Біраз_сөз_қазақтың_түбі_қайдан_шыққаны_туралы
Енесей бойының қырғыздары жайында
Абай пайдаланған осындай қытай деректерінің бірі - Енисей бойының қырғыздары жайында. Еңбекте Абай енесейлік қырғыздардың тұрмыс-тіршілігі, мекен-жайы жөнінде, олардың Алатаудың бөктеріне қалай келгендігі жайында біраз құнды деректер береді. Солардың ішінде «сол қырғыздарды қытайлар «брұт» деп атайды, ез тауарихларында оның себебін, неліктен қытайлар «брұт» дегенін еш білдім дегенді кермедім. Біздің қазақтар Бийскідегі, Кузнецкідегі қалмақтарды «білеуіт» дейді. Менің ойым: «білеуіт», «брұт» бір сөзден шыққан деймін, о да қырғыздың нәсілі болмағы таң емес» деген тың мағлұматты дерегі мен «брұт» сезінің шығу төркінін табуға ұмтылған ғылыми болжамы аса құнды. Мұнда Абай Бичуриннен қытайлықтардың қырғыздарды «брұт» (бұрұт) деп атайтындығы жөніндегі деректі алғанымен, оның осы сездің төркінін анықтаудағы пайымдауын қабылдамайды.өз болжамын ұсынады. Ал Бичурин болса, «брұт» сезінің шығу төркінін қырғыздардың бұрынғы орналасқан Тибеттің солтүстік шекарасынан онша алыс емес, Хотан тауының шығыс беткейіндегі мекенімен байланыстырады. Осыдан келіп оның пікірі қытайлықтар 4 ғ-да осы араны мекендеген жұртты Булу, Болу, Болюй деп атаған. Осы атау мен «брұт» (бұрұт) атауы үндестік жағынан туысып жатыр дегенге саяды. Мұны және ол қырғыздарға қытайлар мен моңғолдар берген ат дейді. Бичуриннің осылай дегеніне қарамастан, Абайдың өз болжамын айтуы, әрине, оның бұл пікірге қосылмайтындығының айғағы. Қырғыздарды қытайлардың «брут» деп атайтыны сол кезде қазақ авторларынан тек Шоқанда ғана кездеседі. Бірақ онда бұл этнонимнің этимологиясы жөнінде Шоқан тарапынан ештеңе айтылмаған. Тек «бұрұт» атауы орыстардың қазақтарға «қырғыз» атауын таңғаны сияқты сырттан таңылған ат болуы мүмкін, өйткені әлгі атауды қырғыздардың өздері білмейді, айтсаң таңғалады деген өзіндік ойын ғана білдіреді. Жалпы «брұт» (бұрұт) сөзінің төркіні, шынын айтсақ, әлі күнге ғылыми тұрғыда анықталып, басы ашылған жоқ. Еңбекте Абай халқымыздың тегіне байланысты «Дін исламға кіре алмай қалған, осы күнде Күншығыс Сібірінде қазақтың ағайындары бар. Тілінен, әдетінен, түсінен туысқандығы анық көрініп тұрады. Әсіресе Енисейскі гүбірнеде Минусинскі уезде «ясашынай татар» атында бір халық бар. Қазақты өздеріне ағайын тұтады дейді және бір тұқымдас екендігіне көрген кісі таласпайды» деген дерек береді. Абайдың бұл арада «қазақты өздеріне ағайын тұтады» деген хабарламасына қарағанда, аталған «ясашынай татарлар» жөніндегі деректі жазба шығармалардан оқымаған, ауызекі әңгімеден естіген сияқты. Ақынға оны айтқан әрине, ауылдастары емес, сол Сібір жағынан келушілердің біреуі болуы керек. Бұл ретте біз Абай өмірбаянынан оның аулында кезінде Сібірге жер аударылып барып, содан қашып келіп паналаған қашқындардың болғанын білеміз. Сол кездегі Сібірдегі патша әкімшілігінің чиновниктері салық төлеп тұратын өзге жергілікті тұрғындарды «ясачные люди», «ясачные татары» деп атаған. Халқымыздың шығу тегі жөніндегі осы мақаласында Абайдың кеңірек тоқтап, молырақ орын беретіні арабтардың басқыншылық жорықтары, олардың Орта Азия мен Шығыс Түркістанды жаулап алып, жергілікті халықтарды ислам дініне күштеп кіргізуі, олардың ежелден қалыптасқан салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын зорлықпен бұзып, өздерінің салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын ендіруі секілді мәселелер. Орта Азия халықтарының өмірінде шешуші роль атқарған осынау мәселелер жайлы тарихи дәлдікпен шындық негізде түйінді ой айту үшін ақынның жазба деректерге сүйенгені анық. Басқаны қойғанда, «сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер кеп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргенде Құтайба атты кісі Қашқарға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұлар да мұсылман болдық депті», - деп, араб елінің жаулаушылық саясатын жүзеге асырушылардың бірі, әскери қолбасшысы Құтайба дегеннің есімін нақты айтуының өзі Абайдың бүкіл Орта Азияны мұсылмандандыру кезеңінің тарихын жақсы білетіндігін анық аңғартады.