cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көксу ауылдық округі (Жетісу облысы)
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2130 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Эдельсбах-Фельдбах
Эдельсбах-Фельдбах (Edelsbach bei Feldbach) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Фельдбах округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1370 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 16.05 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — FB, ресми идентификациялық коды — 6 04 07.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Альфред Бухграбер (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Серектас (тау)
Серектас – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде орналасқан тау.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 933 м, енді жері 1,5 км. Түнқатар жəне Тасқотан таулары аралығында, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр. Қатты тілімденген, беткейлері жартасты келеді.
Геологиялық құрылымы
Кейінгі тас көмір жəне пермь гранитоидтарынан түзілген.
Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырағында қияқ, сұлыбас, селеу, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.
Дереккөздер
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Экономикалық идеология
Экономикалық Идеология – экономикалық теорияда қайсыбір тап, әлеуметтік топ немесе жалпы әлеуметтік-экономикалық жүйе мүдделерінің баламалы бейнесін беретін идеялар жүйесі. Марксизм-ленинизм ілімі бойынша Э. и. таптық қоғамның экон. теориясының сөзсіз құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде бұл ілім өзінің өміршеңдігін жоғалтып алды. Дегенмен әлемдік қауымдастықта әлі де болса әр түрлі әлеум. топтар арасында мүдде қақтығысы сақталып қалған. Экон. теорияның екінші құрамдас бөлігі – экономика ғылымы. Ендеше экон. теорияның екі жақты құрылымы бар. Бір жағынан, ол нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін көрсететін экономика ғылымы ретінде әрекет етеді, оның дұрыстығы әрқашанда іс жүзінде тексеріледі. Екінші жағынан, экон. теорияның белгілі бір ережесі белгілі бір қоғамдық таптың, әлеум. топтың немесе жалпы экон. жүйенің мүдделерін көрсететін сәт болып табылады. Бұл жағдайда Э. и. ретінде, экон. теория нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін беру мақсатын көздемейді. Осы тұрғыдан алғанда оның міндеті мүлде басқа нәрсе – өзінің қамқорлығындағының – таптың, әлеум. топтың, т.б. мүдделерін қорғау. Э. и. экономика ғылымынан гөрі мүлде басқа құралдар мен категорияларды пайдаланады. Ғылымнан өзгеше түрде идеология іс жүзінде тексеруге келмейтін ұғымдарды пайдаланады. Мұ-ның мәнісі идеология ғылымға тән теор. ережелердің шынайылығы өлшемдерін жоққа шығарады немесе ауыстырады деген сөз. Э. и-ның экон. құбылыстарды тану үдерісіне ықпалы тым күрделі, жан-жақты, кейде тіпті оғаш. Э. и. таптық қоғамның қоғамдық санасының сөзсіз элементі болып табылады, мұның өзі таным үдерісінің сипатына әсерін тигізбей қоймайды. Экон. ойдың бір бағытының өкілдері (бұл ретте – классик. дәстүрдің, атап айтқанда классик. мектеп пен марксизмнің өкілдері) өзінің назарын өндіріс үдерісін, тауар өндірушілер еңбегінің ерекшеліктері мен рөлін және жасалатын тауарларды, т.б. зерделеуге шоғырландырады, өйткені бұл олардың идеол. нысанасына сай келеді. Сонымен қатар олар мәселенің басқа жақтарын – осы тауарларды тұтынушылардың дербес рөлін елемейді, өйткені бұл олар қабылдаған идеол. шеңберге сыймайды. Басқа теорияшылар (неоклассик. дәстүрдің өкілдері, атап айтқанда австриялық мектептің теорияшылары), керісінше, өндіріс үдерісін, еңбектің экон. өмірдегі рөлін байқамаған болады, ал оның нәтижелерін тек субъективтік бағалауға және шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық қажеттеріне жататын әлдебір деректер ретінде қарайды. Сонымен таным үдерісі негізінен экон. ойдың бір-біріне қарама-қарсы тұрған түрлі ағымдарының өкілдерінде түрліше болып келетін идеол. кеңестік шеңберінде жүзеге асырылады. Түрлі идеол. ұстанымдағы экон. ойдың әр түрлі мектептерінің өкілдерінде таным үдерісінің түрлі бағытта болып келетінін нақ осы мән-жаймен түсіндіруге болады. Бір-біріне кереғар экон. тұжырымдамалар экон. құбылыстардың жеке-жеке алғанда бір жақты түсіндермесін беретіні, жиынтықтап алғанда олардың зерделейтін объектісінің тұтастығына толық сай келетін тұтас экон. білімді құрайтыны, міне, сондықтан. Сонымен, Э. и. экон. ойдың түрлі ағымдарын ажыратып қана қоймайды,сонымен бірге олардың тұтас ғыл. білімге бірігуі мүмкіндігін де жасайды.
Санат: Экономика Санат:Идеологиялар
Михаил Кильчичаков
Михаил Кильчичаков (21 қазан 1919 жыл, Тея — 23 тамыз 1990 жыл) - хакас совет драматургі, ақын. 1944 жылдан КОКП мүшесі. Максим Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген (1953). Михаилдің әдеби қызметі 1947 жылдан басталады. Оның ұжымдастыру жайлы «Көктеу (1951)», соғыстан кейінгі ауыл өмірі жайлы «Аю сайы» (1956), Компартияның шақыруымен ауылға аттанған өндіріс озаттарын суреттеген «Жапырақтар неге сарғаяды» (1961), «Тірі қан» (1962) және тағыда басқа өлеңдер жинағын шығарған. Ол осы еңбектері үшін «Құрмет белгісі орденімен» және басқа да медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1990 жылы қайтыс болғандар Санат:1919 жылы туғандар Санат:Ақындар
Аккумуляторлық батарея
thumb|(NiCd) аккумуляторы Аккумуляторлық батарея - электрлік аккумуляторлардан тұратын электр батареясы.
Аккумуляторлық батарея - бірнеше жеке электрлік аккумуляторға тікелей қосылып, бір тұтас тұлғада байланысқан құрал.
Дереккөздер
Санат:Физика
IC 3323
IC 3323 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: superimposed on N 4393.
Сыртқы сілтемелер
IC 3323 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
1293 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1293 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1293 жылы қайтыс болғандар
Экономикалық Картография
Экономикалық Картография — экономикалық карталар мен әлеуметтік-экономикалық карталарды дайындаумен және пайдаланумен байланысты тақырыптық картографиядағы бағыт. Мұнда да картографияның қағидалары мен материалдар (карталардың географиялық негіздері, картографиялық бейнелеудің тәсілдері, карталардың мазмұны, оны қорытудың ғылыми-негіздемесі және т.б.), әлеуметтік-экономикалық статистикалық материалдар (бастапқы статистикалық материалдар, оларды өңдеудің әдістері және т.б.) пайдаланылады. Қазіргі кезде Экономикалық картографияның дамуына географиялық қағидалармен бірге жаңа әдістер мен құрал-жабдықтарды: математикалық-картографиялық үлгілерді пайдаланудың, автоматтандырудың және бірыңғай географиялық деректер қорын құрудың, ғарыштық түсірімдерді пайдаланудың маңызы өте зор. Экономикалық картографияның ғылыми теориясы КСРО-да күшті дамыды (Н.Н. Баранскийдің және т.б. еңбектері).
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Ekonomska geografija
Кауэта (Оклахома)
Кауэта (Coweta) — Оклахома штатының Wagoner округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 9943 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19.9 км² шамасында. FIPS коды — 40-17800.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Шолпан Базарқызы Дүкембаева
Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокалдық-хор факультетін бітірген (1988), опера және концерт әншісі, оқытушы.
Дидактикалық қабілеттер
Дидактикалық қабілеттер - оқыту қабілеттері.
Шолпан Базарқызы Дүкембаева
Қазақ, орыс және итальян тілдерін біледі.
Дидактикалық қабілеттер
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Шолпан Базарқызы Дүкембаева
1988 жылдан бері - Ақмола облыстық филармониясының солист-вокалисі.
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен (2001); Қалалық мәдениет бөлімінің (1998), Облыстық білім беру басқармасының (2002), Ақмола облысы әкімінің (2002), ҚР Президентінің (2007) құрмет грамоталарымен марапатталған. Ақмола облыстық балалар қорының (2000), Ақмола облыстық «Болашақ» балалар қорының (2003), Халықаралық балалар қорлары қауымдастығының (2003), Ақмола облыстық мәдениет басқармасының (2001, 2002) алғыс хаттарын алған.
ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1996).
Діни көзқарасы - мұсылман.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Республиканың өркендеуі».
Хоббиі - спорт.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи, музыка туралы әдебиет.
Ұлы - Базарбаев Алмас (1997 ж.т).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Шарбұлақ ауылдық округі
Шарбұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Шарбұлақ, Ақбастау ауылдары кіреді. Орталығы – Шарбұлақ ауылы. Округ құрамында болған Кезеңбұлақ, Ащыбұлақ, Молбұлақ ауылдары 2012 жылы Қазығұрт ауылының құрамына енгізілген.
Топырақ экологиясы
Топырақ экологиясы
Адамзат өзіне қажетті қоректік заттардың 98-99 % осы топырақтан алады. Жер бетіндегі өңдеуге жарамды жердің көлемі 3200 млн га, оның жартысы ауыл шаруашылығына жарамды жер. Ал Қазақстанның ауыл шаруашылығына жарамды жер көлемі- 78,6 млн га. Жерді дұрыс пайдаланбаудың салдарынан топырақ құнарсызданып, шөлге айналу процесі күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша, республика жерінің 60%ы шөлге айналған. Мұның барлығы топырақтың эрозияға ұшырауы, тұздану процесінің артуы химиялық және радиоактивті заттармен ластанудың нәтижесінде туындауда. Республиканың 30 млн га жерінің өнеркәсіп, көлік байланыстары мен елді мекендер алып жатыр. Мысалы, Батыс Қазақстан аймағындағы мұнай-газ өнеркәсібінің дамуы топырақтың техногенді бүлінуіне әкеліп отыр. Орталық Қазақстанда топырақтың техногенді бүлінуі, өнеркәсіп қалдықтарымен ластанудың, ауыр металдардың жинақталуының, т.б. әсерінен Бетпақдала аумағы қоқыстар жинақталған құнарсыз аймаққа айналып отыр. Ал Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты аумақтың көп бөлігі шөлге айналып, топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклидпен ластануы өсіп отыр. Топырақтану институтының мәліметі бойынша, Қазақстанның құнарлы топырағының ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтып отыр. Республика жерінде 2,3 млрд тонна химиялық қалдықтар, ал 529 объектіде радиоактивті қалдықтар сақталған. Жалпы республика бойынша топырақтың түрлі заттармен ластану деңгейі Бетпақдала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында өте жоғары.
Шарбұлақ ауылдық округі
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 8715 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Қазығұрт ауданы ауылдық округтері
Ла-Мьерла
Ла-Мьерла (La Mierla) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Гвадалахара провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19,67 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
Жаңа алешкино
Жаңа алешкино — Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл, Подлеснен ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 22 адамды құрады. Пошта индексі — 453152, ОКАТО коды — 80249868005.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
NGC 7325
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1865 жылы 20 қыркүйекте Schultz Per Magnus Herman астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7325 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Таған
Тағанның түсі көмірдей қап-қара, тек қана көк бурыл мойнағы бар. Оның таған екенін сол мойнағына қарап ажыратуға болады. Тағанды ауылдық жерден де, қалалық жерден де кезіктіруге болады. Ертеректе олар елді-мекендерден, адам көзінен аулағырақ жерде жүргенді қалайтын. «Адам жатырқағыш» мұндай тағандар Орал мен Волга өңірінде де әлі кездеседі. Әйтсе де, олардың көпшілігі адам мекен-жайларына үйірсек келеді. Өйткені ұя салатын орын көп (шатыр, шіркеу, су мұнаралары), әсіресе, қыстыгүні жем табу да оңай. Таған – жыл құсы емес, тек кейбір өңірлерде қыс мезгілінде оңтүстікке қарай 200-300 шақырымдай қоныс аударатыны бар.
Көктем шығысымен тағандар өздерінің үйреншікті мекендеріне қайта оралып, ағаш кеуектеріне, қора-қопсы қуыстары мен үй шатырларына салған ұяларын қайта жөндеуге кіріседі. Таған бір ұяны бірнеше жыл бойы паналайды. Оған қара шұбар секпілі бар, 3 – 8 көкшіл жұмыртқа салады. Одан 16 күн дегенде балапан басып шығарады.
Таған оншама тамақ талғап жатпайды. Кей  кездері ғана бау-бақшаларды қарақтағаны болмаса, көбінесе, әр түрлі қалдықтарды жеп күнін көреді. Таған жапырақ жегі, зауза, бізтұмсық, зерқоңыз сияқты ауыл шаруашылығына зиянды насекеомдарды теріп жеп пайда келтіреді.
Дереккөздер
Санат:Қарғалар
Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 1998
Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 1998 (1998 World Weightlifting Championships) Финляндияның Лахти қаласында қараша айының 10-15 күндері аралығында өтті.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпионаттары Санат:Финляндиядағы ауыр атлетика Санат:1998 жылғы ауыр атлетика
Пайдалы сыйымдылық
Пайдалы сыйымдылық — су қоймасының сыйымдылығының пайдалы шығыны мен жұмыс шығынын реттеуге арналган сыйымдылық. Жұмыс сыйымдылығы суқойманың калыпты тежеу горизонты мен нұсқалық деңгейін көбірек босату арасында орналасқан. Суқойманың жұмыс сыйымдылығы былайша бөлінеді:
Ун-Потын-Ех
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Санта-Лучия-ди-Пьяве
Санта-Лучия-ди-Пьяве (Santa Lucia di Piave) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Тревизо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7226 адамды құрайды. Халық тығыздығы 380 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 31025.
Елді мекеннің қамқоршысы — Сиракуздық Луция. Жыл сайынғы мерекесі — 13 желтоқсан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
1294 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1294 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Буассерон
Буассерон (Boisseron) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Монпелье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,46 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34033, пошта индексі — 34160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1599 адамды құрады. Халық тығыздығы — 214,34 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Харбей-Ты-Вис
Харбей-Ты-Вис — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сейда өзенінің оң жағалауынан 67 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Мюледорф
250px|thumb|Картада орналасуы Мюледорф (Mühledorf BE) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Зефтиген округінің құрамына кіреді.
Харбей-Ты-Вис
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Мюледорф
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 235 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.3 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 875, пошта индексі — 3116.
Харбей-Ты-Вис
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Мюледорф
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Харбей-Ты-Вис
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Сепон
Сепон — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Гудысь өзенінің оң жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама бастауынан Бондюг ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пермь өлкесі өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Удмуртия өзендері Санат:Кама су алабы өңірі өзендері
Театр музыкасы
Театр музыкасы – музыкалы (опера, балет, оперетта, музыкалы драма, музыкалы комедия), сондай-ақ драмалық театр қойылымдарының, яғни кең мағынада кез келген театр спектакльдерінің музыкалық өрнегі. Әдетте театр музыкасын драма театры спектакльдеріндегі (трагедия, драма және комедиядағы) музыка деп түсінеді. Музыкалы театрда музыка сахналық жағдай мен кейіпкерлер мінезін бейнелеудің маңызды бір тәсілі әрі спектакль драматургиясының бөлінбейтін құрамды бөлігі болып табылады; ең соңында ол көркемдік идеяны жүзеге асыру міндетін атқарады. Театр музыкасы драм. театр спектакльдерінің эмоц. әсерін күшейте түсуге жағдай тудырады. Театр музыкасының лирик. көріністерде және қиял-ғажайып бейнелер жасауда да атқарар қызметі ұлан-ғайыр. Драма өнері түрлеріне жататын көне дәуір трагедиясы мен комедиясынан, италияның дель арте комедиясынан, Қытай театрынан және Шығыс халықтары театр жанрларынан музыканың басты орын алғандығы ертеден белгілі. 19 – 20 ғасырлардағы батыс-еуропалық драма өнеріндегі опера, водевиль, пьеса түріндегі пролог пен дивертисментте де музыка кең орын алды. Театр музыкасына алдын ала жазылып алынған музыка да, бағдарламалы музыка түрлері (увертюра, антракт) де қолданыла береді. Белгілі композиторлардың театрға арнап жазған музыка шығармалары бәз қалпында (мысалы, Л.В. Бетховеннің, Гетенің “Эгмонт” драмасына жазған музыкасы) немесе автордың аздап өңдеуімен (мысалы, Ж.Бизенің, Г.Ибсеннің “Пер Гюнт” драмасына жазған музыкасындағы сюиталар) жеке музыка ретінде концерттерде орындала береді. Драма театры спектакльдеріне қазақ композиторлары А.Жұбанов (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Ғ.Жұбанова (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”), С.Мұхамеджанов (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаев, “Беу, қыздар-ай”), Н.Тілендиев (М.Әуезов, “Қарагөз”), т.б. арнайы музыка жазып, оның өркендеп дамуына елеулі үлес қосты.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Театр өнері
Шалаөткізгіштердегі оптикалық құбылыстар
Шалаөткізгіштердегі оптикалық құбылыстар (Оптические явления в полупроводниках) — ШӨ үстіне белгілі толқын ұзындығы және энергиясы бар жарық сәулесі түскенде әр түрлі құбылыстардың пайда болуы. Соның бірі шалаөткізгіштің бетіне түскен жарықтың әсерінен, оның ішінде жарықтың аймақаралық жұтылуы нәтижесінде электрондар мен кемтіктердің қарқынды генерациясы пайда болуын фотоэффект деп атайды. Сәулелендіру әсерінен қосымша электр өткізгіштіктің туындауын фотоөткізгіштік деп атайды. Жарықтың әрекетінен қозғалмалы заряд тасымалдаушылардың концентрациясының үлғаюы олардың рекомбинация жылдамдығының артуына өкеледі. Рекомбинация сәулеленетін (бұл сәулелік диодтарда, шалаөткізгіш лазерлерде пайдаланылады) немесе сәулеленбейтін болуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Үй қандаласы
Үй қандаласы (Cimex lectularius) – паразит қандалалар тұқымдасына жататын жәндік. Жер шарында кең тараған. Денесі жалпақ, жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 4,8 — 8,4 мм. Ересектерінің түсі күрең қызыл, жас дернәсілдері сарғыш болады. Аузы шаншып соруға бейімділігі 3-жұп аяғы артындағы безден жағымсыз иіс шығарады. Құстардың ұяларында, кемірушілердің індерінде тіршілік етеді. Тез көбейіп, оңай таралады, ұзақ уақыт қоректенбей жата алады. Аналығы күніне 12 — 15 жұмыртқа салып, өсімталдығы бірнеше жүз жұмыртқаға жетеді. Жұмыртқаның жетілуі қоршаған ортаның температурасына байланысты 4 күннен 1 айға дейін созылады. Балаңқұрттары ересек қандалаға айналғанша 5 рет түлейді. Тіршілік ұзақтығы бір жылға жуық. Үй қандаласы адамның, кейбір жылы қанды жануарлардың сыртқы паразиті, қанмен ғана қоректенеді. Күндіз жасырынып жатады. Үй қандаласына қарсы дезинфекцияның әр түрлі шаралары қолданылады.
Қандаланың үйде пайда болуы және ол қалай көрінеді
Бірде-бір тұрғын үй паразиттердің пайда болуынан сақтандырылмаған. Бұл қан соратын жәндік 0,5 см-ге дейін жетеді және денесі қою сары немесе қоңыр түске боялған. Тегістелген денесі тірі қалуға, кейбір жағдайларда езіліп кетпеуіне мүмкіндік береді (адам ұйқы кезінде бұрылған кезде және т.б.)
Үлкен паразиттердің денесі дөңгелек пішінімен ерекшеленеді, сонымен қатар аз белсенділік танытады. Жәндік көп жағдайда түнде жүреді және ұйықтап жатқан жәбірленушіге (адамға, жануарға) мүмкіндігінше тыныш күйде келіп шабуыл жасайды.
Пәтердегі қандалалардың пайда болу себептері әртүрлі болуы мүмкін, көбінесе адамдар оларды қоғамдық орындардан аяқ киіммен алып жүреді. Бөлмеде тазалық пен гигиенаны сақтау инфекция қаупін азайтуға көмектеседі, бірақ бұл панацея емес.
Қандаланың шағуын қалай тануға болады
Қандаланың үй жағдайында пайда болуы адамның терісінде шағу іздері байқалады. Жаралар жақын орналасқан және тізбек тәрізді болып келеді. Бұл адамның денесінде қандаланың қан соруда қозғалуынан болады. Бір жәндіктен 3-5 жара қалады. Тістеу көбінесе айқын аллергиялық реакцияны тудырады. Мөлшері ұлғаяды және қабынуға ұшырайды, сонымен қатар температураның көтерілуімен бірге жүруі мүмкін.
Бірақ сонымен бірге, кейбір адамдарда шағуға реакция мүлдем көрінбейді. Мұндай жағдайларда шағудың болуы тек кішкене нүктемен дәлелденеді. Дегенмен, зиянкестер селективті түрде қоректенбейді. Тістеуді анықтау әрдайым мүмкін емес, ұйқы кезінде көрпемен жабылмаған тері аймақтары зақымдалады. Көбінесе шағуды бет пен мойыннан, сондай-ақ қолдардан көруге болады.
Жараның ісіну мөлшері, әдетте, 2-5 мм-ге жетеді және қышумен бірге жүреді. Кейбір жағдайларда шағу орындарында локализацияланған күлгін дақтар түрінде асимптоматикалық көрініс болуы мүмкін. Олардың көрінісі бойынша, төсек шағуы есекжемге ұқсайды. Мұндай реакцияларды оянғаннан кейін немесе тістегеннен кейін бірнеше күн өткен соң анықтауға болады. Соңғысы, әдетте, бір аптадан кейін өтеді.
Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Камье
Камье (Camiers) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Монтрей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,13 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62201, пошта индексі — 62176.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2717 адамды құрады. Халық тығыздығы — 168,44 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Сыну бұрышы
Сыну бұрышы - сынған толкынның таралу бағыты мен толкынның сынуы өтетін екі орта бөлігінін бетіне перпендикуляр, арасындағы бұрыш.
Дереккөздер
Санат:Физика
Ким Пен Хва
Ким Пен Хва (김병화, 24 шілде (6 тамыз) 1905, Кроуновка, Никольск, Приморс облысы — 7 мамыр 1974, Ташкент) - колхоз құрылысының қайраткері. 1940 жылдан Өзбекістан мемлекетінің Ташкент облысының Орта Шыршық ауданындағы «Полярлық жұлдыз» комиссиясының председателі. Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған (1848 және 1851). 1927 жылдан КОКП мүшесі болып табылады. КСРО жоғарғы Кеңесінің депутаты. 4 рет Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен және халық шауашылығы жетістіктері көрмесінің медальдарымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1974 жылы қайтыс болғандар Санат:1904 жылы туғандар Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Төлеутай Еламан Талғатұлы
Төлеутай Еламан Талғатұлы - 1998 жылы 20 шілдеде Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, Халықаралық Қожа Ахмет Ясауи атындағы қазақ-түрік университетінің грантын жеңіп алған.
Шығармашылығы
Санат:Қазақстан ақындары Санат:Түркістан ақындары Санат:поэзия
Бонне (Мез)
Бонне (Bonnet) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Коммерси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 29,06 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55059, пошта индексі — 55130.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 217 адамды құрады. Халық тығыздығы — 7,47 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Кюртен
Кюртен (Kürten) — Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде орналасқан муниципалитет. Кёльн әкімшілік округіне бағынады. Рейниш-Бергиш ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 19639 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 67,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 05 3 78 012. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Иванов.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 69 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері
Миронов ауылдық округі
Миронов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Мироновка, Виноградов, Заречное, Надеждинка ауылдары кіреді. Орталығы – Мироновка ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1310 адамды құрады.
Байтал (жылқы)
Байтал - үш жасқа толған ұрғашы жылқы малы.
Жалпы төрт жасқа шыққан жылқының еркегі дөнен, ал ұрғашысы дөнежін, дөнежін бие немесе дөнежін байтал аталады. Дәстүрлі ортада жыныстық жағынан толық жетіліп, әбден толысқан соң байталды айғырға қосады немесе таңдаулыларынан қысырақ матайды. Қазақ ұрғашы жылқыны бәйгеге қоспаған, «Байтал шауып бәйге алмас, құнан шауып құр қалмас» деген мәтел осыдан қалса керек.
Дереккөздер
Санат:Жылқылар Санат:Мал шаруашылығы
Насырұлла хан
Насырұлла хан (1874—1920) — 1919 жылы бір апта бойы Ауған тағын ұстаған Ауғанстан әмірі Әбдірахманның ұлы.
Жас кезі
1880 жылы Әбдірахман ағылшын-ауған соғысын пайдаланып, Ауғанстандағы билікті басып алды және британдықтар оны Ауғанстан әмірі деп танып, нәтижесінде оның ұлдары Хабибұлла мен Насырұлла шаһзаде («тақ мұрагерлері») атанды.
Дереккөздер
Санат:Бұқар әміршілері Санат:1860 жылы қайтыс болғандар Санат:Туған жылы белгісіздер
Талдыбұлақ ауылдық округі (Жетісу облысы)
Талдыбұлақ ауылдық округі — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Бостан, Талдыбұлақ, Терісаққан ауылдары кіреді. Орталығы – Талдыбұлақ ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2136 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Нығметұлла Қарымсақұлы
Нығметұлла Қарымсақұлы (1940 жылы туған,Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы,Жамбыл ауылы  ) – инженер-құрылысшы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Паралититан
Паралититан – Египетте тіршілік еткен ірі шөпқоректі динозавр. Біздің заманымызға дейін 99 – 94 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның басы – шағын, денесі – икемсіз, мойыны мен құйрығы ұзын болып келеді. Паралититанның қалдықтары Египеттен, Бахарск алқабынан көп табылған. Осы аумақ біздің заманымызға дейінгі Тесис мұхытының жағалауында орналасқан. Жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша, бұл аймақтарда манго ағаштары өтеп көп болған және осы жағдай паралититан динозаврының тіршілігі үшін өте қолайлы болды. Неміс ғалымы Эрнест Стромер динозаврлардың қалдықтарын жинауда үлкен жұмыс атқарған. Бұл ғалым осы динозавр тіршілік еткен аймақтан паралититанның жүздеген сынықтарын жинап, 16 түрлі сүйегін қайта қалпына келтірген. Эрнест Стромердің үлкен еңбегінен біз осы паралититан динозавры туралы білдік, оның қандай болғанын, дене тұрқыны сияқты деректерге қанықтық.
Паралититантың табылуы – динозавр туралы тың ақпараттар беріп қана қоймай, жаңа географиялық дәуірдің бастамасы болды. Осы динозаврдың эволюциясына қатысты ерекше құбылыстың бірі – олар басқа зауроподтардың біртіндеп жойылуы кезеңінде дами бастаған. ‎
Дереккөздер
Санат:Динозаврлар
Палеогляциология
150px|right|thumb|[[Канада, Альберта]] Палеогляциология (грекше: - ертедегі,ежелгі)— өткен геологиялық дәуірлердегі табиғи мұздарды және Жердегі қазіргі мұзқұрсанудың туындауы мен даму тарихын зерттейтін гляциологияның бір тарауы.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Фанлак
Фанлак (Fanlac) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Сарла-ла-Канеда округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,37 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24174, пошта индексі — 24290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 142 адамды құрады. Халық тығыздығы — 9,88 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Турвиль-сюр-Понт-Одеме
Турвиль-сюр-Понт-Одеме (Tourville-sur-Pont-Audemer) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Берне округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,8 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27655, пошта индексі — 27500.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Ла-Ольмеда-де-Хадраке
Ла-Ольмеда-де-Хадраке (La Olmeda de Jadraque) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Гвадалахара провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Ла-Серрания ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
1295 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1295 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1295 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Крэссэнт (Оклахома)
Крэссэнт (Crescent) — Оклахома штатының Logan округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1281 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. FIPS коды — 40-18250.
IC 3324
IC 3324 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан *2 (қос жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3324 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Ткачук Сергей Андреевич
Ткачук Сергей Андреевич(1944 жылы туған, Қытай, Харбин қаласы) – экономика ғылымының докторы (1989), профессор (1992), ғалым, инженер.
Қысқаша өмірбаяны:
1966 жылы Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1971 – 1973 жылы осы институтта ассистент. 1973 – 1977 жылы «Целингипрозем» жобалау институтында бас маман. 1977 – 1986 жылдары Целиноград ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі, 1986 – 1990 «Целингипрозем» институтында бас маман қызметтерін атқарған. 1990 жылдан Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі.
Еңбектері:
Еңбектерінің негізгі бағыты: жалпы экономика теориясы, жер ресурстарын басқару, нарық байланысына өту теориясы мәселелеріне арналған. Ткачук 70-тен астам ғылыми еңбектің, 6 монографияның авторы.
Тележурналистика: телехабар жасау технологиясы
Тележурналистика: телехабар жасау технологиясы — 2011 жылы Алматы қаласы «Дәуір» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Ұ. М. Есенбекова. Беттер саны — 220.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-217-178-5.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Дәуір баспасының кітаптары
Байтал матау
Байтал матау - дәстүрлі шаруашылықта сәурікті үйірге қосу.
Қысырақ байталдардың ұрықтануы үшін бес-он байталдан бөлектеп алып, оларға жас сәурік айғырды әкеліп қосу қарекеті. Дәстүрлі ортада кең таралған атауы - қысырақ матау
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология Санат: этнография Санат: мал шаруашылығы
Ночета
Ночета (Noceta) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Жоғарғы Корсика департаментінде орналасқан. Корте округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 18,66 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2B177, пошта индексі — 20219.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 60 адамды құрады. Халық тығыздығы — 3,22 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары
Большое Аксак
Большое Аксак — Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл, Подлеснен ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 187 адамды құрады. Пошта индексі — 453152, ОКАТО коды — 80249868006.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Соқыр (тау)
Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Амантау ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 579 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4,5 кмге созылған, енді жері 3 км. Беткейі жайпақ, оңтүстігіне қарай еңістеніп белестерге ұласады. Тау бөктеріндегі бұлақтардан Соналы өзенінің салалары бастау алады. Солтүстік-батысында Жартас, солтүстік-шығысында Найза таулары бар.
Өсімдігі
Қиыршықтасты, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында қараған, тобылғы, қылқан боз, бетеге, жусан, көкпек, т.б. өсімдіктер өседі. Атырабы мал жайылымы.
Дереккөздер
Санат:Нұра ауданы таулары
Кастельдидоне
Кастельдидоне (Casteldidone) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Кремона провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 579 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 57 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 26030.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Экономикалық Көрсеткіштер
Экономикалық көрсеткіштер – экономикалық қызметтің барлық саласын талдауда, есептеуде, жоспарлауда қолданылатын сандық сипаттамалар жүйесі, яки экономикалық үдерістер мен құбылыстардың, олардың даму заңдылықтары мен үрдістерінің сандық сипаттамасы үшін пайдаланылатын абсолютті және салыстырмалы шама. көрсеткіштер, бухгалтерлік көрсеткіштер, статистикалық көрсеткіштер'' делінеді. Көрсеткіш экономикалық субъектінің қайсыбір қасиетінің, үдерістің немесе шешімнің санмен көрсетілген сипаттамасы ретінде айқындалады. Экономикалық көрсеткіштер директивалық (басқарушылық, жоспарлық) және есептемелік (негізінен статистикалық) болуы мүмкін. Экономикалық үдерісті басқару тұрғысынан бірінші тектегі көрсеткіштер әрбір шаруашылық жүргізуші субъекті (немесе субъекті топтары) үшін жеке-жеке жасалған директивалық-атаулы, баршаға қатысты директивалық-иесіз көрсеткіштер болуы мүмкін. Есептік, математикалық тұрғыдан көлемдік, орташа, шектік, өсімдік (сараланбалы), индекстік көрсеткіштерге ажыратылады. Экономикалық мазмұнына қарай Экономикалық көрсеткіштер заттық, құндық (ақшалай), еңбектік көрсеткіштер болып келеді. немесе заттық тұлғада) немесе пайдаланылатын ресурстың, мыс., жердің көлемін сипаттайды, екіншісінде еңбек өнімділігі (бір жұмыскерге шаққандағы өнім көлемі), пайдалылық (тиімділік) қордың бір өлшеміне шаққандағы пайда, өнім өлшемінің өзіндік құны сияқты шаманы сипаттайды. Ақпаратты автоматтандырылған өңдеу теориясы мен тәжірибесінде көрсеткіште (оны қарапайым көрсеткіш деп те атайды) мынадай құрылым: сандық мән (негіздеме'') және оның көрсеткіштің бірегейлендіргіші деп аталатын мазмұндық белгілерінің жиыны анықталады. Деректерді бірегейлендіргіштермен өңдеу кезінде қисындық операциялар, негіздемелермен өңдеу кезінде арифметикалық операциялар жүргізіледі.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Алворада (Риу-Гранди-ду-Сул)
Алворада (Риу-Гранди-ду-Сул) (Alvorada (Rio Grande do Sul)) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Порту-Алегри агломерациясы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Порту-Алегри экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 214 953 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 70,811 км² шамасында. Халық тығыздығы — 3.035,6 адам/км².
Жанартау көшкіні
Жанартау көшкіні - жанартау конусы баурайларынан төмен қарай құлдилай құлайтын әр түрлі жанартау өнімдерінің жиынтығы. Жанартау әрекеті нәтижесінде немесе бұрынырақ суынып-қатайған жанартау өнімдерінің опырыла кұлауы салдарынан қалыптасуы мүмкін.
Алворада (Риу-Гранди-ду-Сул)
Тарихы
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Жанартау көшкіні
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Табиғат Санат:Жанартаулар
NGC 2820A
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Ашылуы
Бұл нысанды 1791 жылы 3 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2820A деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 26485, IC 2458, MK 108, MCG 11-12-5, UGCA 159, ZWG 312.4, 7ZW 276.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Экономикалық жүйе
thumb|right|200px|[[Сұраныс қисығының оңға жылжуы сипатталған. (бағасы / саны)]] Экономикалық жүйе — экономикалық өнімді өндіру, бөлу, айырбастау, тұтыну барысында туындайтын негізгі экономикалық қатынастардың нысаны мен мазмұнын айқындайтын қағидаттардың, ережелердің, заң жүзінде баянды етілген нормалардың тарихи тұрғыда пайда болған немесе белгіленген, елде жұмыс істеп тұрған жиынтығы.
Кеңестік кезеңде саяси құжаттар мен экономикалық жарияланымдарда “әлеуметтік-экономикалық жүйе” және “әлеуметтік-экономикалық саясат” деген терминдерді қолдануды жөн санады. Сол арқылы экономикалық дамудың әлеуметтік мәнін атап көрсетпек болды. Алайда объектінің мұндай атауымен келісуге болмайды, өйткені адамдар үшін және солардың тікелей қатысуымен жұмыс істейді. Экономикалық жүйенің барлық қырларын – экологиялық жағын, аумақтық жағын, әлеуметтік жағын, басқа жақтарын да кешенді түрде алып қараудың маңызы зор. Нарықтық қатынастарға өтпелі кезеңде Экономикалық жүйені ішкі екі жүйе: макродеңгей мен микродеңгей түрінде түсіну кеңінен таралды. Осы тұрғыдан алғанда макродеңгей республикалық заң шығарушы және атқарушы органдар және жергілікті билік органдары ретінде түсінілді. Микродеңгей түрлі салалар ретінде ұғынылды. Микродеңгей сонымен қатар меншік нысандары тұрғысынан түрлі ұйымдық-құқықтық нысандардың жиынтығы ретінде, яғни ірі, орта және шағын бизнестің жиынтығы ретінде де зерделенуі мүмкін. Кез келген басқа жүйе сияқты экономикалық жүйе оның құрамдас нышандарының арасындағы байланыстармен сипатталады. Бұл байланыстар объективті экономикалық заңдардың әсерімен қалыптасады. Сонымен экономикалық жүйе – мемлекеттің экономикалық саясатын жүргізу үшін теориялық тұғырнама ретінде қызмет ететін экономикалық ғылым зерттеуінің күрделі, көп деңгейлі объектісі. Экономикалық жүйеге кешенді көзқарасқа сәйкес оның жұмыс істеуі мен дамуына ықпал ететін бірнеше нышандарды бөліп көрсетуге болады. Оларға мыналар жатады: Экономикалық жүйенің ең басты ерекшеліктерінің біріне оның жүргізіліп жатқан түрлендірулерге сылбыр бейімделуін және осымен байланысты дамудағы енжарлықты жатқызуға болады.
Бес негізгі сұрақ
К.Р. Макконелуға және C.Л. Брю айтуынша, әрбір экономикалық жүйені анықтайтын бес негізгі сұрақ бар. (ағыл. five fundamental economic questions):
1.Қанша өндіру керек?
2.Не өндіру керек?
3.Бұл өнімдерді қалай өндіру керек?
4.Бұл өнімді кім алуы керек?
5.Жүйе өзгерістерге бейімделе ала ма?
Әртүрлі ғылыми мектептердегі экономикалық жүйе
Экономикалық жүйе түсінігі (оның мазмұны, элементтері және құрылымы) экономикалық мектепке байланысты. Неоклассикалық парадигмада экономикалық жүйенің сипаттамасы микро- және макроэкономикалық концепциялар арқылы ашылады. Неоклассикалық пән шектеусіз қажеттіліктері бар шектеулі ресурстар ортасында өздерінің пайдалылығын барынша арттыратын адамдардың мінез-құлқын зерттеу ретінде анықталады. Негізгі элементтер: фирмалар, үй шаруашылықтары, мемлекет.
Институционалистер экономикалық жүйелерді зерттеуде институттарға басты назар аударады: институционалистердің зерттеулері институттар мен ұйымдарды бөлуге ұмтылумен сипатталады. Мекеме экономикалық мінез-құлықтың кез келген белгіленген ережесі немесе нормасы ретінде қарастырылады. Жаңа институционалистер жүйелік көзқарасқа ерекше көңіл бөледі және экономикалық жүйелердің ерекшеліктеріне назар аударады: үйлестіру режимін, меншік құқығы жүйесін, транзакциялық шығындар мен келісім-шарттар жүйесін.
Марксизм өз назарын диалектикалық жүйелік көзқарасқа негізделген жүйелік әдіснамаға аударады. Марксизмдегі диалектикалық көзқарас, біріншіден, экономикалық жүйелердің қызмет етуінің негізі ретінде қарама-қайшылықтарды, қарама-қайшылықтардың диалектикалық бірлігін зерттеу принципін негіз ретінде пайдаланады; екіншіден, ол экономикалық жүйелердің дамуындағы сандық қана емес, сонымен қатар сапалық секірістерді көрсетеді; үшіншіден, экономикалық жүйелердің тарихи шектеулеріне назар аударады. Марксистік логика гегельдік логиканы мұра етеді, ол нақты тұтастық, жүйе «нәтиже емес, оның қалыптасуымен нәтижесі» деп атап көрсетті. Марксистік көзқарастың дамуы тұрғысынан экономикалық жүйелерді зерттеудің таптырмас шарттарының бірі экономикалық жүйелердің тарихын зерттеу немесе марксизмде әдеттегідей өндіріс тәсілін зерттеу болып табылады.
Экономикалық жүйелер экономикалық теорияға тікелей қатысы бар басқа теориялық мектептер тұрғысынан да зерттеледі. Қазіргі постиндустриалды қоғамды зерттеушілердің көзқарасы бойынша постиндустриалды экономика (неоэкономика, «ақпараттық қоғам» немесе «білім қоғамы») экономикалық және әлеуметтік жүйелерді айтарлықтай түрлендіретін ерекше технологиялық тәртіп ретінде дүниеге келеді. тұтас. «Даму экономикасы» парадигмасында «үшінші әлем» елдерінің арнайы тобы бөлінеді, мұнда бірқатар маңызды заңдылықтар бар: институционалдық құрылым, макроэкономикалық динамика және ерекше үлгі. Осылайша, даму экономикасы арнайы экономикалық жүйелер класын қарастырады. Неоклассицизм мен жаңа институционализмнің басым концепцияларынан айырмашылығы, тарихи мектеп ұлттық экономикалық жүйелердегі тарихи қалыптасқан айырмашылықтарға назар аударады.
Экономикалық жүйелерді салыстыру параметрлері
Экономикалық жүйенің негізгі факторы экономикалық институттар болып табылады. Олардың қалыптасуы, дамуы және өзгеруі экономикалық жүйенің түріне тікелей әсер етеді. Сонымен экономикада жеке меншік институтының пайда болуы және оның дамуы капиталистік экономикалық жүйенің дамуына ықпал етеді. Әдетте, меншік институтының өзгеруі және экономикалық реттеу институтының (экономикалық механизм) өзгеруі экономикалық жүйені өзгертуде ең үлкен рөл атқарады. Басқа институттарды өзгерту де маңызды рөл атқара алады және әртүрлі классификациялардың негізінде жатыр.
Техникалық-экономикалық және постэкономикалық параметрлер
Экономикалық жүйелер технологиялық құрылымдар тұрғысынан зерттеледі. Құрылымы бойынша олар: индустрияға дейінгі, индустриалды және постиндустриялық экономикалық жүйелер. Постиндустриалды жүйелер үшін маңызды параметр шығармашылық белсенділіктің даму дәрежесі және оның экономикадағы рөлі болып табылады. Оны өлшеу үшін әдетте білім деңгейінің өлшенетін параметрлері пайдаланылады, мысалы, жоғары білімі бар адамдардың үлесі, кәсіптік жұмыспен қамту құрылымы және т.б. экологиялық проблемаларды шешу. Демографиялық параметрлер экономикалық жүйенің постиндустриалды қоғамға жақындауына байланысты сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік береді және бұл параметрлер мыналармен тікелей байланысты: өмір сүру ұзақтығы, нәресте өлімі, аурушаңдық және ұлт денсаулығының басқа да параметрлері. Постиндустриалды технологиялардың үлесі, әдетте, жалпы ЖІӨ-дегі әртүрлі салалардағы өндірісте жұмыс істейтін адамдардың үлесімен есептеледі.
Жоспар мен нарықтың арақатынасы (ресурстарды бөлу)
Бұл параметрлер әсіресе өтпелі экономикасы бар елдер үшін өзекті. Экономиканы мемлекеттік жоспарлау механизмдері, тауар-ақша қатынастарының дамуы, табиғи шаруашылықты дамыту шаралары, көлеңкелі экономиканы дамыту шарасына сипаттама беріледі. Нарық дамуының сипаттамасы: нарықтық институттардың даму өлшемі, нарықтың өзін-өзі ұйымдастыру өлшемі (бәсекелестік), нарықты қанықтыру (жетпеушілік), нарық құрылымы. Нормативтік құқықтық актілерді дамыту шаралары: монополияға қарсы реттеу; мемлекеттік реттеуді дамыту шарасы (таңдамалы реттеу, контрциклдік реттеу, бағдарламалау); қоғамдық бірлестіктердің реттеуді дамыту шарасы. Мемлекеттің экономикадағы рөлін неғұрлым егжей-тегжейлі зерттеу үкіметтің шешім қабылдау процесін, қоғамдық келісім жүйесін (конституциялық экономика) және т.б. қарастыратын қоғамдық таңдау теориясында жүзеге асырылады.
Экономикадағы меншік қатынастарын салыстыру параметрлері
Экономикалық жүйелерді талдау кезінде мемлекеттік, кооперативтік және жеке кәсіпорындар үлестерінің арақатынасының сипаттамасы беріледі. Дегенмен, бұл сипаттама формальды сипатқа ие, экономикалық жүйені тереңірек сипаттау үшін меншікті басқарудың нысандары мен әдістерінің және оны иеленудің мәнін сипаттау үшін сапалық және сандық сипаттамалар қолданылады. Мысалы, өтпелі экономикасы бар елдер үшін мұндай сипаттаманы келесі сұрақтарға жауап беру арқылы беруге болады:
Уақыт өте келе экономикалық жүйе демократиялануы мүмкін, бизнес пен жеке тұлғаларға көбірек иелік пен иелік беріледі.
Мүліктік қатынастардың маңызды сипаттамасы меншік нысаны болып табылады, кәсіпорындардың үлесі қандай: толықтай мемлекет меншігінде; акцияларының бақылау пакеті мемлекеттің қолында болатын акционерлік кәсіпорындар; кооперативтік және ұжымдық кәсіпорындар; акцияларының бақылау пакеті жұмыскерлердің қолында болатын акционерлік кәсіпорындар; акцияларының бақылау пакеті жеке тұлғалар мен жеке корпорацияларға тиесілі акционерлік кәсіпорындар; жалдамалы жұмыс күшін пайдаланатын жеке жеке кәсіпорындар; меншік иелерінің жеке еңбегіне негізделген; шетелдіктерге тиесілі кәсіпорындар; қоғамдық ұйымдардың мүлкі; бірлескен кәсіпорындардың әртүрлі түрлері.
Әлеуметтік параметрлерді салыстырмалы талдау
Нақты табыстардың деңгейі мен динамикасы. Алынған нақты табыстың «бағасы» (жұмыс аптасының ұзақтығы, отбасылық жұмыс уақыты қоры, еңбек сыйымдылығы). Тұтыну сапасы (нарықты қанықтыру, тұтыну сферасында жұмсалған уақыт). Бос уақыттың үлесі, оны пайдалану бағыттары. Жұмыстың сапасы мен мазмұны. Әлеуметтік-мәдени саланың дамуы, оның қызметтерінің қолжетімділігі. Ғылыми-білім беру саласының дамуы және оның қолжетімділігі.