cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лютня (Вытебеть тармағы)
Лютня — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Орлов облысы, Тула облысы, Брянск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вытебеть өзенінің сол жағалауынан 64 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Белёв қаласынан Упа өзені және Угра өзені өзендерін қоспағанда Калуга қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жұрымбай
Жұрымбай ауылы (2007 жылға дейін — Зыковка) — Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қарасаз ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Теріс өзенін жағалай қоныстанған. Ауылдық округ орталығы Қарасаз ауылынан екі шақырым солтүстікке қарай орналасқан. Мұнда да XX ғасырдың бас кезінде Украинадан ауып келген шаруалар тұрған. Бүгінде жергілікті қазақтардың үлес салмағы басым. 2007 жылы осы елді мекенге осы ауылда өскен, қоғам қайраткері Жұрымбай Медетовтің аты берілді.
Халқы
Тұрғыны 357 адам (2009).
Дереккөздер
Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Виллале
Виллале (Villalet) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,36 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27688, пошта индексі — 27240.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 84 адамды құрады. Халық тығыздығы — 35,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Фрейшиейру-де-Сотелу
Фрейшиейру-де-Сотелу (Freixieiro de Soutelo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Виана-ду-Каштелу округінің құрамына кіреді. Виана-ду-Каштелу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Java ME
Java Platform, Micro Edition, қысқасы Java ME, мобильді құралдарды және ендірілген жүйелерді (embedded systems) бағдарламалауға арналып жасалған Java бағдарламалық жасақтама платформасы. Негізгі қолданыс мобильді телефон құралдарын басқару (industrial controls to mobile phones and set-top boxes).
Сілттемелер
Санат:Java (платформасы) Санат:Ақпараттану
Фрейшиейру-де-Сотелу
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Минью-Лима экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 560 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 16,48 км² шамасында. Халық тығыздығы — 34 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері
Жаңа ресмеке
Жаңа ресмеке — Башқұртстанның Чекмагушев ауданындағы ауыл, Рапат ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 4 адамды құрады. Пошта индексі — 452219, ОКАТО коды — 80256840003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Топырақ түзуші факторлар
Топырақ түзуге негізгі алты фактор қажет:
Тірі организмдер мен  олардың топырақ түзілуіне әсері
Жер бетінде алғашқы пайда болған тірі организмдер өсімдікте жәндікте емес – ультрабактериялар, олар өздері өмір сүретін ортаға өте бейім келеді. Олардың кейбірулері тіпті тастарда да өсе бастаған. Олар өздеріне керекті көмірқышқылы газы мен азотты ауадан ғана емес тастан да алды. Сөйтіп олар тіпті тасты бірті-бірте бұзып, бүлдіре бастады. Ал үгілген ұнтақталған тау жыныстары оларға таптырмас мекен болды.
Бұл микрооргаизмдер табиғаттың ыстық–суығын, оттегінің барын я жоғын, ортаның қышқылдығын, я сілітілгін таңдамады. Сондықтанда олар табиғатта кез-келген жерде кездеседі. Олаға сумен қорек болса, жеткілікті. Бактериялардан басқа, алғашқы тау жыныстарында балдырлар, саңырауқұлақтар да өсіп-өнді.
Сонымен алғашқы тірі организмдер су, жел және мұздар мен бірге Жердің тасты қыртысын бұзып, өздері өлгеннен кейін шіріп қарашірінді құрады. Шырын желім тәрізді болғандықтан қопсыған үгітілген жыныстарды бір-бірімен жымдастырып, біріктірді, сөйтіп алғашы құналы аздау топырақтар пайда бола бастады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы созылып алғашқы микроорганизмдермен төменгі сатылы өсімдіктер өздерінен кейінгі дамып өсетіндерге жағдай жасады.
Тау жынысының үгілуінен бөлінетін қоректік заттардың бір бөлігі енді топырақтың тіршілік көзі болып саналатын организмдер бойына ауыса бастады. Ал олар өліп, ыдыраған кезде, топырақтың жоғарғы қабаттарында және оның белгілі бір тереңдіктерінде қоректік заттарға айналып, топырақ құнарлығын арттырады. Бұл келесі өсетін өсімдіктерге қолайлы жағдай жасайды.
Сонымен араға ғасырлар салған уақыт өте келе алғашқы пайда болған топыраққа айналды, оларда өсетін өсімдіктер, мекендейтін жәндіктер көбейді, төменгі сатыдағы өсімдіктермен қатар, жоғарғы сатыдағы өсімдіктер өсіп, тірі жәндіктер мен жануарлар пайда болды.
Топырақты мекендейтін, онда өсіп-өнетін организмдердің молдығы топыраққа жай ғана әсер етіп қоймай, топырақтағы көптеген қосылысардың бағытына, олардың қасиеттеріне зор ықпал етті.
Топыраққа тек микроорганизмдердің ғана емес сонымен қатар онда мекен ететін көптеген зоофауналар, қарапайымдылар, төменгі және жоғарғы сатылы жан-жануарлар, құр-құмырсқалардың пайдасы көп. Мәселен, жауын құрты әртүрлі өсімдіктер қалдығымен қоректеніп, денесі арқылы органикалық заттарға бай, суға шыдамды топырақ түйінділерін шығарып топырақ қабаттарын әрі бері тесіп өтіп, ондағы су– ауа режимін жақсартады. Осыған байланысты Ч. Дарвиннің «Топырақты адам қоғамы соңғы мыңдаған жылдар бойы жыртып келеді. Ал оған дейін топырақты бірнеші жылдар бойы жауын құрты жыртып келген» деген тамаша айтылған тамаша сөзі бар.
Қазіргі кезде топырақта өмір сүретін организмдерді тек оны мекендейтін тіршілік иесі ретінде емес, оның белгілі бір бөлігі деп қарайды, яғни бұлaрда топырақ құрамына кіреді деген сөз Сондықтан да топырақты тірі дене деп есептейді.
Ауа райының топырақ түзудегі рөлі
Ауа райының топырақ түзудегі рөлі орасан зор климатқа яғни ауадан түсетін ылғал мөлшерінің ауа температурасының ыстық, суығына, үсіксіз уақыттың қысқа немесе  ұзақтығына қарай  әр жер әр түрлі өсімдік, жан-жануарлар мен микроорганизмдер тіршілік етеді. Олардың әрекетіне әр жерде әр түрлі топырақтар түзіледі. Мәселен, шөлде шөл топырағы түзілсе, тундрада мәңгі тоң астында дамымаған, мәңгі жас құнары аз топырақ түзіледі, ал ауа райы жайлы, одан түсетін ылғалы мол, күн сәулесі жеткілікті аймақтарда құнары мол қара топырақ түзіледі.
Топырақ түзілу құбылысының жылдамдығы ғарыштан келетін күн сәулесінің қуатына тікелей байланысты. Күн сәулесімен қатар тірі организмдерге ылғал қажет, осыған байланысты топырақ түзілу жылдамдығы, күні жылы, әрі ылғалы мол аймақтарда өте жоғары, ал керсінше, ылғалы аз күі суық нмнсн ыстық аймақтарды бұл құбылыстардың белсенділі төмен. Осы себептен де климат жағдайларына топырақтың химиялық және минералдық құрамдары тікелей байланысты.
Күні жылы, ылғалы мол аймақтарда топырақ минералы негізінен қатты үгілген, балшықты екінші минералдан, ал кұн райы ыстық, немесе суық, ылғалы өте аз аймақтар топырақ құрамындағы минералдардың басым бөлігі жөнді үгілмеген алғашқы минералдардан тұрады.
Топырақ түзуші факторлар туралы ілім
Топырақтүзуші факторлар туралы ілім, В.В. Докучаевтың өзі айтқандай, топырақтану ғылымының негізгі тірегі. Топырақты топырақтүзуші факторлардан тыс зерттеу бұрыс тұжырымдарға әкелуі мүмкін.
В.В. Докучаев анықтаған топырақтүзілістің бес факторына – топырақтүзуші жыныстар, өсімдік және жануар организмдері, климат, рельеф және уақытқа кейінірек судың (топырақ және грунт (еспе) суы) және адамның шаруашылық әрекеті қосылды.
Топырақтүзуші жыныстар
Топырақтүзуші жыныстар топырақтың қалыптасуы жүретін субстрат болып келеді. Бұл жыныстар топырақ сияқты күрделі табиғи құрылымның іргетасы және каркасы тәріздес. Бірақ та топырақтүзуші жыныстар топырақта жүріп жатқан үрдістерге инертті болып келетін жай ғана қаңқа емес. Ол топырақүзілу үрдісіне түрлі кейіпте араласатын түрлі минералдардық компоненттерден тұрады. Олардың ішінде химиялық үрдістерге инертті, бірақ та топырақтың физикалық қасиеттерін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын бөлшектер бар. Топырақтүзуші жыныстардың басқа құрамдас бөліктері оңай ыдырап, топырақты белгілі бір химиялық элементтермен байытады, солайша топырақтүзуші жыныстардың құрамы мен құрылымы топырақтүзілу үрдісіне өте зор ықпал етеді. Мысалы, қылқанды-жапырақты (аралас) ормандар жағдайында әдетте шымды-подзолды топырақ қалыптасады. Бірақ та орман зонасы шегінде топырақтүзуші жыныстар құрамында кальций карбонаты мөлшері көп болса шымды – подзолды топырақтан түрі мен қасиеттері бойынша күрт ерекшеленетін топырақ түзіледі.
Биологиялық әрекет
Топырақтүзуші жыныстардың маңызының үлкендігіне қарамастан топырақтүзілуде жетекші рөлді биологиялық әрекет атқарады. Тіршіліксіз топырақ та болмас еді. Жер бетінде топырақтүзілу тіршілік пайда болғалы бері басталды. Кез келген тау жынысы қанша терең ыдырап, үгілгеніне қарамастан әлі топырақ болмайды. Тек аналық жыныстардың өсімдік және жануар организмдерімен белгілі бір климат жағдайында ұзақ әрекеттесуі ғана топырақтың оны тау жынысынан ерекшелендіретін өзіндік қасиеттерін қалыптастырады.
Өсімдіктер өзінің тіршілік әрекеті барысында органикалық затты синтездеп топыраққа тамыр массасы түрінде, ал беткі бөлігі өлгеннен кейін өсімдік қалдықтары түрінде таратады. Өсімдік қалдықтарының құрамдас бөліктері минералданғаннан соң топыраққа сіңіп, топырақтың үстіңгі көкжиегіне тән қара рең беретін шіріндінің түзілуіне ықпал етеді. Сонымен бірге өсімдіктер топырақтүзуші жыныстарда аздаған мөлшерде болатын, бірақ өсімдіктердің қалыпты тіршілігіне сондай қажетті жекелеген химиялық элементтерді бойына жинайды (аккумуляциялайды). Өсімдіктер өліп, қалдықтары ыдырағаннан кейін бұл химиялық элементтер топырақта қалып, біртіндеп оны байытады.
Топырақтың қалыптасу үрдісі үшін микроорганизмдердің де маңызы зор. Олардың әрекетінің арқасында органикалық қалдықтар ыдырап, ондағы бар элементтерді өсімдік сіңіре алатын қосылыстарға біріктіру (синтез) жүреді.
Жоғарғы өсімдіктер мен микроорганизмдер белгілі бір кешен құрайды. Олардың ықпалымен әртүрлі топырақ типтері түзіледі. Әрбір өсімдік формациясына белгілі бір топырақ типі сәйкес келеді. Мысалы, қылқанды омандардың өсімдік формациясының астында тек шабынды-далалық шөптесін формацияның әсерінен қалыптасатын қаратопырақ ешқашан түзілмейді.
Топырақтүзілісі үшін топырақта өте көп кездесетін жануар организмдер де маңызды. Топырақ үңгігіштері топырақты көп рет қопарыстырады да, оның араласуына, аэрациясының жақсы болып, топырақтүзілу үрдісінің жылдамырақ жүруіне септігін тигізеді және өзінің тіршілік қалдықтарымен топырақтың органикалық массасын молайтады. Ч. Дарвин сияқты белгілі ұлы ғалым топырақ ағзаларына үлкен маңыз берген. Оның анықтауы бойынша, Англия жағдайында әрбір гектардағы жауынқұрттар өз ағзаларынан жылына 20-26 т топырақ өткізеді екен. Ч. Дарвин топырақты жануарлардың әрекетінің нәтижесі деп есептеп, оны жануарлық қабат деп атауды нұсқаған.
Климат жағдайлары
Климат жағдайларының топырақтүзілу үрдісі үшін маңызды мәні бұрыннан өзіне назар аударып келеді. Топырақтың энергиямен (жылумен) және едәуір мөлшерде сумен қамтамасыз етілуі осы климатқа байланысты. Келген жылу мен ылғалдың жылдық мөлшеріне, оның тәуліктік және маусымдық таралуы ерекшеліктеріне қарай топырақтүзілу үрдісі дамиды. Аязды кезеңде топырақтың тоңазуы (тоңдануы), биологиялық үрдістердің тоқтауы және физико-химиялық үрдістердің күрт бәсеңдеуі жүреді. Сондай нәтиже құрғақшылық аудандарда ылғалсыз кезеңде қалыптасады. Ауа массаларының қозғалысы (жел) топырақтың газ алмасуына ықпал етеді және шаң түріндегі топырақтың ұсақ бөлшектерін іліп әкетеді (ұшырады). Бірақ климат топыраққа тікелей ғана емес биологиялық үрдістерге (жоғарғы өсімдіктердің таралуына, микробиологиялық әрекеттің қауырттылығына (интенсивтілігіне)) әсер ете отырып жанама да ықпал етеді.
Жер шарының климат жағдайлары экватордан полюстерге қарай, ал таулы елдерде етегінен төбесіне қарай заңды түрде өзгереді. Осы бағытта өсімдіктер мен жануарлардың құрамы да заңды түрде өзгереді. Топырақтүзілудің осынау маңызды факторларының өзара байланысқан өзгерістері топырақтың негізгі типтерінің таралуына ықпал етеді. Атап өтетін бір жайт, климат элементтерінің ықпалы, басқа барлық топырақтүзілу факторлары сыйяқты, тек басқа факторлармен өзара әрекеттескенде ғана байқалады. Мысалы, биі к таулық альпі зонасында ылғал мөлшері тайга зонасындағы жағдайға сәйкес, бірақ та екі жағдайдағы жауын-шашынның бірдей мөлшері топырақтың бірдей типі қалыптасуының шарты емес: топырақтүзілу факторларының көбінің түбегейлі айырмашылықтары болуы салдарынан альпілік зонада таулы-шабындық, ал тайгада күлгіндеу топырақ түзіледі.
Топырақ-грунт (еспе) суы
Топырақтүзілуге топырақ-грунт (еспе) суы да белгілі мөлшерде ықпал етеді. Су топырақтағы көптеген химиялық және биологиялық үрдістер жүретін орта болып табылады. Өзенаралық кеңістіктегі топырақтың көп бөлігі үшін судың негізгі көзі атмосфералық жауын-шашын болып келеді. Алайда грунт сулары жақын орналасқан жерлерде олар топырақтүзілуге күшті әсер етеді. Олардың әсерінен топырақтың су және ауа режимі өзгереді. Грунт суы топырақты өзінің құрамындағы химиялық қосындылармен байытады, жекелеген жағдайларда топырақтың сортаңдануына алып келеді. Аса ылғалданған топырақтарда оттегінің жетіспеушілігі болғандықтан, микроорганизмдердің кейбір топтарының әрекеті тежеледі. Грунт суының әсері нәтижесінде ерекше топырақ қалыптасады.
Уақыт
Топырақтүзілудің мүлдем ерекше факторы – уақыт. Топырақта өтетін барлық үрдістер уақыт ішінде өтеді. Сыртқы жағдайлардың ықпалы байқалып, топырақтүзілу факторларына сәйкес топырақ қалыптасуы үшін белгілі бір уақыт қажет. Географиялық жағдайлар тұрақты болып қалмай, өзгеріп тұратындықтан, топырақтың уақыт ішіндегі эволюциясы жүреді.
Адам қоғамы
Қалған барлық факторлардан топыраққа адамның, дәлірек айтсақ адам қоғамының ықпалы күрт ерекшеленеді. Табиғаттың топыраққа әсері кездейсоқ түрде болса, адам өзінің шаруашылық әрекетінің барысында топыраққа бағытты түрде әрекет етеді, оны өзінің қажетіне қарай өзгертеді. Ғылым мен техниканың дамуына байланысты, қоғамдық қарым-қатынастардың дамуына байланысты топырақты пайдалану және оны қайта құру күшейе түсуде.
Соңғы онжылдықтар барысында анықталғандай, топырақтүзілу факторларының өзара әрекеттесуі заттың зор массасын қозғалысқа әкеледі. Тау жыныстары мен тірі ағзалардың әрекеттесуінің нәтижесінде өзіндік зат алмасу - химиялық элементтердің заңды түрде таралуы жүреді. Дәл сондай құбылыс тірі организмдер – атмосфера, тау жыныстары – түскен атмосфералық су, т.с.с. жүйелерде де жүреді. Топырақта бұл үрдістер ерекше кернеулі жүреді, өйткені топырақтүзілудің барлық факторлары бірдей бір мезгілде қатысады. Басында химиялық элементтердің қозғалысы белгілі мөлшердегі тұйық айналымшеңберлер (кругооборот) түрінде жүреді деп болжанған. Кейінірек топырақтағы заттың айналымы көптүрлі, ал негізгі мәнге миграцияның тұйықталмаған циклдері ие екені анықталған. Топырақтүзілу кезінде өтетін миграция үрдістері өз кезегінде бүкіл биосфераны қамтитын жалпыпланетарлық циклдерге кіреді.
Қорытынды
Топырақ – бұл құрлық бетіндегі химиялық элементтердің циклдік миграциясы, ландшафт компоненттерінің арасындағы зат алмасуы  үрдістері  жоғары кернеу дәрежесіне жететін ерекше  табиғи түзілім. Топырақта заттың жіті таралуымен бір мезгілде күн энергиясы трансформацияланады (күйін өзгертеді) және жиналады (аккумуляцияланады).
Льямбильес
Льямбильес (Llambillas) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Херона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Жиронес ауданында (комарка) орналасқан.
Топырақ түзуші факторлар
Қорытынды
Санат:География Санат:Жер Санат:Табиғат
Льямбильес
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 690 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14,55 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жирона елді мекендері
Материктік баурай
Материктік баурай - жербедердің ірі элементтерінің бірі, материктің мүхитқа ауысу белдеміне тән морфологиялық пішін; жоғарғы шекарасы қайраң жиегімен (150-200 м терендік) шектелетін Материктік баурайлардың төменгі жапсары мұхит төсенішіне (3—5 км терендік) ұласпақ; орташа еңістену бүрышы  3—5° аралығында, кейде 30—40°-қа дейін жетуі ықтимал. Материктік баурай ернеуінен оның табан жазықтығына дейінгі аралықтың нақты биіктігі бірнеше мың метрге жетеді.
Дереккөздер
Санат:Геология
257 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:257 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:257 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Нахшыван Автономиялы Республикасы
Нахшыва́н Автоно́миялы Респу́бликасы (Naxçıvan Muxtar Respublikası) — Әзірбайжан эксклавы, Әзірбайжан конституциясы бойынша Әзірбайжан құрамындағы автономиялы мемлекет.
Дереккөздер
Санат:Әзірбайжан әкімшілік-аумақтық құрылысы Санат:Әзірбайжан географиясы
Гледаци (Габрово облысы)
Гледаци (Гледаци) — Болгариядағы ауыл. Габрово облысына қарасты Габрово қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 80 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5345. Телефон коды — 06714. ЕКАТТЕ коды — 15059.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Габрово облысының елді мекендері
Шпильфельд (Штирия)
Шпильфельд (Штирия) (Spielfeld (Steiermark)) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Лайбниц округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1011 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 10.11 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — LB, ресми идентификациялық коды — 6 10 39.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Хайдрун Вальтер (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Бишофсмайс
Бишофсмайс (Bischofsmais) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Реген ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3193 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 46,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 76 116. Муниципалитеттің басшысы — Вальтер Ниршль.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Тумыш Сарғожаев
Тумыш Сарғожаев (1901, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1937) – Маңғыстаудан шыққан тұңғыш журналист. Орынбор қаласындағы педогогикалық курсты бітірген. Мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінде инспектор қызметтерін атқарды. Қазақ КСР-і Орталық атқару кмитетті төралқасының шешімімен Адай округі бес ауданға бөлінгенде, Сарғожаев Алтықарасу аудан комитетінің хатшысы болып сайланған (1928). Ақтөбе, Қарағанды, Петропавл өңірінде баспасөз саласында қызметтер атқара жүріп, көркемсөз шебері – Б.Майлинмен шығармалары, достық байланыста болды. 1937 ж. Қарағанды облысы Қарқаралы округі газетінің редакторы қызметінде жүргенде, Майлинмен тығыз байланыста болды деген айыппен ұсталып, сол кезең саясатының құрбанына айналған.
Динамо (футбол клубы, Батуми)
Динамо ( დინამო ბათუმი  ) — Батуми, Аджария қаласындағы грузин футбол клубы. 1923 жылы құрылған. Команда өз алаңындағы матчтарын Батуми қаласындағы команданың базасында орналасқан стадионда өткізеді, жалпы сыйымдылығы 2000 көрерменге дейін. Қазір Грузия чемпионатында ойнайды.
Тарихы
Батуми қаласында 1923 жылы «Динамо» деген атпен құрылды. 1936 жылы клуб КСРО Кубогының алғашқы турниріне қатысып, 1939 жылы КСРО чемпионатының В тобында дебютін өткізді.
1990 жылы клуб Батуми ФК деп өзгертілді. Клуб тәуелсіз біріншіліктегі алғашқы маусымын соңғы алтыншы орында аяқтады. 1994 жылы клуб өзінің «Динамо» тарихи атауына қайта оралды, ол осы күнге дейін сақтап келеді. Келесі маусымда клуб соңғы бесінші орынға қола жүлдегер Кутаисидің «Торпедосынан» үш ұпайға ғана қалып қойды. 1993/94 маусымда Динамо тағы бесінші болды.
Ұлттық
Умаглеси лигасы
Дэвид Кипиани кубогы
Грузия суперкубогы
Сілтемелер
Санат:Грузия футбол клубтары
Матон
250px|thumb|Картада орналасуы Матон (Mathon GR) — Швейцарияның Граубюнден кантонында орналасқан коммуна. Хинтеррайн округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 55 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15.13 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 3708, пошта индексі — 7433.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Граубюнден елді мекендері
Тотонактар
300px|thumb|right|Веракрус штатының тотонактары дәстүрлі «ұшқыштар» құрпын орындауда Тотонактар – Мексикада (Веракрус штатының солтүстігіндегі Пуэбла таулы аудандарында және Идальгоның шығысында) тұратын жергілікті үндіс халқы. Саны 175 мың адам (1995). Үлкен моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады. Пенути тіл шоғырының тотонак тобының тотонак немесе натимоло тілінде сөйлейді. Сондай-ақ испан тілі де кең тараған. Діні – католицизм. Ертеректе Тотонактар Мексиканың Атлант мұхиты жағалауын мекендеген. Олар б.з. 2-мыңжылдықтың басында Веракрус штатындағы тахина мәдениетін жасаушылар болған. 14 ғасырдан бастап ацтектердің қол астында болып, алым төлеп тұрған. 16 ғасыпдың басында испандықтар бағындырған. Мәдениеті Орталық Америка үндістерінің мәдениетіне ұқсас. Дәстүрлі кәсібі – егіншілік (жүгері, соя, асқабақ, чиле бұрышы, жағалауда – банан, қант құрағы, ваниль, ананас). Омарташылықпен де айналысады, құс, шошқа өсіреді. Әйелдері дәрілік шөптер жинайды, еркектері себеттер және балық аулайтын аулар тоқиды.
Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Санат:Орталық Америка үндістері Санат:Мексика этникалық топтары Санат:Мезоамерика археологиялық мәдениеті
Торре-Мондови
Торре-Мондови (Torre Mondovì) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 317 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 29 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 12080.
Алтын дән
"Алтын дән" - халықтық ән-би ансамблі. 1976 жылы Талдықорған қаласында индустриалды- педагогикалық техникум жанынан құрылған. Мақсаты: ұмыт бола баста­ған халықтың ән-күйлерін жандандырьш, өнер сахнасына шы­ғару. Ансамбльдің құрылуына Г.Баталова ұйытқы болған. Оның репертуарында К.Күмісбековтың "Қорқыт туралы аңыз", Н.Тілендиевтің "Махамбет" поэмалары, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің күйлері, И.Чайковскийдің, АХачатурянның сазды әуендері, М.Маңғытаевтың "Ырғақты" күйі, сондай-ақ жергілікті сазгерлердің шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, Мемлекеттік сыйлық лауре­аты Н.Нүсіпжанов, Қазақстанның халық артисі Ә.Дінішев, Қазақстанның еңбек  сіңірген артисі М.Қазтүрғанова, т.б. өз өнерлерін көрсетіп, шеберліктерін шьңдады.
Дереккөздер
Санат:Жетісу Санат:Мәдениет
Дина Нұрпейісова (разъезд)
Дина Нұрпейісова разъезі — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы разъезд (темір жол айрығы), Қиғаш ауылдық округінің құрамына кіреді.
Халқы
2009 жылғы халық санағы бойынша елді мекен халқы 500 адамды құрайды (269 ер және 231 әйел адам). . Елді мекен әйгілі қазақ күйшісі Дина Нұрпейісованың құрметіне аталған.
Тарихы
1965 жылы Қазақстан - Ресей қатынасын темір жол арқылы жалғастырып, Астрахан арқылы жүк тасымалы жан-жаққа тарайтын болат жол құрылысының жұмысы басталады. 1968 жылы Кордуан селолық округі құрылды. Осы жылы Гурьев-Ақсарай жолының пайдалануға берілуіне байланысты алғашқы тұрғындар келіп орналаса бастады. 1969 жылдан бастап темір жол, тұрғын үйлер салу қолға алынады. 1970 жылы толықтай жаңа темір жол іске дайын болып, ашылу салтанаты өткізіледі. Содан бастап сан түрлі темір жол мекемелерінде жұмыс орындары ашылып, сонымен қатар теміржолдың өз құрамынан басқа, азаматтық құрылыстары - сумен, жылумен қамтамасыз ететін ғимараттар, питомниктер салынды. Алғашқыда «3-разъезд» деп аталып, соңынан Д.Нұрпейісованың аты берілді.
Құрғақ Таловка
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Саратов су торабынан Үлкен Ырғыз, Үлкен Караман, Терёшка, Еруслан өзені, Торгун өзендерін қоспағанда Волгоград су торабына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Әлібек Ақылбекұлы Темірбеков
Әлібек Ақылбекұлы Темірбеков 1960 жылы 25 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Большенарым ауданының Ново-Хайрузовка ауылында туған. Қазақ. Әкесі -Темірбеков Ақылбек(1936 жылы туған), зейнеткер. Анасы - Темірбекова Кулкаш Нұрғазықызы (1936 жылы туған), зейнеткер. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1988), құқықтанушы; С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген (1992). Заң ғылымдарының докторы (2006). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Жаһандану жағдайында Қазақстан Республикасындағы қылмысқа қарсы курестің теориялық проблемалары». «Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы бойынша қылмыс құрамының субъективті белгілері» көмекші оқу құралының (2003), «Жаһандану жағдайындағы құқықтық шынайылық және қылмыс (теориялық-криминологиялық аспект)» ғылыми басылымының (2004), «Жаһанданудың әлеуметтік мәніндегі қылмыс: теориялық-криминологиялық зерттеу» монографиясының (2005) және т.б. авторы. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін (сөздіктің көмегімен) біледі. 1977 жылдан - ШҚО Большенарым ауданының Парамоновка ОМ мұғалім. 1978 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1980 жылдан - С.М. Киров атындағы зауытта жұмысшы. 1983 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. 1988 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті заң факультетінің қылмыстық құқық кафедрасының ассистенті, аспиранты. 1992 жылдан - ҚР Конституциялық соты төрағасы орынбасарының көмекшісі, кеңесшісі. 1994 жылдан - әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті заң факультетінің қылмыстық құқық кафедрасының аға оқытушысы, доценті. 2002 жылдан - әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті заң факультеті деканының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 2006 жылдан бері - ҚР Конституциялық Кеңесі аппаратының басшысы. «Заңгерлер әділ сайлау үшін!» Республикалық қоғамдық бірлестігі төрағасының орынбасары. «Құрмет» орденімен (2008); «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы» мерейтой медальдарымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Арын (Химия)
Арын— берілген нүктеде сұйық ағынының потенциалдық және кинетикалық энергиясының меншікті салмақ бірлігіне жатқызылған қосындысы.
Дереккөздер
Санат:Химиялық қосылыстар
IC 3847
IC 3847 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 86330, NPM1G +22.0391, KUG 1250+223.
Сыртқы сілтемелер
IC 3847 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Кетебай күмбезі
Кетебай күмбезі – архит. ескерткіш. Ұлытау облысының Ұлытау ауданындағы Малтыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км. жерде, Қаракеңгір өзені бойына 1898 жылы салынған. Күмбез әрі би, әрі батыр Кетебай Жолайұлына арнап тұрғызылған. Ауданы 6,556,35 м, есігі бар бөлігінің биіктігі 5,55 м, іргетасынікі – 80 см. Ғимараттың іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Ол төрт бұрышты пішінінен дөңгелек күмбезге бұрыштық қуыстар арқылы жалғасады. Қос қатарлы жиегі бас қасбетінің жоғарғы бөлігін көріктендіре түседі. Басқа қасбеттері “шырша” тәрізді етіп кірпішпен өріліп қаланған. Оңтүстік-батысқа қараған кіре беріс ойығы күмбезбен жабылған, ал осы ойық қуысының аркасы (дарбазасы) дөңгелек медальонның төрттен үш бөлігі секілденіп біткен. Қазір ескерткіштің жоғары жағы қираған. Кетебай күмбезі 1982 жылы республикалық маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштердің мемлекеттік тізіміне енді.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды облысы сәулеті
258 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:258 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:258 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Евфимид
Евфимид — қызыл пішінді құмыра өрнегінің таңдаулы шеберлерінің бірі, Афиныда жұмыс істеді, творчествосының гүлденген кезі б. э. бұрынғы 510—500 жж. Евфимид өрнектерінің ерекшелігі — композициялық жарасымында, жанды, әсерлі қимылдарды бере білу шеберлігінде, сұлбалық суретінің нәзік сұлулығында. Оның қолы қойылған шығармалардың ең белгілілері: «Гектордың жолға қамдануы» мен «Бессайысшылар. Той» (Мюнхен) амфоралары, сондай-ақ «Тесейдің Керкионмен айқасы» (Турин) құмырасы.
Дереккөздер
Санат:Тарих Санат:Өнер
Вайсандт-Гёльцау
Вайсандт-Гёльцау (Weißandt-Gölzau) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Кётен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1868 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 82 405. Муниципалитеттің басшысы — Буркхард Бреш.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Хакасия
Хакасия немесе Хакас Республикасы (Хакас Республиказы) — Ресей Федерациясының құрамындағы ұлттық-мемлекеттік құрылым. Хакасия жері Шығыс Сібірдің оңтүстік бөлігінде орналасқан.
Алмаши Дьордь
Алмаши Дьордь (Almasy GyorQy) (1867, Мажарстан, Фолшолендва қ. — 1933, Аустрия, Грац қ.) — шығыстанушы, географ, орнитолог. Алмаши Дьордь бастаған экспедиция 1900 ж. наурыз — желтоқсан айларында Қазақстанның бірқатар жерлерінде болып, этногр., географиялық зерттеулер жүргізген. 1903 ж. жарық көрген “Азия жүрегіне сапарым” (“Vandorutam Azsіa szіvebe”) атты еңбегінде Жетісу, Алатау, Тянь-Шань өңірінің географиялық жағдайы, жан-жануарлар дүниесі, гидрология жүйесі, Түркістанның саяси-әлеум., экономикалық өмірі, ондағы жергілікті тұрғындар мен келімсек халықтардың арасындағы қарым-қатынас жөнінде көптеген деректер бар. Қазақтар мен қырғыздардың тілі, діні, әдет-ғұрпы, шаруашылығына қатысты мәліметтер берілген. Алмаши Дьордь 1912 ж. Еуропада алғаш рет “Манас” дастанының үзіндісін жариялады. Алмаши Дьордьнің қазақ және қырғыз этнографиясы туралы жинаған құнды деректері Мажар этнография мұражайында сақталуда.
Хакасия
Халқы және этникалық құрамы
Жерінің аумағы 61,9 мың км², халқы 523,7 мың адам (2010). Ұлттық құрамы: орыстар — 428 мың (81,7%), хакастар — 64 мың (11,9%), немістер — 6 мың (1,14%), украиндар — 5 мың (0,9%), татарлар — 3,1 мың (0,58%), қырғыздар — 1,9 мың (0,35%), чуваштар — 1,8 мың (0,34%), т.б.
Алмаши Дьордь
Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Хакасия
Негізгі мәліметтер
Астанасы — Абакан қаласы. Мемлекеттік тіл — орыс және хакас тілдері. Негізгі заңы — қолданыстағы РФ Конституциясын басшылыққа ала отырып қабылданған конституция. Осы құжатқа сәйкес Хакасия “парламенттік-атқарушылық” басқару пішімін таңдады. Атқарушы биліктің басшысы — бүкілхалықтық дауыс берумен сайланатын төраға, ол парламент арқылы халыққа есеп береді.
Буддизм
thumb| [[Будда мүсіні]] thumb| [[Үндістан, Бодх-Гаяда Сиддхартха Гаутаманың мүсіні]] thumb| [[Әлем елдерiндегi буддалық тұрғынның пайызы ]] Буддизм (санскритше – बुद्ध धर्म, buddha dharma Будданың ілімі) — дүниежүзіне кеңінен таралған негізгі 3 діннің бірі. Б.з.б. V-VI Үндістанның бүгінгі Бихар штатында пайда болды. Буддизмнің негізін салушы Сиддхарта Гаутама деп есептеледі. Буддизм басқа ілім-танымдарды бойына оңай сіңірді және оның негізгі қағидасы жан иесіне жамандық жасамау болғандықтан, жер жүзіне соғыссыз тарады. Қазіргі кезде Буддизм дінін 1 млрдқа жуық адам ұстанады. Буддалық діни ілім көзқарастардың күрделі жүйесі б. т.
Алмаши Дьордь
Дереккөздер
Санат:Алматы
Хакасия
Табиғаты және климаты
Хакасияның жер бедері таулы (Кузнецк Алатауы мен Абакан жотасы, Батыс Саянның солтүстік беткейі, биіктігі 2930 м) және төбелі жазық (оңтүстігінде — Минуса қазаншұңқырын, солтүстігінде Чулым (Шұлым) — Енисей қазаншұңқырын қамтиды) болып бөлінеді. Климаты қатаң континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы –15, –20°С, шілдеде 17 — 20°С болады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері далалық зонада — 300 — 700 мм, таулы-тайгалық зонада 1500 мм-ге дейін. Ірі өзендері — Енисей (Абакан саласымен), Чулым, Томь. Көптеген тұщы (Қара, Фыркал, Иткөл) және тұзды (Беле, Шира) көлдер бар. Топырағы шым ормандық, күлгін, қара. Жерінің 40%-ын орман алып жатыр. Аумағын жан-жануарлар мен құстардың көптеген түрлері (көртышқан, ақкіс, құндыз, тиін, ақ қоян, қасқыр, түлкі, аю, бұлдырық, саңырау құр, самырсын торғай, т.б.) мекендейді. Су айдындарында балықтың бірнеше түрлері (мень, оңғақ, шортан, нәлім, т.б.) бар.
Буддизм
Сенім
Ол діни шығармалар жинағы "Трипитакада" ("Үш себет") баяндалған. Буддизмнің уағыздарының өзіне тән ерекшеліктері бар. Буддизмде дүниені жаратушы құдай жайындағы идея айтылмайды. Буддизм фәни өмірдің азаптары - ауру, кәрілік, өлімнен құтылу жолын іздейді. Ол өмірдің қасіреті - нәпсінің тілегіне байланысты деді. Адамның денесі уақытша өмір сүреді. Ал нәпсі қанағатсыз тілегімен, өлімнің қорқынышымен ылғи бейнет туғызады. Сондықтан нәпсінің тілегінен құтылу керек. Ол үшін төрт асыл ақиқатты білу қажет: Аһимсаны жүзеге асыру үшін Буддизм Веданы жоққа шығарады. Будда ілімінде этика мәселелеріне көп көңіл бөлінген. Буддизмнің негізіне қоршаған ортадан бөлінбей қарастырылатын жеке адамды дәріптеу және болмысты бүкіл дүниемен байланысып жатқан ерекше психологиялық процесс ретінде қабылдау принциптері алынған. Буддизмдегі негізгі ең ірі бағыттар - хинаяна және махаяна. Буддизм өзінің даму барысында үш кезеңнен өтті: хинаяна, әркімді туу - өлу айналымынан құтылуды үйрететін алғашқы даналық мектебі (б.з.б. V ғ. - б.з. басы); екінші, бодхисаттва - құтқарушы көмегімен құтылу; үшінші, махаяна (б.з. V ғ.-ына дейін) кезі. Махаяна негізінде будда (ісөкірек көзі ашылған) болуға мүмкіндік беретін жаңа тиімді әдістер уағыздалды (V ғ.-дан кейін). Ол важраяна деп аталады. Азияның көптеген елдерінде Буддизм қазіргі кездің өзінде қоғамдық және жалпы мемл. өмірге елеулі ықпал етіп отыр. Бұл елдердің бірқатарында Буддизм мемлекеттік дін болып есептеледі. Империалистер Буддизмнің ықпалын ескере отырып, бүл дінді өзінің реакцияшыл саяси мақсаттарына пайдалануға тырысады. Соңғы он жылдықта необуддизм немесе метабуддизмнің бірқатар жаңа бағыттары пайда болды. Қазіргі уақытта будда ұйымдары Азия елдерінде әртүрлі әлеуметтік рөл атқарады. Олардың кейбіреулері отаршылдыққа қарсы, ұлттық тәуелсіздік үшін күреске белсене қатысуда. Біздің елімізде будда ламаиттердің ізін қуушылардың шағын топтары Қалмақ, Бурят, Тывада тұрады. Буддизмң көзқарасына дүниеден безушілік, жеке даралық тән. Қанаушы қоғамда байлық, күш, өкімет кімнің қолында болса, соған жалбыры- ну жер бетіндегі азап шеккені үшін күнәдан қүтқарады деп түсіндіреді. Сондықтан адам өткінші, жалған өмір сүретін мысал денесін ойламай, мәңгі өмір сүретін жанын құтқарудың қамын ойлауы керек. Бұл - қанаушылармен келісуді уағыздайтын Буддизм діннің реакциялық жақтарынан бірі. Ол дінді қабылдаған елдердің өміріне едәуір ықпал жасады. Буддизмң таралуы синкретикалық мәдени комплекстердің құрылуына әсер етті. Бұлардың жиынтығы будда ұйымы - 1950 ж. құрылған буддашылардың дүниежүзілік бауырластығы.
Хакасия
Қазба байлықтары
Хакасияны “жақұтты өлке” деп атайды. Мұнда 140 кен орны бар. Тас көмір, темір кені, титан, кобальт, қорғасын, мырыш, мыс, уран, алтын мен күміс қоры мол. Хакасия — Ресейдегі басты молибден мен мәрмәр өндіруші ел.
Буддизм
Буддизм және саясат
Бір-біріне белгілі бір қатынастағы әлеуметтік феномендер. Буддизмнің қоғамдық өмірге және адамның өмірлік міндеттерін анықтауы тікелей осы діни сеніммен тығыз байланысты. Оның аса маңызды ережесі тұрмыс пен азап шегуді ұқсастыруында. Буддизм қоғамдық қатынастарды өзгертуге, оны жақсартуға күш салмайды. Ол адамдарға қауымдастықтың мүшелері ретінде жақсы күйде көрінуі үшін түзелуге міндеттемейді. Буддизм адамды өзі туған, өмір сүріп отырған әлеуметтік шындықтан алшақтатуға тырысады. Осы орайда, буддизмде әлеуметтік доктринаның барлығын шартты түрде ғана мойындауға болады.
Хакасия
Ежелгі Хакасия
Хакасия жерін адам баласы ерте кезден, тас ғасырынан мекендеген. Олардың аң және балық аулап күнелткенін дәлелдейтін археологиялық ескерткіштер мол. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың соңында жергілікті тұрғындар егін шаруашылығымен айналысқан. Б.з.б. 4 — 3 ғ-лардың соңында жергілікті халық динлиндер темірді қолдана бастады. Ғалымдардың топшылауынша, динлиндер угор тілінде сөйлеген. Б.з.б. 2 — 1 ғ-ларда олардың түркі тілдес тайпалармен араласа сіңісуінің нәтижесінде чяньгундар немесе Енисей (Енесай) қырғыздары пайда болды. Аралас тайпалар археологияда Таштық мәдениеті деген атпен белгілі мәдениет жасады. Осы кезеңде олар Қытаймен байланыс орнатты. 6 — 10 ғ-ларда қырғыздар басқарған хакастың біріккен ежелгі мемлекеті құрылды (Қытай деректерінде “қырғыз” сөзі “хягас” — хакас болып аталған (қ. Қырғыз қағандығы). Олар Орхон түріктерімен (555 — 754), ұйғырлармен (745 — 840) соғысты. Ұйғыр қағандарын талқандаған қырғыздар 924 ж. қидандардың қысымына ұшырап, бұрынғы жеріне ығысты. Мал өсіру, егін егумен шұғылданды. Қолөнер түрлері темір, алтын, қалайы, т.б. өндіру мен өңдеу жақсы дамыған. 8 — 11 ғ-ларда олар Тибетпен, Орталық Азиямен және арабтармен сауда байланысын орнатты. Осы кездегі хакас тілі түрікше (қырғызша) болғанын дәлелдейтін көптеген жазба ескерткіштер бар. 1209 ж. біріккен хакас (қырғыз) мемлекетін моңғолдар құлатты. Хакастардың 13 — 17 ғ-лар аралығындағы тарихы туралы деректер мардымсыз. 17 ғ-да Тыва, Алтынсары, Алтыр және Езер, алғашқы Хакас (қырғыз) князьдіктері құрылды. Хакас ұлысына моңғол және жоңғар хандары, Ресей патшалығының жіберген казактары тыныштық бермеді. 17 ғ-дан бастап Сібірді игере бастаған Ресей өкіметі Енисей қырғыздарын (хакастар) ығыстырып, 1604 ж. Томск, 1622 ж. Мелецк, 1628 ж. Краснояр қалаларын, 1641 ж. Ачинск түрмесін салды. Ресей отаршылдары мен жоңғарлардың қысымына қатар ұшыраған жергілікті халықтың көпшілік бөлігі Алтай таулары арқылы Тянь-Шань өлкесіне қоныс аударып, қазіргі қырғыздарға қосылды. Қалған хакастар отар елге айналып, шұрайлы жерлерге орыстар жаппай қоныстана бастады. Алғашқы кен орындары, сауда нүктелері ашылды. Хакастар “көшпелі бұратаналар” деп аталды.
Буддизм
Әдебиеттер
Санат:Дін Санат:Буддизм
Хакасия
XX-ғасырдағы Хакасия
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін 1918 — 1923 ж. елде азамат соғысы жүрді. 1923 ж. 14 қарашада Хакас ұлттық уезі, 1925 ж. 25 мамырда Хакас округі құрылды. 1930 ж. 20 қазанда ол РКФСР-дың Красноярск өлкесінің құрамындағы “Хакас автономиялық облысы” атанып, орталығы Абакан қаласы болды. 1920 — 30 ж. Кеңес Одағын шарпыған репрессия Хакасияны да қамтыды. екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында майданға 57311 адам аттанып (елдегі әрбір бесінші тұрғын), оның 18830-ы қаза тапты. Соғыстан кейін елде индустриалды кәсіпорындар құрылып, 1970 — 1980 жылдары энергетикалық өнеркәсіп пен түсті металлургия күшті дамыды. 1991 ж. шілдеде РФ-ның арнайы заңымен Ресей құрамындағы егемен Хакас Кеңестік Социалистік республикасы құрылды. 1992 ж. қаңтарда ол Хакасия Республикасы атанды. Республиканың негізгі құқықтары, уәкілеттері мен міндеттемелері туралы декларация жарияланды. 1995 ж. 25 мамырда Хакасия конституциясы қабылданды. Заң шығарушы және атқарушы билік атынан Хакасия Жоғарғы Кеңесі төрағасы мен Министрлер кеңесінің төрағасы РФ-ның федерация кеңесіне қатысады. Байырғы тұрғындар арасында қоғамдық ұйым — “Чоң чоби” (халықтық жиналыс) үлкен беделге ие. Бұл ұйым өнеркәсіпті аймақты игеру нәтижесінде азшылыққа айналған хакас халқының мәдениетін өркендете дамыту, этнос пен тілді сақтап қалу мұратын жақтайды.
thumb|right|Ресей Банкінің Хакасияға арнаған естелік ақшасы
Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Әкімшілік-аумақтық құрылым шеңберінде Хакас Республикасы келесі әкімшілік-аумақтық бірліктерді қамтиды: Республиканың муниципалдық құрылымы шеңберінде Хакасияның әкімшілік-аумақтық бірліктерінің шекарасында 100 муниципалды құрылым құрылды, оның ішінде:
Шаруашылығы
Хакасия — аграрлы-индустриалды ел. Негізгі өнеркәсіп салалары — тау-кен, ағаш, құрылыс материалдары, жеңіл, тамақ өндірісі. Тас көмір, темір кентасы, түсті және сирек металдар (мыс, молибден, қорғасын, алтын, т.б.), гипс, әктас, мәрмәр өндіріледі. Өндіргіш күштерінің қалыптасу ерекшелігіне орай Хакасия өнеркәсібі біркелкі дамығанымен, шикізаттық-ресурстық сипаттағы аймақ болып саналады. Республика өнеркәсібі 20 ғ-дың 70 — 80-жылдарында қалыптасты. Саян аумақтық-өнеркәсіптік кешенінің құрамына шамамен 10 кәсіпорын кіреді. Осы кәсіпорындардың көпшілігінің базасында моноқалалар пайда болды. Саяногорскіде — Ресейдегі ең ірі алюминий зауыты, Сорскіде молибден комбинаты орналасқан. Кен өндіру ісі мен құрылыс материалдары өнеркәсібі, машина жасау саласы, әсіресе, вагондар, контейнер, автокрандар шығару саласы жақсы дамыған. Енисей өзенінде Саян — Шуша және Майнск СЭС-ы жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын 1,5 млн. га жердің 600 мың га (40%) алқабын егістік алып жатыр. Оған негізінен астық дақылдары — бидай, сұлы, тары, қара құмық, сондай-ақ картоп, көкөніс, мал азығы дақылдары егіледі. Мал шаруашылығы ет-сүт және жүн өндіру бағытына мамандандырылған. Көптеген су қоймалары тауарлы балық өсіру, спорттық және әуесқойлық балық аулау үшін қолданылады. “Шира көлі” курорты мен “Тұманды” санаторийі емдік мақсатта жұмыс істейді. Темір жолдарының ұзындығы 781 км. Автомобиль жолының ұзындығы 2498 км. Енисей, Абакан өзендерінде кеме жүзеді. Елде халықаралық және федералдық деңгейдегі екі авиакомпания — “Хакасия” және “Абакан-Авиа” бар. Туризм жақсы жолға қойылған. 1995 ж. Хакасия үкіметі “Хакасия” еркін экономиялық аймағын (Абакан қаласынан 28 км) құру туралы шешім шығарды. Осы аймақ кәсіпорындары жергілікті шикізатты пайдалана отырып, полимер бұйымдарын, әр түрлі пластмассалар мен полиэтилен үлдіріктерін шығара бастады.
Мәдениеті
Хакастарда әр түрлі жанрдағы фольклорлық шығармалар: мифтік аңыз-әңгімелер, ертегілер, батырлық тарихи жырлар, т.б. жақсы сақталған. “Алтын Арыг”, “Албынжи”, “Пора Нинжи”, т.б. эпик. дастандарда ертедегі хакас тайпаларының жат жұрттық шапқыншыларға қарсы күресі баяндалады. 1926 ж. хакастардың жазу алфавиті қалыптасып, алғашқы кітаптар — ұлттық әдебиет туындылары жарық көре бастады. В.А. Кобяков (1906 — 1937) хакас жазба әдебиетіндегі алғашқы көлемді шығарма — “Айдо” (1934) повесін жарыққа шығарды. 1949 ж. РКФСР Жазушылар одағының хакас бөлімшесі құрылды. Хакастардың дәстүрлі ұлттық тұрақжайлары — киіз үй, бөренеден қиып салған шағын баспаналар, қостар мен жертөлелер болған. Сондықтан халық арасында ерте ғасырлардан ағаш ою, зер төгу өнері жақсы дамыған. 20 ғ-дың басына дейін халықтық дәстүр деңгейінде дамыған музыкасы, ән-саз жанрлары алтайлықтардың, тыва халқының музыка мәдениетімен туыстас. Халық әнінің арасында кең тараған түрлері — тахпах (тақпақ) пен ыр (жыр). Тахпах өлеңді ойдан суырып салу шеберлігіне, ал ыр белгісі бір текстке құрылды. Эпос шығармалары (“Алтын Арыг”, “Хан Марген”, “Алтын Чус”) “чатхан” деп аталатын ішекті соқпалы аспаптың сүйемелдеуімен ерекше көмей дыбыстары (хай) арқылы орындалды. Көне музыкалық аспаптары: хомыс (қобыз) (ішекті — шертпелі), ыық (ішекті — ысқылы). 1950 — 1960 ж. хакас музыкасы кәсіби классикалық сатыға көтерілді. 1970 ж. тұңғыш ұлттық опера “Чанар Чус пен Ах Чибектің” дүниеге келуі хакас халқының мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. Сондай-ақ көшпелі ойын-сауық отауы ретінде 1931 ж. құрылған труппа кәсіби театрға айналды (1939). Белгілі драматургтер А.Топанов, М.Коков, М.Кильчичаков, Н.Доможаков, Г.Саражаков, С.Чарков, т.б. ұлттық сахна өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. 1942 ж. Топанов пен Н.М. Зингеровский “Келеке болған Хорхло” атты тұңғыш хакас комедиясын жазды. Театр репертуарында орыс және шет ел классикасының орын алуы ұлт актерлерінің кәсіби-шығарм. жағынан өсуіне игі әсер етті. Қазіргі кезде байырғы халықтың өзін-өзі тануға, ұлттық мәдениеті мен дәстүрлерін жаңғыртуға құлшынысы артып отыр. Республика Жоғарғы Кеңесі осы мүдде тұрғысынан Мәдениет туралы заң қабылдап, ұлт руханиятын қайта өрлету үшін құқықтық негіз қалады. Жоғары оқу орындарында музыка факультеттері қайта ашылып, аймақаралық және халықар. мәдени байланыстар арнасы кеңейтілді.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Санат:Ресей республикалары
Люси Хейз
Люсиль «Люси» Уэйр Уэбб Хейз (Lucille "Lucy" Ware Webb Hayes; 28 тамыз 1831 – 25 маусым 1889) – Америка Құрама Штаттарының президенті Резерфорд Хейзтің әйелі және 1877-1881 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы. Тарихшылар оны «Лимондты Люси» деп ұстамдылық қозғалысын қолдағаны үшін атаған. Алайда кеңейтілген ойларға қарамастан, ол ешқашан бұлай аталмаған және Ақ үйде ішімдік ішуге оның күйеуі салған.
Өмірбаяны
солға|нобай|Люси Хейз солға|нобай|186x186 нүкте|Люси Хейз Хейз Чилликоти, Огайо штатында дәрігер Джеймс Уэбб пен Мария Кук-Уэбб, американдық көтерілістің ұрпағының отбасында дүниеге келді. Люси кішкентай болған кезде оның әкесі қайтыс болады. Анасымен бірге Огайоға көшіп, сол жерде 1847 жылы Резерфорд Хейзті кезіктіреді. Сол жылы Люси Уэслиандық әйелдер колледжіне түсіп, «Каппа Каппа Гамма» қауымдастығының мүшесі болды. Хейз бұл кезде Цинциннатиде заңдық тәжерибе алған. 1851 жылы маусымда ол ұсыныс жасайды.
Хейзтерде сегіз бала болады: Құлдыққа қарсы болған Хейз күйеуінің  құлдыққа қарсы республикандық партияға либералдарды қалдыру шешімін қолдады. Азамат соғысы кезінде күйеуіне қан майданға жиі келіп тұратын.
Люси Хейз 1889 жылы 25 маусымда инсульттен қайтыс болды. Шпигель-Гроув мазарыңда көмілген.
Вудбридж (Нью-Джерси)
Вудбридж (Woodbridge) — Нью-Джерси штатының Мидлсекс округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 18309 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10.0 км² шамасында. FIPS коды — 34-81950.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Woodbridge, New Jersey
Деготня
Деготня — Ресейдегі өзен. Тула облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/ЕДІЛ/2231/1203/260 орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Көп түрлі арқалық
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Деготня
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Упа өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тула облысы өзендері
Евгений Иванович Николаев
Евгений Иванович Николаев (1946 ж.т., Украина, Николаев облысы Вознесенск ауданы Александровка кенті) – техника ғылымдарының докторы (1992), профессор (1995).
Дереккөздер
Санат:1946 жылы туғандар Санат:Вознесенск ауданында (Николаев облысы) туғандар Санат:Техника ғылымдарының докторлары Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері Санат:Жезқазған түсті металлургия институты қызметкерлері Санат:Жезқазған университетінің профессорлары