cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сабын
Қызықты мәліметтер
Жібек және жүн маталарды сабынмен күнделікті жууға болмайды. Ондаға сілтілер мата талшықтарынан бүлдіруі мүмкін.
Асореш (Селорику-да-Бейра)
Асореш (Селорику-да-Бейра) (Açores (Celorico da Beira)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Селорику-да-Бейра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 369 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,57 км² шамасында. Халық тығыздығы — 38,6 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Лембр
Коммунаның INSEE коды — 62534, пошта индексі — 62380.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3741 адамды құрады. Халық тығыздығы — 377,88 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Фонтанеличе
Фонтанеличе  (Fontanelice) — Италиядағы коммуна, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Болонья провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1795 адамды құрайды. Халық тығыздығы 50 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 36 км² шамасында. Пошта индексі — 40025.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Улы бақа
thumb Улы бақа - Ұзындығы небәрі 5 см болатын кішкентай ғана сарғыш келген ағаш бақасы әлемдегі ең улы жануарлардың бірі. Ол Америка құрлығының Колумбия аймағындағы ормандарда тіршілік етеді. Кезінде үндістер оның уымен садақтың оғын майлаған. Бұл бақаның 1 грамм уы 100 мың адамды улай алады. Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, оның уының құрамында бүгінде ең қауіпті болып саналатын батрахоносин уы бар.
Дереккөздер
Санат:Бақалар Санат:Қосмекенділер
Пьер-Эмерик Обамеянг
Пьер-Эмерик Эмильяно Франсуа Обамеянг (фр.  Pierre-Emerick Emiliano François Aubameyang ; 1989 жылы 18 маусымда туған) — франко-габондық футболшы, англиялық "Челси" клубы мен Габон құрамасының шабуылшысы.
Милан
2007 жылдың қаңтар айында Обамеянг "Миланның" жасөспірімдік командасына қосылды. Тамыз айында ол команданың бір бөлігі болып, жасөспірімдік чемпиондар Кубогында 4-ші орынды алды. Бұл турнирде Обамеянг 6 ойында 7 гол соғып, жарыстың ең үздік бомбардир атағына ие болды. Осы турнирдің арқасында ол басқа клубтардың скауттарының назарын аударды.
Дижон
2008/2009 жылғы маусымда Обамеянг "Дижон" атты командаға жалға берілді. Маусым ішінде барлық турнирлерде 39 ойын өткізіп, 10 гол соқты, олардың 8-і 1 Лигада және 2-уін кубокта.
Лилль
2009 жылы 24 маусымда ол француздық "Лилльге" жалға берілді. Алғашқы голын 2009 жылы 13 желтоқсанда "Монакоға" қарсы ойында соқты. Маусымда тек 14 ойын өткізіп, 2 гол соқты.
Монако
2010 жылы "Монакоға" жалға берілді. Бірінші голын 2010 жылы 21-ші тамызда "Лансқа" қарсы соқты. Жарты жылдан соң "Сент-Этьенге" маусымның аяғына дейін жалға берілді. 2011 жылдың шілдесінде жалгерлік 2012 жылға дейін созылды.
солға|нобай|270x270 нүкте|2011 жылы "Сэнт-Этьен" құрамында
Сент-Этьен
2011 жылы 22-ші желтоқсанда Обамеянг "Сент-Этьенмен" келісімшарт жасасты. Ол бастапқы құраманың ішінде өзіне тез орынды жеңіп алды және 7-ші номерді өзіне алды. Алғашқы голын 2012 жылы 13-ші ақпанда "Тулузаға" қарсы ойынында соқты. Сол жылы 22-ші ақпанда "Лорьянға" қарсы хет-трик жасады.
2013 жылы 20-сыншы сәуірде Обамеянг өз мансабындағы алғашқы маңызды олжасын алды. Лига Кубогының финалдық ойынында "Сэнт-Этьен" "Ренн" клубын 1:0 есебімен жеңді.
2012/2013 маусымда Обамеянг 1 Лига-ның ең үздік бомбардирлерінің тізімінде екінші орынға шықты, ал ол жерде тек Златан Ибрагимовичпен тең бола алмады.
Боруссия Дортмунд
2013 жылы 4-ші шілдеде "Боруссия Дортмунд" ресми түрде Обамеянгттың өз клубына өтуін жариялады. 27 шілдеде Германия Суперкубогы үшін "Баварияға" қарсы ойында Обамеянг 72-ші минутта Якуб Блащиковскиймен алмасты, ал 86-шы минутты Марко Ройсқа голға доп шығарды және ойын 4:2 есебімен аяқталды. Германия кубогының дебютті ойынында Обамеянг "Аугсбургқа" қарсы хет-трик жасады.
2015/2016 жылғы маусымда Обамеянг Бундеслигада алғашқы 8 ойындарындың барлығында гол соғып, рекорд қойды.
2015/2016 маусым Обамеянг үшін ең жемісті маусым болды, ол "Боруссия" сатында 48 ойын өткізді және 39 гол соқты: 25-і Бундеслигада, 11-і еуропалық кубоктарда және 3-і Германия Кубогында. "Боруссияда" ол 3 маусым өткізіп, 143 ойында 80 гол соқты.
2016 жылы 27-ші тамызда габондық футболшы өзінің жаңа маусымдағы голдар тізімн ашты, Бундеслиганың 1-ші турында "Майнцқа" қарсы екі гол соқты, ал ойын 2:1 есебімен аяқталды.
Арсенал
2018 жылы "Арсенал" сапына ауысты. Ресми матчтарда 90 астам гол соғып өз клубының лидері бола білді және клубта 2 жүлде жеңді. 2022 жылы бапкермен болған келіспеушілікпен қаңтар айында екі тарап келісімімен келісім шартты бұзды. Солай габондық шабуылшы еркін агент атанды.
Барселона
2022 жылы қаңтар айының соңында еркін агент ретіңде "Барселона" сапына қосылды. Келе сала командаға үйренісіп кетті. Тіпті Ла лигадағы екінші матч "Валенсия" клубына қарсы ойында Барселона сапындағы алғашқы хет-трик жасады.
Статистика
2021 жылғы 6 желтоқсандағы жағдай бойынша
Құрамадағы мансабы
"Дижон" сатындағы сәтті маусымнан соң, 19 жасқа дейін Италияның ұлттық құрамасында ойнауға шақыруды алды, бірақ ол бас тартып, 21 жасқа дейінгі Францияның ұлттық құрамасын таңдап, алғашқы ойынын Тунистің Жасөспірімдік ұлттық құрамасына қарсы өткізді.
2009 жылы 25-інші наурызда Обамеянг Габонның ұлттық құрамасы үшін алғашқы ойынын өткізді. Алғашқы голын Мароккоға қарсы салды, ал ойын 3:2 есебімен аяқталды. Сосын ол голдарын Бенина, Того, Алжир және Сенегал ұлттық құрамаларына қарсы жолдастық кездесілерде соқты.
2012 жылғы Африкандық ұлттардың кубогының ширекфиналына шыққан Габонның негізі ойыншысы болды. Жалпылай турнирде ол 4 гол соқты және ең үздік бомбардирледің сатына кірді.
2012 жылы шілдеде Обамеянг 2012 жылғы Лондонда өткен жазғы Олимпиада ойындарда Габонның сатында өнер көрсетті. Жалғыз ғана голын Швейцарияның Олимпиадалық ұлттық құрамасына қарсы соқты.
2013 жылы 15-інші маусымда ол алғашқы хет-трикті 2014 жылғы Әлем Чемпионатына іріктеу кезеніңде Нигерия ұлттық құрамасына қарсы салды. Бірақтан Габон Әлем Чемпионатына өте алмады.
2015 жылғы Африкандық ұлттардың кубогының іріктеу кезеніңде ол Буркина-Фасо ұлттық құрамасына қарсы екі гол соқты және кубокта ол құраманың капитаны болды. 2015 жылы Африканың ең үздік футболшысы болды.
2022 жылы Габон ұлттық құрамасындағы мансабын аяқтауға шешім қабылдады.
Статистикасы
2022 жылғы 22 қаңтардағы жағдай бойынша
Отбасы
Оның әкесі Пьер Габон Ұлттық футбол құрамасында өнер көрсетті және 80 ойын өткізді. Оның екі ағалары Катилина және Вилли "Миланның" ойыншылары болған. Обамеянг өзінің байырғысынан бері құрбысы Алишаға үйленген. Оларда Кертис атты баласы бар.
Сілтемелер
Санат:Франция футболшылары Санат:Габон футболшылары Санат:Габон Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының футболшылары Санат:Ницца ФК ойыншылары Санат:Бастия ФК ойыншылары Санат:Милан ФК ойыншылары Санат:Дижон ФК ойыншылары Санат:Лилль ФК ойыншылары Санат:Монако ФК ойыншылары Санат:Сент-Этьен ФК ойыншылары Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары Санат:Барселона ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары
Тұқым-тозаңдық талдау
Тұқым-тозаңдық талдау - Көнелігі әртүрлі шөгінді жыныстар қабатында кездесіп қалатын өсімдіктердің тұқымдары мен тозаңдарынан тұратын қазба қалдықтарды зерттеу; биостратиграфиялық, палеогеографиялық т.б. тұжырымдар жасақтау үшін пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ геологиясы Санат:Терминология
Ле-Колле-де-Дез
Ле-Колле-де-Дез (Le Collet-de-Dèze) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Лозер департаментінде орналасқан. Флорак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 26,47 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 48051, пошта индексі — 48160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 676 адамды құрады. Халық тығыздығы — 25,54 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лозер департаментінің коммуналары
Фокс Чейз (Кентукки)
Фокс Чейз (Fox Chase) — Кентукки штатының Буллит округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 476 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.8 км² шамасында. FIPS коды — 21-28785.
Габриэль Меркадо
Карьерасы
Аргентинаның "Расинг" командасының түлегі. Команда сапындағы алғаш ресми ойынын 2007 жылы өткізді. 2010 жылы "Эстудиантеске" өтті. Жаңа клубы сапындағы алғашқы голын өзінің бұрынғы командасы "Расингке" соқты. Алғашқы маусымда-ақ Аргентина чемпионы атанды.
Екі маусымнан соң, 2012 жылы "Ривер Плейтке" ауысып, төрт жылдай ойнады. 2016 жылы Еуропаға келді де, "Севилья" қатарын толықтырды.
Жетістіктері
Командалық
Халықаралық
Аргентина (20)
Аргентина
Сілтемелер
Санат:Аргентина футболшылары Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары Санат:Эстудиантес ФК ойыншылары Санат:Севилья ФК ойыншылары Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Өзендердің қоректенуі мен режимі
Өзендердің қоректенуі мен режимі. Қазақстан өзендері негізінен қар, жаңбыр, мұздық және жер асты суымен қоректенеді. Республиканың жазық бөлігінің өзендерінің қоректенуіне қарай қар-жаңбыр суымен және басым қар суымен қоректенетін өзендер деп екі типке бөлуге болады.
Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналарының өзендері жатады. Басты өзендері - Есіл, Тобыл. Бұл өзендер көктемде тасиды, сәуір - мамыр айларында жылдық ағынның 50%-ы ағып өтеді. Өзендер суды алдымен еріген қардай, кейін жаңбыр суынан алады. Өзен суы деңгейінің ең төмен кезі қаңтар айында байқалады, бұл кезде олар өспе суымен қоректенеді. Негізінен қар суынан қоректенетін өзендердің ағыны түгелге жуық көктеме келеді (жылдық ағынның 85-95%-ы). Бұл қоректену типіне шөлейт және шөл зоналарының өзендері — Нұра, Жайық, Сағыз, Жем, Торғай және Сарысу жатады. Өзендердің деңгейі толық кезеңі көктемнің бірінші жартысында байқалады. Өзендер негізінен қар суымен қоректенеді. Көктемгі қар ерігенде өзен ағыны күрт көтеріледі. ТМД елдерінде өзен режимінің бұл түрін қазақстандық тип деп атайды. Мысалы, Нұра өзенінде жылдық ағынның 98%-ы көктемгі қысқа уақытта ағып өтеді.
Өзен деңгейінің ең төмен кезеңі жаз айларында болады. Кейбіреулері мүлдем тартылып қалады. Күздегі жаңбырдан өзен деңгейі аздап көтеріліп, қыста қайта төмендейді.
Қазақстанның биік таулы бөлігінің өзендері қар суымен және муздықтармен қоректенетін типіне жатады. Бұған Сырдария, Іле, Қаратал және Ертіс өзендері кіреді. Бұл өзендердің деңгейі көктемде, Алтай тауының өзендері (Ертіс) көктемнің 2-жартысы мен жазда тасиды. Бірақ қардың бір мезгілде ерімеуіне байланысты Сырдария өзенінің су тасуы ұзаққа созылады.
Қазақстанның жазықтағы өзендері суының аз және ағысы баяу болуынан қыс түсісімен тез қатып қалады да, оларды қарашаның аяғында тұрақты мұз басады. Мұздың қалыңдығы 70-90 см-ге жетеді. Аязды қыста мұздық қалыңдығы республиканың солтүстігінде - 190 см, оңтүстік өзен- дерінде 110 см болады. Өзен мұзы 2-4 ай бойы қатып жатады. Сәуірдің басында оңтүстіктің екінші жартысында солтүстік өзендерінің мұздары ери бастайды.
Биік тау өзендерінің мұз режимі басқаша. Олардың таулы бөлігінде ағыстың күшті болуына байланысты және жер асты суымен қоректенетіндіктен, тұрақты мұз жамылғысы қалыптаспайды. Тек кей жерлерде ғана жағалық мұздар байқалады.
Қазақстанның өзендері жылма-жыл шайылған тау жыныстарын ағызып, әкетіп отырады. Өзендер табанын тереңдетіп, бүйірлерін құлатып, ірілі-ұсақты тастарды домалатып ағады. Қазақстанның жазық бөлігіндегі өзендердің ағысы баяу болады. Қатты материалдарды аз тасымалдайды. Мұндай өзендердің лайлылығы 50-100 г/м3, ал төменгі ағыстарында 200 г/м3. Борпылдақ жыныстарды көп ағызып өкелетін Батыс Қазақстан өзендерінің лайлылығы тым жоғары (500-700 г/м3) болып келеді. Тау өзендерінің лайлылығы ағыс бойымен төмен қарай артады. Оның мөлшері - Іледе 650 г/м3, Шудың төменгі ағысында - 900 г/м3, Сырдария- да - 1200 г/м3.
Дереккөздер
Санат:География
Отто Генрих Варбург
Отто Генрих Варбург (Otto Heinrich Warburg; 8 қазан 1883, Фрайбург, Баден — 1 тамыз 1970, Батыс Берлин) — неміс биохимигі және физиологы, Лондондағы Корольдық қоғамның мүшесі, Нобель сыйлығының иегері, ХХ ғасырдың цитология саласындағы көрнекті ғалымы, Эмил Фишердің шәкірті. Берлинде және Гейдельбергте оқыған.
1906 ж. химиядан, 1911 ж. медицинадан докторлық диссертация қорғаған. 1930 жылдан Берлинде клетка физиологиясы институтын басқарды. Тірі жасушадағы тотығу-тотықсыздану процестері туралы келелі еңбектер жазған. Тыныс алу ферменттерінің табиғаты мен қызметін ашқаны үшін 1931 ж. физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығы берілген. Отто ойлап тапқан бірнеше аспап-құралдар химиялық және физиологиялық зерттеу жұмыстарында қолданылып жүр. Оның бірнеше еңбектері ісік жасушаларындағы зат алмасуын, фотосинтез мәселелерін зерттеуге арналған.
Қайнарлар
Варбург
Сілтемелер
Санат:Германия биохимиктері Санат:Германия физиологтары Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Фрайбургте да туғандар Санат:Берлиннің құрметті азаматтары Санат:Варбургтер Санат:Далем зиратында жерленгендер
Грубе-Ю (Ния-Ю тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Толыбай батыр
Толыбай батыр (XVIII ғасыр) – Атығай руынан шыққан батыр. Ескі жырларда былай суреттеледі: Орта жүзден Найман Қабанбай батыр, арғын, Бөгенбай, Жәнібегі, Қошқарбай, Мантай менен Қазыбегі. Толыбай, Тұрсынбай мен Баян батыр, Төлек және Тулақ найман тегі. Қалмақ шапқыншылығының кезінде он алты жасында Т.б. жаудың қалың тобына жападан-жалғыз кеп тиісіп, қорықпай ұрысқа түсіпті. Жас батырдың жорықта жүрген кезінде, екінші бір жақтан кеп тиіскен жау мұның елін шауып, жандарын байлап, малдарын айдап әкетеді. Толыбай баты астында жер апшысын қуырған ұзын бел торы ат, дұшпанды ізіне түсіп, іуып келе жатады. Жау қарасы көрінбейді, шырқап ұзап кеткен секілді. Күн шыжыған ыстық болса керек. Денесі пысыған батыр, омырауын алдан ескен самалға желпіткен боп, сауытының ілгегін ағытып, көкірегін ашық тастап, қатты ағындап келе жатады. Жаудың аңдып жатқан мергені нысанаға іліп, садақты тартып қалады. Сұм жебе батырдың өңешіне қадалады. Т.б. «аһң деп, қолындағы шашақты найзаны жерге қадап қалғанда, ағып келе жатқан ұзын бел торы ат жұлып әкете алмай, шырқ үйіріліп кетеді. Артынан жігіттері жеткенде, жерге шаншылған найзаны қарсы ұстаған күйі тас мүсінше қатып қалған Т.б-ды көреді. Тақымы, қолы қарысып қалған өлі батырды олар аттан зорға түсіріп алады...Батыр өлді, бірақ елінің намысын қорғаған жайлы аңыз қалды, жыр қалды. « Толыбай баты мерт болған оба» деген жер аты да бар. Ақын А.Нұртазиннің шежіресінде: Сасықтан Жолдыбайдай батыр өтті, Толыбай жау қолынан қаза шекті. Ұрпағы Толыбайдың Кенже батыр, Алыпты қалмақтардан ескі кекті, – деп кектің алынғандығын жазыпты.
Дереккөздер
Санат:Қазақ батырлары
Эвапотранспирация
Эвапотранспирация — өсімдіктердің өніп-өсуі барысындағы ылғал шығыны. Эвакотранспирация екі түрі болады; оның бірі — өсімдіктердің сабағы мен жапырақтарының үстіне түскен жауын-шашын суының немесе шықтың тікелей булануы болса, екіншісі — олардың өніп-өсуіне қажет, яғни физиолоғиялық Э. деп аталатын жер асты суының булану шығыны. Мыс., жыл бойына әр жердің ауа райына байланысты түрлі шөптер мен мәдени өсімдіктерғе 229—254 мм, ал ірі жапырақты ағаштарға 203—305 мм дейін ылғал қажет екені аныкталған. Кеуектер мен жарықшалардың мөлшері жағынан үш топка бөлінеді: 1) қылдан жуан кеуектер мөлшері > 0,5 мм; жарықшалар > 0,254 мм. Белгілі қысым жағдайында мұнай, газ, су қозғалысы болуы мүмкін; 2) қылдай кеуектер мөлшері: 0,5—0,002 мм; жарық-шалар — 0,254-0,0001 мм. Сұйықтар қозғалысы белгілі гидрофизикалық заңдылықтарға байланысты; 3) қылдан жіңішке кеуектер мөлшері < 0,0002 мм, жарықшалар < 0,0001 мм. Сұйықтар қозғалысының мүмкіндігі шамалы (мыс., тығыздалған балшық — шөгінді).
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
690 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:690 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Ат ойнату
Ат ойнату - дәстүрлі ортада ауылға, біреудің иелігіне атпен шауып келіп, айғай-шу, дау-жанжал шығарып, сес көрсетуді білдіреді. Ат ойнату әдеттік құқық бойынша ауыр қылмыс болып есептелген. Өйткені, мұндай қылық көшпелі ортада атпен жүрудің қалыптасқан этикалық нормалары мен қағидаларын өрескел бұзу болып табылады. Яғни ауылға төтенше атпен шауып кіру, жөнсіз атойлау ауылдың тыныштығын бұзу ретінде бағаланды.
Іс насырға шапқанда ауылдың, тіпті, рудың ақсақалдарының ұйғарымымен айыпкер қатаң жазаланған. Яғни айыпкер ат-шапан немесе бір тоғыз деп аталатын айыпқа, тіпті, одан да көп мөлшердегі айыпқа кесілген. Ат ойнатудың ең ауыр қылмыстардың бірі деп есептелетін көшке тию деп аталатын тағы бір түрі бар.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Құндылықтық-бағдарлық бірлік
Құндылықтық-бағдарлық бірлік - мүшелерінің жалпы топ үшін ең маңызды іс-әрекет пен құндылықтарға қатысты ұстанымдары мен бағаларының бір-біріне сәйкес келу дәрежесін белгілейтін топ ұйымшылдығының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Құндылықтық-бағдарлық бірлік көрсеткіші топ мүшелерінің маңызды бағалау объектілеріне байланысты ұстанымдарының сәйкес болуының жиілігі болып табылады. Құндылықтық-бағдарлық бірлік жоғары дәрежесі - топішілік қатынасуды қарқындатудың және бірлескен іс-әрекеттің тиімділігін арттырудың қайнар көзі.
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Бейсенғали Тәйкіманов
Бейсенғали Тәйкіманов (1904-1988) - журналист.
Семей педагогикалық техникумын бітіргеннен кейін (1931) бүкіл өмірін баспасөз қызметіне арнайды. Семейдің «Қызыл Дала», республикалық «Темір-жолшы», «Лениншіл жол», «Халық мұғалімі», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде істейді. 1943 жылдан Қарағанды облыстық «Советтік Қарағанды» газеті редакторының орынбасары, 1944-1961 жылдарында редакторы. 1961-1964 жылдарында Шығыс Қазақстан облыстық біріккен «Коммунизм туы— Знамя коммунизма» газетінің редакторы.
Дереккөздер
Санат:1904 жылы туғандар Санат:1988 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан журналистері Санат:Семей педагогикалық техникумы түлектері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Нерутавож
Нерутавож — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нерута өзенінің сол жағалауынан 97 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Сыботковци (Габрово облысы)
Сыботковци (Съботковци) — Болгариядағы ауыл. Габрово облысына қарасты Габрово қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 48 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5340. Телефон коды — 067193. ЕКАТТЕ коды — 70442.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Габрово облысының елді мекендері
Франку-да-Роша
Тарихы
Қала 1944 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Шубинка (өзен)
Шубинка — Ресейдегі өзен. Орынбор облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы №74 атауы жоқ көл орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орынбор облысы өзендері
Кенгурулар
Кенгурулар (Macropodidae) - қалталы сүтқоректілер тұқымдасына жататын жануар.
15 – 17 туысқа бірігетін 55 түрі бар. Кенгурудың дене тұрқы 25 – 160 см, құйрығының ұзындығы 15 – 105 см (кейбір түрінде өте мықты болады), салмағы 1,4 – 90 кг. Көпшілік түрі секіріп қозғалады, жүгіргенде жылдамдығы 50 км/сағатқа дейін жетеді. Австралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда, Бисмарк архипелагында таралған. Көптеген түрі шөбі қалың, бұта өскен жазық аймақтарда жүреді, кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді, таулы жерде де кездеседі. Топтанып жүреді, өте сақ жануарлар. Өсімдікпен қоректенеді, бірақ кейбір түрі құрт, жәндікті де жейді. Жылына 1 рет 1 – 2 күшік туады да, оны бауырындағы қалтасына салып, 6 – 8 ай асырайды. Көп тараған жерде мал жайылымына, егінге зиян келтіруі мүмкін. Терісі мен еті және хайуанханалар үшін ауланады. Алматы хайуанаттар саябағында алып (исполин) кенгуру бар. Кенгурудың 9 түрі қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.
Кенгурулар - қалталы сүтқоректілер тұқымдастары. Ұзындығы 25-160 см, құйрығы, 15-105 см, салмағы 1,4-90 кг. Артқы аяқтары, алдыңғыларынан ұзын және күшті. Бірінші саусағы жоқ, екіншісімен үшіншісі тері жарғағымен біріккен. Бала шығаратын дорбасы алға қарап ашылған, қарны күрделі, көп камералы. Күйіс қайырады. Жерде тіршілік ететін жануарлар, бірақ кейбір түрлері ағашты мекендейді. Құйрығын тенгергіш ретінде қолданып, сағатына елу шақырым жылдамдықпен секіріп жүреді, (13 м ұзындыққа дейін). Өсімдікжегіштер. Жылына бір рет табатын тұқымын 6-8 ай бойы дорбасында ұстайды. Көптеген түрі ауланады. 9 түрі Қызыл кітапқа енгізілген.
Түрлері
Кенгурулердің үлкен төрт түрі белгілі, олар – қызыл кенгуру, бөкен тәрізді кенгуру, шығыстық сұр кенгуру және батыстық сұр кенгуру. Осылардың ішіндегі ең үлкені – қызыл кенгуру.
Дереккөздер
Санат:Кенгурулар Санат:Аустралия сүтқоректілері Санат:Океания сүтқоректілері Санат:Жаңа Зеландия сүтқоректілері Санат:Сүтқоректілер Санат:Қалталылар
Реттелген су бастыру
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Айген (Мюлькрайс)
Айген (Мюлькрайс) (Aigen im Mühlkreis) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Рорбах округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1878 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RO, ресми идентификациялық коды — 4 13 03.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Петер (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Неживка (Неживка тармағы)
Неживка — Ресейдегі өзен. Орлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Неживка өзенінің сол жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 3472
NGC 3472 — Crater шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Ормонд Стоун астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3472 деген нөмірге ие болды.
Ағаш шырмауық
Ағаш шырмауық (Hedera) – аралия жататын мәңгі жасыл, көлеңке сүйгіш бұта не ағаш тәрізді шырмауық өсімдіктер туысы.
Биологиялық сипаттамасы
Ағаш шырмауық тік өсіп тұрған ағаштардың діңіне не жарға өрмелеп өсіп, 30 м-ге дейін көтеріледі.
Жапырағы қалың, жылтыр, 5-7 бұрышты, ұзын сағақты және кезек орналасады.
Жаныс би ауылы
Географиялық орны
Ауідан орталығы - Ырғыз ауылынан батысқа қарай 57 км-дей жерде.
Ағаш шырмауық
Биологиялық сипаттамасы
Ағаш шырмауығы күзде гүлдейді. Гүлі майда, шоғы шатыр тәрізді.
Жаныс би ауылы
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 568 адам (299 ер адам және 269 әйел адам) болса, 2009 жылы 607 адамды (303 ер адам және 304 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Ырғыз ауданы елді мекендері
Ағаш шырмауық
Биологиялық сипаттамасы
Жемісі - жидек, көктемде піседі. Ағаш шырмауық 8 жасында гүлдейді, 500 жыл жасайды.
Таралуы
Ағаш шырмауықтың 16 түрі бар, олар Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда өседі.
Пайдалануы
Медицинада қақырық түсіргіш, тыыс алуды жеңілдететін дәрі ретінде қолданады. Спазмолитик.
Дереккөздер
Санат:Аралия тұқымдасы
Футболдан құрлықаралық кубок 1997
Футболдан құрлықаралық кубоктың 1997 жылғы жарысы.
Сілтемелер
Санат: Футболдан құрлықаралық кубок Санат:1997 жылғы футбол Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойындары Санат:Крузейро ФК ойындары
691 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:691 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:691 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Инохос
Инохос (Hinojos) — Испаниядағы қала. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Уэльва провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Эль-Кондадо ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3926 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 321 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 59 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Уэльва елді мекендері
IC 4101
IC 4101 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Сыртқы сілтемелер
IC 4101 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Семченка
Семченка — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Иванов облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Горьков суқоймасының (Немден шығанағы) оң жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Кострома қаласынан Унжа өзенін қоспағанда Горьков су торабына (Горьков суқоймасына) дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Израиль ұрпақтары
Израиль ұрпақтары (בני ישראל, Standard: ; Tiberian: ; ISO 259-3: ) Яғқұб пайғамбардың он екі балаларыан таралған ұрпақтар атауы.
Яғқұб пайғамбардың он екі балаларының есімдері:
Терминология
Өз бауырын Исауды (Исав) қарсы алуға келе жатқан Яғқұб пайғамбарға жолда періште кезігіп оның есімі бұдан былай Исраил (Израиль) болатындығын хабар етеді.
Яһуди тілінде B'nei Yisrael ("Израиль ұрпақтары").
Гректің Еврей (Jew) сөзі Иеһуда(Judah) немесе Иеһуда патшалығынан таралған адамдарға қатысты туынды сөз.
Інжілдік
Яғқұб пайғамбардың балалары:
Иеһудейлер және Самаритандар
Иеһудейлерді (יְהוּדִים‎, Yehudim), 539-жылы Персия отарлайды. Вавилония Персия Империясының автономды облысы болып қалды.
Басқа елдерде
Персияда өмір сүрген яһудилер өкілдері Мешхед деп аталады.
Әдебиет
Санат:Құран
Бонинген
250px|thumb|Картада орналасуы Бонинген (Boningen) — Швейцарияның Золотурн кантонында орналасқан коммуна. Ольтен округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 665 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2571, пошта индексі — 4618.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
Тұрмыстық техника
Тұрмыстық техника - тұрмысқа қажетті, яғни күнделікті өмірге қажетті техникаларды айтады. Мысалы оларға келесі техникалар жатады:
Тарих
Көптеген аспаптар жүз жыл бойы қолданылып келсе де, дербес қоректендіруге ие электрлік және газ аспаптары нақты XX ғасырда пайда болған америкалық жаңашылдыққа жатады. 1900-шы жылдардың басында электрлік және газ аспаптары кір жуу машиналарынан, сужылытқыштардан, тоңазытқыштардан және тігін машиналарынан тұрды. Алғашқыда 1903 жылы Эрл Ричардсонның ойлап тапқан кішкентай электрлік үтігі тұрмыстық техника өндірісіне аздап дем берді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін америкалық экономикалық өрлеу кезеңінде ыдыс жуу машиналарын және киімге арналған кептіргіштерді қолдану тұрмыстық техника өндірісінің дамуының бір бөлігіне айналды. Дискрециялық табыстардың көтерілуі түрлі тұрмыстық аспаптардың санын арттыруға ықпал етті.
1980-ші жылы Америкадағы өндіріс жыл сайын 1,5 миллард доллар сомасында тауар өндіріп отырды және оған 14000-нан астам жұмысшы жұмылдырылды, 1982-1990 жылдар аралығында ол $ 3,3 млрд.-қа дейін еселенді.
1990-шы жылдары АҚШ-та аспапты жасау барынша нығая түсті: 90%-дан астам өнімді бар болғаны бес компания сатты. Мысалы 1991 жылы нарықта ыдыс жуу машиналарының өндірістік үлесін нарықтағы үлесі 40%-бен General Electric, нарықтағы үлесі 31%-бен Whirlpool Corporation, нарықтағы үлесі 20%-бен Electrolux, нарықтағы үлесі 7%-бен Maytag және нарықтағы үлесі небары 2%-бен Thermador компаниялары өзара бөліп алған. Әлемде жалпы 4000-ға жуық тұрмыстық электроника өндірушілері бар.
2013 жылға әлемдегі ең ірі тұрмыстық техника өндіруші қытайлық Haier болып табылады, ал америкалық Whirlpool екінші орынға ие.
Дереккөздер
Санат:Тұрмыстық техника
Ле-Турн
Ле-Турн (Le Tourne) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Бордо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,53 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33534, пошта индексі — 33550.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 762 адамды құрады. Халық тығыздығы — 301,19 адам/км².
Фёдор Иванович Панфёров
Панфёров Фёдор Иванович (02.11.1896, қазіргі Ульянов облысы, Павловка ауылы, - 10.09.1960, Москва) - орыс совет жазушысы. 1926 жылдан КПСС мүшесі.
Ле-Турн
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Фёдор Иванович Панфёров
Биография
(1923-1925) жылдары - Саратов университетінде оқыды. (1925-1931) жылдары «Крестьянский журналы» журналының редакторы болды 1931-1960 жылдары (аз үзіліспен) «Октябрь» журналының редакторы болды. 1918 жылы - «Аталар алдында» атты алғашқы әңгімесі жарияланды.
Шығармалары
Содан бері Панфёров Фёдор Иванович көптеген очерктер, әңгімелер, пьесалар, повестер, романдар жазды.
Ле-Турн
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Фёдор Иванович Панфёров
Өзге тілге аударылған шығармасы
Фёдор Иванович Панфёровтің «Бейбітшілік үшін күрес» роман қазақ тіліне аударылып (1954) басылды.
Марапаттары
СССР Жоғарғы Советінің депутаты. 5 орденмен, медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар Санат:КСРО жазушылары Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері Санат:Ресей жазушылары Санат:КОКП мүшелері
Печуга (Лух тармағы)
Печуга — Ресейдегі өзен. Иваново облысы, Владимир облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лух өзенінің оң жағалауынан 195 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Клязьма Ковров қаласынан Уводь өзенін қоспағанда сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыден Еділге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Уэс Браун
Уэсли Майкл Браун (Wesley Michael Brown; 13 сәуір 1979 жыл, Манчестер, Англия) — англиялық футболшы, қорғаушы. 2002 жылы әлем чемпионатына қатысқанымен, бір кездесуде де алаңға шыққан жоқ.
Он бес жыл бойы "Манчестер Юнайтед" клубында доп тепті. Кейін "Сандерленд", "Блэкберн Роверс", Үндістанның "Керала Бластерс" клубтарында ойнады.
Командалық
Манчестер Юнайтед
Ван Ман
Ван Ман (王莽; шынайы аты: Цзюйцзюнь 巨君); б.з.б. 45 ж. — 6 қазан 23 ж.) — ежелгі Қытайдың мемлекет қайраткері, император (б.з.б. 9—23 жылдарында).
9 жылдың 8 желтоқсанда сарай төңікерісін жасап, өзін жаңа Синь әулетінің императоры деп жариялады. Жерге деген жеке меншікті жойып, жер мен құлдарды алып-сатуға тыйым салды, әр отбасыға егістік жер бөліп берді; күміс ақша  жасауға кен және өзен кәсіпшіліктеріне монополияенгізді. Ван Ман реформалары таптық қайшылықтарды бәсңдетпеді. 15 ж. елде халық көтерілісі шықты. 23 ж. көтерілісшілер армиясының отрядтары Қытайдың сол кездегі астанасы Чаньаньды алған кезде Ван Ман өлтірілді.
Дереккөздер
Санат:Қытай тарихы Санат:Б. з. д. 45 жылы туғандар Санат:23 жылы қайтыс болғандар Санат:Қытай саясаткерлері Санат:Хань әулеті Санат:Синь әулеті
Ерте Темір дәуіріңдегі Арал-Каспий даласының тайпалары
Арал-Каспий аралығының географиясы мен палеоэкологиясы. Каспий мен Арал теңіздері аралығында жатқан дала аймағының едәуір бөлігін екі кең үстіртті-қыратты өңір — Маңғыстау мен Үстірт алып жатыр: олардың біріншісі Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауына, шығысыраққа орналасқан, екіншісі Арал жағалауына ұштасады. Маңғыстау жоны біршама аласа, ал Үстірт мұхит деңгейінен 200—370 метр жоғары және биіктігі 150 метрдей тік жар (әсіресе батысы мен шығысында) болып бітеді. Үстіртгің біршама түйықтығы мен жетуге қиындығы ертедегі темір дәуірінде оның табиғи- климаттық жағдайының көрінеу ерекше болуына себепші болды. Ол кезде Маңғыстау мен Үстірттің толқын тәрізді бедері аласа тау сілемдерімен, балшықпен, сорлармен және кұммен алмасып жататын сазды-тасты шөл және шөлейт болып келді. Одан әрі солтүстікке қарай куаң дала, ал оңтүстікке таман, Карабұғазғол шығанағы мен Үзбойдың (Каспийге кұйылған Әму- дарияның ежелгі арнасы) арғы жагы ақшыл кұм созылып жатыр. Сонымен, Арал-Каспий аймағы Еділ бойының, Оңтүстік Орал өңірі мен Солтүстік Қазақстанның далаларын қазіргі Түрікменстан мен Шығыс Иранның ау- мағындағы ежелгі өркениет аудандарымен қосып жатқан өзінше бір табиғи «көпір» болды. Алайда б. з. б. I мыңжылдықтың басы мен 1-жартысында бұл аймақта тұрғындар сирек қоныстанған, мұны қуаңшылықты (ыстық, құрғақ) табиғи өңірдің қатаң жағдайымен түсіндіруге болады. Б. з. б. I мыңжылдықтың орта шенінде, Еуразияның далалык белдеуі аумағының үлкен бөлігіндегі сияқты, Арал-Каспий аймағында да елеулі табиғи-климаттық өзгерістер болды. Бұрьшғы құрғақ және континентгік климаттың орнына неғұрлым ылғалды климат орнады, оның үстіне бұл үрдіс қауырт, серпінді жүрді. Жауын-шашын мөлшерінің көбейіп, ауа райының бірсыпыра салқындауы куаң дала өңірінің оңтүстікке ығысуына, шөптің шүйгін тартып, аймақтың суы артуына әкеп соқты. Мұның бәрі Солтүстік Қазақстан мен Орал өңірі аудандарындағы ғана емес, сонымен қатар Үстірт пен Маңғыстаудың бұрын тіршілік үшін онша жарамсыз кеңістігіндегі де экологиялық жағдайды жақсартты. Қолайлы климаттық өзгерістердің аса маңызды нәтижесі көшпелі шаруашылык өнімділігінің артуына байланысты тұрғындардың едоуір көбеюі, сондай-ак көшіп-қону үрдісінің кең көлемде жаңаруы болды. Б. з. б. IV—II ғасырларда ең алдымен солтүстіктен және солтүстік-шығыстан, Оңтүстік Оралдың, Солтүстік Каспий мен Солтүстік Қазақстанның орманды-далалық және далалық оңірінен келген тұрғындар Арал-Каспий теңіздері аралығын белсенді түрде игере бастады. Арал-Каспий аймағының түрғындары жайлы жазбаша деректер. Б. з. б. I мыңжылдықгың орта шенінде Арал-Каспий теңіздері аралығында мекендеген тұрғындар жайлы алғашқы мағлүматтар б. з. б. V ғасырдағы жазбаша құжаттарда — Геродоттың «Тоғыз кітаптан тұратын тарихында» және парсы патшасы Ксеркстің Персепольдегі «антидэвтік» жазбаларында келтірілген. Осы тым шағын хабарларға Карағанда, дах (дай, даг), сақ, массагет және скиф тайпалары көп санды болып, көшпелі өмір сүрген, жаугершілігімен және бостандық сүйгіштігімен көзге түскен.
Шаруашылық және тұрмыс
Шаруашылық және тұрмыс. Б. з. б. IV ғасыр — б. з. III ғасыр бойы Арал-Каспий аймағы көшпелілерінің шаруашылық өмірінің негізі аймактың табиғи-климат жағдайларына және өндіргіш күштердің даму деңгейіне барынша сай келетін экстенсивті мал шаруашылығы болды. Әсіресе сол кезеңнің бас кезіне тән болған көшіп-қону үрдісімен қоса жаңа жерлерді игеру ғана емес, байырғы (дұрысы - массагет) тұрғындарымен жаңа жер үшін күрес те жүріп жатты. Сайып келгенде мұның бәрі маусымдық көшудің дәстүрлі жолдарының өзгеруіне әкеп сокты. Олардың Үстірттің оңтүстік шеті мен Үзбойға дейін жеткен болуы ықтимал негізгі — меридиандық бағытты сақтаумен бірге, ендік (Үстірт — Маңғыстау) бағытты да пайдаланса керек. Көшпелі үжым тіршілігінің негізі болған малдарын төлдетіп, калыпты өсіріп отыруды ұйымдастыру қажеттігі өте тез арада-ақ аймақта тұрақты жайылымдық-көшпелі шаруашылық жүйесінің қалыптасуына жеткізді деуге болады. Бұл орайда көшпелілердің қыстаулары негізінен Оңтүстік Үстірт пен Маңғыстауда, ал жайлауы неғұрлым солтүстік аудандарда, Оңтүстік Жайық өңірі мен Солтүстік Қазақстанда болған. Жазғы-күзгі кезенде жайылымдардың шөбін жетілдіру мақсатымен жақын маңайға көшіп отыру да міндетті болған. Дах-массагет мал шаруашылығының негізі ұсақ мал (қой) мен жылқы өсіру еді. Жылқы өсіру көшпелілерді көшіп-қонатын күш- көлікпен де қамтамасыз етті. Қазақстан далалары мен шөлейттерінің көп жерлеріндегі сияқты табынның негізі жыл бойы өрісте жайылып, тебін- деуге бейімделген, төзімді, тұрқы шағын жылқы болтан деу керек: көшпелі ақсүйектердің неғұрлым тұрқы биік ат ұстап, оларды соғыс қимылдары кезінде белсенді пайдалануға мүмкіндігі болған.
Арал-Каспий аймағы көшпелілері металмен, ең алдымен мыспен жөне оны балқытумен, темірмен, алтынмен және күміспен жақсы таныс болған. Темір мен кымбат бағалы металдар аймақта таза күйінде не руда түрінде іс жүзінде кездеспейтіндіктен, олар басқа аудандардан кесек күйінде немесе дайын бұйымдар түрінде әкелінген деп санау керек. Сонымен бірге жергілікті темір ұсталарының, металл қорытушылардың, алтын ісі шеберлерінің әкелінген шикізатпен жұмыс істеп, едәуір күрделі бұйымдар, атап айтқанда, кару- жарақ (семсерлер, қанжарлар), ат әбзелдері мен сәндік заттар жасай білгеніне күмәндануға бола қоймас. Б. з. б. 1 мыңжылдықтың 2-жартысында ең көп таралғаны мыс пен оны қорытып жасалған бұйымдар болған. Негізгі мыс кенінің базасы Маңғыстаудың Қаратауында орналасса керек: ертедегі кен қазу жұмыстары мен металл балқытылған іздер нақ сол жерден табылды. Алайда, түрлі заттардың химиялық құрамына Карағанда, Арал-Каспий аймағы көшпелілеріне металл бір емес, бірнеше кендерден түскен. Атап айтқанда, солтүстікке және солтүстік-шығысқа таман, Оңтүстік Мұғаджар мен Елек өзені ауданында орналасқан мыс кеніші сондай кендер болуы мүмкін. Көшпелі скиф-сармат дүниесінің басқа тайпалары сияқты, Шығыс Каспий өңіріндегі сақ-массагет металл қорытушылары да мыс негізінде алынатын көп қосындылы қорытпалардың (қоланың) қалай жасалатынын білген және қосылатын компоненттер ретінде қалайыны, сурьманы, тотияйынды, сондай-ақ қорғасынды, никель мен күмісті пайдаланған. Бұйым металының химиялық кұрамы бұйымның не мақсатқа арналғандығымен анықталды. Мыс пен қоланы өндеудің технологиялық тәсілдерінен құю (екі-үш құрамды түрде) мен қақтау кенінен пайдаланылды. Сол кездің қабірлерінен ең көп табылғаны — жебелердің қола ұштары, ал ең ірілері — түбі конус тәрізді қола казандар. Қола (соның ішінде алтын жалатылған) әшекей заттар, бойтұмарлар және сәндік заттар (айналар, фибулалар) кең таралған. Қола мен темірден қарумен қоса еңбек кұралдары мен аспаптар — пышақтар, біздер, шапашоттар және т.б. дайындалған. Темір аспаптардың болуы тас қашау ісін жетілдіруге жақсы жағдайлар жасады. Әк-ұлутастан тас мүсіндер, менгирлер және құрбан шалатын ыдыстар дайындалды, олар Батыс Үстірттің киелі орындарынан көп кездесті. Жерлеу-еске түсіру және ғибадат жасау құрылыстарын: тас жәшіктер мен сағаналар, молаларды жабу мен қоршау, киелі орындардың қабырғаларын және т.б. жасауға көп тас жұмсалды. Қайрайтын құралдар (қайрақ тастар), көшкенде алып жүруге қолайлы мехраптар және басқа да табыну мүліктерін дайындау үшін тастың неғұрлым қатты жыныстары — күмтас пайдаланылды.
Діни нанымдары мен ғұрыптары
Діни нанымдары мен ғұрыптары. Арал-Каспий өңірі дах-массагет тұрғын- дарының діни-идеологиялык түсініктері басты белгілері жағынан қола дәуіріне барып тірелетін және скиф-сармат-сақтобының туыстас халықтарының көзқарастарынан көрінетін ежелгі үнді-иран негізі арқылы анықталды. Олардың негізінде политеизм — табиғат пен адамды ғалам тәртіпке келтірілген шекте басқаратын басты-басты бірнеше құдай бар деген түсінік жатыр. Дах-массагеттерде материалдык дүние элементтерінің — жартастардың, бұлақтардың жануарлардың және т.б. жаны бар деген, сондай-ақ рухтар — табиғаттың, жануарлардың, адамдардың қамқоршысы бар деген түсініктің болғанына күмән келтіруге бола қоймас.
Дах-массагет көшпелілердің идеологиялык өмірінде өлетін және қайта тірілетін табиғат туралы түсініктермен, сондай-ақ жерлеуге табынумен тығыз байланысты ата-бабага табынудың зор рөл атқарғаны күмәнсіз. Сондықтан адам жерленген аумақ киелі деп саналған, табынып, ара-тұра ас беріп, еске түсіру жоралғыларын жасайтын орын болған. Б. з. б. IV—II ғасырларда өлген адамдар әдетте жерден казылған шұнкырларға (олар көбінесе тақтатастармен жабылған) немесе қырынан қойылған тақтатастардан тұрғызылатын мазарларға жерленген. Бұл орайда молаға бір емес, туыс болуы мүмкін бірнеше адам жерленген болуы ықтимал. Сол кезде адамдарды бір кабірге бірнешеден жерлеу ғұрпы таралады, бұл ретге өзінше бір тас немесе топырақ сағана болып табылатын бір жерлеу кұрылысына өлген адамдар ондаган жылдар бойы жерленіп отырган. Мәселен, Дықылтас атырабындағы (Маңғыстау облысы) күрделі жерлеу құрылысын зерттеген кезде оның үш лақаты- нан 30 шақты адамның сүйегі табылды. Кезекті жерленетін мәйітті орналастырған кезде бұрынгы өлген адамдардың сүйектері әдетте лақат кабырғаларының біріне карай ысырылып отырған. Б. з. б. II ғасырда — б. з. III ғасырда аймақта үңгіме куыстарға — төбесі күмбез тәрізді және әдейі жасалған есігі бар жер лақаттарға жерлеу таралады.
Өліктің немесе оның жанының өлгеннен кейін тіршілік ететіні туралы түсініктерге сәйкес елікті жерлеген кезде молаға оның о дүниедегі өміріне «қажетті» заттар салынып отырған. Ер адамдар жерленгенде салынатын ол заттар әдетге қару-жарақтар: темір семсер мен қанжарлар, жебелердің қола ұштары, сондай-ақ пышақтар, басқа жақтан әкелінген қыш ыдыстар болған. Әйелдерді жерлегенде әшекей заттар (моншақтар, білезіктер, жүзіктер және т. б.), сәндік заттар (қола айналар, орамалдар), еңбек кұралдары (инелер, саз және тас ұршықбастар) және керамика ыдыстар салынған.
Жерлеу құрылыстарының үстіне әдетте биіктігі 1—6 м болатын топырақ немесе тас үйілген. Сонымен бірге оба үйіндісі дүниелік тау (дүние кіндігі) идеясын айқын білдіріп, молаға орнатылған ескерткіш әрі жақсы бағдар болтан. Оба үйіндісінің шет жақтары көбінесе тақтатастармен және дөңгелек орлармен айналдыра қоршалып, оның төңірегіне кұрбан шалатын тас орындар, еске алатын орындар және тігінен тас бағандар — менгирлер орнатылған. Құрбан шалатын орындар — тік бүрышты немесе тостаған тәрізді, еске түсіріліп ас берілетін орындар — шеңбер тәрізді көлемі әр түрлі өнделмеген тақтатастардан салынған кішкене тас жәшік, жалпақ немесе тастан қаланған баған түрінде болған.
Б. з. б. I мыңжылдыктың 2-жартысында Арал-Каспий маңы көшпелілерінің оңтүстікке және оңтүстік-шығыска қарай орналасқан мемлекеттік құрылымдар — Хорезм,Парфия, Маргиана және т.б. көршілерімен түрлі қарым-қатынасының едәуір жанданғаны байқалады. Бұл орайда ол олжа табу үшін шапқыншылық жасау, жалдамалылық және басқалары түріндегі әскери белсенділік қана болған жоқ. Көшпелілер өздеріне қажетті жоғары сапалы қолөнер өнімдерін, ал қоғамның үстем топтары оның үстіне сән-салтанат заттарын да алып, мал шаруашылығы енімін: жүнді, етті, теріні, жылқы мен малды айырбасқа беру үшін де егіншілікті аудандардың отырықшы тұрғындарымен сауда-экономикалық байланыстар жасауға белгілі бір дәрежеде мұқтаж болды. Мәселен, Үстірттің жерлеу кешендерінен табылған материалдарға қарағанда, көшпелілер Хорезмнен қымбат бағалы металдардан, шыны мен қоладан жасалған сәндік заттар ғана емес, сәнді қыш керамика да алып отырған.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Эпидемиялық қайталама сүзек
Эпидемиялық қайталама сүзек Син.:битті қайталама сүзек, қайталама қызба, қайталама спирохетоз. ЭҚС-қызбаның қайталанып, жалпы интоксикациямен өтетін, жедел антропонозды трасмиссивті инфекциялық ауру.
Этиология.
Боррелий ұзындығы 10-20 мкм, қалыңдығы 0,2-0,5мкм. Денесі иірілген, саны 5-10 Боррелий айналу, жиырылу қимылдарын жасай алады. Грамм теріс. Ромоновский-Гимзамен бояғанда көгілдір-күлгін түске боялады. Боррелий культуралары ауаның шектелген көзіндегі (қоректі ортада) ақуызы бар, өсіріледі. Соңғы жылдарда культура алу үшін тауық эмбрионы алынады, облигатты паразит, адам ағзасында, биттерде және басқа да жануарларда өмір сүреді. Ағзадан тыс цитратты қанда, 8-5 тәулік өмір сүреді. Сыртқы орта әсеріне өте тұрақсыз.
Эпидемиология.
ЭҚС-антрапонозды трансмиссивті инфекция. Инфекция көзі болып тек, перифериялық қанында боррелий бар, қызбада жатқан адам табылады. Қызбалардың ортасындағы кезеңдер адамға қауіпті емес. Жасырын инфекция тасымалдаушылықта болуы ескеріледі. Арнайы боррелий тасымалдаушысы биттер болып табылады. Боррелие науқастың қанымен биттердің асқазанына түседі, онда бір тәуліктей ғана анықталады. Бір бөлігі сонда өледі, қалғандары, жәндіктің денесіне еніп, гемолимфада көбейеді. Инфекцирленгеннен кейін 5-6 күні боррелиллер гемолимфа мен лакунорлы қуыстарда толады. Ол жәндік денесінде өмір бойы сақталады. Адамға жұғу жолы: биттер шаққан жер қышу шақырады, ол жерді қасығанда терінің бүтіндігі бұзылады, жәндіктің аяқтары, кірпікшелері қалып қалу мүмкін. Жәндіктің зақымдалған жерінен гемолимфа шығады. Боррелер ұсақ жаралар арқылы еніп, жұғады. Аурудың максимальді эпидемия кезеңі қыс-көктем айларында. Әлеуметтік жағдай, нашар санитарлық жағдай, адамдардың топтасуы үлкен роль атқарады. Жекелеген ошақтары осы күнге дейін сақталған Азия, Африка және Америкада.