cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Матренка (Байгора тармағы)
Матренка — Ресейдегі өзен. Липецк облысы, Тамбов облысы, Воронеж облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Байгора өзенінің оң жағалауынан 58 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 50 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Матыра өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қара шаңырақ (фильм)
Қара шаңырақ (фильм) (Орысшасы Дорога домой)— Асқар-Мұхит Нарымбетовтың көркем фильмі. Фильмнің тұсауы 2012 жылы 29 маусымда кесілді.
Сюжеті
90 жылдардың басында институтқа түсуге келген ауылдың қызы Жанна үлкен қалада алғашқы махаббаты - сұлу Оспанды кездестіреді. Алайда жас жігіттің отбасысының шешімі бойынша Оспан ауқатты отбасыдан шыққан қызға үйленіп, Жаннаны тастап кетеді. Аяғы ауыр Жанна ауылына ата-анасына қайтып, екі егіз ұл туады. Қыздың ата-анасы ұлдардың бірін - Берікті ауылда алып қалуды шешеді. Басқа ұлы Серікті Жанна өзімен бірге қалаға әкетіп, бизнесте жолы болып байлыққа жетеді.
20 жылдан кейін егіз ағайынды кездеседі. Бірақ олар тым әр түрлі екенін түсінеді. Өмір бойы ауылда өсіп, ұлттық құндылықтар мен дәстүрлерді бойына сіңірген Берік — ақылды әрі парасатты, барлығын ойланып шешеді. Ал Еуропада білім алып, қамсыз өмір сүрген Серік керісінше — алаңғасар. Бірақ екі ағайындының да өз халқының, өз ұлтының бір бөлігі екенін түсінетін кез келді...
Фильм әртістері
Рөлдерде:
Сілтемелер
Санат:Қазақстан фильмдері Санат:Қазақфильм фильмдері
Селвирия
Селвирия (Selvíria) — Бразилиядағы муниципалитет, Мату-Гросу-ду-Сул штатында орналасқан. Шығыс Мату-Гроссу-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Паранаиба экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6172 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3258,653 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1,9 адам/км².
Санат:Мату-Гросу-ду-Сул елді мекендері
Жюль Лафорг
Жюль Лафорг (Jules Laforgue, 16 тамыз 1860 жыл, Монтевидео – 20 тамыз 1887 жыл, Париж) – француз ақын-символисі .
Гидропаттар әдеби тобына кірген. Гюстав Канмен дос болады. Үш кітап шығарады: екеуі өлеңдер жинағы және бір драмалық поэмалар жинағы. Уитменнің шығармаларын аударады. Оның өлеңдеріне А.Соге және А.Онеггер ән жазады. Өлеңдерін В.Брюсов, Надежда Львова, И.Коневской, В.Шершеневич, К.Большаков, И.Эренбург, Б.Лившиц, Э.Линецкая, В.Шор, Р.Дубровкиндер орыс тіліне аударады. Лафорг шығармалары Э.Паунд пен Т.С.Элиоттің шығармаларына әсер етті. Құрт ауруына шалдығып Париж қаласында қайтыс болады. Тарба қаласында оған арнап ескерткіш орнатылған.
Дереккөздер
Санат:Франция жазушылары
Лос-Ольмос
Лос-Ольмос (Los Olmos) — Испаниядағы муниципалитет. Арагон автономды бірлестігіне қарасты Теруэль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Бахо-Арагон ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 128 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 44 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Теруэль елді мекендері
Көкжелек көшесі (Астана)
Көкжелек көшесі М.Төлебаев көшесінен басталып, Шарбақты көшесінде аяқталады. М. Шоқай, Шалгөде көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1048,7 м. Бұрынғы атауы Зеленый көшесі. «Промышленный» тұрғын алабы.
Гүл серігіндегі күлтенің жеке жапырақшасын «желек» деп атайды. «Көк» сөзінің тіркесуі арқылы айнала қоршаған орман ағаштарының көптігін білдіреді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Қаржы нарығы
Қаржы нарығы - ақша операцияларының арнайы саласы болып табылатын нарықтық қатынастар жүйесі; капитал несиегерлер мен қарызгерлер арасында бағалы қағаздарды шығару және сатып алу-сату нысанында қайта бөлінетін несие капиталдары нарығының бір бөлігі.Мұнда халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, мемлекеттік құрылымдардың клиенттерге не бағалы қағаз кепілдігімең немесе несие түрінде берілетін бос ақшалай қаражаты мәміле объектісі болып табылады. Сондықтан ол бағалы қағаздар нарығы ретінде де, несие капиталының нарығы ретінде де әрекет етеді.Қаржы нарығы жаңа бағалы қағаздар шығару ісімен айналысатын бастапқықаржы нарығы және бұрын шығарылған бағалы қағаздарды қайта сатумен айналысатын қайталама қаржы нарығы түрлеріне бөлінеді. Қайталама нарық өз кезегінде биржалық және биржадан тыс нарық түрлеріне бөлінеді. Биржалық нарықта мамандандырылған қор биржалары жетекші компаниялардың акцияларын сатып алу-сату операцияларын жүргізеді. Әлемдік экономиканың жаһандануы жағдайында дамыған елдердің ұлттық қаржы нарығы әлемдік қаржы нарығының бір бөлігі болып табылады. Бұған қаржы нарығында сауданы ұйымдастырушылар көрсететін қызметтер ұсынысының ақпараттық технологиялар негізінде ұлтаралық сипаталуы септігін тигізуде. ұлттық несие-қаржы институттарының мүдделерін қорғау үшін мемлекет қаржы нарығына қатысу- шылардың қызметін арнаулы мекемелер арқылы реттеп отырады. Мысалы, Қазақстанда мұндай міндетті Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі орындайды.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Бақтығали Бейсенов
Бейсенов Бақтығали (1889 жыл, Орал облысы, Ілбішін уезі, Қызылжар болысы, 5-ауылы (қазіргі Ақжайық ауданы) - 25 ақпан, 1938 жыл, Орал қаласы) - - Батыс Алашорда қайраткері, алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі.
Дереккөздер
Санат:1889 жылы туғандар Санат:Ақжайық ауданында туғандар Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар Санат:1938 жылы қайтыс болғандар Санат:Оралда қайтыс болғандар Санат:Алаш Орда қайраткерлері Санат:Қазақстан дәрігерлері Санат:Саратов университеті түлектері Санат:Сталиндік репрессия құрбандары Санат:КСРО-да атылғандар Санат:КСРО-да ақталғандар
Драгойчинци (Кюстендил облысы)
Драгойчинци (Драгойчинци) — Болгариядағы ауыл. Кюстендил облысына қарасты Трекляно қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 41 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2554. Телефон коды — 07927. ЕКАТТЕ коды — 23399.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Созылмалы фосфорлы улану
Бауырдың өзгеруі.
Бауыр тірі кезіндегі биопсиясы диффузды ақуызды майлы лейкоциттердің дистрофиясын және кейде некротикалық өзгерістерді анықтауға көмектеседі. Токсикалық «фосфорлы» гепатит екі клиникалық нұсқада дамуы мүмкін.
1. Созылмалы фосфорлы уланудың негізгі белгілері. Ағзаның басқа мүшелермен жүйелерінің зақымдалуы симптомдарының болуы.
2. Жалғыз жеке нозологиялық форма ретінде фосфорлы этиологиялы кәсіби аурулар белгісіз қызметтік және органикалық басқа жүйелермен ағза өзгерісімен байланысты. Көбінесе клиникалық нұсқа кәсіби өтілі бар адамдарда немесе бұрын фосформен жіті уланғандарда кездеседі.
Жүрек-қантамыр жүйесінің өзгерістер
Жүрек-қантамыр жүйесінің өзгерістері 3-5 жылдан көп уақыт істеген адамдарда жүрек-қантамыр жүйесінде нейроцеркуляторлы дистония, лабельді пульс, қан қысымының тұрақсыздығы, кейіннен нейроциркулярлы дистония, гипертониялық, гипотониялық өзгерістер т.б. байқалады.
Жүйке жүйесінде болатын өзгерістер.
Фосфордың ағзаға бастапқы әсер ету кезеңінде жүйке жүйесі зақымданады, клиникалық түрде астеноневротикалық синдром және вегетативті тамырлы дисфункциямен байқалады. Бұл кезде аурулардың негізгі шағымдары әртүрлі сипатталады. Бас ауруға, бас айналуға айқын жалпы әліздікке жоғары тітіркенгіштікке және шаршағыштыққа, ұйқысының бұзылуына, аяқтардағы диффузды ауырсынуға шағымданады. Объективті тексергенде қызыл, ақ ревмографизм, жалпы гипергидроз немесе сіңір рефлекстерінің тежелуі, гиперестезия анықталады. Орталық жүйке жүйесінен шектелген зақымдану белгілері, науқастардың кейбір жағдайларда созылмалы фосформен уланудың айқын дәрежесі токсикалық энцефалопатия белгісіне ұқсайды.
Бүйректе болатын өзгерістер.
Бүйректі зерттеу жалпы және нефрон бөлікшелерінің қызметтік жағдайы созылмалы фосформен улану аурумен ауыратын адамдарда бүйректің концентрациялық және фильтрациялық функциясын және секреторлы-экскреторлы функциясы түтікше аппараты функциясының төмендеуіне алып келеді.
Тірек-қимыл аппаратында болатын өзгерістер.
Көбінесе науқастар аяқ-қолдың, жамбас сүйегінің, мойын және бел аймағында түнгі уақытта үнемі ұзақ ауырсынуға шағымданады, сонымен қол және аяқта бұлшықет және буындарда әлсіздік, жүргенде жайлап, өзіне сенімсіз қадам басады.
Рентгенологиялық көрініс сүйектердегі өзгерісті көрсете алмайды. Кейбір жағдайларда улану салдарынан айқындаған кезеңдерінде өзекшелі сүйектерде остеослероз перистозы, эндостозы, сүйек ми өзегінің тарылуы қайтадан сынуға алып келуі мүмкін.
Тыныс алу жүйесінде болатын өзгерістер.
Сыртқы тыныс алу жолының патологиясы фосфордың жергілікті әсер етуіне және шырышқа қосылуы нәтижесінен жалпы токсикалық белгіні көруімізге болады.
Науқастар мұрынның қышуына, сулы немесе шырышты бөлінділер, мұрыннан ағуына, мұрынмен тыныс алудың қиындауына, мұрын қуысында құрғақтық, мұрыннан қан кету, дауыстың гүрілдеуіне шағымданады. Объективті көргенде шырышты қабатта өзгерістер созылмалы катаралды, гипертрофиялы, субтрофикалы атрофия көрінеді.
Бұл ағзаның жалпы ауруы полисиндром және динамикалық клиникалық белгісімен сипатталады: фосфордың ағзаға әсер етуі артқан сайын және патологиялық үдеріс ары қарай дамыған сайын пайда бола бастайды. Клинико-қызметтік өзгерісіне, даму сатысына қарай 3 кезеңге бөлінеді.
I кезең. Бұл кезеңде ішкі ағзаларда функциясының бұзылуы байқалмайды. Көбінесе байқалатын клиникалық көрініс - асқазанның шырышты қабатының зақымдалуы және кинетикасы болып табылады. Сонымен қатар бауырда гепатиттің жеңіл түрі болады. Бұл вегетативті - нервті және жүрек-қантамыр, нейроциркулярлы дистония, жеңіл түрдегі астено-вегетативті синдром, эндокринді жүйенің қызметтік бұзылыстарымен қатар жүреді. Сыртқы тыныс алу жолынан катаралды, гипертрофиялық, субтрофиялық өзгерістер мұрын қуысында, жұтқыншақта байқалады. Сонымен науқас сүйектердің ауырсынуына, бұлшықет әлсіздігіне, потенцияның төмендеуіне шағымданады,
II кезең. Патологиялық өзгерістерді субъективті және объективті симптомдарды, мүшелерде болатын өзгерістерге қарап диагностикалаймыз. Гастриттің симптомдық кешені айқын байқалады. Эндоскопиялық зерттеулерде көптеген эрозия байқалады, яғни секреция төмендеген дегенде атрофиялық гастрит пайда болуы мүмкін. Гепотобилиарлық жүйе бойынша токсикалық гепатитті өршігенде клиникалық көрінісі активті формаға өтеді, гепатолизға ауысады, айқын ауырсыну синдромы, өт жолдарында дискенезиялық қозғалыс болады. Токсикалық миокардиодистрофияда фонокардиограммаға қарағанда ЭКГ өзгергенімен дәлелденеді. Жоғарғы тыныс алу жолдарында шырышты қабатта атрофиялық өзгерістері болады. Сүйек, бұлшықеттегі ауырсынулар шыдатпайтын күйде болады. Рентгенологиялық тәсілмен сүйектерде өзгеріс байқалмайды. Жыныстық қабілеті төмендейді.
