cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шалма тастау
Ойынға қатынасушылар жиналып келіп, алаңды жерді таңдап алады. Сол жерден көн белгіленеді, он метр жерге қазық қағылады немесе бұтағын жоғары қаратып, қу томар тасталады. Содан кейін ұзындығы сол қазыққа немесе томарға еркін жететіндей арқан әзірленіп, бір жағын ілмектеп, шалма жасайды. Орталарынан біреуін ойын жүргізуші етіп тағайындайды да, соның басқаруымен жиналғандар кезектесіп әлгі қағылған қазыққа немесе томардың бұтағына шалманы кезектесіп тастай бастайды. Ол үшін белгіленген көнбеде тұрған ойыншы, арқанның бір ұшын сол қолына ұстайды да, екінші шалма жағын оң қолының шынтағына орап, шеңберлеп алады да қазыққа не томарлы бұтаңқа лаңтырады.
Ойынға қатынасушылардың санына қарай кезек төрт-бес қайталанады. Шалманы нысанаға кім көп түсірсе, сол жеңеді. Жеңіске жеткен ойыншының құрметіне өлең айтылып, ән шырқалады. Ойын жалғаса береді.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Гернанвиль
Коммунаның INSEE коды — 27303, пошта индексі — 27160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 89 адамды құрады. Халық тығыздығы — 27,55 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Кудаш (Учалин ауданы)
Кудаш — Башқұртстанның Учалин ауданындағы ауыл, Имангул ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 443 адамды құрады. Пошта индексі — 453734, ОКАТО коды — 80253830003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Сент-Ован
Сент-Ован (Saint-Auvent) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Жоғарғы Вьенна департаментінде орналасқан. Рошешуар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,46 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 87135, пошта индексі — 87310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 933 адамды құрады. Халық тығыздығы — 27,88 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары
Нагорный қорымы
Нагорный Қорымы б.з.б. 5-4 ғ-лардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары. Ақтөбе обл., Мартөк ауд., Нагорное а-ның оңт,-де 9-10 км  жерде. Ақтөбе - Маратөк автомоб. жолының сол жағында, биік жотаның үстінде. 1981-1982ж. Орт. Қазақстан археол. экпед. (жетек. М.Қ.Қыдырбаев Ж. Құрманқұлов,Т.И. Кулик ) зерттеген.Қорымдағы оба саны 9. Обалар топырақтан үйіліп, іргесі ормен қоршалған. Обалардың көлемі әр түрлі, ең ірілерінің биікт. 2,5 м-ге жуық,диам.40 м-ге жетеді,қалғандарының биікт. 0,5-1,5 м., диам. 10-25 м. Осы аймақта суландыру жүйесінің қондырғылары салынатын болғандықтан қорымдағы барлық обалар қазылып зерттеледі. Зерттеу нәтижесінде Бат.Қазақстанда б.з.б. 1-мыңжылдықтың орта кезінде тіршілік еткен савромат-сармат тайпаларының әлеум. құрылымын, діни сенімін, материалдық мәдениетін, өнерінің даму дәрежесін көрсететін сан алуан қәбір құрылыстар мен бұйымдар табылып, отандық археологияға тың серіпін әкеді. Нагорный қорымы кқп адам жерленген дромостық қабірлерімен ерекшелінеді. Аум. 200-250 метр квадрат шамасына жететін үлке ағаш құрылыстар астында кейде ор қазылып, ол 10-15 мәйіт орналастыруға жететіндей жасалынған мәйіттер мазарға бөренеден тұрғызылған арнаулы дәліз арқылы біртіндеп енгізілген. Мыс., 2- обаға 12 кісі жерленген, олардың 11-і жауынгерлер, біреуі жасөспірім қыз. Негізінен Н. қ-ндағы обаларда жерленген кісілер қалың етіп балшықпен сыланған еден үстіне жатқызылған. Кейбіреуін ағаштан жасалған зембілмен қойған.Жерленген адамдардың қасына олардың тірі кезінде атқарған қызметтерінен хабар етеді. Мыс., қайтыс болған кісі ержүрек жауынгер, әскербасы болған жағдайда қару жарағымен, ат- әбзелдерімен жерленген.Сол сияқты абыз болса, тастан қашап, ғажап өрнектелген құрбандық ыдыстары, қола айналары, ал емшілерге қалталарға жеке-жеке салынған минералдар және де әсем өрнектелген кішкене керамика ыдыстарына сұйық емдік заттар құйылып қоятын болған. Олардың арасынан сабы сүйектен жасалған скальпель сияқты шағын пышақтар да табылды. Н. қ-нан алынған ахреол. деректер б.з.б. 5-4 ғ-лар кезінде Елек өз-нің оңт.жағалауында кең даланы мекен еткен савромат тайпаларының рухани және әлеум. дамуының жоғары сатыда болғандығын көрсетеді. Аң нақыштармен өрнектелген және құйып жасалынған қола, сүйек бұйымдар, олардың қолөнері мен дүниетанымының биік дәрежеде болғандығын айғақтайды. Кейбір керамика бетінде таңбалар қазақ руларының таңбаларына ұқсас.
Дереккөздер: "Қазақ энциклопедиясы" 6 -шы  том Қ-Н
Петлиха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі
Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі — 2011 жылы Шымкент қаласы «Нұрдана-LTD» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — С. Еркінбекұлы. Беттер саны — 776.
Петлиха
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Нұрдана-LTD баспасының кітаптары
NGC 7641
NGC 7641 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан Sa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1873 жылы 24 қыркүйекте Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7641 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 71241, NGC 7627, UGC 12556, MCG 2-59-29, ZWG 431.47.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
NGC 3110
NGC 3110 — Sextans шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1884 жылы 17 наурызда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3110 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29192, NGC 3122, NGC 3518, MCG -1-26-14, IRAS10015-0614.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Sextans (шоқжұлдыз)
Елтай ауылдық округі (Алматы облысы)
Елтай ауылдық округі  — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Береке, Ақсеңгір, ‎Жармұхамбет, Елтай, Исаево, Көкөзек, Көктоған, Қаратөбе ауылдары, №71-темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Береке ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 10066 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Қопа жазығы
Қопа жазығы, Қопсан жазығы – Шу-Іле тауларының шығыс сілемі Кіндіктас тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау аралық жазық.
Географиялық орны
Батысы Жамбыл облысының Қордай ауданына, қиыр шығысы Алматы облысының Жамбыл ауданына еніп жатыр.
Жер бедері
Ұзындығы 35 – 40 км, енді жері 15 км шамасында. Биіктігі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 м-ден 700 м-ге дейін төмендейді. Төрттік кезеңнің аллювийлі малтатастарынан түзілген. Жазықты Қопа өзені жарып ағады. Солтүстігінде Құлжабасы тауы Қопа жазығын Қараой жазығынан бөліп жатыр.
