cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Геометрия
Тарихы
Үшінші дәуір Р. Декарттан Н.И. Лобачевскийге дейінгі 200 жылды қамтиды. Бұл дәуірде аналит., проективтік және дифференциалдық Геометриялар пайда болды. Аналитикалық геометрия координаттар әдісіне сүйенеді. Онда нүктенің орны сандар арқылы, ал сызықтар мен беттер теңдеулер арқылы анықталады. Геометрияның бұл саласының іргесін Декарт пен француз математигі П. Ферма (1601 — 65) қалады, ал оны француз математигі А. Клеро (1713 — 65) мен Л. Эйлер кемелдендірді. Фигураларды проекциялар арқылы түрлендіру жолдарын зерттеу нәтижесінде проективтік Геометрия қалыптасты. Бұл бағытта француз математигі Ж. Дезарг (1593 — 1662), Б. Паскаль, француз математигі Ж. Понселе (1788 — 1867), неміс математигі К. Штаудт (1798 — 1867), швейцар математигі Я. Штейнер (1796 — 1863) жемісті еңбек етті. Кеңістіктегі фигураны жазықтықта кескіндеу жолдарын талдап, француз математигі Г. Монж (1746 — 1811) сызба Геометрияны жасады. Сызба Геометрия проективтік Геометрияның тарауы болып саналады. Эйлер мен Монж дифференциалдық есептеу әдістерін Геометрияға қолдана бастаған болатын. К. Гаусс бұл мәселені одан әрі дамытып, классикалық дифференциалдық геометрияны қалыптастырды. Дифференциалдық Геометрия сызықтар мен беттердің қасиеттерін дифференциалдар арқылы зерттейді.
Төртінші дәуір Лобачевский еңбектерінен басталады. Өз зерттеулерінде Лобачевский үш принципке сүйенді. Олар: Евклид Геометриясы болуға тиіс және ол бірден-бір Геометрия емес; аксиомаларды өзгертіп, жаңа Геометрияжасауға болады; нақты кеңістікке қандай Геометрия сәйкес келетіндігін тәжірибе көрсетеді. Лобачевский Евклидтің 5-қағидасын (постулатын) өзінің басқа аксиомасымен (Лобачевский аксиомасы деп аталатын) ауыстырып, жаңа Геометрия жасады. Бұл Г-ға Гаусс пен венгр математигі Я. Больяй (1802 — 60) да жақын келді. 5-қағида орнына өз аксиомасын (Риман аксиомасы деп аталатын) алып, Ф.Б. Риман эллипстік Геометрияның негізін салды. Риман кеңістікті кез келген біртектес объектілер мен құбылыстардың үздіксіз жиыны ретінде түсіну қажеттігін көрсетті. Бұл идеяның құлашы кең болды. Соның арқасында кеңістіктің көптеген матем. теориялары жасалды. Лобачевский идеялары Геометрия негіздемелерінің шығуына, Геометриялардың жалпылануына және олардың одан әрі дамуына жол ашты. Проективтік-дифференциалдық Геометрия, топология, көп өлшемді кеңістіктер Геометриясы, көпбейнеліктер Геометриясы, тағыда басқа осы дәуірде шықты. Геометриялар бірқатар арнаулы салаларға бөлініп кетті. Қазіргі Геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. Онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. Тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, [0; 1] кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. Сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “кеңістіктердің” “нүктелері” рөлін атқарады. Негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. Жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі Геометрияларды құрастыруға болады. Соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің Геометриясы қалыптасты. Ол функционалдық анализ курсында баяндалады. Қазіргі Геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. Онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. Тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, [0; 1] кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. Сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “кеңістіктердің” “нүктелері” рөлін атқарады. Негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. Жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі Геометрияларды құрастыруға болады. Соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің Геометриясы қалыптасты. Ол функционалдық анализ курсында баяндалады.
Қазақстандағы геометрия ғылымының зерттеу жұмыстары
Қазақстан математиктерінің Геометриядан жүргізген зерттеу жұмыстары (ҚазМУ-де 1950 жылдары) акад. А.Д. Александровтың ықпалына байланысты болды. Ол беттер теориясын әрі қарай дамыту мәселесін қойды. Сөйтіп беттердің кең класын екі дөңес беттің айырмасы ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. В.В. Стрельцовтың еңбектері беттердің жалпы теориясына арналды. Д.Ш. Юсуповтың зерттеу жұмыстары Лобачевский және эквиаффиндік кеңістіктерде шекті бұрылысы және шекті толық бұралуы бар реттелмеген сызықтардың жалпы теориясына байланысты болды. К.П. Персидский өз еңбегінде Евклид кеңістігіндегі Лобачевский геометриясының түсіндірмесін берді. Геометрияның басқа бөлімдеріне жататын жұмыстардан: жалпы перпендикулярлары Гишар конгруэнциясы болатын қабаттас қос конгруэнциялар зерттелді (А.Нәубетов); аффиндік байланыстағы сызықтық элементтер кеңістігінде нормаль координаттардың дифференциалдану тәртібі қарастырылды (Э.И. Хмелевский); кеңістіктегі төрт-ұлпа қисықтың 11 түрі табылды (Т.К. Нәзіров); Лобачевский жазықтығында тор бұрышымен анықталмайтын түзу сызықты торлардың қасиеттері зерттелді (П.И.Токарев); шекараларында байланыстары бар қисықтығы теріс айналу беттерінің шексіз аз иілімі қарастырылды (Ж. Өтеулиев); бірқатар жұмыстар векторлық есептеу-лердің шығу тарихы мен жеке дамуына арналды (Ф.Д. Крамар).
Геометрия түрлері
Феликс Клейн 1872 жылы Эрланген программасында геометрия түрлерін алғашқы рет зерттеу нысандарына байланысты зерттеген. Осыған байланысты геометрияның келесі түрлері айқындалады:
thumb|200px|right|Сфералық үшбұрыш Қазіргі заманның геометриясына тағы бөлімшелер қосылды:.
Пайдаланған әдістеріне байланысты:
Қарапайым геометрия — геометрияның карапайым математикаға енетін бөлімі. Қарапайым математика мен карапайым геометрияның шекарасы қатаң шектелмеген. Қарапайым геометрия негізінен жалпы білім беретін мектептің оқыту бағдарламасына сәйкес келгенімен пәндік ауқымы мұнымен шектелмейді.
Геометрия философияда және өнерде
thumb|right|350px|[[Мартин де Вос. Жеті апалы-сіңілілер. 1590]] Ежелгі Грекиядан-ақ қалыптасқан геометрияның негізінде философиялық ұғымдар жатқан. Геометрия жеті еркін өнерлердің бесіншісі болып саналады. Оның алдында Грамматика, Риторика және Диалектикадан тұратын Тривиум және Квадриумның үлкен ғылымы - Арифметика бар (Квадриумда Арифметика мен Геометриядан басқа - Музыка және Астрономия бар).
«Философия мен Еркіндіктің үйленуі» трактатында Марциан Капелла осы жеті өнерді жеті әйел кейіпінде бейнелеген. Қолында глобус пен циркуль ұстап тұрған Геометрияның қасына Эвклидты көрсеткен.
1893 жылы бұл ғылымның құрметіне астероидты атаған: Геометрия.
Дереккөздер
Санат:Математика Санат:Жаратылыстану ғылымдары Санат:Геометрия
Баратай
Баратай — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Сарыөзек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 434 адам (226 ер адам және 208 әйел адам) болса, 2009 жылы 345 адамды (177 ер адам және 168 әйел адам) құрады.
Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балабақша, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, сауда орындары бар. Ең жақын теміржол стансасы – Қарағай (29 км).
Дереккөздер
Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Жиреншин Әбусағит (Әбіш) Мұсылманқұлұлы
Жиреншин Әбусағит (Әбіш) Мұсылманқұлұлы, журналист, аудармашы, жазушы, абайтанушы -ғалым  (1913).
Еңбекжолы
Әбіш бала кезінде молдадан арабша дәріс алады. Кейіннен баланың зеректігін байқаған ағасы Құлсүлеймен Семей қаласындағы орыс мектебіне береді. 1924 жылы 11 жастағы Әбіш орыс мектебіне түсіп,оны үздік бітіріп шығады. 1928 жылы Семей ауылшаруашылығы техникумына оқуға түседі. Қазақстанда басталып келе жатқан 1931-1932 жылғы аштық зобалаңның зардабын байқаған Әбіш өзінің әке-шеше, бауыр-қарындастарын алып Орта Азияға өтеді. Ауыр жол азабын көріп, 1933 жылдың басында Ташкентке жетеді. 1933 жылы Орта Азия геодезия тресінің орынбасары болады. Сол жылы Орта Азия университетіне түсіп, оны 1935 жылы бітіреді. 1936-1938 жылы Ташкентте ғылыми-педагогикалық жұмыста істейді.
1938-1942 жылы Қазақстан Халық комиссарлар советі Ә.Жиреншинді өз елі Қазақстанға қызметке шақырады. Бұл жылдары Республика ғылыми зерттеу коғамының Ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары қызметін атқарады.
1942 жылы өмірлік жары Сайда Әрхамқызымен танысып, шаңырақ құрады. 1942-1951 жылы Қазақстан Орталық музейінде директор, сонымен қатар Қазақ ССР Ғылым академиясының өлкетану комиссиясының меңгерушісі, Қазақ Мемлекеттік Университетінің доценті қызметтерін атқарды.
1951-1954 жылдар арасында қазақ интеллигенциясы, көрнекті ғалым жазушыларының бір тобы қудалауға ұшырайды. Тарих ғылымынын докторы және профессоры Е.Бекмаханов Кенесары Қасымовтың көтерілісін тарихқа енгізгені үшін айыпталады. Осы кезде оны жақтаған жалғыз ғалым осы Ә. Жиреншин еді. Сол үшін ол Жамбыл қаласына қуғындалады. Онда жүргенде техникумде сабақ береді.
1954 жылы ғана рұқсат болып Алматыға оралады. Осы жылы Алматыдағы Көпшілік кітапханаға директор болып тағайындалады. 1959-1961 жылы Қазақстан баспа бірлестігнің бас басқармасының I-орынбасары,1961- 1962 ж. кітап сауда бірлестігінің бастығы, 1962 жылдан бастап өмірінің соңына дейін педагогикалық жұмыспен Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық институтында сабақ береді.
Дереккөздер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Санат: Мәдениет
Санат:1913 жылы туғандар
Вальмадрера
Вальмадрера (Valmadrera) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — Антоний Великий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Сен-Леже (Ло және Гаронна)
Сен-Леже (Saint-Léger) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Ло және Гаронна департаментінде орналасқан. Нерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,79 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 47250, пошта индексі — 47160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 172 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,71 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ло және Гаронна департаментінің коммуналары
Көкпекті округі
Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Оваро
Оваро (Ovaro) — Италиядағы коммуна, Фриули-Венеция-Джулия әкімшілік аймағына қарасты Удине провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2089 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 39 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 58 км² шамасында. Пошта индексі — 33025.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Фриули-Венеция-Джулия елді мекендері
Найдхартсхаузен
Найдхартсхаузен (Neidhartshausen) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Вартбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 321 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010). Алып жатқан жер аумағы 7,59 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 63 059. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Шульц.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Пилефлебит
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Патология
Иска (Тобыл тармағы)
Иска — Ресейдегі өзен. Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тобыл өзенінің сол жағалауынан 184 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 210 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені Есет өзенінің құйылысынан Тура өзені, Тавда өзендерін қоспағанда сағасына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Түмен облысы өзендері
Көкпекті (Абай облысы)
Көкпекті — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, аудан (1932 жылдан) және Көкпекті ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Облыс орталығы – Өскемен қаласынан оңтүстікке қарай 243 км жерде, Зайсан көліне солтүстіктен құятын Көкпекті өзені мен республикалық маңызы бар Семей – Зайсан және Өскемен – Көкпекті автомобиль жолдарының қиылысқан тұсында, дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы – Жаңғызтөбе (125 км).
Халқы
Тұрғыны:
Тарихы
Іргесі 1780 жылы қаланды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жеке ауылдық елді мекен болды. 1932 жылы аудан орталығына айналды. Ауылда тұрмыс қажетін өтейтін кәсіпорын, наубайхана, жылжымалы механикаландырылған колонна, автобаза, байланыс бөлімі жұмыс істейді.
Инфрақұрылымы
Кәсіптік-техникалық мектеп, 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, балалар бақшасы, кітапхана, тубдиспансер, ветдиспансер, т.б. бар. "Көкпекті жолдары" атты ЖШС бар.
Дереккөздер
Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Рэддинг (Айова)
Рэддинг (Redding) — Айова штатының Рингголд округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 2.6 км². FIPS коды — 19-66000.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 78 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Рингголд округы (Айова)
Сага (Куяра тармағы)
Сага — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куяры өзенінің сол жағалауынан 40 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Гелий-аргондық қатынас
Гелий-аргондық қатынас - He концентрациясының Ar концентрациясына қатынасы. Атмосфера ауасында өте аз, оның мәні 0,000056. Не мөлшері уақыт ағымында ұлғаяды деген түсінікке орай бұл қатынас бойынша газ жасын сипаттауға болатын көрінеді. Бірақ оның дәлдігі изотоптық Ar мөлшерін ескермесе өте төмен болады.
Дереккөздер
Санат:Химиялық байланыс
Кайру
Кайру (Cairu) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Оңтүстік Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Валенса экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8 634 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 451,194 км² шамасында. Халық тығыздығы — 19,1 адам/км².
Сторонг Сити (Оклахома)
Сторонг Сити (Strong City) — Оклахома штатының Roger Mills округіне жататын АҚШ қаласы.
Кайру
Санат:Баия елді мекендері
Сторонг Сити (Оклахома)
Қала тұрғындарының саны 47 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.3 км² шамасында. FIPS коды — 40-70950.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Айбеншток
Айбеншток (Eibenstock) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан қала. Хемниц әкімшілік округіне бағынады. Кенді Таулар ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8136 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 90,35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 1 91 120. Қаланың басшысы — Уве Штаб.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 13 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Германий
thumb|123x123px|Германий Ge|солға Германий (лат. Germanium; Ge) — элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 32, атомдық массасы 72,59. 1871 ж. орыс ғалымы Дмитрий Менделеев элементтердің периодтық жүйесіне сүйеніп, германийдің (латынша Germanіum) табиғатта бар екенін (экасилиций деп атаған) болжаған, кейін 1886 ж. немістің химик-ғалымы Клеменс Винклер аргиродит минералы құрамын химиялық талдау арқылы бұл элементті тауып, атын туған елі германия құрметіне қойған. Германий – морт сынғыш, күміс түсті кристалл зат, тығыздығы 5,35 г/см3, балқу температурасы 958,50С, қайнау температурасы 28500С. 5 изотопы бар.
Табиғатта жеке күйде кездеспейді. Оның негізгі минералдары: германит, аргиродит, рениерит, плюмбогерманит. Германийді өз минералдарынан және түсті металдарды өңдеу, көмірлерді жағу процесінде алуға болады. Ол үшін құрамында германий бар шикізаттарды әр түрлі жолдармен концентратқа айналдырады. Германий – өте тұрақты элемент, қыздырса ауада қос тотық қабыршағымен қапталады, галогендермен, күкіртпен әрекеттеседі. Су, сілті, қышқылмен әрекеттеспейді, тек азот қышқылы оны тотықтырып германий оксидіне (GeO2) айналдырады. Германий шалаөткізгіш болғандықтан радио, электр техникасында кең қолданылады, сондай-ақ арнаулы құймалар жасауда пайдаланылады. Таза германий монокристалл түрінде вакуумда алынады. Жер қыртысындағы германия жалпы құрамы салмағы бойынша 1,5⋅10-4%, яғни сурьма, күміс, висмуттан көп. Кейбір кең таралған элементтермен жер қыртысындағы болмашы құрамының және геохимиялық туыстардың салдарынан Германий басқа минералдардың кристалдық торларына енгізе отырып, өз минералдарының түзілуіне шектеулі қабілеттілікті анықтайды. Сондықтан өз минералдары германия сирек кездеседі. Олардың барлығы сульфосолдар: Cu2 германит(Cu, Fe, Ge, Zn)2 (S, As)4 (6-10% Ge), ag8ges6 аргиродит (3,6—7% Ge), ag8 конфильдит(Sn, Ge) S6 (2% Ge дейін) және т.б. сирек минералдар (ультрабазит, ранерит, франкеит). Германия жер қыртысындағы тау жыныстары мен минералдар көп.
Табиғатта кездесуі
Жер қыртысындағы германийдің жалпы мөлшері салмағы бойынша 1,5⋅10-4% құрайды, яғни, мысалы, сурьма, күміс, висмуттан көп. Жер қыртысындағы елеусіз мөлшері мен кейбір кең тараған элементтерге геохимиялық жақындығына байланысты германий басқа минералдардың кристалдық торларына еніп, өзінің минералдарын түзу мүмкіндігінің шектеулілігін көрсетеді. Сондықтан оның өзіндік минералдары, германий өте сирек кездеседі.
Олардың барлығы дерлік сульфотұздар: германит Cu2 (Cu, Fe, Ge, Zn) 2 (S, As) 4 (6-10% Ge), аргиродит Ag8GeS6 (3,6-7% Ge), конфилдит Ag8 (Sn, Ge) S6 (2% Ge дейін) және басқа да сирек минералдар (ультрабасит, ранерит, франкейт). Германийдің негізгі бөлігі жер қыртысында көптеген тау жыныстары мен минералдарда шашыранды.
Әмір-әл-умара
Дереккөздер
Санат:Лауазымдар
Төлебай Әжімов
Төлебай Әжімов (1921, Ресей, Астрахан облысы Икрян ауд. Мушрын а. - 14.2.1988, Алматы қаласы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ефрейтор, барлаушы. Қазақ. Ұлы Отан соғысына дейін Ә. Омбы қаласында тұрып, балықшы болып жұмыс істеді. 1942 жылдан майданда болды. Ол 198-атқыштар дивизиясында Старая Русь түбінде, Брянск ормандарында шайқасты. Беларусьті азат етуге қатысты. Майданда Әжімов жау тылына талай рет барып, бағалы мәлімет алып келді. 1944 жылдың 24 шілдесінде ержүрек жауынгер Польшаның Красностав қаласынан азат ету үшін болған ұрыста ерекше көзге түсті. Вепш өзенінен бірінші болып өткендердің ішінде болды. Ол қалаға бірінші болып кіріп, жау әскерлерімен шайқасты. Сөйтіп басқа жауынгерлердің рухын көтерді. Жанындағы жолдасына жаудың оғы тиіп, құлап түскенде гитлершіл мерген оқ атып жатқан жерге жасырын келіп, оны автоматтан жайратып салды. Бұл Әжімовтің осы қалада өлтірген 16-фашисі еді. Келесі күні оған 3-дәрежелі Даңқ ордені тапсырылды. Гитлершілер батысқа қарай шегінгенде 1 -Украина майданының әскерлері Висла өзеніне қарай жылжып келді. Жау осы өзеннің бойындағы шептерін ұстап қапу үшін шілденің аяғы мен тамыздың басында 17 дивизия, оның ішінде 3 танк дивизиясын шығарды. 1-Украина майданының әскерлері жауға бұл жерден қорғаныс бекінісін жасауға мүмкіндік бермеу үшін, оларға Висла өзенінен өту жөнінде бұйрық берілді. Сандомир ауданындағы плацдармды басып алу үшін барлау операциясына жауынгерлер дайындады. Оның құрамында Әжімов те болды. Әжімов бұл жорықтан құнды мәліметтермен оралды және өзі 12 жау әскерін жойды. Осы ерлігі мен тапқырлыгы үшін Әжімовке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.9.1944). Ленин, 1-дәрежелі Отан согы- сы, 3-дэрежелі Даңк орденде- рімен, медальдармен марапат- талған. Соғыстан кейін ол Алматы қаласында тұрып, жұмыс істеді.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:Қазақ батырлары
Санат: Әскери іс
Абдипаттах Абдазимов
Абдипаттах Абдазимов (1942 жылы Сайрам ауданы Сайрам ауылы) – инженер, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990).
Ташкент инженер-механикалық институтын бітірген (1966). 1966 – 69 жылдары бұрынғы Ленин атындағы ұжымшарда (қазіргі Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативі) бас инженер, ұжымшар төрағасы болып істеді. 1969 – 89 жылдары аралығында бірнеше рет аудан және облыс кеңестерге депутат болып сайланды. Қазіргі уақытта Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативінде бригадир болып жұмыс істейді.
Көпен Ерқасов
Ерқасов Көпен Ерқасұлы, 1952 жылғы 4-қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы бұрынғы Марқакөл (қазіргі Күршім) ауданының  Тесік Ұя ауылында қатардағы шаруаның отбасында  дүниеге келді. Осы өңірдің Ақбұлақ ауылында өсіп-өнді. Алты жасында, 1958 жылы Горный селолық кеңесіне қарасты Жалаңаш бастауыш мектебінің бірінші класына барып, 1968 жылы Горный (қазіргі Ақбұлақ) орта мектебін 16 жасында бітіріп шықты. Ән салуға қабілеті болғандықтан 1968 жылғы 1-қыркүйектен 1969 жылғы 19-тамызға дейін Горный селолық Кеңесіне қарасты Майтерек селолық клубының меңгерушісі болып істейді. 1969 жылы күзде Өскемен ауылшаруашылық техникумының зоотехния бөліміне оқуға түсіп, онда 1970 жылғы көктемге дейін оқыды. Әскери міндетін Совет әскерлерінің сол кездегі Германиядағы Тобына кіретін әскери  бөлімінде 1970 жылғы 1-маусымнан 1972 жылғы 20 мамырға дейін атқарды. Әскерден қайтып келген соң Өскемен ауылшаруашылық техникумынан құжаттарын алып, Алматыдағы  сол кездегі С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі Әл Фараби атындағы Ұлттық университет) журналистика факультетінің дайындық бөліміне оқуға түсіп, келесі жылы бірінші курстың студенті болып қабылданды. Университетте үздік оқығандықтан топ комсоргі, факультет кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. Үшінші курсты бітіргеннен кейін үйленіп, сырттай оқуға ауысқан соң, Марқакөл аудандық «Маяк»-»Шамшырақ» газетіне жұмысқа орналасады. Жұмыс істей жүріп, университеттегі оқуын журналист мамандығы бойынша 1979 жылы бітіріп, диплом алды.
Аудандық газетте хаттар мен бұқаралық жұмыс бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. «Шамшырақта» 1976 жылдан бастап 1997 жылға дейін табан аудармай 21 жыл бойы жұмыс істеді. Сол кезде әр жылдары Марқакөл аудандық газетінің редакциясы мен баспахана кәсіподақ комитетінің төрағасы, партия ұйымының хатшысы, аудандық халықтық бақылау комитетінің мүшесі, аудандық партия комитетінің мүшесі, аудандық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы болды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында аудандық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы бола жүріп, аудан көлемінде бұрын орысшаланып кеткен немесе атауы таза орысша қойылған Алексеевка, Горный, Черняевка, Бобровка, Успенка, Орловка, Сорвенка, Николаевка, Архиповка, Рождественка секілді ауыл-село аттарының қазақшалануына көп күш салып, «ұлтшыл» деген атақ алды. Дегенмен бұл реттегі еңбегі текке кеткен жоқ. Қазір ол ауылдардың Теректі, Ақбұлақ, Қалжыр, Төсқайың, Ақжайлау, Шанағаты, Бұғымүйіз, Мойылды, Қайнарлы, Жиделі деп аталуына ақынның көп маңдай тері сіңген. Марқакөл ауданы таратылып, газет жабылғаннан кейін бір жыл ауылда жай шаруамен айналысты. 1998 жылы Өскемен қаласына көшіп келіп, «НТК-Восток» телеарнасында диктор-журналист, қазақ бағдарламаларының редакторы, қазақ бағдарламаларының директоры қызметтерін атқарды.
2001 жылы бұл телеарна жабылғаннан кейін Шығыс Қазақстан облыстық төтенше жағдайлар басқармасына (қазіргі Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар Министрлігінің Шығыс Қазақстан облыстық төтенше жағдайлар департаментіне) мемлекеттік тілді енгізу жөніндегі бас маман аудармашы болып істейді. Өлеңдері Марқакөл аудандық «Шамшырақ», облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар»), «Лениншіл жас» (Жас Алаш), «Тіл мен діл» «Ертіс өңірі», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде, «Жұлдыз», «Ақ Ертіс», «Шолпан» журналдарында жарияланған.
Алғашқы өлеңі 1984 жылы Алматыдан шыққан жас ақындардың «Қарлығаш» ұжымдық жинағында, 1988 жылы төрт автордың өлеңдерін біріктіріп Алматыда жарық көрген «Төрткүл дүние» жыр жинағында жарияланды. Енді кітабы шығарайын деген кезде өкімет ауысты. Сөйтіп қаржы жоқтығын айтып «Жалын» баспасы 1992 жылы қолжазбасын қайтарып береді. «Марқакөл маржандары» деп аталатын сол кітапты өз қаражатына 2003 жылы ғана шығарды. 2004 жылы Өскеменде «Ағажай Алтай» атты жеке жыр кітабы жарық көрді.
2005 жылы өлеңдері Шығыс Қазақстан облысы ақын-жазушыларының «Алтай әуендері» атты хрестоматиясында жарияланды. 2006 жылы «Жүректегі жазулар» деген жыр кітабы Шымкентте жарық көрді. Оны жариялауға Өскемендегі «Нимекс-Текстиль» ЖШС директоры Бақыт Әсембекұлы Қаныбеков демеушілік жасады. Облыс ақындарының Т. Нұқай атындағы жыр мүшәйрасында 2006 жылы бірінші орынды жеңіп алды.
2007 жылы облыстық мәдениет басқармасы жариялаған «Әдеби үрдісті қалыптасуы мен дамуына қосқан үлесі үшін» конкурсының поэзия номинациясы бойынша сыйлығын алды. Сол қаражаттың үстіне өз ақшасын қосып, жазылып, дайын тұрған «Ақиқат» атты жыр жинағымды 300 данамен шығарып, оқырмандарға таратты, кітапханаларға өткізді.
2008 жылы облыс ақын-жазушыларының «Алтын тамыр» атты 8 томдық жинағының алғашқы томдарының бірінде төрт ақынның бірі болып жарияланды. 2009 жылы «Бәйтерек» атты жыр жинағымды өз қаражатына шығарды. 2011 жылы “Ақбұлақ” атты таңдамалы өлеңдер жинағым облыс әкімі Б. Сапарбаевтың араласуынан кейін облыстық мәдениет басқармасының демеушілік етуімен жарияланды. Мерзімді баспасөзде жарияланып, жақсы бағаланған “Ақнайман қырылған” атты поэмамды кезекті жыр жинағыма кіргізіп, оны да биыл өз қаражатына шығарды. Шымкенттің жігіттері демеуші болып жатқан ақиық ақынға Алтайдың бай-манаптарының да бір қарасатын кезі жеткен сияқты...
2007 жылы Қазақстан жазушыларының Алматы қаласында өткен кезекті ХШ құрылтайының делегаты болып сайланды. Мәскеулік жазушы Владимир Губаревтің «Сталиннің саяжайы» атты спектаклін, Александр Пушкиннің, Сергей Есениннің, Ярослав Смеляковтың бірер өлеңін орыс тілінен қазақшаға тәржімеледі. «ШҚО бизнес-кітабының» аудармашысы.
Жазушы Серік Байхоновтың «Мейірбан шөптер» деген әңгімесін қазақ тілінен орыс тіліне аударды. Аздап домбыра шертіп, ән саламын. Өзімнің «Туған жер» атты әнім, Мұқағалидың сөзіне шығарған «Сынық қанат шағалам», «Сағындым-ау» атты әндерім бар. Бірақ олар әлі күнге дейін нотаға түспеген, музыкамен безендірілмеген. Сондай-ақ ақын өлеңдеріне сазгерлер Төлеухан Әбедимов «Дәрігер», Маржан Маниярова «Марқакөлді аңсау», Бағдат Есдәулетова «Қытай қазақтарының әні», Уатхан Жүнісов «Ағайын» деген әндер жазды.
Аудандық газетте істеп жүрген кезде КСРО Журналистер Одағының мүшесі болдым. 2005 бері Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесімін. Соған орай “Қазақстан жазушылар одағының мүшелері” атты энциклопедиялық бір томдық анықтамалықта, биыл жарық көрген “Шығыс жұлдыздары” атты екі томдық анықтамалықта өзге әріптестеріммен қатар суретім мен қысқаша өмірбаяным жарияланды. Аты-жөнім Қазақстан жазушылар одағының мүшелері телефон анықтамалығына кірген.
Мүсілім Құмарбековтың «Жар жағасындағы үй», Дүйсенбі Смайылұлының «Өзегі өршіл өлеңім», Төлеухан Қоғабаевтың «Жақсыдан – шапағат», облыстық мұсылман әйелдері лигасының төрайымы Г.Етекбаева құрастырған «Ақниет әжелер ғибраты», облыстық әкімшілік пен облыстық мәдениет басқармасы шығарған «Шығыс Қазақстан облысының сәулет ескерткіштерінің Тізбесі» кітаптарының редакторы болдым, соңғысына аудармашы ретінде де көп еңбек сіңірді.
К. Ерқасов туралы:
Қаңтарбаев Ә Көпенде күрсініс көп [Мәтін] / Қаңтарбаев Ә // Дидар. - 2005. - 15 қаңтар.- Б.6
Шығыс Қазақстан қаламгерлерінің кітапханасы = Библиотека литературы Восточного Казахстана [Мәтін]. [2-ші кітап] : С. Ғабдуллаұлы. Х. Балшабеков. Ғ. Байбатыров. К. Ерқасов. - Алматы : ҚазАқпарат, 2008. - 326 б.
Дереккөздер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Санат:Мәдениет
Санат:1952 жылы туғандар
Ақжар-Москва
«Ақжар-Москва» - деректі фильмі 1963 жылы түсірілді.
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы халық театрының негізі 1957 жылы басталған. 1960 жылы ауданда үлкен мәдениет сарайы бой көтерді, ол аудан орталығы Ақжар кентінің өнерпаз жастарының басын қосып іргелі дүниелер жасауға мол мүмкіндік берді. Сол жылы Республикалық байқауда Ақжар халық театры «Біржан Сара» операсын сахнаға шығарып, бірінші орынға ие болды.
Онда театр саңлақтары Ж.Мұхамадиев, С.Сәбиев, Б.Рахметов, Қ.Әлпиев, Н.Смағұлова, Р.Түгелбаева, Ә.Қайырбаев, К.Байтоғасовтардың ойыны көрсетіліп, өздері туралы айтылды. Бұл фильм Қазақ мемлекеттік кино-фото және дыбыс жазу мұрағатында сақтаулы.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Сөз мағынасы
Сөз мағынасы — шындықтың (заттың, сапаның, қатынастың, қимыл-әрекеттің, қалыптың) белгілі бір құбылысының сөзде бейнеленуі. Сөз мағынасының грамматикалық және лексикалық түрлері болады. Грамматикалық мағына сөздің белгілі бір топқа (сөз табына) тән екендігін, басқа сөздермен тіркесу мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін, сондай-ақ оның түрлік өзгеріске түсу қабілетін (жіктелу, есептелу), сөз тіркесі мен сөйлем ішінде басқа сөздерге қатынасын айқындайды. Лексикалық мағына да жалпылықты білдіре беруі мүмкін (айталық, күлу, ыза болу, ашулану, ренжу — адамның психологиялық күйін білдіреді). Соған қарамастан, лексикалық мағынаның жеке қасиеті болатынын теріске шығаруға болмайды, өйткені келтірілген мысалдағы сөздердің әрқайсысына тән мағыналық айырмашылықтары бар. Полисемиялық құбылыс болғанда, лексикалық мағынаның ұқсас жайлары көп, бірақ олардың да тура және ауыспалы мағыналарының болатыны анық (жоғары-төмен, сұлу-келісті, қара (етістік)- қара (сын есім), ыржақтау-мәз болу т. б.). Сөздердің лексикалық мағыналары түсіндірме сөздікте белгілі бір контекстке байланысты нақтыланады.
Дереккөздер
Санат:Қазақ тілі Санат:Лексика
Тинголка
Тинголка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тым өзенінің сол жағалауынан 548 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 67 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тімтуір (көл)
Тімтуір – Обаған алабындағы көл,
Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 203,1 м биіктікте. Ауданы 54,3 км2, ұзындығы 9,5 км, ені 6,9 км, орташа тереңдігі 1,6, ең терең жері 3 м, су көлемі 80 млн. м3. Жағасының ұзындығы 27,4 км, су жиналатын алабы 3570 км2. Көлге Тімтуір өзені құяды. Көлдің шығыс жағасы биік (4,5 м-дей), тік жарлы, оңтүстік жайпақ, саздақты келеді. Негізінен қар суымен толысады. Судың минералдығы 0,8 мг/л. Қуаңшылық болған жылдары тартылып қалады. Солтүстік жағалауында өзімен аттас ауыл орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Қарасу ауданы көлдері Санат:Тобыл су алабы
Карабаш
Карабаш — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Карабашев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 674 адамды құрады. Пошта индексі — 452266, ОКАТО коды — 80230848001.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Оперативті таңдау пернесі
Оперативті таңдау пернесі (жылдам перне) (Клавиша оперативного выбора (быстрая клавиша); shortcut key) — көптеген қолданбалы программалар мен графикалық интерфейстерде — менюге кірмей-ақ, кейбір командаларды жылдам шақыратын перне немесе пернелер комбинациясы. Мысалы, мәтін көшірмесін алу үшін Edit менюін таңдап, Сору командасын орындаудың орнына Ctrl+C(немесе Ctrl+Ins) пернелерін қосарлап басса болғаны.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Сеза (Обокша тармағы)
Сеза (Сежа) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обокша өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 39 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақжүніс
«Ақжүніс» – қазақ тіліндегі бірден-бір теледуман сипатындағы бағдарлама.
Телебағдарламаның мақсаты - қыздар тәрбиесі, жас жұбайлар, шаңырақ көтеріп, отау тігу, отбасы, өмірге ұрпақ әкелу мәселелеріне байланысты толғақты ой-пікірлерді ортаға салып, ақыл-кеңес беру.
«Ақжүністің» келін мен ене қарым-қатынасына құрылған саны әсіресе, жас толқын көрермендердің назарын ерекше аударды. Бұрын өзінің тағдыры туралы студияда ашық әңгімелеп, шерін тарқататын пендені жарық күнде шаммен іздеп табу қиын болса, енді рухани жаны жаралы, көңілі жарты, отбасылық шерлері асқынғандар хабарға өздері келіп, мұңын шағып, қоғамнан ізгілік күтуіне мүмкіндігі туды.
Жүргізуші – Сәуле Әбединова.
Дереккөздер
Санат:Телебағдарламалар
Сұлтан Байсұлтанов
Байсұлтанов Сұлтан Магамедұлы (1947) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1992). Ленинград консерваториясын бітірген (1978). 1969—1971 жылдары Грозный қаласының қуыршақ театрының артисі болды. 1979 жылдан Қазақ опера және балет театрының әншісі. Осы жылдарда ол опералық қойылымдардың бәріне дерлік қатысып, басты партияларды орындады. Фауст (Ш.Гуноның “Фаустында”), Альфред, Жермон (Дж. Вердидің “Травиатасы”, мен “Риголеттосында”), Альмавива (Дж. Россинидің “Севиль шаштаразында”), Гофман (Ж.Оффенбахтың “Гофман ертегілерінде”), Генрих (И.Штраустың “Жарқанатында”), Равенсвуд (Г. Доницеттидің “Лючия де Ляммермурында”), Ленский, Водемон (П.Чайковскийдің ”Евгений Онегині” мен “Иолантасында”), Владимир (А.Бородиннің “Игорь князінде”), т.б. партияларды нақышына келтіре орындады. Кең тынысты, жағымды да биік үнмен қазақ музыка өнерінің классикалық туындысы — М. Төлебаевтың “Біржан-Сарасында” Біржанның, Ғ. Жұбанованың “Жиырма сегізінде” Қосаевтың шыншыл, драматикалық бейнелерін шеберлікпен сомдады. Сеул (1991), Кипр (1994), Пхеньян (1998) фестивальдерінің лауреаты.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан әншілері
Қатын соғыс
Қатын соғыс (көне.) қазақтар соғыста ашу шақырып күйгелектенуді, ойланбай көзсіз ерлік істеуге құмартуды, өліне сенбеушілікті осылай деп атаған. Бұл кезде білікті қолбасылар, билер тоқтам айтып отырған.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
NGC 1629
NGC 1629 — Hydrus шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 18 желтоқсанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1629 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 55-SC24, in LMC.
Қатты отынды ракета қозғалтқышы
thumb|Ракета ұшу барысыҚатты отынды ракета қозғалтқышы (ҚОРҚ) — қозғалтқыштың жану камерасында орнатылған, қатты отынмен жұмыс жасайтын реактивті қозғалтқыш. Ол төмендегідей негізгі бөліктерден: кемерден (корпус), реактивті соплодан, отын шашкасы, отынды жандыруға арналған қондырғы мен үшу аппаратына бекіту желісінен тұрады. Қатты отынды ракета қозғалтқышытың кемері (металдан жасалған цилиндр) қозғалтқыш қондырғысының негізгі бөлігі болып саналады және басқа желілер мен бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Әдетте кемер жану камерасы мен отын бағының, ал кейбір ракеталарда үшу аппаратының кемері қызметін де атқарады. Қатты отынды ракета қозғалтқыштың жану камерасындағы қысым 200-300 кг/см3-ге, ал газ температурасы — 3000° С-ға жетеді, ол шүмектен 2500 м/сек-қа дейінгі жылдамдықпен шығады. Қатты отынды ракета қозғалтқышытың жақсы жағы оның құрылымының қарапайымдылығында, жұмысқа әр кез дайын болуы мен сенімділігінде, кемшілігі — жұмыс уақытының шектеулі болуына (әдетте 1 минуттан аспайды) және үлкен күш туғызудың қиындығына саяды. Қатты отынды ракета үшу жылдамдығын 28000 км/сағ-қа дейін жеткізе алады, ал сұйық отынды қозғалтқыштарда ол 50 000 км/ сағ-қа дейін жетеді. Қызметіне қарай, Қатты отынды ракета қозғалтқышы үш негізгі топқа бөлінеді: шерулік (негізгі), қосалқы және зертханалық. Қатты отынды ракета қозғалтқышы көп сатылы әр түрлі үшу қашықтығындағы баллистикалық ракеталарда, ғарыштық ракеталарда, снарядты ұшақтарда, жердің жасанды серіктерінің ракета тасығыштарында, жойғыш ұстағыштарда және басқа да ұшу аппараттарында қолданылады.thumb|Аполлон кемесі
Дереккөздер
Санат:Қозғалтқыштар Санат:Ғарыштану
Тува аспаптары
Тува аспаптары. Тува халқының өзгеше мәдениеті бұл халықтың бағзы заманнан бергі салт-жора, әдет-ғұрып және дәстүрлерімен тығыз байланысты дамып отыр. Сібірдің басқа халықтарына қарағанда тувалықтардың музыкалық мәдениетінде тек алтайлықтармен, хакастармен ғана емес, сондай-ақ моңғолдармен де көптеген ортақ жайттар бар. Мұның өзі тегін құбылыс емес, өйткені тува халқының қалыптасу тарихынан белгілі болғанындай, оның «... құрамына әр түрлі түркі элементтері ғана еніп қойған жоқ, сонымен қатар түркі тілдес тайпалар арасында ассимиляцияланған моңғол, самодий және кет элементтері де енді. Олардың арасында біздің заманымыздың, алғашқы ғасырларында қытай жылнамаларынан және XII—XIII ғасырлардағы орхон-енисей жазуларынан белгілі түркі тілдес ру, тайпалар топтары да болған. Тувалықтардың құрамында тувалықтар, алтайлықтар, хакастар және карагастар үшін ортақ көптеген ру, тайпалык, топтар сақталып қалған. Тувалықтардың халық болып қалыптасуына моңғол этникалық элементтерінің қатысуын тувалықтар арасында ассимиляцияланған Тумат, Мунгат және басқа осындай ру тайпалық топтар дәлелденеді».
Тувада, сондай-ақ басқа да түркі тайпаларында, ежелден келе жатқан дін шаманизм болатын. Ал Туваны өзіне бағындырған Маньчжурия басқыншылары бұл елге ламанизмді2 зорлап енгізді, ондағы мақсаты осы дінді идеологиялық қару ретінде қолдана отырып тува халқын езіп-жаншу еді. Буддизм музыкамен тығыз байланысты болды да ұлттық музыкалық мәдениеттің қалыптасуына ықпал жасады. Тувалықтарда музыкалық аспаптың жиырмадан астам түрі сақталған. Олардың біразы құдайға табыну кезіндегі діни салт-жораларды сүйемелдеу үшін пайдаланылған.
Қияқпен ойналатын аспаптар
Анағүрлым көп тарағаны қияқпен ойналатын төрт ішекті аспап — бызаанчы. Оның ішектері қос қостан унисон бұрауына келтіреді, ал өзара квартаға «ре-соль» келтіріледі. Ал өзінің түрі мен жасалу құрылысы жағынан бұл аспап бәрінен де гөрі буряттар мен моңғолдардың қияқпен ойналатын моринхур аспаптарына ұқсас. Бызаанчының резонаторлық шанағы өгіздің мүйізінен жасалып, од мүйіздің жартысын, яғни бір жағын терімен қаптау өте сирек кездеседі. Тиек көн тері қақпақтың үстінде орналасқан. Ішектері жылқының қылы, қылқобыздағыдай ойнаған кезде ішек мойынға тигізілмейді. Дауыс саусақтың ішікке жанасуынан алынады. Қияққа араларын бір-бірінен алшақ, етіп, екі қыл тағылады.Қияқты ішектер арасында 4 ішек түгел дыбыстайтын етіп жүргізеді; бұл тұрғыдан алғанда тувалықтар ойнаудың өздеріне ғана тән өзгеше тәсілін игерген. Бызаанчымен көбінесе әндерді, батырлар жырларын сүйемелдейді. Көлемі: аспаптың ұзындығы —650 мм, мүйіздің ұзындығы —15,5 мм.
Бызаанчыдан басқа бұл күнде қияқпен ойналатын екі ішекті аспап — игил қолданылып жүр. Оның алтайдың икилиімен және хакастың ыыхымен көп ұқсастығы бар. Игилге тағылатын ішек жылқының қылы, мойнында перне жоқ. Туваның тағы бір шертіп ойналатын аспабы дошпулур мен игилдің де оншалықты айырмашылығы жоқ. Жергілікті халық осы аспаптардың арасында тек дыбыстату тәсілінде ғана айырма барын айтады. Игилидің бір данасы Алматыда Республикалық өлкетану музейінде сақтаулы. Оның көлемі мынадай: ұзындығы—790 мм, шанағының ұзындығы — 260 мм, шанағының ені — 190 мм.
Тілшелі аспаптар
Тува халқында тілшелі аспаптың екі түрі сақталған, олар — демир хомус және шелер хомус. бұл екеуі әр түрлі материалдан жасалады шелер хомусқа екі жағынан жіп тағылады. Ойнау кезінде жартылай ашық ауызға тақау келтіріп көлденеңдете ұстайды да оң жақтағы жіпті тартқылап, ортадағы тілшесін қимылға келтіреді, содан барып дыбыс пайда болады. Аспаптың шелер хомус аталуы ондағы жіпті тартқылауға байланысты туған.
Аспапты ұстағанда қолайлы болуы үшін сол жақтағы жіпті сұқ саусаққа орайды. Дауыс тілшенің тербелісінен туады, дауыс ырғағының өзгеруі еріннің қимылымен және ұрттың аумағын өзгерту арқылы реттеледі. Шелер хомустың даусы және оны ойнау тәсілдері жайында толық айта алмаймыз, оған себеп, бұл аспапты орындаушы музыкантты кездестіре алмадық. Өзіміз ол жақтан ала келген бір шелер хомустың негізгі фа тоны мен дыбыс қатарын анықтай алдық.
Бұл аспап дыбыстауы және техникалық мүмкіндіктері жағынан демир хомусқа ілесе алмайтын сияқты, сондықтан болар жұрт арасында кең тарай қоймаған. Бұл күнде Тувада Қызыл қаласындағы Алдан Маадыр атыйдағы республикалық өлкетану музейінде сүйектен жасалынған, соок хомус деп аталынатын аспап сақтаулы. Оның көлемі: үзындығы—100 мм, тілшесінің ұзындығы—80 мм. тілшесінің қалыңдығы —2 мм. Негізінен ағаштан жасалынатын нақ осындай аспаптар түркі тілдес халықтардың бәрінде де болған. Ұзақ тербелуі үшін тілшенің, үшын ауырлатып жасаған.
Көлемі мен түрі жағынан демир хомус алтайлықтардың комузына көбірек ұқсайды, ойнау тәсілдерінде алшақтык, аз. Демир хомустың, негізгі тоны «фа-диез», дыбыс қатары-мажорлы, диапазоны — октава. Көлемі: ұзындығы —65 мм, тілшенің түбінің ені —12 мм.
Шертіп ойналатын аспаптар
Шертіп ойналатын көне аспап дошпулур өзінің құрылысы жағынан алтайдың топшуурына, хакастың хомусына және қазақтың шертеріне ұқсайды. Н. М. Мартьянов атындағы Минусинск музейінде шертіп ойналатын аспаптар сақтаулы. Олар өздерінің түрі мен құрылыс жағынан бір-бірінен ешбір айнымайды, тек суреттеп жазуларына қарап, олардың бірі — хакастардікі, ал екіншілері — тувалықтардікі екенін білесіз., Дошпулур қазір қолданылудан қалған. Оған бұрын ширатылып оралған екі буда жылқы қылын тағады екен. Кейін ел ішіне тараған орыс балалайкасын да дошпулур деп атап кетіпті. Дошпулурлардың бірінің көлемі: ұзындығы — 780 мм, қақпағының ұзындығы — 280 мм, қақпағының ені — 220 мм.
Лимби — флейта тәріздес үрлеп тартылатын аспап. Ол буряттар мен моңғолдарда1 кездеседі. Лимби бамбуктан жасалынады. Жарылып кетпес үшін бамбукты әр түсынан шүберекпен орап тастайды. бұл аспаптың көлемі әдетте мынадай болып келеді: түтігінің ұзындығы —510-750 мм, түтіктің жуан жағының диаметрі —17 мм, жіңішке жағының диаметрі— 12 мм. Сегіз ойықтың әрқайсысының диаметрі —88 мм, үрлеу үшін жасалған бүйірдегі ойықтың диаметрі —9 MM. Нақ осындай аспап бақташылардың арасында қамыстан жасалып мургу деген атпен тараған. Оның төменгі дыбысы кіші октаваның «си-бемоль», диапазоны — екі октава шамасында, дыбыс қатары — мажорлы.
Дабыл қағу үшін пайдаланылатын аспап тун қабыршақтан жасалынады, металл мунштугі болған. Енді бір үріп ойналатын аспап малдың сирағынан жасалыныпты және чода — сирақ1 деп аталған. Аспапта ойнау ойықтары жоқ. Халық арасынан чоданы кездестіре алмадық. Аспаптын, ұзындығы —420 мм.
Мыстан жасалынып, үрлеп тартылатын аспаптар — бушкуур мен бурээ де сырт құрылысы жағынан бір-біріне ұқсас. Оларды ойнап халықты жиын-тойға шақырған, монастырларда діни салт-жораларды атқаруға пайдаланылған. Екеуінде де бүйір ойықтары жоқ. Бушкуурдың ұзындығы 3 метрге дейін жеткен. Бурээ ұзындығы мен диаметрі жағынан одан гөрі шағындау келген, бірақ даусы қаттырақ шығатын болған.
Аңшылар арасында үрлеп тартылатын аспап — авырга кездеседі. Ол алтайдың атыргысы мен хакастың пыргысынан айнымайды.
Ұрып ойналатын аспаптар
Тувалықтарда ұрып ойналатын өзгеше аспап — дамбыра бар. Екі жағынан да көн тері қапталған шанағынын, биіктігі —120 мм, диаметрі —100 мм. Ойнау кезінде аспапты жан-жаққа бұрып отырады, сөйткенде екі жағынан тағылған кендір көнді сабалайды. Дамбыра ламдардың аспабы болған және құдайға құлшылық еткенде қолданылған. Дамбыра көптеген халықтарда бар, оның атағы кең жайылған десе де болады. Қалмақтардың, қазақтардың, өзбектердің шертіп ойналатын аспабы — домбыра деп аталады, моңғолдарда — домбор2, буряттарда — домбро дейді. Ауғанның музыкалық аспаптарының арасында, шағын ғана келген, шертіп ойналатын екі ішекті аспап дамбура бар.
Минусинск музейінде ұрып ойналатын аспап — шанның екі данасы сақтаулы. Бұлар — тувалықтардың металл тәрелкесі. Олардын, бірінің диаметрі —150 мм, екіншісінікі —100 мм. Шан монастырлардағы аспаптық ансамбльдерде пайдаланылған. моңғолдарда бұл аспап цэн (г) деп, қазақтарда — шың деп аталады.
Тувалықтарда шаманның аспабы — орба болған. Орба дегеніміз—сылдырмақ сақиналары бар тоқпақ. Онымен музыкалық аспап дунгурды ұрғылаған. Шанағының тек бір жағын ғана көн терімен қаптаған. Дунгурды ұрған кезде орбаға тағылған металл сылдырмақтар да дауысты күшейте түскен. Орбаның сабына қайыс пен шүберек байлаған. Бұл аспаптың аталуы да, жасалу үлгісі де хакастың орбасына, алтайдың орбасына өте ұқсас, әйткенмен оның құры- лысы қазақтың асатаяғының бас бөлігінен аумайды.
Жоғарыда айтылғандардан көретініміз, тувалықтарда түркі тілді халықтар үшін ортак, чадаган, дошпулур, хомус, игил, дунгур, орба, шоор, авырга тәрізді көне аспаптардық көбі сақталған. Басқа кейбір чанзы, хенгирге, лимба, бушкуур, бурээ тәрізді аспаптары моңғол мен буряттардық аспаптарына ұқсас.
IC 1959
IC 1959 — Horologium шоқжұлдызында орналасқан SBm типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 13163, ESO 200-39, IRAS03317-5934, SAO 233152 (5.7) 6.
Сыртқы сілтемелер
IC 1959 Санат:Horologium (шоқжұлдыз)
Жовин
Жовин (Jovim) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Гондомар (Португалия) муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Порту ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Үлкен Порту экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7 112 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,79 км² шамасында. Халық тығыздығы — 913 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Каньга
Каньга — Ресейдегі өзен. Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бочанка өзенінің сол жағалауынан 1,8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.