cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абылай хан әулеті
Қасым
Абылай ханның ұрпақтарынан аты әйгілісі — Қасым сұлтанның үрім-бұтағы. Қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күресіп, елін, жерін қорғауға бар күш-жігерін, ақыл-ойын жұмсаған, ақыры сол жолда жанын қиған Абылай ханның ұлы Қасым және оның балалары Саржан, Есенгелді, Кенесары һәм Наурызбай болды. Қасым сұлтанның батырлығы, ер-жүректігі, еліне деген шексіз махаббаты, тар жол, тайғақ кешудегі табандылығы әкесінен дарыған. Қасымның біртуар бейнесі оның Батыс-Сібір генерал-губернаторы Капцевичке (17.09.1824 жылы) қатаң талаптар қойып жазған хатынан айқын аңғарылады:
''“... Сіз менің мына сұрақтарыма жауап берсеңіз екен: 1) Сіздер неге біздің халыққа қысымшылық жасап отырсыздар? 2) Біздің жерде неге бекіністер салынып жатыр? 3) Суымызға неге ау құрылған? 4) Орыстар иемденіп жатқан көлдерден неге қазақтарға тұз алуға болмайды? Осының бәрі кімнің бұйрығымен жасалып отыр? Менің әкем мен ағам Уәлидің мұрагері, хан болып сайланған Ғұбайдолла серіктерімен бірге зорлықпен ұсталды. Ғұбайдолла Ресейге қандай қиянат жасаған екен? Маған айтыңыздар! Ал, қазақтарға жамандық жасаса, анығын білу өзіміздің де қолымыздан келеді. Егер менің бауырымның не істегенін ашып айтпасаңыздар, бізге өкпелемейсіздер, сәті түскенде жауапқа тартамыз. Біздің қол астымыздағы, сіздерге бодан болмаған қазақтарға жамандық жасамаңыздар, себебі, әкем Абылай хан мен мемлекет басшысы императрица арасындағы бейбіт келісімде шекара көрсетілген. Егерде біздің жердегі салынған бекіністер жойылмаса, қазақтарға деген қастандық тоқталмаса — бұл жағдайда ренжімейтін боласыздар. Ресей жерін алатын болсақ, оған байланысты біздің арам ниетіміз жоқ. Ал, енді, сіздер бізге қарсы соғыс ашатын күнде, біз қарап отыра алмаймыз, Ресей тарапынан жасалған түрлі алдау, арбау және қастандыққа көнетін шамамыз жоқ. Сөз боп отырған мәселелер жайындағы ойларыңызды маған дереу хабарлаңыз” .''
Қасым батыр балалары Саржан, Есенгелді, Әлжанмен бірге қару, оқ-дәрі жиып, келіссөз жүргізіп жүрген кезде қоқандықтардың сатқындығынан мерт болды. Одан кейін тарих сахнасына Қасымның батыр ұлдары Кенесары мен Наурызбай шықты, он жыл бойы Абылайдың ақ туын қолдарынан түсірмеді. Өздерінің үндеулерінде Абылай заманында “қазақтар еркін, бейбіт өмір сүргенін” үнемі еске салып отырды. ''“Кенесары өзі бастаған сарбаздар қолын, асықтай үйіріп, тыңдата білді. Олардың биік рухына Еуропа әскерінің кез келген қолбасшысы қызғанышпен қарар еді”'' — деп жазды Н.Середа.
Хан Кене әкесінің жолын қуды, қозғалысының басты арнасы азаттық пен тәуелсіздік болды. Патша үкіметінің өкіліне жазған наразылық хатында Кенесары: “''Бабамыз марқұм Абылайдан мұраға қалған жерлер: Есіл-Нұра, Ақтау, Ұлытау, Қарқаралы, Қазалық, Жарқайың, Обаған, Тобыл, Құсмұрын, Аққайың, Тұзақтан бастап Оралға дейін, тақта отырған патша тұсында бізден тартып алынып бекіністер салынды. Қазір де, атамекен жеріміз күн сайын тартып алынуда, бекіністер салынып халық қан қақсауда. Бұл жай тек болашағымыз үшін емес, бүгінгі, күнбе күнгі тіршілігімізге де қауіпті”.''
Кенесарының ұлы Сыздық (1839—1910) сұлтан да ата жолынан айнымай бар ғұмырын ел бостандығына арнады. Тарихшы Н. Павловтың айтуынша: ''“Тұрандағы аса ірі тұлғалардың бірі болып табылатын даланың осынау жаужүрек ұлының бойына бізге деген өшпенділік ана сүтімен сіңгендей еді. Сыздықтың сирек кездесер оқшау бір ерекшелігі — атақ, мансап, қадір-құрмет іздемегендігі”.''
Әзімхан Кенесариннің отбасынан өрбіген Мұхамедхан (1912 — 80), Хамида (1914 — 78), Мадияр (1918 — 65), Тәуке (1927жылыт.) балаларының, биологтар Напуса (1930), Гаухар (1943), философтар Баян (1934), Раушан (1937), Анатолий (1947) Кенесариндердің Қазақстан ғылымына қосқан өз үлестері бар.
Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының директоры, филология ғылым докторы, профессор Шәкір Ыбыраев (1950жылыт.) — Кенесарының ағасы Бопының немересі.
Әділ
Абылай хан әулетінің шежіресінде Әділ сұлтанның үрім-бұтағының алатын орны бөлек. Хан Абылай баласы Әділді Қытай империясына аманат етіп жіберген. Қытайдан еліне қайтып келген Әділ Жетісуда тұрып, Ұлы жүздің сұлтаны атанды. 1815 жылы Ташкенттің түбінде қайтыс болды. Әділдің Абылай (Құлан), Ғали, Ералы, Нұралы, Бегалы, Тінәлі, Төлек, Мамырхан, Тәуке, Қайып, Көшен және Сейілхан деген ұлдары Ұлы жүздің Дулат, Албан, Жалайыр, Шапырашты, Суан руларын биледі. 1823 жылы бұлардың бәрі Сүйін Абылайхановтың артынан Ресейдің билігіне көшті.
Әділ ұрпағының ең атақтысы Тезек төре (1821 — 79) болды. П.П.Семенов-Тянь-Шанскийдің айтуынша ол: “Ұлы жүз сұлтандарының ішіндегі ең ержүрек әрі алғыр адам, қазақтың кең даласына тегіс танымал кісі” болған.
Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы Шотаев Аман (1943) — Абылайдың ұлы Әділдің ұрпағы (Әділден — Төлек, одан — Сәтемір — Шота — Ілияс — Нұғыман — Аман) жануарлар генетикасы, селекциясы және морфологиясы саласындағы белгілі ғалым. Ол қазақтың мол етті кроссбред жүнді қойының авторы. Аманның ағасы Шернияз Нұғыманов (1941) агроном-экономист, інісі Арын Нұғыманов (1941) — танымал дәрігер-хирург.
Абылайдың ұлы Сығай, одан — Байғара, одан — Бексұлтан, одан — Иманғали, одан — Әнуарбек. Әнуарбекұлы Әбілқайыр Бексұлтанов (1943) — өндіріс жаңашылы, ауыл ш. ғылым кандидаты.
Ахметқазы Қазыкемелұлы Шотаев (1909 —92) — Абылайұлы Шегеннің ұрпағы, Қазақ КСР-не еңбегі сіңген педагог әрі мүсінші Қаусыл Жәкіұлы (Қазан университетін бітірген), Жанғали мен Хайролла Құлышұлдары, Құжжат Нұрышұлы Уәлиханов (1916 — 89) — саяси қуғын-сүргінге ұшыраған, 10 жылын айдауда өткізген математика пәнінің мұғалімі, Ажар Ешманқызы, Татухан Абылайханов сияқты ұстаздар, Әділ Маратұлы Шотаев Санкт-Петербург көркемсурет академиясын бітірген мүсінші, Арыстан Құжжатұлы Уәлиханов талантты сәулетші (1955), Кенесарының Әбубәкір атты ұлының шөбересі, ұстаз әрі домбырашы Файзолла Үрзімов сынды өнер қайраткерлері.
Дереккөздер
Санат:Абылай хан әулеті
Панасыз балалар
Панасыз балалар - ата-ана немесе мемлекет қамқорлығысыз, тұрақты мекен жайы, жасына сәйкес шұғылданатын позитивті ісі болмаған, қажетті күтім, тәрбиеден айрылған, жұйелі оқуы жоқ балалар. Панасыз балалар қылмыстық ортада жиі болып қалатындықтан, панасыздық құқыққа қарсы мінез-құлықпен ерекшеленеді. Әлеуметтік жұмыста өзара әрекет - дұрыс бейімделмеген балалар мен жеткіншектердің әлеуметтік реабилитациясына қатысушы әртүрлі салалық мамандардың іс-әрекеті арасында байланыс кұру. Бұл байланыстардың формасы әртүрлі: өзара ақпарат, келісім, бірлескен іс-әрекет, өзара көмек, бала жөнінде ақпаратты пайдалану, бір маманның басқасына сұраныс жасауы, өзара оқыту.
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Епель-Петь-Ях
Епель-Петь-Ях — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Юган өзенінің сол жағалауынан 521 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 114 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 7081
NGC 7081 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1790 жылы 10 қазанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7081 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 66891, UGC 11759, MCG 0-54-30, ZWG 375.49, KAZ 526, IRAS21288+0216.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
IC 3060
IC 3060 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 39147, MCG 2-31-61, ZWG 69.99, VCC 129, NPM1G +12.0307.
Сыртқы сілтемелер
IC 3060 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Пайссен (Анхальт)
Пайссен (Анхальт) (Peißen (Anhalt)) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Зальцланд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1244 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 88 290. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Юрген Берг.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Мощеная
Мощеная (Мощена) — солтүстік-батыс Украинадағы ауыл. Тұрғындары 581 (2010 жыл).
Дереккөздер
Санат:Ковель ауданы елді мекендері
Лек-Харута
Лёк-Харута — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Харута-Ю өзенінің сол жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Сары лапыз
Сары лапыз (Colchicum luteum) – лапыздар тұқымдасына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Анда-санда тек Батыс Тянь-Шаньда (Талас Алатау, Қаржантау мен Угам жоталары) кездеседі, мұнда оның таралу аймағының солтүстік шекарасы өтеді. Оңтүстікке қарай Памир-Алай таулары, Ауғанстан, Қашқария, Тибет, Үндістанда таралған. Далалы және шалғынды беткейлерде, аршалы орман арасындағы алаңқайларда, ортаңғы және жоғарғы тау белдеулеріндегі еріп жатқан мұз маңында өседі. Өте ерте гүлдеуімен (мамыр соңында) ерекшеленеді. Өте улы. Барлық бөліктерінің құрамында алкалоидтар (колхицин, колхамин) бар. Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аудандарында жылқылардың 87%-ы уланып өлгені жайлы мәліметтер бар. Мәдени түрде тұқымы арқылы жақсы өседі, көшеттері төртінші жылы гүлдейді. Табиғи популяцияларының тығыздығы кейде бір шаршы метрде 40 дараға дейін жетеді, бірақ тіршілік ортасының көлемі шектеулі. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады.
Дереккөздер
Санат:Лапыздар Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Николай Дмитриевич Зайцев
Николай Дмитриевич Зайцев (1903-1989), құрылысшы, Социалистік Еңбек Ері (1958). 1927-1930 жылы мердігерлік құрылыс жұмыстарында, 1930-34 жылы Мәскеу қаласының құрылыстарында жұмыс істеді. 1934-1960 жылы «Қарағанды тұрғын үй құрылыс» тресінде тас қалаушы, 1961-64 жылы «Қарағаңды мәдени тұрмыс», «Қарағаңды тұрғын ұй құрылыс» тресінде кешендік бригадалардың бригадирі. Қарағандының кұрылыс орындарында кажырлы еңбек ету нәтижесінде жоғарғы еңбек өнімділігіне
Дереккөздер
Санат:Құрылысшы Санат:Тұлғалар Санат:Социалистік еңбек ерлері
Гидроизопьезалар
Гидроизопьезалар- гидрогеологиялық сызық картаға, қосушы нүктенің бірдей мен жер асты сулардың қатты ағысының мөлшері.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Сәулет және құрылыс Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Табиғи радиоактивтік
Радиоактивтілік (radіo – сәуле шығару, actіvus – әсерлік) – орнықсыз атом ядроларының басқа элементтер ядросына бөлшектер немесе гамма-кванттар шығару арқылы өздігінен түрлену құбылысы.
Тарихы
А. Беккерель уран тұзының фотопластинаға әсерін зерттеген. Тәжірибелер барысында ол мына құбылысты байқаған: уран тұздары тығыз қара қағазбен оралған фотопластинаға әсер етіп, оның қараюын туғызатын, өтімділігі жоғары белгісіз сәулелерді шығарады екен. Мұқият зерттеулер нәтижесінде Беккерель өтімділігі жоғары белгісіз сәулелерді уран атомының өзі, ешқандай сыртқы әсерсіз-ақ, өздігінен шығаратынын анықтады. Белгісіз сәулелердің заттармен әрекеттескенде:
Бұл құбылысты зерттеу жұмыстары бірден басталды. Францияда 1898 жылы М.Склодовская-Кюри мен П. Кюри торий (~Th) элементінің өздігінен сәуле шығаруын ашты. Өздігінен сәуле шығаратын химиялық элементті радиоактивті деп, ал сәуле шығару процесін радиоактивтік деп атауды М. Кюри ұсынған еді. Радиоактивтік латынның "radio" — сәуле шығару, "activus" — әрекетті деген сөздерінен алынған. Осы жылы ерлі-зайыпты ғалымдар тонналаған уран кенін өңдеу арқылы, радиоактивті екі жаңа химиялық элементті бөліп алады. Радиоактивтігі ураннан миллион есе қарқынды элементті (~Ra) радий, екінші элементті М. Склодовскаяның отанының құрметіне полоний (~Po) деп атаған. 1908 жылы Резерфорд спектрлік анализ әдісімен радиоактивті газ — радонды (~Rn) ашты. Ауқымды жүргізілген зерттеулер Менделеев кестесіндегі қорғасыннан кейінгі ауыр элементтердің ядроларының бәрінде табиғи радиоактивтік бар екенін көрсетті. Кейбір жеңіл элементтердің де, мысалы, калийдің изотопы _{19}^{40}K,көміртегінің изотопы _6^{12}C және т.б. табиғи радиоактивтік қасиеттері ашылды.
Радиоактивті ыдырау
left|thumb|200px right|thumb|250px
Э. Резерфод пен П. Кюри радиоактивтік кезіндегі сәуле шығарудың табиғатын зерттеу барысында оның құрамы күрделі екенін анықтайды. Радиоактивті радий ~Ra қорғасыннан жасалған калың қабатты ыдыстың ішінде орналасқан. Ыдыстың ортасында цилиндр пішінді арна бар. Ыдыстың түбіндегі радийден шыққан сәулелерге оған перпендикуляр бағытта күшті магнит өрісі әсер етеді. Арнаның қарсысында фотопластина бар. Барлық қондырғы вакуумде орналастырылған. 8.6-суретте көрсетілгендей радийден шығатын сәулелер ағыны магнит өрісінен өткеннен кейін үш шоққа бөлінген. Шоқтардың осылайша бөлінуін фотопластинадағы қарайған заттардың орындары бойынша анықтайды. Оларды сәйкесінше α (альфа)-сәуле, β (бета)-сәуле және γ (гамма)-сәуле деп атаған. α -сәуле дегеніміз — оң арядталған бөлшектер ( α -бөлшек) ағыны, β -сәуле дегеніміз—өте шапшаң қозғалатын және жылдамдықтары бірдей емес теріс зарядталған бөлшектер ( β -бөлшек) ағыны болып шықты. Магнит өрісінде ауытқу бұрышының әр түрлі болуы α -бөлшек пен β -бөлшектің массаларының бірдей емес екенін, әрі қарама-қарсы зарядталғанын көрсетеді. γ -сәулесі магнит өрісінде ауытқымайтын, жиілігі өте жоғары электромагниттік сәулелену кванты екен. Атом ядросының құрылысы мен құрылымына, нуклондардың байланыс энергиялары туралы мәліметтерге сүйене отырып, радиоактивті сәуле шығарудың табиғатын түсіндіру оңай. Құрамында нейтрон-дардан гөрі протондарының саны артық болатын ядро тұрақты емес, өйткені кулондық әрекеттесудің энергиясы басымырақ.
Нейтрондарының саны протондар санына қарағанда анағұрлым көбірек болатын ядроның тұрақты болмауының себебі, нейтроннық массасы протонның массасынан үлкен  mn > mp . Ядроның массасының артуы оның энергиясының артуына әкеліп соғады. Артық энергиясы бар ядро осы энергияның артық бөлігін екі түрлі жолмен бөліп шығаруы мүмкін.
Альфа-ыдырау
α -бөлшегінің табиғатын 1908 жылы Резерфорд көптеген эксперименттік зерттеулер нәтижесінде анықтады. Альфа-ыдырауы кезінде ядродан өздігінен α -бөлшек — гелий атомының ядросы Не (екі протон және екі нейтрон) ұшып шығады және жаңа химиялық элементтің туынды ядросы пайда болады. 8.7-суретте альфа-ыдыраудың процесі көрсетілген.
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:70%"> ''Альфа-ыдырау кезінде атом ядросы зарядтың саны ~Z екіге және массалық саны ~A төртке кем туынды ядроға түрленеді. Жаңа элемент Менделеев кестесіндегі периодтық жуйенің бас жағына қарай екі орынға ығысады:''
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:50%">
мұндағы ~X — аналық ядроның белгісі, ~Y — туынды ядроның таңбасы. Гелий атомының ядросы болып табылатын α -бөлшек үшін ~_{2}^{4}He белгісін пайдаландық.
Аналық ядро ыдырағанда, α -бөлшек пен туынды ядро белгілі бір кинетикалық энергиямен жан-жаққа шашырай ұшады. Кейбір ыдырауда туынды ядро қозған күйде болуы мүмкін. Ыдырау энергиясын аналық ядромен байланысқан санақ жүйесінде энергияның сақталу заңын пайдаланып есептеуге болады. Ыдырау энергиясы ~Q_{\alpha} қозу энергиясы мен кинетикалық энергиялардың қосындысына тең. Бастапқы энергия аналық ядроның тыныштық энергиясына тең екенін ескерсек, онда
~M_a — аналық, ~M_T — туынды ядролардың, ~M_{He} — гелий атомы ядросының массалары, бұдан ыдырау энергиясын табамыз:
Бета-ыдырау
right|thumb|300px right|thumb|300px β -сәулесінің табиғатын 1899 ж Резерфорд ашқан болатын. Ол шапшаң қозғалатын электрондар ағыны. β -бөлшекті ~_{-1}^{0}e деп белгілейді. Массалық санның ~A=0 болуы, электронның массасы массаның атомдық бірлігімен салыстырғанда елеусіз аз екенін көрсетеді. Ығысу ережесін бета-ыдырауға қолданайық.
Бета-ыдырау кезінде атом ядросының зарядтық саны ~Z бір заряд бірлігіне артады, ал массалық сан өзгермейді. Жаңа элемент Менделеев кестесіндегі периодтық жүйенің соңына қарай бір орынға ығысады:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:50%">
мұндағы ~v — электрлік заряды нөлге тең, тыныштық массасы жоқ электрондық антинейтрино деп аталатын бөлшек.
Ядроның ішінде электронның пайда болуы осы нейтронның ыдырауының нәтижесі екен. Бета-ыдырау кезінде туынды ядро мен электрон жүйесінің энергиясы ыдырауға дейінгі аналық ядро жүйесінің энергиясынан кем болып шығатынын өлшеулер көрсетті. β -ыдырау кезінде энергияның сақталу заңының орындалатына күмән туды. 1930 жылы В. Паулиp β-ыдырау кезінде, ядродан электроннан басқа тағы бір массалық саны (~A=0) мен зарядының саны (~Z=0) нөлге тең бөлшек бөлініп шығады деген жорамалды ұсынды. β –ыдыраудағы энергияның сақталу заңының бұзылуына себепші, жетіспей тұрған энергия осы нейтраль бөлшекке тиесілі екен.
Үлы итальян ғалымы Э.Фермидің ұсынысы бойынша бұл бөлшекті нейтрино v (итальянша neitrino — кішкентай нейтрон) деп атаған. Нейтриноның электр заряды мен тыныштық массасы нөлге тең болғандықтан, оның затпен әрекеттесуі әлсіз, сондықтан эксперимент арқылы тіркеу аса қиыншылық туғызды. Ұзакка созылған ізденістер нәтижесінде тек 1956 жылы ғана нейтриноны тіркеу мүмкін болды. Ал антинейтрино осы нейтриноның антибөлшегі болып табылады. Электрондық β- -ыдыраудан басқа позитрондық β+ -ыдырау процесі де өтуі мүмкін. Позитрондық радиоактивтік кезінде ядродағы протонның біреуі нейтронға айналып, позитрон ~_{+1}^{0}e мен электрондық нейтрино v бөлініп шығады:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:70%"> Ядроның зарядтық саны ~Z бірлік зарядқа кемиді, нәтижесінде элемент Менделеев кестесіндегі периодтық жүйенің бас жағына қарай бір орынға ығысады:
Аналық және туынды ядролар — изобаралар.
Гамма-ыдырау
1900 жылы Вилaрд ядролық сәуле шығарудың құрамындағы үшінші компоненттің бар екенін тапты, оны гамма ( у )-сәуле шығару деп атаған. Гамма-сәуле шығару магнит өрісінде ауытқымайды, демек, оның заряды жоқ. Гамма-сәуле шығару радиоактивтік ыдыраудың жеке бір түрі емес, ол альфа және бета-ыдыраулармен қабаттаса өтетін процесс. Жоғарыда айтқанымыздай, туынды ядро қозған күйде болады. Қозған күйдегі ядро атом сияқты, жоғарғы энергетикалық деңгейден төменгі энергетикалық деңгейге өткенде, энергиясы бар гамма-квантын шығарады, мұндағы ~E_k —қозған, ~E_n — қалыпты күйдегі энергиялар (8.10-сурет). Ядродан шығатын ү -сәулелері дегеніміз — фотондар ағыны болып шықты.
Гамма-ыдыраудың формуласын жазайық:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:50%">
мұндағы ~X^* — қозған аналық ядро, ~X — оның қалыпты күйдегі нуклиді. 8.10-суретте бор ядросынық β -ыдырауынық сызбасы көрсетілген. γ -сәулесінің толқын ұзындығы өте қысқа болып келеді: λ = 10−8 / 10−11 см. Сондықтан радиоактивті сәулелердің ішінде γ -сәулесінің өтімділік қабілеті ең жоғары, ол 8.11-суретте көрсетілгендей қалыңдығы 10 см қорғасын қабатынан өтіп кетеді. Гамма-кванттың өтімділік кабілеті өте жоғары, ауадағы еркін жүру жолының ұзындығы 120 м.
Дереккөздер
Санат:Ядролық физика
Гүлжәмилә Ихсанқызы Қадырбекова
Гүлжәмиля Ихсанқызы Қадырбекова 1949 жылы 13 қазанда Алматы қаласында туған. Қазақ. Әкесі - Қадырбеков Ихсан Қадырбекұлы, Қазақстан Коммунистік партиясы облыстық комитетінде ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған. Анасы - Ахметова Нүрхан Бәтішқызы, зейнеткер, экономика ғылымдарының докторы, профессор, ҚазКСР ҒА Орталық ғылыми кітапханасының директоры қызметін атқарған. П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының фортепиано факультетін (1972) концерттік орындаушы, педагог мамандығы бойынша; ЮНЕСКО жанындағы Халықаралық жоспарлау институтын (Париж қ., 1997) педагог, концертмейстер мамандығы бойынша; Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін (1999) француз тілінің мұғалімі мамандығы бойынша бітірген. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (1994 жылдан). С.В. Рахманинов. «Паганини тақырыбына рапсодия», «Орындаушы-педагогтың жазбалары» әдістемелік көмекші құралдарының авторы. Қазақ, орыс, француз, неміс, итальян, венгер және эстон тілдерін біледі. 1974 жылдың тамыз айынан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының арнайы фортепиано кафедрасының оқытушысы. 1974 жылдың қазан айынан Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының солисі. 1991 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының арнайы фортепиано кафедрасының оқытушысы, 1994 жылдан - профессоры. ҚР Халық әртісі (1991). «Құрмет» орденімен (2000); «Астана» медалімен (1998) марапатталған. Виотти атындағы халықаралық пианистер конкурсының 1-ші абсолюттік жүлдесінің иегері (Италия, 1980). Хоббиі - спорт (үлкен теннис, тау шаңғысы), әдебиет, кескіндеме өнері, кино. Сүйіп оқитын әдебиеті - Т. Әбдіков, С. Торайғыров, М. Кундера. Қызы - Сепп Майа.
Гүлжамила Ықсанқызы Қадырбекова (13.10.1949, Алматы) - пианист. Қазақстанның халық артисі (1991). Мәскеу консерваториясының фортепьяно факультетін (1972), оның аспиратурасын бітірген (1974). Сол жылдан бастап қазақ филармониясының соло-пианисі. 1974 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педагогика қызметте (1994 жылдан профессор). Қадырбекова репертуарында И.Бахтың, В.Моцарттың,Л.Бетховеннің,Ф.Листтің шығармалары бар. Ол -Н.Меңдіғалиев, Т.Қажығалиев сияқты қазақ композиторларының шығармаларын тұңғыш орындаушылардың бірі. Қадырбекова гастрәльдік сапармен Венгрияда (1984), Австрияда (1980), Италияда (1980), т.б. елдерде болды. 1980 жылы Италияның Веречелли қалсында өткен байқауда 1-дәрежелі сыйлыққа ие болып, пианистердің Дж. Виотти атындағы халықаралық байқауының лауреаты атанды. Италия, Франция, Австрия, Туркия, Тунис, Чехия, Эстония, т.б. елдерде концерт берді. "Құрмет белгісі " орденімен марапатталған (2000).
Дереккөздер
Санат:1949 жылы туғандар Санат:Қазақстан халық әртістері
Травэрс Сити (Мичиган)
Травэрс Сити (Traverse City) — Мичиган штатының Grand Traverse округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 14674 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 22.5 км² шамасында. FIPS коды — 26-80340.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Бартон Хиллс (Мичиган)
Бартон Хиллс (Barton Hills) — Мичиган штатының Washtenaw округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 335 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.1 км² шамасында. FIPS коды — 26-05660.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Гидростатикалық сығымдалу
Гидростатикалық сығымдалу - резеңкелі қабықша арқылы массасына берілетін және сығымдалатын қысым сұйығымен алынатын үрдіс.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Сәулет және құрылыс
Әдепсіздік
Әдепсіздік - әдептің, сезімталдықтың жоқтығынан көрінетін мінездің жағымсыз бітісі.
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Уәзір
Уәзір ( - уазир) - мейл. әкімш. басшысы. Құранда бұл сөз «көмекші» деген алғашқы мағынасында қолданылады. Мұхаммедтің (с.а.у.) мұрагерлік сайлау барысында да осы мағынада қолданылған. Онда мұхаджирлер ансарларға былай деген: «Бізден - әмір, ал сізден - уәзір». Әбу Саламның тұсындағы Аббас әулетінде Уәзір «әулие көмекшісі» деген құрметті атақтың құрамдас бөлігі ретінде қолданылды. Әл- Мансұрдың (754 - 75) тұсында ғана Уәзір әкімш-тің басшысы ретінде қолданылған. Ортағасырлардағы арабтардың тарихи және әдеби шығармаларында Уәзір Сасани эулетінің вузург фрамандары деп аталды. Мұндай үйлестіруге, бәлкім, Аббас әулетінің Уәзір қызметі мен вузург фрамандарының атқаратын міндетінің толық сәйкес келуі негіз болған шығар. Уәзірдің мемл. әкімштің басшысы ретінде тарихтан орын алуы, сөз жоқ, Аббас әулеті тұсындағы Иран мәдени дәстүрінің қайта өрлеуімен байланысты. Уәзірдің негізгі міндеті әкімш. пен қаржыны реттеу болды. Әскер мен заң қызметіне араласқан жоқ. Батыста тап осындай міндет атқаратын адам басқаша аталды. Осман империясында бірнеше Уәзір болды. Соның ішінде Ұлы Уәзір ғана сұлтанның алдына кіру құқығын иеленді. Ахмедтің (1703 - 30) тұсында Уәзір лауазымын бір ғана адам иеленді. Кейінірек ол ірі елді мекендердің патшаларына жүктелді. Нағыз уәзірлік қызметті тек Ұлы Уәзір ғана жүзеге асырды. Осымен бір мезгілде ол сұлтан мөрінің сақтаушысы да болды.
Сілтемелер
Санат:Дін Санат:Ислам
Метафаза
thumb| Метафаза Метафаза (грек. meta – аралық, кейін және фаза) – жасуша және оның ядросының бөлінуі нің екінші фазасы.
Митоз процесінде көптеген организмдердің жасушалары ядросының бөлінуі кезеңінде хромосомалар және ядро мембранасы жойылады және ұршық жіпшелеріне центромералары арқылы қосылған хромосомалар цитоплазмада қалады. Бұл фазада (стадияда) хромосомалар жасушаның бөліну ұршығының екі полюсы арасында орналасқан жазықтыққа жиналады. Түзілген метафазалық негізгі пластинка метафазаның ерекшелігі болып табылады. Бірінен соң бірі жүретін гаметаның түзілуі кезінде екі мейоздық бөлінудің (мейоз І және мейоз ІІ) әрқайсысының Метафаза стадияларын бөлуге болады.
Мейоздың Метафаза І бөліну кезінде биваленттер ұршық жіпшелеріне центромераларымен бекініп Метафазалық пластинка құрады, мұнда гомологтық хромосомалардың центромералары пластинканың қарама-қарсы жағына орналасады. Гомологтық хромосомалар бір-бірімен хромосомалар ұшына жылжыған хиазмалар арқылы байланысады. Метафаза І-де аталық және аналық хромосомалардың Метафазалық пластинканың екі жағына теңдей бөлінуі мүмкін. Нәтижесінде, әрбір гаметада аталық немесе аналық хромосомалар болуы мүмкін. Метафаза ІІ-де хромосома центромералары ұршық жіпшелерге бекініп Метафаза пластинкасында орналасады.
Дереккөздер
Санат:Биология Санат:Биоморфология
Дайыр (ауыл)
Дайыр — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Дайыр ауылдық округі орталығы.
NGC 2609
NGC 2609 — Carina шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Дайыр (ауыл)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Зайсан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде.
NGC 2609
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Дайыр (ауыл)
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1989 адам (1053 ер адам және 936 әйел адам) болса, 2009 жылы 1951 адамды (1015 ер адам және 936 әйел адам) құрады.
NGC 2609
Ашылуы
Бұл нысанды 1836 жылы 8 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2609 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 124-SC17.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Carina (шоқжұлдыз)
Дайыр (ауыл)
Дереккөздер
Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Рудник (Варна облысы)
Рудник (Рудник) — Болгариядағы ауыл. Варна облысына қарасты Долни-Чифлик қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 477 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9105. Телефон коды — 05148. ЕКАТТЕ коды — 63197.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Варна облысының елді мекендері
Мурато
Мурато (Murato) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Жоғарғы Корсика департаментінде орналасқан. Бастия округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 20,38 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2B172, пошта индексі — 20239.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 607 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,78 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары
Электрондық парамагниттік резонанс
Электрондық парамагниттік резонансты (ЭПР. ESR) Е.К.Завойский (1944) ашқан. Бұл тұрақты магниттік моментке ие болатын, құрамында бөлшектері (атомдары, молекулаларьі, иондары) бар жүйенің өзіне электромагниттік өріс знергиясын резонансты сіңіру кұбылысы. Мұндайда кеңістікте әр түрлі бағыттағы магниттік моментімен байланысқан энергетикалық деңгейлері арасында энергияның сіңірілуі индукцияланады.
Тұрақты магниттік өріс жоқ кезде магниттік моменттер емінеркін бағытталып, жүйенің күйі энергия бойынша төмендейді, ал моменттер қосындысы нөлге тең. Магниттік өрісті берген кезде жүйедегі төмендеу алынады да, өріс бағытындағы магниттік моменттік проекциясы квантталу ережесіне сәйкес белгілі мәндерге ие болады, деңгей энергиясы (Е0) ыдырайды. Ондағы туындайтын деңгейшелердің арақашықтығы өрістің кернеулігіне тэуелді болады: мұндағы g - спектроскопиялық ыдырау факторы. μ - Бор магнитоны. Н - өрістің кернеулігі. Электрондардың денгейшелер бойынша таралуы Больцман заңына бағынады, ондағы денгейшелердің толықтырылуы келесі өрнек арқылы анықталады: Егер үлгі жиілігі v айнымалы магниттік өрістің әсеріне ұшыраса: резонанс пайда болады. осы кезде көршілес деңгейшелер арасындағы ауысулар индукцияланады, бұл жағдайда кванттын hv сіңірілуі мен шығарылу мүмкіндігі тен болады. Көбіне айнымалы өрістің (оның магнитгік құраушысының) энергияны резонанстық сіңіруі басымырақ өтеді, өйткені Больцманның таралуына сәйкес (0,2%) төменгі деңгейдегі электрондар саны артық.
Алайда энергияның сіңірілуін үздіксіз байқау үшін резонанстың шарты жеткіліксіз, өйткені электромагниттік сәуле шығарулар әрекеттескен кезде деңгейшелер орналасуының теңелуі өтеді. Электрондық деңгейшелердің орналасуында Больцмандық таралуды ұстап түру үшін релаксациялық процесс кажет. Электрондардын қоздырылған күйден негізгі күйге релаксациялық ауысуы қоршаған ортамен энергия алмасқанда жүзеге асады. Деңгейшелер арасындағы торлар электрондармен индукцияланған кезде алмасу жүреді (спин-торлы релаксация). Энергияның артығы электрондар арасында қайта таратылады (спин-спинді релаксация). Электромагниттік сәуле шығару әсер еткеннен кейін жүйенің негізгі күйге қайту жылдамдығының сандық өлшемі - спинторлы Т және спинспинды релаксация Т2 уақыты. Сонымен ЭПР спектрі дегеніміз, спиндік жүйенің электромагниттік энергияны сіңіруін тіркейтін, орнықты да тұрақты қондырғы.
ЭПР спектрінің негізгі параметрлері интенсивтік, резонанстық сызықтың пішіні мен ені, g-фактор, жұқа және асқын жұқа құрылым болып саналады. Іс жүзінде сіңіру қисығынын бірінші туындысы - жиі, ал екіншісі сиректеу тіркеледі. Бұл қисықтар алынатын мәліметті айқындап, сезімталдылықты арттыруға мүмкіндік береді.
Т2-нін физикалық жүйедегі мағынасы мынада: әрбір электрондық спин өзінің аумағынан аспайтын, басқа электрондардың тұрған жерінде өрістің пайда болуына, Н өрістің резонанстық мөнін реттеп, сызық өнінің кеңеюіне себепші болады. Ланденнің спектроскопиялық ыдырауы g-факторы мынаған тен: мұндағы L, S, I - орбиталдық спиндік, қозгалыс мөлшерінің толық моментіне сәйкес кванттық сандар. Қосымшаны ескергендегі таза спиндік магнетизмдік жағдай үшін (L=0) g=2,0023. Бұл шамадан ауытқу резонанстық өрістің мөлшерін өзгертуге келтіретін орбиталдық магнетизмнің қосылуымен байланысты, g - ион коршауына аса сезімтал фактор: мұндағы λ - спин-орбиталдық өзара әрекеттестік тұрақтысы, Δ - лигандалар өрісіндегі ыдырау. Бос органикалық радикалдарда Δ мәні өте үлкен, λ - кіші және теріс. Спиндік жүйедегі магниттік әрекеттесу анизатропты. Магнигтік өрістің резонанстық мәні мен g-фактор шамасы магниттік өрістің салыстырмалы бағдары мен кристаллографиялық (немесе молекулалық) өске тәуелді. Сұйық фазада g-факторды изотропты орташа мәнге келтіре отырып, анизатропты өзара әрекеттестік орнатуға болады. Ал қатты күйдегі спин жүйесінін құрылымы меп химиялық қоршауына тәуелді орташаланудың (қатты фазаның) болмауынан цилиндрлік (өстік) немесе төменгі симметрия жүзеге асады. Бірінші жағдайда g/r деп бөлінеді.
Жұқа құрылым
Құрамында бірден көп жүптасқан электроны (S>l/2) бар парамагниттік иондардың ЭПР спектрінде туындайды. Мысалы, S = 3/2 бар ионға тұрақты магнит өрісін бергенде (2S + 1) деңгейше түзіледі, онда бос иондардың ара қашықтығы бірдей, квантты сіңіргенде бір резонансты сүйірше байқалады. Иондық кристалда ондағы кристалдық өрістің бірдей болмауынан спиндік жүйедегі жарғы деңгейшелер аралықтары әр түрлі болады. Нәтижесінде электромагниттік сәуле шығаруды сіңіру өрістің әр түрлі мәнінде жүреді. Бұл ЭПР спектрінде үш резонанстық сызықтың пайда болуына келтіреді.
Әсіре жуқа құрылымдағы
ЭПР спектрлері – жұпғаспаған электронның магниттік моментінің ядро магниттік моментімен өзара әрекеттесуінен пайда болған маңызды мәліметтерді береді. Айталық сутек атомындағы жұптаспаған электронының магниттік және протонының ядролық спині пайда болған локальды өрісте орналасқан делік. Бұл жағдайда ядролық спиннің магниттік еріске катынасы екі түрлі бағыт алуына мүмкіндігі болады: осы өрістік тура және кері бағыты бойынша, ал бұл орбір зеемановтық деңгейдің екіге бөлінуіне келтіреді.
Белгіленген жиілік кезінде бір резонанстық сіңіру сызықтарынып орнына аралығы, әсіре жұқа өзара әрекеттестік тұрақтысы деп аталатын екі сызық туындайды: a = 5,12 • 10-2 Тл.
Жұптаспаған электронның I спині бар ядромен осындай әрекеттесуі болғанда ЭПР сіңіру сызықтары интенсивтікке тең (2 1+1) құрамдас бөлікке ыдырайды. Бұған эквиваленттік ядро спектрде тең орналаскан (и +1) эквидистантты орналасқан сызықтар пайда болады, бұлардың интенсивтікке қатысты биномды ыдырау коэффициентіне пропорционал (1 + X)". Жеке алынған нақты әрбір жағдайдағы ядролық спиндердің бағытталуы мультиплеттік және интенсивтік бағдарымен анықталады.
Аса жуқа қабаттың өзара әрекеттесуін екі типке бөледі: анизотропты ядро мен жұптаспаған электронның диноль-дипольдік әрекеттесуімен байланысты; изотропты ядро нүктесіндегі жұптаспаған электронның спиндік тығыздығы нөлге теңелгенде туындайды. Бірінші тектегі әрекеттесу ядро мен электронды қосатын сызыққа және магниттік өріс бағытының арасындағы бұрышқа 0 тәуелді, онын шамасы:
Дереккөздер
Санат:Спектроскопия
Оммеель
Оммеель (Omméel) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Аржантан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,34 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61315, пошта индексі — 61160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 120 адамды құрады. Халық тығыздығы — 12,85 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Унгенах
Унгенах (Ungenach) — Аустриядағы коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Фёклабрук округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1366 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 14 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — VB, ресми идентификациялық коды — 4 17 44.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Ақкөл ауылдық округі (Алматы облысы)
Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақкөл, Көкжиде ауылдары кіреді. Орталығы - Ақкөл ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1261 адамды құрады.
Каналехас-дель-Арройо
Каналехас-дель-Арройо (Canalejas del Arroyo) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Куэнка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Алькаррия ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 349 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 61,1 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Куэнка елді мекендері
Түйежапырақ
Түйежапырақ (Rheum turkestanіcum) – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық өсімдік.
Қазақстанның құмды жерлерінде, Арал өңірі мен Қызылқұмда кездеседі. Биіктігі 30 – 70 см. Тамыры ұзын, қара қоңыр қынапты, сабағы тік өседі. Сабақ түбіндегі жапырағы жатаған, өркен бойындағы жапырақтары ірі, ұзындығы 35 см, ені 50 см-дей, пішіні дөңгелек, үш жүйкелі. Гүлі ақ түсті, оның ұзындығы 3 – 4 мм-дей. Гүлшоғыры шашақ болып төгіліп тұратын – сыпыртқы. Сәуір – мамыр айында жемісі піседі. Жемісі – үш қырлы, қара қоңыр түсті, пішіні жүрек тәрізді. Түйежапырақтың тамырында іш жүргізетін антрогликозидтер, хризофен қышқылы, флавоноидтар, илік заттар бар. Дәрі жасау үшін рауғаштың сабағымен тамырын көктемде қазып алып пайдаланады. Асқазан, туберкулез, т.б. ауруларды емдеуде қолданылады. Жемісінен С витамині, дәнінен көмір сулар алынады. Жапырағын түйе, қой жақсы жейді. Республиканың құмды, құмды-далалық жазық жерлерінде өсетін рауғаштың 1 түрі – татар рауғашын (R. Tatarіcum) жергілікті тұрғындар Түйежапырақ деп атайды. Оның да тамыры мен тамыр қабығында илік заттар болады.
Дереккөздер
Санат:Таран тұқымдасы
Жаңа бирюч
Жаңа бирюч — Башқұртстанның Нуриман ауданындағы ауыл, Красногор ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 229 адамды құрады. Пошта индексі — 452447, ОКАТО коды — 80245815004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ле-Мерзе
Коммунаның INSEE коды — 22150, пошта индексі — 22200.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Таложная
Таложная — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Төменгі Лух өзенінің оң жағалауынан 0,3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Березники қаласынан Косьва (бастауынан Широков су торабына дейін), Чусовая және Сылва өзендерін қоспағанда Кама су торабына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Риашинью (Минас-Жерайс)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8 501 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 774,92 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4,8 адам/км².
Тарихы
Қала 1992 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Ағалап шығу
Ағалап шығу - ұлттық спорт түрлерінен өтетін жарыстарда ойыншының айқын басымдылықпен жеңіске жетуі, қарсыласын жығуы, озық шығуы, жас бәйгеге (жүлдеге) ие болуы.
Омбының циркінде өнер көрсеткен Қажымұқанның жұлдызды кезеңін «Омбы циркінде ағалап келген алыптың бірі» деп сипаттаған. Шетелдегі қазақтар арасында той, жарыстарда балуан күресі, сайыстарда бас жүлдеге ие болғандар жігіттерді «ағалаған балуан (жігіт)» атап, оған үлкен сый, құрмет көрсетеді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Этнография Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
ХШЖК №11 «Металлургия» павильоны
Тарихы
thumb|left|150px|Бірінші павильон Қазақ КСР арналған алғашқы павильонды ағаштан 1937 жылы сәулетші Ф.П.Костенконың жобасы бойынша салынған, аз уақыт өткен соң оны екі рет: 1939 жылы сәулетші И.Г.Безруков және 1940 жылы сәулетшілер И.М.Петров пен И.Н.Халина қайта жаңартқан. Алайда соғыстан кейін бұл уақытша павильон бөлшектелді.
Жаңа, қазіргі Қазақ КСР павильоны 1949-1954 жылдары сәулетшілер И.М.Петров, И.В.Куприянов және Т.К.Бәсеновтың жобасы бойынша салынған. Павильонның архитектуралық келбеті қазақтың ұлттық сәулет өнерінің сарындарын көрсетіп, композициялық шешімінде Орта Азия кесенелеріне ұқсас болды. Негізгі қасбеті үш арқа түрінде безендіріліп, этникалық ою-өрнектермен безендірілген барельефтермен, сондай-ақ ұжымшар мүшесі мен болат балқытушының мүсіндерімен және ақын Жамбыл Жабайұлы пен ауыл шаруашылығының алдыңғы қатарлы қызметкері Шығанақ Берсиевтің ескерткіштерімен безендірілген. Мүсіндердің авторы Хасболат Асқар-Сарыжа болды. Бастапқыда павильонда республиканың тарихы мен мәдениеті және ең бастысы ауыл шаруашылығы саласында (ең алдымен мал шаруашылығы мен егіншілік), ал 1959 жылдан бастап өнеркәсіп (металлургия, көмір өндіру, мұнай мен газ) жетістіктері жайлы «Қазақ КСР» экспозициясы орналасқан болатын.
1964 жылы көрменің салалық көрсетілім қағидасына ауысуымен павильон экспозициясының тақырыбын сәйкесінше өзгертіп, «Металлургия» атауын алды. Павильонның ішкі бөлігіндегі қазақ сарындары көрінбейтін болды, өйткені олар тақырыптық дизайны тот баспайтын болаттан жасалған қалқандармен жабылған: онда КСРО «металлургиялық картасы», Менделеев кестесі, металлургия өнімдерінің фотосуреттері көрсетілген экран бейнеленген. Экспозиция табиғи материалдар мен дайын өнімнің үлгілерін, сондай-ақ металлургияда қолданылатын қондырғыларды көрсете отырып, темір кенін өндіру және қорытпалар өндірісі саласындағы ерекшеліктер мен жаңа жетістіктер туралы айтты. Экспозиция көрмемен бірге 1990 жылдары жойылды.
2011 жылы павильонды болашақта ұлттық экспозицияны орналастыру үшін Қазақстанға жалға беру туралы шешім қабылданды. 2017 жылы Ресейдің Главгосэкспертизасы ғимараттың бастапқы көлемі мен орналасуын қалпына келтіруді, оның ішінде басты көрме залы үстіндегі шыны күмбезді қалпына келтіруді көздейтін павильонды жаңғырту және қалпына келтіру жобасын мақұлдады. Сол жылы қалпына келтіру үдерісінде павильонның қасбетінде 1954 жылғы барельефтер табылды, оларды бастапқы күйіне келтіру жоспарда бар.
thumb|left|280px|1967-2017 жылдары «модернистік келбеттегі» павильон
Дереккөздер
Санат:ХШЖК павильондары Санат:Қазақстан Санат:Металлургия
Ротонделла
Ротонделла (Rotondella) — Италиядағы коммуна, Базиликата әкімшілік аймағына қарасты Матера провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3234 адамды құрайды. Халық тығыздығы 43 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 76 км² шамасында. Пошта индексі — 75026.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Базиликата елді мекендері
1901 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1901 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1901 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Шуй (халық)
Шуй (суй, айсуй) — Қытайдағы халық, негізінен Гуйчжоу провинциясында және Юньнанның солтүстік-шығысында тұрады. Жалпы саны 406 902 адамды құрайды.(2000 жылғы санақ).
Тілі
Шуйлар паратай отбасының кам-су тобының тілінде сөйлейді. Шуйлердің көпшілігі қытай, буи және мяо тілінде сөйлейді.
Этногенезі
Ежелгі байюэ тайпалары шуй халқының арғы атасы болып саналады. Цинь және Хань дәуірінде шуй сиоу тайпасының бір тармағы ретінде дамыды. Таң және Сун дәуірінде дун-шуй тіл тармағының басқа халықтарымен бірге олар жалпы «ляо» атауын алды, ал Мин мен Цин дәуірінде олар «шуйцзя», «шуй» атауларымен аталды.
Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егістік (күріш, жүгері, тәтті картоп, бидай, көкөніс, мақта, кендір, индиго). Ірі қара мал (бұқа, буйвол, жылқы), шошқа, ешкі, құс өсіріледі. Орман шаруашылығы дамыған. Қолөнерден - ұсталық, тас және ағаш өңдеу, ою, өру (ерлер), тоқу, мата бояу, кесте тігу (әйелдер) дамыған.
Өмір салты
нобай|оңға|300px|Шуй тұрғын үйлері Шуй халқы рулық иерархия, ру үлкені моральдық және отбасылық дауларға қатысты отбасылық мәселелерді талқылау үшін жиын өткізеді. Бір отбасы үйлену тойын немесе жерлеуді өткізгенде, басқа ру мүшелерінің қолдауы болады. Бір рудың өз зираты, тау орманы, шөптері, су көзі, балық тоғаны және өзені болуы мүмкін. Отбасындағы еңбек бөлінісі дәстүрлі, ер адамдар далада, ал әйелдер әдетте үйде жұмыс істейді. Бір тегі бар отбасылар ру болып бірге тұрады, олардың мүшелері ру ережесіне бағынады. Отбасы шағын, неке патрилокальды, кейде әйелі бірінші бала туғанға дейін ата-анасының үйінде тұрады.
Елді мекендер әдетте тау беткейлерінде шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері бір және екі қабатты.
Ерлер кең шалбар, күрте, қарттар жағасы жоқ ұзын жеңді халат киеді, әйелдер - шалбар және жағасы жоқ күртеше киеді, көптеген күміс әшекейлер тағады. Бас киімі сәлде.
Тағамның негізі - күріш, сондай-ақ жүгері, тәтті картоп, олар қышқыл және бұрыш тағамдарын жақсы көреді.
Дереккөздер
Санат:Қытай этникалық топтары Санат:Вьетнам халықтары
Зенсвиллер
Зенсвиллер (Zinswiller) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Агено округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67558, пошта индексі — 67110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 808 адамды құрады. Халық тығыздығы — 113,17 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Вешенбойрен
Вешенбойрен (Wäschenbeuren) — Германия Федеративтік Республикасының Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан муниципалитет. Штутгарт әкімшілік округіне бағынады. Гёппинген ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3976 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 12,95 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 08 1 17 053. Муниципалитеттің басшысы — Карл Фезенмайер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Ағартқы
Ағартқы - күмісті жылтыратуға арналған қоспа. Ағартқыны бұрынғы уақытта зергерлер суға ашудас салып, дайындаған. Күмістен жасалған бұйымды ағартқыға салып, бір қайнатып алып, ылғал киізге күл сеуіп, ол әбден жылтырағанша ысқылайды.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Зергерлік Санат:Қоспа
Консервілеу
Консервілеу — көгеріп, өңезденген саңырауқұлақтар мен бактериялардың және ашытқылар сияқты әртүрлі микроорганизмдердің өмір сүргіштігі тамақ өнімдерінің бұзылуына себепші болады. Тамақ өнімдерін микроорганизмдер арқылы зақымданып бұзылудан сақтау үшін, оларды консервілеу керек. Консервілеудің белгілі температураға дейін қыздыру, тоңазыту, кептіру, тұздау, маринадтау т. б. түрлері бар. Үй жағдайында консервілеудің ең қарапайым және сенімді тәсілі стерильдеу болып табылады. Тамақ өнімдерін шикі немесе аспаздық жолмен дайындалған күйінде стерильдеу үшін бәнкіге салып, қақпағын ауа кірмейтіндей етіп нығыздап жауып, 100—120º С температурада қыздырады. Барлық көкөністер мен жеміс-жидектерді үй жағдайында консервілеуге болады. Ал балықтар мен етті үй жағдайында консервілемейді.
Әбіқай ақын
Әбіқай ақын Нұртазаұлы (1871, бұрынғы Торғай оязы, Тосын құмы - 11.1932,сонда) - ақын. Өлкедегі Жұмабай ақын мектебіндегі ақындар тобынан саналады. Кезінде ауызша айтқан өлеңдері қағазға түспей, ел аузында сақталған. Бірқатар шығармаларын Қ.Жармағанбетов 1957 ж. ақынның баласы Ахметқанның айтуы бойынша жазып алған. Олардың ішінде "Тас мешін" дастаны, "Абайды оқығанда", "Мешін толғаулары" сияқты шығармалары бар.