III кезең. Мүше және жүйелердің патологиясы органодистрофиялық өзгеріске алып келеді. Ағзаның қажетті физиологиялық жүйесінің қайтымсыз ауыр күйге алып келеді. III кезеңде науқастың жағдайы нашарлап, ағзалар және жүйелердің функциясы нашарлап айқын байқалады. Тірек-қимыл жүйесінде сүйектердің сынуы байқалады. Сонымен уланудың бұл ауыр түріне ауыр агрессивті токсикалық гепатиттің бауыр циррозына айналуы, жүйке жүйесінде токсикалық энцефолопатия, психоорганикалық синдромына айналады. Бұл кезеңде барлық науқастардың жыныстық функциясының төмендеген деп толық санауға болады. III кезең науқасты толық мүгедікке алып келеді.
Емі.
Ішке қабылдаған кезде: калий перманганатының ерітіндісімен зонд арқылы асқазанды шаю (1:5000), 0,1-0,2% күкірт қышқыл сынап ерітіндісімен шаяды (фосфорлы сынаптан пленка түзіледі, ол фосфордың бір бөлігін жауып жатады, оның күйдіретін нәтижесін ескеру керек).
Бумен тыныс алған кезде - симптомды ем жүргізеді.
Теріге түскен кезде: зақымдалған терінің аймағын сол сәтте сумен шаю керек. Немесе зақымдалған қолды күкірт қышқылды магнезидің 5% ертіндісіне салып қою керек, содан кейін фосфордың барлық бөлшектерін марлыдан жасалған тампонмен немесе  пинцетпен алып тастау керек. Сонымен қатар 3% сірке сутегінде қолдануға болады. Зақымдалған аймақтың дымдануы басылғанша қолды ертіндіде ұстау керек. Осы жерді қараңғыда қарау керек, сосын жанып тұрған аймақтарды пинцетпен алып тастау керек. Сосын калий перманганат ертіндісіне (1:1000) салынған ылғалды байламды салып қою керек. Майлы байламдар көрсетілмейді. Май, сүт, жұмыртқа, қызыл май көрсетілмеген (удың еруіне және сіңуіне әсер етеді).
Симптомды ем.
Гемодиализ.
Хирургиялық – жыланкөздер мен некроздалған сүйек массаларын алып тастау.
Дереккөздер
Санат: Медицина Санат: Патология
Кемпірқосақ
thumb|upright нобай|Қызыл алаңның үстіндегі қос кемпірқосақ thumb|Гродно қаласының үстіндегі кемпірқосақ, [[Беларусь]] Кемпірқосақ — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы оптикалық құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап күн шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің жаңбыр тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің дифракциялануы мен интерференциялануы нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны қос кемпірқосақ деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты ай кемпірқосағы деп атайды.
«Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен.
Дереккөздер
Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Лопь-Ю (Локчима тармағы)
Лопь-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Локчим өзенінің сол жағалауынан 155 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 105 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
IC 483
IC 483 — Егіздер шоқжұлдызында орналасқан *2 (қос жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 483 Санат:Егіздер (шоқжұлдыз)
Смайыл батыр
Смайыл батыр— Смайыл батыр Мұсабекұлы қазіргі Түркістан облысының Сыр бойын мекендеген Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлы көсемдерінің бірі болған, Жандар руынынан шыққан Мұсабек батыр Қалдарбекұлының сегіз ұлдарының ішіндегі арыстан жүрек, қайтпас-қайсар, бойындағы күш-қайрат, батырлығымен танылған тұлға. Смайыл батырдың дәл қай күні, қай жылы туылып, өмірден өткені белгісіз. Көнекөз қариялардың айтуларына қарағанда Смайыл батыр 19-ғасырдың екінші жартысында өмірге келіп, сол ғасырдың соңына қарай өмірден озған деуге болады. Олай дейтін себебіміз Смайыл батыр бір ұрыста алған жарақатының асқынуының салдарынан 45- жасында қайтыс болған екен. Бір деректерде Ордабасы ауданында Бөржар, Бадам өзенінің бойындағы Бірлік ауылындағы Сымтас мазарында жерленген десе, екінші бір деректерде Сырдария бойындағы Ақын Жақып әулие мазаратында жерленген дейді. Смайыл батыр жайлы деректер өте аз сақталған, жоқтың қасы деуге де болады. Майлықожаның жыр-дастандарында кездессе (Смайыл мен Ағман, Смайылды жоқтау дастаны), қалғандары халық арасында ауыз әдебиет күйінде сақталып қалған. Мұсабек батырдың қартайған шағында, Шымыр Байзақ датқаның ұлы Ақмолда болыстың барымташылары Мұсабек батырдың жылқыларын барымталап кеткен екен, сонда Мұсабек батыр баласы Смайылды шақырып алып „балам саған мал-дүние керек па?“ деп сұраса, сонда бала Смайыл тұрып керек деп жауап беріпті. Мұсабек батыр: - егер мал-дүние керек болса, бар да барымталанып кеткен жылқыларды қайтарып алып кел деп жұмсағанда Смайыл батырдың жасы не бары 14-те болғаны жайлы айтылады. Сондағы Смайылдың батыр, ер-жүректілігі қасына бір жылқышы кісіні ғана ертіп барып Ақмолданының ордасына, жасауылдардың қарсылық көрсеткеніне қарамастан баса-көктеп жалғыз кірген дейді. Бұл жерде Смайыл мен Ақмолданың арасында біраз балағаттау сөздер болған, ол сөздерді жарияламауды жөн көрдім. Ақмолда женіліп, Қоңыраттардан барымталанған дүние-мүліктің біріне тимей қайтарып берген! Мұны естіген Ақмолда болыстың бас батыры Ағман намыстанып, Қоңыраттардың қай басынғаны деп, қол жинап, Қоңыраттарға келеді. Смайыл батыр бастаған Қоңырат-Көктіңұлы жігіттері мен Ағман батыр бастаған Дулат жігіттері Сырдың бойында Тақыр көлде екі жақ кез келеді. Бұл ұрыста адам шығыны болып, Ағман батырдың қолы жеңіліске ұшырайды. Смайыл батыр ішінен жарақат алып, сол жарақаты уақыт келе асқынып 45-жасында дүниеден озған екен. Бұл жайында атақты ақын Майлықожа Смайыл, Ағман дастанында жырлайды.
