cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Станимир Стоилов
Бапкер
Бапкерлік карьерасында көбіне болгар клубтарын жаттықтырды. 2013 жылға дейін шетелдік клубтардан тек Кипрдің АПОЭЛ-ін ғана жаттықтырды. Болгарияның "Левски", "Литекс", "Ботев" командаларын және екі рет Болгария Ұлттық футбол құрамасының тізгінін ұстап, 2014 жылы Қазақстанға келіп, сонда тұрақтап қалды. Әуелі "Астана" клубы оның басқаруымен Қазақстан клубтары арасында тұңғыш рет УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық турниріне жолдама алды. Одан кейін екі маусым қатарынан (2016/17, 2017/18) УЕФА Еуропа Лигасының топтық турнирінде өнер көрсетті де, 2017/18 маусымда көктемгі плей-офф ойындарына дейін жетті.
Осы жетістіктерден соң Қазақстанның Футбол Федерациясы оны Қазақстан құрамасына бапкерлікке шақырды. 2018 жылы 1 наурызда Ұлттық құраманың тізгінін ұстады. Алғашқы кездесуін 2018 жылы 23 наурызда Будапештте Мажарстан құрамасымен өткізіп, 3:2 есебімен жеңіске жетті.
2018 жылғы 24 наурызға дейін бапкерлік карьерасында 456 ойын өткізіп, 272 кездесуде жеңіске жетті. 100 ойынды тең аяқтаса, 87 кездесуде оның баптаған клубтары жеңіліп қалған.
2018/19 жылғы УЕФА Еуропа Лигасында Қазақстан құрамасы 6 ойынның біреуінде ғана жеңіске жетті. 2019 жылдық басында Стоилов құрама бапкерлігінен кетті.
NGC 1796B-2
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 26 желтоқсанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1796B-2 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 16789, ESO 119-37A.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Шишкобойка
Шишкобойка — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Томь өзенінің сол жағалауынан 6 км қашықтықта (Лабаз тармағы) орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь Кемерово қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Отырар қорғанысы
1218 жылы жазда Отырар қаласына Шыңғыс хан жіберген 500 түйе, 450 адамнан тұратын сауда керуені келеді. Қайыр хан саудагерлердiң арасында тыңшылар бар деген күдікпен керуенді тонап, адамдарын өлтіреді. Керуен кұрамынан тек бір адам аман қалып, Отырардағы кырғын туралы Шыңғыс ханға жеткізеді. Бұл Шыңғыс ханнын Орта Азияга шапқыншылық жасауына сылтау болды. Шыңғыс ханның Мухаммед хорезмшақа кінәлі адамды ұстап берсе бейбітшілік сақталатынын айтып жіберген елшілері де өтiрiледi. Осыдан кейін екі жақта соғыска әзiрленедi. 1219 жылы Шағатай мен Үгедей бірнеше түменмен Отырарды қоршауға алады. Қайыр хан ақырына дейін қоргануға бел буады. Қайыр ханның 20 мың әскерi болған, Хорезм шахы оған 50 мың әскер қосады. Отырар бес ай бойы қорғанады. Алайда бесінші айдың сонында өзінің он мың әскергмен көмекке келген Қараша-хажиб қала қақпасын моңголдарға ашып береді. Шағатай мен Үгедей оны алғашқыда жақсы қарсы алып, содан соң олардын өз билеушісіне істеген сатқындығы ушін әскермен қосып тугел өлтіреді. Қайыр хан қалған әскерімен ішкі қамалға бекітіп, тағы 6ip ай соғысады. Ақырында, моңғолдар ең сонғы жауынгері өліп, қарсы қарсыласатын қаруы да қалмаған Қайыр ханды көмейіне куміс қуйып өлтірген. Отырарды жермен-жексен етіп қиратып, халқын соңгы адамына дейін қырған.
Күлжазира Жұмаділқызы Мұқажанова
Күлжазира Жұмаділқызы Мұқажанова - (14.12.1952 жыл, Павлодар облысы, Тереңкөл ауданы, Песчаное ауылы) - суретші.