Өсімдігі
Жазықтың солтүстігіндегі шөлейт өсімдіктер жамылғысы оңтүстігінде тауалды дала өсімдігіне ұласады.
Дереккөздер
Санат:Алматы облысы географиясы Санат:Жамбыл облысы географиясы Санат:Қазақстан жазықтары
Үлкен Стрелка құлама жары
Үлкен Стрелка құлама жары — Ресейдегі өзен. Самара облысы, Саратов облысы, Ульянов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сызранка өзенінің оң жағалауынан 0,3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ###############################################################################################################################################################################################################################################################. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
IC 3654
IC 3654 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 86326, NPM1G +22.0387, KUG 1238+228A.
Сыртқы сілтемелер
IC 3654 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Паспаул
Паспаул — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Иша өзенінің сол жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Велоцираптор
thumb|Велоцираптор thumb|left|Велоцираптор thumb|Велоцираптор thumb|left|Велоцираптор Велоцираптор — жылдам жүгіретін екі аяқты динозавр. Ол — шамамен 75 — 71 миллион жыл бұрын ежелгі Бор дәуірінде өмір сүрген дромеозавридтер тобына жататын теропод. Динозаврдың артқа қарай майысқан 80 тісі өткір болған. Бассүйегі алға қарай шығынқы болып біткен. Кейбір тістерінің ұзындығы 2,5 см-ден асқан. Бұл жыртқыштың иілген мойыны, алдыңғы аяқтарында үш саусағы болған. Велоцираптордың бүгінде екі түрі белгілі. Бұл түрлер сипатталғанға дейін моңғолдық велоцираптор деп аталатын үлгісі анықталды. Биіктігі 60-70 см, салмағы 20кг болған.
Дереккөздер
Санат: Динозаврлар
Мағрифат
Мағрифат (مَعْرِفَة — ағарту) – сопылық сатының бірі. Сопы рухани халдерді басынан өткеру кезінде рухани және құдайлық ақиқаттарды танып, ішкі тәжірибе (экзотер. тәжірибе) арқылы Мағрифатта болады. Осы халде Алла туралы ілімді толықтырады, мұндай білімге қолы жеткен сопыларды ариф дейді. Мағрифат өкілдері жайында ғалым Қушайри былай дейді: “Салиқ (жолшы) алдымен Хақты, оның сипаттарын таниды, кейіннен құлшылық пен риязат жасау, нәпсілік қажеттіліктен арылу, өзін-өзі тәрбиелеу арқылы Хаққа жақын (муқарриб) болады. Сонда ғана Алла өзін “тануға” мүмкіндік береді, осы танымға ие болғандарды ахл-ил-мағрифат (мағрифат өкілдері) атайды”. Әбу Бәкір “Мағрифат жолындағы салиқ оған жету үшін ұзақ мерзім қажеттігін “құлдық мақамда” түсініп, абсолютті ақиқатқа көз жеткізеді” дейді. “Кемел адам” қалпына жетіп, жаратқан хақпен дидарласып, әлемдік ақыл-оймен бірігу үшін төрт сатыдан өту қажет, олар: Мағрифат сатысындағы сопы о дүниелік рухтармен еркін дидарласып, дүние сыры да, жаратушысы да адамның өз “менінде” жатқандығын таниды. Бұл жайында Қожа Ахмет Иасауи “өзіңді танығаның хақты танығаның” дейді.
Карде
Карде (Cardè) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1107 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 57 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 12030.
Елді мекеннің қамқоршысы — Madonna della Salesea.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Паробе
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 223 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 109,026 км² шамасында. Халық тығыздығы — 497,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1982 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Шамшадин Сабытаев
Сабытаев Шамшадин (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – мәдениет қызметкері, КСРО мәдениет қызметінің үздігі (1979). Республикалық мәдени-үгіт бригадалары байқауының лауреаты (1974 – 76). Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық байқаудың жүлдегері (1978). «Құрмет белгісі» орденімен (1986) марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Өндіріс бригадасы
Өндіріс бригадасы - өндірістік тапсырманы бірлесіп атқаратын біріңғай және әр алуан мамандықтағыжұмысшылар коллективі. Еңбек бөлінісі мен кооперациясының формасына, сондай-ақ жұмысшылар құрамының мамандануына қарай мамандандырылған және комплексті өндіріс бригадасы болып бөлінеді. Мамандандырылған өндіріс бригадасы бір тектес технологиялық процесті атқаратын бір мамандықтағы жұмысшылардан құралады. Комплексті өндіріс бригадасы технологиялық жағынан әр текті жұмыстар комплексін орындайтын түрлі мамандықтағы жұмысшылардан ұйымдастырылады.
Дереккөздер
Санат:Өндіріс
Эстрен-Дамешек синдромы
Эстрен-Дамишек синдромы - тұқым қуалайтын, панмиелопатия,созылмалы прогрессивті макроцитарлы анемия,лейкопения,тромбоцитопения. Сүйек кемігінің гипоплазиясы, майлы тіндердің көлемінің ұлғаюы, мұрыннан қан кетуі. Эстрен Соломон  американдық педиатр мен Дамишек  Уильям (1900-1969), американдық гематологпен зерттелген. Эстрен-Дамешек синдромында іштен болған ақау тек қан жүйесіне тән.
Аурудың белгілері
Аурудың көрінісі ерте (1—2 жаста) басталады: бірте-бірте енжарлық, өңінің бозаруы, анорексия пайда болады. Бет әлпетінің ерекшелігі байқалады: көз аралығы кең, жоғарғы ерні қалың, қызыл, шашы ақшыл; бұған қоса, гипо-гонадизм және жыныс мүшелерінің ақауы болады. Көп ауруда бауыр мен талақтың үлкеюі байқалады, бұл жиі қан құю салдары, ескелең гемосидероз белгісі. Сүйектің өсуі бүзылады, тіс ауысуы кешігіп, кариес ерте басталады.
Диагнозы
Бұл анемияның  диагнозьн қоюда клиникалық көрінісінен гөрі жалпы қан сынағы мен сүйек миьн зерттеу басты орьн алады. Атап айтқанда, төмен деңгейдегі Нв, панцитопения, ретикулоциттер жоқ немесе өте аз; ЭТЖ өте жоғары; сүйек миында — қан элементтерінің аздығы және олардың өсу тежелісінің белгілері, өскін орындарын май басуы бұл ауруға тән. Кейбір жағдайларда бұл ауруларды өзді-езінен, жедел ағымды сепсистен (гематогенді остеомиелит), жедел ағымды лейкоз, тромбо-цитопения, тромбоцитопатиялардан, сүйек миының басқа заттармен ығысуы ретінде пайда болатын панцитопениялардан (нейробластома, остеопетроз — мрамор ауруы) ажырату керек.
Асқынулары
Асқынулары көбіне аурудың жедел ағымды түрлерінде байқалып, геморрагиялық көріністер мен емдеу салдарьна байланысты болады. Кейде өмірлік маңызды ағзаларға қан күйылады (ми, бүйрекүсті бездері), тоқтамай аққан қан анемияны ушықтырады (сүйек миы арегенераторлық күйге ауысады); түрлі жарақаттар, тері мен шырышты қабаттарда геморрагиялар, ішкі ағзаларда гемосидероз пайда болып, сепсис қаупі төнеді (денеде қарсы түру әрекеті күрт төмендеуінен).
Емі
Жедел ағымды түрінде уақыт күттірмейтін, орньн толтыру мақсатыңдағы ем жүргізіледі. Жаңа қан немесе эритроциттер күяды. Нв мөлшері 80—90 г/л-ге жеткенше, бүған қоса кортикостероидтер, анаболиктер (андрогеңдер) және инфекция бірлескенде көп мөлшерде антибиотиктер қолданылады; наукасты инфекция болдырмау шараларымен қамтамасыз ету қажет. Тері мен шырышты қабаттар аса қажырлы күтім, әрі антисептиктер қолдануды керек етеді. Созылыңқы, созылмалы, парциалды түрлерінде қан, эритроциттер құю тек Нв мөлшері 75 г/л-ден төмен болғанда ғана жүргізіледі. Кебінесе үзак уақытқа глюкокортикоидтар мен анаболиктерді витаминдермен коса (С және В торабы) тағайындайды; ремиссияға жеткен соң демеу курсын жүргізеді. Иммунды депрессия жасау жольнда лейкоциттер, HLA» және басқа да антигендер бойынша сәйкес реципиент даярлағаннан кейін, оның сүйек миын трансплатация жасауға болады. Зерттеушілердің көпшілігі бұл емнің пайдасьна сенімсіздікпен қарайды. Жүре пайда болған түрінде  гормон қонбаған және гемолизбен жүрген түрлерінде спленэктомия жасаған жөн.
Болжамы
Бүл аурудың барлық түрлерінде болжам өте нашар; жазылуы сирек, онда да жүре пайда болған созылмалы түрлерінде. Ең ауыры жедел ағымды түрлерінің айкын нейтро- және ретикуло-цитопениямен үштасқаны: 1) ауру бала кебіне бірінші жылы қайтыс болады, 5 жылға созылуы сиректеу; 2) кейбірінің спонтанды жазылуы да мүмкін.
Ауруды алдын алу
Баланың денсаулығын әр жақты, ойластырылған түрде көтеру.
Диспансерлік бақылау
Ауруханадан ремиссиямен шыққан баланы ай сайын гематолог қарауы тиіс. Учаскелік дәрігердін бақылауымен 2 апта сайын Нв, эритроциттер саны, ЭТЖ анықталады. Бұл көрсеткіштерде өзгерістер болған жағдайда, тездеп гематологке жіберу керек. Баланың емханадағы кітапшасында (112-ф) сынақтар көрсеткішіне және жүргізілген ем жайына арналған бөлек бет болуы тиіс. Іштен болған анемиясы бар балалар есептен (бақылаудан) шығарылмайды. Жүре пайда болған түрінде ремиссия жылға созылып, қан керсеткіштері калыпта тұрса, ауру бала әр тоқсанда 1 рет, онан кейін 3 жыл бойы жылына 2 рет қаралады.
Дереккөздер
Санат:Аурулар
Жызақ
Жызақ (Jizzax, Жиззах) — Өзбекстанның Жизақ облысындағы қала. Сондай-ақ Жизақ қаласы Жизақ облысының әкімшілік орталығы болып табылады.
Халық саны — 1,8 млн адам.
Географиясы
Жизақ қаласы Санзар өзенінің бойында, Нурота тауының солтүстік бөктерінде Ташкенттің оңтүстік-батысынан 180 км қашықтықта, Самарқанның солтүстік-шығысынан 90 км қашықтықта орналасқан.
Тарихы
Қала 10-ғасырлардан бастап танымал бола бастады. Қала Ұлы Жібек жолының бойында орналасқандықтан көптеген зерттеушілер қала атауын осы жолмен жүріп өтетін саудагерлер берген деген жорамал айтады.
Осы маңда әктасты кен орындары өте көп болған. Сондықтан қала атауы да осы дәйекпен байланыстырылады.Согдий тілінен аударғанда «Jizz» —көпіршікті, ал «ок» — ақ деп аударылады. Яғни Жизақ атауы осы екі түбірдің бірігуі нәтижесінде туындауы мүмкін.
Халқы
Қалада өзбектер, қазақтар, орыстар, тәжіктер және т.б. ұлт өкілдері тұрады.
Дереккөздер
Санат:Жызақ облысы қалалары
Алексей Владимирович Березуцкий
Алексей Владимирович Березуцкий (20 маусым 1982 жыл, Мәскеу) — ресейлік футболшы, қорғаушы. 2008, 2012, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына қатысқан.
Сыңары Василий Березуцкий де футболшы, Ресей Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.
Сілтемелер
Санат:Мәскеуде туғандар Санат:Ресей футболшылары Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Черноморец Новороссийск ФК ойыншылары Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары
Леонид Прокофьевич Белоусов
Леонид Прокофьевич Белоусов (1928 жылы туған) - мүсінші. Монументті, монументті-сәндік мүсін және портрет жанрында жұмыс істейді. Шығармаларынан қазақтың ұлттық тақырыбы кең орын алған. Белоусов Қостанай облысы, Таран ауданы, Абай атындағы совхоздағы Абай ескерткішінің (М. А. Белоусовамен бірге, 1962, бетон, биіктігі 4 м, архолог. Д. П. Пятыгин) авторы. Кітапқа үңілген бойда терең ойға шомған ақын бейнесі асқақ та айшықты шешімін тапқан.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Тоқырауын көтерілісі
Тоқырауын көтерілісі, 1929 жылы сол кездегі кеңестік солакай саясатқа карсы казіргі Актоғай ауданы жерінде болған шаруалардың бас көтеруі. Оны Жабайдың Сәдуакасы деген адам басқарған. Кейбір деректерге карағанда көтерілісті басуға Каркаралыдан (кейбір деректерде Семейден) лейтенант Манохин (Манашкин болуы да мүмкін) бастаған НКВД-нің 1 взвод солдаты барған. Көтерілісшілер бұл кезде Карабұлақ және баска селолык кеңестерді тонап, астыгын және ондағы милицияның мылтықтарын тартып алған. Жүзге жуық көтерілісшіні Шатыршаның етегінде тосып алады. Олардың көпшілігі боялған уык асынып алады, шиті мылтык тек бес-алты адамда ғана болады. Оларды пулеметпен атқылап, Балқаш көліне карай қуады. Жолда басшыларын колға түсіріп, көпшілік адамды еддеріне кайтарады. Кейін көтеріліс басшылары ату жазасына кесіліп, қалғандары әр түрлі мерзімге жер аударады. 1931 жылы Тоқырауын көтерілісі ыкпалымен Абыралы, Боқты, Шұбартау, Шынғыстау өңірінде де халык көтерілістері орын алды.
Дереккөздер
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) Санат:Қарағанды облысы тарихы
Сопақша торлыбас
Сопақша торлыбас (Dіctyocephalos attenuatus) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын саңырауқұлақ. Солтүстік Африка мен Солтүстік Америкадан (Колорадо штаты) табылған. Қазақстанда алғаш рет Сурет:И.Г. Борщов Арал – Каспий аймағындағы шөлді даладан тапқан. Кейіннен Жайық өзеннің төменгі жағалауынан, Маңғыстаудан және Сырдария өзеннің сол жақ жағалауынан табылған. Сопақша торлыбастың жемісті денесі шар, жұмыртқа не цилиндр тәрізді болады. Ұзындығы 27 сантиметрге дейін жетеді, жетілген түрлерінде сүректенген аяқшасы болады. Ұзындығы 24 см-дей, қисық, кейде тік болады, жоғары жағы кеңейген бас бөлімі, ал төменгі жағы тостаған тәріздес. Бас бөлімі шар тәрізді (ұзындығы 3 – 4,5, ені 8 – 9 см), әдетте жиегі ішкі жағына қарай қайырылған. Сыртқы қабаты (экзоперидийі) қалың, тегіс емес, алғашқыда іркілдек болып келеді, кейін қабыршақтанып қатая түседі, кейде әр жерінен пирамида тәрізді өсінділер пайда болады. Бастапқыда саңырауқұлақ ақшыл сары түсті болып, піскен кезде сарғыш қоңыр түске енеді, жағымсыз иісі болады. Жеуге жарамсыз. Сопақша торлыбас – өте сирек кездесетін реликт түр ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
=Пайдаланған сілтеме=
Санат:Биология
Гёрмин
Гёрмин (Görmin) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Деммин ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 974 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 35,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 52 026. Муниципалитеттің басшысы — Хартмут Берндт.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Жапалақтар мен қарлығаштар (ойын)
Жапалақтар мен қарлығаштар — ұлттық ойын.
Ойын кең, жазық алаңда өтеді. Ойынға қатынасушыларға шек қойылмайды. Ойнаушылар екі топқа бөлінеді де бірінің арқасына бірі арқасын қаратып, екі сан құрып тұрады. Бір қатардағыларды жапалақтар екіншісін қарлығаштар деп атайды. Орталарынан біреуін ойын жүргізуші етіп алады. Ол ойыншылардың арасынан жүріп отырып, сөзін үзіп-үзіп, созып сөйлейді: қар-үзіліс-лығаш немесе жа..., ал сөз аяғын айтпайды. Сонда аты аталған топ бытырап қаша жөнеледі де, аты толық аталмаған топ оларды қуады. Ұсталған ойыншы үстаған топтың ойыншыларының қатарына қосылады.
Ойын тәртібі: қашушылар мен ұстаушылар алдын ала келісілген белгі бойынша ұсталғанын мойындайды. Ол үшін қашушы ойыншы қолын тигізсе болды. Қай топтың жеңгенін ойын соңында қайсысының саны көп болса, соған қарай шешеді.
Кисть (Виги тармағы)
Кисть — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вига өзенінің оң жағалауынан 53 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 64 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
A`Studio
A`Studio (А-Студио) – Қазақстан-Ресей музыкалық поп-тобы. Топ құрамы бірнеше рет өзгеріске ұшырайды. Қазіргі құрамда: Байғали Серкебаев, Владимир Миклошич, және Кэти Топурия өнер көрсетеді.
Аспирационды аспаптар
Аспирационды аспаптар — осы аспаптың көмегімен ауаның құрамындағы газ бен шаң мөлшерін анықтау үшін сынауға алады. Шаңды ауаның құрамын талдауға алғанда ауа фильтр АФА-В, мәрлі, қағаз т. б. арқылы сорылып сүзіледі. Осы аспапқа жататындар: электорлар, ауаны соруға арналған арнаулы аспаптар, ауасыз насостар, электорлы шаң сорғыштар және тағы басқалар. Кейде бұл аспапты сүзу арқылы шаң өлшегіш аспаптар деп те атайды. .
A`Studio
Музыкалық топты Қазақстан композиторы және дирижер Тасқын Оқапов ұйымдастырған. «Арай» вокалды-инструменталды ансамблі атауымен топ Байғали Серкебаев, Болат Сыздықов және Владимир Миклошич құрамында Роза Рымбаевамен бірге 1982 жылы топтың құрамына Б.Шукенов қосылды.
Аспирационды аспаптар
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
A`Studio
1987 жылы топ жаңа толықтырылған құрамында (Владимир Миклошич, Болатом Сыдзықов, Наджиб Вильданов, Батырхан Шукенов және Байғали Серкебаев) «Алма-Ата» атауымен, сосын «Алма-Ата Студио» болатын, кейін А.Б. Пугачеваның «Театр песни» атты театр-студиясына барғаннан кейін, «А-Студио», кейін келе – «А’Студио» болып өзгереді.
2000 жылға дейін топ вокалисі Батырхан Шүкенов болады. Ол кеткен соң орнына Полина Гриффитс, кейін Кэти Топурия келеді. А’Студио жылдар бойы Қазақстан сазгері Еркеш Шакеевпен бірге жұмыс істеп келеді.
2 тамыз 2006 жыл 17 жыл бойы топтың гитаристы, әншісі және композиторы болған Бағлан Садвақасов Мәскеуде көлік апатының нәтижесінде қайтыс болады.
18 қараша 2007 жылы топтың құрылуының 20-жылдығына Мәскеудегі Кремлевский сарайында А’Студио мерей тойлық концерт береді.
2012 жылы топтың 25-жылдығына Кремлевский сарайында тағы бір концерт берілген.
Радиосинглдар
«—»
Горни-Вадин (Враца облысы)
Горни-Вадин (Горни Вадин) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Оряхово қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 311 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Кастельнуово-Парано
Кастельнуово-Парано (Castelnuovo Parano) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 907 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 91 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 3040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Mauro.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Пулианас
Пулианас (Pulianas) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Вега-де-Гранада ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5187 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 5 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Адахкес
Адахкес, (Адахкет) — орта ғасыр саяхатшыларының жазбаларында аталатын қала атауы. Ғалымдардың болжауынша, қазіргі Жамбыл облысы Талас өзенінің бойында, Тараз қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Араб географы Ибн Хордадбех (9 ғасырда) Кавакет Тараздан 7 фарсах жерде, ал одан Қимақ патшалығының астанасына дейін 80 күндік жер деп жазса, 10 ғ-да өмір сүрген тағы да бір араб географы Әл Хамадамидің айтуынша, Тараздан қимақтарға баратын жол (солт-ке қарай) Кавакиб деп аталатын жерде орналасқан жақсы жабдықталған екі елді мекен арқылы өткен. Осы екі қаланың аттары басқа деректерде Адахкес және Дех Нуджикес деп аталады. Олардың орындары Тараздың солтүстік-батысында орналасқан Қаракемер мен Бектөбе қаласы жұрттарына сәйкес келеді. Бұл екеуі де орталық бөлігі ұзын дуалмен қоршалған төбелер. Бір-бірінен 500 м қашықтықта орналасқан. Бектөбенің аумағы 120 м, биікт. 6 м. Төбенің маңынан жиналған ыдыс сынықтары 6-12 ғ-ға жатады. Қаракемер — төртбұрыш тәріздес келген төбе. Оның көлемі 450х450 м, биікт. 8 м. Қаланы қоршаған дуалдың аумағы 2 км. Бұл төбе басынан жиналған ыдыс сынықтары да 6-12 ғ-ға жатады. Екі төбенің орнында да үлкен қала болғандығы анық байқалады. Бұларды 1938 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі А. Н. Бернштам) зерттеген. Төбелердің қайсысы Адахкестің, қайсысы Дех Нуджикестің орны екендігі анықталмаған. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Санат:Қазақстан көне қалалары
Пфеффикон (Цюрих)
Пфеффикон (Цюрих) (Pfäffikon ZH) — Швейцарияның Цюрих кантонында орналасқан коммуна. Пфеффикон округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10 109 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19.54 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 177, пошта индексі — 8330.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цюрих елді мекендері
Сабытай Бәйімбетұлы
Сабытай Бәйімбетұлы(Сабытай батыр) (т.-ө.ж.б.) – халық батыры. Ол қалмақтармен шайқастарда ерекше көзге түскен. Жазушы, ғалым Ә.Хасенов «Үш ғасыр иінінде» атты еңбегінде: «Аға батырлар адай Назар, Шотан, Есенқұл, Сабытай...» – деп, бұлардың ересен ерлігіне кеңінен тоқталған (Қазақ әдебиеті, 7 ақпан, 1992). Сабытайдан Жандай мен Медет деген екі ұл қалған. Жандайынан Боққара, Көрпе, Сарболат, Сегізбай, Сүгірәлі, ал Медетінен Батыр, Байбол туған. Бұлардың үрім-бұтақтары Маңғыстау түбегінде тұрады.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кудензее
Кудензее (Kudensee) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Штайнбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 141 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 3,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 61 060. Муниципалитеттің басшысы — Хорст Нагель.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Эллиндік мәдениет
ЭЛЛИНДІК МӘДЕНИЕТ, ұғым ретінде екі түрлі мағынасы бар: хронологиялық жағынан – эллинизм дәуірінің мәдениеті, типологиялық жағынан грек (эллин) және жергілікті элементтердің өзара ықпал етуі нәтижесінде пайда болған. Типол. түсінік “Элиндік мадениетне” Александр Македонскийдің (б.з.б. 4 ғ.) жорықтарынан бастап Рим империясының құлаған (б.з. 5 ғ.) кезіне дейінгі антик. дүниенің бүкіл мәдениетін де қосуға мүмкіндік беріп, хронол. және геогр. шеңберді кеңейте түседі. Бұл жағдайда рим жаулап алушылығынан кейінгі кезеңде пайда болған идеология мен мәдениеттегі өзгерістер назарға алынбайды. Эллиндік дүниенің барлық аум-нда қалыптасқан мәдениет бірыңғай болған жоқ. Ол әрбір облыста мәдениеттің жергілікті, неғұрлым тұрақты дәстүрлі элементтерінің жаулап алушылар мен қоныс аударушылар әкелген мәдениетпен өзара ықпалдасу жолымен қалыптасты. Қосылу формалары көптеген нақты жағдайлардың: әр түрлі этн. топтардың (жергілікті тұрғындар мен келімсектер) арақатынасы, олардың экономикасы мен мәдениетінің әлеум. ұйымы, саяси жағдайының деңгейі әсерімен анықталды. Алайда Э. м-тің барлық жергілікті нұсқаларына қоғамның эллинденген жоғ. топтары мен жергілікті дәстүрлер орнықтылау сақталған қалалық және ауылдық мәдениеттің мазмұны мен сипатындағы ерекшеліктер айқын көрінді.
Дін мен мифология. Эллиндік дін мен мифологияның неғұрлым сипатты белгісі – шығыстық мұра орасан рөл атқарған синкретизм болып табылады. Грек пантеонының құдайлары ежелгі шығыс құдайларымен қатар қойылып, жаңа белгілерге ие болды. Құдайларды құрметтеудің формалары ауысып, мистериялар басқаша сипатқа ие болды. Пантеон мен табыну формаларындағы жергілікті ерекшеліктер сақталған жағдайда өзіне әр түрлі халықтардың неғұрлым құрмет тұтатын құдайларының ұқсас міндеттерін біріктірген бірқатар әмбебеп құдайлар кең тарай бастады. Табынушылықтың ең негізгілерінің бірі – Зевс Гипсистке (бәрінен де жоғары) табыну болды, ол финикиялық Ваалмен, египеттік Амонмен, вавилондық Белмен, иудеялық Яхвемен, т.б. қатар қойылды. Зевске табынушылыққа таралуы жағынан мистериялармен бірге Диониске табыну бәсекелесті. Оған табынушылық египет құдайы Осириске, кішіазиялық құдайлар Сабазий мен Адониске табынуға жақындады. Әйел құдайлардың ішінен негізгісі әрі барлық жерде дерлік құрметтелетіні көптеген грек және азиялық әйел құдайлардың белгілеріне ие болған египеттік Исида болды. Тағдырдың әйел құдайы – Тихенің маңызы негізгі құдайлардың деңгейіне дейін көтерілді. Эллиндік патшалар шығыс дәстүрлерін пайдалана отырып, патшаларға табынушылықты күшейтті.
Философия. Эллинизм дәуірінде платондық Академия, аристотельдік Ликей (перипатетик. мектеп), киники мен кирен мектебі өз қызметін жалғастырды. Осы кезде эллиндік дүниеге өз ықпалын жүргізуге бәсекелес үш жаңа филос. мектеп: скептицизм, эпикуреизм мен стоицизм пайда болды. Скептиктер мектебінің негізін б.з.б. 4 ғ-дың 2-жартысында Пиррон қалады. Бұдан кейін скептицизм Платон академиясымен қосылды. Өз ілімін Демокриттің атомдық ілімі мен киренаик. этиканың негізінде жасаған Эпикур мектебі эллиндік дәуірдің дүниеге деген көзқарасына елеулі ықпал етті. Стоицизмнің негізін салушылар – китиондық Зенон, Клеанф пен Хрисипптің қызметі б.з.б. 3 – 2 ғ-ларда өтті. Сократқа дейінгі философияның (бәрінен бұрын Гераклиттің) тұғырнамасын жаңғырта отырып, стоиктер ғарышты біреуі адам болып табылатын сан алуан логостарға бөлінетін саналы отты тыныс алу деп түсіндірді. Б.з.б. 2 ғ-дың ортасынан діни мифол. дәстүрлері бар Грекия мен Шығыс философиясының жақындасу процесі басталды. Бұл процестің негізгі тұлғасы пифагорлық, платондық және стоиктік философияны қосқан Посидоний болды.
Жаратылыстанудағы ғылыми көзқарастар. Эллиндік дүниенің аса ірі ғыл. орт. Жерорта т. аймағындағы аса көрнекті ғалымдар жұмыс істеген және Александрия кітапханасы орналасқан Александрия қаласы болды. Александрияда кітаптар дайындау елеулі дамыды, кітаптар дайындау үшін Египеттен папирус әкелінді. Эллиндік ғылымның басқа маңызды орталықтары Пергам, Оронттағы Антиохия, Родос аралы болды. Бұл орталықтардағы ғалымдардың көпшілігі гректер болды. Математика мен астрономиядағы жоғ. жетістіктер Евклидтің, Архимедтің, пергтік Аполлонийдің, самосстық Аристархтың, Никеядан шыққан Гиппархтың есімдермен байланысты болды. Александрияда жұмыс істеген математиктерден, сондай-ақ Никомен, Диокл, Зенодор мен евклидтік “Бастамалардың” XІV кітабы мен “Көп бұрышты сандар туралы” трактаттың авторы Гипсикл белгілі. Селевкиялық Селевк (б.з.б. 2 ғ.) Аристархтың гелиоцентристік жүйесінің ізбасары ретінде көрініп, теңіз суының қайтуы мен толысуының Айдың орналасуына байланысты екендігін анықтады. Теор. механикадағы табыстар Архимедтің жұмыстарына байланысты еді; жалған аристотельдік “Механикалық проблемалар” трактаты да танымал болды. Қолданбалы механиканың дамуына Ктесибийдің көптеген өнертабыстары ықпал етті. Александр Македонскийдің жорықтары геогр. білімдердің кеңеюіне жағдай жасады. Аристотельдің шәкірті Дикеарх б.з.б. 300 жылдың шамасында сол кезде белгілі болған барлық ойкуменаның картасын жасап, Жер шарының мөлшерін анықтауға әрекеттенді; оның нәтижелерін білімнің әр түрлі салаларында жемісті еңбек еткен киреналық Эратосфен дәлдей түсті. Страбонның “География” (17 кітаптан тұрды) еңбегі сол дәуірдегі геогр. білімді қорытты. Ботаника саласында жинақталған білімдерді Теофраст жүйеге келтірді. Адам анатомиясы мен медицина саласына қызығушылық артты. Халкедондық Герофил мен Эрасистраттың қызметі ғыл. анатомияны жасау жолындағы кезең болды. Осы ғалымдардың ықпалымен б.з.б 3 – 2 ғ-ларда эмпирик дәрігерлердің (Косстық Филин, Александриялық Серапион, т.б.) мектебі пайда болды.
Тарих ғылымы. Тарихшыларға тақырыпты таңдау мен оқиғаларды баяндауда сол замандағы саяси күрес, саяси және филос. теориялар ықпал етті. Тарихи шығармаларда тарихтағы аса көрнекті тұлғалар мен тағдырдың рөлі, кемеліне келген мемлекет формасы, жекелеген елдер тарихының дүниежүз. тарихқа қосылуы, т.б. мәселелер талқыланды. Көптеген тарихшылардың шығармаларында оқиғаларды баяндау жасанды түрде әдебилендіріліп, көпшілік оқырмандардың көңіл-күйіне әсер ететін шешендік өнер тәсілдері қолданылды. Александр Македонскийдің тарихын жазған Каллисфен мен александриялық Клитарх осындай стильде жазды. Тарихнамадағы басқа бағыт фактілерді неғұрлым қатаң және құрғақ баяндауды ұстанды. Мыс., осы бағытта жазған көрнекті тарихшы б.з.б. 220 жылдан 146 жылға дейінгі дүниежүз. тарихты жазған Полибий болды. Жекелеген мемлекеттердің тарихы жазыла бастады, грек полистерінің жылнамалары мен заңдары (декреттері) зерттелді, шығыс елдері тарихына деген қызығушылық өсті. 3 ғ-дың бас кезінен бастап жергілікті абыз-ғалымдардың грек тіліндегі еңбектерінен басқа жергілікті тілдердегі тарихи шығармалар да пайда болды.
Сәулет өнері мен бейнелеу өнері. Көркемдік мектептердің жергілікті ерекшеліктері күшейе түсті (александриялық, пергамдық, родосстық, афиналық, сириялық, т.б.). Евфраттан шығысқа қарайғы аумақтарда бастапқыда грек және жергілікті элементтердің өзара әсері шамалы болды, нәтижесінде Парфия патшалығының, Гандхараның, Кушан патшалығының өнері пайда болған қарқынды ықпалдасу процесі грек-македондықтардың билігі құлағаннан кейін басталды. Эллиндік сәулет өнері орасан ашық кеңістіктерді игеруге ұмтылуымен, асқақтығымен, адамды инж.-құрылыстық ойдың батылдығы және ұлылығымен таңдандыру ниетімен, құрылымдар логикасымен, орындаушылықтың дәлдігі мен шеберлігімен ерекшеленеді. Әдетте қатаң жоспарлар бойынша салынған қалалардың (Египеттегі Александрия, Дура-Европос, Пергам, Приена, Тигрдегі Селевския) көркемдік бет-бейнесінде үлкен бағаналар (негізгі көшелердің бойында) мен агора периметрін қоршай жеке тұратын немесе ғимараттың бөлігі болып табылатын 1 – 2 ярустық бағаналы портиктерге маңызды рөл берілді. Қалалардың орт-нда патша сарайлары, жиналыстар өткізуге арналған үйлер (булевтерия, эвклесиастерия), театрлар, діни ғимараттар орналасты. Эллиндік қалалардың ерекшелігі – оларда асқақ архит. ансамбльдердің болуы еді. Оларға ғимараттарды бір-бірімен және оларды қоршаған табиғи ортамен үйлестіру, қатаң жоспарлау, құрылыс композицияларының алдыңғы бетінің тартымдылығы мен симметриялылығы тән болды. Ғимараттардың жаңа түрлері – кітапханалар, мусейондар (Александрия мусейоны), инж. құрылыстар (Фаростағы Александрия шамшырағы) пайда болды. Эллиндік діннің синкретизмі азаматтық құрылыстарға қарағанда Шығыс өнерімен өзара ықпал етуі күштірек байқалған ғибадатханалар, қасиетті шіркеулер, алтарьлар, мемориалдық ғимараттар типінің дамуына әсер етті (Александриядағы Ком-эш-Шукаф жерасты ғимараттары, Солт. Ауғанстандағы Ай-ханум қалашығы). Эллиндік сәулет өнерінің ерекшелігі Кіші Азиядағы алтарьлардың композициясынан көрініс тапты (Пергамдағы Зевс алтары). Бейнелеу өнерінде классик. мұраларды шығармашылықпен пайдалану, үйлесімді кейіпкерлер жасау (Мелосстық Афродита, б.з.б. 2 ғ.) сарыны байқалды (жаңа аттик. мектеп).
Кофенің тыңайтқыштық әсері
Қазіргі таңда топырақтың құрамында бірнеше органикалық заттар бар екені зерттелген. Топырақ бойында құнарлылық қасиеті, яғни өсімдіктерді сумен, басқа да қоректік элементтермен қамтамасыз ететін қабілеті бар екені белгілі. Кофе ерітіндісін топыраққа қосу барысында, құрамындағы органикалық заттардың өсімдіктің тіршілігіне әсері зор екені яғни өсімдіктің жылдам өсуі, өнімділігінің артуы, басқа өсімдіктерден ерекшеленуі, кофенің тыңайтқыш ретінде қолданылу мүмкіндігі байқалды.
Тыңайтқыштар
Тыңайтқыштар — құрамында қоректік элементтер болатын заттар. Өсімдіктердің толық, өсіп-жетілуіне қажет элементті қоректік элемент дейді. Өсімдіктердің өсіп, өнім беруі үшін қажет қоректік элементтердің маңызы ерекше. Фотосинтез кезінде өсімдіктердің жапырағы арқылы және топырақтан алатын химиялық элементтерінің саны 50 шақты. Топырақтағы өсімдікке қоректік элементтердің көпшілігі өсімдік сіңіре алмайтын қосылыс түрінде, мәселен, 1 гектар күлгін және қара топырақта 3...100 тонна азот қоры бар, осының 1 проценттейі ғана өсімдікке сіңімді түрде болады. Еліміздің әр түрлі топырақтары өзінің физикалық, химиялық қасиеттері, құнарлығы және жалпы энергиясы жағынан үш класқа бөлінеді: бірінші, екінші класқа қара топырақтар, үшінші класқа сұр топырақтар жатады.
Түрлі аймақтардағы климаттың, топырақ түзілген аналық тау жынысының, өсімдіктердің ерекшеліктеріне байланысты әрбір топырақтарда қарашірік мөлшері де түрліше болады. Бір гектар қара топырақтың 0—20 см қабатында қарашірік қоры 90...140 тонна, 0—100-см қабатында 250...550 тонна болса, сұр топырақтардың жоғарыда аталған қабаттарында қарашірік қоры 30...80 тоннадай болады
Сұр топырақ құрамындағы қарашіріктің қоры жағынан қара топырақтарға қарағанда кедей болуына қарамастан, құрамындағы микроорганизмдердің саны жағынан қара топырақтағы микроорганизмдерден анағұрлым артық болады. Мәселен, 1 грамм сұр топырақтарда — 218,5 млн микроорганизм болса, қара топырақ¬тарда тек қана 57,4 млн микроорганизмдер бар. Мұның өзі сұр топырақтардағы әртүрлі биологиялық, физикалық және химиялық жұмыстарының белсенділігінің артуына және дақылдардың өнімін молайтуға жағдай жасайды. Жүргізілген зерттеулердін нәтижесінде топырақтағы негізгі минералдық қоректік заттар — азот, фосфор, калий т. б. тыңайтқыштардың өсімдікке әсер етуі арасында белгілі бір байланыс бар екені анықталады. Егер топырақта өсімдікке сіңімді фосфор көп болса, фосфор тыңайтқыштарын енгізуден егіннің түсімі онша артпайды. Мәселен, күздік қара бидай мен күздік бидай көктемде қыстан әлсіреп шығады. Осы кезде өсімдікке қоректік элементтер өте қажет, бірақ топырақта өсімдікке сіңімді азот жетіспейді, өйткені күзде жаңбыр суы нитраттарды топырақтың терең қабатына жуып әкетеді, ал нитрлеуші бактериялар әрекеті ерте көктемдегі салқын әсерінен баяулайды. Жаздық дәнді дақылдарды себу кезінде және олардың өсуінің алғашқы кезеңінде де топырақта өсімдікке сіңімді азот мөлшері жеткіліксіз болады, сондықтан осы кезде тынайтқыш, әсіресе, азот тыңайтқыштарын енгізгенде (күздік дақылдарды көктемде үстеп қоректендіру, жаздық дақылдар тұқымын тыңайтқыш қосып себу) өсімдік тез және жақсы өседі. Егер топырақта қажетті элементтердің біреуі жетіспесе, өсімдікке екінші элементті тиімді пайдалануға мүмкіндік болмайды, соның салдарынан өсімдік нашар жетіледі және егін түсімі кемиді. Дақылдардың қоректік заттарды пайдалануы екі топқа бөлінеді. Олар: 1) минералдық тыңайтқыштарды аз мөлшерде кажет ететін масақты дәнді дақылдар — жаздық және күздік бидай, арпа, сұлы т. б. 2) минералдық тыңайтқыштарды көп кажет ететін техникалық дакылдар — мақта, қант қызылшасы, картоп, көкөніс және жоғары өнімді дәнді дақылдар — күріш, жүгері.
Құрамына қарай тыңайтқыштар органикалық, минералдық, органикалық-минералдық және бактериялық тыңайтқыштар болып жіктеледі.
Азотты тыңайтқыштар
Азотты тыңайтқыштар — құрамында өсімдікке қорек болатын азоты бар органикалық (көң, шымтезек тағы басқалар) және минералдық заттар. Азоттың табиғи қосылысы — натрий селитрасы (NaNO3) тек Чилиде ғана кездеседі. Азотты тыңайтқыштардың көп тараған түрі: аммиак селитрасы, аммоний сульфаты, мочевина (карбамид), азотты сұйық тыңайтқыштар. Аммоний сульфаты — (NH4)2SO4 дүние жүзінде ең көп мөлшерде шығарылатын тыңайтқыш. Аммоний нитратының [(NH4)NO3] құрамында өсімдікке сіңімді азоттың мөлшері басқа азотты тыңайтқыштарға қарағанда көбірек келеді. Сұйық аммиак және онымен қанықтырылған аммоний тұздарының ерітінділері де құрамында азоты көп тыңайтқыштар болып табылады. Ал жоғары концентрлі азотты тыңайтқыштарға карбамид (мочевина) жатады. Карбамидті жануарлар жеміне де қосып пайдаланады. Ол көмір қышқыл газы мен аммиактың үлкен қысымда әрекеттесуі нәтижесінде алынады: CO2+2NH3= CO(NH2)2 + H2O.
Азот топыраққа күрделі минералдық тыңайтқыштар түрінде де көптеп беріледі. Фосфор қышқылын аммиакпен әрекеттестіру арқылы аммофос алынады. Оның қышқылын бейтараптандыру дәрежесіне байланысты моноаммонийфосфат (NH4H2PO4) немесе диаммонийфосфат [(NH4)2HPO4]өндіріледі. Нитрофоска — құрамында қоректік азот, фосфор және калий бар күрделі тыңайтқыш. Оны өндірісте аммоний гидрофосфатының [(NH4)2HPO4] аммоний нитратының (NH4NO3) және калий хлоридінің (немесе сульфатының) қоспасын балқыту арқылы алады. Қазақстанда азотты тыңайтқыштар Ақтаудағы “Каскор” Акционерлік Қоғамында (аммиак селитрасы,натрофоска), Степногорск кен-химия комбинатында (нитрофоска), Тараз минералды тыңайтқыштар зауытында (аммофос) өндіріледі.
Органикалық тыңайтқыштар
Органикалық тыңайтқыштар – жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының органикалық қосылыстары түрінде кездесетін қоректік заттар. Органикалық тыңайтқыштар бұдан 3 мың жылдай бұрын Қытай менЖапонияда қолданыла бастаған. Бұрынғы КСРО аумағында 14 – 15 ғасырлардан бастап ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыратын құрал ретінде кеңінен таралған. Органикалық тыңайтқыштарға көң, қи, құс саңғырығы, садыра, жасыл тыңайтқыштар, сабан, т.б. өсімдік қалдықтары, залалсыздандырылған тұрмыстық және өндіріс қалдықтары, ақаба сулардың тұнбалары, т.б. жатады. Өнеркәсіпте мочевина шығарылады. Органикалық тыңайтқыштар құрамында топырақтың ең маңызды агроникалық қасиеттеріне қажетті макро- және микроэлементтер бар. Топырақты қарашірікпен, қажетті химиялық элементтермен байытуға, оның ылғалдылығын молайтып, ауа мен су режимінің реттелуіне, физикалық қасиеттерін жақсартуға мүмкіндік береді. Органикалық тыңайтқыштар ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін жоғарылатып, сапасын арттырады. Құнарсыз топырақты құнарландыру үшін және суландыру жүргізілген жерлерді игеру үшін міндетті түрде органикалық тыңайтқыштар себіледі. Көбіне топырақты жыртқан кезде тұқымды себуге дейін енгізіледі. Қопсыту кезінде өте шіріген қарашірік, тауық қиын, т.б., ал үстеп қоректендіргенде көбіне садыра және тауық қиын қолданады. Картоп, жүгері, көкөніс және техникалық дақылдарды, күздік дақылдарды, т.б. отырғызғанда оның шұңқырына салу тиімді.
Минералды тыңайтқыштар
Минералды тыңайтқыштар–құрамында өсімдікке қажет элементтері бар бейорганикалық заттар. Минералды тыңайтқыштартопырақтың құнарлылығы мен ауыл шауашылығы дақылдарының өнімі мен сапасын арттыру үшін қолданылады. Минералды тыңайтқыштарды дұрыс пайдалану дақылдардың өнімін арттырумен қатар, оның түсімінің сапасын жақсартады, топырақты қоректік элементтермен байытып, микробиологиялық процестерге әсер етеді.
Кофе
Кофе — тропиктік кофе ағашының тұқымы (кофе бұршағы немесе дәні), сондай-ақ олардан дайындалатын өзіндік дәмі бар жағымды хош иісті сусын. Кофе дәнінде: клетчатка, азотты заттар,кофеин, қант, май, минералды тұздар бар. 1 шай қасық ұнтақ кофеде 0,07-0,1 г кофеин бар. Дені сау және қан қысымы төмен адамдардың еңбек қабілеттілігін арттыруға, жүрек қызметін күшейтуге осы мөлшер жеткілікті. Кофе сондай-ақ, ішкі секреция бездерін де қоздырады. Жүйке жүйесі өте сезімтал, жүрегі ауыратын, қан қысымы жоғары, нашар ұйықтайтын адамдарға тым қою кофе ішуге болмайды. Сондай-ақ асқазаны ауыратындарға да кофенің зияны бар. Дені сау адамның өзіне де кофені көп ішуге болмайды. Әсіресе кофені ұйықтар алдында ішпеу керек. Кофе шикі, қуырылған, ұнтақталған, никориймен араласқан күйінде сатыл алады. Кофенің шикі дәндерінен сусын дайындауға болады.
Табиғатта шамамен, кофе ағашының 70-ке жуық түрі кездеседі. Ең негізгі кофе түрлері бұл- Арабика және Робуста. Бұл түрлер өндірілетін кофенің 98% - ын құрайды.(сонын ішінде,70%- Арабика, 30%- Робуста). Олар бір-бірінен тіршілік ету жағдайына және дәндерінің сыртқы түріне байланысты ерекшеленеді. Мысалға, Арабика сорты теңіз деңгейінен 600-2000 м биіктікте өседі. Бұл кофе дәнінің беткі қабаты тегіс және Ағылшынның «S» әрпіне ұқсас пішінге ие. Ал Робуста сорты теңіз деңгейінен 600м.ге дейінгі тереңдікте өсіріледі. Бұл сорт Арабика сортымен салыстырғанда зиянкес терге төзімді әрі тез өседі, кофеин мөлшері көп. Сонымен қатар, дөңгелек пішінімен ерекшеленеді. Қуыру – сапалы кофе өнімдерін алудағы маңызды кезеңдердің бірі. Бұл процесс барысында кофе дәндері түсін өзгертіп қана қоймайды, көлемі де ұлғаяды. Қуырылу режиміне байланысты 4 кофе түрі бар. Олар - ең жеңіл дәреже – скандинавтік, орташа- вендік, қоюлау – француздік, интенсивті – итальяндық.