cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нұралы хан
Нұралы хан (1748-1786) — билік құрған. Әбілқайыр хан өлген соң, 1748 жылы Кіші жүздегі хандық таққа оның ұлы Нұралы отырды. Бұл шешімді Ресей патшайымы Елизавета Петровна бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан бекітілген бірінші қазақ ханы еді. Патша үкіметі бұл әрекеті арқылы ендігі уақытта қазақ жұрты хан ретінде мойындаған сұлтанды хандық дәрежеге бекіту немесе бекітпеу өз еркінде екендігін білдіруі еді. Бұл қазақ халқының дербес мемлекеттігін жоюға бағытталған алғашқы қадам, сондай-ақ "Патшалық ішінде патшалықтың болуы мүмкін емес!" деген стратегиялық бағыт көрінісі болатын.
Өмірбаяны
Нұралы хан да әкесі Әбілқайыр сияқты ел арасындағы ықпалды топтардың қолдауына сүйене алған жоқ. Әкесіне ұқсап ол да алғашқы жылдары жалпықазақтық тақтан үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы И.И.Неплюевтің кеңесі бойынша, Нұралы ханның өтінішін қолдамады, сөйтіп бекіту грамотасында оның билік ауқымын белгілемей, жай ғана "қазақ ханы" атады. Бұл қазақ коғамын жеке хан билігі арқылы басқарудан бас тарту еді. Нұралы ханға дара қолдау көрсету өз ретінде Абылай хан, Барақ хан және басқа ел арасындағы аса беделді билеушілерді Ресейге қарсы қоюмен тең болды. Осы жағдайды ескере отырып, Петербургтік билік Неплюев ұсынған, қазақ қоғамындағы ықпалды топтардың бірде-бірінің басқалардан ерекше күшейіп кетуіне жол бермей, олардың арасында күштер "тепе- теңдігін" сақтау саясатын ұстануға көшті. Сөйтіп, қазақ саяси элитасын баскарудың ресейлік әдісі осылайша орныға бастаған еді. Ресей үкіметінің бұл саясатының орнығуына қазақ коғамының ішіндегі билеуші топ арасындағы алауыздықтың етек алуы, сондай- ақ Нұралы ханның ел арасында беделінің жоқтығы колайлы жағдай туғызды. Әбілқайыр ханның ескі жауы Батыр хан ІІ Нұралыны хан ретінде мойындаудан бас тартып, Сырдарияның төменгі ағысындағы шекті тайпасының старшындары оны өздеріне хан сайлайды. Сөйтіп, Кіші жүз екі хандыққа бөлініп, солтүстік-батыс бөлігі Нұралы ханға, ал оңтүстік-шығыс бөлігі Батыр ханға қарады. Егер Нұралы ханның Ресейге тәуелділігі жыл өткен сайын арта түскен болса, Батыр сұлтан өзін Ресейден алысырақ ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.
Нұралы ханның саясаты Кіші жүз қазақтарының башқұрт халқымен арақатынасының шиеленісуіне алып келді. 1755 жылы Башқұртстанда Ресей езгісіне қарсы жаңа көтеріліс бұрқ ете калды. Патша әскерінің қуғынынан ығысқан елу мыңға жуық башқұрттар қазақ даласына еніп, қазақтармен біріге орыс шабуылынан қорғанудан үміттенді. Орынбор губернаторы И.И.Неплюев Нұралы ханға және басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда башқұрттардың малы мен мүлкін тонап, өздерін құлға айналдыруға шақырды. Бұл үндеу қазақ ауылдары арасында кең қолдау тапқан жоқ. Тіпті орыс билігінен бірігіп корғану мақсатында жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт аралас қолдары құрылып, шекара бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. Дегенмен Орынбор губернаторының тілегін орындауға кірісіп кеткен Нұралы мен оның інілері башқұрттарды тонап, олардың басшысы Батырша Әлеевті орыстарға ұстап беруге күш салады. Бұл сатқындық әрекеттен қазақ пен башқұрт елдері арасындағы туыстық қатынас бұзылып, өзара жаугершілікке ұласуына жол ашты.
Көршілерімен араздасқан Нұралы хандық ішінен де қолдау таба алмады. Патшалық әкімшілікпен ғана жақын болу жолына түскен ханның рубасылармен арақатынасы алшақтап кетті. Хандықтың күнделікті өміріне байланысты шақырылып тұратын билер кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу мүмкіндігі тарыла түскенді. Ал Нұралы ханның Жайықтың оң жақ бетіндегі жайылымдарды пайдалануға патшалык әкімшіліктің келісімін ала алмауы, соның салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның беделін біржола құлдыратты. 1785 жылы генерал-губернатор О.А.Игельстром II Екатерина патшайымға: "Рубасылары мен халықтың ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен өздерінің берекесі мен тыныштығын алушы ретінде қарайды", — деп жазды.
1772 жылдан бастап Кіші жүз қазақтарының отарлық билік пен хан-сұлтандардың зорлығына қарсы азаттық қозғалысының басында тұрған Сырым батыр өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, Нұралыны биліктен аластау мәселесін қояды. Генерал-губернатор қозғалыс басшыларының бұл талабын орындап, 1785 жылы Нұралы ханды Орынборға шақыртып алып, оған қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына 5 мың сом қаржы тағайындайды.
Дереккөздер
Санат:Төрелер Санат:Кіші жүз хандары
Иван Кириллович Кириллов
Иван Кириллович Кириллов(1689 – 14 сәуір 1737) – Қазақстанды зерттеуші орыс ғалымы, Ресей империясының мемлекет қайраткері.
Дереккөздер
Санат:1695 жылы туғандар Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар Санат:1737 жылы қайтыс болғандар Санат:Самарада қайтыс болғандар Санат:Ресей географтары Санат:Ресей картографтары Санат:Орск тұлғалары
Атамекен (Арыс қалалық әкімдігі)
Атамекен (2020 жылға дейін — Қожатоғай) — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты Монтайтас ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Тарихы
Монтайтас ауылдық кеңесі 1932 жылдың 21 наурызынан 1963 жылдың қаңтарына дейін Арыс ауданы құрамында, 1963 жылдың қаңтарынан 1965 жылдың қаңтарына дейін Ленин ауданының құрамында, 1965 жылдың қаңтарынан 1967 жылдың тамызына дейін Бөген ауданының құрамында, 1967 жылдың тамызынан 1989 жылдың қазанына дейін Ленин ауданының құрамында, 1989 жылдың қазанынан 1993 жылдың желтоқсанына дейін Арыс қаласының құрамында болды, 1994 жылдың 5 қаңтарынан бастап Монтайтас ауылдық округі болып құрылып, құрамына Ақтас, Бақырша, Қабылсай, Қожатоғай, №42-темір жол айрығы, Тоғансай, Шағыр елді мекендері енді. Негізгі айналысатын саласы – мал шаруашылы. Монтайтас ауылдық округі құрылғаннан кейін мал шаруашылығы қарқынды дамыды. Сол уақыттан бері Қожатоғай елді мекені деп аталып кеткен. Қожатоғай арқылы Орынбор – Ташкент темір жолы өтеді. Қожатоғай елді мекені облыстың және ауданның орталығымен темір жол арқылы да, тас жолмен де байланыс жасайды. Қожатоғай елді мекенінің жер көлемі – 1300,3 га. Халық саны – 1393 адам. Тұрғын үй саны – 205 үй. Білім беру мекемесі – 1 мектеп. Мектеп жанынан ашылған мектеп жасына дейінгі мекеме – 1 балабақша бар.
Терминология
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
اصطلاح ศัพท์บัญญัติ
Жартөбе (қыстау)
Жартөбе — Атырау облысы, Индер ауданындағы қыстау.
Ынтымақ ауылынан батысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Қыстаулар Санат:Атырау облысы қыстаулары
Флорис-ду-Пиауи
Флорис-ду-Пиауи (Flores do Piauí) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Флориану экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 019 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 972,209 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4,1 адам/км².
Санат:Пиауи елді мекендері
Халықаралық спорт ұйымдарының тізімі
Олимпиадалық емес спорт түрлері
(толықтырылады)
Луце-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Надым өзені. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Надым.
Координациялық сан
Координациялық сан – кристалдық тордағы әрбір атомның (ионның) айналасында бірдей қашықтықта орналасқан ең жақын атомдардың (иондардың) саны. Кристалдық тордағы металдар үшін Координациялық сан 8 және 12, ал кешенді қосылыстардағы Координациялық сан 1-ден 12-ге дейін болады. Егер іргелес орналасқан атомдардың (иондардың) арасын өзара түзумен қосса, онда координациялық көпжақ деп аталатын фигура шығады. Мысалы, хлорлы натрийдің кристалдық торында натрийдің әрбір ионын октаэдр/октаэдрдыңъъ бұрыштарында орналасқан хлордың 6 ионы қоршап тұрады. Осы иондар саны натрийдің немесе хлордың Координациялық саны деп аталады. [[Анион мен катион радиустарының айырмашылығы азайған сайын Координациялық сан артады. Керісінше, иондардың радиустарының айырмасы артқан сайын Координациялық сан азаяды. 2-ге тең Координациялық сан бір валентті күміс, алтын, мыс, т.б. кешенді қосылыстарда кездеседі. Мысалы, [CuCl2]–, [Ag(NH3)2]+, [AgCl2]–. Мұндай кешендерде орталық атом мен екі лиганд бір түзудің бойына орналасады, демек құрылысы түзу сызықты болады. Координациялық саны 3 болатын қосылыстар сирек кездеседі. Олардың құрылысы тең қабырғалы үшбұрыш болады. Кешен түзушінің Координациялық саны 4 болғанда кешенді ионның құрылысы тетраэдр немесе квадратты болып келеді. Координациялық саны 5-ке тең кешендер онша көп емес. Мұндай кешендердің құрылысы үшбұрышты бипирамида немесе квадратты пирамида пішінді болады. Ең жиі кездесетін Координациялық сан– 6. Мұндай кешендердің құрылысы октаэдр пішінді. Алтыдан үлкен Координациялық сан сирек кездеседі. Ондай кешендерді 5-және 6-периодтағы d-металдар, лантаноидтар мен актиноидтар түзеді.
Галт (Айова)
Галт (Galt) — Айова штатының Райт округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.4 км². FIPS коды — 19-29550.
Луце-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Галт (Айова)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 30 адамды құрады.
Координациялық сан
Дереккөздер
Санат:Химия
Ладу (ладус)
Ладу (ладус)— отты кесектер көшкіні терминінің синонимі. .
Дереккөздер
Санат: Геология Санат: Геофизика Санат: география
Халықаралық спорт ұйымдарының тізімі
Тағы қараңыз
Санат:Спорт Санат:Ұйымдар Санат:Тізімдер
Жордан белгісі
Жордан белгісі - Фурье қатарының жинақталуы туралы Жордан белгісі: егер 2π периодты f(x) функциясының [а,b] кесіндісіндегі вариациясы шенеулі болса, онда (а,b) аралығының әрбір х нүктесінде f(x)-тің Фурье қатары ½[ f(x + 0)+ f(x-0)] санына жинақталады; егер [a,b] кесіндісінде f(x) үзіліссіз болса, онда бұл қатар осы кесіндінің [a',b'], a<a'<b'<b, ішкесіндісінде f(x)-ке бірқалыпты жинақталады. Жордан белгісі құрама-бірсарынды функцияның Фурье қатарының жинақталуы туралы Дирихле теоремасының шенеулі варияциялы функцияға жалпылануы.
Дереккөздер
Санат:Жинақталу белгілері Санат:Гармоникалық талдау
Бақырша
Бақырша — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты Монтайтас ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстікке қарай 32 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 105 адам (55 ер адам және 50 әйел адам) болса, 2009 жылы 120 адамды (61 ер адам және 59 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
NGC 710
NGC 710 — Андромеда шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1863 жылы 12 тамызда Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 710 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 6972, UGC 1349, MCG 6-5-33, ZWG 522.41, KUG 0149+358B, IRAS01499+3548.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Андромеда (шоқжұлдыз)
Abell 262 Abell 262
IC 1504
IC 1504 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 72117, UGC 12734, MCG 1-60-20, ZWG 407.41, IRAS23387+0344.
Сыртқы сілтемелер
IC 1504 Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Келескелу
Келескелу — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Башкаус өзенінің сол жағалауынан 108 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алтай өлкесі өзендері
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне барлығы 199 құрама қатысып, 29 жолдаманы сарапқа салды. Алаң иелері Жапония мен Оңтүстік Корея, 1998 жылғы әлем чемпиондары Франция тікелей жолдамаға ие болды.
УЕФА (Еуропа)
1 топ 2 топ 3 топ 4 топ 5 топ 6 топ 7 топ 8 топ 9 топ
Плей-офф
Топта бірінші орын алғандар әлем чемпионатының жолдамасына ие болды. Екінші орындағы тоғыз құраманың сегізі плей-оффқа қатысса, тоғызыншы құрама — Ирландия континентаралық плей-оффқа қатысты.
