cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тептятка
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Ачинск қаласынан Зырянское ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Номзай-Яха
Номзай-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тиутей-Яха өзенінің сол жағалауынан 92 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Кезену
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Қазақ тілі
Аракрус
Аракрус (Aracruz) — Бразилиядағы муниципалитет, Эспириту-Санту штатында орналасқан. Солтүстік Эспириту-Санту мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Линьярис экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 73657 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1436,02 км² шамасында. Халық тығыздығы — 51,3 адам/км².
Санат:Эспириту-Санту елді мекендері
Балғазы
Балғазы — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл, Никифар ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 121 адамды құрады. Пошта индексі — 452131, ОКАТО коды — 80202849005.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Видуал
Видуал (Vidual) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Коимбра округінің құрамына кіреді. Пампильоза-да-Серра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Пиньял-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 93 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14,33 км² шамасында. Халық тығыздығы — 6,5 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коимбра округінің елді мекендері
Теректі жотасы (Алтай Республикасы)
Теректі жотасы — Алтайдың орталық бөлігіндегі тау жотасы. Ұзындығы 150 км, биіктігі 2927 м-ге дейін. Толығымен Ресей Федерациясының аумағында орналасқан. Алтай Республикасының Оңдай және Көксу аудандарының шекарасы осы жотамен өтеді.
Орография
Теректі жотасы - Қатын-Шу оң морфоқұрылымына жататын дөңес-тасжақпарлы көтеріліс. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы шамамен 150 км құрайды. Ең үлкен жоталардағы орташа абсолютті биіктіктер 2000 м-ден аспайды. Теректі жотасы бедерінің өсімдік жамылғысы табиғатына және оның кеңістіктегі ұйымдастырылуына үлкен әсер ететін ерекшеліктері туралы:
Теректі жотасы - Орталық Алтайдың солтүстік тізбегінің батыстағы жалғасы; ол Қатын өзені бойымен 150 км-ге созылып, солтүстік-батыс сілемдері таралған Қан даласына дейін созылады. 1400 м-ден солтүстік-батыста жота оңтүстік-шығыс ұшында 2500 м-ге дейін көтеріледі. Ең жоғары нүкте - Қасқақтау-Басы тауы (2927 м). Жотаның сызығы тегістелген, көптеген шыңдар тегіс не дөңгеленген, күмбезді. Үстірттің едәуір бөлігі батпақты, олардың ішіндегі ең ірісі - Көкөрік.
Геологиясы
Теректі жотасы көбіне палеозойдың шөгінді атқылары мен метаморфтық жыныстарынан тұрады, оларда негізінен кристалды тақтатастар мен эффузивтер бар.
Гидрография
Жота одан жан-жаққа ағып жатқан көптеген бұлақтар мен өзендерді қоректендіреді. Барлық өзендер Об бассейніне жатады.
Қатын салалары оңтүстікке және шығысқа қарай ағып жатыр: Қастақтау, Үлкен Теректі, Шеңдек, Жоғарғы Қатантау, Төменгі Қатантау, Түңгүр, Төрғұнту, Қазынатау, Жоғарғы Инеген, Төменгі Инеген, Кіші Яламан, Үлкен Яламан, Үлкен Елгумен.
Жотаның батыс бөлігінде су ағындары да Қатын өзенінің салалары болып табылады. Ірілері - Суғаш, Қара Суғаш, Аюлы, Үстік, сондай-ақ Қаракем және Марғала салалары бар Көкөрік жүйесі.
Солтүстікте Қатын Ұрысол саласы және оның көптеген тармақтары бар: Кіші Елгумен, Үліт, Шибелік, Қаракөл, Қайырлық, Ұғар, Тұйықтау және т.б.
Солтүстік-батыста су ағындарының бір бөлігі Шарас жүйесіне жатады.
Өзендер негізінен жауын-шашынмен қоректенеді, олардың көп бөлігі қар түрінде түседі. Тасқынның шыңы мамыр айының соңында болады. Қыста көптеген бұлақтар мен өзендер түбіне дейін қатып, айтарлықтай мұз түзеді.
Көптеген батпақтар бар, олардың ішіндегі ең ірісі - Көкөрік.
Климаты
Климаты күрт континенталды және құрғақ. Ең үлкен континенттілік тау аралық қазаншұңқырлар мен далаларда байқалады. Жаздың ең жоғары температурасы + 30°C дейін көтерілуі, ал ең төменгі қысқы температура -50°C дейін төмендеуі мүмкін.
Өсімдік әлемі
Теректі жотасында ормандар көбінесе сағызқарағай мен қайың-сағызқарағайдан тұрады. Күңгіртқылқан жапырақты ормандар Қатын және Шу тармақтарының аңғарларында өседі. Шыршалы ормандар тар, жарықсыз аңғарларда кең таралған. Тау аралық қазаншұңқырларда дала және шалғынды дала ландшафттары басым.
Жотаның солтүстік беткейлерінде балқарағай, сағызқарағай және самырсын, оңтүстігінде - сағызқарағай кездеседі; 2000 м-ден жоғары, ергежейлі қайың, талдың қалың бұталары бар; жотаның жанында - алпілік шалғындар мен тау тундрасы орналасқан. Биік таулы үстірттер мен орманды шабындықтарда негізінен сан түрлі шөптер, эндемиктердің едәуір саны және сирек қорғалатын түрлері кездеседі.
Жануар әлемі
Алдын ала мәліметтер бойынша, Теректі жотасында сүтқоректілердің 51 түрі, құстардың 117 түрі, балықтардың 9 түрі тіршілік етеді. Сирек кездесетін құстар түрлері - қарақұтан, алтай ұлары. Тау көлдерінде қарауыз, бақтақ және мөңке балықтар мекендейді. «Үш-Еңбек» табиғи паркінің қорғалатын аумағында және оған жақын аумақта (Арғыт өзені аңғары) Қызыл кітапқа енген ілбіс (қар барысы) тіршілік ететін орталардың бірі бар.
Кеміргіштердің көптеген түрлері таулы далалардың ашық жерлерінде тіршілік етеді: сұр тышқандар, шақылдақ, суырлар, сарышұнақтар. Ақ қоян, түлкі, қасқыр кең таралған.
Өзендердің жағасында кәдімгі жертесер, ондатр қоныстанған.
Туризм
Теректі жотасына келетіндер саны аз, бірақ болашағы зор туристік аймақ болып саналады. Оның аумағында орналасқан:
«Үш-Еңбек» табиғи саябағының аумағында Үш-Еңбек тауы, Аржан-Су бұлағы, Арыгем көлі сияқты туристік орындар - Алтайдың тұрғылықты халқы үшін қасиетті болып саналатын материалдық емес мұраның табиғи нысандар бар, сондай-ақ федералдық маңызы бар ескерткіштер:
Дереккөздер
Санат:Алтай Республикасының тау жоталары Санат:Алтай Республикасы Санат:Оңдай ауданы Санат:Көксу ауданы (Алтай Республикасы)
IC 803
IC 803 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан P (пекулярлық галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42367, MCG 3-32-80, ZWG 99.105, VV 564, ARP 149, IRAS12371+1651.
Қоймаңдай тас
Қоймаңдай тас — мұздық әсерінен тегістелген, жұмырланған негізгі жыныстардың жар тас түрінде одырайып тұруы. Әдетте мұз жылжып келетін жағы жатық, жылтырап тегістелген, ал қарамаңарсы жағы мұз болып келеді. Ұзындыгы жүздеген метрге, биіктігі 50 мге жетуі мүмкін. Қоймаңдай тастардың жиі кездесетін ұсақ түрлерін «бұйра жартастар» деп те атайды. Қоймаңдай тастар Бұрынғы КСРО-да Карелияда және Кола түбегінде жиі кездеседі.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геология
Хайлигенкройц (Лафницталь)
Хайлигенкройц (Лафницталь) (Heiligenkreuz im Lafnitztal) — Аустриядағы жәрмеңке. Бургенланд федералды жеріне қарасты Йеннерсдорф округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1245 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 23.8 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — JE, ресми идентификациялық коды — 1 05 03.
2007 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Мар (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургенланд елді мекендері
Лаклид (Миссури)
Лаклид (Laclede) — Миссури штатының Линн округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 3.3 км². FIPS коды — 29-39566.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 415 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Линн округы (Миссури)
Жаяу әскер
thumb thumb thumb Жаяу Әскер — байырғы әскер түрлерінің бірі. Ежелгі заманнан бері ол құрлықтағы әскерлердің ең көп санды және негізгі түрі болып саналып келді. Қазіргі кезде Жаяу Әскерлер броньді әскер және механикаландырылған әскерлердің құрамына кіреді. Жаяу Әскерлердің басқа әскер түрлері бөлімдерімен бірлесіп шабуылға шығуға, ұзаққа созылған ұрыс жүргізуге, кез келген уақытта, ауа райының қолайсыздығына қарамастан ұрыс қимылдарын жүргізуге мүмкіндігі бар. Қазіргі заманғы қарулармен жарақтануы арқасында Жаяу Әскер өз күштерімен ашық және тасадағы нысаналарды, бекіністерді қиратуға, жаудың танкісімен, авиациясымен ұрыс жүргізуге қабілетті. Оларды жау жақын келгенде қолданған ұтымды. Жаяу Әскерлер басқа әскер түрлерімен бірлесе отырып, шабуылда жаудың бекінісін, қорғанысын бұзып өтіп, адам күшін жояды және басып алған жерін ұстап тұрады. Мықтап бекінген жағдайда олар өзінен анағұрлым күші басым жауға төтеп бере алады. Жаяу Әскер танк экипажына нысаналарды (пулеметтер, танкіге қарсы қолданылатын зеңбіректер, ракеталар, танкілер) көрсетеді, танкіге қарсы құрылған бөгеттер мен кедергілерден өтуіне көмек жасайды. Жаяу Әскерлер мерген винтовкасы, автомат, станокты пулемет, миномет, пистолеттермен және қол гранаталармен қаруланады. Жаяу әскер - жалпы әскери ұрыста қарсыласты жоюға, өз аумағын қорғауға және қарсыластың аумағын басып алуға арналған құрлық әскерлерінің ежелден бергі саласы. Жаяу әскер жылдың барлық маусымы мен тәуліктің барлық уақытында, әр түрлі ауа райы мен жер бедері жағдайыңда тірескен, ұзақ ұрыс жүргізуге қабілетті. Жаяу әскер атауы әскер саласы ретінде АҚШ, Ұлыбритания, Германия және тағы басқа мемлекеттердің қарулы күштерінде кездеседі. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінде жаяу әскерге ұқсас әскерлер мотоатқыиітар әскері деп аталады. Бірқатар елдердің ҚК жаяу әскерден басқа моторланған, әуе десанты және теңіз жаяу әскерлері бар. Жаяу әскер тарихы ерте кезден басталады. 17 ғасырдан жаяу әскердегі негізгі тактикалық бөлімше батальон болып құрылды. 18 ғасырдың басында жаяу әскер дивизиялары, онан кейін корпустар құрыла бастады. ҚР ҚК-нде жаяу әскер құрлық әскерлерінің саласы ретінде мотоатқыштар әскері деп аталады.
Жаяу әскер бөлімшелері
Жаяу әскер бөлімшелері — жаяу әскерлер, жаяу әскер Батальондары, Роталар, взводтар мен Бөлімшелер сияқты негізгі әскер бөлімшелері. Жаяу әскер бөлімшелері жаяу әскер, механикаландырылған, әуе десанты дивизияларының негізін құрайды, сондай-ақ кейбір елдер әскерінде сауытты танк әскерінің құрамына да енеді. Жаяу әскер бөлімшелері ұрыс алаңында өзінің негізгі міндеттерін ату, маневр жасау, сокқы беру арқылы орындайды.
Жаяу әскерге қарсы бөгеттер
Жаяу әскерге қарсы бөгеттер — жаяу әскерлерге қарсы қойылатын немесе құрылатын жасанды бөгеттер. Қарсыластың жаяу әскерлерінің жедел қимылын киындату немесе оны шығынға ұшырату мақсатымен жасалады. Жаяу әскерлерге қарсы қолданылатын бөгеттерге жататындар: миналанған алаң, сым темірден жасалған қоршау, тікенекті сымнан жасалған тор, көзге түспейтін бөгеттер, шиыршық сымдар және т.б.
Жаяу әскерге қарсы гранат
Жаяу әскерге қарсы гранат — негізінен, қарсыластың адам күшін жарықшақтар арқылы жоюға арналған гранат. Жаяу әскерге қарсы гранат қатарына қол гранаттары, сонымен қатар жарықшақты, жарықшақты-қопарғыш және жарықшақты-кумулятивті гранатаатқыш, ату құралдары жатады. Олардың кейбіреулеріне жарылу әрекетін күшейту үшін қиратқыш жарықшақтар, жарылғанда қораптың (корпус) ұсақталуы және секіріп түскенен кейін ауада жарылуы қарастырылған.
Жаяу әскерге қарсы инженерлік мина
Жаяу әскерге қарсы инженерлік мина — қарсыластың адам күшін жою әрекетіне қарай қопармалы, жарықшақты және оқ түрінде болып бөлінеді. Жаяу әскерге қарсы миналанған алаң құруда қолданылады.
Жаяу әскерге қарсы миналар
Жаяу әскерге қарсы миналар — қарсыластың адам күшін жою мақсатымен жергілікті жерді миналауға арналған миналар. Зақымдау дәрежесіне қарай миналар фугасты және жарықшақты болып болінеді. Біріншісі әрекет ету принципіне қарай сығылмалы болса, екіншісі созылмалы әрекет етеді. Жаяу әскерге қарсы миналар мина алаңы түрінде дербес немесе танкіге қарсы миналармен бірге танкіге қарсы мина алаңының ішіне де, оның алдыңғы шетіне де орналастырылады.
Жаяу әскердің ұрыс машинасы
Жаяу әскердің ұрыс машинасы — мотоатқыштар әскерлерінің (мотожаяу әскерлердің) жеке құрамын алып жүруге және ұрыс жүргізуге арналған сауытты машина. Ол маневрлілікті, атыс қуатын және жеке құрамның қорғаныс қабілетін күшейтеді. 1960 жылдары пайда болды. Қазіргі ЖҮМ етімділік қасиеті жоғары шынжыр табанды (кейде дөңгелекті) машина.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс Санат:Қарулы күштер
Пролонгация
Дереккөздер
Санат:Саясат
Prolongation
Жоғарғы Палега
Жоғарғы Палега — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мезенская Пижма өзенінің оң жағалауынан 129 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені сағасынан Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Дәстүр жалғастығы және заман талабы
Алдыңғы бапта қазіргі кезде де өз ықпалын сақтаған және әлемдік процестерге терең әсер тигізген исламдық өркениеттің белгілі бір «ренессанстық» уақытын Қазақстанға байланысты қарастырып өттік. Шарықтап өрлеген бұл өркениеттің түркістандық тармағының шамамен XIII ғасырдан бастап күйзеліске ұшырағаны тарихтан белгілі. Этникалық тұтастанудың немесе жаугершіліктің нәтижесінде қалыптасқан Кіндік Азиялық империялар ұзақ уақыт мәдени өрісте өзінің қалпын сақтай алмады. Әртүрлі түріктік алғашқы дала империялары мен мемлекеттері, араб халифаты, Шыңғысхан империясы, Алтын Орда мен Ақсақ Темір мемлекеттері уақыт сынағынан өтпеді. Олардың құрамындағы халықтардың рухы күшпен енгізілген бірлік белдеуін үзіп тастады. Бұл процесті әртүрлі бағалауға болады. Қалыптасып келе жатқан этностар (қазақтар, өзбектер, түрікпендер ж.т.б.) тұрғысынан көшпелік империялардың ыдырауын қолайлы құбылыс деп те тануға негіз бар... Бірақ бұл ыдырау уақыты номадаларды қоршап тұрған отырықшы империялардың есін жинап, қарсы шабуылға көшуіне мүмкіндік берді. Ол Еуразияда жаңа геосаяси жағдайды тудырды. Қазақ мәдениетінің дәстүрлік уақыты оның ұлт болып қалыптасуымен және өзіндік төл мәдениеттің пісіп-жетілуімен байланысты. Бұл кездегі мәдениет туралы түсініктер архетиптік уақыттың негізгі ерекшеліктерін жаңа мәдени хронотопқа байланысты жалғастырды. Осыған қатысты тағы бір пікір әдебиетте жиі келтіріледі: бұрынғы архетиптік түрік мәдениетінің басты құндылықтарын бойына толық сақтаған түріктік этностарға қазақтар, қырғыздар, ноғайлар, қарақалпақтар, қашқайлар, башқұрттар ж.т.б. жатады. Өйткені олар XX ғасырға дейін бұрынғы көшпелілік өмір салтын жалғастырған. Бұл тұрғыдан алғанда, қазақ халқының мәдениет туралы дәстүрлі түсініктерінің негіздері өзгерістерге көбірек ұшыраған басқа халықтар үшін архетиптік қызметі бар. Сонымен, Орталық Азияның және жапсарлас жатқан аймақтардың номадалары X—XIII ғасырларда өркениеттілік уақыт өрісіне тартылғанымен, кейін ыдырау және этностық қалыптасу кезінде уақыттың дәстүрлі түсініктерін қайтадан жандандырды. Яғни, дәстүрлік уақыт халықтық дүниетанымда фольклорлық уақыт арқылы бейнеленді.
Жерұйық - Асан қайғы
Осындай аты аңызға айналған тұлғалардың бірі, XV-ғасырдағы алғашқы қазақ хандары Жәнібек пен Керейдің ақылшысы болған ақын және философ Асан қайғы атанып кеткен — Хасен Сәбитұлы. Шоқан Уәлиханов оны «көшпелі ноғай, қазақ ұлысының философы» деп айтады. Қорқыт ата сияқты Асан қайғы үлгі тұтарлық Гүлстанды — идеалды қоғамдық құрылысты арман етті. Бұл қазақ мәдениетінің жаңа ғана қалыптаса бастаған кезі еді. Ол қазақ хандарына тым ерте қуанбаңдар, табысқа масаттанып кетпеңдер деп ескерту жасады. Ол халықтың болашағын ойлап, Еуропадағы Томас Мордың «Утопия» аралына, Томаззо Кампанелланың «Күн қаласына» ұқсас «Жерұйықты» іздейді. Жерұйық — қой үстіне боз торғай жүмыртқалайтын, ру-тайпа таласы жоқ, жұт пен қайғы-қасіреттен аулақ, шөбі шүйгін, суы сүт, топырағы май, тасы алтын, ағашы жеміс-жидекке толы құтты қоныс. Сол жерді табу үшін ол желмаяға мініп, төңіректің төрт бұрышын шарлап кетеді. Алайда таба алмайды, қайғыланып, өмірден өтеді. М. Әуезов халықтың нағыз ертегісі болып, тек сол қалыпта ғана ой-жадында сақталған адамның бірі — «Асан қайғы» дейді. Әрине, Асан қайғы пессимистік тұлға емес. Оның шығармашылығынан туатын негізгі қағида: «Жерұйыққа», бақытқа жететін жолдың оңай еместігі; оған қажымас қайратты, дәйекті, ел қамын ойлаған жетеді. Асан қайғы уақыт пен кеңістіктің салыстырмалығы, олардың ішкі ырғақтары және тіршілік тылсымдары туралы терең де әсерлі бейнелер келтірген. Дәстүрлік уақытты талдағанда Асан қайғының заман мен болашақ, жақсылық пен жамандық, мұрат пен шындық, мәңгілік пен ғаріптік туралы айтқан пікірлерінің амбиваленттік (ішкі қайшылық) сипатында болатындығын еске сақтаған жөн. Жалпы алғанда, уақыт ұғымының өзі екіұшты. Ол әрі бар, әрі жоқ. Әрі жасампаздықты, әрі өткіншілікті бейнелейді. Асан қайғы уақыт ағынына байсалды сеніммен қарайды. Оның қайғысы тіршілікті қастерлеуден туған. Асан қайғы кеңістіктен таба алмаған жер жаннаты «жерұйықты» үйлесімдік деп (гармония) пайымдайды. Бұл тек Хаос пен Реттідіктің (мифологиялық сана), Табиғат пен Адамның (архетиптік дүниетаным) арасындағы үйлесімдік емес. Ол — адамның өзінің өзімен үйлесімдігі. Бұл жағдайда заман мен адам теңесе алады. Әрине, бұл идея қазақтың төл мәдениеті қалыптасып келе жатқан уақытта қажеттіліктен ықтималдыққа жақын еді. Кейін Қазақ хандығының жау қыспағынан әлсіреп, Ресейдің отары бола бастаған кезде заман бейнесі «Жерұйық» кейпінен «Зарзаманға» айналады. «Зарзаман» түсінігі қазақтың төл мәдениетінде қалыптасқан уақыт туралы әсерлі бейнелердің бірі болды. Бұл бейненің өзіндік ерекшелектерінің типологиялық мазмұны терең болғандықтан, оған арнайы тоқталып өтелік.
Зарзаман
Зарзаман ақындары халық тағдырының этномәдени кеңістіктің тұтастығымен тығыз байланысты екендігін жақсы түсінді. Зарзаман ақындарының уақыт тығырығын дұрыс түсінгені және оған әділ баға бергені тарихи маңызды іске жатады. Дәстүрлі мәдениеттің басты құндылықтарын қызғыштай қорғау сол кездегі уақыт талабына сәйкес еді. Олардың заманға берген бағасы уақыт сынынан өтіп, кейінгі тығырықта да өз актуалдығын жоғалтқан жоқ. Алайда, «Зарзаман» өкілдері рухани мәдениеті тарылып, суала бастаған арнадан әлемдік өркениеттің шексіз мүхитына апаратын ағын бағдарын көрсете алмады. Бұл бұрынғы әдетке айналған маркстік сынды қайта жаңғырту емес. Уақыт философиясының маңызды қағидасы оның кері жүрмейтіндігін дәлелдейді. Екіншіден, уақыт әлем мен тіршілік ырғақтарынан тыс шексіз ұзақтық та емес. Яғни, ол адам үшін жатсыздандырылған болмыс бітімі де емес. Оны уақыт керуені, мәдениеттер көші деген бейнелік таңбамен түсінген дұрыс. Керуен басын адам бұра алады; яғни, адам уақытқа тек тәуелді пенде емес. Ол — тарихи-мәдени процестің (уақыт ағынының) субъектісі (иесі). Сергелдеңге түскен мәдени көштің басын өткен белестерге бүру, мұраттар мен құндылықтарды ескіден іздеу антиутопияның бір түрі болып табылады. Техникалық жетістіктер мен батыстық өркениеттің Қазақстан жеріне жете бастаған кейбір құндылықтарына тосқауыл қою арқылы дәстүрлік мәдениет өзін өзі сақтай алмайтын заман туды. Бұл заман талабына дәл және сәйкес жауап беру керек. Еуразиялық және афразиялық далалардың тұрғындары көне заманда табиғаттың қатал сыны қуаңшылыққа өздерінің бұрынғы шаруашылық-мәдени типін өзгертіп, көшпелілерге айналған болатын. Жаңа Заманда одан да қатал сынды сол көшпелілердің ұрпақтары бастарынан өткізді. Бірақ талапты қойып отырған табиғи күштер емес, тарих пен заман еді. Ал заман қысымы табиғаттың дүлей күштерінен де адуынды болды. Мәселе тікелей қойылды: не өзінің мәденишаруашылық типін өзертіп, кеңістіктің төрінен мығым орын алу, не америкалық үндістердің тағдырын қайталау. Бұл тарихи сыннан орны толмайтын құрбандары болғанымен, қазақ мәдениеті абыройлы шыға білді.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Мәдениет
Үй шошқасы
Үй шошқасы - жұптұяқтылардың  ең ірі түрі, Жабайы шошқа түршесі. Адам шошқаларды 7000 жыл бұрын қолға үйреткен деген болжам бар (кейбір зерттеулерге сәйкес - әлдеқайда бұрын).
Таралуы
Үй шошқасы Батыс елдерінде, Шығыс Азия және Океанияда кең таратылады. Солтүстік Америка, Австралия және Жаңа Зеландияда үй шошқаның жабайыланған түрі - рейзорбектер кездеседі.
Биологиялық сипаттамасы
Олардың дене тұрқы 0,9-1,8 метрге дейін болады, ересек дарасының салмағы 50-150 кг-ға жетеді. Басқа ой елегінен тұяқты, жиі қоректілер болып табылады, оның бабамыз ретінде талғамсыз тамақтанады отандық шошқа, жабайы қабан салыстырғанда.
Шошқа, ең алдымен, ет өндірісі үшін өсіріледі. 2005 жылы шошқа еті әлемдік өндірісі 97,2 миллион тоннаны (АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің деректері бойынша) құрады.
Соңғы кезде шошқаның декоративті түрі - бойы кішкентай шошқа (minipigi) үйдің жануарлары ретінде қолда ұсталатын болған. Францияда, арнайы оқытылған шошқа трюфели іздеді.
Дереккөздер
Санат:Шошқалар Санат:Шошқа тұқымдары Санат:Күйіс қайырмайтындар
Пиксаур
Пиксаур — Ресейдегі өзен. Ульянов облысы, Пенза облысы, Мордовия Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Кша өзенінің оң жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сура Сура су торабынан Алатырь өзенінің сағасына дейін. Өзен саласы — Сура, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ульянов облысы өзендері Санат:Пенза облысы өзендері Санат:Мордовия өзендері Санат:Чувашия өзендері
Айыру қабілеті (экранның, принтердің)
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік техника
Қожырау
Қожырау. Берекесі кету, ыдырау, тарау сияқты түсініктер береді. «Іргесі бұзылмаған берекелі ауылдың бірлігі қожырады» (Ж. Еділбаев, Түркістан.). Бұл келтірген мағыналар кейінгі — туынды деп қарауға болады. Алғашқы мағынасы —«қартаю, шөгу» екендігіне якут тілінің, қала берді моңғол тілінің деректері куә. Осы мағынадағы сөз якуттарда — «ходьурай», моңғолдарда—«хөгшрөк» тұлғаларында қолданылады. Бұл жерде якуттардағы «дь», моңғолдардағы «ш» дыбысына тілімізде «ж» дыбысының сәйкес келетінін ескерсек болды.
Дамыған елдердің қаржы жүйесі
Дамыған елдердің қаржы жүйесі – мемлекеттік бюджетті қамтитын жүйе; муниципалдық қаржы (федеративтік мемлекеттерде, мыс., АҚШ, ГФР – федерация мүшелерінің қаржысы); бюджеттен тыс арнаулы қорлар; мемлекеттік кәсіпорындардың, корпорациялардың қаржысы; жекеше ұлттық және ұлтаралық корпорациялардың қаржысы. Жетекші буыны – мемлекеттік бюжет – мемлекеттің заң күші бар негізгі қаржы жоспары. Материалдық мазмұны бойынша – мемлекеттің ақшалай қаражатының орталықтандырылған қоры, әлеуметтік-экономикалық мазмұны бойынша – ұлттық табысты қайта бөлудің басты құралы. Шығыстың көп бөлігі мемлкеттік бюджеттен жұмсалады, олар: әскери (қорғаныс) мақсатқа экономиканы реттеуге жұмсалатын шығыс, әлеуметтік шығыс, мемлекеттік басқару аппаратын ұстау, дамушы елдерге жәрдемқаржы мен несие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің екінші буыны – аймақтық және муниципалдық қаржы – мунициалдық құрылымдарға тиесілі кәсіпорындардың қаржысы, дербес муниципалдық қорлар. Жергілікті бюджеттер жетекші маңызға ие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің үшінші буыны бюджеттен тыс арнаулы қорларды қамтиды. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде кәсіпорындар қызметкерлерінің, кәсіпкерлердің сақтандыру жарнасынан, мемлкеттік бюджеттен бөлінетін жәрдемқаржыдан құралатын ұлттық сақтандыру қорлары аса ірі бюджеттен тыс қорлар болып табылады. Бұл қорлардың қаражаты қарттығы, мүгедектігі, асыраушысынан айырылуы бойынша зейнетақы, еңбекке уақытша жарамсыздығы, жүктілігі, бала тууы, жұмыссыздығы бойынша, т.б. жәрдемақы төлеуге пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Елдер Санат:Экономика
Дурхам (Коннектикут)
Дурхам (Durham) — Коннектикут штатының Мидлсекс округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 7266 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 61.6 км² шамасында. FIPS коды — 09-20810.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Коннектикут қалалары
Чивителла-ин-Валь-ди-Кьяна
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9111 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 91 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 100 км² шамасында. Пошта индексі — 52041.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Саңырау (ауыл)
Саңырау — Түркістан облысы Келес ауданы, Ошақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 297 адам (142 ер адам және 155 әйел адам) болса, 2009 жылы 381 адамды (188 ер адам және 193 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Келес ауданы елді мекендері
Барисфера
Барисфера - Жер шарының Жер ядросы мен Жердің мантиясынан тұратын ішкі бөлігі.
Епли
Епли (Éply) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Нанси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,17 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54179, пошта индексі — 54610.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 302 адамды құрады. Халық тығыздығы — 27,04 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары‎
Киіктау
Киіктау – Ақдала қонысының батысындағы оқшауланған тау.
Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Жамбыл ауылының оңтүстік-батысында 27 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 656 м. Оңтүстік-батыстан шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.
Жер бедері
Беткейі көлбеу, бірнеше шоқылардан тұрады. Батысында Торғайшоқы, солтүстігінде Арқарлы, шығысында Сасырлы, оңтүстігінде Жалтас, Пыстан таулары орналасқан. Жанында Мыңбұлақ, Аққұдық бұлақтары бар.
Геологиялық құрылымы
Девонның интрузивті гранитоид жыныстарынан түзілген.
Өсімдігі
Сортаңды ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз өседі.‎
Альба (Теруэль)
Альба (Теруэль) (Alba (Teruel)) — Испаниядағы муниципалитет. Арагон автономды бірлестігіне қарасты Теруэль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Большой Теруэль ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 248 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Теруэль елді мекендері
Тете (футболшы, 2000)
Матеус Кардосо Лемос Мартинс (Mateus Cardoso Lemos Martins; 15 ақпан 2000 жыл, Алворада, Риу-Гранди-ду-Сул) — бразилиялық футболшы, "Шахтер" (Донецк) клубының жартылай қорғаушысы.
Клубтық
"Гремио" клубының түлегі. 2018 жылы тұңғыш кәсіпқой футболшы ретінде клубпен 2021 жылға дейін келісім шарт жасасты. Бірақ жастар клубында ойнағаны болмаса, басты клубта бір рет те алаңға шықпады.
2019 жылы ақпанда "Шахтер" 15 млн еуроға сатып алды да, бес жылдық келісім шарт жасады. 13 ақпанда тұңғыш рет "Заря" клубына қарсы алаңға шықты.
2020 жылы 21 қазанда УЕФА Чемпиондар лигасында сырт алаңда "Реал Мадрид" қақпасына гол соғып, есеп ашты. Бұл ойында "Шахтер" 3:2 есебімен жеңіске жетті.
Халықаралық
2019 жылы жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысты.
Сілтемелер
Санат:Бразилия футболшылары Санат:Гремио ФК ойыншылары Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары
Мұстафа Кемал Ататүрік
Мұстафа Кемал Ататүрік (Mustafa Kemal Atatürk), 1921 жылға дейін Мұстафа Кемал-паша, 1921–1934 жылдары Ғази Мұстафа Кемал (1881, Салоники – 10 қараша 1938, Ыстанбұл) — османдық және түрік мемлекеттік, саяси қайраткер және әскери қолбасшы, Түркия негізін қалаушысы және реформаторы, оның тұңғыш президенті. Ол Түркияны зайырлы, индустриялды ел етіп өзгерткен тұлғалардың бірі болды. Оның идеологиясы зайырлылық, ұлтшылдық болып, Кемализм деп аталды. Мұстафа Кемал Осман түріктерінің жеңісті соғысы – Галлиполи операциясы кезінде дивизия командирі қызметін атқарып жүрген кезінде аса дарынды қолбасшы ретінде өзін көрсете білді. Кейінірек ол Анадолы және Палестина майдандарында әскери қимылдарды ерекше табысты жүргізуімен көзге түсіп, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде атақ-даңққа ие болды. Осман империясының соғыста жеңіліп, Антанта тарапынан елді бөлшектеп тастауға жоспарлар жасалғаннан кейін, Мұстафа Кемал Түрік ұлттық қозғалысын бастады. Ол кейін Түрік тәуелсіздік соғысына ұласты. Анкарада уақытша үкімет ұйымдастырған соң, ол Антанта мемлекеттері жіберген әскерлердің бетін қайтара алып, олардан басым түседі. Ол Осман империясының қалдықтарын қидай сыпырып, зайырлы Түркия Республикасын құрды.
Сыртқы интервенциялық күштерді қайтарғаннан кейін Мұстафа Кемал Түркия өмірінің саяси, экономикалық және мәдени жақтарына терең өзгерістер енгізуге бағытталған реформалар бастайды. Ол реформалардың басты бағыттары Кемалдың саяси идеологиясында баяндалған. Ататүріктің ұстанған көзқарасы бойынша Түркия мемлекеті заманауи, демократиялық және зайырлы мемлекет болып құрылуы тиіс болатын. Ол тегін бастауыш мектеп оқытуын құрып, мыңдаған жаңа мектептер ашты. Ол бұрынғы араб жазуының орнына Латын негізіндегі Түрік әліпбиін жасады. Түрік әйелдері мұсылман елдері ішінде тұңғыш рет ерлермен тең азаматтық құқықтарға — сайлау-сайлану құқықтарына ие болды, бұл тіпті көптеген батыс елдерінен де болмаған заманауи реформа. 1930 жылы 3 сәуірдегі №1580 құжат бойынша, әйелдер сайлауға дауыс бере алатын болды, ал 1934 жылы толық күйде ерлермен бірдей сайлану-сайлау құқығын иеледі.
Түріктерді негіз еткен саяси билікті құру арқылы ол тамырлас, біріккен түрік ұлтын құруға негіз салды. Жер атаулары, тіпті адам атына дейін түріктендіру басталды. "Түріктердің атасы" дегенді білдіретін «Ататүрік» есімін Түрік парламенті 1934 жылы Кемалға сыйлаған еді.
1938 жылы 10 қарашада 57 жасында Доламбахче сарайында қайтыс болды. Оның орнына премьер-министр Мұстафа Исмет Инөнү отырып, президент лауазымына ие болды. 1953 жылы Ататүрік Кесенесі ашылды. Кесене оның әйгілі «Үйдегі де, дүние жүзіндегі де бейбітшілік» деген сөзі құрметіне Бейбітшілік паркі деп аталатын саябақпен қоршалған.
Отбасы және балалық шағы
нобай|350x350 нүкте|Қарындасы Макбуле, анасы Зүбейде ханым, Мұстафа Кемалдың өзі. Мұстафа Кемал Османлы империясындағы Сәләник қаласында дүниеге келген. Туған кездегі толық есімі – Әли Ризаұлы Мұстафа. Әкесі – Әли Риза Ефенді ұлты албан, анасы – Зүбейде ханым. Балам батыр болсын деген ырыммен әкесі Мұстафаның бесігінің үстіне қылыш ілген екен. Мұстафа Кемалдың нақты қай күні туғаны белгісіз. Оның себебі, Османлы империясында екі түрлі күнтізбе қолданылған: һиджри және руми. Оның туған жылы 1296 жыл деп тіркелді де, қай күнтізбе бойынша екендігі айтылмады. 1296 жыл қазіргі жалпы қолданыстағы күнтізбенің 1880-1881 жылдарына сәйкес келеді. Мұстафа Кемалдың өзінің айтуынша, анасы оған көктемде туғансың деп айтқан, ал қарындасы Макбуле Атаданның айтуынша, аналары Мұстафа қыстыгүні боран тұрған кезде түнде туғансың деп хабарлаған. Тарихшы Решит Саффет Атабиненнің ұсынысынан кейін Ататүріктің өзі туған күні ретінде Түрік тәуелсіздік соғысы басталған күнді, яғни мамырдың 19-ын қабылдады.
Сәләнік пен Манастырдағы әскери мектептерде оқыған. 1895-ші жылы Манастырдағы Османлы әскери академиясына оқуға түсті. Мұстафа Кемал Латифа Ұшақлыгілге үйленген. Ол 3 жыл отауласқаннан кейін ажырасты. Ататүрік жеті қыз бен бір ұл асырап алған. Бос уақытында кітап оқуды, атқа мінуді, шахмат ойнауды және суда жүзуді ұнатқан. Биге әсіресе құмар болған; вальс пен халықтық «Зейбек» би мәнеріне әуес болған. Мұстафа Кемал көптеген кітап жазып, жеке күнделік те жүргізген.
Бастапқы кезең, 1905-1914 жылдар
thumb|left|[[Штаб капитаны Мұстафа Кемал. 1907 жыл 20 маусым.]]
Мұстафа Кемал әскери оқу орнын 1905 жылы лейтенант әскери шенімен тәмамдап, Дамаскіде орналасқан 5-ші армияға жолданды. Ол сонда Vatan ve Hürriyet («Отан және азаттық») деген реформашыл офицерлердің құпия революциялық қоғамына мүше болып, османлы сұлтаны ІІ-ші Абдулхамидтың автократиялық билігінің қарсыласына айналды. 1907 жылы ол капитан шенін алып, Манастырдағы 3-ші армияға жолдау алды. Осы кезеңде ол Жас түріктер деген атпен де белгілі Бірлік және прогресс комитетіне (БПК) кірді. 1908 жылы Жас түріктер ІІ-ші Абдулхамид сұлтанды тақтан тайдырып, билік басына келді. Мұстафа Кемал жоғарғы әскери басшылардың біріне айналды. БПК-ның ең алғашқы мүшелерінің бірі ретінде ол да 1908 жылғы революцияға қатысты. Бірақ кейінгі жылдары БПК-ның жетекшілері жүргізген саясатқа қарсы бола бастап, кейде тіпті сынға алып та жүрді. Оның үстіне Мұстафа Кемалдың Енвер пашамен қатынастары да нашарлап кетті. Ақырында Енвер паша 1913 жылы ең жоғарғы әскери лауазымға ие болған соң Мұстафа Кемал биліктен шеттетілді.
1910 жылы Ататүрік Франциядағы Пикардия әскери маневрлеріне қатысты. 1911 жылы Ыстамбұлдағы Соғыс министрлігінде (Harbiye Nezareti) қызмет етті. Сол 1911 жылы ол Траблусгарб уәлаятына (қазіргі Ливия мемлекетінің жерінде) италиян әскерлеріне қарсылық ұйымдастыруға жіберілді. Тобрук қаласын табысты қорғағаннан соң ол 1912 жылғы наурыздың 6-сында Дернедегі әскердің қолбасшысы болып тағайындалды.
Мұстафа Кемал Ыстамбұлға 1912 жылғы қазан айында, Балқан соғыстары басталып кеткеннен кейін оралды. Бірінші Балқан соғысында ол Фракияның жағалауындағы Галлиполи мен Болайырда Бұлғарстан әскерімен соғысты. Екінші Балқан соғысының кезінде Едірне мен Дидимотейхоны қайтаруда маңызды рөл атқарды. 1913 жылы ол Софияға жіберіліп, сонда әскери атташе болып тағайындалды. Бұның себебі – Әнуар паша Мұстафа Кемалды өзінің бақталасы ретінде қарастырып, оның Ыстамбұлдағы саяси ықпалының күшейіп кетуінен қауіптенген болатын. 1914 жылғы наурызда Софияда жүрген кезінде ол подполковник әскери атағын алды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Софиядағы қызмет кезінде Мұстафа Кемал Түркияның соғысқа Германияның одақтасы ретінде қатысуын қатты сынға ала бастады. 1914 жылғы шілденің 6-сында ол Ыстамбұлдағы соғыс министрлігіне соғыс бастала қалған жағдайда Түркияның бейтараптық саясатын ұстанып, кейінірек соғысқа Германияға қарсы кірісу керектігі туралы ұсыныс жасап хат жазды. Алайда соғыс министрі Енвер паша Германиямен одақтасуды дұрыс көріп, екі үкіметтің арасында одақ құру туралы құпия келісім жасалды. Соның нәтижесінде Османлы империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Германияның одақтасы ретінде енді.
Галлиполи шайқасы, 1915–1916
thumb|солға|200px|Мұстафа Кемал [[Галлиполи шайқасының кезінде жағалауға келіп түскен Антанта әскерлерінің барлығын дерлік талқандаған 19-шы дивизияға қолбасшылық етті.]] Дарданелл бұғазын қорғауға арналған 5-ші армияны басқаруға неміс маршалы Отто Лиман фон Сандерс тағайындалды. Мұстафа Кемалға сол 5-ші армияның құрамына енгізілген 19-шы дивизияны ұйымдастырып, оған басшылық ету міндеті жүктелді. Ал 1915 жылғы қаңтардың 8-інде Британия соғыс кеңесі «Галлиполи түбегін зеңбірекпен атқылап, Ыстамбұлды қолға түсіру мақсатымен басып алу» үшін соғыс оперциясын бастап жіберді.
thumb|200px|Галлиполи операциясының кезінде жауынгерлеріне басшылық етіп жүрген Мұстафа Кемал, 1915 жыл. Дарданелл бұғазының жағалауындағы қорғаныстарды бұзып-жарып өтіп Ыстанбұлға шабуыл жасау тапсырмасын Британия соғыс кемелері орындай алмады. Сол себепті британиялықтар флотының қимылдарына қолдау болсын деп құрлыққа түсу операциясын бастады. Бұл операция 1915 жылғы сәуірдің 25-інен 1916 жылғы қаңтардың 9-ына дейін орын алды. Галлиполиде орналастырылған Мұстафа Кемалдың басшылығындағы дивизия түбекті басып алмақ болған Антанта әскерлерімен бетпе-бет келіп соқтығысты.
1915 жылғы сәуірдің 15-інде Аустралия және Жаңа Зеландияның әскерлері (АНЗАК) Анзак қойнауында жағалауға келіп түсіп, ішкеріге басып кіруге бет алды. Бірақ көп ұзамай олар Мұстафа Кемалдың қолбасшылығындағы түрік әскерінің қарсы шабуылына ұшырады. Мұстафа Кемал жау әскерлерімен төбелерде кездесіп, оларды тоқтатып, биіктіктерді қайтадан қолға түсірді. Оның әскери басшылығының арқасында АНЗАК әскерлері тоқтатылып, жағалауға түсуде қарастырылған әскери мақсаттар орындалмай қалды.
Екі әскердің соқтығысуының алдында Мұстафа Кемал өзінің сарбаздарына мынадай бұйрық берді:
"«Мен сендерге соғысыңдар деп бұйырмаймын, осы жерде өліңдер деп бұйырамын. Біздің бәріміз өліп болғанша орнымызды басатын қосындар мен басшылар келіп үлгереді»."
Түн түскенге дейін АНЗАК әскерлерінің шығыны 2000-ға жетіп, олар енді теңізге ығыстырылып тасталмай, жағалауда қалу үшін ғана соғыса бастады. Содан кейінгі екі аптаның ішінде Антанта әскерлері жағалауда қалып, әскердің үштен бірінен айырылды. Мұстафа Кемал операцияның бастапқы кезеңіндегі Чунуқ Баир шайқасында қарсылас әскерін тоқтатып полковник әскери дәрежесін алған болатын. Галлиполи операциясының екінші кезеңі тамыздың 6-сында басталды. Соның кезінде қолбасшы Мұстафа Кемал қызметтерін көбінесе алғы шептен 300 метр ғана қашықтықта атқаратын. Осы операцияның Чунуқ Баир, Юсуфчук тепе, Сары Баир сияқты шайқастарында түрік әскерлеріне басшылық етті.
thumb|200px|[[Анзак қойнауы ескерткішіндегі Ататүріктің сөздері.]] Галлиполи операциясының он айында түріктерден қорғанумен болып, тырп ете алмаған Антанта әскерлері үшін бұл операция ауыр жеңіліспен аяқталды. Ақыры Антанта басшылары операцияны тоқтатып, әскерді шығаруға шешім қабылдады. Аман-есен кете алғандарының өзі олар үшін ең зор олжа және табыс болды. Османлы империясының жағында соғысқан 5-ші армияның басшысы Отто Лиман фон Сандерс және бірнеше басқа түрік қолбасшылары зор табысқа жетіп, көзге түсті. Алайда Мұстафа Кемал өзінің ерекше үздік әскери қолбасшы екенін іс жүзінде көрсетіп зор даңққа бөленді. Шайқастың кезіндегі ерлігі мен жеңімпаздығы үшін ол өзінің бұрынғы қарсыластарының да құрметіне ие болды. Аустралияның Канберра қаласында өткізілетін АНЗАК әскерлерін еске алу парадында Мұстафа Кемал Ататүріктің есімі де зор құрметпен аталады. Оның қаза тапқан мыңдаған түрік және АНЗАК әскерлерінің құрметіне сөйлеген сөзіндегі мына сөздер Анзак қойнауы ескерткішінде тасқа ұрылып жазылған:
"«Қан төгіп, өмірлерін құрбан еткен батырлар... сендер енді дос елдің жерінде жатырсыңдар. Жатқан жерлерің жайлы болсын. Еліміздің топырағында тыным тауып жатқан мына Джоннилер мен Меһметтерді біз бірдей көреміз... Алыстағы елдерден балаларын қиып осында жіберген аналар! Көз жастарыңды сүртіңдер. Сендердің ұлдарыңды біз өз бауырымызға бастық... Осы елде өмірлерін қиған олар енді біздің де ұлдарымыз»."
1916–1917 жылғы Кавказ жорығы
Мұстафа Кемал – жаңа қызметке тағайындалған кезде османлы әскері үздіксіз алға басып келе жатқан генерал Товмас Назарбекянның басшылығындағы орыс әскерімен, Андраник Торос Озанянның басшылығындағы армян еріктілері қосынымен және армян қарулы азаматтарынан құралған әскери топтармен бетпе-бет тұрған болатын. Ван қарсылығынан кейін Арам Манукянның басшылығымен Арменияның уақытша үкіметі құрылды. Армян үкіметінің билігі Ван көлінің жағасында алғашқы пайда болған кезінен біраз кеңіген болатын. Бітліс шайқасы мен Мұш шайқасы да басталып кеткен еді. Кемал келген кезде бей-берекет жағдайдың қалыптасқанын көрді. Жылдың ең жайлы кезеңдерінде де ондағы ауа райы қатал болатын. Байланыс және әскерді қамтамасыз ету жолдары бас көтерушілердің шабуылдарына ұшырап жатты. Жүздеген мың босқындар, олардың көпшілігі армян қосындарымен жауласқан күрдтер, алға басып келе жатқан орыс әскерлерінен бас сауғалап босып келе жатқан еді. Мұстафа Кемалдың алдында тұрған басты мақсат — өз басшылығындағы әскердің дұрыс қызмет атқаруы үшін осы бей-берекет босып келе жатқан жұрттың арасында тәртіп орнат, олардың көріп жүрген азаптарын азайту болды. Орыс әскерлерінің жойқын шабуылы Анадолының Ерзурум, Бітліс және Мұш қалаларына келіп жетті. Тамыздың 7-сінде Мұстафа Кемал топтарын орналастырып, қарсы шабуыл бастап жіберді. Ол өзінің бұрынырақ жеңіліске ұшырап, қатты жүнжіген әскерінің рухын көтере білді. Соның арқасында небәрі бес күннің ішінде оның дивизияларының екеуі зор стратегиялық маңызға ие Бітліс және Мұш қалаларын қолға түсіріп, Ресей қолбасшылығының жоспарларын шатастырып жіберді. Емиль Ленгиел бұл туралы былай деп жазды: «Ол қайтадан егер дұрыс басшылық жасалса түріктің ержүрек жауынгер бола алатынын көрсетіп, түріктердің өздері «Кемал» есімді қолбасшыларының ерекше дарынды қолбасшылығына таңырқай назар аударды». thumb|left|Мұстафа Кемал Кавказ жорығында Алайда майданның басқа бөліктерінде қолбасшылық еткен Іззет паша осы табысты қарсы шұабуылға дұрыс үлес қоса алмады. Қыркүйек айында Мұстафа Кемал орыс әскерінің және армян еріктілер қосындарының шабуылынан Мұш қаласын тастап кері шегінуге мәжбүр болды. Бірнеше рет жеңіліс көрсе де Мұстафа Кемал бір рет табысқа жетті.[9] Оның басты стратегиялық мақсаты — қарсыластың әскерін таулы аймақтан шығармай ұстау болды. Оның қол жеткізген табыстары оның сол жылы «Имтияз орденінің алтын семсері» медалімен марапатталуы арқылы бағасын алды.
1917 жылғы наурыздың 7-сінде Мұстафа Кемал 16-шы корпустың қолбасшылығынан шеттетіліп, бүкіл 2-ші армияның қолбасшысы болып тағайындалды. Сол екі арада 1917 жылғы Қазан төңкерісі басталып, Ресей әскері бытырап кетті. Мұстафа Кемал сол кезде басқа жаққа тағайындалып, ол аймақты тастап кеткен болатын
1917–1918 жылғы Синай және Палестина жорығы
Оның екінші армия қолбасшылығы Синай-Палестина жорығына жіберілгендіктен тоқтатылды. Оған жетінші армияға басшылық ету тапсырылды. 7-ші армияның штабына қысқа сапардан кейін ол 7 қазанда Константинопольге оралды. Ол Германияға сапары кезінде мұрагер ханзада VI Мехмет Вахдеттинге (кейінірек Сұлтан Мехмед VI ) қосылды. Осы сапар барысында ол ауырып, Венада емделуге қалды.
Ол 1918 жылы 28 тамызда Алеппоға оралып, жетінші армияның қолбасшылығын қайта бастады. Оның штаб-пәтері Палестинаның Наблуста және Галлиполи жерінде орналасқан болатын.Галлиполидегідей генерал Лиман фон Сандерстің басшылығымен болды, оның штаб-пәтері Назаретте болды. Мұстафа Кемал Сирияны тағы бір рет мұқият зерттеп, алдыңғы қатарда болды. Ол Сирияның жағдайы нашар деген қорытындыға келді (1915-1917 жылдар аралығында 500 000 сириялық аштықтан қайтыс болды). Османлы азаматтық губернаторы немесе қолбасшысы болған жоқ. Британдық үгіт-насихат көп болды және барлық жерде Британдық құпия агенттер болды. Жергілікті халық Осман үкіметін жек көрді және британдық әскерлердің тез келуін асыға күтті. Жау тарапы мен жабдықтардағы күштерінен күшті болды. Үмітсіз жағдайды сипаттау үшін ол: "біз олардың жолында созылған мақта жіптері сияқтымыз", - деді.
Мұстафа Кемалға жергілікті арабтардың түрік билігіне қарсы көтеріліске шығуына түрткі болған Ұлыбритания ұйымдастырған араб көтерілісі де шешілуі керек еді. Лиман фон Сандерс Мегиддо шайқасында жеңіліс тауып, тек бірінші күні 75000 әскери тұтқынды артта қалдырды. Енді генерал Алленбидің күштері мен Мұстафа Кемалдың жетінші армиясының арасында ештеңе болған жоқ. Ұлыбритания күштеріне қарсы тұруға ерлерінің жетіспейтіндігін анықтаған Мұстафа Кемал одан да күшті қорғаныс шебін құру үшін Иорданияға қарай шегінді. Бір-екі күнде дезертирлердің жалпы саны 300 мыңға жетті. Мұстафа Кемалдың соғысы одақтастарға қарсы күрестен өз күштерінің ыдырауына қарсы күресте түбегейлі өзгерді.
Ататүркті ұлықтау
Түркияда сонау Ататүрік орнатқан жүйе оның бейнесін ұлықтау идеологиясын ұстанып отырған. Ал 2013 жылы қараша айында Түркияның Президенті Абдулла Гүл мемлекеттік төс белгілер, бейнелеме мен елтаңбаға өзгерістер енгізіп жаңа медальдар мен ордендерде Түркия Республикасының бірінші президенті Ататүріктің бейнесі алынып тасталады. Оның орнына мемлекеттік төсбелгілерде жарты ай мен жұлдыздар бейнесі белгіленеді. Сондай-ақ, 8 қазан күні биліктегілер оқушылардың ант беруін тоқтатқан болатын. Осыған дейін 80 жылға жуық әр дүйсенбі сайын мектеп оқушылары бір қатарға тұрғызылып, Ататүріктің қола мүсіні алдында «өз мақсаттарына жету үшін тынбай еңбек ететіндіктеріне» ант беріп келді. Осылайша Түркияның ішкі идеологиясының өзгеріп, оның Ататүрік идеологиясынан бас тарту жалғасуда.
Нақыл сөздері
Түркi бaлaсы aтa-бaбaсын тaнып-бiлген сaйын ұлы iстер жaсaу жолындa тек өз бойынaн ғaнa күш-қуaт тaбaды .
Дереккөздер
Санат:Стамбулда қайтыс болғандар Санат:Анкарада жерленгендер Санат:1 дәрежелі Меджидие орденінің иегерлері Санат:2 дәрежелі Меджидие орденінің иегерлері Санат:5 дәрежелі Меджидие орденінің иегерлері Санат:2 дәрежелі Османия орденінің иегерлері Санат:Әскери медальдің (Осман империясы) иегерлері Санат:1 сыныпты Темір крест иегерлері Санат:1 сыныпты Тәж орденінің (Пруссия) иегерлері Санат:Әскери еңбек крестінің (Аустро-Венгрия) иегерлері Санат:3 дәрежелі Әулие Александр орденінің иегерлері Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері Санат:Мұстафа Кемал Ататүрік Санат:Түркия президенттері Санат:Түркия премьер-министрлері Санат:Түркия қолбасылары Санат:Лақап есімімен танымал саясаткерлер Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс қолбасылары Санат:Түркия Ұлы ұлттық жиналысының спикерлері Санат:Түркия революционерлері Санат:Ұлттандыру қайраткерлері Санат:Бауыр циррозынан қайтыс болғандар Санат:Османлы империясы саясаткерлері Санат:Бірінші Балқан соғысының қатысушылары Санат:Екінші Балқан соғысының қатысушылары Санат:Османлы империясы қолбасылары