Фиқһ_негіздері
Тарихы
Ислам іліміндегі құқық заңдылықтарының баптары уақыт өткен сайын толықтырылып, дамумен болды. Осының салдарынан IX ғасырда аш-Шафиғидің көзқарастары әжептәуір жетілдіріліп, жаңа сипаттарға ауыстырылды. Ендігі жерде Усул әл-Фиқһ ілімінің классикалық үлгісі ретінде Пайғамбарлық ізбасарларының (мазһаб ас-сахаба) айтқандарын да өз алдына негізі бар жеке тұжырым ретінде таныды. Тағы бір ерекше ескерілетін жағдай, мазһаб негіздері бұрынғыдай да кең көлемде танылып, Усул әл-Фиқһ баптарында көптеген мәселелерді нақтылы шешуге жэрдемдеседі. Кезінде әш-Шафиғи қабылдамаған истихсан да, истислах та ханафилік қауымның жиі пайдаланатын тәсіліне айналды. Тіпті, шафииттік мазһабтың өзі ілім ретінде жетіле келіп, Усул әл-Фиқһтің көрнекті де нақты немесе аса пәрменді әдісінің бірі — истисхабты дамыта түседі. Сөйтіп, Исламдағы пәрменді әдістер арқылы құқық заңдылықтарын шешу, бұрынғы классик, заң мектептерін дамыта түсіп, өмірдің сан қилы мәселелерін шешті. Соның нәтижесінде соңғы тәсілдер діни көзқарастарға айнала бастады. Өмірдегі құқық заңдылықтарында пәрменді тәсілдердің негізінде Құран мен Сүннет қағидалары Аллаһтың әмірімен болатындығын баса көрсетті. Сөйтіп, өмірдің нақты пәрменді әдістері әл-иджтихад, тіпті Усул әл-Фиқһ ілімнің теориясына да ықпал ете бастады. Кейінгі кездегі Ислам ойшылдары (мысалы, аш-Шахрастани, 1153 ж.ө.) Усул әл-Фиқһ дегеннің орнына-усул әл-иджтиһад деп жиі пайдаланады. Ал сунниттердің арасында иджтиһад, бұрынғыдай да пәрменді тақлидті жиі қолдана бастады. Жаңа ұғымдарға сәйкес тақлид дәуірінің келуі, күллі мұсылман заңдылықтарының топтамасы, бірыңғай пікір мен ой жүйесіне ауысты деуге тіпті де болмайды. Әрбір елдің тұрмыс салттарындағы өзгешеліктер, олардың діни көзқарастарына да түсініктеріне де әсерін тигізбей тұра алмайды. Мәселен, мәлікшілер тіршілікте қолданылатын муджтаһидтердің барлық іс-әрекеттерін қолдамайды. Сол тәрізді заһириттер де кейбір ханбалиттер сияқты Пайғамбардың ізбасарларының ижмағ тәсілін жиі пайдананады. Мұсылман әлеміндегі әрбір мазһаб топтарының Усул әл-Фиқһ үлгісіне өзіне тән көзқарастары қапыптасып, ондағы сан түрлі мұсылмандық дәстүр-салттар шариғат заңдарымен үндестіріліп, Құран сөздерінің құдіретімен құпталады. Осы айтылған сан қилы көзқарастар бір түйінге келмегенімен Усул әл-Фиқһ ілімінің үлгісіндегі негізгі қағидаларды басшылыққа алады. Бүкіл мұсылман қауымы қолданатын заңдардың жинақтары Ибн Халдун жіктемелеріне сүйене отырып, негізінен, үш түрлі категорияға бөлінеді. Бірінші топқа жататын шығармалар, ең әуелі құқық жөніндегі заңдарының бастамасы болған негіздерін қарастыра келіп, нақты ережелер белгілейді. Екінші топқа жататындар, негізінен, ханафилік мазһабтардың еңбектер мұнда Усул әл-Фиқһ үлгілерінің нақтылы шешім қабылдайтын ережелеріне көп көңіл бөлінеді. Үшінші топқа Усул әл-Фиқһ ілімі бойынша жоғарыда көрсетілген екі түрлі ағымында зерттелген ғалымдардың еңбектері кірелі. Сонымен, Усул әл-Фиқһ ұғымы әл- фиқһ заң жобаларының шығу себептерін түсіндіріп қана қоймайды, оған қоса осы ілімнің акыл-парасаттағы (теория) және методологиялық әдістерін де кең түрде қамтиды. Бұл құқық заңдарының негізін қалаушы Усул әл-Фиқһ ілімі өзінің әр ережесін Құран сөзімен құптата отырып, өмірдегі нақты құбылыстарға икемделіп жасалынған. Сондықтан қазіргі мұсылман әлемі сонау орта ғасырда жасалынған заң ілімінің классик, нұсқасын жетілдіре пайдаланып отыр. Ал XIX ғасырдың орта кездерінен бастап, бүкіл мейл. жүйедегі заң жобаларымен ұйқастыра отырып, Усул әл-Фиқһ ілімі өзінің жаңа сападағы өзгерістерін тауып отыр. Негізінен, мұсылман заңгерлерінің ұстап отырған бағыттары Исламның негізгі идеологиясынан алшақтамайтын болғандықтан, әуел бастағы жасалынған діни инабаттар аса үлкен өзгерістерге ұшырамайтындығымен құнды.