cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белбеумен бел буу
Белбеумен бел буу - аза тұту кезінде жасалатын рәсім. Марқұмның туыстары басқа түскен қайғыны білдіру үшін белін бекемдеп белбеумен буған. Дегенмен бұл рәсім белгілі бір өңірлерде ғана сақталып қалған. Дәстүрлі ортадағы әйелдер жоқтауында «Белімді бекем буайын, қойдан да жуас болайын...» деп келетін жолдар кездеседі. Бұл метафоралық образды сөз өзімді өзім ұстайын, қайғымды басайын, басқаларға да басу болсын дегенді білдіреді. Жақынын жоқтап, «ұзақ егіліп жылаған әйелдердің бауыры іседі» деп, сақтық үшін апа-әжелер әйелдің белін будырады. Жетісу өңірінде қайтыс болған адамның жақын туысқандары ақ белбеу буынып жүреді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
NGC 4091
NGC 4091 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан Sbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 2 мамырда Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4091 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38308, UGC 7083, MCG 4-29-19, ZWG 128,22.
Құлпа хан
Құлпа хан - Алтын Орда мемлекетінің 13-ші ханы.
Басқаруы
Бердібек ханды өлтірген өгей бауыры Құлпа болатын.Ол 1358 және 1359 жылдары Гүлістанда,Берке Сарайда,Азақ пен Хорезмде өз атынан ақша шығарады.Бұл Құлпаның Алтын Орданың көп бөлігін қолында ұстағанының дәлелі.Бір қызығы,дәл сол жылдарда және сол жерлерде Наурыз есімді екінші бір Алтын Орда тағынан үміткер өз атынан ақша бастырған.Ал алтынордалық ақсүйектер Құлпаның да,Наурыздың да Алтын Орда тағына келгеніне онша қуанған жоқ.Себебі,олар Жәнібек ханның заңды әйелдерінен тумаса керек немесе олардың аналарының Алтын Ордада айтарлықтай ықпалдары болмаған.Құлпа мен Наурыз бір мезгілде қатар билік еткен.Құлпаның билігінің әлсіздігін пайдаланып,Наурыз оның иелігін біртіндеп басып ала береді.Ақырында,Құлпа да,оның ұлдары да Наурыздың қолынан ажал табады.Бұл Алтын Ордадағы жағдайды бұрынғыдан бетер шиеленістіре түсті.Елдегі ішкі тартыс 1360 жылдан 1380 жылдарға дейін,табаны күректей 20 жылға созылды.Құлпа мен Наурыз билікке келгеннен бастап ,1380 жылға дейінгі 20 жыл ішінде Алтын Орда тағына,зерттеушілердің есебінше 25-тей хан отырған.Олардың кейбіреуі,тіпті,империя астанасында билікті басып алуға қол жеткізді,алайда елді басқара алмады.Бұл әміршілердің ордалары бірде Ұлы даланың бір басынан, енді бірде басқа басынан көрініп тұрды.Мемлекеттік билік те бір жерден екінші жерге ауысып жүрді.Алтын Орда тарихындағы бұл кезең орыс жылнамаларында"Ұлы бүлік"деп аталады.Қазақта"нар мойыны Бердібек хан тұсында кесілген"деген сөз бар.
Куличек (Агуйдата тармағы)
Куличек — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Агуйдатөзенінің сол жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Белдеме
Белдеме сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
Гарибальди батальоны
Гарибальди батальоны-1936-1939 жылдары Испаниядағы ұлттық-революциялық соғыста республикашылар жағында шайқасқан итальян еріктілерінің антифашистік отряды, 1936 жылы қазанда 520 адамнан құралды,көпшілігі-коммунистер, 1936 жылы қарашада гарибальди батальоны 12-Интернационалдық бригаданың құрамында болды.Гвадалахара түбінде итальянфашист әскерлерін талқандауда шешуші роль атқарады. Соғыс барысында жаңа күштермен толықтырылып, 1937 жылы сәуірде Гарибальди бригадасы болып қайта құрылды.
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Геодемография
Геодемография - белгілі бір аумақ бойынша геодемографиялық жағдайларды, яғни демографиялық процестер мен құрылымдар жиынтығының және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен факторлардың арасындағы тарихи қалыптасқан катынастарды зерттеумен айналысатын халық географиясы мен демографияның тоғысқан тұсындағы ғылыми зерттеулер бағыты. Геодемографияның ең маңызды санаттарының қатарына халықтың жыныстық- жастық, әлеуметтік, кәсіптік құрылымдары, оның табиғи және механикалық қозғалыстары, жұмыспен қамтылуы және тағы да басқалары енеді. Геодемографияның негізгі міндетгері - аумақтық жоспарлаудың мақсаты үшін болжамдар мен ұсыныстар жасау.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Бэнтон (Миссури)
Бэнтон (Benton) — Миссури штатының Скотт округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.1 км². FIPS коды — 29-04798.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Скотт округы (Миссури)
Оцелот
Оцелот- мысықтұқымдас жыртқыш. Ол өте сирек кездесетіндіктен,Қызыл кітапқа енгізілген. Оның бойы 1 м,ал құйрығы 40 см. Анданың орманды құздарында, 4 км биіктікте жүреді. Қардың ең шыныңда кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Мысықтәрізділер Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері
Югыд-Вуктыл
Югыд-Вуктыл — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вуктыл өзенінің оң жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 87 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Михаил Иванович Волохов
Михаил Иванович Волохов (5.6.1911 ж.т., қазіргі Алматы қ. – сонда) – тау-кен инженері, техникалық ғылыми доктыры (1973ж.), профессор (1983ж.). Қазақ тау-кен металлургия институтын (1940ж., қазіргі Қазақ ұлттық тех. университеті) бітірген соң Шығыс Қоңырат руднигінде бас инженер, шахта бастығы (1943–1945ж.), Қазақстан Ғылыми Академиясының Кенісі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1945 жылдан), лаборатория меңгерушісі (1951–1986ж.) болды. 1986 жылдан осы институтта ғылыми кеңесші болып жұмыс істеген. Оның негізгі ғылыми жұмыстары пневмокониоздың инженер профилактикасына арналған.
Шығалмалар
Обеспыление и контроль запыленности воздуха на рудниках, А.-А., 1976.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Изъ-Я-Ель
Изъ-Я-Ёль — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Угдым-Ю өзенінің оң жағалауынан 90 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жәндікқоректілер
thumb|right|190px|Жәндікқоректілер thumb|right|190px|Жәндікқоректілер Жәндікқоректілер(Іnsectіvora) – сүтқоректілердің бір отряды. Жәндікқоректілердің 7 тұқымдасы, 370-ке жуық түрі Гренландия, Антарктида, Австралия және Оңтүстік Американың біраз жерінен басқа жер жүзіне кең тараған. Қазақстанда 4 тұқымдасқа жататын 11 түрі бар. Жәндікқоректілердің өте ертеде пайда болған, олардың қазба қалдықтары төменгі бор кезеңінен табылған. Дене тұрқы 3 – 39 см, бассүйегі алға қарай созылыңқы, тұмсығы сүйір. Көздері кішкене, кейбір түрлерінде тері астында болады. Жүні қысқа, қалың түкті (көртышқан, жұпар тышқан, жертесер), кейбіреулерінде қылды (тенректер) немесе тікенді (кірпі). Аяқтары қысқа, бес саусақты, табаны тұтасымен жерге тиіп жүреді. Құйрығы өте қысқа (кірпі) не құйрығының ұзындығы дене тұрқына жақын түрлері де бар (жұпар тышқан). Тері бездері жақсы дамыған. Миының сыртында иірімдер, сайшалар айқын байқалмайды. Алдыңғы миының маңдай бөлігі өте жақсы дамыған. Қорек талғамайды, бірақ жануартектес қоректі жақсы жейді. Қорегі – омыртқасыздар, ұсақ омыртқалылар. Жемін түнде аулайды. Жәндікқоректілердің біразының кәсіптік маңызы бар (жұпар тышқан, т.б.), зиянкестерді жеп пайда келтіреді, ауру тарататын кенелерге аралық ие болып, ауру тарататын түрлері де кездеседі. Қазақстанда жәндікқоректілердің 3 тұқымдасқа (кірпілер, көртышқандар, жертесерлер) жататын 17 түрі кездеседі. 2 түр (көптісті жертесер мен жұпар тышқан) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Жәндікқоректілер
Такаюки Судзуки
Такаюки Судзуки жап. 鈴木 隆行/Судзуки Такаюки; 5 маусым 1976, Хитати, Ибараки — жапония футболшысы, шабуылшы.
Сілтемелер
Санат:Жапония футболшылары Санат:Жапония Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Касима Антлерс ФК ойыншылары Санат:Джеф Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Кавасаки Фронтале ФК ойыншылары Санат:Генк ФК ойыншылары Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары Санат:Иокогама Ф Маринос ФК ойыншылары Санат:Портланд Тимберс 2010 ФК ойыншылары Санат:Футболдан Азия чемпиондары
Никосия
Никосия немесе Лефкосия (Λευκωσία; Lefkoşa) — Кипр Республикасының астанасы және Солтүстік кипрдегі Түрік Республикасының кейбіріне танымал. Кипр аралының орталық бөлігіне орналасқан. 166 мың тұрғыны бар. (1991) Халықаралық әуежай 1974 жылдан бері жабық және мұнда БҰҰ-ның бітімгерлік тобының штабы орналасқан.
2004 жылдың соңындағы мәліметтері бойынша Жасыл сызықтан (қаланың грек бөлігі)оңтүстікке қарай орналасқан 270 мың тұрғынды  құраса, солтүстікке қарай (түрік жағына қарай)  84 893 тұрғыны бар.
Никосия - саудалық және өндірістік орталық. Қалада - 2 заманауи сауда кешені, дүкендер, мейманханалар, ойын-сауық кешендері бар. Қалада тоқыма, тері өңдеу, қыш жасау өндірістері, пластмасса және басқа да өнімдер өндірісі қалыптасқан. Маңайында мыс шахталары, сонымен қатар, Никосииде  - Кипр Университеті мен тағы 4 өзге Университеттер бар.
Географиясы мен климаты
Никосия Кипр орталығындағы Месаории кең жазағанда Троодос пен Кирения таулы қырқаларының арасында орналасқан. Никосия Акаки өзеніне жақын жатыр.
Никосия климаты - Жерортатеңіздік климат. Қысының жылылығы мен Жазының құрғақ ыстығы қаланың аграрлы жоспарында дамуына жол бере алмайды.
Тарихы
thumb|250px|right|Қазіргі кезде Никосидің түрік бөлігінде мешітке айналдырған бұрынғы Әулие София соборы.
2008 жылдың 3 сәуірінде қаланы екіге бөліп тұратын дуалды бөлшектеу бойынша жұмыстары басталды. .
Көрікті жерлері
Кирения қақпасы (Porta del Proveditore). Олар әскери инженер Франческо Барбароның құрметіне аталған. Кирения қақпасы 1931 жылы британдықтар оның екінші жағында жол салғанға дейін қабырғадағы белсенді қақпа болды.
Бастион Мусалла (Барбаро). Бастион ғимаратында түрік қарулы күштері, сондай-ақ халыққа қолжетімді Ұлттық күрес мұражайы орналасқан.
Бастион Джевизли (Лорадано). Анкара Чаглаян саябағы бастионды қоршап тұрған шұңқырда орналасқан.
Бастион Сибели (Флатро). Туристер бұл бастионға жақындай алмайды, өйткені оны БҰҰ басып жатыр. Әрі қарай жылжуды жалғастыру үшін туристер жасыл сызықты кесіп өту үшін екі нүктенің біріне оралуы керек (ең жақын нүкте Локмачи).
Бастион Караффа. Мелина Меркури Холл осында орналасқан.
Фамагуста қақпасы (Porta Giuliani). Қақпа оның сәулетшісі Джулио Саворгнаноның атымен аталған, Асканио ағасы. Бұл қақпа үшеуінің ішінде ең жақсы сақталғаны шығар. Бүгінде олардың үй-жайлары мәдени орталық ретінде пайдаланылады және мереке күндері мұнда түрлі мерекелік шаралар өткізіледі.
Бастион Подокатро. Міне, Азаттық монументі, ол зынданнан шыққан адамдардың бірнеше қола фигуралары. Жақын жерде бір кездері таудан қалаға су әкелетін су құбырының учаскесі орналасқан.
Констанца бастионы. Дәл осы жерде 1570 жылы қалаға шабуыл жасаған түріктер қорғанысты бұзып өтті. Қазір Байрақтар мешіті осында орналасқан.
Д'Авила Бастион. Қала әкімдігі осы бастионда орналасқан. Бостандық алаңы (Plateia Eleftherias) жақын жерде орналасқан. Бұл кипрлік гректердің дәстүрлі жиналатын орны. Жақын жерде Лаики Гейтония деп аталатын аймақ бар.
Бастион Триполи. Бұл бастион автотұрақ және аялдама ретінде пайдаланылады.
Қазіргі демократияның түрлері
Қазіргі демократияның түрлері - әр елдегі демократиялық институттар құрылымдарының ерекшеліктері негізінде демократияны модификациялау. Демократия тетіктері қатыпсеміп қалған емес, ол саяси өмірді ұйымдастырудың түрлері ретіндегі демократияның теориялары мен тәжірибесімен бірге дамиды. Биліктің қызмет ету жүйесінде қандай да бір саясат субъектісіне - жеке тұлғаға, топқа немесе бүтін халыққа билік тізгінін қаншалықты ұстататындығына қарай либералдық, плюралистік, үжымдық түрлері анықталған.
Никосия
Көрікті жерлері
Роккас Бастион. Бұл бекініс түрік жағында орналасқан. Ол саябаққа айналдырылды.
Қазіргі демократияның түрлері
Либералдық немесе индивидуалистік демократия жеке тұлғаны биліктің бастапқы қайнар көзі ретінде мойындаудан, оның әлеуметтік субъект ретіндегі дербестігін, адам құқықтары мен бостандықтарын заң билігімен қорғауды көздеуден тұрады.
Никосия
Көрікті жерлері
Бастион Захра (Мула). Осы жерден шұңқырлы жерге қарай аласыз. Бұл жасыл сызықтың ең кең жері. Ол БҰҰ-ның шолу постымен аяқталады (бірақ ол қазіргі уақытта сирек қолданылады).
Қазіргі демократияның түрлері
Плюралистік демократия - батыс еуропалық елдердің басым көпшілігіне тән. Саясаттың басты субъектілері жеке адам да, халық та емес, әртүрлі топтар дейді. Осылайша тек топтың көмегімен жеке тұлға өз мүддесін қорғауға, өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік алады. Дәл осы топта, топтық қарым-қатынастарда жеке тұлғаның саяси қызметінің мүдделері мен қозғаушы күштері қалыптасады.
Никосия
Көрікті жерлері
Бастион Кефан (Quirni). Бұл бастионның ішінде Солтүстік Кипр Президентінің сарайы орналасқан. Одан әрі шеңберде Кирена қақпасы орналасқан.
Қазіргі демократияның түрлері
Ұжымдық демократия керісінше, тек халық қана, заң шығару және үкімет қызметін анықтау құқығына ие болуы керек дегенге саяды. Мұндай демократия түрі әлеуметтік субъект ретіндегі халықтың біртүтастығын, оның еркінің мызғымастығын есепке алып, азшылықтың көпшілікке бағынуы қағидатын шексіздендіреді. Сонымен қатар, олар жеке тұлға автономдығын мойындамайды.
Никосия
Дереккөздер
Санат:Никосия Санат:Азия елордалары Санат:Кипр қалалары
Қазіргі демократияның түрлері
Демократия халықтың билікті қандай тәсілмен жүзеге асыруына қарай (тікелей немесе өз өкілдері арқылы) жіктеледі. Осыған орай, тікелей, өкілдік, партиципаторлық демократия түрлері анықталған. Тікелей немесе плебисцитарлы аса маңызды саяси мәселелерді халықтың өзі шешуі керек, ал биліктің өкілетті органдарын азайтып, азаматтардың толық бақылауына бағындыру керек деуден тұрады. Елде тікелей демократия үрдістерінің белең алуы барысында, азаматтардың тікелей қатысуымен шешілетін мәселелер күн сайын артып келеді (мыс., Швейцарияда). Мүның ішіне аса маңызды заңнамалық актілерді қабылдау, стратегиялық сипаттағы саяси шешімдерді таңдау, жергілікті маңыздағы мәселелердің шешімін қабылдау сияқты мәселелер де кіреді. Өкілдік немесе репрезентативті демократия халық тек тікелей ғана емес, билік органдарындағы өз өкілдері арқылы да билікке араласа алады деп есептейді. Осындай тәртіпте демократия халық алдында жауапты өкілетті басқару түрі ретінде сипатталады. Саяси шешімдер қабылдауға азаматтардың қатысуы жоққа шығарылмайды, дегенмен тар шеңбердегі мәселелермен шектеледі. Демократияның осы түрі бойынша неміс саясаттанушысы Р.Дарендорф нақты анықтама береді: "Демократия - "халықтың басқаруы" емес, оның болуы, тіпті мүмкін емес.
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков (22 наурыз 1910, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы – 11 қаңтар 1983, Алматы) – тұңғыш қазақ киноактерлерінің бірі, кинорежиссер, Қазақстан кинематографистер Одағының мүшесі.
Қазіргі демократияның түрлері
Демократия - халық сайлайтын үкімет, керек болған жағдайда халық орнынан алып тастайды; онымен қоймай, демократия - ол өзіндік бағыт-бағдары бар үкімет". Өкілетті демократияның кемшіліктерін жуып-шаятын демократияның келесі түрі - партиципаторлы демократия. Бұл демократия түрінің негізгі идеясы халықтың басым көпшілігінің тек билік органдарына өз өкілдерін сайлаумен шектеліп қоймай, басқа да биліктік, басқарулық іс-әрекеттерге тікелей қатысуын көздейді. Партиципацияның жағымды мәні оның қоғамды жан-жақты демократияландыруды, халық бүқарасының басқаруға, әлеуметтік эмансипацияның алғышарттарын қалыптастыруда, жеке тұлғаның өздігінше әрекет етуін қамтамасыз етуінде жатыр. Қатысу демократиясы, сондай-ақ билік легитимділігі деңгейін және саяси жүйенің тұрақтылығын арттыруға септігін тигізеді.
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков
Режиссерлігі
1946 жылы соғыстан келіп, деректі кино режиссеры болып жұмыс атқарады. Осы салада ол көптеген ғылыми көпшілікті фильмдерді дүниеге әкеледі. Қазақфильм киностудиясында 100-ден аса ғылыми-көпшілік, тарихи, әлеуметік, экономикалық, т.б. тақырыптардағы деректі-хроникалық фильмдер түсірді. Оның аса көп танылған фильмдері:
Қазіргі демократияның түрлері
Дереккөздер
Санат:Саясат
Сайымжан Еркебаев
Сайымжан Еркебаев - 1935 жылы 30 тайызда Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданына қарасты Қурайлысай ауылында туған.
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков
Дереккөздер
Санат:22 наурызда туғандар Санат:1910 жылы туғандар Санат:Қорғалжын ауданында туғандар Санат:11 қаңтарда қайтыс болғандар Санат:1983 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:КСРО актерлері Санат:Қазақстан актерлері Санат:XX ғасыр актерлері Санат:КСРО кинорежиссёрлері Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Сайымжан Еркебаев
М.Е.Салтыков-Щедриннің «Бір мұжық екі генералды қалай асырады» ертегілерін, Отто Шнайдерайттың «Иоганн Штраус және көрікті көгілдір Дунайдағы қала» деректі повесін, тағы басқа туындылар ды қазақ тіліне аударған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Батыс Қазақстан облысы Санат:1935 жылы туғандар
Сен-Виктор-ан-Марш
Сен-Виктор-ан-Марш (Saint-Victor-en-Marche) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,62 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 367 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,08 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Б. з. д. 830 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 830 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 830 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Атыс взводы
Атыс взводы (Огневой взвод) - артиллериялық, минаатарлық батареялардың құрамына кіретін атыс және тактикалық бөлімшелер. Атыс взводының зеңбіректі, минаатарлы, танкіге қарсы жойғышты, өздігінен жүретін түрлері бар. Сондай-ақ, реактивті артиллерияның ұрыс машиналарының да атыс взводы болады. Құрамында 1-3 зеңбірек (минаатар, реактивтік артиллерияның ұрыс машинасы) бар. Ұрыста, әдетте, батарея құрамында немесе мотоатқыштар (жаяу әскер) бөлімшелеріне қосылып, солармен бірге әрекет етеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
IC 398
IC 398 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 16433, MCG -1-13-40, IRAS04558-0751.
Сыртқы сілтемелер
IC 398 Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
Браунвилл (Мэн)
Браунвилл (Brownville) — Мэн штатының Пискатакис округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1259 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 115.5 км² шамасында. FIPS коды — 23-08325.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Сен-Дени (Од)
Сен-Дени (Saint-Denis) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,21 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11339, пошта индексі — 11310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 477 адамды құрады. Халық тығыздығы — 58,1 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Жербекур-е-Аплемон
Жербекур-е-Аплемон (Gerbécourt-et-Haplemont) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Нанси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,26 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54221, пошта индексі — 54740.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 220 адамды құрады. Халық тығыздығы — 41,83 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары‎
IC 4825
IC 4825 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 63014, ESO 45-20.
Сыртқы сілтемелер
IC 4825 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Жұмсақ ұлпа
Жұмсақ ұлпа (pulpa — жұмсақ) — тіс қуысында орналасқан тістің жұмсақ бөлігі. Жұмсақ ұлпа қан тамырлары мен жүйкелерге бай, жіңішке талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Ол шеткі, аралық және орталық қабаттардан құралған. Шеткі қабатты пішіні алмұрт тәрізді дентин түзуші жасушалар — одонтобласттар (дентинобласттар) құрайды. Дентинобласттардың өсінділері дентин мен кіреукені (эмальды) минералдық тұздармен қамтамасыз етуге қатысады. Сонымен қатар, шеткі қабатта толық жетілмеген жас коллаген талшықтары кездеседі. Аралық қабат жас коллаген талшықтары мен ұсақ жасушалардан тұрады. Орталық (негізгі) қабат адвентициальды жасушалардан, макрофагтардан, фибробласттардан және коллаген талшықтарынан құралған. Эластин талшықтары болмайды. Жұмсақ ұлпаның негізгі қызметі — тісті қоректендіру және ондағы зат алмасу процесін іс жүзіне асыру.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Чинтано
Чинтано (Cintano) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 260 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 61 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 4 км² шамасында. Пошта индексі — 10080.
Елді мекеннің қамқоршысы — Иоанн Креститель.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Алюминий
солға|сүрмесіз|104x104 нүкте Алюминий (Aluminium; Al) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі 13, атомдық массасы 26,9815. Тұрақты бір ғана изотопы бар. Жер қыртысында таралуы бойынша элементтер арасында 4, металдар арасында 1-ші орында.
Табиғатта жүздеген минералдары кездескендіктен, оның көпшілігі – алюмосиликаттар болып келеді. Алюминий латынша Alumіnіum; алюминий алу үшін пайдаланылатын негізгі шикізат – боксит. Алюминийді бос күйінде алғаш рет 1825 жылы даниялық физик Ханс Кристиан Эрстед алған.
Алюминий – күміс түсті ақ металл, жылуды және электр тогын жақсы өткізеді, созуға, соғуға икемді, меншікті салмағы 2,7 г/см3; балқу температурасы 660℃, қайнау температурасы 2500℃; коррозияға берік, қалыпты температурада тұрақты, себебі бетіндегі алюминий оксидінен тұратын жұқа қабыршақ оны тотығудан қорғайды. Сондай-ақ ол амфотерлі элемент, сондықтан қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық маңызы зор металл. Ол негізінен жеңіл құймалар өндіру үшін пайдаланылады. Алюминий құймалары авиа, авто, кеме, ядролық реактор, химиялық аппараттар жасауда, құрылыста, т.б. салаларда, таза металл түрінде электртехникасында ток өткізгіш сымдар, тұрмысқа қажетті бұйымдар дайындау үшін қолданылады. Техникалық қасиеттері жағынан өте бағалы құймасы – дюралюминий.
Оның құрамында 94% алюминий, 4% мыс және аздаған магний, марганец, темір, кремний болады.
Дереккөздер
Санат:Бояғыштар Санат:Химиялық элементтер Санат:Тағам қоспалары Санат:Жеңіл металдар Санат:Алюминий
Александр Михайлович Прохоров
Прохоров Александр Михайлович (28. 6 (11. 7). 1916 ж. т., Атертон, Австралия) — совет физигі, кванттық электрониканың негізін салушылардың бірі, КСРО ғылым академиясының академигі (1966; 1960 жылдан корр. мүшесі), КСРО ҒА Президиумының мүшесі (1970), КСРО ғылым академиясының Жалпы физика және астрономия бөлімінің академик-секретары (1973), Соң. Еңбек Ері (1969). 1950 жылдан КОКП мүшесі. Әуелі Сібірге айдалып, кейіннен Австралияға көшкен орыс жұмысшы революционерінің семьясында туған. Ленинград университетін бітірген (1939). 1946 жылдан КСРО ғылым академиясының Физика институтында жұмыс істейді (1954 жылдан лаборатория меңгерушісі, 1968 жылдан институт директорының орынбасары). МГУ-дің профессоры (1959), Мәскеу физика тех. институтында кафедра меңгерушісі (1971). Александр — БСЭ-нің 3-ба- сылуының Бас редакторы (1969 жылдан). Ол Н. Г. Басовпен бірге кванттық жүйелер арқылы электромагниттік толқындарды генераңиялаудың жаңа тәсілін ашты және алғашқы молекулалық генераторды жасады (1954—55). Өз қызметкерлерімен біріге отырып, парамагниттік лазерді (1957—58) құрастыру тәсілін дамытты, лазер техникасында ашық резонаторды қолдану идеясын ұсынды (1958), газодинамикалық лазерді (1967) жасады. Александр — Лениндік сыйлықтың (1959) және Нобель сыйлығының (1964) лауреаты. Америка ғылым және өнер академия- сының мүшесі (1971). 2 рет Ленин орденімен т. б. медальдармен марапатталған.
Вианополис
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17530 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 997,596 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,6 адам/км².
Санат:Гояс елді мекендері
Физикалық қасиеттер
Физикалық қасиеттер — қорытпалардың құрамы мен құрылысына байланысты болады.
Физикалық қасиеттеріне металдар мен қорытпалардың балқу температурасы, тығыздығы, көлденең және көлемді үлғаю коэффициенті, электр-өткізгіштігі, жылуөткізгіштігі жатады.
Бенарвиль
Бенарвиль (Bénarville) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Авр округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,36 км² шамасында.
Физикалық қасиеттер
Дереккөздер
Санат:Физикалық қасиеттер
Бенарвиль
Коммунаның INSEE коды — 76076, пошта индексі — 76110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 239 адамды құрады. Халық тығыздығы — 54,82 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Дүние жүзі мейрамдары
Бұл жерде қаңтар айына көптеген дүние жүзілік мейрамдар аталған:
1 қаңтар: "Жаңа жыл".
4 қаіңтар: Дүние жүзілік "Ньютон күні".
15 қаңтар: Уикипедия күні.
16 қаңтар: Дүние жүзілік "Битлз күні".
17 қаңтар: Дүние жүзілік "Балалар өнертабысы күні"
20 қаңтар: Дүние жүзілік "Діндер күні"
21 қаңтар: Дүние жүзілік "құшақ күні"
23 қаңтар: Дүние жүзілік "қол почеркі күні"
26 қаңтар: Дүние жүзілік "кеденші күні"
28 қаңтар: Дүние жүзілік "дербес деректер қорғанысы күні"
29 қаңтар: Дүние жүзілік "ядролық соғысқа қарсы мобилизация күні"
Шәкәрім Құдайбердіұлы
thumb|300px|Шәкәрім Құдайбердіұлы бейнесі берілген пошта маркасы, 2008 жыл Шәкәрім Құдайбердіұлы (11 шілде (23 шілде) 1858 — 2 қазан 1931) — ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор. Абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын көре білуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде Құдайбердіұлы Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді Құнанбайдың Күңке деген бәйбішесінен туған, яғни Абайдың туған ағасы. Шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды.
Жеті жасында әкесінен жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының тәрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның талантты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазды: «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, қазақ ішінде Абай деп атайды, сол кісі мұсылманша Һәм орысша ғылымға жүйрік Һәм Алланың берген ақылы да бүл қазақтан бөлек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім». Кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, өз бетінше ізденіп және Абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан Құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімді адамдардың бірі болды. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін жетік білді. Ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. Олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. Ал, біреулер оку-біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзетүге болады деді. Біреулері бай, кедейді теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге болады деді. Өмірдің өзі — тіршілік таласы. Сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек дегендер де болған. Шәкәрімнің өзі бұл идеялардың ешқайсысы адам жаратылысын өзгерте алмайтынына сенімді болған.
Өмірбаяны
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданындағы, Шыңғыстау бөктерінде 1858 жылы, 11 шілде күні дүниеге келеді. Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді ерте қайтыс болады. Бұл кезде Шәкәрім Құдайбердіұлы жеті жаста еді. Алпауыт атасы Құнанбайдың тәрбиесіне алынған Шәкәрім жетімдік тауқыметін тартпаса да, әке қазасы жаны нәзік, көкірегі сезімді балаға оңай соқпағанға ұқсайды. Сол тұста тебіренген балауса жүректен алғаш жоқтау, жыр өлең де көздің жасымен бірге кұйылады. Бірақ казақта екі ауыз өлеңді кім шығармайды? Жас баланың жаңағы талабы өмір күйбеңінің күлді-көмешіне алданып қалып қояр ма еді, қайтер еді, егер Шәкәрім Құнанбайдағы ерке тотай қалпынан тез ауысып, Абай тәрбиесіне көшпесе.
Бірақ Шәкәрім өзін мінегенде кейінгі жасқа сабақ болсын дейді. Мұны ұмытпауымыз керек. Әйтпесе ел жұмысына араласу оған өз тұсындағы коғамның тамырын басып, сырқатын анықтап алуына көмектесті. Творчествосынан да мүлде қол үзіп кетпеген. Ұстазы Абайдың тапсырмасы бойынша, шежіремен айналысады, жиырма бесінде «Қазақтың түп атасы» деген еңбек туғызады, өлеңін де жаза береді, «ғылымнан едім жалаңаш» десе де, қырық жасқа дейін ол орыс, түрік, араб, парсы тілін үйреніп, «философ-ойшыл жазғанын сынауға» бет бұрады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы — өз бетімен білім алып өскен адам. Әрине, жетекшісі Абай болған. Дүниеге көзқарасы да Абай ықпалымен қалыптасқан. Абайдың ақыңдыққа мүлде ден қойған шағы 1886-89 жылдар шамасы екені мәлім. Бұл кезде ұлы ақын қырықтың үстіне шықса, шәкірті Шәкәрім де оған серік боларлық жасқа келді. Жиырманы орталап тастады. Сондықтан Шәкәрім өткен Абай мектеп-университетінің программасында қандай «пәндер» оқылғанын алдымен оның мұғалімі ұстанған әдебиеттен білеміз. Мұхтар Әуезов зерттеуі бойынша, Абай «Орыстың белгілі жазушыларынан: Пушкин, Лермонтов, Толстой, Салтыков-Щедрин, Некрасов: сыншыл-ойшыл демократтардан: Белинский, Герцен, Байрон, философ білгіштерден: Спенсер, Спиноза, Льюис, Дарвин, Дрепер сияқты талайларды оқыған». (Шығармалар, 12 томдық. — 286-бет).
Енді Шәкәрім Құдайбердіұлы өз тарапынан ізденіп оқыған ғылыми қайнарларға келсек, бұл туралы 1911 жылы Орынбор қаласында басылып шыққан «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі кітабында ол былай деп жазады: «Окыған кітаптарымның мұсылманшасы: тәбри — тарихи ғұмуми, тарихи ғұсмани, тарих антшар аласлам, Нәжип Ғасымбектің түрік тарихы, Әбу Алғазы Баһадур ханның жазған шәжіре түрік және һәр түрлі кітаптардан алынған сөздер; Орысша кітаптардан окығаным: Радловтың ұйғыр туралы, Аристовтың түркі нәсілі туралы, дүниедегі һәр түрлі жұрттың шежірелерінен орысшаға көшірілген сөздері. Оның ішіндегі түріктің ең ескі заманындағы шежіре кітаптары Құтадқу білік, Қошу чидам деген кітаптардың сөзі. Және араб-парсы-рум-еуропа жазушыларының сөзі» (2-бет).
Шәкәрім Құдайбердіұлы кітаптарды оқығанда адам және әлем сырын білмек үшін оқиды. Жан не? Дін не? Барша ғалам қалай жаралған? Міне, осы сұрақтарға жауап іздейді. Және соның бәрін ол «ноқтасыз оймен тексердім» дейді. Осы оймен Меккеге барғанын да айтады. Стамбұл кітапханасында он үш күн отырады. Бұл — 1905-1906 жылдар шамасы.
Шәкәрім Құдайбердіұлы дінмен жұлдызы жараса бермегенін дәл осы арада айтуымыз керек. Рас, құдайға сенген. Бірак «талай дінді тексердім, ешбірі миға сыйған жоқ» дейтін де Шәкәрім. Тегінде, ол дүниеге көзқарасы жағынан деизмге ойысатындай. Өйткені «әлемде жоғалған ешбір зат жоқ, түрленеді ойла, шырақ» деп ешбір косу, алусыз материалистік ой қозғайтын да Шәкәрім Құдайбердіұлы ғой.
Шәкәрім Құдайбердіұлы өз халқы алдындағы үлкен еңбегінің бірі — ұлы орыс халқымен туыстасу, достасу, оның ұлы мәдениетін игеру жолындағы Абай дәстүріне әрқашан берік болғандығы. «Орыс қой енді атамыз, жаксылық сонан татамыз» деген иікірден ол айнымаған. Орыс мәдениетін сөзбен ғана емес, ісімен де насихаттаған ол 1908 жылы А.С.Пушкиннің «Дубровский», «Боран» шығармаларын өлең түрінде аударады. Прозалық шығарманың поэтикалық шығармаға айналуы дүние жүзі әдебиетінде сирек ұшырасатын құбылыс екенін де айта кетуіміз керек. Шәкәрім Құдайбердіұлы бұл арада халқының басым бөлігінің хат танымайтындығын ескеріп, жаттауға қолайлы өлең формасына әдейі жүгінген. Әсіресе, Лев Толстой уағыздаған әділет, ар жолы қазақ ақынының көкейіне қона кетеді. Ол ұлы жазушының шығармаларын аударады, оған хат жазып, ақыл-кеңес сұрайды.
Осы Толстой ілімінің әсері ме, әлде не, 1908 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлы сахарада сирек кездесетін мінез көрсетіп, елсізге шығады, өзі «саят қора» деп атаған үйде жападан-жалғыз, семьясыз тұрады. Сонда да ол халқынан рухани бөлектенген жоқ, қажыдан қайтқандағы атасы Құнанбай құсап шымылдық құрып, жарық дүниені төрк етпейді, өлеңін жазып, әлем оқиғаларына үн қосып отырады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1917 жылғы революция таңын жарқын үмітпен қуана қарсы алды. Оған куә — «Бостандық туы жарқырап», «Бостандық таңы атты» деген революцияға арнаған жырлары. Кейде адасып, дос қайсы, дұшпан қайсы екенін айыра алмай қалған кездері де болады. 1918 жылдың басында ол алашордашылардың шақыруымен Семейге келеді. Жолшыбай «Семейді қызыл алғанын» естіп барады. Бұл 1918 жылдың ақпаны. Алашордашылар Шәкәрімді сыртынан сот етіп сайлаған екен, ойында еш нәрсе жоқ ақын көне салады. Бірақ көп ұзамай, сол 1918 жылғы маусымда, Семейді ақтар кайта басып алады. «Оған тағы құл болдык, сатылған малмен пұл болдық» деп, ақтардан көңілі қалған акын еліне оралады. Сол жылғы күзде ол тағы да Семейдің құм көшесін таптайды. Осында Орынбордан қашқан Алашорда «үкіметі» көшіп келіп, өз беделін өсірудің бір амалы есебінде акынды калаға шақыртқан екен. Бұл жолы Шәкәрімнің «Алашорда бір бөлек, қауымның ойы өзгерек екеніне әбден көзі жетеді де, ескілікті қайта жаңғыртқысы келгендерге наразылық білдіріп, еліне тартып отырады. Ол ауылда жүріп те ақтардың салған ойранының куәсі болады. «Қалаға қызыл орнығып, әділет атты жол шығып, айтылған боран өтті тез» деп қуана қорытады.
Кейін Шәкәрім Құдайбердіұлы осы бір аласапыран кезінде аз уақыт болса да адасуы оның былайғы тағдырына ауыр тиді. Ол революционер бола алған жоқ. Ағартушы, демократ өресінде қалып қойды. Сөйтсе де қарт ақын революцияны жарқын жырымен қарсы алды. Алашордадан тез қол үзді. Совет өкіметінің орнауын әділет жолының жеңісі деп білді. Осының бәрі объективті, әділ бағасын алуы тиіс еді. Бірақ оны жеке адамға табынушылықтың қырсығы істетпеді.
Шәкәрім Құдайбердіұлы тағы да өзінің «саят кора» аталатын жырақтағы мекеніне кетсе де, дұшпандары оған тыныштық бермеді. Молдалар Шәкәрімді «дін бұзар» деп айыптады. Бай-жуандар «алжыды» деп лақап таратты. Ауылдың белсеңдісі ескішіл деп өсектеді.
1931 жыл. Күздің сұрғылт күні. Осының алдында ғана бандымен байланысы бар деген кінәмен ұсталған жерінен босанып, ақталып шыққан, бұл кезде жетпістің үшеуіне келген Шәкәрім Кұдайбердиев аудан орталығына бет алады. Сол кезде мылтық даусы гүрс ете түседі. Қаперінде ештеңе жоқ қарт иығынан оқ тиіп, аттан құлайды. Бір замат көзін ашса, ОГПУ қызметкері Қарасартов жанына ерткен Халитов деген милиционері бар, қасында тұр екен. Шәкәрім Құдайбердіұлы олардан аудан орталығындағы ауруханаға жеткізуді өтінеді. Жауап орнына мылтық тағы да шаңқ ете қалады. Мылтық түтіні тарқағанда, Шәкәрім Құдайбердіұлы бұл дүниеде жоқ еді.
Ресми ақталуы
1988 жылы Шәкәрім ақталып, оның өлмес, өшпес мұрасы халқына қайта оралды. Осы жылы ақынның “Жазушы” және “Жалын” баспасынан өлеңдер, ал “Өнер” баспасынан әндер жинақтары жарық көрді. Тап осы жылы қажының 130 жылдығы Абай ауданы, 1998 жылы 140 жылдығы Семей қаласы көлемінде тойланды. Осы жылдар аралығында Семейдегі бір жоғары оқу орнына қажы есімі беріліп, ескерткіші орнатылды, қала орталығындағы үлкен бір даңғыл ақын есімімен аталды. Мұның сыртында қаладағы байырғы бір қазақ мектебі ақын есімін иеленді.
Бүгінде осындағы екі бірдей жоғары оқу орнында – Семей педагогика институты мен Шәкәрім атындағы Семей университетінде шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталықтары жұмыс істейді. Сол орталықтардың күшімен “Шәкәрім” және “Шәкәрім әлемі” атты екі бірдей журнал жарық көруде.
Семей педагогика институтындағы Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығында қазірде Шәкәрімнің тұлғалық экциклопедиясы дайындалуда. Мұның сыртында аталмыш орталықта Шәкәрім мұрасы туралы бүгінгі күнге дейін бес томдық еңбек дайын тұр.
Полимерлі тасымалдаушылар
Дәрілік препараттардың синтетикалық полимерлі тасымалдығыштары
Жоғарымолекулалық қосылыстар химиясының қарқынды дамуы дәрілік препараттардың бағытты тасымалдануы жайлы мәселені қарастыру кезінде жаңа ыңғайдың пайда болуына негіз берді. Соңғы 80 жылда полимерлер жайлы ілім айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Дәрілік заттарды бағытталған жеткізу қазіргі таңда ерекше маңызға ие болып отыр, және бұл салада айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді: біріншіден, көптеген сырқаттардың пайда болу және даму механизмдері анықталды, екіншіден, химиктер, биохимиктер, фармакологтардың арқасында жасуша деңгейінде көптеген патологиялық процестерге әсер ете алатын биологиялық белсенді қосылыстардың қоры құрылды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Шығармашылығы
300px|нобай|солға|Бүркітін қолына қондырған Шәкәрім «Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық», «Қалжыңбас», «Тойымсыз нәпсі» сияқты дидакалық өлең-жырларында боямалы ажарлы, жасанды мінез бен жағымсыз қылықты сынға алады. Ғашықтық сезім таза, пәк жүректен маздайтынын айта келіп («Анық асық әулие», «Шын сырым»), адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге үндейді («Жастарға»), 1905 жылы Шәкәрім қажылық сапар шекті. Меккеге барған бұл сапарын пайдаланып, ақын өзінің байырғы арманын жүзеге асырды. Стамбұл, Париж кітапханаларынан туған халқының тарихына байланысты кітаптарды оқыды. Осылай жинаған материалдар негізінде «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» (1911) кітабын, қисындарын халық мүддесіне түсіндіру мақсатымен «Мұсылмандық шарты» деген еңбек жазды (1911). Бұл тұста ақынның діншілдігі танылады. Ол дін бұзушыларды қатты сынға алады. Шәкәрім өз шығармасында Аллаһ Тағаланың кітабы Құран сөздерін және Пайғамбарымыздың (с.а.у.) хадистерін адал сөзіне қатысты қолданысқа мол алған:
«...және аятта: «Ей, мұсылмандар, пайдаланыңыз берген адал ырзығымнан», - деген», «Хадис: «Адал уәдесін бұзбаған иманның белгісі», - деген, «...адам өзін-өзі танымақ деген, жаратқан иесінің құны екенін һәм ғибадат үшін жаралғанын біліп, өзін-өзі тексеріп, зиянды істен қашып адал, пайдалы істі қылуға тырыспақ».
Полимерлі тасымалдаушылар
Дәрілік препараттардың синтетикалық полимерлі тасымалдығыштары
Полимерлі тасымалдағыштардың негізгі артықшылықтары келесідей сипатталады: 1) Биофазада дәрілік заттың концентрациясын арттыру мүмкіндігі; 2) Биологиялық белсенді заттың ұлпалық үлестірілуі мен жасуша ішіндегі қайта үлестірілуі; 3) Дәрінің полимерден баяу босатылып шығуына байланысты әсерінің ұзартылуы; 4) Дәрілік зат улылығының төмендеуі; 5) Дәрілік зат тұрақтылығының артуы; 6) Суда нашар еритін заттардың союбилизациясы; 7) Қатерлі ісік жасушаларының дәрілік төзімділігін азайту мүмкіндігі (ісікке қарсы препараттар үшін).
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Шығармашылығы
Сонымен қатар, Шәкәрім шығармасында әділ, адал адам бейнесіне ерекше орын берілген:
«Тарихта әрқашан адал жан өлмейтін», «Адамның адал ұлы болам десең, алдымен өзіңнің нәпсіңді жең», «Көп төбетке жетелі қайдан күшін, Құтқара алмай адалды пысады ішің», «Адаспайсың ақылды арлыға ерсең, Жолай көрме жылмайы сопы көрсең, Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың, Алданбайсың артынан ере берсең»; «Бір мезгіл: «Ой, тәңір-ай Адал жардың жолында өлгеннің арманы не?» - дегенде, тіпті, ер болып кетеді», «Адалға орын емес қазақ іші, Татты ғой соры арылмас таза кісі, Өзін асырар қазақтың өнері жоқ, Бірін-бірі талайлы бар жұмысы», «Адалдың әділ жолына, Ақырын басып жет, халық»;
Полимерлі тасымалдаушылар
Дәрілік препараттардың синтетикалық полимерлі тасымалдығыштары
Көрсетілген артықшылықтардан басқа бірнеше шешілмеген мәселелер мен кемшіліктер бар: 1) Полимерлердің биосәйкестігі жеке жағдайлар үшін зерттелген; 2) Биоүлестірілуге қатысты аз жүйелі зерттеулер жүргізілді; 3) Полимерлердің метаболизмі жете зерттелмеген; 4) Иммунологиялық механизмдер жеткілікті зерттелмеген; 5) Полимерлердің ішек қарыннан өтуі жайлы қайшы келетін мәлімдемелер; 6) РЭЖ мүшелерінде кумуляция мен улы әсерлер болуы мүмкін.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Шығармашылығы
Адал адамның адалдығының басы адал еңбек деу Шәкәрім шығармаларындағы адал іс-хәрекет, таза еңбек адамы мағынасындағы қолданыстары:
Полимерлі тасымалдаушылар
Дәрілік препараттардың синтетикалық полимерлі тасымалдығыштары
Осылайша, биологиялық белсенді заттардың корпускулярлы тасымалдағыштары емдік, зерттеу және диагностикалық мақсаттар үшін кеңінен қолданылуды. Мұндай полимерлі тасымалдағыш бөлшектер арасында микро- және нанобөлшектер ерекше орын алады. Полимер-дәрі комплекстерін қолдану мүмкіншіліктері танымал дәрілік заттарды және дәстүрлі дәрілік формалар сәйкес келмейтін физиологиялық белсенді заттарды пайдалану мүмкіндігінің арқасында пайда болады. Бұл бір дәрілік зат қасиеттері әртүрлі бірнеше дәрі үшін пайдалануы мүмкін екенін білдіреді. Нәтижесінде дәрілік терапияны әрбір жағдай үшін дәрілік затты жеткізу жолы мен тәсілін таңдау арқылы оңтай- ландыру болып келеді. Мұндай дәрілік терапияның көптеген сала- лары үшін жаңа фармацевтикалық заттарды жасап шығаруда анықтаушы болып келеді.
Алғашқы синтетикалық полимер және биоабсорбцияланатын материал бұл полимерлер классын 1954 ж. ашқан полигликоль қышқылы болып келеді. Сол кезден бері біздің заманымызға дейін дәрілік заттарды жеткізу техникасы тек сүт (PLA) және гликоль (PGA) қышқылдарының және де капролактон (PCL) туындыларының полимерлерін ғана пайдаланады. Алайда ең жақсы көрсеткіштерге PGA және PLA сополимері – PGLA ие болады. Сүт және гликоль қышқылдарының пайыздық қатынасына байланысты өнімнің қасиеттерін, мысалы, иілгіштігін, беріктігін, биодеградация мерзімін өзгертуге болады. Нанобөлшектерді тамырға енгізу мононуклеарлы фагоцитарлы жүйе макрофагтарының және циркуляцияланатын моноциттермен эндоцитоз түрі бойынша басып алуын тудырады. Жасуша ішіндегі персистирлеуші микроағзадан (Brucella, Salmonella, Listeria, Mycobacterium) туындаған зақымдану кезінде макрофагтар патоген үшін резевуар болып, дәрлерді бағытталған жеткізу заттары үшін басты жасуша нысанасы болып келеді. Brucella-ны е-ны емдеу жиі зақымданудың қайталануымен қиындатылады, әсіресе монотерапия кезінде. Қазіргі кезде доксициклиннің стрептомицин немесе рифампинмен біріктіріп терапия жасау ұсынылады. Әрүрлі класстар антибиотиктерімен емдеу кем дегенде 6 аптаға созылады. Аминогликозидтер классының өкілі гентамициннің антибактериялық белсенділігі жоғары және адамдарда Brucella-ның ең вирулентті түрі В-melitensis қатысында жоғары in vitro белсенділігне ие. Бұл қасиеттер гентамицинді Brucellosis ауруын емдеу үшін ең тиімді зат деп тануға мүмкіндік береді. Суда жақсы еритін дәрі болғандықтан ол жасушаға нашар енеді. Бұл кедергі зақымданудың жасуша ішіндегі орталықтарына антибактериялық затты жеткізу және осының салдарынан антибиотиктің жасуша ішіндегі терапевтикалық индексін күрт арттыру мақсатында бағытталған жеткізу жүйесін пайдалану арқылы жойылуы мүмкін. Мұндай әсердің ерекшелігі препараттың үлкен мөлшерлерінің енгізілуіне, яғни жағымсыз әсерлердің дамуына жол бермеуге мүмкіндік береді. Дәрінің бағытталған әсер ету жерлерінде ұзартылған шығарылу уақыты енгізу жиілігін арттырмауға мүмкіндік береді. Бастапқыда дәрілік заттарды бағытталған жеткізу үшін липосомдар мен микросфералар сәтті пайдаланылғанын айтып кеткен жөн.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Шығармашылығы
«Арсыз, арам айланы тастасалық, Адал іске талаппен бастасалық», «Адал сол - таза еңбекпен күнін көріп, жаны үшін адамшылық ар сақтайды», «Талаптан адал істі істемекпіз, Тапсырдық бір Аллаһқа біз демекпіз», «Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар, Кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек», «Адал еңбек, ақ жүрек берер шешіп, Таза ақыл косылса, Әлемнің таласын», «Мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек, - Бұл төртеуін кім кылса, шын адам сол»;
Шәкәрім адал, халал мағынасында сөздерді тура және ауыспалы мағынада да қолданады:
«Адам мен еті адал хайуандардың бәрінің де сарқыты адал», «Халалға ойламайды шыдайын деп», немесе, «Мойныңа менің қаным халал болсын, Болма енді Қалқаманның қанына ортақ».
Көтеріліске шыққан халық пен жергілікті билік өкілдерін татуластыруға, қантөгісті болдырмауға тырысқан ол жазалаушылар атқан оққа ұшып, денесі айдаладағы құдыққа тасталды. «Халық жауы» ретінде айыпталып, шығармаларын оқуға тиым салды. 1988 жылы ақын есімі толық ақталды.
Шығармалары
Құдайбердіұлының қаламынан терең ойлы, сыршыл лирик. өлеңдер, «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» сияқты оқиғалы дастандар, «Әділ-Мәрия» романы жөне басқа да прозалық туындылар, аудармалар, тарихқа, философияға қатысты еңбектер, сазды әндер туды. 1911 ж. «Түрік, қырғыз, қазақ Һәм хандар шежіресі», 1912 ж. Семей қаласындағы «Жәрдем» баспасынан «Қазақ айнасы», «Қалқаман-Мамыр», «Жолсыз жаза яки кез болған іс», «Еңлік-Кебек», «Үшанық», «Мұсылмандық шарты», «Ләйлі-Мәжнүн» т. б. шығармалары жарық көрді. 1978 жылы Ленинградта шыққан «Поэты Казахстана» деген жинақта Құдайбердіұлының бірқатар өлеңдері орыс тілінде басылды. Үлкен жинағы 1988 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрді.