cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бетпақдала
Климаты
Климаты тым континенттік. Жазы ыстық, құрғақ, қысы суық. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –12 -14 0 С, шілдеде 24-260С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 100-150 мм. Қардың қалыңдығы 10-15 см-ден аспайды. Тұрақты су көздері болмағанымен, жер асты (артезиан) суының қоры мол. Жайылымдар тереңдігі 10-30 м артезиан құдықтарымен суландырылады.
Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Бетпақдаланың топырағы қоңыр, сұрғылт қоңыр. Солтүстігінде жусан басым, шығысындағы шоқылы таулардың тастақты шөлдерінде баялыш, эфедра, тасбұйырғын, орталығы мен батысындағы саздақты жерлерде жусан мен баялыш, оңтсүтігіндегі Шу өзені маңындағы құмды төбелер мен қырқаларда сексеуіл, теріскен, еркекшөп, құрғақ арналарын бойлай жыңғыл, тораңғы өседі. Солтүстік-шығысындағы таулы қыраттарда арқар, елік, қасқыр, түлкі; жазықта ақбөкен, алақоржын, саршұнақ, аламан, жылан, кесіртке, дуадақ, құр мекендейді. Бетпақдала - көктемгі және күзгі мал жайылымы. Сарыарқаның оңтүстігі мен Бетпақдала фаунасын сақтау мақсатында қорықшалар (Андасай, т.б.) ұйымдастырылған.
"Бетпақдала" атауының мағынасы
Шу өзенінің терістігі мен Сарыарқаның арасында жатқан тылсым даланы халқымыз ертеден-ақ Бетпақтың даласы деп келген: жазы ыстық, қысы қатал сусыз, табиғаты өмір сүруге қолайсыз болғандықта да Бетпақтың даласы атанғандығы өзінен-өзі белгілі сияқты. Қазақта "бетпақ" деген байырғы сөз бар. Оның мағынасы бетсіздік. Ұятсыз, бетсіз адамды, әсіресе әйелді, ауылды жерде күні бүгінге дейін "бетпақ" деп ұрысады. Мұның арғы негізі "бет" және "бақ" деген екі сөзден құралады. "Бет" - кәдімгі бет, "бақ" - бағу, қаару. "Бетпақ" деген сөз "бет бақтырмайтын ұрысқақ" немесе "бет қаратпайтын суық, бет қаратпайтын ыстық" деген ұғымнан болуы керек. Өйткені, Бетпақтың төңірегін мекендеген елді сан ғасыр бойына бет бақтырмай, ішіне кіргізбей келгендігі рас. Дегенмен көшпелі халық өзі өмір сүрген ортаның табиғатын терең үйреніп оны шаруашылық мақсатына пайдаланған. Бетпақтың даласы бір қарағанда шөпсіз шетсіз қу дала болып көрінгенмен онда өсетін майда от малға жағымды. Бетпақта жайылған малдың еті өте дәмді, әрі "шыны" болып, майлы етті көп жей алмайтын болған. Бетпақта өсетін шөптердің негізгі түрлері саған, ебелек, боз жусан, майда қара жусан, май жапырақ, теріскен, қырықбуын, күйреуік, бүйірқұм, жауқазын, шытыр, ноқатек. Ноқатекке малды өте сақтықпен жайған. Өйткені ноқатекті көп жеген мал жарылып кететін болған.
Дереккөздер
Санат:Бетпақдала
Ольга Вячеславовна Довгун
Ольга Вячеславовна Довгун 1970 жылы 1 қыркүйекте Шымкент қаласында туған. Орыс. Әкесі - Беляев Вячеслав Апександрович (1939 ж. т.), инженер-мелиоратор. Анасы - Беляева Светлана Евдокимовна, марқұм, инженер болып жұмыс істеген.
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің дене шынықтыру және спорт факультетін бітірген (2004), дене шынықтырудан оқытушы, спорт түрлерінен жаттықтырушы. 1993 жылдан бері - ШҰКД және CP спортшы-нұсқаушысы. Шағын калибрлі винтовкамен жатып атудан әлем чемпионы (2002, 2006); XXVIII Олимпиада ойындарына қатысушы (Афин, 2004) - 4-орын; I Афро-Азия ойындарының жеңімпазы (Хайдарабад, Үндістан, 2003); XIII, XIV және XV Азия ойындарының, Еуропа, Азия, КСРО, Қазақстан чемпионы және жүлдегері; әлем, Еуропа, КСРО, Қазақстан, Түркістан облысының рекордсмені; I, II, III Орта Азия ойындарының 13 мәрте чемпионы; Қазақстан халықтары I спартакиадасының 3 мәрте чемпионы; ҚР СЖФҚ президент кубогының жеңімпазы, XVI Азия ойындарының күміс жүлдегері (2010). Әлем кубогы, «Динамиада», Норвегия, Финляндии, Чехословакия, Германия, Австрия, Қытай, Мексика, Югославия, Куба, Италия, Чехия, Таиланд, Малайзия, Иран, Австралия, АҚІІІ, Үндістан, Грекиядағы халықаралық сайыстар мен турнирлердің жеңімпазы және жүлдегері. ҚР Жылдың үздік спортшысы (2002). Оқпен атудан ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері (2002). Халықаралық кластағы спорт шебері. «Құрмет» орденімен марапатталған (2002).
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Біреуден біреу артылса
«Біреуден біреу артылса...» («Әсетке») - Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады. Арнау өлең.
Мұнда оқыған, көзі ашық адам мен қараңғы кісі, біліктілік пен надандық, парасаттылық пен пасықтық бір-біріне қарсы қойып, салыстырылады. Ақын адамнан тек өнеріне, біліміне, ақыл-парасатына қарай артық саналуға тиіс деп есептейді. Автордың пайымдауынша, ақиқат, шындық, дұрыстық әрдайым оқығанның, білгеннің жағында. Талапшыл, ізденгіш адам ойлаған мақсатына жетеді, өмірден өзінің қалағанын табады. Кейбір деректер бойынша Абай бұл өлеңді Әсетке арнап жазған тәрізді. Бұған өз маңына үйір болып жүрген жас ақынның жеке мінезіндегі кейбір ұнамсыз жәйттер себеп болса керек. Өлең 8 буынды, -а, -а, -б, -а ұйқасы үлгісінде жазылған. Сөз саптауы жатық, көркемдік дәрежесі жоғары. «Ит керген ешкі көзденіп» деген сияқты тек А-дың өзіне ғана тән өрнектері бар. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1945 жылғы жинақтар да 5-шумақтың 4-жолы «Не білсін өнер ізденіп» делінсе, 1933, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол «Не қылсын енер ізденіп» болып берілген. Туынды орыс тіліне аударылған. Ж. Ысмағұлов.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Отейру (Браганса)
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Алту-Траз-уш-Монтеш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 367 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 40,85 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Браганса округінің елді мекендері
Ғақаш Зәкиұлы Бияшев
Ғақаш Зәкиұлы Бияшев (10 қазан 1906 жыл, Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы, Қамысты ауылы – 20 қараша 1987 жыл, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1947 жыл), профессор (1949 жыл), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967 жыл), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971 жыл).
Сыртқы сілтемелер
1. "БИЯШЕВ ҒАҚАШ ЗӘКИҰЛЫ"
Социофобия
Социофобия ( - "жалпы, бірлескен" + φόβος - "қорқыныш"), әлеуметтік фобия — кейбір әлеуметтік жағдайларда туындайтын, шамадан тыс қорқынышпен немесе мазасыздықпен көрінетін мазасыз ауытқудың түрі. Осындай фобиядан зардап шегетін адам іс-әрекетін басқалардың теріс бағалауынан қорқады, нәтижесінде қорқыныш немесе мазасыздық пайда болатын жағдайлардан аулақ болуға тырысады.
Солютре мәдениеті
Солютре мәдениеті (Солютре үңгірі бойынша, Франция) — соңғы палеолиттің тарихқа дейінгі ориньяктан кейінгі адам мәдениеті. Жебенің жапырақ тәрізді шақпақтас ұштарымен сипатталады.
Дереккөздер
Санат:Палеолит
Антиозонаттар
Антиозонаттар - синтетикалық материалдардың атмосфера озонының әсеріне тұрақтылығын күшейтетін агенттер.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Терминология Санат:Химия
Қаламқарасу ауылдық округі
Қаламқарасу ауылдық округі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы әкімшілік бірлік.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 636 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері
1957 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:1957 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:1957 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бонго
Бонго (Tragelaphus eurycerus) - орманды киіктер туысына жататын сүтқоректі. Кейде ерекше Boocercus туысына жатқызады. Шоқтығының биіктігі 100-130 см, ірі еркектерінің салмағы 200 кг. Мүйіз ұзындығы 1 м. Түсі сары бүйірлерінде жіңішке көлденен ақ жолақтары бар. Орталық Африканың қалың тропиктік ормандарында таралған. Жасырын өмір сүреді. Сирек кездеседі қорғауды қажет етеді. thumb|left
Дереккөздер
Санат:Қуысмүйізділер
Салломин
Салломин (Sallaumines) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Лан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,82 шаршы шақырым шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62771, пошта индексі — 62430.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10158 адамды құрады. Халық тығыздығы — 2659,16 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Линди Гринвуд
Линди Гринвуд (ағыл. Lyndie Greenwood, туған. 6 маусым 1983) — канадалық теледидар актрисасы. Гринвуд әлемге көбінесе The CW «Никита» сериалындағы Сони және Fox «Сонная лощина» сериалындағы Дженни Миллс рөлімен әйгілі.
Гринвуд 1983 жылы 6 маусым күні Торонто қаласында өмірге келген. Торонттық университетті 2006 жылы бітірген. Мансаптың басында «Копы-новобранцы» және «Горячая точка» канадалық сериалдарда ойнаған. 2011 жылы «Никита» сериалында екінші пландық рөлге ие болған. Бұл проект жабылғаннан сон, «Сонная лощина» сериалындағы басты әйел кейіпкердің қарындасының рөлін алды. 2014 жылы екінші сезоннан бастап осы сериалда басты актерлік құрамға енді.
Венцоласка
Венцоласка (Venzolasca) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Жоғарғы Корсика департаментінде орналасқан. Бастия округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,15 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2B343, пошта индексі — 20215.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1673 адамды құрады. Халық тығыздығы — 103,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары
Өзеннің жоғарғы, орта және төменгі ағысы
Өзеннің жоғарғы ағысы - өзендердің жоғарғы ағысы ағынның үлкен еңістігімен және жылдамдығы, тайыздығы, айтарлықтай жуылып-шайылу және тасымалдау әрекетімен сипатталады; өзеннің ең еңіс және соған байланысты ағысы жылдам болатын жоғары телімі. Ол бастаудан немесе екі өзеннің қосылған жерінен басталады да, шаю әрекеті баяулаған тұста аяқталады.
Өзендердің орта ағысында олардың арнасы ұлғайып, ені кеңейеді, үлкен салаларының есебінен суы молаяды, еңістігі мен ағыс жылдамдығы кемиді, сонымен бірге жуып-шаю әрекеті нашарлайды.
Ал төменгі ағыста өзеннің жуып-шаю әрекеті нашарлап, еңістігі кемиді, арнасы кеңейеді. Еңістігінің кемуіне байланысты төмендегі ағысты жуып-шаю шикізатының шөгіндіге түсуі күшейеді, осылардың бәрі өзен арнасыньщ кең атырауға бөлінуіне әкеп соғады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:География және геодезия Санат:Су шаруашылығы
Есенсай
Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Жайық өзенінің бетеге, қау, қамыс, құрақ өскен сұр қоңыр топырақты сол жағалауында орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1615 адам (809 ер адам және 806 әйел адам) болса, 2009 жылы 1390 адамды (709 ер адам және 681 әйел адам) құрады.
Тарихы
Есенсай 1932 жылы Тайпақ мал шаруашылығы кеңшарынан бөлініп шығып, жеке шаруашылық құрды. Оның негізінде 1997 жылдан ауылда 17 шаруа қожалықтары мен бір серіктестік жұмыс істейді.
Инфрақұрылымы
Электр станциясы, орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен су жолы және автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Епревиль-ан-Румуа
Епревиль-ан-Румуа (Épreville-en-Roumois) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Берне округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,65 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27223, пошта индексі — 27310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 378 адамды құрады. Халық тығыздығы — 56,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Шоколад кремі
thumb|200px|Торт Шоколад кремі де ваниль кремі сияқты дайындалады, бірақ мұнда ваниль қантының орнына какао ұнтағын қант пудрасымен араластырып, оны шайқалған қаймаққа қосады. 0,5 л қаймаққа : 1 стакан қант пудрасы, 2 ас қасық какао ұнтағы, 4 шай қасық желатин, 2 ас қасық сүт қажет.
Епревиль-ан-Румуа
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Шоколад кремі
кофе кремі
Кофе кремі де сол сияқты дайындалады. Айырмашылығы, мұнда желатинді жарты стакан қою кофеде ерітеді.
Дереккөздер
Санат:Шоколад Санат:Тағамдар
Квангетхо
374 - 413 жылдар арлығында өмірсүрген Ұлы Қуаң Ге То – Кореяның үш патшалығының ең солтүстігіндегі Когуре монархиясының 19-шы билеушісі. 391 жылы әкесі – Гогукян патша қайтыс болғаннан кейін Квангетхо тақ мұрагері болды. Қуаң Ге Тоның тұсында Когуре елі Шығыс Азиядағы ең ірі державаға айналды. Қуаң Ге То 39 жасында қайтыс болғаннан кейін, 413 жылы Когуре елі Амур мен Хань өзені бойындағы бүкіл территорияны өз бақылауында ұстады. Қуаң Ге То елді 22 екі жыл биледі және өмірден жастай кетті. Әйтсе де оның жеткен жетістіктері Корей тарихында ерекше орын алды.
Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Едиюс
Едиюс (Aydius) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Олорон-Сент-Мари округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34,72 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 101 адамды құрады. Халық тығыздығы — 2,91 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Вагиналды секс
Вагиналды секс екі серіктестің (немесе біреуінің) бір-біріне үйкелуі арқылы (фрикция) жүзеге асады. Ер адамның мүшесінің қозуы қынап бұлшықеттерінің қысқаруы арқылы, ал әйел адамның қозуы клиторға болған әсер арқылы болады.
Тағы қараңыз
Санат:Жыныстық қатынастар
Макариха (Уса тармағы)
Макариха (Лек-Макариха) — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уса өзенінің оң жағалауынан 108 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Оқушыларда оқудағы визуалдандыру дағдыларын дамыту
Оқушылар үшін өзекті 3 кезеңдегі ең маңызды аспектілердің бірі құбылыстар мен оқиғалардың белгілі диапазонын түсіндіру үшін терминдер мен ұғымдарды қолдана отырып, басты ғылыми идеяларды қолдану мен  пайдалану қабілеті болып табылады. Бұл басты ғылыми идеялар табиғатта дерексіз, сондықтан ғалымдар оларды түсіндіру  үшін аналогтары мен үлгілерін қолданады.
Сөйлеудің ғылыми стилін дамыту
Ағылшын тілін екінші тіл ретінде үйреніп жатқан оқушылар төмендегідей табыстарға жету үшін сөйлеудің ғылыми стилін шебер қолдануды қажет етеді:
Модельдер мен аналогтарды пайдалану
Ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін үлгілерді пайдалану ғылымды оқудағы ең күшті құрал болып саналады. Үлгілер дерексіз идеялар мен қиын байланыстарды нақты елестетуге көмектеседі. Бұл нақты елестетулердің ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін ғылымда өз мүмкіндіктерін ашуда, ғылыми сауаттылығын дамытуда маңызы өте зор.
«Модель» терминінің бірнеше түсіндірмесі бар. Оқытуда (модель) үлгі тартымдылық ретінде түсіндіріледі, ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін қолдауды жасауға көмектеседі. Ғылыми үлгілер - ғылыми идеялардың көпшілік мақұлдаған көрінісі, мысалы: жарықтың сәулелері, энергия ұғымы және жасушалардың өмірдің негізі екендігі.
Дереккөздер
www.cpm.kz
Санат:Оқу әдістемелері
Ақтекше
Ақтекше — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, Қабылиса ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Балпық би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Шаған тауының бөктерінде Мұқыры өзенінің бастауындағы жусан аралас қияқ, қоңырбас, тағы басқа астық тұқымдас альпілік шалғын шөп өскен бозғылт, коңыр топырақты жонды-төбелі келген тауаралық аңғарда орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 865 адам (457 ер адам және 408 әйел адам) болса, 2009 жылы 851 адамды (428 ер адам және 423 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл 1951-1997 жылдары Куйбышев ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Ақтекшеде және округке қарасты Көкбастау ауылында "Қаблиса" ЖШС және 50-ден аса шаруа қожалығы құрылды.
Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акшуерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Көксу ауданы елді мекендері
NGC 7119-1
NGC 7119-1 — Тырна шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 6 қыркүйекте Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7119-1 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67325, NGC 7119A, ESO 288-2, AM 2143-464.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Тырна (шоқжұлдыз)
Карты-Кат-Игый
Карты-Кат-Игый — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Негус-Ях өзенінің сол жағалауынан 176 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Александр Исаевич Солженицын
оңға|нобай|240x240 нүкте| Ресейдің мерейтойлық пошта маркасы «Нобель сыйлығының лауреаты. А.И. Солженицын (1918-2008), жазушы»  (CFA [Марка АҚ] № 2418) Александр Исаевич Солженицын (11 желтоқсан 1918, Кисловодск, Тер облысы, РКФСР — 3 тамыз 2008, Мәскеу, Ресей) — орыс жазушы, драматург, эссеист-публицист, ақын, қоғам және саяси қайраткер, КСРО-да, Швейцарияда, АҚШ-та және Ресейде жұмыс істеген және өмір сүрген.
Негізгі шығармалары: «ГУЛАГ архипелагы», «Бірінші шеңберде», «Қызыл доңғалақ», «Матрёнин двор », «Иван Денисович өмірінің бір күні», «Обыр бөлімі».
Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1970). Ресей Ғылым академиясының (РҒА) Тарих және филология ғылымдары бөлімінің академигі (1997). Ол бірнеше ондаған жылдар бойы (1960-1980 жж.) коммунистік идеяларға, КСРО-ның саяси жүйесіне және оның билігінің саясатына белсенді түрде қарсы шықты.
Әдетте, өткір қоғамдық-саяси мәселелерді қозғайтын әдеби шығармаларынан басқа, ол XIX-XX ғасырлардағы Ресей тарихына арналған көркем және публицистикалық еңбектерімен кеңінен танымал болды.
Балалық және жастық шағы
оңға|нобай|240x240 нүкте| Номиналы 2 рубль болатын ескерткіш күміс монета 2018 ж Александр Исаевич (Исаакиевич ) Солженицын 1918 жылы 11 желтоқсанда Кисловодск қаласында дүниеге келген. Қасиетті емші Пантелеймонның Кисловодск шіркеуінде шомылдыру рәсімінен өткізген.
Әкесі — Исаак Семёнович Солженицын (1891-1918), Солтүстік Кавказдың орыс шаруасы. Анасы — Таисия Захаровна Щербак (1894-1944), украин, Кубандағы ең бай шаруашылық иесі, осы сатыға ақыл-парасатпен және еңбекпен көтерілген тавриялық шопан-батырақ, экономияның қызы (Новокубанск қ.). Солженицынның ата-анасы Мәскеуде оқып жүргенде танысып, көп ұзамай үйленді. Исаакий Солженицын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өз еркімен майданға аттанып, офицер болған. Ол демобилизациядан кейін ұлы туылғанға дейін, 1918 жылы 15 маусымда, аңшылықта жазатайым оқиғада қайтыс болды. «Қызыл доңғалақ» эпопеясында Санья (Исаакия) Лаженицын есімімен бейнеленген (әйелі — жазушының анасының естеліктері негізінде).
1917 жылғы төңкеріс пен азамат соғысының нәтижесінде отбасының шырқы бұзылды, 1924 жылы Солженицын анасымен бірге Дондағы Ростов қаласына көшіп келді. 1926 жылдан 1936 жылға дейін Собор тұйық көшесінде орналасқан №15 мектепте (Малевич) оқыды. Олар кедейшілікте өмір кешті.
Төменгі сыныптарда оны шомылдыру рәсімінен өтетін крест таққаны, пионерлерге қосылғысы келмегені үшін мазақ етті, шіркеуге барғаны үшін сөгіс алды. Мектептің ықпалымен коммунистік идеологияны қабылдады, 1936 жылы комсомол қатарына қабылданды. Орта мектепте әдебиетке құмар болып, эссе, өлең жаза бастады; тарихқа, қоғамдық өмірге қызығушылық танытты. 1937 жылы ол 1917 жылғы революция туралы ұзақ роман туралы ойланды.
1936 жылы Дондағы Ростов мемлекеттік университетіне оқуға түседі. Әдебиетті негізгі мамандығына айналдырғысы келмей, физика-математика факультетін таңдайды. Мектептегі және университеттегі досының естелігінде: «...Мен математиканы бейімділік бойынша емес, физика-математика факультетінде ерекше білімді, өте қызықты мұғалімдер болғандықтан оқыдым». Солардың бірі Д.Д.Мордухай-Болтовской болатын. Университетте Солженицын «өте жақсы» (Сталиндік стипендия) оқыды, әдеби жаттығуларды жалғастырды, университетте оқумен қатар тарих пен марксизм-ленинизмді өз бетімен оқыды. 1941 жылы университетті үздік бітіріп, оған математика саласындағы екінші разрядты ғылыми қызметкер және мұғалім біліктілігі берілді. Деканат оны университет ассистенті немесе аспирант лауазымына ұсынды.
Әдеби қызметінің басынан-ақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыс пен революция тарихына қатты қызығушылық танытты. 1937 жылы ол «Самсон апаты» туралы материалдар жинай бастайды, «Август Четырнадцатогоның» алғашқы тарауларын жазды (православиелік коммунистік ұстанымдардан). Театрға қызығушылық таныта бастады, 1938 жылдың жазында Ю.А.Завадский атындағы театр мектебіне емтихан тапсыруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 1939 жылы Мәскеудегі Философия, әдебиет және тарих институтының әдебиет факультетінің сырттай бөліміне оқуға түседі. 1941 жылы Ұлы Отан соғысының басталуына байланысты оқуын үзеді.
1939 жылы тамызда ол достарымен бірге Еділ бойымен байдаркамен саяхат жасайды. Жазушының сол кезден 1945 жылдың сәуіріне дейінгі өмірін ол өзінің «Дороженка» (1947-1952) өмірбаяндық поэмасында суреттейді.
1940 жылы 27 сәуірде, Наталья Решетовскаяға үйленеді.
Соғыс кезінде
Ұлы Отан соғысының басталуымен Солженицын бірден жұмылдырылмады, өйткені ол денсаулығына байланысты «жауынгерлік қабілеті шектеулі» деп танылды. Майданға шақырылуға белсенді түрде ұмтылды. 1941 жылдың қыркүйегінде ол әйелімен бірге Ростов облысының Морозовск қаласындағы мектеп мұғалімі қызметіне тағайындалды, бірақ 18 қазанда оны Морозовский аудандық әскери комиссариаты шақырып, 74-ші көлік және ат-көлік батальонына шабандоз болып тағайындалады..
1941 жылдың жазы – 1942 жылдың көктеміндегі оқиғаларды Солженицын аяқталмаған «Революцияны сүй» (1948) әңгімесінде суреттейді.
Әскери училищеге жолдама іздеп, 1942 жылы сәуірде Костромадағы артиллериялық училищеге жіберіледі ; 1942 жылы қарашада лейтенанттығымен босатылып, Саранск қаласына артиллериялық аспаптық барлау батальондарын құру үшін запастағы артиллериялық барлау полкіне жіберіледі.
1943 жылдың наурызынан бастап әскерде. Орталық және Брянск майдандарында 63-армияның 44-ші зеңбірек артиллериялық бригадасының (ПАБР) 794-ші жеке армиялық барлау-артиллериялық батальонының 2-дыбыстық барлау батареясының командирі қызметін атқарады.
63-армияның Әскери кеңесінің 1943 жылғы 10 тамыздағы № 5/н бұйрығымен Малиновец — Сетуха — Большой Малиновец учаскесінде жаудың негізгі артиллериялық тобын анықтағаны және кейіннен 44-ші ПАБР-ді жойған үш жасырын батареяны анықтағаны үшін лейтенант Солженицын 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды.
1943 жылы 15 қыркүйекте аға лейтенант атағы берілді.
1944 жылдың көктемінен бастап 2-ші Беларусь майданының 48-ші армиясының 68-ші Севск-Речицк зеңбірек артиллериялық бригадасының дыбыстық барлау батареясының командирі болады. Ұрыс жолы — Орелден Шығыс Пруссияға дейін.
1944 жылдың 7 мамырынан — капитан.
Майданда тыйым салынғанына қарамастан күнделік жүргізеді. Ол көп жазды, шығармаларын Мәскеу жазушыларына тексеруге жіберді.
Қамау және үкім шығару
оңға|нобай|360x360 нүкте| Польшаның Бродницасында 1945 жылдың қысында Солженицын [[Лубянка|Мәскеуге Лубянкаға жөнелтуді күтіп, үш күн тұтқында болған деген жазуы бар мемориалдық тақта бар.]] Майданда Солженицын қоғамдық өмірге қызығушылық танытты, бірақ Сталинді сынады («ленинизмді бұрмалағаны үшін»); өзінің ескі досы Николай Виткевичке жазған хаттарында ол Сталинді болжаған «Пахан» туралы балағат сөздер айтты, Виткевичпен бірге жасаған «қаулыны» жеке заттарында сақтады, онда ол сталиндік тәртіпті крепостнойлықпен салыстырып, соғыстан кейін «лениндік » деп аталатын нормаларды қалпына келтіру үшін «ұйым» құратыны туралы сөйлеседі.
Хаттар әскери цензураға күдік тудырды. 1945 жылы 2 ақпанда КСРО ӘХК «Смерш» қарсы барлау бас басқармасы бастығының орынбасары генерал-лейтенант Бабичтің Солженицынды дереу тұтқындау және Мәскеуге жеткізу туралы № 4146 телеграф бұйрығы шықты. 3 ақпанда армияның қарсы барлау қызметі 2/2 № 3694-45 тергеу ісін бастады. 9 ақпанда Солженицын бөлімшенің штаб-пәтерінде тұтқындалып, капитан әскери шенінен айырылды, содан кейін Мәскеуге, Лубянка түрмесіне жіберілді. Жауап алу 1945 жылдың 20 ақпанынан 25 мамырына дейін жалғасты (тергеуші КСРО МҚХК 2 бөлімі ХІ бөлімшесінің 3 бөлімі бастығының көмекшісі, мемлекеттік қауіпсіздік капитаны Езепов болған). 6 маусымда 2-басқарманың ХІ бөлімінің 3-бөлімшесінің бастығы полковник Иткин, оның орынбасары подполковник Рублев пен тергеуші Езепов айыптау актісін жасап, оны 8 маусымда Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары 3-разрядты Федотов бекітті. 7 шілдеде Солженицын Арнайы мәжіліспен сырттай 8 жылға еңбекпен түзеу лагерінде және мерзімі аяқталған соң мәңгілік жер аударуға үкім шығарды (РКФСР Қылмыстық кодексінің 58 -бабының 10-тармағының 2-бөлігі және 11-тармағы бойынша).
Қамау
Тамызда Жаңа Иерусалим лагеріне жіберілді, 1945 жылы 9 қыркүйекте Мәскеудегі лагерьге ауыстырылды, оның тұтқындары Калуга қақпасында (қазіргі Гагарин алаңы) тұрғын үйлер салумен айналысты:308—309.
1946 жылы маусымда ІІМ 4-ші арнаулы бөлімшесінің арнайы түрмелер жүйесіне ауыстырылды, қыркүйекте Рыбинскідегі авиациялық қозғалтқыштар зауытындағы жабық конструкторлық бюроға («шарашка») жіберілді, бес айдан кейін, 1947 жылы ақпанда Загорск қаласындағы «шарашкаға», 1947 жылғы 9 шілдеде — Марфиндегі (Мәскеудің солтүстік шетіндегі) ұқсас мекемеге. Онда ол математик болып жұмыс істеді.
Қабай Қаленұлы Сәрсенғалиев
Қабай Қаленұлы Сәрсенғалиев 1957 жылы 12 мамырда Ақтөбе облысы Апға қаласында туған. Қазақ. Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген (Шымкент қаласы), инженер-технолог. Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1979 жылдан - Ақтөбе облысы коммуналдық шаруашылық өндірістік-техникалық бөлімінің инженері. 1980 жылдың қаң- тарынан - Қазан революциясының 50 жылдығы атындағы Шымкент ӨБ фосфор ұнтақ қалдықтарын қайта өңдеу цехының 5-ші разрядты айдау аппаратшысы. 1980 жылдың шілдесінен - «Су арнасы» Ақтөбе басқармасының таза ғимарат инженер-технологі, 1981 жылдан - бас технологі, 1985 жылдан - су жинау бастығы, 1987 жыл- дан - бас инженері, 1992 жылдан - басқарма бастығы. 1995 жылдан - «Ақбұлақ» АҚ президенті. 1997 жыл- дан - «Ақтөбегаз» ЖАҚ газ учаскечінің бастығы, 1998 жылдан - вице-президенті, 1999 жылдан - басқарма төрағасы. 2001 жылдан - басқарма төрағасының бірінші орынбасары, 2002 жылдан - басқарма төрағасының м.а. 2002 жыл- дан - «ЭЦ EC - Қазақстан» РМК АОФ директоры. 2002 жылдан - «Ақтөбе газ тасымалдау жүйесі» ЖШС директоры, 2003 жылдың қаңтарынан - техникалық директоры. 2003 жылдың сәуірінен - «Ақтөбе газ шаруашылығы басқармасы» ЖШС техникалық директоры. 2004 жылдың қаңтарынан - «ҚазТрансОйл» ЖАҚ батыс филиалының «Мұнайтас» ЛПДС менеджер тобының бас инженері - басшысы. 2004 жылдың шілдесінен - «Ақбұлақ» АҚ президенті. 2008 жылдың мамырынан - «Жұмылдарыуға дайындық, АҚ, авариялар мен апаттық жағдайлардың алдын алу мен жоюды ұйымдастыру басқармасы» MM бастығының міндетін атқарушы, 2008 жылдың маусымынан - бастығы. 2008 жылдан - «Ақтөбе облысы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы» MM бастығы. 2009 жылдың желтоқсанынан бері - Ақтөбе облысы Алға ауданының әкімі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2002), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; су құбыры-кәріз шаруашылығында жеткен жетіктіктері үшін «Үздік белгісімен» (2006) марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Александр Исаевич Солженицын
Қамау
Марфинде Солженицын «Дороженка» автобиографиялық поэмасы мен «Дороженканың» прозалық жалғасы ретінде ойластырылған «Революцияны сүй» повесі бойынша жұмыс істей бастады. Кейінірек Марфинская шарашкадағы соңғы күндерді Солженицын «Бірінші шеңберде» романында сипаттайды, онда өзі Глеб Нержин және оның камераластары Дмитрий Панин мен Лев Копелев — Дмитрий Сологдин мен Лев Рубин есімімен өсірілді.
1948 жылы желтоқсанда әйелі Солженицынмен сырттай ажырасып кетті.
1950 жылы 19 мамырда Солженицын «шарашка» билігімен жанжалға байланысты Бутырка түрмесіне ауыстырылды, ол жерден тамызда Степлагқа — Екібастұздағы арнайы лагерьге жіберілді. Түрмедегі мерзімінің үштен бір бөлігіне жуығы – 1950 жылдың тамызынан 1953 жылдың ақпанына дейін – Александр Исаевич Қазақстанның солтүстігінде қызмет етті. Лагерьде ол жалпы жұмысты атқарды, біраз уақыт бригадир болды, ереуілге қатысты. Кейінірек лагерь өмірі «Иван Денисовичтің өмірінің бір күні» хикаясында, ал тұтқындардың ереуілі «Танктер шындықты біледі» киносценарийінде әдеби бейнеленеді.
1952 жылдың қысында Солженицынға семинома диагнозы қойылып, оған лагерьде ота жасалды :380—382, 909.
Босау және жер аудару
1953 жылы 13 ақпанда босатылды.
Қорытындылай келе, Солженицын марксизмнен мүлдем көңілі қалды және уақыт өте келе ол православиелік-патриоттық идеяларға бейім болды. Қазірдің өзінде «шарашкада» ол қайтадан жаза бастады, Екібастұзда ол өлеңдер, поэмалар («Дороженка», «Пруссия түндері») және өлеңмен пьесалар («Тұтқындар», «Жеңісшілер мерекесі») шығарып, оларды жатқа айтты.
Бостандыққа шыққаннан кейін Солженицын «мәңгілік» қонысқа (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облысы, Көктерек ауылы) жер аударылды. Киров атындағы жергілікті орта мектебінің 8-10 сыныптарында математика және физика пәндерінің мұғалімі болып қызмет атқарған.
1953 жылдың аяғына қарай денсаулығы күрт нашарлап, тексергенде қатерлі ісік анықталды, 1954 жылы қаңтарда Ташкентке емделуге жіберілді, наурыз айында айтарлықтай жақсарып, жазылады. Ауру, емдеу, жазылу және аурухана тәжірибесі 1955 жылдың көктемінде дүниеге келген «Окологиялық бөлімше» хикаясының негізі болды.
Жер аударылғанда ол «Еңбек республикасы» (лагерь туралы) пьесасын, «Бірінші шеңберде» романын («шарашкада» болғаны туралы) және «Көзін уқалаған» очеркін («Тапқырлық қасірет» қамалушының көзімен) жазды)».
Ақталу
1956 жылы маусымда КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен Солженицын «әрекетінде қылмыс құрамының болмауына байланысты» ақталусыз босатылды.
1956 жылы тамызда ол Орталық Ресейге айдаудан оралды. Ол Владимир облысы, Курловский ауданы (қазіргі Гусь-Хрустальный ауданы) Мильцево ауылында (Торфопродукт пошта бөлімшесі) тұрды, Мезиновская орта мектебінің 8-10 сыныптарында математика және электротехника (физика) пәндерінен сабақ берді. Содан кейін ол бұрынғы әйелімен кездесті, ол 1956 жылы қарашада оған оралды (қайта неке 1957 жылы 2 ақпанда жасалған). Солженицынның Владимир облысындағы өмірі «Матрёнин ауласы » әңгімесінде көрініс тапты.
1957 жылы 6 ақпанда Солженицын КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасының шешімімен ақталды.
1957 жылдың шілде айынан бастап Рязань қаласында тұрып, No2 орта мектепте физика және астрономия пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді.
Алғашқы жарияланымдар
1959 жылы Солженицын орыс шаруаларынан шыққан қарапайым тұтқынның өмірі туралы «Щ-854» повесін (кейін «Новый мир» журналында «Иван Денисовичтің бір күні» деген атпен жарияланды), 1960 жылы «Әділ адамсыз ауылдың қадірі жоқ » әңгімелерін және «Оң қол», бірінші «Кішкентайлар» пьесасын, «Сендегі жарық» («Желдегі шырақ») жазды. Шығармаларын жарыққа шығара алмағанын көріп, дағдарыстан аман қалды.
1961 жылы Александр Твардовскийдің («Новый мир» журналының редакторы) КОКП-ның 22-съезінде сөйлеген сөзінен әсер алған ол оған «Щ-854»-ті тапсырды, бұған дейін әңгімеден саяси тұрғыдан ең өткір фрагменттерді алып тастады, кеңестік цензурадан өтпеген тұстары анық еді. Твардовский әңгімеге өте жоғары баға беріп, авторды Мәскеуге шақырып, шығарманы басып шығаруға ұмтыла бастады. Никита Хрущев Саяси Бюро мүшелерінің қарсылығын жеңіп, әңгіменің басылуына рұқсат берді. «Иван Денисович өмірінің бір күні» атты әңгімесі «Новая мир» журналында (№11, 1962 ж.) басылып, бірден қайта басылып, шет тілдеріне аударылды. 1962 жылы 30 желтоқсанда Солженицын КСРО Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданды.
Көп ұзамай «Новый мир» журналында (№ 1, 1963) «Ауыл әділ адамсыз тұрмайды» («Матрёнин двор » деген атпен) және «Кочетовка станциясындағы оқиға» («Кречетовка станциясындағы оқиға» деген атпен) жарық көрді ).
Солженицынның әңгімелері сол кездегі шығармалар аясында өзінің көркемдік қасиетімен, азаматтық ерлігімен ерекше көзге түсті. Мұны сол кезде көптеген жазушылар мен ақындар баса айтты. Сонымен, В. Т.Шаламов 1962 жылы қарашада Солженицынға жазған хатында: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Повесть поэзия сияқты - онда бәрі тамаша, бәрі орынды. Әрбір жол, әрбір көрініс, әр мінездеме ықшам, зерделі, нәзік және терең, менің ойымша, «Новый мир» шыға бастағаннан бері соншалықты берік, соншалықты күшті ештеңе басып шығарған жоқ. 1963 жылдың жазында ол басып шығаруға арналған (87 тараудан тұратын – «Шеңбер-87») «Бірінші шеңберде» романының «цензурамен» қысқартылған келесі, қатарынан бесінші басылымын жасады. Романның төрт тарауын автор таңдап алып, Новый мирға «... үлгі үшін, «Отрывка» деген желеумен...» ұсынды.
«Ел игілігі үшін» әңгімесі «Новый мир» журналының 1963 жылғы №7 санында жарияланған.
1963 жылы 28 желтоқсанда «Новый мир» журналының редакциясы мен Орталық мемлекеттік әдебиет және өнер мұрағаты Иван Денисовичтің өмірінің бір күнін 1964 жылғы Лениндік сыйлыққа ұсынды (Сыйлық комитетінің дауыс беруі нәтижесінде ұсыныс қабылданбады ).
1964 жылы ол алғаш рет «Кішкентайлар» деген жалпы атаумен «Прозадағы өлеңдер» циклі – «Самиздат» еңбегін берді.
1964 жылдың жазында «Бірінші шеңберде» бесінші басылымы талқыланып, 1965 жылы «Новый Мир» баспаға қабылдады. Твардовский «Рак ауруы» романының қолжазбасымен танысып, оны Хрущевке оқуға ұсынды (қайтадан оның көмекшісі Владимир Лебедев арқылы). Солженицын бұрын Иван Денисович туралы жақсы пікір айтқан Шаламовпен кездесіп, оны Архипелагта бірге жұмыс істеуге шақырды.
1964 жылдың күзінде «Желдегі шырақ» пьесасы Мәскеудегі Ленин комсомолы театрында қойылымға қабылданды ; 1962 жылы желтоқсанда «Иван Денисович өмірінің бір күні» жарияланғаннан кейін «Современник» театры үшін «Еңбек Республикасының» «жеңіл» нұсқасы «Бұғы және Шалашовка» деген атпен дайындалды.
1965 жылы Борис Можаевпен бірге Тамбов облысына шаруалар көтерілісі туралы материалдар жинауға барды (атауы роман-эпопея саяхатта анықталды - «Қызыл доңғалақ» - орыс революциясы туралы, «Архипелагтың» бірінші және бесінші бөлімдері басталды (Солочта Рязань облысы және Тарту маңындағы Копли-Марди фермасында 4 қарашада «Литературная газета» (академик Виктор Виноградовпен айтысып) мақаласы «Қырыққабат сорпасын шайырмен ағартпаңыз, сол себепті қаймақ» орыс әдеби сөзін қорғауда:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Орысша сөйлеуді емес, публицистикалық жаргонды шығару әлі де назардан тыс қалған жоқ. Жазбаша (авторлық) сөзіміздің қоймасын түзеп, оған ауызекі тілдегі халық жеңілдігі мен еркіндігін қайтару әлі де кеш емес. 11 қыркүйекте МҚК Солженицынның досы В.Л.Туешаның пәтерінде тінту жүргізді. Осында Солженицын мұрағатының бір бөлігін бірге сақтаған. «Бірінші шеңберде», «Кішкентайлар» поэмаларының қолжазбалары, «Еңбек республикасы», «Жеңімпаздар мерекесі» пьесалары тәркіленді.
КОКП Орталық Комитеті жабық басылымды шығарды және номенклатура арасында «авторды соттау үшін», «Жеңімпаздар мерекесі» және «Бірінші шеңберде» бесінші басылымын шығарды. Солженицын қолжазбалардың заңсыз тәркіленгені туралы КСРО Мәдениет министрі Петр Демичевке, КОКП Орталық Комитетінің хатшылары Леонид Брежневке, Михаил Сусловқа және Юрий Андроповқа арыз жазып, «Круга-87» қолжазбасын Орталық әдебиет және өнер мемлекеттік мұрағатына сақтауға тапсырды.
«Огонёк», «Октябрь», «Литературная Россия», «Москва» газеттерінің редакцияларына төрт әңгіме ұсынылып, барлық жерде қабылданбады. «Известия » газеті «Захар-Калита» повесін басып шығарды - дайын топтама шашырап кетті, «Захар-Калита» «Правда » газетіне ауыстырылды — содан кейін әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі Николай Абалкин бас тартты. Әйтсе де, әңгімені 1966 жылдың басында «Новый мир» басып шығарды. Бұл Солженицынның КСРО-дағы (1980 жылдарға дейін) соңғы заңды басылымы болса керек.
Диссиденттілік
1963 жылы наурызда Солженицын Хрущевтің ықыласын жоғалтып (Лениндік сыйлық берілмеді, «Бірінші шеңберде» романын жариялаудан бас тартты). Л.Брежнев билікке келгеннен кейін Солженицын заңды түрде жариялау және сөйлеу мүмкіндігінен іс жүзінде айырылды. 1965 жылдың қыркүйегінде МҚК Солженицынның антисоветтік шығармалары бар мұрағатын тәркілеп, жазушының жағдайын ушықтырды. 1966 жылы КОКП-ның 23-съезінде тарихты бұрмалауға батыл тойтарыс беру талабы қойылды. Солженицынның «Иван Денисович өмірінің бір күні» әңгімесі мысал ретінде аталды.Биліктің белгілі бір әрекетсіздігін пайдаланып, 1966 жылы Солженицын белсенді қоғамдық қызметке кірісті (кездесулер, баяндамалар, шетелдік журналистермен сұхбаттар): 1966 жылы 24 қазанда Атом энергиясы институтында өз шығармаларынан үзінділер оқыды. Курчатов («Обыр бөлімі» - «Адамдар қалай өмір сүреді», «Әділет», «Абсурдтар» тараулары; «Бірінші шеңберде» - түрмедегі күндер туралы бөлімдер; «Желдегі шырақ» пьесасының бірінші актісі), 30 қараша - Мәскеудегі Шығыстану институтындағы кеште («Бірінші шеңберде» - сөз тасушыларды әшкерелеу және опералардың елеусіздігі туралы тараулар; «Обыр бөлімі» - екі тарау). Содан кейін ол өзінің «Бірінші шеңберде» және «Обыр ауруы» романдарын самиздатқа тарата бастады. 1967 жылы ақпанда ол жасырын түрде «ГУЛАГ архипелагы» - автордың анықтамасы бойынша «көркемдік зерттеу тәжірибесі» жұмысын аяқтады.
1967 жылы мамырда ол, кеңестік зиялы қауым арасында және Батыста кеңінен насихатталған КСРО Жазушылар одағына «Съезге хат» жолдады.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Ең алдымен Прага көктемін Солженицынның Бүкілодақтық Кеңес жазушыларының IV съезіне жазған әйгілі хаты қыздырды, оны Чехословакияда да оқыды.<div class="ts-Конец_цитаты-source">—«Итоги» журналы үшін Владимира Лукинмен сұхбат Хаттан кейін билік Солженицынды ауыр қарсылас ретінде қабылдай бастады. 1968 жылы АҚШ пен Батыс Еуропада автордың рұқсатынсыз «Бірінші шеңберде» және «Обыр бөлімі» романдары басылып, жазушыға танымалдылық әкелген кезде кеңестік баспасөзде үгіт-насихат жұмыстары басталды. авторға қарсы. 1969 жылы 4 қарашада КСРО Жазушылар одағының мүшелігінен шығарылды.
1968 жылы тамызда Солженицын Наталья Светлованы кездестіріп, олардың қарым-қатынасы басталды. Солженицын бірінші әйелімен ажырасуды іздей бастады. Үлкен қиындықпен ажырасу 1972 жылы 22 шілдеде жасалды.
1970 жылға қарай Солженицынның шығармалары 28 елде басылып шықты, аудармалардың көпшілігі Батыс Германия мен АҚШ-та жарық көрді. Орыс тілінде осы уақытқа дейін шетелде 17 жеке басылым мен алты томдық шығармалар жинағы басылып шықты.
1970 жылы Солженицын 75 үміткердің арасында әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылды, нәтижесінде сыйлық оған «Орыс әдебиетінің өзгермейтін дәстүрлерін ұстанған моральдық күші үшін» деген сөзбен берілді. Солженицынның еңбегінің алғаш жарияланғанынан сыйлықтың берілуіне дейін небәрі сегіз жыл өтті — бұл әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының тарихында бұрын да, кейін де болған емес. Нобель комитеті мұны жоққа шығарғанымен, жазушы сыйлықтың саяси аспектісіне баса назар аударды. Солженицынға қарсы күшті үгіт-насихат науқаны кеңестік газеттерде Дин Ридтің «Солженицынға ашық хатына» дейін кеңестік баспасөзде жарияланғанға дейін ұйымдастырылды. Кеңес өкіметі Солженицынға елден кетуді ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. 1970 жылдары ол Мәскеуде Горький көшесіндегі №12 үйдің 169-пәтерінде тұрды.
1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында МҚК-да Солженицынның жедел дамуымен ерекше айналысатын арнайы бөлімше құрылды - 5 дирекцияның 9 бөлімі.
1971 жылы 11 маусымда Парижде Солженицынның «Он төртінші тамыз» романы жарық көрді, онда автордың православиелік-патриоттық көзқарастары айқын көрсетілген. 1971 жылы тамызда МҚК Солженицынды физикалық түрде жою операциясын жүргізді — Новочеркасскке барған кезде оған белгісіз улы зат жасырын түрде енгізілді (болжамды рицин):656—661. Бұдан жазушы аман қалды, бірақ ол ұзақ уақыт ауыр науқастанды.
1972 жылы ол Калуга архиепископы Ермогеннің (Голубев) сөйлеген сөзін қолдап, Патриарх Пименге шіркеу мәселелері туралы «Ұлы Ашығу хатын» жазды.
1973 жылдың тамыз-қыркүйек айларында билік пен диссиденттер арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті, бұл Солженицынға да әсер етті.
1973 жылы 23 тамызда шетел тілшілеріне көлемді сұхбат берді. Сол күні МҚК жазушының көмекшілерінің бірі Елизавета Воронянскаяны ұстады. Жауап алу кезінде ол ГУЛАГ архипелагының қолжазбасының бір данасы орналасқан жерді ашуға мәжбүр болды. Үйге оралған ол өзін асылып өлді. 5 қыркүйекте Солженицын не болғанын біліп, Батыста ( ИМКА -Пресс иммигранттар баспасында) Архипелагты басып шығаруды бастауға бұйрық берді. Содан кейін ол КСРО басшылығына «Кеңес Одағының басшыларына хат» жолдады, онда коммунистік идеологиядан бас тартуға және КСРО-ны Ресейдің ұлттық мемлекетіне айналдыруға қадамдар жасауға шақырды. Тамыз айының соңынан бері Батыс баспасөзінде диссиденттерді, атап айтқанда Солженицынды қорғайтын көптеген мақалалар жарияланды.
ГУЛАГ архипелагы
1973-74 жылдары ГУЛАГ архипелагының жариялануымен КСРО-да диссиденттерге қарсы күшті үгіт-насихат жұмыстары басталды. 31 тамызда «Правда» газетінде бір топ кеңес жазушыларының «мемлекеттік және қоғамдық жүйемізге жала жапты» деп, Солженицын мен А.Д.Сахаровты айыптайтын ашық хаты жарияланды. 24 қыркүйекте МҚК Солженицынның бұрынғы әйелі арқылы жазушыға «ГУЛАГ архипелагын» шетелде басып шығарудан бас тартқаны үшін КСРО-да «Обыр корпусы» повесін ресми жариялауды ұсынды. Бірақ, Солженицын КСРО-да «Обыр корпусы» басылуына еш қарсылығы жоқ екенін айтып, билікпен ауызша келісімге келуге ниет білдірген жоқ. 1973 жылдың желтоқсан айының соңғы күндерінде «ГУЛАГ архипелагының» бірінші томының шыққаны жарияланды. Кеңестік БАҚ-та «әдебиетші власовит» деген таңбамен Солженицынды отанының сатқыны ретінде қаралау үшін жаппай науқан басталды. Мүлдем талқыланбаған «ГУЛАГ архипелагының» (1918-1956 жылдардағы кеңестік лагерь-түрме жүйесін көркемдік зерттеу) нақты мазмұнына емес, Солженицынның «соғыс кезіндегі Отанын сатқандармен, полицейлер мен власовшылар».
КСРО-да тоқырау жылдарында «Август Четырнадцатого» және «ГУЛАГ архипелагы» (алғашқы романдар сияқты) самиздатқа шығарылды.
1973 жылдың аяғында Солженицын «Жартастардың астынан» жинағының авторлар тобының бастамашысы және жинаушысы болды (1974 жылы Парижде ИМКА-Пресс басып шығарды), осы жинаққа «Қайтып келген тыныс пен сана», «Тәубе және өзін-өзі ұстау ұлттық өмір категориясы ретінде», «Тәрбие» туралы» мақалалар жазды.
Қуғын
1974 жылы 7 қаңтарда КОКП Орталық Комитеті Саяси Бюросының отырысында «ГУЛАГ архипелагының» шығуын және Солженицынның «антикеңестік әрекеттерін жолын кесу» шаралары талқыланды. Юрий Андропов Солженицынды елден әкімшілік жолмен шығаруды ұсынды. Устинов, Гришин, Кириленко, Катушев шығаруды жақтады; тұтқындау және жер аудару үшін — Косыгин, Брежнев, Подгорный, Шелепин, Громыко және т.б. Қаулы қабылданды — «Солженицын А.И. жауапкершілікке тартылсын. Ю.В. Андропов пен Р.А. Руденко жолдастарға А.И. Солженицынға қатысты тергеу мен сот ісін жүргізудің реті мен тәртібін анықтау тапсырылсын. Алайда, Саяси бюроның 7 қаңтардағы шешіміне қайшы, Андроповтың елден шығару туралы пікірі түптеп келгенде басым болды. Бұған дейін «Кеңес басшыларының» бірі, Ішкі істер министрі Николай Щелоков Солженицынды қорғау үшін Саяси бюроға нота жолдады, бірақ оның ұсыныстары (оның ішінде «Обыр корпусын» жариялау) қолдау таппады. нобай| [[Кёльн|Кельндегі (Германия) Генрих Беллдың үйінде. 14.2.1974]] солға|нобай|181x181 нүкте| ТАСС хабарламасы А.Солженицынды елден шығару туралы (Известия. 15.2.1974) 12 ақпанда Солженицын тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, Кеңес азаматтығынан айырылды. 13 ақпанда КСРО-дан шығарылды (Германияға ұшақпен жеткізілді).