cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шөл белдемі
Шөл белдемі – құрлықтың шөл ландшафтысы басым қалыптасқан табиғи белдемі. Негізінен Солттүсттік жарты шардағы қоңыржай белдеуде және Оңттүсттік жарты шардағы тропиктік және субтропиктік белдеулерде таралған. Климатының аридтілігімен сипатталады. Жер бедері таулы қыратты, ұсақ шоқылы, ежелгі өзен аңғарларымен және тұйықталған көл ойыстарымен тілімделген жазық келеді. Жер бедерінің эолдық (жел әрекетінен пайда болған) пішіндері кең тараған. Шөл белдемі жер беті ағын суына кедей; Шөл белдемін жарып ағатын ірі өзендер (Сырдария, Әмудария, Ніл, Хуанхэ, т.б.) онша көп емес. Көлдерінің көбі кеуіп сорға айналады, ірі көлдерінің (Лобнор, Чад, Эйр) аумағы үнемі өзгеріп отырады. Грунт сулары көбіне минералды. Топырақ қабаттары нашар қалыптасқан, құрамында органик. заттар аз, ерігіш тұздар көп. Өсімдік жамылғысы өте кедей: сексеуіл, жусан, кактус, т.б. өседі. Жануарлар дүниесінде Шөл белдемінің табиғи жағдайына әбден бейімделген түрлер ғана кездеседі; кемірушілер және бауырымен жорғалаушылардың түрлері басым. Шөл белдемінің Қазақстан жеріндегі солт. шегі 47 – 48° с. е. аралығымен өтіп, Каспий жағасынан Тарбағатай етегіне дейін 2800 км-ге созылған, ені 500 – 700 км. Жалпы ауданы 1,1 млн. км² немесе республика жерінің 40,4%-ын қамтиды. Солттүстігінде шөлейт белдеміне, оңтүстігінде биік тау белдеулеріне жалғасады. Белдемге Каспий ойпатының оңтүстік, Маңғыстау түбегі, Үстірт, Солтүстік Арал өңірі, Бетпақдала, Сырдария ойпаты, Қызылқұм, Мойынқұм, Балқаш төңірегі жатады. Іленің, Алакөлдің, Зайсанның тауаралық қазаншұңқырларын қамтиды. Климаты тым континенттік, аса қуаң. Қаңтардың орташа температурасы батысынан шығысына қарай –5°С-тан –15°С-қа дейін, оңтүстіктен солттүстікке қарай –4°С-тан –16°С-қа дейін төмендейді. Қар жамылғысының қалыңдығы 10 – 20 см, 2 – 4 ай жатады. Жазы қапырық, ыстықтық әрі ұзаққа созылады. Шілденің орташа температурасы солт-нде 24 – 26°С, оңттүстігінде 30 – 40°С, құм беті 70°С-қа жетеді. Қуаңшылық құбылысы жиі қайталанып тұрады. Жылдық жауын-шашын мөлшісі 80 – 20 мм шамасында, булану мөлшері бұл шамадан 10 – 12 есе асып түседі. Белдем жер беті ағын суына кедей. Ірі Жайық, Жем, Сырдария, Талас, Шу, Іле, Сарысу, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Аягөз өзендері шөл өңірінен ағып өтеді. Жер асты су қоры мол. Ірі артезиан алаптары – Каспий, Қызылқұм, Үстірт, Маңғыстау, Бетпақдала, Сырдария, Оңтүстік, Шу – Сарысу. Жер бедері қырқалы-белесті, кейде шағыл құмды, құрғақ терең ойысты және арналы келеді, тақыр, сор жерлер де кездеседі. Көпшілік жерінде тұрақты топырақ қабаты қалыптаспаған, негізінен қоңыр, сұрғылт қоңыр топырақты. Қуаңшылыққа төзімді өсімдік түрлері өседі, эфемерлер басым. Жерінің бедеріне, су сіңіргіштігіне, топырақ жыныстарының ерекшеліктеріне қарай Қазақстан Шөл белдемі тастақты, сазды, құмды және сортаңды болып келеді. Жануарлардан қасқыр, құм қосаяғы, түлкі, сарышұнақ, ақбөкен, жайран, бауырымен жорғалаушылардың алуан түрі (улы жылан, қарақұрт, т.б.), құстардан – қырғауыл, шіл,қызғыш, бүркіт, т.б. мекендейді. Шөл белдемі жер асты суын кеңінен пайдалану нәтижесінде жайылымды мал ш-на пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Географиялық белдеулер
Жылу реттеу (Биология)
Жылу реттеу дегеніміз – дене температурасының тұрақты сақталуы. Ағза ішкі ортаның тұрақтылығын ғана емес, температурасын (жылуын) да сақтайды. Бұл ферменттердің көпшілігі тек оңтайлы жылуда ғана тиімді жұмыс істейтіндіктен, биосинтез және ыдыраудың, яғни метаболизмнің (зат алмасудың) қалыпты өтуі үшін қажет. Сондықтан ағзалардың әрқайсысы эволюция барысында өз денесінің температурасын реттеуге бейімделді.
Ағзалар метаболизм үдерісінде жылу өндіреді. Жылықанды жануарларда (сүтқоректілер және құстар) ағзада метаболизм жоғары жылдамдықта жүреді. Сондықтан дене температурасының жоғары болуына мүмкіндік туады. Зат және энергия алмасу жылдамдығы жасушаның тынысалуында пайдаланылатын оттегі концентрациясының артуымен қамтамасыз етіледі. Құстарда және сүтқоректілерде жасушаларды оттегімен тез қамтамасыз ететін бейімділіктер пайда болды. Олар: өкпенің тынысалу бетінің ұлғаюы, эритроциттер мөлшерінің көп болуы, ұсақ қылтамырларға қанның түсуін камтамасыз ететін жоғары кан қысымы.
Егер ағзада өндірілген жылу мөлшері жеткіліксіз болса, онда орталық жүйке жүйесінің дабылы бойынша бұлшықеттер жиырылады да дене суықтан қалтырай бастайды. Бұдан өз кезегінде метаболизмнің қарқыны артып, жылу бөлініп шығады. Сүтқоректілер мен құстардың көпшілігі дене жылуын арнаулы жылу оқшаулағыш жабындардың (үлбір, қауырсын) және тері астындағы майдың көмегімен сақтайды. Солтүстік ендіктерді мекендейтін теңіз сүтқоректілер терісінің астында қалың қабатты май болады. Пингвиндердің денесі жылу оқшаулайтын қалың қауырсындар қабатымен қапталған. Адамда түкті жабын дене жылуын сақтай алмайды, сондықтан суық маусымда біз жылы киінеміз.
Ағзаның жылу реттелуіне жүйке жүйесі де қатысады. Ағза салқын тартқан кезде ми терінің қантарату тамырларының тарылуына дабыл береді. Бұдан дене бетіндегі қан ағымы төмендейді, сондықтан қоршаған ортаға жылудың бөлініп шығуы азаяды. Дене температурасы қалыптан артқан кезде жылу беруді ұлғайтатын әр түрлі физиологиялық тетіктер іске қосылады. Бұл денеден тердің көп бөлінуінен іске асады. Өйткені суды буландыруға көп мөлшерде жылу жұмсалады. Жазғы ыстықта адам денесінен ылғал көп буланады, сондықтан дене температурасының тұрақтылығы сақталады. Өзге жағдайларда терідегі қан ағымының мөлшері артады; соның нәтижесінде жылу шығару арқылы жылу беру шамасы ұлғаяды.
Көптеген сүтқоректілер және құстар денесін үстіртін жиі тынысалу арқылы салқындатады. Мысалы, итте тер бөліп шығаратын без болмағандықтан, ауа райы ыстық болғанда сілемейлі тынысалу жолы мен тілінің үстіңгі бетінде күшті булану жүреді.
Жануарлар денесі жылу реттеу бейімділігі бойынша екі топқа бөлінеді. Гомойотермді (жылықанды) жануарлар қоршаған орта температурасы өзгерген кезде дене температурасын біршама тұрақты сақтайды. Оған құстар мен сүтқоректілер жатады. Пойкилотермді (салқынқанды) жануарлар дене температурасы қоршаған ортаға тәуелді жануарлар. Омыртқасыздар, балықтар, қосмекенділер және жорғалаушылар салқынқанды жануарлар болып есептеледі.
Дене температурасының реттелу жолы бойынша тірі ағзалар (жануарлар) эктотермді және эндотермді жануарлар болып бөлінеді. Тіршілік әрекеті сыртқы жылу көздеріне тәуелді салқынқанды жануарлар эктотермді (сыртқабықтық) ағзаларға жатады. Эктотермді (ektos - сыртқы, сырт жағында) жануарлар дене жылуы тұрақтылығын негізінен алғанда сыртқы ортаға бөлінетін жылу мөлшерін реттеу арқылы мінез-қылық бейімділігі жәрдемімен сақтайды. Мысалы, жорғалаушылардың көпшілігі күнге жылынуды ұнатады, ал кейбір балықтар түрі суық суда мекендейді. Сыртқабықтық (эктодермді) жануарлар дене температурасын физиологиялық және жүріс-тұрыстық тетіктермен реттейді. Мәселен, адам, ит және көптеген жануарлар ауа райы ыстық болған кезде көлеңкеде болуды ұнатады. Қоректік заттарда қарқынды тотықтыру есебінен құс денесінің температурасы 41°С-қа дейін жетеді.
Денесінде жоғары температура заттар алмасу нәтижесінде іштегі жылудың сақталуы арқылы түзілетін жануарлар эндотермді (endon - ішкі жағында, ішінде) ағзалар болып саналады. Сүтқоректілер және құстар, денесінің сыртқы беті арқылы жылуды көп жоғалтады. Өйткені олардың температурасы қоршаған орта температурасынан жоғары болады. Әсіресе ұсақ эндотермді жануарлардың жылу беруі қарқынды өтеді. Шала-жансарлық кезенде дене температурасының төмендеуінен жылу бөлу кемиді. Мәселен, кіп-кішкене құс колибриге қажетті мөлшерде жылу өндіру үшін күнделікті көп мөлшерде азықтанады. Оны қорытуына тура келеді. Сонымен бірге қоректену аралығындағы үзіліс бірнеше сағаттан аспауы қажет. Олай болмаған жағдайда ол аштықтан өліп қалады. Мәселен, көптеген құрлық омыртқасыздары, қосмекенділер, жорғалаушылар және кейбір ұсақ сүтқоректілер жылу беру шамасын азайту үшін дене температурасын шала-жансар күйдегі кезеңде (анабиоз) өткізіп, төмендете алады. Олардың дене температурасы қоршаған орта температурасына сәйкес келеді.
Дереккөздер
Санат:Биология
Бловак
thumb|left|100px| Бловак (Blauvac) — Прованс — Альпы — Көгілдір жағажай аймағында орналасқан Франция коммунасы.Мормуарон кантонының құрамына кіреді.
Географиялық орналасуы
Авиньонаның солтүстік - батысынан 32 км қашықтықта орналасқан. Көрші коммуналар: Мормуарон, Виль-сюр-Озон, Метами, Мальмор-дю-Конта, Мазан. Коммуна бойымен Неск өзені ағады.
Халық қоныстануы
2010 жылы 147 адам тұрған.
Көрікті жерлері
Санат:Воклюз департаментінің коммуналары
Ксенопол Александру
thumb|Ксенопол Александру Ксенопол (Xenopol) Александру (23. 03. 1847, Яссы,- 27. 02. 1920, Бухарест)- румын тарихшысы, Румын академиясының мүшесі (1895). 1883 жылдан Яссы университетінде Румыния тарихының профессоры. Саяси көзқарасы жағынан либералдық-бурж. топқа жақын болды. Ксенополдың басты еңбегі- 14 томдық «Траян Дакиясындағы румындар тарихы».Ксенопол тарихтағы халық ролiн мойындай отырып, оның творчестволық сипатын теріске шығарды, халықты білімпаздар мен әкімшілік адамдарының қолындағы қару ғана деп есептедi. 1907 ж. шаруалар көтерiлiсiне байланысты деревняда бурж, реформа жасауды ұсынды.
Трансформалық жарылымдар
Трансформалық жарылымдар (ығыспалар). Астеносфера деңгейіндегі конвекциялық ағымдар күшімен көлбеу бағытта дәйім жылжып отыратын мұхит түбінің литосферасын (спрединг процесі) мұхиттың орталық жоталарына көлденең бағытта жарғыштайтын жыртылу деформацияларының арнаулы түрі. Сырт көрінісі байырғы ығыспаларға ұқсай тұрса да, бұл терең жарылымдар өзіндік ерекшеліктермен сипатталады: Трансформалық жарылымдар өңірі сейсмикалық тұрғыдан белсенді.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Сен-Женьез-о-Мерль
Сен-Женьез-о-Мерль (Saint-Geniez-ô-Merle) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Тюль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,83 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19205, пошта индексі — 19220.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коррез департаментінің коммуналары
Норбоурн Эстейтс (Кентукки)
Норбоурн Эстейтс (Norbourne Estates) — Кентукки штатының Джэфферсон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 461 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.3 км² шамасында. FIPS коды — 21-56550.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Конфридес
Конфридес (Confrides) — Испаниядағы муниципалитет. Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Аликанте провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Марина-Баха ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 276 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 40 км² шамасында.
922 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:922 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:922 жылы қайтыс болғандар
Мань-Я (Сартынь-Я тармағы)
Мань-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сартынь-Я өзенінің оң жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Кесінді
Кесінді —
Дереккөздер
Санат:Математика Санат:Алгебра Санат:Геометрия
Қодан Тайшы
Қодан Тайшы (1370 - 1460 ж.ө.) - ақын, жырау. Әскери ақ-сүйек нәсілінен шыққан. Арғын руының көсемі. Қодан тайшы кезінде қазақтардың Әбілхайыр ұлысынан бөлініп, жеке дербес ел болуын жоспарлаған Керей, Жәнібек сұлтандарды қолдайды. Шу, Сарысу бойында қазақ хандығы құрылғанда Асан қайғы, Қазтуғанмен бірге ел-жұртты бірлікке шақырған, жаңалықты уағыздаған насихатшы болған. Қодан тайшының баласы Дайыр-қожа бидің қазасына (1456) байланысты толғаған "Қара қыпшақ Қобыландыданың бар еді, кұлыным..." деген жоқтау жыры ғана сақталған. Кезінде сөзі өткір, терең мағыналы жырлар шығарған, өз тұсындағы және өзінен соңғы дәуірдегі әдебиетке үлкен әсер еткен жырау болған. 19-ғасырда жасаған Жанақ ақын Қодан Тайшы талантын қастерлеп, оны өзіне ұстаз тұтқан.
Серебрянск қалалық әкімдігі
Серебрянск қалалық әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы, Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Серебрянск қаласы кіреді. Орталығы – Серебрянск қаласы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 10 129 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалық әкімдіктері
Эдлинг
Эдлинг (Edling) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Розенхайм ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4135 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 20,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 87 124. Муниципалитеттің басшысы — Маттиас Шнетцер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Уссараманна
Уссараманна (Ussaramanna) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Медио-Кампидано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 611 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 63 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 9020.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев
Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев (1 қаңтар 1963 жыл, Шымкент, Оңтүстік-Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасының мемлекеттік қайраткері, Төтенше және Өкілетті Елші, саяси ғылымдар кандидаты. 2018 жылғы 7 тамыздан бастап 2021 жылғы 31 тамызға дейін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі, әскери атағы генерал-лейтенант. Шет тілдерді меңгерген офицер.
Өмірбаяны
1980 - 1981 жж. Мәскеу химиялық машина құрастыру институты (полимерлерді,бұйымдар мен детальдарға қайта өңдеу машиналары мен технологиялары) химиялық машина құрастыру факультетіндегі оқу. Оқу кезінде оқу тобының старостасы болды.
1981 жылдың көктемінде КСРО Қарулы Күштерінің қатарына шақырылды және КСРО ҚМ Әскери Қызыл Ту институтына (Шығыс факультеті) қабылданды. Оқу кезінде курстың комсомолдық ұйымының хатшысы лауазымын атқара отырып, БЛКЖО-да болды, КОКП мүшелігіне қабылданды.
Курстастарының берген мәліметіне сүйенсек, курсант кезінде, ұйымдастырушылық жұмысқа, тактика мен  жедел әскери өнердің негіздерін  үйренугежәне спортпен шұғылдануға бейімділігін танытты.
1986 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің Әскери Қызыл Ту институтын үздік бітірді (Институт бастығы - генерал-полковник Магомед Танкаев кезінде (бұрыңғы ВДВ 107 және 106 дивизиялары комдиві, бұрыңғы Польшадағы Солтүстік әскерлер тобының қолбасшысы) «Қытай және ағылшын тілдерін білетін офицер» мамандығын алды.
1984 -1985 жж. Ангола Халық Республикасындағы КСРО әскери миссиясы құрамындағы қызметтік іссапар.
1986 - 1991 жж. – Кеңес Одағының Қарулы Күштерінде Қырғыз КСР Ош облысында, Қазақ КСР  Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарында офицерлік лауазымдарда әскери қызмет өткерді.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бастап 1991-1996 жылдары сыртқы экономикалық ұйымдарда, оның ішінде шетелде жұмыс жасады.
Малага (футбол клубы)
«Ма́лага» Футбо́л клубы (Málaga Club de Fútbol) — испаниялық футбол клубы. 1948 жылы құрылған. 2009 жылдан бастап клуб иесі Фернандо Санс болып саналады.
Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев
Өмірбаяны
1996 - 2001 жылдары бизнес құрылымдардағы басшылық жұмыста, Бейжің қ. «Қазақстан Халық банкі» ААҚ өкілдігін ашып, басқарды.
Малага (футбол клубы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Испания футбол клубтары
Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев
Өмірбаяны
2001 - 2004 жылдары  – Сингапурдағы, ҚХР-да дипломатиялық қызметінде болды. Сингапурдағы Қазақстан Республикасы дипломатиялық миссиясының бірінші басшысы болды.
2004 - 2007 жылдары – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің жаңадан құрылған сыртқы саяси орталығын басқарды, ҚР Президентінің Кеңесшісі болды.
2007 - 2010 жылдары – Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары.
2010 - 2012 жылдары – ҚР Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі болды.
Әр жылдары стратегиялық құжаттарды, оның ішінде, сыртқы саясат тұжырымдамасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының қызметін басқарды. Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын, Қарулы Күштердің құрылуы мен дамуының тұжырымдамасын әзірлеуге қатысты.
2012-2014 жылдары ҚХР-дағы сондай-ақ  Вьетнамдағы, КХДР (қоса жұмыс істеу жөніндегі) Қазақстан Республикасының Елшіліктерін  басқарды.
2014-2016 жылдары – Президенттің көмекшісі – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы болып жұмыс атқарды.
Тәуелсіз сарапшылардың ақпараты бойынша Нұрлан Ермекбаевтың кезінде Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының қайта ұйымдастырылуы жүргізілді және қорғаныс бөлімі құрылды. Кейбір сарапшылар Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібінің құрылуында Н. Ермекбаевтың белсенді рөлін атап өтуде. Кейбір жарияланымдарда оны Қазақстан Республикасында "Темасек" сингапурлық холдингтің үлгісі бойынша "Самұрық" компаниясының құрылу идеясының авторы деп атады.
2016 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев (Ақтөбе мен Алматыдағы резонанстық террористік актілерден кейін) Дін істері және азаматтық қоғам жөніндегі арнайы министрлік құруға шешім қабылдады, жаңа жұмыс орнын басқаруды өзінің көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы Нұрлан Ермекбаевқа тапсырды.
2016-2018 жылдары Дін істері және азаматтық қоғам министрі болған кезде  Н. Ермекбаев бірқатар бастамаларды іске асырды: ҚР Президенті  діни саладағы мемелкеттік саясатының тұжырымдамасын  бекітті; Парламентке Діни қызмет туралы заң жобасы жолданды. 22018 жылдың басында Н. Ермекбаев  Дін істері және азаматтық қоғам министрлігін Қоғамдық даму министрлігі етіп қайта атау туралы бастаманы  танытты.
2018 жылдың сәуірінде Президенттің көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы лауазымына қайта тағайындалды, сол лауазымды 2018 жылдың тамызына дейін атқарды.
2018 жылдың 7 тамызында Қазақстан Республикасыныің Қорғаныс министрі болып тағайындалды.
2019 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы атындағы Ұлттық қорғаныс университеті Бас штаб академиясының факультеті жанындағы "Әскери өнер" бағдарламасы бойынша біліктілікті арттыру курсын аяқтады.
2019 жылғы 18 наурызда әскери қызметтің алдыңғы тәжірибесін ескере отырып, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-майор әскери атағы берілді.
2020 жылғы 6 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-лейтенант әскери атағы берілді.
Ашық дереккөздердің ақпараты бойынша, Н. Ермекбаевтың басшылығымен Қорғаныс Министрлігі дамудың жаңа жобаларын бастады және кейіннен Президент бекіткен Әскери жоспарлаудың бірқатар стратегиялық құжаттарын әзірледі. Бұл Қарулы Күштерді дамыту тұжырымдамасы, «Қауіпсіз ел» Ұлттық жобасы тағы басқа стратегиялық  құжаттар.
Кейбір әскери талдаушылар Н. Ермекбаевтың Қорғаныс министрі лауазымындағы жұмысын әскери барлауды күшейтуге, арнайы операциялар (арнайы операциялар) Күштеріне, резервтегі қызметтің жаңа моделіне бастамашылыққа аса назар аударумен байланыстырады.
Сондай-ақ, оның басшылығы кезінде Қорғаныс министрлігі Түркияның Anka жауынгерлік дрондарын, "Эйрбас" компаниясының А-400 ауыр жүк таситын көлік ұшақтарын және Ресейдің «Бук» зениттік-зымыран кешендерін сатып алу туралы шешім қабылданды.
Ол қорғаныс министр болған кезде,  COVID-19 пандемиясының барысында  кейбір сарапшылардың пікірінше, Қазақстанда пандемияға қарсы күресте азаматтық қорғау күштерінің орнына армия тым кең және қарқынды қолданылды.
Отставка
Кейінірек Н.Ермекбаев офицердің және генералдың Ар-намыс ұғымы оны орнынан түсуге итермелегенін, ерікті түрде орнынан түсу саяси жауапкершілікті мойындауды білдіретінін, ал нағыз кінәлілерді тергеу мен сот анықтасын деп түсіндірді.
Саяси ғылымдар кандидаты, ондаған мақалалардың авторы, "Қазақстан мен әлем елдері" кітабының бірлескен авторы.
Қазақстан Ұлттық қорғаныс университетінің құрметті профессоры.
ҚР Төтенше және Өкілетті Елшісі — дипломатиялық дәрежесі бар.
Хобби
Спорт қоян-қолтық ұрыс, 1988 ж. спорт шеберіне кандидат нормативін орындады.
2018 жылдың тамызынан бастап болган, 2021 жылдың желтоқсанында Бүкілқазақстандық қоян-қолтық ұрыс қауымдастығының төрағасы болып қайта сайланды.
Жоғары оқу орындарының студенттеріне, тыңдаушыларына және оқытушыларына дәріс оқиды.
Марапаттары
Құрмет ордені
Парасат ордені
"Локальді жанжалдарға қатысушыға. Ангола" медалі;
" Облыс игілігіне атқарған еңбегі үшін" медалі ("Облысқа сіңірген еңбек үшін", ОҚО әкімінің 2012 ж. 29.10 №1-267 өкімімен)
"Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібін дамытуға қосқан үлесі үшін" медалі;
"КСРО Қарулы Күштердің 70 жылдығы" медалі;
"ҚР Президентінің алғысы" төсбелгісі;
“Төтенше кезінде міндеттемелерді адал орындағаны үшін” естелік медалі;
“Ел қорғаны” ҚР Қарулы күштерінің медалі
Сілтеме
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері Санат:Қазақстанның Қытайдағы елшілері Санат:Қазақстанның Вьетнамдағы елшілері Санат:Қазақстанның Солтүстік Кореядағы елшілері Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы түлектері
Паралимпиада ойындары
200px|thumb|Паралимпиада ойындарының эмблемасы Паралимпиада ойындары (параолимпиада ойындары) — мүгедектер (есту бойынша мүгедектерден басқа) үшін арналған халықаралық спорттық жарыс. Дәстүр бойынша басты Олимпиада ойындарынан кейін өткізіледі. 1992 жылдан бастап Олимпиада ойындары өткізілген қалада паралимпиада ойындары да өткізіледі, ал 2001 жылы бұл тәжірибе ХОК және Халықаралық паралимпиада комитеті (ХПК) арасындағы келісім шартпен бекітілген. Жазғы Паралимпиада ойындары 1960 жылдан, ал қысқы Паралимпиада ойындары — 1976 жылдан бастап өткізіледі.
IC 4223
IC 4223 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 46397, ZWG 44.64.
Сыртқы сілтемелер
IC 4223 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Гарриг-Сент-Елали
Гарриг-Сент-Елали (Garrigues-Sainte-Eulalie) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Гар департаментінде орналасқан. Ним округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 30126, пошта индексі — 30190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 736 адамды құрады. Халық тығыздығы — 73,6 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Анновка
Қазақстан:
Ресей:
Үлкен Көлтабан
Үлкен Көлтабан – Жайық алабындағы көлтабан.
Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде.
Гидрографикасы
Ұзындығы 45 км, ені 12 км-ге жетеді. Ауданы 280 км2. Саздақты ойысқа көктемдегі қар суы және Батыс Дүре өзенінің суы жиналады. Грунт сулары 3 — 5 м тереңдікте кездеседі. Көлтабан шабындыққа, жайылымға пайдаланылады; қ. Дүре жайылмасы.
Дереккөздер
Санат:Ақжайық ауданы көлдері Санат:Көлтабандар
Иван Стринич
Иван Стринич (Ivan Strinić; 17 шілде 1987, Сплит, Югославия) — хорват футболшысы, «Милан»  клубы мен Хорватия құрама командасының қорғаушысы.
Сілтемелер
Санат:Хорватия футболшылары Санат:Хайдук Сплит ФК ойыншылары Санат:Днепр Днепр ФК ойыншылары Санат:Наполи ФК ойыншылары Санат:Сампдория ФК ойыншылары Санат:Милан ФК ойыншылары
Корысть-Я
Корысть-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Конда өзенінің оң жағалауынан 859 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Олимпиялық спорт түрлері факультеті (ОСТФ)
Олимпиялық спорт түрлері факультеті (ОСТФ), студенттердің өздері маманданған түрлері бойынша жоғары білімді жаттықтырушыларды, жоғары оқу орындары дене тәрбиесі кафедраларының оқытушылары мен колледждердің, мектептердің дене тәрбиесі мұғалімдерін дайындайды.
Қазақтың спорт және туризм академиясы
Қазақтың спорт және туризм академиясы, дене тәрбиесі мен спорт саласы бойынша ҚР-ындағы ең үлкен жоғары оқу орыны. Бұрынғы аты Қазақ дене тәрбиесі институты, Халық комиссарлар кеңесінің 1944 жылғы 14 қарашадағы қаулысымен ашылған, ал ҚР үкіметінің 28.10.1988 ж. Қаулысымен Қазақ туризм және спорт академиясы (әрі қарай академия) болып өзгертілген.
Академия туризм мен спорт саласы бойынша білікті жаттықтырушылар мен оқытушы-нұсқаушыларды, валеологтарды, спорт дәрігерлерін, экономистерін, мейманхана қызметкерлерін дайындайды. Академияның оқу корпустары, спорт залдары, жатақханалары, 2 стадионы, Қапшағайда туристік, "Горельник" тау-шаңғы базасы бар. Академияның түлектері тек республикада ғана емес алыс-жақын шет мемлекеттерде де қызмет істейді.
Оның түлектері Олимпиялық ойындарда 32 алтын, 22 күміс, 4 қола медальдарға ие болды. Атақтары әлемге танымал спортшылар А. Колесов, В. Резанцев, Д.Тұрлыханов, Ш. Серіков, И. Валетов, Т. Досымбетов, В. Минеев, A. Парыгин, В. Кравченко, О. Антропов, О. Кривошева, Е. Чебукина, А. Ким, В. Люкин, Ж. Сауранбаев, В. Тихоненко, И. Герлиц, О. Шишигина, Е. Ибраймов және т.б. осы академияның түлектері. Оларды академияның оқытушы-профессорлары П. Матущак, О. Жарылғапов, В. Псарев, Ә. Нурмаханов, В. Байдин,B. Ермаков, Е. Войнов сияқты білікті мамандар дайындаған.
Академияның ректоры республикалық студенттік спорт одағының президенті және студенттердің Бүкілдүниежүзілік одағындағы республиканың өкілі болып табылады.
Академияның (бұрынғы дене тәрбиесі институты) ректорлары болып мына адамдар қызмет істеді (уақыт мерзіміне сәйкес):
Дереккөздер
Санат:Спорт Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары
Сирету
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Балкашино
Балкашино — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, аудан және Балкашин ауылдық округі орталығы. Іргесі 19 ғасырдың 90-жылдарында қаланған.
Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 92 км-дей жерде, Есіл өзенінің саласы Жабай өзенінің оң жағалауында, қоңыржай-агроклиматтық белдемде орналасқан. Төңірегінде аралас орман өседі.
NGC 3592
NGC 3592 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Балкашино
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5737 адам (2858 ер адам және 2879 әйел адам) болса, 2009 жылы 4907 адамды (2270 ер адам және 2637 әйел адам) құрады.
NGC 3592
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Балкашино
Кәсіпорындары
Агроөнеркәсіптік бірлестік, май зауыты, астық қабылдау пункті, құс комбинаты, тұрмыстық қажетін өтеу комбинаты, орман шаруашылығы, автокөлік және құрылыс мекемелері жұмыс істейді.
NGC 3592
Ашылуы
Бұл нысанды 1865 жылы 4 наурызда астроном Альберт Март ашқан болатын және NGC каталогында 3592 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 34248, UGC 6267, MCG 3-29-11, ZWG 96,11.
Балкашино
Инфрақұрылымы
Аудандық аурухана, емхана, мәдениет үйі, орта мектеп, т.б. бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Шортан тәрізділер
Шортантәрізділер. Жақтарында өткір тістері бар жыртқыш балықтардың тобына жатады. Жүзу торсылдағы ішегімен байланысып жатады. Бірақ та Веберов аппараты жоқ және иық белдеуінде жауырын бөлімдері болмайды. Біздің өзендерімізде, көлдерімізде және оңтүстік теңіздердің тұщырақ жерлерінде кәдімгі шортан (Еsох Іисіиs) мекен етеді. Олар мекен еткен орнын ауыстырмай тіршілік етеді. Әдетте су өсімдіктерінің арасында болады. Балықтармен,құс балапандарымен, бақалармен қоректенеді. Балық өсіру шаруашылығына өте зиянды. Кәсіптік маңызы жоқ. Ірілерінің денесінің ұзындығы 1,5 м салмағы 35 кг болады. Уылдырығын көктемде тайыз, су жағалауларына шашады.
Дереккөздер
Санат:Шортантәрізділер
Үлкен Шаған
нобай|орта|1200px| Үлкен Шаған ауылына қош келдіңіз!
Үлкен Шаған — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Көшім ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталық - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде, Жайықтың Көшім тармағы бойындағы қамыс, құрақ, аралас боз, бетеге, т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты құрғақ далалық белдемде орналасқан. нобай|солға|200px|Үлкен Шаған ауылы нобай|солға|200px|Үлкен Шаған ауылы
Арко-Бесштанная
Арко-Бесштанная — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Баренц теңізі орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Үлкен Шаған
Тарихы
1961-1997 жылы “Көшім” астық өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Үлкен Шағанда және округке қарасты Ақсу, Колесово, Көшім, Кіші Шаған елді мекендерінде ЖШС-тер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.
Дереккөздер
Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Алапа
Алапа (алафа) —
Дереккөздер
Санат:терминология
Норкан
Норкан — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Сандугачев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 147 адамды құрады. Пошта индексі — 452812, ОКАТО коды — 80259875005.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі
[[Сурет:GDP (PPP) of Countries.svg|нобай|2020 жылғы ЖІӨ (АҚТ) бойынша әлем елдері:
ЖІӨ (АҚТ) сатып алу қабілетінің тепе-теңдігіне негізделген жалпы ішкі өнімді білдіреді. Бұл мақалада болжамды бағалау ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдердің тізімі берілген. Елдер нарықтық немесе мемлекеттік ресми айырбастау бағамын қолдана отырып есептейтін қаржылық және статистикалық мекемелерден алынған ЖІӨ (АҚТ) болжамды бағалары бойынша сұрыпталады. Осы бетте келтірілген деректер экономистер қолданатын стандартталған халықаралық долларға негізделген. Еуропа одағы және Гонконг сияқты елдер ретінде кеңінен қарастырылмайтын кейбір аймақтар, егер олар жеке юрисдикциялық аймақтар немесе экономикалық субъектілер болса, тізімде көрсетіледі.
Бірінші кесте Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) халықаралық қаржы статистикасы дерекқорымен (ХҚС) қамтылған 194 ел мен аймақтың (Гонконг пен Тайваньды қоса алғанда) әрбір экономикасы үшін жасалған 2022 жылға арналған бағаларды қамтиды. Деректер миллиондаған халықаралық доллармен көрсетілген және ХВҚ 2022 жылдың қазаныңда есептелген және жарияланған. Екінші кестеде негізінен 2021 жылғы деректер, Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше 193 мемлекеттің 180-і бойынша, сондай-ақ Гонконг пен Макао, яғни Қытайдың екі арнайы әкімшілік ауданы бойынша деректер бар. Деректер миллиондаған халықаралық доллармен көрсетілген, оларды Дүниежүзілік банк жасаған. Үшінші кесте 2020 жылғы ЖІӨ (АҚТ) бойынша "Әлемдік Фактілер Кітабы" жаңартылған ОББ деректерінің жиынтығы болып табылады. Сатып алу қабілетінің тепе-теңдігі ЖІӨ бойынша деректер бағалық зерттеулерді халықаралық салыстырудың жаңа бағдарламасын пайдалана отырып қайта қаралды және 2007 жылға экстраполяцияланды. Расталмаған құрылымдар (әлем, континенттер және кейбір тәуелді аумақтар) және шектеулі мойындалған мемлекеттер (мысалы, Косово, Палестина және Тайвань) олар дереккөздерде пайда болған жағдайларда тізімге енеді. Бұл экономикалар мұнда келтірілген кестелерде бағаланбайды, бірақ салыстыру үшін ЖІӨ тізбегінде көрсетілген. Сонымен қатар, сенімсіз тақырыптар курсивпен ерекшеленеді.
Еуропалық Одақ Исландия, Лихтенштейн, Швейцария және Норвегиямен біртұтас еуропалық нарық аясында ортақ нарыққа ие, оған мүше мемлекеттер арасында тауарлардың, капиталдың, қызметтердің және жұмыс күшінің ("төрт еркіндік") еркін жүруіне кепілдік береді. Одақ халықаралық сауда келіссөздеріне қатысады және кейбір тізімдерде көрінуі мүмкін. Әдіснамаға байланысты ЕО Америка Құрама Штаттарынан жоғары немесе төмен енгізілуі мүмкін. Мысалы, Дүниежүзілік банк Еуропалық Одақтың жалпы ішкі өнімін (АҚТ) 2021 жылы 21,64 трлн долларға бағалады.
Тізімдер
Елдер немесе аумақтар бойынша ЖІӨ (АҚТ, миллион АҚШ доллары)
Дереккөздер
Санат:Елдерді экономикасы бойынша салыстыру
Магда (Сан-Паулу)
Магда (Сан-Паулу) (Magda (São Paulo)) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Сан-Жозе-ду-Риу-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Аурифлама экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 230 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 312,085 км² шамасында. Халық тығыздығы — 10,3 адам/км².
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
923 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:923 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:923 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Плень
Коммунаның INSEE коды — 11290, пошта индексі — 11420.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 117 адамды құрады. Халық тығыздығы — 8,87 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Пыдрейка
Пыдрейка — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Керженец өзенінің сол жағалауынан 164 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Ока өзені сағасынан Сура және Ветлуга өзендерін қоспағанда Чебоксар су торабына (Чебоксар суқоймасы) дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Зуевка
Елді мекендер:
Қазақстан:
Жетіген (аспап)
Жетіген - қазақ халқының көп ішекті шертпелі аспабы. Жалпы тұрқы ұзынша, жәшік тектес етіп жасалады. Бетіне жұқа тақтайдан қақпақ жабылып, үн беретін ойықтары салынады.
Тарихы
Жетіген — жасалуы да, ойналу әдіс-тәсілі де өте күрделі аспап. Ертеректе ел арасында сақталған көне жетігеннің ішегі аттың қылынан тағылып, тиектің орнына асықтар пайдаланылатын болған. Аспаптың құлақ күйі осы асықтарды әрлі-берлі жылжыту арқылы келтірілген. Ішек сандары жетеу болғандықтан, аспап Жетіген аталған.
18 ғасырда қазақ даласын аралаған саяхатшы-этнографтар И.Лепехин, И.Георги, т.б. екі ішекті домбырадан басқа көп ішекті аспаптардың да болғандығын жазады. Ал саяхатшы А.С. Паллас 1786 жылғы қазақ даласын аралаған сапарында осы күнгі жетігеннің көне түрін кездестірген. “Бұл аспап шыршадан жасалған шағын ғана жәшік, оның түбі ғана бар. Оған ішектер ешбір құлақсыз керілген. Бұл аспапты құлақ күйіне келтіру үшін әрбір ішектің астына кішкене тиек — қойдың асықтары қойылады. Музыкант ішектің ұзын жағын сол қолымен тартады да, оң қолымен дишкантта ойнайды”, — деп жазған. Этнограф-саяхатшылардың осы секілді жазбаларына қарағанда, Жетіген аспабы қазақ халқы арасында 19 ғ-дың ортасына дейін сақталып, бертін келе жоғалып кеткен. Осы этнографиялық сипаттамалар бойынша қалпына келтірілген немесе жетілдіріліп жасалған жетігеннің алғашқы үлгісі өмірге қайта келіп, өнеріміз бен аспаптық музыкамызда орын ала бастады. 1817 жылғы “Сибирский вестник” журналында жазылған анықтама бойынша белгілі шебер Оразғазы Бейсенбекұлы 1966 ж. Жетіген аспабының алғашқы нұсқасын қалпына келтіріп жасап шықты. Бұл алғашқы үлгінің дыбыс ауқымы бір жарым октава болып, 13 ішек тағылып жасалды. Оның ұзындығы 1060 мм, шанақ ені 250 мм болып, бетіне екі-үш жерден тиектер қойылып жасалды.
Жетігеннің ноталық жүйесін анықтаған ғалым-зерттеуші Б.Сарыбаев болды. Жетіген аспабына байланысты оны ертеде жеті ұлынан айырылған күйші-өнерпаз жасап, “Жетігеннің жеті күйін” шығарыпты дейтін аңыз бар. Аспаптық-фольклорлық музыкамызда ерекше орын алатын бұл аспап 1970 жылдан бері Т.Сарыбаев, Е.Құсайынов, С.Мерекеев, т.б. музыкашылардың орындауында жаңаша сипатқа ие болды. Жетіген аспабының қазіргі шеберлер жасаған үлгісінің дыбыс ауқымы 2 — 2,5 октаваға дейін жеткізілді. Қазақ халық музыка аспаптары мұражайында жетіген аспабының этнографиялық сипаттамалар бойынша жасалған көне үлгісі мен жетілдірілген үлгілері сақталған. Оларды О. Бейсенбекұлы, Н. Әбдірахманов, Д. Шоқпарұлы, С. Ділманов секілді аспапшы шеберлер жасап шықты. Аспап “ Сазген”, “Мұрагер”, “Адырна”, “Отырар сазы”, т.б. белгілі өнер ұжымдарында ойналып келеді.
Жетіген аспабы түркі тілдес халықтардың барлығында да бар және өз тілдік атауларымен аталады. Мысалы, татарлар — “етиган”, тывалықтар — “жадықан”, хақастар — “шатқан” деп атап, музыкалық аспаптарымыздың да этникалық шығу, пайда болу негізінің ұқсас, тектес екендігін байқатады.
Жетіген сөзінің пайда болуы
«Жетіген» деген атау тегінде екі сөзден құралса керек: жеті және ән. Яғни, мұны әндетуші немесе күй шертуші жеті ішек десе де болғандай. Өйткені түркі тілдерінде мынадай музыкалық терминдер бар: аган — өлең, әуен; ган-ни — жырға қосу; ганани — ән, шумақ; таган — ән салу.
Татар және ұйғыр тілінде — ахан, өзбекше аханг. Бұл сөздердің мәні де сол — ән, әуен. Қазақ тілінде бұл сөздерді дыбыстағанда, бәлкім, «аһан», «аган» дегенді «ән» деп кеткен болу керек.»
Профессор Құдайберген Жұбанов бүл жайында былай деп жазған еді:
«Тегінде, «ән» парсының «оһаник» деген сөзінен шықса керек.
Жетіген даму тарихы
Шертпелі аспаптардың ең көне түрінің даму тарихы бізге күні бүгінге дейін белгісіз. Сондықтан бүл саланы зерттеушілер бар болғаны әр түрлі болжаулар айтумен ғана шектелулері мүмкін. Әр түрлі халық аспаптарының дамуында кейбір орталық заңдылықтар бар дедік. Осындай аспаптар жетілдірілген сайын ондағы ішектер саны бірте-бірте көбейе берген. Аспаптар тұтас ағаштан ойып жасалған, шанақтары әдетте көн терімен қапталған, кейбір этнографиялық еңбектерде шанағы ашық қалдырылған аспаптар жайында да сөз болады. Қарапайым аспаптарда құлақ болмаған, сондықтан ішектерді қолмен керіп байлаған. Күйге келтіру үшін тиек орнына қойылған асықты жылжытатын болған. Музыканттардың орындаушылық шеберліктері артқан сайын шертпелі аспаптардың түрі өзгеріске ұшырап, жетіле түсіп отырған. Мойын жасалып, байланатын пернелер саны артқан сайын мұндай аспапта ойнау техникасы едәуір байи түскен.
Өз еңбектерінде XVIII ғасырдың ғалымдары үш ішекті домбыраны қалай тартатындары жайлы көргендерін жазады және осыған орай садак, түріндегі шертпелі көне аспаптан қылқобыздың пайда болуы мүмкін дегенді айтады.
Мысалы, XVIII ғасырдағы саяхатшылар И. Лепехин, П. Паллас, И. Георги және П. Рычков өздерінің жазбаларында түркі халықтары арасында тараған шертіп ойналатын көп ішекті көне аспап жайында жиі-жиі ауызға алады. Олар бұл аспапты көбінесе Сібірдің батыс бөлігін мекендеуші тұрғындар арасынан кездестірген. Осы аспаптардың құрылысын суреттеп жаза отырып, ғалымдар оның гуслиге, арфаға және лютняға ұқсайтындығын айтқан, сол себепті өз еңбектерінде оны «гусли», «жатқызылған арфа» деп атайды. Соңғы атаудың тағылу себебі, аспапты ойнаған кезде көлденеңдете ұстау керек. Зерттеушілердің барлық еңбектерінде жеті ішекті көне аспап —жетіген жайлы баяндалады. Бірақ әр этнограф оны өзінше атаған, мысалы, «етиге», «етиган», «ятага», «елтаға», «джатыган» дейді, солай бола тұра, түркі тілінің, келтірілген сөздерінде ортақ түбір бар екенін байқау қиын емес.
Саяхатшылар көп жайларда қазақ ауылдарын да аралап көрген. Ертеде жазылған этнографиялық мақалалардың бірінде былай делінген:
«Джатыган» деген атау аспапқа тағылған жеті ішекке байланысты алынған, өйткені джаты (жеті — Б. С.) жеті деген сөз. Ол ішін ұңғылап жасаған ағаш жәшік сияқты, ұзындығы — бір жарым аршын шамасында, ені аршынның төрттен біріндей, ал биіктігі екі вершокқа жетеді, ұзын әрі кең бүйірлі жағы ашық қалдырылған, екінші бүйір жағы жабық. Жабық бүйірге жуандығы әр түрлі сым ішектер тағылады, олардың әрқайсысының астында екі тиектен болады. Ойнау кезінде жіңішке ішектерді бері қаратып қояды да оны екі қолымен үрғылайды, бір қолымен дауысқа ыңғайлай шертеді де, екіншісімен тиектен біршама жерден мұңды, әрі дірілдеп шығатын дауысты келтіреді».
Саяхатшылар XVIII ғасырдың екінші жартысында кездестірген жетігендердің кейбір түрлері тіптен қарадүрсін жасалынған. Академик П. С. Паллас солардың бірі туралы былай деп жазады:
«Аталмыш аспап шағын шырша жәшігінен тұрады, оның түбі ғана бар, оған жуандықтары әр түрлі алты сутужный (сым— Б. С.) ішектері ешқандай құлақсыз-ақ керілген».
Этнографтардың мәліметтеріне қарағанда, жетіген кейбір аймақтағы қазақтардың арасында XIX ғасырдың ортасына шейін кездескен. Өткен ғасырдың 60-жылдары Москвада этнографиялық көрме ұйымдастырылған, оған Орынбор губерниясының қазақтары музыка аспаптарының бірнеше түрін әкеліп қойған. Кейін бұл аспаптар Дашковский этнографиялық музейіне беріліпті.
Осы музейдің 1868 жылы жазылған коллекциялық тізімінде сыбызғының үш түрі жайында, қылқобыз бен домбыраның бірнеше түрі, сондай-ақ жеті ішекті жетіген туралы айтылыпты. Суреттеп жазылуында бұл аспаптар: цибизга, кубыз, думбра және ятага деп аталған.
А. Масловтың «Сибирский вестник» (1818) журналында жарияланған мақаласында жетіген анағұрлым толық суреттелген. «Ятага,— деп жазыпты ол, — Орынбор қырғыздары (қазақтары — Б. С.) қолданатын музыкалық аспап. Шанағы ұзын, орта тұсы төрт бұрышты, бір жағына қарай доғал бұрыштанып сәл иілген. Бүйіріндегі екі қақпағы тұтас, қалған екі қақпақтың әрқайсысы екі бөліктен біріктірілген, олардың бір-біріне қатынасы 9:25-ке қатынасындай. Төменгі қақпақта бес жұлдызша орналасқан 25 қосымша дауыстар жасалған, сәл дөңестеу жоғарғы қақпақта, иілген тұсына тақтай жапсырылған, оған ішектерді байлауға арналған жеті ағаш құлақ орнатылған, ішектер аспаптың, түп жағындағы кішкене мыс шығыршыққа бекітілген. Төменгі қақпақтын, түбін ала бірнеше тақтайша бекітілген: олар тек сәндік үшін емес, аспапты жерге қойғанда тіреуіш қызметін де атқарады. Ятаганың жалпы түрі үлкен жапон котосына өте ұқсас. Ятаганың қақпағы сарғыш сырмен ал қалған бөліктері қара түске боялған, құлақтары сияқты ұсақ белшектерін айтпағанда, қызыл сырмен сырланған. Ятаганың бұрауы белгісіз. Көлемі мынадай: ұзындығы—102 см, ені—14 см, биіктігі осы шамалас, бірақ резонатордың қалыңдығы екі есе кем.
Сібірдің батыс аймақтарын мекендеуші халықтардың, тұрмыс салты, әдет-ғұрыптары бір-біріне жақын екені, сондай-ақ олардың музыкалық аспаптарының ұқсастығы жайында этнографтар көп жазып қалдырған. Саяхатшы П. Паллас манси халықтарының (қазіргі Ханты-Мансийск ұлттық округі) музыкасы туралы былай деп жазады:
«Ойнаушы бұл аспапты тізесіне қояды да сол қолымен шертіп бас үнін келтіреді, ал оң қолымен әуен шығарады. Өлеңдердің буындары қарапайым, татар халық әуеніне ұқсайды».
XVIII ғасырдың өзге де саяхатшылары: И. Лепехин, С. Гмелин, П. Рычков, И. Георгидің еңбектерінде осындай мәліметтер келтірілген. XVIII ғасырда жетігенмен бір тектес аспаптар түркі халықтары арасында неғұрлым көбірек тараған. Алайда, олардың бәрінде бірдей сақталмаған. Татар халқы арасында «етиганның» ұмыт болғаны, оның орнына гуслидің тарап отырғаны жайында А. Масловтың еңбегінде былай делінген:
«...гусли татарларда кездеседі...алайда, бұрын оларда гуслиге ұқсайтын өз аспаптары болған, оларды «етиган» деп атаған.
Жетіген тектес аспап Астрахань мен Орынбор татарлары арасында кездеседі. Бұл туралы И. .Георги былайша еске алады:
«...Олар өздерінің лютнясінде ойнайды, оны «елтага» деп атайды.
Архив материалдарынан көрікетіндей, жетіген тектес аспаптар Қазақстан территориясынан солтүстікке таман мекендеуші көптеген халықтарда: «марилерде, чуваштарда, буряттарда, удмурттарда, тувалытарда, хакастарда және тофыларда болған. Г. Миллердің «Қазан губерниясын мекендеуші мәжуси халықтар, яко то черемис, чуваш және вотяктарды олардың тұрмыс салттарын көрсете отырып баяндау» атты мақаласынан:
«Олардың музыкалық аспаптарының ішінен алдымен ауызға аларымыз жатқызылған арфа іспеттес аспап»
Әлихан Сүлейменов
Әлихан Сүлейменов (1912, Шымкент қ. - 1957) — аудармашы.
Жамбыл қаласындағы педагогикалық техникумын бітірген. Мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінің бастығы, "Оңтүстік Қазақстан" облыстық газетінде жауапты хатшы, жауапты редактор болды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
1945 - 47 ж. "Қазақстан пианері" газеті редакторының орынбасары болып жұмыс істеген. Балаларға арнап "Төрт түр" деген (1936) кітап жазған. "Науаи", "Обломов", "Оттар", "Константин Заслонов" романдарын, А.С. Пушкин, С.Маршак, А.Барто өлеңдерін, ертегілерін қазақ тіліне аударған.
"Жауынгерлік ерлігі үшін", "1941 - 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Германияны жеңгені үшін", "Жапонияны жеңгені үшін" және басқа да медальдармен марапатталған.