Дереккөздер
Санат:14 желтоқсанда туғандар Санат:1952 жылы туғандар Санат:Тереңкөл ауданында туғандар Санат:Қазақстан суретшілері Санат:Қазақстан өнертанушылары Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері Санат:Репин атындағы институт түлектері Санат:Қазақстан көркемөнер академиясының академиктері Санат:Әбілхан Қастеев атындағы өнер мұражайы қызметкерлері Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері Санат:Халықаралық көркемсурет сыншылары қауымдастығы мүшелері Санат:Зерде журналы сыйлығының иегерлері
Антропохория
Антропохория (anthropos - адам, сhогео — тараламын) — өсімдіктердің, олардың тұқымдары мен спораларының, өзге де ұрық жұрнақтарының адамның кездейсоқ қатысуымен таралуы. Мынадай түрлері бар: агестохория (agestai — өзімен бірге ала кету) — көлікпен таралу; эргазихория (ergasia — жерді өңдеу) — егін жинайтын машинамен және топырақ өңдейтін құралдармен таралу; спейрохория (speiro — себу, егу) — егу кезінде мәдени дақылдардың тұқымдарымен бірге кездейсоқ таралуы және т.б.
Дереккөздер
Гидрохория
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Сейілбек Мейрамұлы Жанайдаров
right Сейілбек Мейрамұлы Жанайдаров (1884, бұрынғы Атбасар уезі, Терісаққан болысы – 1929, Алматы) - Алаш қозғалысының көрнекті басшыларының бірі, Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері.
Дереккөздер
Санат:1884 жылы туғандар Санат:Ұлытау ауданында туғандар Санат:1929 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан заңгерлері Санат:Қазақстан судьялары Санат:Қазақстан қаржы министрлері
Сантьягу-де-Фигейро
Сантьягу-де-Фигейро (Santiago de Figueiró) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Амаранте муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 986 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,07 км² шамасында. Халық тығыздығы — 733,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Польшалық аккумуляторлар әдісі
Польшалық аккумуляторлар әдісі (Метод польских аккумуляторов; polish accumulator technique) — операциялардың тізбектік орындалуынан тұратын кіріс тілінің операторларын ұсынуда есептеулерді поляк жазуын пайдаланып ұйымдастыру әдісі; келесі операцияда қолдану үшін аралық нәтижені дүкенге орналастыру арқылы.
Суельйо
Суельйо (Sueglio) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 172 адамды құрайды. Халық тығыздығы 43 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 4 км² шамасында. Пошта индексі — 23835.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Мақта аурулары
Дереккөздер
Санат:Мақта шаруашылығы Санат:Өсімдік аурулары
Төменгі Лобановский Еган
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Жекие
Жекие (Jequié) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Оңтүстік-Орталық Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Жекие экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Төменгі Лобановский Еган
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жекие
Тарихы
Қала 1897 жылы құрылған.
Санат:Баия елді мекендері
Молдыбай Жолдыбаев
Молдыбай Жолдыбаев (1900 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы — 1973 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы) — халық ақыны, жыршы.
Жасынан Жамбылға еліктеген. Жетісу ақындарының көбінен тәлім алған, жыр жаттап, өзі де шаршы топқа түскен. Жеке шығармаларын жазып, жинауды, жаюды құнттамаған. Республикалық айтыстарда М.Байбатыровпен, Ж. Жолдиновпен айтысқан. Айтыстары "Қазақтың қазіргі поэзиясы" (1973), "Жамбыл және халық поэзиясы" (1975) жинақтарында жарияланған.
Дереккөздер
Санат:1900 жылы туғандар Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар Санат:1973 жылы қайтыс болғандар Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) қайтыс болғандар Санат:Қазақстан ақындары Санат:Қазақстан жыршылары Санат:Айтыс ақындары
Перечка
Перечка — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лудига өзенінің оң жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Адам Салаи
Адам Салаи (венг. Szalai Аdаm; 9 желтоқсан 1987 жыл, Будапешт, Мажарстан) — мажар футболшысы, Мажарстан Ұлттық футбол құрамасының шабуылшысы. Бүгінде Германияның "Хоффенхайм" клубында өнер көрсетеді.
Карьерасы
Карьерасында бірнеше клубтарда ойнады. 2007-10 жылдары "Реал Мадрид Кастилья" клубында ойнап, 77 рет алаңға шықты. 2010 жылы Германияның "Майнц" клубына ауысқан соң, тек германиялық командаларда ойнап келеді.
Ұлттық құрама сапындағы алғашқы кездесуін 2009 жылы 11 ақпанда Израиль құрамасына қарсы өткізді. 2010 жылы 8 қазанда Сан-Марино құрамасының қақпасына құрама сапындағы алғашқы голдарын енгізді. Бұл матчта Салай хет-трик жасады.
Құрама сапында бүгінге дейін 43 рет алаңға шығып, 15 гол соққан.
Статистикалары
Бүкіл карьерасында 284 ресми ойында алаңға шығып, 71 рет гол соққан.
Санат:Алфавит бойынша футболшылар Санат:Мажарстан футболшылары Санат:1987 жылы туғандар Санат:Будапештте туғандар Санат:Мажарстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары Санат:Майнц 05 ФК ойыншылары Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары
Құралай (ауыл)
Құралай — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Лебяжі ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 487 адам (260 ер адам және 227 әйел адам) болса, 2009 жылы 308 адамды (151 ер адам және 157 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Форни-Авольтри
Форни-Авольтри (Forni Avoltri) — Италиядағы коммуна, Фриули-Венеция-Джулия әкімшілік аймағына қарасты Удине провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 667 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 8 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 81 км² шамасында. Пошта индексі — 33020.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Lorenzo.
Күл тозандары
Күл тозандары - өте ұсақ жанартау атындылары - жанартау шынылары мен кристалдарының сынықшалары, лава түйіршіктері және т.б. Күл тозандары құрамындағы жанартау шыныларының ұсақ сынықшалары микроскоппен қарағанда көбінесе байырғы үтірге ұқсап иілген "тозаңдар" жиынтығын құрайды.
Форни-Авольтри
Сыртқы сілтемелер
Санат:Фриули-Венеция-Джулия елді мекендері
Күл тозандары
Дереккөздер
Санат:Геология
Острово (Разград облысы)
Острово (Острово) — Болгариядағы ауыл. Разград облысына қарасты Завет қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 214 адамды құрайды.
Пошта индексі — 7326. Телефон коды — 083462. ЕКАТТЕ коды — 54417.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Разград облысының елді мекендері
Штамп
Штамп (немісше stampe, итал. stampa – мөр) – материалды қысыммен пластикалық деформациялау (штампылау) арқылы өңдеуге арналған аспап. Оның табақтық (кесетін Штамп, тесетін Штамп, т.б.) және көлемдік (қалыптайтын Штамп, шөктіретін Штамп, т.б.) штампылайтын, ал дайындаманың темп-расына сәйкес салқындай және ыстықтай штампылайтын түрлері бар. Ш-ының негізгі бөлшектері – пуансон мен матрица. Штампты дайындау үшін 9ХС, Х12М, ХВ2, 4ХВС, 5ХНМ, 5ХГМ, Х12Ф, ХГ3СВ маркалы хромды және күрделі легирленген болаттар қолданылады. Мұндай болаттар тозу, қысым және жоғары температура жағдайына шыдамдылық көрсетеді.
Дереккөздер
Санат:Аспаптар Санат:Техника
Кіші Уим
Кіші Уим — Ресейдегі өзен. Тюмень облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Уим өзенінің оң жағалауынан 8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 43 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Тобыл өзенінің құйылысынан Конда өзенін қоспағанда Ханты-Мансийск (жоғарырақ) қаласына дейін. Өзен саласы — Тобылдан Обьке дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тыңайтқыштар
right| thumb| alt=A.|200 px|1942 ж. Теннесидегі тыңайтқыш қолдануының нәтижесі Тыңайтқыштар — құрамында қоректік элементтер болатын заттар. Өсімдіктердің толық, өсіп-жетілуіне қажет элементті қоректік элемент дейді. Өсімдіктердің өсіп, өнім беруі үшін қажет қоректік элементтердің маңызы ерекше. Фотосинтез кезінде өсімдіктердің жапырағы арқылы және топырақтан алатын химиялық элементтерінің саны 50 шақты.
Тыңайтқыштарды жіктеу
Шығу тегіне қарай органикалық және бейорганикалық тыңайтқыштар деп, ал агрегаттық күйіне қарай тыңайтқыштар қатты (селитра, фосфор тұздары) және сұйық (аммиак суы) болып бөлінеді.
Тыңайтқыштар — өсімдіктердің топырақтан қоректенуін жақсарту үшін қолданылатын органикалық және минералдық заттар. Тыңайтқыштарды дұрыс пайдаланғанда ауыл шаруашылық дақылдарының түсімі артады, өнім сапасы жақсарады.
Елімізде өсірілетін алуан түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол, тұрақты, әрі сапалы өнім алуда басқа да агротехникалық шаралармен қатар, тыңайтуды дұрыс ұйымдастырудың маңызы орасан зор.
Ауыл шаруашылығы практикасында егіншілікті химияландыру, оны жедел дамытудың куатты факторы екенін сенімді дәлелдеп берді. Мысалы, азотты тыңайтқыш астық дәніндегі белок мөлшерін арттырады, фосфорлы тыңайтқыш зығыр талшығының сапасын жақсартады, зығыр, күнбағыс тағы басқа дақылдар тұқымындағы май мөлшерін көбейтеді. Калий тыңайтқышы кант қызылшасы тамырының қант, картоптың крахмал мөлшерін арттырады.
Топырақтағы өсімдікке қоректік элементтердің көпшілігі өсімдік сіңіре алмайтын қосылыс түрінде, мәселен, 1 гектар күлгін және қара топырақта 3...100 тонна азот қоры бар, осының 1 проценттейі ғана өсімдікке сіңімді түрде болады. Еліміздің әр түрлі топырақтары өзінің физикалық, химиялық қасиеттері, құнарлығы және жалпы энергиясы жағынан үш класқа бөлінеді: бірінші, екінші класқа қара топырақтар, үшінші класқа сұр топырақтар жатады.
Түрлі аймақтардағы климаттың, топырақ түзілген аналық тау жынысының, өсімдіктердің ерекшеліктеріне байланысты әрбір топырақтарда қарашірік мөлшері де түрліше болады. Бір гектар қара топырақтың 0—20 см қабатында қарашірік қоры 90...140 тонна, 0—100-см қабатында 250...550 тонна болса, сұр топырақтардың жоғарыда аталған қабаттарында қарашірік қоры 30...80 тоннадай болады.
Сұр топырақ құрамындағы қарашіріктің қоры жағынан қара топырақтарға қарағанда кедей болуына қарамастан, құрамындағы микроорганизмдердің саны жағынан қара топырақтағы микроорганизмдерден анағұрлым артық болады. Мәселен, 1 грамм сұр топырақтарда — 218,5 млн микроорганизм болса, қара топырақ¬тарда тек қана 57,4 млн микроорганизмдер бар. Мұның өзі сұр топырақтардағы әртүрлі биологиялық, физикалық және химиялық жұмыстарының белсенділігінің артуына және дақылдардың өнімін молайтуға жағдай жасайды. Жүргізілген зерттеулердін нәтижесінде топырақтағы негізгі минералдық қоректік заттар — азот, фосфор, калий т. б. тыңайтқыштардың өсімдікке әсер етуі арасында белгілі бір байланыс бар екені анықталады. Егер топырақта өсімдікке сіңімді фосфор көп болса, фосфор тыңайтқыштарын енгізуден егіннің түсімі онша артпайды. Мәселен, күздік қара бидай мен күздік бидай көктемде қыстан әлсіреп шығады. Осы кезде өсімдікке қоректік элементтер өте қажет, бірақ топырақта өсімдікке сіңімді азот жетіспейді, өйткені күзде жаңбыр суы нитраттарды топырақтың терең қабатына жуып әкетеді, ал нитрлеуші бактериялар әрекеті ерте көктемдегі салқын әсерінен баяулайды. Жаздық дәнді дақылдарды себу кезінде және олардың өсуінің алғашқы кезеңінде де топырақта өсімдікке сіңімді азот мөлшері жеткіліксіз болады, сондықтан осы кезде тынайтқыш, әсіресе, азот тыңайтқыштарын енгізгенде (күздік дақылдарды көктемде үстеп қоректендіру, жаздық дақылдар тұқымын тыңайтқыш қосып себу) өсімдік тез және жақсы өседі. Егер топырақта қажетті элементтердің біреуі жетіспесе, өсімдікке екінші элементті тиімді пайдалануға мүмкіндік болмайды, соның салдарынан өсімдік нашар жетіледі және егін түсімі кемиді. Дақылдардың қоректік заттарды пайдалануы екі топқа бөлінеді. Олар: 1) минералдық тыңайтқыштарды аз мөлшерде кажет ететін масақты дәнді дақылдар — жаздық және күздік бидай, арпа, сұлы т. б. 2) минералдық тыңайтқыштарды көп кажет ететін техникалық дакылдар — мақта, қант қызылшасы, картоп, көкөніс және жоғары өнімді дәнді дақылдар — күріш, жүгері. Құрамына қарай тыңайтқыштар органикалық, минералдық, органикалық-минералдық және бактериялық тыңайтқыштар болып жіктеледі.
Азот тыңайтқышы.
Құрамында қоректік элемент — азот бар тыңайтқышты азот тыңайтқышы дейді. Азот — тіршілік үшін маңызы өте зор элемент, ол жетіспеген жағдайда өсімдіктің жапырағы бозғылт жасыл болып (мысалы, орамжапырак пен жүгерінің), бойы еспей, жапырағы жұқа және шырыны аз, гүлі майда болады. Өсімдікке азот тыңайтқышын берсе, есімдіктің өсуі мен дамуы жақсарып, өнім беруі жоғарылайды. Топырақ арқылы азотты әсімдік аммоний ионы NH4+ және нитрат ионы N0^ түрінде сіңіреді. Азот тыңайтқыштары минералды және органикалық болып белінеді (4-сызбанұсқа). Азотты тыңайтқыштарға: калий, натрий және аммоний (NaN0 3, KN0 3 ,NH 4 N0 3 ) нитраттары (селитра) жатады. Олар — ақ түсті, суда жақсы еритін кристалл заттар, онда коректік элементазот 15—16% болады. Аммоний сульфатында (NH 4 )2S0 4 21%-ке дейін коректік элемент — азот болады. Көп қолданылатын тыңайтқыштың бірі— карбамид (мочевина) CO(NH 2 ) 2 құрамында 46%-ке дейін азот бар. Сұйық тыңайтқыш аммиак суы NHg, онда қоректік элемент азот 80% шамасында болады.
Фосфор тыңайтқыштары.
Фосфор — барлық тірі организмнің құрамына кіретін маңызды элемент. Фосфор ферменттердің, дәрумендердің кұрамында болады.
Фосфорсыз хлорофилл түзілмейді, онда өсімдік жапырағы көмірқышқыл газын сіңіре алмайды. Өсімдікте фосфор жетіспесе, жапырақта қара қошқыл жасыл, қара дақ пайда болып, өсімдіктің гүлденуі мен пісуі баяулайды. Фосфор тыңайтқышын топыраққа енгізу арқылы алынатын жемістің сапасы жақсарып, өнімі артады. Фосфор тыңайтқыштары суда еритін, ерімейтін болып бөлінеді (5-сызбанұсқа).
Қазақстан жеріндегі бай фосфор қорын өңдеу жолын іздеу фосфорлы қосылыстар химиясын дамытуға негіз болды. Академик Ә.Б. Бектұров Қаратау фосфоритінен әртүрлі фосфор тыңайтқыштарын алудың ғылыми негізін қалады. Фосфор қосылыстары мен фосфор тыңайтқыштарын зерттеуде Ә.Б. Бектұров және оның шәкірттері көп еңбек сіңірді. Қаратау бассейнінің фосфорит кенінен Тараздың және Шымкенттің өндірістік бірлестіктері және басқа химия кәсіпорындары фосфор тыңайтқыштарын өндіреді.
Калий тыңайтқыштары.
Кез келген есімдікке калий өте қажет. Калий жетіспесе, фотосинтез қарқыны төмендейді. Калий жеткілікті болса, өсімдікте крахмал, қантты зат, май түзілуі жоғарылайды және картоп, күнбағыс, жоңышқа, қызылша сияқты есімдіктердің өнімділігі едәуір артады. Топырақта болатын калий, көбінесе органикалық тыңайтқыштар — қи, өсімдік күлі арқылы топыраққа түседі. Калий тыңайтқышының негізгі шикізаты шөптесін және ағаш типтес өсімдіктердің күліндегі карбонат К 2 С0 3 түрінде болады. Калий тыңайтқышының көндеріне силъвинит және карналит жатады. Силъвинит дегеніміз — калий хлориді мен натрий хлоридінің біріккен тұзы NaCl-KCl, сол сиякты карналит те қос тұз KCl-MgCl,. Калий тыңайтқышына калий хлориді KC1 және калий нитраты KN0 3 жатады. Олар ақ түсті кристалл заттар. Енді калий тыңайтқышының жіктелуіне көңіл аударайық (6-сызбанұска).
Дереккөздер
Санат:Тыңайтқыштар Санат:Ауыл шаруашылығы
Нойбрунн (Төменгі Франкония)
Нойбрунн (Төменгі Франкония) (Neubrunn (Unterfranken)) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Вюрцбург ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Анықтағыштар
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Грайц
Грайц (ескісі Грейц; Greiz) — Германиядағы қала, аудан орталығы, Тюрингия Германия жеріне кіреді. Грайц ауданына кріді. Халық саны 21792(31 ақпан 2021 жыл) Ауданы 53,89 км². Заңды коды — 16 0 76 022.
Қала 15 ауданға бөлінеді.
NGC 6255
NGC 6255 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1787 жылы 16 мамырда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6255 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 59244, UGC 10606, MCG 6-37-14, ZWG 197.18, Z 1653.0+3635, IRAS16530+3634, KUG 1653+365, KARA 775.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Избушечная (Травниха тармағы)
Избушечная — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Травниха өзенінің оң жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Целле (аудан)
Целле (Landkreis Celle) -Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Целле қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Саксонияға бағынышты. Жер аумағы 1.545,03 шаршы км. Тұрғыны 182 444 адам. Тығыздығы 118,1 адам/ шаршы км. Ресми коды-03 3 51. Аудан 24 қауымға бөлінеді.
Сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония аудандары
Штампылау
thumb|right|200px| Штампылау — материалды штамп арқылы пластикалық деформалау арқылы өңдеу. Өңделетін дайындаманың немесе тетіктің пішініне, күрделілігіне, материалының күйіне, өңдеу сериялылығына және өңдеудің технол. ерекшеліктеріне қарай Штампылау көлемдік Штампылау және теміртабақ Штампылау болып жіктеледі. Штампылауды ашық және жабық штамптармен орындайды. Штампыланатын тетіктің пішіні мен атқаратын қызметіне қойылатын талаптарға қарай оларды иінді және гидравлик. престерде, көлденең соғу машиналарында өңдейді.
Дереккөздер
Санат:Металлургия
Сайдақ қожа
Сайдақ, Сайдақ қожа (туған-өлген жылы белгісіз) — Кенесары Қасымұлы көмекшілерінің бірі. Самарқанд пен Бұқарада діни білім алған. Елшілік келісімдерде және хандықты басқаруда ол Кенесарының ең сенімді көмекшісіне айналып, хан кеңесінің құрамына кірді. Патша үкіметі тұтқынға алғаннан кейін ол туралы жазылған құжаттарда былай делінеді: “Османов өзінің ақылымен, сөзге шешендігімен ерекшеленеді. Кенесарының басты көмекшілерінің бірі, оны көп жағдайда зекет жинауға және ордалықтарды Кенесары жағына тартуға пайдаланды. Қолға түскен кезде одан әр түрлі бұйрықтар мен ордалықтарға арналған үндеулер табылды”.
Дереккөздер:
Санат:Кенесары хан
Ұжымшылдық
Ұжымшылдық:
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Шахмат - дойбы дәрежелері
Шахмат - дойбы дәрежелері, ойыншылардың жарыстарда көрсеткен шеберлік дәрежелерге қарай жіктелуі.
Дереккөздер
Санат:Спорт
Гидроайырғыш
Гидроайырғыш (латынша: hidor — су, superator — айырғыш) — судың үдемелі ағыншасын пайдалы қазбаларды (кен, таскөмір) байытуға қолданатын аппарат.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Бартым
Бартым — Башқұртстанның Карайыдель ауданындағы ауыл, Озеркин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 167 адамды құрады. Пошта индексі — 452395, ОКАТО коды — 80234860004.
Ақтөбемұнайгазгеология
Ақтөбемұнайгазгеология - Ақтөбе облысына мұнай мен газды іздеу-бағалау жұмыстарын, мұнай және газ кенорындарын пайдалануды жүзеге асыратын акционерлік қоғам. 1993 жылы құрылып, 1998 жылы таратылды.
Бартым
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ақтөбемұнайгазгеология
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Сен-Венсан-де-Ламонжуа
Сен-Венсан-де-Ламонжуа (Saint-Vincent-de-Lamontjoie) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Ло және Гаронна департаментінде орналасқан. Нерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,29 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 47282, пошта индексі — 47310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 256 адамды құрады. Халық тығыздығы — 16,74 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ло және Гаронна департаментінің коммуналары
Мерримак (Нью-Гэмпшир)
Мерримак (Merrimack) — Нью-Гэмпшир штатының Хиллсбороу округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 25494 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 86.6 км² шамасында. FIPS коды — 33-47540.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
Кларкс Гроув (Миннесота)
Кларкс Гроув (Clarks Grove) — Миннесота штатының Freeborn округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 706 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.1 км² шамасында. FIPS коды — 27-11674.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Казкат
«КАЗКАТ», мыс каңылтырын дайындайтын зауыт (Жезқазған қ.). Түркияның «Энтес» құрылыс компаниясы 1994 жылы салған. Негізгі технологиялық жабдықтармен АҚШ-тың «Саутвайер» фирмасы қамтамасыз еткен. 1994 жылы қазанның 28 жұлдызында тұңғыш өнім бере бастады. Өндірістік қуаты жылына 50 мың т мыс қаңылтыры. Қалыңдығы 8 мм. Мыс қаңылтыры кабель өнімдерін, әр түрлі жуандықтағы мыс сымдарын, эмальдаған мыс сымдарын дайындауға пайдаланылады. Зауыт өнімі әлемдік стандартқа сай келеді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан саясаткерлері Санат:Тұлғалар
Клык (Байгола тармағы)
Клык — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Байгол өзенінің сол жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Бия. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Арасақ тұқымдастар
Арасақ тұқымдасы (Meropidae) - 3 туысқа жататын 25 түрі бар    Көкқарғатәрізділер құстардың тұқымдасы. Шағын денелі (25-200 г ) әдемі құстар. Олардың тұмсығы сәл имектеу келген ұзын және жіңішке болып келеді. Ұзын, үшкір қанатты және құйрығы ұзын, құйрғынан негізгі ұзарған қауырсындар жұбы әдетте шығып тұрады. Аяғы - қысқа және әлсіз. Арасақтар жерге жатады, бірақ жүрмейді. Әдетте жоны көк, жасыл, сары түстерге боялып, кейде қызыл реңк те байқалады. Бунақденелілермен қоректенеді, жарғаққанаттыларды - балара, әренелерді ерекше ұнатады. Негізінен алғанда тропик және субтропиктерде қоныстанады, тек аздаған бөлігі қоңыржай ендікке өтіп кетеді. Қазақстанда бір туыстастан бар болғаны 2 өкілі өмір сүреді.
Дереккөздер
Санат:Көкқарғатәрізділер
Нағашы
thumb|right|400px|[[Сергей Борисовтың 1911-14 жылдары түсірген фотосуретінің реставрациясы]] Нағашы немесе нағашы жұрт — туыстық атау. Шешесінің төркіні балаларына нағашы болады. Әже төркіні немересіне түп нағашы делінеді.
Қазақ халқында қалыптасқан дәстүр бойынша нағашы мен жиен арасындағы қарым-қатынастың өзіндік ерекшеліктері бар. Олар бірін-бірі күндемейді, араларында бақталастық, қызғаныш болмайды, өзара әзілдесіп қалжыңдасады. “Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды” деп, жиендерін барынша еркелетеді. “Балалығың ұстаса нағашыңа бар” деген мәтел соны меңзейді. Дәстүрлі қазақ қоғамында нағашының жиенге қарағанда жолы үлкен болады. “Нағашы-мен күрескен жиен жығылады” деген мәтел бар.
Нағаш жұрттың «сыншыл» дейтін үш жұрттың ішіндегі ең сыйлысы осылар. Олар жиенін әрқашан еркелетіп, сұрағанын беріп отырған. Тек туған нағашысы ғана емес, сол рудың барлығы да жиенге нағашы деп аталады. Нағашының жолы үлкен. Нағашы жиеінін күндемейді, керісінше, оның азаматтығы мен ізгі істеріне сүйініп, мақтанып, мақтап отырады. Нағашылық жасқа қарамайды. Кейде жиен нағашыдан үлкен болуы да мүмкін. Нағашы жұрттың еркек-әйелдерін жиендері «нағашы апа», «нағашы жеңге», «нағашы қарындас», «нағашы іні», «нағашы аға», «нағашы әже» деп атайды. Жиен – қыздан туған бала. Нағашы ауылы үшін еркек, аса қадірлі. Ол нағашыларынан үш рет қалаған нәрсесін алуға құқылы. Оған ұрсуға, сөзін кектеуге болмайды. Жиеншар – жиеннен туған бала. Ол да әкесі сияқты жиендік ғұрыпты жалғастырады. Бөле – апалы-сіңілілі қыздардың балалары бір-біріне «бөле» болады. Бір-бірімен өте тату болады.
Дереккөздер
Санат:Туыстық атаулар Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бектас газ-мұнай кен орны
Бектас газ-мұнай кен орны — Оңтүстік Торғай шөгінді алабының Арысқұм ойысымындагы газ-мұнай кен орны. Қызылорда облысында, Жосалы темір жол станциясының солтүстік-шығысында 110 км жерде орналасқан. Құрылымды 1983 жылы дайындаған, 1988 жылы нақтыланып дәлелденген. Кен орны 1987 жылы ашылған.
Геологиялық құрылымы
Кен сыйыстырушы құрылым солтүстік-батыс бағытқа созылған брахиантиклин қатпар болып табылады. Қүрылым -1000 м-лік изогипсамен шектеледі, өлшемдері 7x4 км, амплитудасы 50 м-ден астам. Бат жікқабаты табанының IV- шағылдырушы горизонты бойынша пландағы құрылым пішіні және оның өлшемдері сақталған, бірақ оңтүстік қанаты жарылыммен күрделіленген. Көтерілім амплитудасы 175 м-ге жетеді. Солтүстік-шығыс жағынан брахиантиклин Үлкен Қаратаудың жарылымымен шектелген.