10-14 қараша, 2001 жыл Бельгия - Чехия - 0:1, 0:1 Украина - Германия - 1:1, 1:4 Словения - Румыния - 2:1, 1:1 Аустрия - Түркия - 0:1, 0:5
Бірінші кезең
Того - Гвинея-Бисау - 3:0, 0:0 Тунис - Мавритания - 3:0, 2:1 Сенегал - Бенин - 1:0, 1:1 Марокко - Гамбия - 2:0, 1:0 Алжир - Кабо-Верде - 2:0, 0:0 Замбия - Ботсвана - 1:0, 1:0 Судан - Мозамбик - 1:0, 1:2 Оңт. Африка - Лесото - 1:0, 2:0 Мадагаскар - Габон - 2:0, 0:1 Ангола - Суазиланд - 7:1, 1:0 Сьерра-Леоне - Сан-Томе және Принсипи - 4:0, 0:2 Кот-д'Ивуар - Руанда - 2:0, 2:2 Либия - Мали - 3:0, 1:3 Зимбабве - Орт.Африка - 3:1, 1:0 Конго - Экватор Гвинеясы - 2:1, 3:1 Камерун - Сомали - 3:0, 3:0 Конго ДР - Джибути - 9:1, 1:1 Египет - Маврикий - 4:2, 2:0 Нигерия - Эритрея - 4:0, 0:0 Намибия - Сейшель аралдары - 3:0, 1:1 Гвинея - Уганда - 3:0, 4:4 Буркина-Фасо - Эфиофия - 3:0, 1:2 Малави - Кения - 2:0, 0:0 Гана - Танзания - 3:2, 1:0 Либерия - Чад - 0:0, 1:0
Екінші кезең
А тобы
В тобы
С тобы
Д тобы
Е тобы
Бірінші кезең
1 топ
2 топ
3 топ
4 топ
5 топ
Алмалы (Тасқала ауданы)
Алмалы (2010 ж. дейін — Кирово ) — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы, Қазақстан ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Бірінші кезең
6 топ
Алмалы (Тасқала ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Тасқала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде, 1-ші Шежін өзенінің жағасында орналасқан.
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Бірінші кезең
7 топ
Жәнібек суару-суландыру жүйесі
Жәнібек суару-суландыру жүйесі, 1975 ж. Жәнібек ауданында салынған. Арнасының ұзындағы 76,2 км. Жүйе суды copy стансасының көмегімен (ағыны 7 м³/сек.) Палласов суару-суландыру жүйесінен (Еділ өзеннен келетін) алады. Жәнібек суару-суландыру жүйесі Жәнібек және Бөкей ордасы ауданың елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді. Ол осы өңірдегі 3,539 га жерді тұрақты, 6,397 га жер кәріздеп, сондай-ақ 489,3 мың га жайылымды көлдете суландырды.
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Бірінші кезең
8 топ
Жәнібек суару-суландыру жүйесі
Дереккөздер
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Алмалы (Тасқала ауданы)
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 125 адам (61 ер адам және 64 әйел адам) болса, 2009 жылы 57 адамды (30 ер адам және 27 әйел адам) құрады.
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Бірінші кезең
9 топ
Алмалы (Тасқала ауданы)
Дереккөздер
Санат:Тасқала ауданы елді мекендері Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Бірінші кезең
10 топ
Екінші кезең
А тобы В тобы Топ жеңімпаздары Әлем чемпионатына жолдама алды. Екінші орын алған Иран мен БАӘ Құрлықаралық плей-оффқа шығу үшін өзара күш сынасты
Плей-офф
құрлықаралық плей-оффқа шықты
КОНКАКАФ (Орталық және Солтүстік Америка
Алғашқы кезең жеңімпаздары.
Үшінші кезең
Әлем чемпионатына жолдама алғандар
Бірінші кезең
1 топ 2 топ Аустралия мен Жаңа Зеландия финалға шықты
Финал
Аустралия құрлықаралық плей-оффқа шықты
Уругвай-Аустралия
Ирландия мен Уругвай әлем чемпионатына жолдама алды
Санат:Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі
Жордан теоремасы
Жордан теоремасы - жазық жай тұйық Г сызығы R2 жазықтығын осы сызық ортақ шекарасы болатын екі байланысты екі компонентке бөліктейді. К. Жордан дәлелдеген.
Дереккөздер
Санат:Теоремалар Санат:Топология
Милан Степанов
Милан Степанов (Милан Степанов; 2 сәуір 1983, Нови-Сад, Югославия) — сербиялық футболшы, қорғаушы. Сербия Ұлттық құрамасы сапында 2008 жылғы Еуропа біріншілінің іріктеу ойындарына қатысты. Сондай-ақ, Сербия және Черногория құрамасы сапында 2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысты.
Карьерасы
Карьерасын 2000 жылы "Войводина" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. 2005 жылы клубтың капитаны боп тағайындалды.
2006/07 жылғы маусымды "Трабзонспор" сапында өткізіп, 2007 жылы жазда "Портуға" ауысты. "Порту" сапында қорғаныста көп қателіктер жіберді де, негізгі құрамдағы орнынан тез айрылды. Соның кесірінен 2009 жылы жазда ""Малагаға" жалға берілді. "Малага" сапында бір маусымда не-бары 12 рет қана алаңға шықты. 2010 жылы "Портуға" оралысымен клуб басшылары миланды Трансферге қойды да, "Бурсаспорға" ауысты.
2012 жылы "Мерсин" клубына ауысты.
2014 жылы қаңтарда "Омонияға" ауысты.
Алунит
‎ Алунит, ашудас – сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Kal3[SO4]2·OH6. Тригональдық сингонияда ұсақ куб пішінде кристаллданады. Ұсақ түйіршікті немесе талшықты агрегаттар түзейді. Түсі сұрғылт, сарғылт немесе қызғылт реңді ақ, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5 – 4, меншілік салмағы 2,6 – 2,8 г/см3. Алунит сілтілі дала шпаттарына бай ортада не қышқыл құрамды магмалық жыныстарда, кейде алюминий тотығына бай жыныстарға сульфатты судың әсер етуінен пайда болады. Бұл процесс Алуниттену деп аталады. Алуниттену алтын, мыс полиметалл кендерін іздеу кезінде кен белгілері болып табылады. Күйдірілген Алуниттен ашудас пен алюминий сульфатын алады, сонымен бірге отқа төзімді материалдар өндіретін шикізат ретінде де пайдаланылады. Қазақстанда Алунит кендері Торғай ойпатында (Қашар), Сарыарқа өңірінде (Баян, Ақтайлақ, Тарғыл, т.б.) бар.
Алунит (alunite— квасцтер)— алунит — квасцтер көбіне негізінен калий мен алюминий сульфаттарынан тұратын минерал. Бұл квасцтер мен глинозем алу үшін шикізат ретінде пайдаланылады. .
Сілтеме
Санат:Алюминий минералдары Санат:Сульфат минералдар
Шегендеу
300px|right|thumb|[[Аян бұлағының шегендеуі]] Шегендеу- каптаж (франц. captage — ұстап қалу) — бұлақ және әр түрлі жер асты суларын жинайтын әдейі жабдықталған құрылыс. Мұндай жұмыстар мұнай, газ кендерін пайдаланғанда да қолданылады. Шегендеу құрылыстарына шахталы құдықтар қазу, ұңғымалар жүргізу, т.б. жатады. Кішігірім тұмалар мен қайнарларды шегендеу үшін олардың су көзі аршылып, саз, ұсақ түйірлі құмнан тазартылып, тас не басқа материалдармен қоршалады. Судың мол жиылуы, өнімнің көбеюі, таза болуы және ұзақ уақыт пайдалануға ыңғайлы болуы үшін бұлақ көзі көбіне тереңдетіле қазылады да темір, асбест құбырлар орнатылады. Құдық қабырғалары темір-бетон цилиндрлермен бекітіледі. Құдыққа сулы қабаттан су еркін келуі үшін төменгі цилиндрді тесіп, түрлі торлар орнатады. Ұңғымала] қабырғалары да темір құбырмен бекітіледі, құбырдың сулы қабат арқылы өтетін бөлігіне тор қойылады. Бұрын шөл, шөлейт аудандарда қарапайым әдістермен құдықты шегендегенде су дәмін бұзбайтын бөрене, тақтай, ірі бұталы өсімдіктер, т.б. қолданылған.
Хар-Яха
Хар-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пяку-Пур өзенінің сол жағалауынан 155 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Клайнкирхберг
Клайнкирхберг (Kleinkirchberg) — Аустриядағы жәрмеңке. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Холлабрун округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2231 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 61.83 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — HL, ресми идентификациялық коды — 3 10 43.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Леопольд Хуммер саналады.
Слот
Слот (Slot) — 1) F атрибуттарының атауын, V атрибуттарының мәнін және баска да Q слоттарга сілтемені анықтауға арналған Фреймнің құрамдас бөлігі. Слоттың пішімі: <F,XV1>; <F2><V2>; ..., <Fn><v„>; <Q,>. <Q?>. <Q„>; 2) компьютердің жүйелілік тақшасындагы кеңейтудің алып-қосу ойығы; мөрлі тақша орналастырьшатын орын. Бұл қуыс-орын графикалық адаптерді, тізбекті және параллель интерфейстер, дыбыс карталары және тағы солар сияқты кеңейту тақшаларын орнату және оларды шинамен байланыстыру үшін керек.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Клайнкирхберг
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Темірбек Ибрагимов
Темірбек Ибрагимов (8 қазан 1922 жыл, Шәуілдір ауылы, Отырар ауданы, Түркістан КФР – 15 қазан 1943 жыл, Радуль ауылы, Украин КСР) — әскери қайраткер. Кеңес Одағының Батыры (30 қазан 1943 ж). 1941 жылы желтоқсанда Қызыл Армия қатарына алынып, Қызыл Тулы 69-Севск атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Днепрден өту кезіндегі ұрыста қаһармандықпен қаза тапты. Ленин орденімен, медальмен марапатталған. Отырар ауданындағы мектепке, туған ауылындағы көшеге аты берілген.
Дереккөздер
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Нұрхан Исаұлы Исаев
Нұрхан Исаұлы Исаев - (5 қазан 1940 жыл, Шалқар қаласы) профессор, ішкі істер қызметінің полковнигі.
Өмірбаяны мен еңбек жолдары
Орта мектепті үздік бітіргеннен кейін еңбек жолын автокәсіпорын жүргізушісінен бастады. Орск қаласындағы №1 техникалық училищесін "Өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрлендіру" мамандығы бойынша қызыл дипломмен бітірген соң, Орск мұнай өңдеу зауытының Орталық тарату станциясында электрик-диспетчер болып жұмыс істейді.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Оброк
Оброк — помещиктердің басыбайлы шаруалардан заттай немесе ақшалай жинайтын салығы.
Дереккөздер
Санат:Салық салу тарихы
Кіші Кермеж
Кіші Кермеж — Ресейдегі өзен. Киров облысы, Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Иж өзенінің сол жағалауынан 2,1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка өзені Котельнич қаласынан, қала типті ауылдағы Аркуль Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Техникалық барлау
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Лантаоидтар
Лантаоидтар — Менделеев жүйесіндегі лантанды (рет нөмірі 57) және одан кейінгі 14 элементті (58—71 номірлер) біріктіретін жалпылама атау. .
Барлық Лантаоидтардың химиялық құрамы бір-біріне ұқсас келеді.
Лантаоидтар тобына жататын элемент өкілдері өздерінің, дара күйінде ауада ете тез тотығатын металдар болып табылады. Синонимі — сирекжерлі элементтер.
Дереккөздер
Санат: Геология Санат: Геофизика Санат: география
Кариати
Кариати (Cariati) — Италиядағы коммуна, Калабрия әкімшілік аймағына қарасты Козенца провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8474 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 297 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 50 км² шамасында. Пошта индексі — 87062.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Leonardo. Жыл сайынғы мерекесі — 6 қараша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калабрия елді мекендері
Сиури
Сиури  (Cihuri) — Испаниядағы муниципалитет. Риоха автономды бірлестігіне қарасты Риоха провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Аро ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 215 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,76 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 49 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Риоха елді мекендері
NGC 4856
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 8 ақпанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4856 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 44582, MCG -2-33-78, UGCA 313.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Ньюкасл (Аустралия)
Ньюка́сл (Newcastle) — Аустралияның Жана Оңтүстік Уэльс штатындағы қала. 2007 жыл бойынша, қаланың халық саны - 289 000 адам, маңындағы елді мекендермен - 523,6 мың адам. Бұл штаттағы Сиднейден кейінгі екінші үлкен қала.
Штаттың әкімшілік орталығы Сидней қаласынан солтүстікке қарай 162 километр қашықтықта орналасқан. Хантер өзенінің атырауында, Тасман теңізінің жағалауында орналасқан.
Шегендік
Шегендік — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректеріне қарағанда Орта жүз арғын тайпасының мейрамынан тарайды. Одан Қақсал атасы тараған. 19 ғасырдың бас кезінде Павлодар уезіндегі Қызылтау, Ақбестау және Ақкөл аймағын мекендеп, Атбасар уезіндегі Есіл мен Жабай өзен аралығында көшіп-қонып жүрген. Мал өсіріп, пішен шапқан, аздап егіншілікпен де айналысқан. Ұраны — Ақжол, таңбасы — қос дөңгелек.
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары Санат:Орта жүз
Стонгейт (Колорадо)
Стонгейт (Stonegate) — Колорадо штатының Дуглас округіне жататын АҚШ қаласы.
Ньюкасл (Аустралия)
Елдің маңызды экономикалық қала-порты. Ньюкасл порты тас көмірді экспорттау бойынша әлемдік көшбасшы болып табылады. Бұдан басқа, қалада қара металлургия, кеме жасау, автомобиль және химия өнеркәсіптері дамыған.
Стонгейт (Колорадо)
Қала тұрғындарының саны 6 284 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.2 км² шамасында. FIPS коды — 08-74080.
Ньюкасл (Аустралия)
Дереккөздер
Санат:Аустралия
Руш
Руш — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) өзенінің оң жағалауынан 311 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тагил өзені бастауынан Черной өзенін қоспағанда Төменгі Тагил қаласына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Стонгейт (Колорадо)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Колорадо қалалары
Руш
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері
Сақтандыру агенті
Сақтандыру агенті — сақтандыру мекемесі мен сақтанушы арасында сақтандыру шартын түзуді іске асыратын аракісі. Сақтандыру агенті әрбір толтырылып, қол қойылған сақтандыру полисі үшін делдалдық ақы алады.
Дереккөздер
Санат:Сақтандыру
Гастогай
Гастогай (Гастогайка) — Ресейдегі өзен. Краснодар өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Витязев қолтығы орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Қара теңіз су алабының өзендері Панагия мүйісінен Джанхот өзенінің шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Қаратеңіз су алабындағы өзендер.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Краснодар өлкесі өзендері
Лейко
Лейко (левкое — жарық ақ)— кейбір магмалық жыныстар атауының алдыңғы жағына жалғанатын қосымша. .Бұл қосымша жалғанған атау аталмыш жыныстың негізінен алғанда түссіз минералдардан (дала шпаттары, кварц т. с. с.) тұратындығын көрсетеді.
Дереккөздер
Санат: Геология Санат: Геофизика Санат: география
Парнарама
Парнарама (Parnarama) — Бразилиядағы муниципалитет, Мараньян штатында орналасқан. Шығыс Мараньян мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Кашиас экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 33309 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3487,119 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,6 адам/км².
Алша
Алша  – раушангүлділер тұқымдасына жататын ағаш не бұта тектес өсімдік түрі. Биіктігі 1,5 – 10 м-ге дейін болады. Жабайы Алша түрлері Балқан, Кавказ, Орта Азия, Қырым, Иран және Қазақстанның оңтүстік-шығыс таулы аймақтарында кездеседі. Кәдімгі Алшаның бүршігі жалаңаш, майда, ағашқа жеке немесе топталып орналасады. ЖемісЖемісінің]] пішіні – дөңгелек, сопақша келген, сары қызғылт немесе қара түсті, жұмсағы шырынды, жемісі сүйекті. Алша жемісінің құрамында қант 4 – 9%, органик. қышқыл (1 – 4%), сондай-ақ витаминдер, пектиндер болады. 3 – 4 жылда жеміс салады, өнімділігі жоғары, әр га-дан орта есеппен 120 – 200 ц өнім алынады. Алшаның тіршілік ету ұзақтығы 15 – 60 жыл, өнімді 5 – 20 жыл береді. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді, топырақ талғамайды. Ол тұқымынан, қалемшеден, тамыр атпасынан көбейеді. Оңтүстік Қазақстанда аудандастырылған екі сорты өседі (Фиолетовая десертная және Малиновая). Алшадан көбінесе сусын және мармелад жасалады. 300px|thumb|Ашылып турған алша
Парнарама
Тарихы
Қала 1949 жылы құрылған.
Санат:Мараньян елді мекендері
Флориану
Флориану  (Floriano) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Флориану экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 57 921 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3 409,664 км² шамасында. Халық тығыздығы — 17,2 адам/км².
Тарихы
Қала 1897 жылы құрылған.
Санат:Пиауи елді мекендері
Потенциалдар айырмасы
Потенциалдар айырмасы - электр заряды бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі күшінің атқаратын жұмысының сол зарядтың шамасына қатынасы. Потенциалдар айырмасының өлшем бірлігі — вольт (В). Потенциалдар айырмасы ұғымы өріс күшінің жұмысы зарядтың қозғалыс траекториясына тәуелсіз болғанда ғана қолданылады. Бұл жағдайда екі нүктенің Потенциалдар айырмасы осы нүктелердің орындары арқылы бір мәнді анықталады. Егер j1, j2 — зарядтың бастапқы және соңғы нүктелеріндегі потенциалдары болса, онда потенциалдар айырмасы: u=j1–j2, ал потенциалдың өзгеруі Dj=j2– –j1=–u. Бірлік оң заряд бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі атқаратын жұмыс осы нүктелер арасындағы электр кернеуі деп аталады. Электр өрісі стационар болса, кернеу мен потенциалдар айырмасы бірдей болады.
Дереккөздер
немесе
Санат:Электрлік
Каньяш
Каньяш (Canhas) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Мадейра округінің құрамына кіреді. Понта-ду-Сол муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мадейра округінің елді мекендері
Күріш
Күріш (Oryza) – астық тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдік.
Таралуы
Дүние жүзінде күріштің 20-дан астам түрі негізінен Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка, Америка, Австралияның тропиктік және субтропиктік аймақтарында өсіріледі.
Тарихы
Күріш қолдан б.з.б. 2000 – 3000 жылдары егіле бастаған. Ал Орта Азияда ертеде Күріш өсірілгендігі жөнінде алғашқы жазба деректер Страбон, Геродот еңбектерінде бар.
Б.з.б. 1 ғасырда қалыптасқан Қытайдан басталатын атақты «Жібек жолы» Қазақстандағы Сырдарияның жағасындағы ірі мәдениет және сауда орталығы – Отырар қаласына келіп тірелетін. Ол кезде Отырар қаласы маңындағы халық егіншілікпен, мал шаруашылығымен айналысқаны белгілі.
Бұл деректер Күріштің Сыр бойына өте ертеде келгеніне дәлел бола алады. Қазақстанда аса маңызды азық-түліктік дақыл – екпе Күріш (satіva) – Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарындағы Сырдария, Іле және Қаратал өзендерінің аңғарында егіледі.
Ботаникалық сипаттамасы
170px|left Оның биіктігі 60 – 150 см, бір жылдық өсімдік. Шашақты тамыры болады (70 – 80 см тереңдікке дейін кетеді). Осы тамырларында ауа жинап өткізуші ұлпалар – аэренхима дамиды. Сабақтың жоғарғы буын аралығының іші қуыс, төменгі буын аралығының ішінде паренхималық ұлпалар бар.
Жапырақ саны сабақ буындары санына сәйкес келеді, бұл Күріштің сорттық қасиетін көрсетеді.
Гүлшоғыры – сыпыртқы тәрізді, масағы бір гүлді. Гүлдері екі қабат – жоғарғы жағында аналық, төменгі жағында аталық гүл орналасады. Күріш өздігінен, кейде айқас тозаңданады. Сортына байланысты вегетация кезеңі 90 – 130 күн, жылуды, суды көп қажет етеді. Күрішті егуден 5 – 6 күн бұрын тұқымын күнге қыздырып, 2 тәулік жылы суда жібітеді, тұқымды себу алдында кептіреді.
Жергілікті өкілді органдар
Жергілікті өкілді органдар 2001 ж. 23 қаңтарда "Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқару туралы" Қазақстан Республикасы Заңы қабылданды.
Күріш
Түркістан облысында өсірілетін күріштің биологиялық сипаттамасы
Түркістан облысында аса маңызды азық-түліктік дақыл – екпе күріш (Oryza satіva) егіледі. Оның биіктігі 60 – 150 см, бір жылдық өсімдік. Шашақты тамыры болады (70 – 80 см тереңд. дейін кетеді). Осы тамырларында ауа жинап өткізуші ұлпалар – аэренхима дамиды.
Сабақтың жоғары буын аралығының іші қуыс, төменгі буын аралығының ішінде паренхималық ұлпалар бар. Жапырақ саны сабақ буындары санына сәйкес келеді, бұл күріштің сорттық қасиетін көрсетеді.
Жергілікті өкілді органдар
Заң басқару саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді,жергілікті өкілді және атқарушы органдардың құзіретін, қызметінің ұйымдастырылуын, тәртібін, сондай-ақ мәслихаттар депутаттарының құқықтық жағдайын белгілейді. Қабылданған заңға сәйкес жергілікті өкілді орган (мәслихат) — облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) немесе ауданның(облыстық маңызы бар қаланың) халқы сайлайтын, халықтың еркін білдіретін және [[Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес оны іске асыру үшін қажетті шараларды белгілейтін және олардың жүзеге асырылуын бақылайтын сайланбалы орган.
Мәслихаттарды тиісті әкімшілік-аумақтық бөлінісінің халқы жалпыға бірдей, тең, төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы төрт жыл мерзімге сайлайды. Тиісті мәслихат депутаттарының санын Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мынадай шектерде: облыстық мәслихатта,Астана және Алматы қалалық мәслихаттарында — елуге дейін; қалалық мәслихатта —отызға дейін; аудандық мәслихатта — жиырма беске дейін белгілейді. Мәслихаттың занды тұлға қүқығы болмайды.
Күріш
Түркістан облысында өсірілетін күріштің биологиялық сипаттамасы
Гүлшоғыры – сыпыртқы тәрізді, масағы бір гүлді. Гүлдері екі қабат – жоғары жағында аналық, төменгі жағында аталық гүл орналасады. Күріш өздігінен, кейде айқас тозаңданады. Сортына байланысты вегетациялық кезеңі 90 – 130 күн, жылуды, суды көп қажет етеді. Күрішті егуден 5 – 6 күн бұрын тұқымын күнге қыздырып, 2 тәулік жылы суда жібітеді, тұқымды себу алдында кептіреді.
Күріш сорттары
Күрішті кейбір Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде (Қытай, Жапония, Вьетнам) көшеттен өсіреді. Күріштің бірнеше сорттары бар.
Жергілікті өкілді органдар
Қазақстан Республикасы 2004 ж. 11 мамырдағы Заңымен, мәслихаттардың өкілеттіктеріне қосымша әкімнің ұсынысы бойынша облыстың (қаланың, ауданның) "Құрметті азаматы" атағын беру жатқызылды. Одан басқа, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың мәслихаттары қоршаған ортаның ластануына лимиттер(аудандар мен қалалар бойынша алғанда) айқындауға, қоршаған ортаны ластағаны үшін Қазақстан Республикасы зандарына сәйкес төлемдер ставкаларын бекітуге мүмкіндіктер алды. мәслихаттың бірқатар өкілеттіктері жаңа, өзгертілген редакцияда мазмұндатүды.ҚР 2004 ж. 5 шілдедегі Заңымен Алматық. мәслихаты қосымша құқықтарға ие болды: қала аумағын абаттандыру, санитарлық тазалау, тазалық сақтау және жинауды ұйымдастру тәртібін белгілеу;"Алматы қаласының құрметті азаматы" атағын белгілеуге және оны беру тәртібі мен шарттарын айқындау. Қазақстан Республикасы 2004 ж. 9 шілдедегі Заңымен мәслихапың өкілеттігіне қосымша аумақтық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының мүшелерін сайлау туралы Қазақстан Республикасы заң шығару актілеріне сәйкес сайлау жатқызылды. Қазақстан Республикасы 2004 ж. 20 желтоқсандағы Заңымен 1998 ж. 20 мамырда қабылданған "Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы"ҚР Заңымен белгіленгенАстана қ. жергілікті өкілді органдарыныңөкілеттіктеріне қатысты мәселеге редакциялық сипаттағы өзгертулер енгізілді. Осы қүжатпен Алматы қ. мәслихаты өкілеттігінің қатарынан"Қазақстан Республикасының  заңнамасында көзделген өзге өкілеттіктерін жүзеге асыру" алынып тасталынды
Күріш
Күріш сорттары
Қазақстанда көбірек таралғаны – Алакөл және Үштөбе сорттары. Оларды Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары шығарған, негізінен, Қаратал өзені бойында өсіріледі. Маржан сорты – Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институты (қазіргі Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты) шығарған. Қызылорда облысының күріш егісінің 65 – 70%-ын осы сорт алады. Алтынай сорты – Қазақстан Ғылым Академиясының Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институтында шығарылған. Бұл сорт Алматы облысында аудандастырылған, негізінен, Іле өзені бойындағы Ақдала аймағында өсіріледі. Күріш – негізгі азықтық дақылдардың бірі. Күріш дәнінен спирт, крахмал алынады, сыра дайындалады, сабанынан қағаз жасалады. Кебегі – мал азығы, одан жоғары сапалы май алуға болады.
Қоректенуі және тынайтқыштар
Күріштің азотпен қоректенуі КСРО мен шет елдерде кеңінен зерттелген. Күріш азот тыңайтқыштарымен жақсы қоректенеді, олар күріштің тыңайтқыштар жүйесінде маңызды (шешуші) роль атқарады. Бұл кезде тыңайтқыштағы азоттың күйіне (формасына) назар аудару қажет. Күріш егістіктерінде аммиакты (аммоний сульфаты, аммоний хлориді, сусыз аммиак, аммонийі бар күрделі тыңайтқыштар) күйдегі немесе амидті (мочевина немесе карбамид, кальций цианамиді) күйдегі азоты бар тыңайтқыштар ғана қолданылады. Өйткені олардың топырақтағы айналым процесінде аммонийлі азот түзіледі. Азоттың әр түрлі күйде (аммиакты және нитратты) күрішке енуінің басты себептерінің бірі олардың күріш егетін аймақтардың су алған топырақтарында тұру дәрежесінің әр түрлі болуы болып табылады.
Жергілікті өкілді органдар
3. Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары(2001-2005 жж.):
Күріш
Қоректенуі және тынайтқыштар
Күріш қорегінің маңызды элементі фосфор болып табылады. Фосфор тыңайтқыштарын күрішке сепкенде дәннің өнімін жоғарлатады. Фосфор маңызды органикалық қосылыстардың құрамына енеді де зат алмасуға қатысады. Сондықтан оның жетіспеуі өсімдіктің өсіп дамуына, әсіресе бастапқы вегетацияға кері әсер береді. Азотты, фосфорлы, калийлі минералды тыңайтқыштарын бірге қолданбасақ күріштен жоғарғы өнімді алу мүмкін емес. Азоттың жетіспеуінен өсу процесі бұзылады, жапырақтар сарғаяды, сағақтардың дәнденуі төмендеп күріш өсімдігінің өнімділігі азаяды. Құрамында қоректік элемент — азот бар тыңайтқышты азот тыңайтқышы дейді. Азот — тіршілік үшін маңызы өте зор элемент, ол жетіспеген жағдайда есімдіктің жапырағы бозғылт жасыл болып (мысалы, орамжапырак пен жүгерінің), бойы еспей, жапырағы жұқа және шырыны аз, гүлі майда болады. Өсімдікке азот тыңайтқышын берсе, есімдіктің өсуі мен дамуы жақсарып, өнім беруі жоғарылайды. Топырақ арқылы азотты әсімдік аммоний ионы NH4+ және нитрат ионы N0^ түрінде сіңіреді. Азот тыңайтқыштары минералды және органикалық болып белінеді Азотты тыңайтқыштарға: калий, натрий және аммоний (NaN03, KN03,NH4N03) нитраттары (селитра) жатады. Олар — ақ түсті, суда жақсы еритін кристалл заттар, онда коректік элементазот 15—16% болады. Аммоний сульфатында (NH4)2S04 21%-ке дейін коректік элемент — азот болады. Көп қолданылатын тыңайтқыштың бірі— карбамид (мочевина) CO(NH2)2 құрамында 46%-ке дейін азот бар. Сұйық тыңайтқыш аммиак суы NHg, онда қоректік элемент азот 80% шамасында болады. 200px|thumb|АҚШ ұзындәнді күріші Фосфор — барлық тірі организмнің құрамына кіретін маңызды элемент. Фосфор ферменттердің, дәрумендердің кұрамында болады. Фосфорсыз хлорофилл түзілмейді, онда өсімдік жапырағы көмірқышқыл газын сіңіре алмайды. Өсімдікте фосфор жетіспесе, жапырақта қара қошқыл жасыл, қара дақ пайда болып, өсімдіктің гүлденуі мен пісуі баяулайды. Фосфор тыңайтқышын топыраққа енгізу арқылы алынатын жемістің сапасы жақсарып, өнімі артады. Фосфор тыңайтқыштары суда еритін, ерімейтін болып бөлінеді
Қазақстан жеріндегі бай фосфор қорын өңдеу жолын іздеу фосфорлы қосылыстар химиясын дамытуға негіз болды. Академик Ә.Б. Бектұров Қаратау фосфоритінен әртүрлі фосфор тыңайтқыштарын алудың ғылыми негізін қалады. Фосфор қосылыстары мен фосфор тыңайтқыштарын зерттеуде Ә.Б. Бектұров және оның шәкірттері көп еңбек сіңірді. Қаратау бассейнінің фосфорит кенінен Тараздың және Шымкенттің өндірістік бірлестіктері және басқа химия кәсіпорындары фосфор тыңайтқыштарын өндіреді. Калий. Кез келген есімдікке калий өте қажет. Калий жетіспесе, фотосинтез қарқыны төмендейді. Калий жеткілікті болса, өсімдікте крахмал, қантты зат, май түзілуі жоғарылайды және картоп, күнбағыс, жоңышқа, қызылша сияқты есімдіктердің өнімділігі едәуір артады. Топырақта болатын калий, көбінесе органикалық тыңайтқыштар — қи, өсімдік күлі арқылы топыраққа түседі. Калий тыңайтқышының негізгі шикізаты шөптесін және ағаш типтес өсімдіктердің күліндегі карбонат К2С03 түрінде болады. Калий тыңайтқышының көндеріне силъвинит және карналит жатады. Силъвинит дегеніміз — калий хлориді мен натрий хлоридінің біріккен тұзы NaCl-KCl, сол сиякты карналит те қос тұз KCl-MgCl,. Калий тыңайтқышына калий хлориді KC1 және калий нитраты KN03 жатады.
Топырақтың өнімділік деңгейіне, географиялық жағдайына, сорттық ерекшелігіне байланысты күрішті егу барысында азотты тыңайтқыштардың нормасы өзгеруі мүмкін. Ерте пісетін күріштің Дубоский 129, Арпа шахы және орташа пісетін Қазақстанның 5 сорттарын еккенде 110-120 кг/га  минералды тыңайтқыштар себу керек, ал орташа пісетін авангард, 140-180 кг/га және кеш пісетін ақмаржан пен кенже сорттарына 180-200 кг/га минералды тыңайтқыштарды себеді. Жоғарыда айтылған азотты тыңайтқыштардың нормасы мен күйі қалыпты жағдайға, яғни тұзсыз жерлерге арналған. Топырақ тұзды болған кездегі қолданылатын азот тыңайтқыштарының түрлері әлі шешілуде.
Сенегал өзенінің бассейніндегі тұзды жағдайдағы күріштің қоректенуін зерттеген француз оқымыстысының мәліметтері бойынша, азотты тыңайтқыштардың жоғарғы мөлшері пайда бермейді. Өйткені ол күріштің жапырылуына тұрақтылығын төмендетіп бос дәндердің санын көбейтеді. Осы пікірге В.П.Савчукта келіседі, ол тұзды жағдайда азоттың аз мөлшерін – 60-90 кг/га ұсынады. 200px|right|thumb|Мадагаскардағы күріш алқабы Парожняя З.Н. тіпті басқа пікірде, оның айтуынша тұзды топырақта азотты тыңайтқыштардың жоғарғы мөлшері көп өнім береді. Азотты тыңайтқыштар, әсіресе тұзды топырақтарда өсімдіктің химиялық құрамын өзгертеді. Тұздылық деңгейі жоғарлаған сайын жапырақтар мен сағақтарда азоттың (N), натрийдің (Nа), калийдің (К), кальцийдің (Са) және магнийдің (Мg) мөлшері көбейеді. Дәннің құрамындағы ақуыз аздап көбейеді.
Күріш егетін далаларда фосформен қоректендірудің өзіндік ерекшеліктері бар, оны тыңайтқыш жүйесін өңдеуде ескеру қажет.
Тұзсыз топырақтардағы күріштерге енгізілетін фосфор тыңайтқыштарының жылдық нормасы осы элементтің жылжымалы формасына байланысты, топырақ картасы мен картограммаға сәйкес дифференциалданған болуы керек.
Сонымен топырақтың құрамында 30 мг/ кг дейін жылжымалы фосфор болатын болса, фосфордың жылдық нормасы 90-120 кг/га болуы керек.
Натрий мен магнийді сіңірген бұтақшаларда, аз натрийлі бұтақшаларда фосфор тыңайтқыштарының көп мөлшерін енгізгеннен өнім көп болады.
Осыған қоса оның азотты тыңайтқыштармен қатынасына көңіл аудару керек. Өсімдіктің фосфоржы сіңіруі белгілі дәрежеде топыраққа енген, азотқа байланысты, яғни топырақтың құрамындағы азот фосфорды ассимиляциялайды. Сондықтан, фосфорлы тыңайтқышының жылдық нормасы азотты тыңайтқыштардың жылдық нормасына қарай себіледі. Тұздалған топырақтарда (Шардара және Шәуілдір т.б. облыстарда) күрішке себілетін фосфорлы тыңайтқыштардың жылдық нормасы жалпы қабылданған нормамен салыстырғанда 2-2,6 есе көбейту керек. Осы кезде суперфосфоат тұздарының зиянды әсерін толығымен бейтараптайды. Су алған кезде фосфор өсімдіктің бойына кәдімгі сурауға қарағанда жақсы сіңеді. А.С.Турдың пікірінше (1981) натрий хлориді натрий сульфатына қарағанда мақтаға зиянырақ. Ол өсімдіктің құрамындағы күкіртті азайтып фосфор мен жалпы азоттың мөлшерін жоғарлатады. Аталған тұздардың жоғарғы концентрациясында өсімдіктің бойындағы К, Са, Mg-дің құрамы азаяды. Шетелдік оқымыстылардың айтуынша араластырып тұздаған кезде тұздардың улылығы айтарлықтай төмендеген. Мысалы, NaCl мен Na2CO3 зиянды әсерлерін CaSO4 ерітіндісін қосу арқылы әлсіретуге болады. Калий күріштің өсіп дамуына жақсы әсер етеді. Ол жетіспеген жағдайда өсімдіктің өсуі баяулайды, егін әртүрлі ауруларға шалдыққыш болады.
Күріш егілетін далалардың топырақтарының құрамында калий жеткілікті мөлшерде. Бірақ, күріш осы элементтің жеңіл формаларын бойына жақсы сіңіреді. Күріштің вегетативті салмағы қалыптасу кезінде калийдің көп мөлшерімен қоректенеді. Сондықтан топырақтың құрамында оның жеңіл сіңірілетін формалары жеткілікті болу керек.
Күрішке калийлік тыңайтқыштардың ішінде құрамында 30-40% К2О немесе калий хлориді бар калий тұзын себеді. Тұзды топырақтарға калий хлоридін қолданған жөн. Үндістандық оқымыстылардың айтуынша тұзды топырақта Р және К төмендеп, дән мен сабанның құрамындағы ақуыз көбейеді.
Күріш өсімдігінің өсуіне, дамуына және вегетациялық салмақтың жиналуына топырақ тұздылығының, азотты және фосфорлы тыңайтқыштардың әсері Фенологиялық бақылаулар бойынша күріштің өсуіндегі ерте фазаларында мочевинаның және қос суперфосфаттың оң әсері анықталды. Бұтақтану фазасында күріш өсімдігіне азот жетіспегендігін байқауға болады: жапырақтардың ашық-жасыл түсі, жанама өсінділердің болмауы. Хлорлы тұздылықта өсімдік аласалау болады, бірақ жапырақтың түсі қанық әрі қою болады. Хлор ионының кері әсерінің белгілері өсімдік жапырақтарының бірінші яруста құрғауынан байқалады.
Өсімдіктің жағдайы азот пен фосфорды енгізген кезде жақсарғанын көруге болады. Бұл екеуін бірге қолданған кезде өсімдіктің сыртқы көрінісі әдемі болып көрінеді. Бұтақтану фазасында жағдайы қанағаттанарлықтай болады. 0,05% бақылаушы өсімдіктің енгізген кезде ол аздап нашарлады. Мочевинамен қоректенген өсімдік тұзды фонға қарағанда өзінің қою-жасыл түсімен және жақсы шоқ түптілігімен ерекшеленеді. Хлорлы тұзды топыраққа фосфорды енгізгенде күріш өсімдігінің жағдайы аздап жақсарды, бірақ бұл кезде азоттың тапшылығы орын алады. Азоттың немесе фосфордың біреуін енгізгенге қарағанда екеуін бірге қолдану жақсы нәтиже берді. Ол өсімдіктің жақсы өсіп дамуынан байқалады. Бұтақтану фазасында бақылаушы нұсқадағы өсімдіктің биіктігі хлорлы тұздалған топырақтағыға қарағанда 1 см-ге биік болады. Мочевинаны енгізген кезде анық биіктігі 3-8 см болады. Фосфорды қолданған кезде ол 26 см-ге, ал оларды бірге қолданғанда 41 см-ге тең болған.