамында болған Амангелді ауылы таратылды.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1216 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Сигавей
Сигавей (Сигевей) — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лыжа өзенінің оң жағалауынан 13 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 48 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 4050
NGC 4050 — Құзғын шоқжұлдызында орналасқан SBab типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Құзғын (шоқжұлдыз)
Жаркөл
Елді мекендер:
Көлдер:
Басқа мағыналар:
Ниски
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10051 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 53,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 2 84 280. Қаланың басшысы — Вольфганг Рюккерт.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Баушарбақ
Баушарбақ - жылқы қамайтын қаша-қора. Сырғауылдарды ұзынынан әр жерге қағылған қадаларга екі-үш қатар кісі бойындай биіктікте бекітеді. Бұл тәсілді шарбақтап жасау дейді. Қаша-қораның атауы осы тәсілге байланысты қалыптасқан. Оның ауқымы жылкының санына байланысты болады. Қаша-қора әдетте жылдың жылы мезгілдерінде - соңғы көктем, жаз және күздің алғашқы айларында пайдаланылған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Сангано
Сангано (Sangano) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3798 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 618 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 10090.
Елді мекеннің қамқоршысы — Assunzione di Maria.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Б. з. д. 727 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 727 жылы туғандар
Энсинас-де-Арриба
Энсинас-де-Арриба (Encinas de Arriba) — Испаниядағы Муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді.
Б. з. д. 727 жыл
Түсініктемелер
*
Энсинас-де-Арриба
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 255 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8,78 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 26 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Тамырлану
Тамырлану (васкуляризация) (vascularisatio; лат. vasтамыр) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары мен мүшелерінің қоректендіргіш қан және лимфа тамырларымен жабдықталуы.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
IC 4777
IC 4777 — Телескоп шоқжұлдызында орналасқан SB0-a (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62440, ESO 183-13, FAIR 334.
Сыртқы сілтемелер
IC 4777 Санат:Телескоп (шоқжұлдыз)
Елистратушка
Елистратушка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куербак өзенінің оң жағалауынан 42 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері
Халадаш (футбол клубы)
Клуб 1919 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын 2017 жылы салынып біткен Халадаш спорткомплексінде өткізеді.
Сілтемелер
Ресми сайт
Санат:Мажарстан футбол клубтары
Садовский атындағы көше (Алматы)
thumb|right|200px Садовский атындағы көше (Алматы) Көшөге Ресей физигі, Ресей Ғылым Академиясының академигі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Социалистік Еңбек Ері Михаил Александрович Садовскийдің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.01.1961 №1 шешімі) берілген. Садовский Михаил Александрович (1904-1994) Петербор қаласында дүниеге келген. 1966-1967 жылдары Садовскийдің қатысуымен Медеудегі жасанды бөгет құрылысы іске асырылған. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Захаров көшесінен басталып, Гризодубов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 600 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Александр Генрихович Бородюк
Александр Генрихович Бородюк (30 қараша 1962, Воронеж, КСРО) — КСРО және Ресей футболшысы, бапкер. 1988 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы.
Карьерасы
КСРО, Германия, Ресей клубтарында өнер көрсетті. 1989 жылы КСРО үкіметі футболшыларға шетелдік клубтармен контракті жасауға рұқсат берді де, Мәскеудің "Динамосынан" Германияның "Шалькесіне" ауысты. 1996 жылға дейін Германияның "Шалькеден" бөлек "Ганновер", "Фрайбург" клубтарында ойнап, Ресейге оралды.
КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері, Ресейдің еңбек сіңірген жаттықтырушысы.
1990 жылы КСРО сапында, 1994 жылы Ресей сапында әлем чемпионаттарына қатысты.
Футболшылық ғұмырын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысты. 2016 жылға дейін Ресей құрамасы және бірнеше Ресей клубтарын баптады. 2016 жылы Қазақстанға келіп, "Қайрат" командасын жаттықтырды. Бір жылдан соң Қазақстан құрамасына бас бапкер боп тағайындалды. Бірақ ӘЧ-2018 іріктеуіндегі сәтсіздіктен соң ол қызметтен босады.
Ойыншы ретінде
КСРО құрамасы
Динамо (Мәскеу)
Шальке 04
Фрайбург
Локомотив (Мәскеу)
Бапкер ретінде
Торпедо
Қайрат
Сілтемелер
Санат:КСРО футболшылары Санат:Ресей футболшылары Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары Санат:Ганновер ФК ойыншылары Санат:Фрайбург ФК ойыншылары Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Ым-ишара
Санат:Салт-дәстүрлер
Аденолимфома
Аденолимфома. Сирек кездесетін эиителий мен лимфалық тканьдерден тұратын сілекей бездерінің залалсыз ісігі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Шаруашылық жүргізу құқығы
Мүлікті мемлекеттен меншік иесі ретінде алған және бұл мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқықтарын Азаматтық кодекспен және өзге де заң құжаттарымен белгіленген шекте жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорынның заттық құқығы.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Ерга
Ёрга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ақ теңіз орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендері Золотица өзеннің солтүстік шығыс шекарасынан Солтүстік Двина өзенін қоспағанда Воронов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Татищев бекінісі
Татищев – Орынбор шебі бойындағы бекініс. Жайық өзені бойындағы патшалық Ресей иеліктерін қорғау мақсатында 1743 ж. салынған. Жайық өз-нің оң жағалауында, Орынбордың батыс жағында. 18 ғ-дағы башқұрт көтерілістерін басуда Татищев бекінісі маңызды тірек пункті қызметін атқарды. Пугачев бастаған шаруалар соғысы кезінде Татищев бекінісі қоршауға алынды. Оны қоршауға пугачевшілермен бірге Досалы сұлтанның жасағы қатысты. Татищев бекінісін қоршау кезінде қазақ жасақтарының біріне басшылық жасаған адамның қаза тапқаны жайлы мәліметтер бар.
Бронх демікпесі
Соңғы жылдары бронх демікпесімен ауыру өте жиілеп кетті.Мұны негізгі 3 факторлармен байланыстыруға болады. Біріншіден, аллергиялық реактивтіліктің жоғарылауы. Екіншіден, химиялық өнеркәсіптердің дамуымен, қоршаған ортаның ластануымен және тағы басқа жағдайлармен қатынастың жоғарылауынан аллергендермен байланыс артты. Үшіншіден, бронх демікпесінің дамуына ықпал етуші тыныс алу жолдарының созылмалы аурулардың жиілеуі. Сонымен бірге аурудың жастық құрылымы да өзгереді. Қазіргі таңда бронх демікпесімен ауыратын барлық науқастардың 44% -ын қарт және егде жастағы адамдар құрайды. Қарт және егде жаста аурудың инфекциялық аллергиялық түрі кездеседі. Ол көбіне тыныс алу мүшелерінің қабыну ауруларының  (созылмалы пневмония, созылмалы бронхит және т.б.)  нәтижесінде туындайды. Осы инфекциялық ошақтан ағза өз тіндерінің ыдырау өнімдерімен, бактериялармен және токсиндермен сенсибилизацияланады. Бронх демікпесі өкпедегі қабыну үдерістерімен, жиі бронхит, бронхиолит, пневмониямен бірге басталуы мүмкін.
Клиникалық көрінісі.
Науқастардың көбінде бронх демікпесі созылмалы ағымда кездеседі және физикалық күш түскенде үдейтін, тұрақты қиналдыратын ысқырықты тыныс және ентігумен сипатталады. Кезеңді түрде өршу тұншығу ұстамасының туындауымен байқалады. Аз мөлшерде ашық түсті, қою, кілегейлі қақырықты жөтел пайда болады. Көбіне ауырудың өршуі мен тұншығу ұстамасының туындауындағы маңызды рольді тыныс алу мүшелеріндегі инфекциялық – қабыну (жіті респираторлы-вирусты инфекциялар, созылмалы бронхиттің өрлеуі) үдерістері алады.
Бронх демікпесінің ұстамасы әдетте түнде немесе таңертеңнен басталады. Бұл, бірінші кезекте ұстаманың туындауына алып келетін рецепторларды, шырышты қабықты кезінде тітіркендіретін бронхтарда ұйқы кезінде жиналған секреттермен байланысты болады. Бұл кезде белгілі рольді кезбе жүйкесі тонусының жоғарылауы ойнайды. Барлық жастағы адамдардағыдай, демікпе кезіндегі функционалдық өзгеріс болып табылатын бронхоспазмнан басқа, қарт және егде жастағы адамдарда оның ағымы өкпе эмфиземасына асқынуы мүмкін. Нәтижесінде, өкпелік жетіспеушіліктен кейін жүректік жетіспеушілік тез қосылады.
Жіті ұстама кезінде науқаста ысқырықты сырыл, ентігу, жөтел және цианоз байқалады. Науқас алға қарай еңкейіп, екі қолына сүйеніп отырады. Тыныс алу актісіне қатысатын барлық бұлшықеттер қатайып, ширыққан болады.
Жас жастағы адамдарға қарағанда, айқын гипоксияның салдарынан ұстама кезіндегі тыныс алудың жиіленуі байқалады. Перкуссия кезінде қорап тәрізді дыбыс естіледі, аускультацияда көптеген ысқырықты, ызыңдаған сырылдар, сонымен қатар ылғалды сырылдар да естілуі мүмкін. Ұстама басында жөтел құрғақ, жиі қиналдыратын болады. Ұстама аяқталғанда жөтелмен бірге аз мөлшерде тұтқыр кілегейлі қақырық бөлінеді. Үлкен жастағы адамдар тобының ұстамасы кезіндегі бронходилататорларға (мысалы, теофиллин, изадрин) реакциясы кешіккен, толық емес болып келеді.
Жүрек тондары тұйық, тахикардия байқалады. Ұстама кезінде тәжді тамырлардың рефлекторлы тарылуы, өкпе артериясы жүйесіндегі жоғары қысым, миокардтың жиырылғыштық қасиетінің төмендеуі, сонымен бірге жүрек – тамыр жүйесіндегі қосымша аурулар (гипертониялық ауру, атеросклероздық кардиосклероз) нәтижесінде жіті жүрек жеткіліксіздігі дамуы мүмкін.
Емі мен күтімі.
Ұстама кезінде және ұстама арасындағы кезеңде бронхоспазмды жою үшін пуриндерге (эуфиллин, диафиллин, дипрофиллин және т.б.) көңіл бөледі, оларды парентеральды және аэрозольді түрде енгізуге болады. Адреналинге қарағанда бұл препараттарды тағайындаудың артықшылығы, оларды гипертониялық ауру, жүрек демікпесі, жүректің ишемиялық ауруы, бас миы тамырларының атеросклерозында енгізуде қарсы көрсеткіштері жоқ. Сонымен бірге эуфиллин және осы топтың басқа препараттары коронарлық, бүйректік қанайналымды жақсартады. Осылардың барлығы олардың гериатриялық тәжірибеде кеңінен қолданылуына себеп болады.
Адреналин бронхоспазмды тез басып, ұстаманы тыюды қамтамасыз ететіндігіне қарамастан,оны қарт және егде жастағы адамдарға, олардың гормоналды препараттарға жоғары сезімталдығын ескере отырып, абайлап тағайындаған жөн. Тері астына немесе бұлшықетке адреналинді енгізуді, тек бронх демікпесін ешқандай дәрілік заттармен тыю мүмкін болмаған жағдайда ғана қолданады. Препараттың дозасы 0,1% ерітіндінің 0,2–0,3 мл-нен аспауы тиіс. Адреналиннен тиімділік болмаған кезде, оны дәл сол дозада тек 4 сағат өткеннен кейін ғана енгізуге болады. Эфедринді тағайындағанда, ол жай, бірақ ұзақ әсер ету тиімділігін қамтамасыз етеді. Эфедрин қуықасты безінің аденомасында қарсы көрсеткіш екенін ескерген жөн. Бронхолитикалық әсерге изопропилнорадреналин дәрілері (изадрин, арципреналин сульфаты, новодрин және т.б.) ие болып келеді.
Трипсин және химотрипсин аэрозольдері және басқа қақырықты түсіретін заттарды қолданғанда, протеолиз өнімдерінің сіңірілуімен байланысты, аллергиялық реакциялар болуы мүмкін. Терапия барысында, оларды енгізер алдында гистаминге қарсы препаратты тағайындау керек. Бронх өткізгіштігін жақсарту үшін бронхолитикалық заттар қолданады. Таңдау дәрісіне холинолитиктер жатады. Адреномиметиктерді (изадрин, эфедрин) көтере алмағанда, көп мөлшердегі қақырық және бронх демікпесі және ЖИА (брадикардиямен, атриовентрикулярлы өткізгіштіктің бұзылуымен жүретін) қосарлануы кезінде, холинолитиктер (атровент, тровентол, трувент, беродуал) тағайындалады.
Бронх демікпесінің кешенді еміне антигистаминді дәрілер (димедрол, супрастин, дипразин, диазолин, тавегил және т.б.) енеді. Кейбір науқастарда новокаин: 0,25 – 0,5% ерітіндісінің 5 – 10 мл к/т немесе 2% ерітіндісінің 5 мл б/е енгізу қолайлы әсер етеді. Ұстаманы тыю үшін А.В.Вишневский бойынша біржақты новокаинды вагосимпатикалық бөгемені оңтайлы қолдануға болады. Екі жақты бөгеме ұсынылмайды, себебі, ол жиі жанама әсерлер (ми қан айналымының, тыныстың және т.б. бұзылуы) тудырады.
Қарт жастағы науқастарға ганглиоблокаторлар гипотензивті реакция туындауына байланысты ұсынылмайды.
Бронх демікпесі стенокардиямен қосарланса енгізу жылдамдығы 8-12 л/мин болатын оттегі (25-30%) және азот тотығымен (70-75%) ингаляция көрсетілген.
Бронх демікпесінің ұстамасы негізінде бронхолитикалық заттармен бірге жүрек-тамыр дәрілерін қолдану керек, себебі бронх демікпесінің ұстамасы қарт адамның жүрек-тамыр жүйесінің салыстырмалы компенсациялық жағдайынан тез шығаруы мүмкін.
Гормондармен (кортизон,гидрокортизон) емдеу бронх демікпесінің ұстамасын тыю және оның алдын алуда жақсы нәтиже береді. Бірақ кәрі жастағы науқастарға глюкокортикостероидтарды жас адамдармен салыстырғанда 2-3есе аз мөлшерде енгізген жөн. Емдеу барысында минималды тиімді мөлшерін анықтаған дұрыс. Гормоналды емді жанама әсерлерінің мүмкіндігіне орай 3 аптадан ұзақ бермеген жөн. Глюкокортикостероидтармен бірге бронхолитиктерді қолдану керек, кейбір жағдайларда, ол гормоналды дәрілердің мөлшерін төмендету мүмкіндігін береді. Екіншілік инфекция кезінде, кортикостероидтармен қатар, антибиотиктер де көрсетілген. Кәрі адамдарда тіпті ең төмен мөлшердегі кортикостероидтардың өзі жанама әсер беруі мүмкін. Сондықтан глюкокортикостероидтарды тек келесі жағдайларда:
Жүрек жеткіліксіздігі дамығанда жүрек гликозидтері, диуретиктер тағайындалады.
Өте мазасыз науқастарға транквилизаторлар (триоксазин), бензодиазепин туындылары (хлордиазепоксид, диазепам, оксазепам), дифенилметан туындылары (амизил, метамизил) қолдануға болады. Қақырық түсіретін және секретолитикалық заттар ретінде жиі бромгексин, ацетилцистеин және физиотерапия қолданады.
Бронх демікпесін емдеуде емдік дене тәрбиесі, тыныстық жаттығуларға басты назар қойған жөн. Физикалық жаттығулар түрлері мен көлемі әр науқасқа жеке анықталады.
Жүрек гликозидтері
Жүрек гликозидтері (грекше glykys – тəтті) - өсімдік текті азотсыз қосылыстар, декомпенсацияланған миокардқа кардиотоникалық əсер береді жəне жүрек жетімсіздігін емдеу мақсатында қолданылады. «Созылмалы жүрек жетімсіздігі» термині бұл əртүрлі механизмдер бойынша дамыған патологиялық күйлерді білдіреді, бұл кезде жүрек мүшелер мен ұлпаларды қанмен қамтамасыз ету мүмкіндігін ақырындап жоғалтады. Созылмалы жүрек жетімсіздігімен халықтың 0,5-2%-і ауырады, оның 10% егде жастағы жəне қарт адамдар. Əр жылдық ауыру 100 мың халыққа 300-дей жағдайға жеткен, жыл сайын аурулар саны көбейіп барады. Бұл өткір миокард инфарктысының өсуі мен қарт адамдар санының өсуіне негізделген. Созылмалы жүрек жетімсіздігінде ауыр өту ағына байланысты өлім 15% тен 50-ке дейінгі аралықты құрайды. Диагнозды анықтап болғаннан соң ер кісілерде өмірдің орташа ұзақтығы 1,7 жыл, əйелдерде 3,2 жылды құрайды. Аурудың ең кең таралған түрі – сол қарыншаның систолалық дисфункциясына негізделген жүрек жетімсіздігі. thumb|200px|right| Жүрек гликозидтерінің химиялық құрылымының бір үлгісі. Бұл патологияда жүректің шығару көлемі төмендейді, пост күш түсу, жүректің жиырылу жиілігі, циркуляцияда қан көлемі өседі, артериалы вазоконструкция, гипертрофия жəне миокардтың ремоделденуі дамиды. Жүрек жетімсіздігіне нейрогумаралды факторлардың балансының бұзылысы тəлі, вазопрессин, норадреналин, адреналин, эндотелиндердің, ренинның, цитокиндердің секрециясы күшейеді, азот тотығының, простоциклин жəне эндотелинды гиперполярлаушы фактордың секрециясы төмендейді. Жүрек жетімсіздігінің алғашқы белгілері бар ауруларды компенсация сатысында ұстауда натрийуретикалық пептидтердің маңызы зор. Аурудың дамуына қарай бұл пептидтердің қандағы мөлшері көбейеді (əсіресе ми натрийуретикалық пептидтері). Бұл қауіпті болжам белгісі болып табылады жəне өткір жүрек жетімсіздігі мен жүрекшелердің фибрилляциясы қаупін көрсетеді. Жүрек гликозидтерін дəрілік өсімдіктерден алады: қара қошқыл оймақгүл (Батыс Еуроппа), ірі гүлді оймақгүл (Ресейдің Еуроппалық бөлігі, Солтүстік Кавказ, Орал), түкті оймақгүл (Балқан түбегі, Молдавия), сарыгүлден (Ресейдің Еуропалық бөлігі, Орта Азия, Қырым, Солтүстік Кавказ), көктем жалынгүлінен (Ресейдің Еуроппалық бөлігінің оңтүстігі жəне орта жолағы, Украина, Орта Азия, Сібір), масыр інжугүлінен (Ресейдің Еуроппалық бөлігі, Кавказ), Комбе строфанты (Шығыс Африка), теңіз пиязы (Орта жерорта теңізі).