Жатыс сипаты
Кен орны мұнайлы-газды болып саналады. Жатындар қойнауқаттық, күмбездік, олар төменгі бордың неоком жікқабатына тиесілі терригендік шөгінділерден орын алған. Өнімді горизонт 732 м тереңдікте жатыр. Жатынның мұнайлы бөлігінің жалпы биіктігі 36 м, газды бөлігінің биіктігі 38 м. Газ-мұнай және су-мұнай жапсарлары тиісінше -776 жене -806 белгілерде қабылданған. Өнімді горизонттың тиімді қалыңдығы 32,4 м құмтастар мен алевролиттерден құралған, оның мұнайға қаныққан қалыңдығы 8,4 м, газга қаныққан қалыңдығы 15,6. Жинауыштың кеуектілігі 23,7%. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,45, газға қанығу коэффициенті 0,70. Қалыңдығы 10 м-ден 30 м-ге дейінгі саз қабаты жатынның жапқышын қүрайды. Бастапқы қойнауқаттық қысым 9,66 МПа, температура 35°С. 7 мм-лік штуцердегі мұнай шығымы 25,1 м3/тәу.
Дереккөздер
Санат:Қызылорда облысы кен орындары Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Брайтенбрунн (Жоғарғы Пфальц)
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3424 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 70,79 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 73 115. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Келлермайер.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Алматы облысы
Алматы облысы — Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлігі. Жерінің аумағы 105,3 мың км2. Облыс аумағында 9 аудан және 1 облыстық бағыныстағы қала Қонаев бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023).
Әкімшілік орталығы — Қонаев қаласы. Алматы облысы батысында Жамбыл, солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды, солтүстік-шығысында Жетісу облыстарымен, шығысында Қытай Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғызстан Республикасымен шектеседі.
Тарихы
Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғ-дың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 67 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды.
Табиғаты
Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеуленген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының Іле аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында Жетісу (Жоңғар) қақпасы орналасқан.
Облыстың шығысын Жетісу Алатауының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км2-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңт. және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік Тянь-Шань сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері).
Геологиясы
Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында, альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник. процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген.
Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), вольфрам (Бұғыты), молибден кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы (Ақсу, Алакөл аудандары), отқа төзімді балшық, кварц құмы, гипс, тас және қоңыр көмір (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар.
Климаты
Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтжазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңд. 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады.
Гидрографиясы
Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: Іле, Қаратал, Ақсу, Шелек, Шарын, Лепсі, Жаманты, Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: Балқаш, Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-сі салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі.
Топырағы мен өсімдік дүниесі
Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биікт. 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы.
Жануарлар дүниесі
Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: барыс, сілеусін, қоңыр аю, ақкіс, арқар, тау ешкі, марал, аққұлақ, бұлғын; құстардан: дуадақ, үйрек, қаз, қырғауыл, кекілік, аққу, тырна, тау құры, бұлбұл, ұлар, альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар.
Тұрғындары
Тұрғындарының орташа тығызд. 1 км2-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км2-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км2-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: Талдықорған, Қапшағай, Текелі, Талғар, Жаркент, Үштөбе, Үшарал, Қаскелең, Есік, Сарқан.
Халқы
Алматы облысы халқының саны
Экономикасы
Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997).
Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар
Жетісу (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден Іле Алатауларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы таулы суреттері (петроглифтер).
Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар
Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немес еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген.
Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді. Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгітүрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады.
Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзінідік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. Алматы –Талдықорған 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екіэтажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелегн. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикалды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген.
Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі.
Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған.
Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды.
Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен ортағасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды.
Ерте темір дәірінің қабірлері Осы уақытта Жетісу аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. Ыстық көл қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған.
Бесшатыр қызықты қорғандары Алтын-Емел ұлттық саябағында бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген.
Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар Тараз, Түркістан, Отрар ежелгі қалаларына соғатын Ұлы жібек жолы бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтры (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, Тараз қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін Шу өзенінен Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады.
Медеу – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы мұз айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын инженер өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі.
Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі радиация деңгейі, атмосфералық қысым, желсіз, таза мұзды өзен барлық әлемнің туристерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді.
"Алтын-Емел" Ұлттық паркі Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы  (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және Ақтау  тауларының айлы ландшафтары бар “Шолақ” тауы орналасқан.
Белгілі “Әуенді бархан” құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді.