Химия_дамуының_негізгі_кезеңдері
Ресейде алхимия пікірлері тарамаған. Ресейдегі жеке химиялық білімдер, практикалық химия, Батыс Еуропаның әсерінсіз, өздігінше дамып жатты. Қайта Таяу Шығыс (Византия, Армения т.б.) елдерімен химиялық білім жайында қатынас, айырбас болып тұрды. Алхимиядан - химияға. Алхимия дәуірінде, әртүрлі уақытта, елде практикаға химиямен айналысушылар болған. Еуропада ғылым мен өнердің қайта өрлеу дәуірінің әсерінен, химияда XVI-XVII ғ. практикаға бет бұрушылық күшейді. Химияның міндеті - дәрі даярлап, адам емдеу деп Парацельс (Швейцария), Либавий (Германия), Ван-Гельмонт (Голландия) ятрохимия (грекше - "ятрос" - емдеуші) деген бағыт туғызды; Агрикола (Германия) химиялық білімді металлургияға, Бирингуччио (Италия) - пиротехникаға, Палисси (Франция) - керамикаға, Глаубер (Германия) - химиялық өнеркәсіпте қолдануға талаптанды. Бірақ химиялық практика біраз ілгері басқанымен, алхимиядан басқа теория болмады. Осы кезде, 1661 ж. Роберт Бойль (1627-1691, Англия) ескіріп, кедергіге айналған алхимия қағидаларына қарсы шығып, оларды мықтап сынайды. Бойль жаңа теория ұсынбағанымен, химияны ғылыми жолға қоюға тырысады. "Химиялық элемент деген не?" деп сұрақ қойып, оған берген жауабы химиялық элементтің осы уақыттағы анықтамасына жуық келеді. Флогистон дәуірі. XVI ғасырда Батыс Еуропада феодализм жойылып, оның орнына сауда, әсіресе өнеркәсіптік буржуазия келген кезде, өнеркәсіп, оның ішінде металлургия күшейді. Металл өндіру технологиясы, жану, тотығу, тотықсыздану сияқты химиялық процестер ашылды. Осыларды іс жүзінде орындау қолдан келгенмен, оны жақсарту, тездету т.б. үшін теориялық негізін білу керек болды. Химияда ескірген, әрі жалғандығына жұрттың көзі жеткен алхимия ілімінен басқа еш теория әлі жоқ еді. Неміс химигі Шталь тәжірибелік мәліметтерді қорытып флогистон теориясын ұсынды (1700 ж.). Бұл теория бойынша барлық жана, тотыға алатын заттардың құрамында флогистон (грекше phlogistos - жанушы) болады. Зат жанғанда, не тотыққанда, ондағы флогистон бөлініп шығады, мысалы, темірді (металдарды) қыздырғанда, флогистон бөлініп шығып, қақ түзіледі: темір → темір қағы + флогистон Демек, флогистон теориясы жану не тотығу процесін айрылу реакциясы деп қарайды: металл - күрделі зат, ал қақ - жай зат. Қақты қайтадан металға айналдыру үшін оған флогистон қосу керек. Көмір таза флогистоннан тұрады деп есептейтін, сонда: темір қағы + флогистон (көмір) → темір Флогистон теориясының қате екендігі көрініп-ақ тұр, бірақ химияның тарихи даму дәуірінде бұл теорияның бірқатар маңызы болды, біріншіден, тәжірибеден жиналған фактілерді бір жүйеге келтірді, екіншіден химияның алхимия түсініктерінен құтылуына себеп болды. Энгельстің айтуынша "...химия флогистон теориясының көмегі арқылы алхимиядан арылды..." Кейін флогистон теориясына қайшы келетін фактілер көбейді, мысалы, темір қаққа айналғанда, оның салмағы флогистон бөлініп шыққандықтан кемудің орнына, өсіп шығады екен. Флогистон теориясы 100 жылдай өмір сүрді, қайшы фактілер көбейгендіктен химияның ендігі дамуына тұсау бола бастады. Флогистон теориясына ғылыми соққы берген М.В.Ломоносов болды. Бұл теорияның терістігін кейін Лавуазье толық дәлелдеді. Химияның ендігі жаңа кезеңі атом-молекулалық теориядан басталды (II тарау). Химияның ғылыми негізін қалаған орыстың ұлы ғалымы М.В.Ломоносов болды. Химия ғылымында жүздеген заң, теория, қағидалар бар, бірақ бұлардың барлығы кейін ашылған, ал Ломоносовтың өзі химияның тұңғыш заңы, қай жағынан қарағанда да, өте маңызды заңы - материяның сақталу заңын ашқан. Бұл материя сақталу заңы - жаратылыстың негізгі заңдарының бірі, мұның бір бөлімі заттар массасының (салмағы) сақталу заңы түрінде орта мектеп химиясында оқылып өтті, екінші бөлімі энергия сақталу заңы ілгеріде (ІІ тарау) өтіледі. Мұнымен қатар, Ломоносов атом-молекула теориясын (ІІ тарау, § 1, 5), жылудың кинетикалық теориясын (ІІ тарау, § 10) ашты, химиялық реакцияларда салмақтық бақылау жасау үшін таразыны ғылыми құрал етіп пайдалануды, химия мен физика және математиканы ұластырып физикалық химияны; тағы басқа осы сияқты химияға ғылыми негіз болатын мәселелерді ұсынған. Сөйтіп, XVIII ғасырдың ортасында, данышпан ғалым М.В.Ломоносовтың еңбектерінің арқасында химия дәл ғылымдар қатарына қосыла бастады.