Майлықожа ақын:
Қаптаған қара борандай,
Смайылдың сарыны.
Өзі өлгенше ешкімнен
Басылмаған сарыны.
Бір топ құлан боз келді,
„Тақыркөлдің“ сыртында,
Смайыл,Ағман кез келді.
Батырлар қылды ұрысты.
Жая жеген батырлар,
Жатып бір қалып тұрысты.
Әдинаш пен Зияда
Қапылыста пияда,
Екеу ара бірлесіп,
Көк дөненге мінгесіп,
Әзер қашып құтылды
Шөгірлідегі қияда.
Датқа-еке нелер күндер өтті басымнан,
Көзім бір арылмады қанды жастан
Жарадар жалғыз інім болғаннан соң,
Он бірін қабат шаншыдым дем алмастан.
Шапқанда жан шыдамас сарынымнан,
Басылдым батыр алып арынымнан,
Баласын Көктіңұлын қоримын деп,
Сауыт сынып,оқ өтті қарынымнан.
Майлықожа ақынның Смайыл батырды жоқтауы,
Әуел сөзім биссмилла,
Екінші сөзім Мұхаммед
Жылайды деп сөкпеңдер
Жиылып келген әлеумет.
Сымайыл өліп кеттің қырық бесіңде,
Досың күліп,дұшпаның тіпті есірді.
Смайыл ат жақты едің,кез ерінді.
Жаулассаң алдың жаудан өз кегіңді.
Қара жер тапжылмастай басып жатыр,
Нар кеуде омырауланған бедеріңді.
Смайыл батырдың көзі тірісінде Қоңыраттарға ішкі жаулары, басқа ру -тайпалардан ешкім тиісе алмаған екен.Смайыл батыр  бабамыздың жатқан жері жәннәттан болсын,Аумин!
Санат:Қазақ батырлары
Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев
Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев (8 қаңтар 1969, Алматы) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, 2021 мен 2022 жылдары аралығында Алматы облысының әкімі болған. Бұған дейін Президенттің көмекшісі (2019–2021), Энергетика министрі (2016–2019), Павлодар облысы (2013–2016) мен Жамбыл облысының әкімі (2009–2013) қызметтерін атқарған.
Бозымбаев саяси мансабындағы ең даулы кезі Талдықорған халқы алдында байқаусыздан азаматқа айтқан боғауыз сөзінен болған. Осы қылығы үшін әкім сынға алынып, БАҚ назарына түсті.
Дереккөздер
Санат:Алматыда туғандар Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері Санат:Жамбыл облысының әкімдері Санат:Павлодар облысының әкімдері Санат:Алматы облысының әкімдері Санат:Қазақстан энергетика министрлері Санат:Барыс орденінің иегерлері Санат:Парасат орденінің иегерлері Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Педжиасаб
Педжиасаб — Ресейдегі өзен. Дағыстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Цемар-ор өзенінің сол жағалауынан 2,5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сулак өзені бастауынан Чиркейск су торабына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дағыстан өзендері
Чуйка (Улу-Юла тармағы)
Чуйка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Улу-Юл өзенінің оң жағалауынан 201 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 32 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар
1867—1868 жылдардағы реформаның дайындалуы. Дала комиссиясы
Қазақстанның Ресей құрамына қосылуының аяқталуы империяның Қазақ өлкесіне байланысты саясатына біршама түбірлі өзгерістер әкелді.
Патша үкіметінің отаршылдық саясатының осылайша өзгеруітң айқын көрінісі — қазақтарды басқару туралы 1867—1868 жылдардағы әкімшілік реформасы.
1867—1868 жылдардағы патша үкіметі реформасының негізгі мақсаты — қазақ өлкесінде отаршылдық тәртіпті нығайтуға бағытталды. XIX ғасырдың екінші жартысындағы әзгерістер де бұған едәуір ықпалын тигізді. Капитализмнің кеңінен дамуы үшін де Қазақстандағы бұрынғы басқару жүйесін өзгерту қажет болды.
Осы міндетті жүзеге асыру үшін XIX ғасырдың 60-жылдары басында қазақтардың саяси өкімшілік, сот ісін басқару жүйесін қайта құрудың жобасын әзірлеуге арнаулы комиссия құрылды.
Комиссия Орынбор және Батыс-Сібір генерал-губернаторы қазақтарын екі түрлі басқаруды жойып, бүкіл қазақ даласын екі — Батыс және Шығыс облыстарға беліп басқаруды ұсынды.
1864 жылы 12 желтоқсанда Әскери және Ішкі істер министрлігінің бас қосқан комитеті мәжілісінде жоба мақұлданбады. Қазақтарды болашақтағы басқару құрылымы мәселесін енді үкімет Дала комиссиясына беру қажет деген шешім қабылдады. Комиссияға ішкі істер министрінің статс-кеңесшісі, полковник Гирс төрағалық етті. Бұл Дала комиссиясының құрамына аталған министрліктердің әрқайсысынан екі өкіл және Орынбор өлкесі мен Батыс Сібір өлкелері әкімшіліктерінің мүшелері енді. Комиссияға қазақ даласын аралап, жергілікті көшпенділер өмірімен танысып, болашақтағы өкімшілік басқару негіздері туралы жоба жасау міндеті жүктелді.
Гирс комиссиясы 1865 жылы 27 маусымда Орынбор, Батыс Сібір және Түркістан өлкесін аралауға шықты. "Халықтың жағдайын жақсартатын, оларды сұлтандардың үстемдігінен босататын ізгілікті реформаның" жасалу барысы құпия түрде жүргізілді.
Патша үкіметінің қазақ даласында әзірлеп жатқан әкімшілік-сот құрылысы реформасының үлгісін алғаш рет сынға алғандардың қатарында Шоқан Уәлиханов (1835—1865 жылдары) тұрды. Ш. Уәлиханов "Сот реформасы туралы хат" атты Омбыда жазылған әйгілі еңбегінде қазақ даласындағы сот реформасы жайлы айта келіп, Біз қабылдағалы отырған реформа сол халықтың мүддесі, пайдасы үшін жасалынып отырғандықтан, оның материалдық мұқтаждығына шақталуы әрі сол қоғамның ұлттық мінез-құлқына сай келуі қажет. Бұл жағдайдан тыс жасалынған өзгерістің бәрі де зиянды әрі аномал (жат) құбылыс ретінде қауымды айықпас дертке шалдықтырып, тұралатып, мешеулетуі мүмкін екендігін
де ескертеді. Ғалым Шоқан Уəлиханов Қазақстанды билеуді халықттың өзін-өзі басқару негіздерінде қайта құруды талап еткен еді. Өкінішке орай, Шоқанның бұл демократиялық көзқарастары кезінде ескерусіз калды.
1865—1866 жылдары қазақ даласын аралап шыққан комиссия қазақ жерлерін басқару туралы жаңа "Ереженің" негізін жасау барысында екіге бөлінді. Олардың бір тобы "қазақ даласын жоғарыдан тағайындалған шенеуніктер басқаруы қажет" деп санады, ал енді бір тобы қазақтардың өздерін-өздері басқаруын жартылай қалдыру керектігін алға тартты.
1867 жылы 11 шілдеде II Александр Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы, 1868 жылы 21 қазанда Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы реформалардың жобасына қол қойды. Қазақ халқын басқару жөніндегі ережелер жобасы отаршыл билік өкілдерінің белсенді араласуымен жоғарыдан дайындалды.
Қазақстанда реформа жүргізудің себептері және оны әзірлеу барысы
1822 және 1824 жылдары жүргізілген реформалар XIX ғасырдың 60-жылдарына қарай бірте-бірте жарамсыз болып қала бастады. Сондықтан да жаңа реформалар жүргізудің қажеттігі туындады. Өйткені біріншіден, қазақ даласында сұлтандардың билігі әлі де бұрынғысынша сақталып қала берген еді. Олардың билігі патша үкіметінің Қазақстан аймағын неғұрлым тезірек отарлауына кедергі келтірумен болды. Екіншіден, кезінде тиісті жарғыларға сай қабылданған әкімшілік-аумақтық бөлініс оған қосымша аумақтардың қосылуына байланысты жаңа жағдайдағы өзгерістерге сәйкес келмей қалды. Мәселен, XIX ғасырдың 60-жылдарында Ресей империясына Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аумағы қосылған болатын. Сондықтан да енді осы аймақтарды әкімшілік жағынан бағындыру және шаруашылық жағынан нығайта түсу қажет болды. Өлкені басқару ісін Ресейдің өзге аймақтарындағы басқару құрылымына барынша жақындатып, бірыңғайландыру талап етілді. Үшіншіден, Ресейдің еуропалық бөлігінде қарқынды дамып келе жатқан өнеркәсіп үшін арзан шикізат көздері мен жұмысшы күші қажет болды. Төртіншіден, Қазақстанның кең-байтақ аумағын мекендеген қазақтар үшін бірыңғай салық жүйесін енгізу талап етілді. Бесіншіден, Ресейдің еуропалық бөлігіндегі жері жоқ шаруаларды Қазақстан аумағына ұйымдастырылған түрде көшіру көзделді. Міне, тап осы себептерге байланысты Қазақстанда жаңа әкімшілік-аумақтық және әлеуметтік-экономикалық реформалар жасау қажеттігі туындады.
1867—1868 жылдардағы әкімшілік басқару мен салық жүйесіндегі өзгерістер
Ресейдегі капитализмнің қарыштап дамуы ұлт аймақтарының, соның ішінде Қазақстанның рөлін өсірді. Қазақстан — шикізат пен арзан рынок көзіне айналды. Қазақстан өлкесінің жері мен қазба байлығын тезірек игеру үшін қазақтарды басқаруды Ресейдің әкімшілік-саяси жүйесімен жақындастыру қажет еді.
Қазақстандағы буржуазиялық реформалар бағыты Ресейдің қазақ даласындағы ұстанымын нығайтуға бағытталды. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы басқару жүйесі ескіріп, жергілікті басқару шекаралық басқарумен бірігіп кеткен еді.
Соның ішінде Түркістан генерал-губернаторына кең құқықтар беріледі, себебі Ұлы жүз Ресей империясына ең соңында кіргендіктен, өлкенің қашықтығынан көрші елдермен дипломатиялық қатынас орнату сияқты, т.б. міндеттерді атқарды. Облысты әскери губернатор басқарды. Үш билік: әкімшілік, сот билігі ісіне бақылау, әскери билік әскери губернаторлардың қолына жинақталды.
Әскери губернаторлар облыс аумағындағы (Сырдария, Торғай облыстарынан басқа) казак әскерінің атаманы болып саналды. Бұл ережелер екі жылдық сынақ мерзімі белгіленіп, уақытша статус алғандықтан, халық наразылықтарының тууына байланысты тек. 1886 жылдары Түркістанда, 1891 жылы Далалық өлкеде өз заңды күшіне енді.
Міне, осы құрылған әкімшілік, әскери, полициялық аппаратты ұстап тұру үшін орасан зор қаржы керек еді. Орталық Азия мен Түркістанның Ресейге қосылуы аяқталғаннан кейін де осы бір орасан зор аумақта 50 мыңдық армия сақталып қалды. Әкімшілік аппаратты, әскерді өлкелік бюджет асырауға тиіс болды.
Жергілікті тұрғындардан салық жинау жүйесі қайтадан жасалды. Бұрынғы түтін салығына земстволыы алымдар қосылды. Олардың мөлшері де жылдан-жылға өсіп отырды. Отырықшы аймақтарда жер салығы деп аталып, жер өңдеуші салықты тек ақшамен күзде төлеуге тиіс болды. Земстволық салық өкімшілікті ұстауға, көпір, жол жөндеу мен дайындауға жұмсалды.
Әрбір қазақ шаңырағы мынандай мөлшерде салық төлеп тұрды:
Әлеуметтік жағдайына қарамастан, кедей мен байларға салық мөлшері бірдей белгіленді. Әрі малдың бағасы ең төмен кезі — күзде төлеуге тиіс болды. Жер өңдеушіпер харадж, танап салығы, зекет (тауардан алынатын салық) сияқты салықтар төледі.
Осылайша, отарлаушы Ресейдің салық саясаты әр түрлі әлеуметтік топтардың қарсылығын тудырды, мал өсірушілер мен отырықшы тұрғындар салықтың өсуіне наразы болды. Әрбір уезд болысқа, болыс ауылға бөлінді. Бір болыста — 2 мың, бір ауылда — 200 түтіннен аспауы керек болды. Патша үкіметі қазақ болыстары мен ауылдарында отарлық биліктің мықты тірегі болатын жергілікті әкімшілік құруға тырысты. Болыс пен ауыл старшындарын (селолық қоғамды, ақсақалдар қоғамын) сайлау сатып алу арқылы жүрді.
Сот жүйесіндегі өзгерістер
1867—1868 жылдары "Ереже" бойынша Сот билігінің органдарына мыналар жатты:
Уездік сот, әскери сот комиссиялары қылмыстық істерді қарады, ал облыстық басқармада азаматтық істер қаралды. Бұл сот мекемелерінің барлығы жалпы империялық заң негізінде жұмыс істеді.
Билер соты сақталды. Сырдария облысында ол қазыларсоты деп аталды. Бірақ билерді де болыс бастықтары сияқты 3 жылға сайлайтын болды. Қазақтардың арасындағы істерді шешуге әрбір болыстан 4-тен 8-ге дейін билер сайланды. Сайланған билерді губернатор бекітті, алайда оларға жалақы төленбеді.
Дегенмен әрбір шешілген істен билік деп аталған кесімнің 1/10 бөлігін алуына рұқсат етілді. Билер соты 300 сомға дейінгі істерді шеше алды, бірақ олардың шешімі 30 сомға дейінгі істер үшін ғана түпкілікті бола алды. Сырдария облысында қазылар соты 100 сомға дейінгі істі түпкілікті шешті. Құны 300 сомнан асатын істер үшін билердің болыстық және төтенше съездері шақырылды.
Олар құны 500 сомға дейінгі істерді түпкілікті шеше алды. Ал 500 сомнан асатын істерді бекітуге уезд бастығы облыстық басқармаға жіберіп отырды. Облыстық басқарманың жалпы жиналысында құны 2 мың сомға дейінгі істер түпкілікті шетттілді. Облыстық басқармаға келіп түскен әр түрлі уездерге жататын болыстарға қатысты істер женінде болыстық билердің төтенше съездері шақырылды.
Түркістан өлкесін басқару туралы 1886 жылғы "Ереже" бойынша қазақ даласында империялық тұрпаттағы соттар құрылды:
1867 жылы Ережеден айырмашылығы — әскери соттар алынып тасталды. Халық соты (билер соты) сақталып қалды. Облыс шеңберінде облыстық соттар құрылды, ал уездерде және ірі қалаларда бітістіруші судьялар тағайындалды. Оларды Әділет министрі тағайындады.
Жергілікті халық арасындағы қылмыстар мен қылмыстық әрекеттер халық сотының қарамағында қалдырылды. Әдетте, қылмыстық және азаматтық істерді қарау билердің қарауынан басталды. Әскери губернаторлар бекіткен халық соттары (қазылар соты) Қазақстандағы отаршылдық сот жүйесінің ең соңғы буыны болды (Халық соты → бітістіруші сот → облыстық сот → Сенат).
Жер мәселесі және 80—90-жылдардағы әкімшілік басқару жүйедегі өзгерістер
"Уақытша Ереженің" отарлық сипаты патша үкіметінің жер саясатынан көрініс тапты. Жер мемлекеттің меншігі деп жарияланды. 1886 жылы Ереженің III тарауында жер мәселесі туралы "Мал жайылымы алып жатқан мемлекет меншігіндегі жерлер көшпенділердің қоғамдық пайдалануына беріледі" делінсе, 1891 жылы Ережеге мына бап қосылып, жерді күштеп тартып алуға заңдық негіз қаланды: "Мал жайылымдары алып жатқан жерлер, сонымен қатар жер қойнауы мен ормандар да мемлекет меншігі" деп танылады.
"Көшпенділерден артылып қалған жерлер мемлекеттік мүлік министрлігінің қарамағына өтеді". Көшпенділер пайдаланған жер қыстауға, жайлауға және өңдейтін жерлерге бөлінеді. "Мал жайылымдары жетіспеген жағдайда, мал иелері ауыл қоғамдары мен жеке адамдардың жерінде мал жайғаны үшін ақы төлеуге тиіс болды".
Сонымен, патша үкіметінің жер және салық саясаты отарлық сипатта болды, халықты әбден титықтатты, ауқаттылардың, көпестердің, т. б. баюына жол ашты. Қазақ көшпелі қоғамы, патриархаттық-рулық қоғам ыдырау жолына түсті. Көшпелі қоғам мүшелерінің жайылымын тартып алғандықтан, қазақтар жерді жалға алуға мәжбүр болды, ал ақшалай салық төлеу мал санының кемуіне әкелді.
1886 жылы 2 маусымдағы "Түркістан өлкесін басқару туралы Ереже" бойынша Түркістан өлкесіне Сырдария, Ферғана, Самарқан облыстары кірді. Сырдария облысы Әмудария бөлімі мен 5:
"Түркістан өлкесін басқару әскери министрліктің қарамағында болады" делінген. Әкімшілік құрылысы бас басқарма мен жергілікті басқармалардан тұрды. Түркістан өлкесінің бас басқармасы генерал-губернаторға сеніп тапсырылды. Бас басқарма мемлекеттік құрылыс жұмыстары, сауданы ұйымдастыру, несие операцияларын бекіту, саяси жағынан күмән туғызатын түземдіктерді жер аудару сияқты міндеттерді атқарды. 1886—1891 жылғы реформаларда жергілікті басқаруға ерекше мән берілді. Олар отырықшы түземдіктерді басқару және көшпелі қазақтарды басқару деп аталды.
Жергілікті басқару мынандай бөліктерден тұрды:
Мұндай бөлшектеу патша үкіметінің қазақ еңбекшілерін отарлық құлдықта ұстауын жеңілдетті. Барлық басқару аппаратын әскери-полицейлік функциямен қамтамасыз өте отырып, жоғары отаршыл әкімшіліктің қатаң қадағалауында болды. Осылайша жаңа отарлау реформасының құрылысын жасауда әр түрлі облыстарға, уездерге бөлшектеу арқылы қазақ халқының саяси жағынан бірігуін болдырмау, әскери және азаматтық бүкіл биліктің бір әскери ведомствоның қолында болуы көзделді.
1891 жылы 25 наурызда бұрынғы Орынбор мен Батыс Сібір генерал-губернаторлығы орнына орталығы Омбы қаласы болған бір Дала генерал-губернаторлығын құрды. Жетісу облысы 1897 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы қарауына берілді.
Ақмола, Семей, Жетісу облыстарын Дала генерал-губернаторлығы басқарды, Орал, Торғай облыстарын әскери губернатор басқарды. Дала генерал-губернаторлығының орталығы — Омбы, сонымен қатар Ақмола облысының орталығы да Омбы, Семей облысыныкі — Семей қаласы, Орал облысыныкі — Орал қаласы, Торғай облысыныкі — Орынбор қаласы болып белгіленді.
Тұтастай алғанда, реформа отарлаушылардың жан-жақты, тереңнен ойластырылған патша әкімшілік саяси органын нығайтуға бағытталған бағдарламасы болды. Реформа халық бұқарасын отарлық езгіде ұстау, халықтың бас көтеру көріністерінің алдын алу мақсатын көздеді.
Реформалардың басталуы
Өлкенің өзіндік ерекшеліктерін зерттеу үшін және оны басқару туралы ереженің жобасын әзірлеу мақсатымен 1865 жылы елдің Ішкі істер министрі Гирстің басшылығымен «Дала қомиссиясы» құрылды. Оның құрамына ресейлік шенеуніктер мен офицерлер кірді. Жаңа ережені жасауға қазақ ақсүйектері мүлде жолатылмады. 1867 жылы II Александр: «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша Ережеге» қол қойды. 1868 жылы «Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы уақытша Ереженің» жобасын да бекітіп берді.
Басқарудың жаңа ережесін 1869 жылғы 1 мамырдан бастап енгізу көзделді. Әкімшілік реформалардың себептерін егжей-тегжейлі түсіндіретін мәлімдеме қазақ және орыс тілдерінде жазылып, таратылды. Өкімет билігінен шеттетілген билеуші-сұлтандар мен аға сұлтандар ескерусіз қалдырылмады. Оларға түрлі әскери шендер берілді, өмірлік зейнетақылар тағайындалды.
1867—1868 жылдардағы реформалар бүкіл Қазақстанды тұңғыш рет түгел қамтыды. Онда үш генерал-губернаторлық әкімшілік құрылды. Әрбір генерал-губернаторлық облыстарға бөлінді. Мәселен, Орынбор генерал-губернаторлығы - Орал және Торғай облыстарын, Батыс Сібір генерал-губернаторлығы - Ақмола және Семей облыстарын, ал Түркістан генерал-губернаторлығы - Жетісу және Сырдария облыстарын қамтыды. Соңғы екі облыстың құрамына қазақ жерінің едәуір үлкен бөлігі, сондай-ақ қырғыз және өзбек жерлерінің бір бөлігі енді.
Әкімшілік бөлініс былай болды: әр облыс — уездерден, әр уезд - болыстардан, әр болыс — ауылдардан тұрды.
Семей ішкі округы Семей облысының Павлодар және Семей уездерінің құрамына, ал Ішкі Орда (бұрынғы Бөкей хандығы) Астрахан губерниясының құрамына қосылды.
Басқарудың ерекшеліктері
Жаңа реформа бойынша енгізілген әкімшілік басқару жүйесі жоғары дәрежеде әскери сипат алды. Генерал-губернатордың қолында әскери билік те, азаматтық билік те болды. Түркістан генерал-губернаторлығы басшысының көрші мемлекеттермен, атап айтқанда, Қытай және Иранмен тікелей келіс-сөздер жүргізе алу құқығы да бар еді.
Облыстардың басына әскери губернаторлар тағайындалды. Олар сонымен қатар қазақ әскерлерінің атамандары болып есептелді. Оларды патша үкіметі тікелей өзі тағайындайтын. Уезді уезд бастығы басқарды. Оны ресейлік шенеуніктер қатарынан әскери губернатордың өзі таңдап тағайындайтын. Әкімшілік басқарудың ең төменгі екі сатысында болыстар мен ауыл старшындары тұрды. Олар жергілікті ақсүйектерден іріктеліп алынды.
Сұлтандар ауыртпалықтар мен салықтардан босатылды. Оларға өмірлік зейнетақы тағайындалды. Патша үкіметінің мұндай қадам жасауға бару себебі - қазақ даласында сұлтандар тобына деген сый-құрмет әлі де болса едәуір дәрежеде сақталған еді.
Сайлау жүйесі
Ауыл старшындары мен болыстар ақсүйек топтардан іріктеліп, сайлауда шар салудың (дауыс берудің) нәтижесі бойынша ғана тағайындалатын. Бұл лауазымды қызмет орнына сайланудан халықтың сенімі мен құрметіне ие адамдардың ғана үміттенуіне болатын. Олар бұрын өздерінің арына сотты болып «дақ түсірмеген» адамдар болуы тиіс еді. Бұл қызметтерге үміткерлердің жасы 25-тен кем болмауы шарт саналатын.
Болыстағы әрбір 50 үйден сайлауда шар салушы (дауыс беруші) бір адамнан сайланатын болды. Ал олардың бас қосқан жиынында болыс сайланатын және осы қызметтен үміткер белгіленетін. Taп осындай тәртіппен әр ауылдағы әрбір 10 үйден сайлауда шар салатын (дауыс беретін) бір адам сайланатын болды. Ал олардың бас қосқан жиынында ауыл старшыны сайланды және осы қызметтен үміткер белгіленетін. Ең көп дауыс алған адам ауыл старшыны немесе болыс сайланатын, ал одан кейін дауыс алғандар осы қызметтерден үміткерлер болып белгіленді.
Болыстар мен ауыл старшындары 3 жыл мерзімге сайланатын. Болыстарды губернатор, ал ауыл старшындарын уезд бастығы бекітетін. Сондай-ақ оларды бұл қызметтерден кез келген уақытта алып тастауға да құқықты болатын. Болыстар мен ауыл старшындарын қызметке бекіту мен қызметінен алып тастаудың мұндай тәртібі қазақ даласындағы сайлау жүйесінің отаршылдық мазмұнын көрсетті.
Ауыл старшындарына және болыстарға қоладан құйылған төс белгілер, сондай-ақ арнайы жасалған мөр берілетін. Отаршыл әкімшіліктің бұл төменгі буындары полицияның және тыңшылардың міндетін қоса атқарды. Олар қазақ даласында тыныштықтың сақталуын қадағалауға, әсіресе барымтаны жоюға міндеттенді. Сонымен қатар заңдардың қатаң сақталуын, алым-салықтың уақтылы әрі толық жиналуын, басқа да міндетті борыштардың түгел орындалуын қамтамасыз етуге тиіс болды. Олар сот шешімдерінің және халық соттары қаулыларының орындалуын жүзеге асыруға да міндетті еді.
Өкінішке орай, оқиғалардың бұдан кейінгі барысы сайлау жүйесінің «партиялық» күреске айналып кетуіне алып барып соқтырды. Бір рудың өкілдері мен екінші бір ру өкілдерінің арасында шиеленіскен күрес өршіді. Елде байлықпен қызметті сатып алу, қоқанлоқы жасап қорқыту, күш көрсету және жала жабу сияқты келеңсіз қылықтар кеңінен етек алды. Лауазымды қызметтен үміткерлер сайлау науқаны кезінде ақшаны оңды-солды аямай шашты.
Қазынагерлік жүйе және міндетті атқарылатын борыштар
1867— 1868 жылдарда енгізілген жаңалықтар алым-салық жүйесін де қамтыды. Осы кезден бастап Қазақстанның бүкіл аумағында біртұтас салық — «түтін салығы» енгізілді. Ол жыл сайын бір рет әрі үй басынан ақшалай алынып тұрды. Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлығындағы қазақтар 3 сомнан, ал Түркістан генерал-губернаторлығындағы қазақтар 2 сом 75 тиыннан төлеп келді. Мал санағы 3 жылда бір рет өткізілді. Малдың санын жасырғандарға салық екі есе көп салынды. Түтін салығын төлеуде, басқа да міндетті борыштарды өтеуде Кіші жүздің қайтыс болған ханы Шерғазы Айшуақұлының отбасы мүшелеріне жеңілдік жасалды. Жеңілдіктер сұлтандар Баймағамбет Айшуақұлының, Ахмет және Арыслан Жантөреұлдарының отбасыларына да, сондай-ақ 1844 жылы хан Кенесары Қасымұлының әскери жасақтарының қолынан қаза тапқан қазақтарға да берілді. Түтін салығын төлеуден Орта жүздің хандары Уәли мен Бөкейдің ұрпақтары да босатылды. Мұндай шаралар олардың өкіметке қарсы пиғылдарын бәсеңсітуі тиіс болды.
Көшпелі қазақтар бірқатар борыштар атқаруға міндеттелінді. Aтaп айтқанда, олар көпірлер мен жолдарды тегін жөндеп тұруға міндетті болды. Дала тұрғындары осы кезден бастап науқас адамдар жататын және іссапарға келген шенеуніктер тоқтайтын киіз үйлер бөліп тұруға міндеттелінді. Қазақтарға оларды отын-сумен және шемеуніктерді жолға мінетін ат-көлікпен қамтамасыз ету де жүктелді. Қазақтар міндетті әскери борыш өтеуден босатылды.
Денсаулық сақтау саласындағы реформа
Әр облыста облыстық дәрігер тағайындалды. Әрбір уезде бір дәрігер мен акушер-кіндік шеше болатын болды. Уездік дәрігерге шешекке қарсы егу шараларын қамтамасыз ету міндеті жүктелінді. Ол науқас адамдарға тегін медициналық көмек көрсетіп, оларды дәрі-дәрмекпен тегін қамтамасыз етуі тиіс болды. Қазақтар әскери және азаматтық мекемелердегі емдеу орындарында да дәрігерге тексеріле алды. Шамасы, реформаның жағымды бір ғана сипаты болса, ол денсаулық сақтау саласындағы тап осы жаңалықтың енгізілуі дей аламыз. Солай бола тұрса да, дәрігерлердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтардың бұл мүмкіндіктер мен жеңілдіктерді жарытымды пайдалануы мүмкін болмады. Кеңес өкіметі орнағанға дейін қазақ халқының арасында, әсіресе балалар арасында өлім-жітім көп болды.
Жерді пайдалану мәселелері
Қазақтардың қоныстанған жерлері мемлекет меншігі саналды. Ол жерлер қазақтарға қоғамдық пайдалану құқығы негізінде ғана берілді. Жаңа реформа бойынша ормандар да мемлекет меншігі деп жарияланды.
Қазақтарға жерлерін Ресейдің еуропалық бөлігінен қоныс аударып келген орыс шаруаларына белгілі бір мөлшерде жалға беруіне рұқсат етілді. Ал мұның өзі олардың ежелден келе жатқан атамекенінен айырылып, өздерінің жерсіз қалуына алып барып соқтырды.
Қоныс аударып келген орыс шаруалары бірқатар елеулі жеңілдіктерді пайдаланды. Мәселен, олардың әрқайсысы уездік билік орындарынан үй салып алу үшін жер телімін, сондай-ақ құрылыстық ағаш материалдарын тегін алды. Олардың сауда жасаумен, қолөнер кәсібімен, өнеркәсіптік қызметпен және егіншілікпен емін-еркін айналысу құқығы болды.
Ал башқұрт, татар, Орта Азия халықтарының өкілдері сияқты мұсылмандар мұндай жеңілдіктерді пайдалана алған жоқ. Өйткені патша үкіметі ислам дінін ұстанатын өзге халықтар өкілдерінің қазақ даласына шоғырлана түсуінен қорықты.