cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лидия Тәжәдінқызы Кәден
Биография
1952 жылы Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданында туған. 1967 жылы Ақтөбедегі мәдени ағарту училищесін бітірген. 1970-1974 жж Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясының "актерлік шеберлік" мамандығы бойынша бітіріп шықты.
Тиесілік
Тиесілік - психологиялық қажетсіну ретінде
Абрахам Маслоу тиесілік қажетсінуі адам мотивациясының негізгі көзі екенін айтты. Ол физиологиялық қажеттіліктермен, қауіпсіздікпен, өз-өзін бағалаумен және өзін актуалдандырумен қатар қажетсінулер иерархиясындағы бес адами қажетсінудің бірі болып табылады.
Лидия Тәжәдінқызы Кәден
Білімі
Қазақ Ұлттық консерваториясынның (бұрынғы Алматы консерваториясы) "актерлік шеберлік" факультетін бітірген (1970-1974 жж).
Тиесілік
Тиесілік - психологиялық қажетсіну ретінде
Бұл қажетсінулер иерархиясы бойынша адам қажеті ретімен қанағаттандырылады, төменнен жоғарыға көтеріледі. Физиологиялық және қауіпсіздік қажетсінуі қанағаттандырылғаннан кейін барып адамның тиесілік және сүйіктілік қажетсінуін қанағаттандыру күн тәртіпке қойылады. Маслоудың пікірінше, егер алғашқы екі қажеттілік қанағаттанбаса, онда жеке адам өзге біреуді толық сүйе алмайды.
Дереккөздер
Санат:Психологиялық терминдер
Лидия Тәжәдінқызы Кәден
Дереккөздер
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Сейітбұрхан
Сейітбұрхан хан (Səyetborhan, Сәетборһан, سید برهان, шоқынғаннан кейін Василий Арсланович; 1624 — шам. 1679) — ханзада, Қасым ханы (1626—1679).
Өмірбаяны
1627 жылы Қасым уезінің жазу кітапшасына сәйкес Қасым мен Елатомск уездерінде ханзадада жарты әшмүшкелі егістік жерлері бар 3795 жұп, 9110 көпенелі шөп шабындық, 19 көлде балық аулау мен құндыз қаюы, аралары бар 13 ағаш және аралары жоқ 2023 омарта ағаштары болған.
1633 жылы Мәскеуге патша Михаил Федоровичті көруге келді.
1638 жылғы «жазылған тізімге» сәйкес Мәскеуде, Петр мен Павел шіркеуінің жанында Қасым ханзадасы Сейітбұрхан Арсланұлының сарайы болған. Ол Мәскеу ақсүйектері ежелгі уақыттан бері Ақ қалада қоныстанған Кулишки мекенінде тұрды.
1636 жылы Олеарий жол жөнекей Қасымға соқты. Ол өзінің саяхатын сипаттай отырып, Сейітбұрханның сол кезде 12 жаста болғанын, сонымен бірге Ресей үкіметі ханзаданы шоқындырудан өткізуге көндіріп, оған патшаның қызын әйелдікке беретінін уәде еткенін айтты.
Оның қол астында істейтін адамдарының арасында Әулекей мырза Тенишев, нағашы атасы Ақмұхаммед сейіт, оның інісі Ешмұхаммед сейіт Шаһқұлдар, аталық Келмәмет белгілі.
Ханзада кезінде Қасым бойындағы тас ғимараттардың ішінде мешіт, ханзада сарайы мен қақпалар ғана болған.
1649 жылы Сейітбұрхан билік еткен кезінде Қасымда Ауған Мұхаммет сұлтанның тақиясы салынды.
Василий Арсланович
1653 жылдың аяғында Сейітбұрхан ханзада Василий Арсланович атымен шоқыну рәсімінен өтті, дегенімен, оның Қасым билеушісі болып қалуына кедергі болмады, бұл тәртіпті өрескел бұзу болды, оған сәйкес тек мұсылман болуы мүмкін, бұл Қасым хандығының құлдырауы және оның жақын арадағы жойылуы туралы куәлік берді.
Василий Арсланович Н.Ю.Плещеевтің қызы Мария Никифоровнамен үйленді. Оның жеті ұлы болған: Василий, Федор, Михаил, Яков, Никифор, Иван және Семен ханзадалар; және екі қызы: Евдокия (М. Т. Нарышкиннің әйелі) және Домна (кінәз Ю. Я. Хилковтың әйелі). Василий Иванович - Иванның ұлы және Василий Арслановичтің немересі 1715 жылы қайтыс болды.
Василий Арсланович қайтыс болғаннан кейін Қасым тағына оның анасы Фатима Сұлтан бегім қысқа уақыт отырды.
Дереккөздер
Санат:Қасым хандары
Плотская
Плотская — Ресейдегі өзен. Орлов облысы, Липецк облысы, Курск облысы, Воронеж облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тим өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сосна өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орёл облысы өзендері Санат:Липецк облысы өзендері Санат:Курск облысы өзендері Санат:Воронеж облысы өзендері
Милан
Милан (Milano) — Италиядағы қала, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Милан провинциясының астанасы.
Дегенмен әкімшілік провинция мен шекаралас Монза мен Брианза провиниясы(Милан провинциясының солтүстік бөлігінен бөлініп, 2004 жылы құрылған) жерлерін қамтитын қала аумағы Еуропадағы ең үлкен аумақтардың бірі: 1980км² аумақта шамамен 4 млн-нан астам тұрғын тұрады, халық тығыздығы 7,437 тұрғын/км²-нан астам. 1950-1960 жылдардағы Ұлы Экономикалық бум мен жұмысшылардың жаппай ағынының нәтижесінде қала төңірегіндегі аудандардың ұлғаюы әлеуметтік-экономикалық байланыстардың қала шегі мен агломерацияларынан әлдеқайда кеңи түскенін көрсетеді. Бұл Ломбардия өңірінің барлық орталық аймағына таралған 7,4 млн тұрғыны бар метрополиялық ауданның құрылуына әкелді. Милан метрополиялық ауданы "Көк банан" аталатын Еуропаның халық ең көп қоныстанған және өнеркәсіптік тығыздығы жоғары ауданының бөлігі болсын деген ұсыныстар айтылған.
Милан қаласының негізін көне кельт халқы инсубрлер қалады. Кейінірек б.з.б. 222 жылы қаланы Римдіктер жаулап алды да, қала б.з. 286 - 402 жж. Батыс Рим империясының астанасы болды. Милан кейінгі Орта ғасырларда Италияның гүлденген қалаларының біріне айналды және Ломбард Лигасында маңызды рөл ойнады. Уақыт өте, қала Милан герцогтігінің астанасы болды. Осы уақыт аралығында қаланы Висконти, Сфорза, Испан Корольдігі және Австрия империясы биледі. 1796 жылы Наполеон І-нің француз әскері Миланды басып алды. 1805 жылы ол оны Италия Корольдігі "қуыршақ" мемлекетінің астанасы етті. Кейінірек Милан Австрия Империясының бөлігі Ломбардия-Венеция корольдігінің астанасы болды. 1859 жылы қала Сардиния Корольдігімен бірікті, нәтижесінде Италия Корольдігіне айналды. Романтизм дәуірінде, Милан Еуропадағы ірі мәдени орталық болды. Бұл жекелеген суретші, композитор, әдебиет қайраткерлерінің қалаға ағылуына ықпал етті. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде, Одақтастардың бомбылауы қалаға үлкен зардабын тигізді. 1943 жылғы Неміс оккупациясынан кейін, Милан италиян қарсылықтарының басты ошағына айналды.
Жылдар бойы, Миланға шет елдерден келген тұрғындардың саны артып отырды. Қазір Милан халқының 15.2%-ын өзге елде туғандар құрайды. Қала әлі де Еуропаның негізгі транспорт және өнеркәсіп орталықтарының бірі болып отыр. Сонымен қатар, Милан бүгінде Еуропалық Одақтағы ең маңызды бизнес пен қаржы орталықтары арасында 10 орынға (2009), сатып алуға жарамдылық көрсеткіші бойынша әлемдік ең бай экономикалар арасында 26 орынға ие. Милан метрополиялық ауданы Еуропада ЖІӨ көрсеткіші бойынша 7 орын алады. Милан провинциясының(шектеулі коммуна жерін алмастыратын жалғыз әкімшілік урбандық бірлік болып келе жатқан) 2007 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші €40,000(Еуроодақ 27 орташа мәнінің 161%-ы) болып, Италияның барлық провинциялары ішнде алғашқы орынға шықты. Бүгінде қала жұмысшыларының орташа табыс деңгейі Италияда ең жоғарғы, ал әлемде 26 орын иеленеді. Бұған қоса, Милан шетелдік жұмысшылар үшін әлемдегі ең қымбат бағалы 11-інші қала, және 2010 жылғы "Economist Intelligence Unit" жүргізген зерттеуге сәйкес, әлемдегі өмір сүруге ең қымбат 12-нші қала. Кейбір зерттеулерге қарағанда, қала брэндингі тұрғысынан өте табысты болған Милан қаласының экономикалық ортасы оны әлемнің 20-шы, Еуропаның 10-шы басты бизнес және қаржы орталығы етті.
Милан сауда, өнеркәсіп, музыка, спорт, әдебиет, өнер және БАҚ-та үлкен ықпалы бар әлемнің сән және дизайн астанасы ретінде көпшілікке танымал. Осылайша оған 2008 жылы "GaWC" "әлемнің Alpha+ қаласы" деген баға берді. Ломбард метрополиясы, әсіресе, өзінің сәнді үйлері мен дүкендерімен әйгілі(мысалы, әлемнің ең көне сауда орталығы ретінде белгілі Piazza Duomo-дағы "Via Monte Napoleone" және "Galleria Vittorio Emanuele"-ны бойлай орналасқандары). Қаланың көне мәдени мұрасы, тынымсыз түнгі өмірі бар. Милан Рождетво торты Panettone және risotto alla Milanese сияқты көптеген әйгілі тағамдардың Отаны. Әйгілі музыкалық, опералық дәстүрі бар қала Ла-Скаладай театр мен Джузеппе Вердидей композитордың алтын бесігі. Сонымен қатар, Милан бірнеше музей, университет, академия, сарай, шіркеу және кітапханаларымен де танымал(мысалы, Academy of Brera және Castello Sforzesco), әлемге әйгілі "Милан" мен "Интернационал" футбол командаларының орны бөлек. Милан, "Euromonitor International" бағалауы бойынша, 2009 жылы сырттан халық ең көп келетін әлемдегі 63-ші қала болды, келушілердің саны 1.894 млн-ға жетті. Қала 1906 жылғы Дүниежүзілік Көрмені өткізді, енді 2015 жылғы Ғаламдық Көрмені қабылдайды.
Миланның тұрғындарын "миландықтар" деп атайды(италиянша: Milanesi, не бейресми Meneghini, не Ambrosiani). Милан өзінің ұлттық үрдістерді белгілейтін экономикадағы негізгі рөлі мен қызу саяси және мәдени өмірі құрметіне "Италияның рухани астанасы" деген лақап атты иемденді.
Этимология
Ағылшынша Milan атауы Ломбардтан бастау алады, ал италиянша Milano атауы Латын Медиоланумымен байланысты. Медиоланум - кельт тайпасы - инсубрлер құрған қала, Рим империясы жаулап алған б.з.б. 2 ғасырға дейін қала иелігінде болды. Медиоланум аты Франциядағы бірнеше Галло-Римдік жерлерде кездеседі(мысалы,Медиоланум Сантонум( Сайнтс) және Медиоланум Аулеркорум(Эвре)). Сөз құрамында "-lan" деген кельт тілінің элементі бар сияқты. Ол "шарбақ" немесе "қоршалған аймақ" дегенді білдіреді(валиялық 'llan' сөзінің түбірі, мағынасы ғибадатхана немесе шіркеу).Демек, Медиоланум орталық қала немесе кельт тайпасының ғибадатханасы деген мағынаны білдіруі мүмкін. Бұл атаудың пайда болу тарихы мен жабайы қабанның қала символына айналуы өзінше бір қызық оқиға. Алғаш рет ол Андреа Альчиатоның Emblemata деген еңбегінде көрініс тапты. Алғаш бой көтерген көше қабырғаларының ағаш оймасының астында табылған. Бұл жерде қабан жерден қазып алынған түрде салынған. Ал Медиоланум этимологиясы латын және француз тіліндегі "жартылай жүнді" деген мағынаға саяды. Қаланың құрылуы екі кельт халқы - Битуриги және Эдуи халықтарымен тікелей байланысты. Олардың эмблемалары қой және қабан болды. Сондықтан, "Қаланың символы жүні бар қабан, және ол екі түрлі кейіпте: бірі өткір қылды болса, екіншісінің жүні тегіс". Альчиато Амвро́сий Медиола́нскийдің пікіріне жүгінеді.
Жергілікті Батыс Ломбард диалектінде қала атауы Милан болғанымен, неміс тіліндегі нұсқасы Майланд.
Кельт және Рим дәуірі
thumb|left|Ежелгі Рим аренасының бүгінге жеткен қалдықтары.
Б.з.б. 400 жыл шамасында кельт инсубрлері Милан және оның төңірегін мекен етті. Б.з.б.222 жылы Римдіктер бұл елді мекенді жаулап алды. Содан бері бұл жер Медиоланум аталатын болды. Рим қарамағындағы бірнеше ғасырдан кейін, б.з. 293 жылы Император Диоклетиан Миланды Батыс Рим Империясының астанасы деп жариялады. Диоклетианның өзі Шығыс Рим Империясында(астанасы Никомедия) қалуды жөн көрді. Имерияның батыс билігін оның жолдасы Максимианус өз қолына алды. Ол бірден өлшемі 470 × 85 м үлкен цирк, the Thermae Herculeae, империялық сарайлардың үлкен кешені және бірнеше өзге де ғимараттар сияқты алып монументтер салуға көшті.
Латын әліпбиі
thumb|right|350px|Мына сызбанұсқада латын әліпбиінің әлемде таралуы көрсетілген. Қою-жасылмен латын әліпбиі ресми (немесе де-факто ресми) жазу болатын елдер; ал ашық-жасылмен — латын әліпбиі басқа жазулармен қатар пайдаланатын елдер көрсетілген. Латын әліпбиі, әлемде кеңінен қолданылады. Б.з.б. 7 ғасырда Римде грек және этрус әліпбиінің тармағы ретінде пайда болып, б.з. 1 ғасырында қалыптасты. Жазу оңнан солға немесе солдан оңға қарай (брустрофедон бойынша) жазылып, бағыты әрдайым алмасып отырған. Б.з.б. 4 ғасырдан бастап жазу тек солдан оңға қарай жазылды, алғаш 20 әріп болды. Әліпбиге б.з.б. 230-жылдары G, Y және Z әріптері енген, соңғы екеуі грек тілінен кірген сөздер үшін алынған, ал J, U, W әріптерінің қолданылуы қайта өркендеу дәуіріне жатады. Орта ғасырда Латын әліпбиі Еуропаға тарады, Африка, Америка және Азия халықтары пайдаланды. Латын сөздерін оқуға негізделген әріп таңбалары қалыптасты. Қазіргі латын әліпбиінде 25 әріп бар. Дауысты дыбыстар созылыңқы және қысқа айтылады, осыған байланысты сөздердің мағынасы өзгереді: līber — тәуелсіз, liber — кітап. Латын әліпбиінде алты монофтонг (жалаң дауысты) — а, е, і, о, u, у, сондай-ақ екі дифтонг (қос дауысты) — аu, еu бар. Үш диграф (қос таңбалы) -- ae, oe, ue бар. Дауысты дыбыстардың санына, орналасу тәртібіне байланысты сөзге екпін түседі, буындар да осы негізде жабық (дауыссызға бітсе) және ашық (дауыстыға немесе дифтонгқа аяқталса) болып бөлінеді.
Қазақша өлшемді латын әліпбиі
Дыбыс құраудың халықаралық қосалқы баламалары gh, ph, sh халықаралық жағдайларға ғана қолданылады.
Толықтыру:
1)	Жуандық «`» белгісі «i» таңбасына қойылып, жуан [ы] дыбысын беруге арналған. М: ti`nh [тың], i`s [ыс], mi`s [мыс], mi`y [мый] т.б. «q», «x», «o», «u», «a», «i`» дыбыстары бар жуан буынды сөздерде, қазақ тілінің үндестік заңы бойынша, жуандық белгiсi «`» қойылмай жазылады, ал оқылғанда [ы] болып оқылады. М: qisqa [қысқа], uzin [ұзын], xilim [ғылым], alim [алым], qorim [қорым], i`risti [ырысты]. t.b.;
2)	Бір буындағы бір дыбыс беретін екі дауысты дыбысты диграф деп атайды. Олар: «ae» [ә] aera [әра] мыңжылдық, «ое» [ө] poena [пөна] жаза және «ue» [ү] true [трү] шындық. Егер әріптер тіркесін яғни диграфтарды бөлек оқу қажет болса, екінші әріптің үстінен қос нүкте [ ¨ ] (трема ) немесе ұзақтық  белгісі [ ‾ ] қойылады, мысалы:  poёta немесе  poēta [поета] ақын. Ал қазақ тілінде олардың арасына айыру белгісін «’» қойу арқылы бөлек оқуға болады. М: po’eta, po’ema, a’edon, т.б. Латын тіліндегі қостаңбалы (диграф) «ae», «oe», «ue» дауысты дыбыстарының дыбысталуы қазақшадағы [ә], [ө], [ү] дыбыстарының дәл өзі. Бұл дыбыстар қазақ тілінде көбінесе бірінші буында келетіндіктен, диграф арқылы бейнелеу сөздің көлеміне онша әсер ете қоймайды. М: oezen, koel, daerya, kuen, tuen, Aebic, Aeset т.б.;
3)	Қазақ тілінде, тіпті А.Байтұрсынұлының «Төте жазу» әліпбесінде [и] дыбысы болмаған Шынтуайтында [и] дыбысы қазақтың [ і ] дыбысымен орны сәйкес келуі керек. Бұл дыбыс өзбек, ұйғыр, татар тілдерінде [и] болып келеді. Сондықтан тілімізге артық [и] дыбысы мен таңбасын қазақ тілінен шығарып тастаған жөн.
4)	"y" және "z"  әріптері грек тілінен  енген сөздерде кездеседі. Бұнда біз грек тілі вариантын ескермей, ағылшын тілі вариантына жүгінгеніміз жөн. Латыншадағы «y» таңбасы қазақшадағы дауысты-дауыссыз [й] мен [и] ге бiрдей қолданылады. Қазақ тіліндегі «r», «w», «y», «z» дыбыс таңбаларының алдында табиғи түрде [і]-[ы] дыбыстары жасырын сақталған. Сондықтан бұл таңбалардың дауыссыз дыбыстармен [і]-[ы] дыбыстарынсыз  тікелей  тіркесіп  келулеріне  болады.  Алайда, тіліміздің  нақтылығын  арттыру  үшін, түбір  сөздердің  бірінші буынында жуан-жіңішкеліктері мен еріндік езуліктерін дәл көрсетіп жазған жөн. М: s`yliq, uw, uwis, kyw, jetisw, Jetis`w, swret, tyim, t`yim, kelw, aedeby, qi`ltyma, Atraw, qzil, qarz, traektr, t.b.
5)	 «і» таңбасы шет тілдерінен енген сөздерде, дауысты дыбыстармен тіркесіп келгенде [й] болып дыбысталады. М: Italia [ыталия], Russia [рұссия], Francia [франшия];
6)	Халықаралық өлшемге келтіру үшін, жер-су аттары мен адам есімдеріндегі ғ, ш, ф дыбыстарын құрама таңбалардың қосалқы баламалары (2) арқылы таңбалауға да болады. М: Manghistaw, Ghalim, Qaraghandi, Shi`mkent, Pharyza, Aebish т.б.
7)	Бас әріптен латын тілінде адам есімдері (Iulia, Marcus, Caesar), географиялық атаулар (Roma, Europa, Italia), халықтардың атаулары (Latini, Romanus, Graeci )және зат есімнен жасалған сын есімдер жазылады (lingua Latina, theatrum Graecum, philosophus Romanus, nation Polona);
8)	Бір буындағы екі дауысты дыбыс дифтонг деп аталады. Латын тілінде екі дифтонг бар. Олар: «au» [ау] және «eu» [еу]. М: Eu-ro-pa [еуропа] Еуропа, causa [кауза] себеп; 9)	Латынның «c» таңбасы «Codex Cumanicus» әдебиетіндегі қолданылуы қыпшақ тіліндегі [ш] дыбысы. Соған негізделіп, [ш] фонемасын белгілеген жөн. Латын тілінде классикалық кезеңде Сс әрпі тек қана [к] болып оқылады. Содан "g" әрпі келіп шыққан болатын. Сондықтан оны біздің [ғ] фонемамызға беруге болар еді. Алайда, XIII ғасырдағы «Кодекс куманикус» әдебиеттерінде ол көбінесе [ш] фонемасына қолданылған болатын. Қазіргі бірталай түркі халықтарында ол [ж] немесе [ч] фонемасына қолданылады. Сондықтан оны біздің [ш] фонемамызға берген жөн;
11)	Латыншадағы «h» таңбасы қазақ тіліндегі [һ] фонемасын белгілеуге арнадым. Бұл дыбыс қазақ тілінде сирек кездесіп, жиі қолданылмағанымен, құрама дыбыстарды жасауда ол өте қажет дыбыс таңбасы болып табылады. Сондықтан кез келген жағдайда бұл дыбысты қысқартуға немесе басқа дыбысқа пайдалануға болмайды. Таза өзін сақтау сөзсіз керек. М: sh, gh, th, ch, ph, nh, kh, zh, xh;
12)	Қолдан келген жағдайда [ә], [ө], [ү], [ң], [ы] дыбыстарына құрама таңбалардың ықшам түрін қолдануға да болады. М: Äset (Aeset), änci (aenci), ädemi (aedemi), saŋlaq (sanhlaq), taŋ (tanh), Öskemen (Oeskemen), öner (oener), Ĭdĭrĭs (I’diris), sĭmbat (si’mbat), Sĭxanaq (Si`xanaq), Ürimci (Uerimci), ülken (uelken), üstel (uestel) т.б.;
13) Орыс тілінен енген «е» [йе] дыбыс таңбасы латыншада «ye» болып жазылады. М: Sansizbayev, Yelyena, Yevgyeniy, Qazanbayeva, Aytbayev, Tsaryeva, Yekatyeriyna t.b.
"К" әрпі ертеде ғайып болған; кейбір қысқартуларда ғана кездеседі, мысалы "K" немесе KAL – Kalendae – календалар сөзінің қысқаша нұсқасы, календалар деп әр айдың алғашқы күнін атаған. Сол себепті оны өзіміздің [к] фонемамызға қолданғанымыз жөн. Классикалық латын тілі кезеңінде "u" және "i" әріптері [u], [i] дауысты  әріптерін және [v], [j] дауыссыз әріптерін белгілеу үшін қолданылған себебі "v", "j" әріптері алфавитке ХVІ ғасырда ғана енгізілген. Көп басылымдарда "j" әріпінің орнына "і" әрпі қолданылады. Сондықтан сөздіктерде iam және jam, iniectum және injectum нұсқаларын кездестіруге болады. Ал әлемдік ауқымға келсек, өте мөте ағылшын тілі факторын ескерсек, "j" әрпі тек [ж] фонемасын береді. М: Jonson [жонсон].
Біріншілік фактор
Біріншілік фактор - әдетте, ғарыштық себептермен, ғаламдық және кең аймақтық процестермен байланысты бастапқы әсер.
Дереккөздер
Санат:Физика
Латын әліпбиі
Қазақша өлшемді латын әліпбиі
Герман тілдеріндегі "w" әрпі ХІ ғасырда енгізілген. Ол герман тілдеріндегі дауыссыз [у] фонемасын белгілеу үшін енгізілген. Сондықтан оны өзіміздегі [у] фонемасын беогілеген жөн.
Дауыссыздар латын тілінде muta (p,b,t,d,c,g) және liquida (l,r) болып бөлінеді.
Әрине, айта кеткім келетіні - латынның тілдік заңдылығына белгілі дәрежеде үйлескенімізбен, оған бүтіндей үйлесуіміз мүмкін емес. Сондықтан дәнін алып қауызын тастауымыз керек сиақты.
* ph [ф] болып оқылады philosophus [философұс] философия;
* rh [р] болып оқылады rhetor [ретор] ритор;
* th [т] болып оқылады theatrum [театрұм] театр ;
* ch [х] болып оқылады pulcher [пұлхер] әдемі;
* qu [құ] болып оқылады aqua [ақұа] су.
Классикалық кезеңде ti барлық жерде [ти] болып оқылған. Мысалы ratio [ратио] сана, scientia [скиентиа] білім. Ngu әріптер тіркесі дауысты әріптердің алдында [нгв], дауыссыз әріптердің алдында [нги] болып оқылады. Мысалы: lingua [лингұа] тіл, angulus [ангұлұс] бұрыш, longus [лонгұс] ұзын, unguis [унгүис] тырнақ.
Классикалық кезеңде S дауысты әріптердің ортасында тұрса [c] болып оқылған. Ал оның латын тілінің дамуының соңғы кезеңіндегі өзгерістерін бұл жерде ескермейміз.
Біздің латын тіл мәдениетімен қатынасымыз да сонау ертеден-ақ басталған. Оның бір бұлжытпас айғағы - Кодекс Куманикус (лат. Codex Cumanіcus), «Қыпшақ тілінің сөздігі» – қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын кітап, бұл еңбектің түпнұсқасы 1294 жылы латынның готикалық көне қарпімен жазылған. Екі бөлімнен тұрады. Ал бұның аударылмаған түп нұсқасын оқысаңыз, кәдімгі қазақша.
1)	kkce ulaxim kgnde semirir. Ol xowun (көкше ұлағым көгенде семірір. Ол ғоуұн. p.73)
2)	Olturganim oba yer basqanim baqir canaq (Олтұрғаным оба йер басқаным иақыр шанақ. Ол үзеңгі.)
3)	(CC, 120/145) Yazda yavli/yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir. (Йазда йаулы тоқмақ йатыр. Ол кірпідір)
4)	(CC, 119/143) aq kmening avzu yoq. Ol yumurtqa (Ақ кеменің аузы йоқ. Ол йұмұртқа)
1)	Koekce ulaxim koegende semirir. Ol xowun;
3)	Yazda yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir;
4)	Aq kemeninh awzi yoq. Ol yumurtqa;
5)	Burunsiz buz teser. Ol qoy boxu.
Мен бұл әліппенің атын «өлшемді» деп атаған себебім: әдетте өлшем деген сөз стандард деген сөздің қазақша баламасы болып келеді. Яғни бұл әліппе тек қана стантандардты латын әліпбесінің негізінде жасалғандықтан, «Қазақтың өлшемді (стандардты) әліппесі» деп аталды. Өркен Тоқтарұлы.
Barliq adamdar t`wmisinan azat jaene qadr-qasyeti men quqiqtari tenh bolip duenyege keledi. Adamdarxa aqil-parasat, ar-ojdan berilgen, sondiqtan olar br-brimen tuwistiq, bawirmaldiq qarim-qatinas jasawlari tyis.
нобай
Arĭstanbaydĭŋ muqĭcĭ Törtbaq, teke köz, calbar bet qaranĭ körseŋ, bul Arĭstanbaydĭŋ Muqĭcĭ eken de qoy. Muqĭc ekenin sezdirwge özi de qumar. Qĭzmet basĭndaxĭ adamdĭ körse, cĭrxalap sonĭŋ maŋĭnan cĭqpaydĭ. – Jaqsĭ keldiŋ, cĭraxĭm, seni körwge qumar bolĭp otĭr edik, –  dep öziŋe jastĭq qoya seni maqtay söyleytini de bar. – Keŋes ökimetiniŋ jumĭsĭna qasĭq qanĭm qalxanca dayĭnmĭn! –  dep belsendilik körsetetini de bar. Onda da tüsine almay tomĭrĭqtĭq isteseŋ: Arĭstanbaydĭŋ Muqĭcĭ deytin belsendi kedeyiŋ men bolamĭn! –  dep tösin qaxĭp qoywdan da tayĭnbaydĭ. Osĭnĭŋ bärin jawdĭrsa, «Muqĭc osĭ eken xoy» –  dep öziŋ de qol qoyasĭŋ. Men Muqĭctĭ birinci ret awĭldĭq keŋeste kezdestirdim. Awĭldĭŋ belsendilerin, komsomoldarĭn jynap alĭp kolkhozdĭŋ öndiris josparĭn istep jatqanbĭz. Ekpinimen seŋ buzxanday bolĭp birew kirip keldi. – Älgi ökil qayda? Siz bolasĭz ba? –  dep maxan töne tüsti. Al jumĭsĭŋĭz... – Jumĭsĭm: belsendi kedey edim. Osĭ eldegi «Arĭstanbaydĭŋ Muqĭcĭ» deytin men bolamĭn. Batĭraqtar körisinen kolkhozĭmĭzxa orĭn kelgen eken, soxan meni jiber desem, bastĭxĭmĭz jibermeydi. Bastĭxĭmĭz oŋbaxan neme: Äkesiniŋ äkesi Bädel qajĭxa barxan kisi. Özin tüsirtip tastamasam bolmas... Tüsine almay qayta surap edim. Muqĭc cataqqa saldĭ. – Sizdiŋ munĭŋĭz «törecildik», munĭŋĭz «oŋcĭl men solcĭldĭq»! Men izdenetin jerdi bilem, sizdiŋ üstiŋizden de izdene alamĭn, –  deydi Muqĭc. Kolkhoz öz jumĭsĭna özi ye, cetten kelgen ökil bylep-töstey berse, kolkhoz jumĭs istey ala ma. Men osĭ jaxdaydĭ aytayĭn desem, Muqĭcĭm: Munĭŋĭz asĭra siltew! –  dep calqayaqtaydĭ. Birew qysĭnsĭz jala japsa, isiŋ aq bolsa da betiŋ bir küreŋ tartpaqcĭ xoy. Muqĭc ketken soŋ otĭrxan joldastardan söz tartĭp körip edim, birine-biri qarap jaltaqtastĭ. Nege aytpaysĭŋdar? Aytsaŋdarcĭ, –  dedi Dosan deytin batĭraq. –  Öziŋ nege aytpaysĭŋ? –  dep, bĭlayxĭlarĭ oxan tüylikti. Dosan jan-jaxĭna birer qarap aldĭ da, Muqĭctĭŋ ketkenine äbden közi jetip: – Muqĭctĭŋ osĭ erkelegeni jeter. Muqĭctĭŋ kümanĭn acw kerek! Munĭŋ kim ekenin bilesiŋder me? –  dedi. – Bilemiz xoy, –   dep otĭrxandar kürsindi. Söz aralap ketti. Jumĭs tĭxĭz. Egis bastalxalĭ jatĭr. Jospardĭ bügin qaytsek te bitirw kerek. Muqĭc jayĭndaxĭ äŋgime ekinci kezekke ĭsĭrĭlĭp qala berdi.
Beyimbet Maylĭn “Aristanbaydĭnh muqĭcĭ” cĭxarmasĭnan üzindi.
Құрама түрінде:
Aristanbaydinh muqici Toertbaq, teke koez, calbar bet qarani koersenh, bul Aristanbaydinh Muqici eken de qoy. Muqic ekenin sezdrwge oezi de qumar. Qzmet basindaxi adamdi koerse, crxalap soninh manhinan ciqpaydi. – Jaqsi keldinh, craxim, seni koerwge qumar bolip otr edik, –  dep oezinhe jastiq qoya seni maqtay soeyleytini de bar. – Kenhes oekimetininh jumisina qasiq qanim qalxanca dayinmin! –  dep belsendilik koersetetini de bar. Onda da tuesine almay tomriqtiq istesenh: Aristanbaydinh Muqici deytin belsendi kedeyinh men bolamin! –  dep toesin qaxip qoywdan da tayinbaydi. Osininh baerin jawdrsa, «Muqic osi eken xoy» –  dep oezinh de qol qoyasinh. Men Muqicti brinci ret awildiq kenheste kezdestrdim. Awildinh belsendilerin, koemsomoldarin jynap alip koelkhozdinh oendris josparin istep jatqanbz. Ekpinimen senh buzxanday bolip brew krip keldi. – Aelgi oekil qayda? Sz bolasz ba? –  dep maxan toene tuesti. Al jumisinhz... – Jumisim: belsendi kedey edim. Osi eldegi «Aristanbaydinh Muqici» deytin men bolamin. Batraqtar koerisinen koelkhozimzxa orin kelgen eken, soxan meni jiber desem, bastiximz jibermeydi. Bastiximz onhbaxan neme: Aekesininh aekesi Baedel qajixa barxan kisi. Oezin tuesrtip tastamasam bolmas... Tuesine almay qayta surap edim. Muqic cataqqa saldi. – Szdinh muninhz «toerecildik», muninhz «onhcil men solcildiq»! Men izdenetin jerdi bilem, szdinh uestinhzden de izdene alamin, –  deydi Muqic. Koelkhoz oez jumisina oezi ye, cetten kelgen oekil bylep-toestey berse, koelkhoz jumis istey ala ma. Men osi jaxdaydi aytayin desem, Muqicim: Muninhz asra siltew! –  dep calqayaqtaydi. Brew qysinsz jala japsa, isinh aq bolsa da betinh br kuerenh tartpaqci xoy. Muqic ketken sonh otrxan joldastardan soez tartip koerip edim, brine-bri qarap jaltaqtasti. Nege aytpaysinhdar? Aytsanhdarci, –  dedi Dosan deytin batraq. –  Oezinh nege aytpaysinh? –  dep, bilayxilari oxan tueylikti. Dosan jan-jaxina brer qarap aldi da, Muqictinh ketkenine aebden koezi jetip: – Muqictinh osi erkelegeni jeter. Muqictinh kuemanin acw kerek! Muninh kim ekenin bilesinhder me? –  dedi. – Bilemz xoy, –   dep otrxandar kuersindi. Soez aralap ketti. Jumis tixz. Egis bastalxali jatr. Jospardi buegin qaytsek te bitrw kerek. Muqic jayindaxi aenhgime ekinci kezekke i`srilip qala berdi.
Кирилше:
Петрографиялық провинциялар
Петрографиялық провинциялар — магмалық формациялардың ерекше серияларымен сипатталатын ірі геотектоникалық элементтер, яғни қатпарлы атыраптар мен платформалар. Қатпарлы атыраптар үшін петрографиялық провинцияларға тектондық-магмалық циклде қалыптасқан магмалық формациялар сериясы, ал платформалар үшін шөгінді-вулканогендік тыстың қалыптасу кезеңінде дамыған магмалык формациялар сериясы жатады.
Дереккөздер
Санат:Геология
Латын әліпбиі
Қазақша өлшемді латын әліпбиі
Бейімбет Майлин "Арыстанбайдың мұқышы" шығармасынан үзінді.
Дереккөздер
Санат:Латын әліпбиі Санат:Латын тілі
Армия
thumb|175px Армия (armare — қаруландыру)
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Мемлекеттік шекараны ұстау
Мемлекеттік шекараны ұстау — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын ұстау Мемлекеттік шекараны демаркациялау туралы актілерге және оның жер бетінде өтуін айқындайтын басқа да құжаттарға сәйкес жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгіленбеген Қазақстан Республикасы Мемлекеттік шекарасын үстау тәртібін шекара әскерлері белгілейді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Рентгенорезист
Рентгенорезист – жұмсақ рентген сәулелелеріне (толқын ұзындығы X = 0,2—5,0 нм) сезімтал резист; органикалық еріткіштегі рентгенге сезімтал полимерлік материал. Рентгенолитография процесіндегі Рентгенорезисттен жасалған қабаттың қалыңдығы әдетте 0,3—1,5 мкм болады. Позитивті және негативті рентгенорезист деп екіге бөлінеді. Негативті рентгенорезисттің сезімталдығы 5-50 мДж/см2, ал позитивті Р-дікі 50—1000 мДж/см2.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Ұя
Ұя — электрлік (өткізгіштер түйіспелерінің көмегімен) және механикалық (біріктіргіш кілт көмегімен) қосылысы бар кабельдік жүйені қосатын элемент.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Баймахан Балғынбаев
Баймахан Балғынбаев (1939 жылы туған, Шардара ауданы) – дәрігер.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.
Алматы медицина институтын (1962) бітірген.
'«КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі»', «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Мақтаарал ауданының құрметті азаматы.
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары Санат:Қазақстан дәрігерлері
Амр Әл-Сулайя
Әмір Әл-Сулайя (عمرو السولية; 2 сәуір 1990 жыл) — мысырлық футболшы, жартылай қорғаушы. 2021 жылғы Африка Ұлттары кубогының финалисі.
Дереккөздер
Санат:Мысыр футболшылары Санат:Мысыр Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Әл-Ахли Каир ФК ойыншылары
Әзімхан Шақабаев
Әзімхан Шақабаев (1.2. 1927, Мақтарал ауданы) – еңбек ардагері. КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1962).
Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Санат:Тұлғалар
Футболдан құрлықаралық кубок 2003
Футболдан құрлықаралық кубок 2003 (ағыл. 2003 Intercontinental Cup) — 2003 жылғы жарыс Жапонияның Иокогама қаласында өтті. "Халықаралық стадионда" Италияның "Милан" клубы мен Аргентинаның "Бока Хуниорс" командалары кездесіп, негізгі және қосымша уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды. Пенальтилер сериясында аргентиналық клуб 3:1 есебімен жеңіске жетті.
Сілтемелер
ФИФА.ком сайтында Санат:2003 жылғы футбол Санат:Милан ФК ойындары Санат:Бока Хуниорс ФК ойындары Санат:Футболдан құрлықаралық кубок
Бербенно-ди-Вальтеллина
Бербенно-ди-Вальтеллина (Berbenno di Valtellina) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4180 адамды құрайды. Халық тығыздығы 119 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 35 км² шамасында. Пошта индексі — 23010.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Эмиль Деманжель
Эмиль Деманжель (20 маусым 1882, Ла-Шапель-о-Буа – 11 қазан 1968 жыл ) – француз велошабандозы, 1908 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының күміс иегері болды. 1908 жылы Лондондағы ойындарда Деманжель төрт дисциплинада жарысқан болатын. Ол 660 ярдқа дейінгі бәйгеде күміс медаль жеңіп алды. Сонымен қатар, Эмиль Деманжель 5000 м-ге және командалық қуалау жарыстарында бірінші раундта-ақ тоқтап, спринтте жартылай финалға дейін жетті.
Дереккөздер
Санат:1882 жылы туғандар Санат:1968 жылы қайтыс болғандар Санат:Алфавит бойынша велошабандоздар Санат:Франция велошабандоздары Санат:1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
NGC 2428
NGC 2428 — Puppis шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 31 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2428 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Puppis (шоқжұлдыз)
Борис Львович Левинтов
Левинтов Борис Львович (26.4.1939 ж.т., Беларусь, Витебск қ.) — металлург, техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1993), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Магнитогорск қаласындағы Тау-кен металлургия институтын бітірген (1961). 1964 жылдан Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен-байыту институтында қызмет етеді. Негізгі ғыл. еңбектері қара және түсті металдар металлургиясына арналған. Левинтовтың басшылығымен металлургия өндірісіне қажетті қиын байытылатын сирек металдар шикізатын алудың физика-химиялық негізі мен технологиясы бойынша іргелі әрі қолданбалы зерттеулер жүргізілді. Темірфосфорлы қорытпаларды орынды пайдаланудың тиімділігі жоғары технол. сұлбалары жасалып, техниканың әр түрлі салаларында өндіріске енгізілді. Құрамында фосфоры бар аса қымбат емес металоморфты қорытпаларды өндіріске енгізуді ұсынды. Жол құрылыс саласына мыңдаған тонна қатты техногенді қалдықтарды қолданудың жаңа бағытын (техноэкология) енгізді. Өндіріске енгізген экономика жағынан тиімді ғылыми еңбектері үшін Левинтовқа Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1982) берілді. Левинтов 250-ден астам ғыл. еңбек жазып, соның ішінде 2 монография 50-ден астам патент пен өнертабыс куәліктерін алған.
Дереккөздер
Санат:1939 жылы туғандар Санат:Металлургтер
Өсімқорлық
Сілтемелер
Санат: Экономика Санат: Қаржы
Бейнелерді тану
Бейнелерді тану – белгісіз объект, сигнал, түрлі оқиға, құбылыс немесе пропестерден құрылған кластарды (бейнелерді) тануға немесе анықтауға арналған жүйелерді жасаудың және оны жүзеге асырудың принциптері мен теориясын зерттейтін кибернетиканың бөлімі. Бұнын мәселесі автоматтарды классификациялық есептерді шешуге пайдалану мүмкіндігін зерттеуден шыққан.
Әрбір класқа тән оқиғаның ықтималдығы тым көп болғандықтан, оны еске сақтау, іс жүзінде мүмкін емес. Бейнелерді тануға арналған жүйенің қолда бар мәліметті, оның өзіне тән белгілері бойынша, шектеулі оқиға санын қамтитын кластарға топтастыратындай қабілеті болу керек. Биологияда күрделі оқиғаларды классификациялау қабілеті үйрету арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан үйрету принциптерін классификациялық автоматтарды (жүйені) жасауға пайдалану тиімді болады.
Бейнені танудың жүйелері үйретілетін, үйретілмейтін және өзін-өзі үйрететін жүйелерге бөлінеді. Үйретілетін жүйелерде априорлық информация кескінді классифиқациялауға ғана жарайды. Жүйені өзіне белгісіз кескінді тануға дайындау үшін, оны соған "үйретеді", яғни оған белгілі класқа жататын кескін көрсетіледі. Өзін-өзі үйрететін жүйелерде априорлық информация кескінді толық классифиқациялауға да жарамайды. Мұндай жүйені Бейнені тануға дайындау, жүйенің өзін-өзі үйретуі арқылы жүзеге асырылады. Практикада алғашқы екі жүйе көбірек колданылады.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Браун Сити (Мичиган)
Браун Сити (Brown City) — Мичиган штатының Lapeer округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1334 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. FIPS коды — 26-11180.
Ромалло
Ромалло (Romallo) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 602 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 301 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Пошта индексі — 38020.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Виталий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
Мұхаммед Хайдар Дулати
Мұхаммед Хайдар Хұсайынұлы Дулати (1499 жыл – 1551 жыл) — әйгілі тарихшы, әдебиетші, Моғолстан мен оған іргелес елдердің тарихы жөнінде аса құнды деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаһаннама» дастанының авторы, Жетісу жеріндегі ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның толық аты-жөні – Мырза Мұхаммед Хайдар Хұсайынұлы Дулати. Мұндағы «Мұхаммед Хайдар» – өз аты, «Мұхаммед Хұсайын» – әкесінің аты, «мырза» – текті әулеттің тұқымы екенін білдіретін атау (хан балаларының ханзада, сұлтан аталатыны секілді), «дулат» – шыққан тайпасының аты.
Өмірбаяны
Мұхаммед Хайдардың ата – бабалары кезінде Моғолстан мемлекетінің құрамына енген қазіргі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Шығыс Түркістан жерлерінде ұлысбегі, тархан қызметтерін атқарған, өздерінің мұрагерлік иеліктері – Маңлай-Сүбені дербес басқарған. Өз әкесі Мұхаммед Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының күйеу баласы, Ташкентті билеген. Оны кейін Әмір Темірдің немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірген. Анасы Хуб-Нигар ханым – Жүніс ханның қызы. Бұл ретте Мұхаммед Хайдар Моғолстанның Сұлтан Саид ханмен және Үндістандағы баласы Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушы Захираддин Мұхаммед Бабырмен бөле. Әкесі өлгеннен кейін Мұхаммед Хайдар біраз уақыт осы Бабырдың қолында тұрады. Содан кейін Бабырдың рұқсатымен Сұлтан Саид ханға келіп, оның Қашқардағы сарайында тұрып, сарай қызметін басқарады. Саид ханның Әбубәкірге қарсы соғыстарына қатысады. Жан-жақты білімді, сарай қызметін жетік білетін адам ретінде ханның мұрагер баласы Әбу ар-Рашид сұлтанның тәрбиешісі болады.
Сұлтан Саид өлгеннен кейін таққа отырған Рашид дулат тайпасының басшыларынан қауіптеніп, оларды қуғындай бастайды. Мұхаммед Хайдардың немере ағасы – Саид Мұхаммедті өлтіреді. Осыдан кейін өз басына қауіп бұлты үйіріліп келе жатқанын сезген Мұхаммед Хайдар Үндістанға қашады. Ол мұнда ұлы Моғолдар сарайында әскербасы болып, Кашмирді жаулап алу соғысына қатысады. Жаулап алғаннан кейін Ұлы Моғолдар атынан біраз уақыт Кашмирді билеп тұрады. Ол осында өзінің атақты еңбегі «Тарихи Рашидиді» жазуға кіріседі.
Тарихи Рашиди
"Тарихи Рашиди" атты еңбекте қазақ хандығының қалыптасуы туралы, мұнан кейінгі Жетісу мен Шығыс Дешті-Қыпшақта болған оқиғалар, Моғолстанның құлауы, феодалдық соғыстар, қазақтар, қырғыздар және өзбектердің сыртқы жауға қарсы күресте өзара одақтасуы туралы көптеген мәліметтер бар. Сонымен бірге бұл еңбекте ХV-ХVI ғасырлардағы Оңтүстік жөне Шығыс Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, орта ғасырлық Қазақстандағы Жетісудың тарихи жағрапиясы, қалалық және егіншілік мәдениеті туралы құнды мәліметтер бар. 1533 жылы хандық таққа қайта отырған Абу-ар-Рашид, өз тайпаларынан қауіп тоне ме деген оймен, оларды қуғындай бастады. Мұхаммед Хайдар Дулатидің немере ағасы Сайд Мүхаммед мырза Дулатты өлтірді. Мүхаммед Хайдар Дулати Үндістанға қашып кетті. Онда ол Ұлы Моғолдар сарайында әскерлерді басқарды.
Ол сол кездегі саяси оқиғалар мен оған қатысқан қайраткерлерді, сондай-ақ Моғолстан мемлекетінің, Қазақ хандығының өткен тарихын жақсы білген. Оның тікелей өзі куә болған жайлары да көп еді. Содан да болар ол орта ғасырдағы қазақтарға, әсіресе дулат тайпасының тарихына қатысты өте құнды материалдар береді. Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, одан кейінгі кезеңдері, олардың қырғыздармен, өзбектермен қарым қатынасы жайында кеңінен сөз болады.
Мұхаммед Хайдар Дулати құрметіне аты Тараз мемлекеттік университетіне берілген.
Мұхаммед Хайдар Дулати Фильм
2007 — «Мұхаммед Хайдар Дулати» режиссері: Қалила Омаров
Дереккөздер
Санат:Моғолстан тарихшылары Санат:Ташкентте туғандар Санат:1499 жылы туғандар Санат:1551 жылы қайтыс болғандар
Эджватэр (Мэриленд)
Эджватэр (Edgewater) — Мэриленд штатының Anne Arundel округіне жататын АҚШ қаласы.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэриленд қалалары
Рожден (Бургас облысы)
Рожден (Рожден) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Руен қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 443 адамды құрайды.
Пошта индексі — 8539. Телефон коды — 059407. ЕКАТТЕ коды — 62904.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Тагай (Чертала тармағы)
Тагай (Кіші Сига-Еган) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чертала өзенінің сол жағалауынан 108 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әлемді
Әлемді — Жетісу облысы Алакөл ауданы, Көлбай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Үшарал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 90 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 210 адам (113 ер адам және 97 әйел адам) болса, 2009 жылы 99 адамды (49 ер адам және 50 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Тельяду (Вила-Нова-ди-Фамаликан)
Тельяду (Вила-Нова-ди-Фамаликан) (Telhado (Vila Nova de Famalicão)) — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Вила-Нова-ди-Фамаликан муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 799 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,89 км² шамасында. Халық тығыздығы — 367,9 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Бүрліағаш
Бүрліағаш — Абай облысы Жарма ауданы, Қалбатау ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.
Географиялық орны
Ауыл орны аудан орталығы - Қалбатау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 68 адам (2009).
Дереккөздер
Санат:Жарма ауданы таратылған елді мекендер
Эскалонилья
Эскалонилья (Escalonilla) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Торрихос ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1576 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 51 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 38 км.
Баттипалья
Баттипалья (Battipaglia) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Салерно провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 50 958 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 894 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 56 км² шамасында. Пошта индексі — 84091.
Эскалонилья
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Баттипалья
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Maria della Speranza.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
IC 2841
IC 2841 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2841 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Тимирба (Кургат ауылдық кеңесі)
Тимирба — Башқұртстанның Мечетлин ауданындағы ауыл, Кургат ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 95 адамды құрады. Пошта индексі — 452562, ОКАТО коды — 80242823002.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Бюнцен
250px|thumb|Картада орналасуы Бюнцен (Bünzen AG) — Швейцарияның Аргау кантонында орналасқан коммуна. Мури округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 954 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.77 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 4229, пошта индексі — 5624.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аргау елді мекендері
Киікбаев Нығметулла
Киікбаев Нығметулла (5.5. 1910 жылы туған, Байзақ ауданы «Октябрьдің 40 жылдығы» ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972).
Әулиеата (Тараз) қаласынндағы педагогика техникумды бітірген (1933). 1933 – 1935 жылы Байзақ ауданында мұғалім, балалар үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болып істеді. 1939 жылы Абай атындағы қазақ педагогика институтының тарих факультетін бітіргеннен кейін, Алматы қаласынндағы орыс-қазақ педагогика училищесінің директоры (1941). 1941 – 1943 жылы Жамбыл облысы оқу бөлімінің меңгерушісі, 1943 – 1945 жылы БК(б)П ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1945 – 1948 жылы ҚК(б)П ОК-нің лекторы болды. 1948 – 1951 жылы Қазақ мемлекет универсетінің кафедра меңгерушісі, 1951 – 1961 жылы КОКП тарихы кафедрасының доценті, 1961 – 1963 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі әрі доцент (1968 жылдан), 1968 – 1972 жылы тарих-филология факультетінің деканы. Киікбаев жалпы көл. 100 шамалы ғылым еңбектің – кітаптар мен кітапшалардың, теориялық мақалалардың авторы.
Шығармалары
Қазақстанның 1-бесжылдықтағы өнеркәсібі, А., 1951; Қазақстан халқының социалистік ұлт болып қалыптасуы туралы, А., 1953;  Торжество ленинской национальной политики в Казахстане, А.-А., 1968.
Дереккөздер
Санат:1910 жылы туғандар Санат:Жамбыл облысында туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан тарихшылары Санат:Профессорлар
NGC 6884
NGC 6884 — Аққу шоқжұлдызында орналасқан PN (планетарлық тұмандық) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1884 жылы 20 қыркүйекте Copeland Ralph астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6884 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: NGC 6766, PK 82+7.1, CS=15.6.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Аққу (шоқжұлдыз)
Кирза (өзен)
Кирза — Ресейдегі өзен. Новосибирск облысы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Новосибир суқоймасының (Обь өзені) сол жағалауынан 3104 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Барнаул қаласынан Чумыш өзенін қоспағанда, Новосибирск су торабына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сессенон-сюр-Орб
Сессенон-сюр-Орб (Cessenon-sur-Orb) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 37,29 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34074, пошта индексі — 34460.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2034 адамды құрады. Халық тығыздығы — 54,55 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Свишня
Свишня — Ресейдегі өзен. Орлов облысы, Липецк облысы, Курск облысы, Воронеж облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сосна өзенінің оң жағалауынан 68 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 36 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сосна өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орёл облысы өзендері Санат:Липецк облысы өзендері Санат:Курск облысы өзендері Санат:Воронеж облысы өзендері
Пель
Пель (Pähl) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Вайльхайм-Шонгау ауданының құрамына енеді.