cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Болат Бисенұлы Теміров
Өмірбаяны
1991 жылы Қазанда бокстан КСРО чемпионатына 1992 жылғы Олимпиада алдындағы іріктеу кезеңдерінің бірі болып саналды, Қазақстаннан 22 боксшы жіберілді. Қатысушылар арасында боксшылар: Б. Жұмаділов, Н.Симанов, Т. Бердібеков. Болат үшін турнир украиналық Ю.Вилищукпен жекпе-жектен басталды. Осыдан кейін Болат тағы үш қарсыласын, ал финалда ленинградтық Дамир Еникеевті жеңді. Мәселен, Болат алғаш рет КСРО чемпионы атанды.
1991 жылы Минскіде өткен КСРО халықтарының 10 жылдық спартакиадасында Қазақстан құрамасының құрамында алтын медаль жеңіп алды. Финалда Анатолий Филипповты жеңді. Қанатбек Шағатаев, Игорь Шишкин және Николай Кульпинмен бірге құрама бокс турнирінің жеңімпазы атанды.
Бокстан КСРО Кубогының иегері: XXIV КСРО Кубогы, Новороссийск 16-22 қыркүйек 1991 ж.
1992 жылы екінші жеңіл салмақта бокстан ТМД-ның бірінші және бірегей чемпионатының алтын жүлдегері атанды, финалда жерлесіміз Бектас Әбубәкіровпен кездесті.
Бокстан Еуропа чемпионатында КСРО құрамасының мүшесі 1991, Гетеборг (Швеция). Турнирде болашақ жеңімпаз Иштван (Аттила) Ковачқа жеңіліп қалды. Бокстан әлем чемпионатында КСРО құрамасының мүшесі 1991, Сидней (Аустралия).
1993 жылы 54 келіге дейінгі келесі салмақ дәрежесіне көшті. 1993 және 1995 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.
1990 жылдан 1993 жылға дейін бокстан құрама команданың капитаны.
Қазақстан Республикасының Туризм және спорт министрлігі Б. Теміровтың іскерлік және ұйымдастырушылық қабілеттерін ескере отырып, оны Қазақстан бокс федерациясының Бас хатшысы қызметіне тағайындады. Содан кейін халықаралық төрешілер алқасының (AIBA) басшысы болып сайланды.
2022 жылы 20 желтоқсанда 53 жасында қайтыс болды.
Марапаттары мен атақтары
1987 жылы 30 шілдеде КСРО Спорт және дене шынықтыру жөніндегі мемлекеттік комитетінің бұйрығына сәйкес бокстан КСРО спорт шебері атағына ие болды.
1991 жылы 29 наурызда КСРО Спорт және дене шынықтыру жөніндегі мемлекеттік комитетінің бұйрығына сәйкес КСРО Халықаралық дәрежедегі спорт шебері атағына ие болды.
1995 жылғы 29 наурызда Қазақстан Республикасы Жастар ту, туризм және спорт министрінің бұйрығымен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері атағы берілді.
2012 жылдың 20 сәуірінде "Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл" төсбелгісіне ие болды.
2014 жылғы 10 наурызда ҚР Дене шынықтыру және спорт комитетінің бұйрығына сәйкес дене шынықтыру мен спортты дамытудағы еңбегі үшін төсбелгісімен марапатталды.
2022 жылдың 1 маусымында "Атырау облысының Құрметті азаматы" атағы берілді.
Дереккөздер
Санат:КСРО боксшылары Санат:КСРО спорт шеберлері Санат:Қазақстан боксшылары Санат:Бокстан Қазақстан чемпиондары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары
Біз үштөбелікпіз
Біз Үштөбелікпіз -"Қазақтелефильм" студиясының 2 бөлімді, орыс тіліндегі, ақ-қара түсті фильм-концерті (1978). .
Фильм барысы
Жолда арыққа тайып құлап, үсті-басы бүлінеді. Соған қамығып жардың жағасында жалғыз шошайған жігіт әлдебір мұңды ән айтады. Кешкі табиғат. Сарғыш-қызыл көкжиек. Сылдырап аққан су көрініс береді. Параллель монтажда жігіттің ғашығы сахнада ән орындайды. Концерт біткен соң қыз жігітті іздейді. Жігіт алдынан шыға бере үстінің лас екенін көріп қашады. Қыз түнгі бақтан жігітті іздейді. Ән айтады. Осылай біршама концерттік нөмірлер беріледі.
Режиссеры — Сон-и-Сон, операторы — Ә.Амангелдиев.
Дерекөздер
Санат:Қазақстан фильмдері
Төлеутай Ақшолақов
Төлеутай Ақшолақов (1915-2010), педагог-ғалым, әдіскер-ұстаз. Педагогика ғылымының докторы (1975), профессор (1980). «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналынының тұңғыш редакторы. Көптеген әдістемелік оқу құралдары, зерттеу, монографиялардың авторы. Әуезов «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының алғашқы санына құттықтау жазып (1958), жылы лебіз айтты, ақ батасын беріп, жас ұрпақты туған тілі мен әдебиетке деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелейтін  құнды басылым болатынына сенім білдірді.
Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
Зерттеу еңбектері
Зерттеу еңбектерінде ұлы жазушының шығармашылығына кеңінен тоқталып, оның негізгі кесек туындыларына талдау жасады. «Шығарманың көркем компоненттерін оқыту» атты еңбегінде (1968) орта мектепте көркем шығарманы оқып үйрену барысында Әуезов туындыларының сюжеті мен композициясын көптеген мысалдарының бірі ретінде қарастырып, идея мен түрдің тұтастық бірлігін бұзбай талдау  қажеттігін сөз етті. «Көркем шығарманың эстетикалық табиғатын таныту» монографиясында (1975) Әуезовтің оқу бағдарламасына енген шығармаларын оқып үйренуде әр түрлі әдістерді қолдана отырып, көркем туындыдағы идеялық-эстетикалық мән-мазмүнды ашуды көздеді. Бұл ретте «Абай жолындағы» Қодардың өлімі, Бөжей асы сияқты сюжеттік жетістіктерге эстетикалық талдау жасаудың үлгілерін ұсынды. Ал «Көркем шығармаға талдау жасау» деген монографиясында (1983) негізгі ой-түжырымдарын «Қараш-қараш» повесін, «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Абай тағы басқа кейіпкерлер характерлерін талдау негізінде өрбітті. «Шығарманың көркем айшықтарын таныту» атты зерттеуінде (1994) «Қараш-қараш» повесі мен «Абай жолы» эпопеясын үздік шығармалар қатарында жан-жақты талдады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан педагогтары
Ақ дельфин
Ақ дельфин немесе Қорытпа киті (Delphinapterus leucas) — нарвалдар тұқымдасының ақ дельфин түр тармағына жататын сүтқоректі. Туыстың жалғаз түрі.
Дене ұзындығы 6 м, салмағы 2 т, басы дөңгеленген, кішірек. Дене түсі жасына байланысты өзгереді: жаңа туған дельфин (ұзындығы 1,5-1,6 м) ақшыл-сұр соңынан караяды содан кейін түсі сүрланады, ересектерінің түсі ақ. Арктика, Чукотка, Беринг және Охота теңіздерінде таралған, кейде оңтүстік аймақтарында кездеседі. Балық және шаянтәрізділермен қоректенеді. Жүйелі түрде орын ауыстырып тұрады жазда су жағалауымен ашық теңізде, қыста жусарда мекендейді. Балық соңында өзенге 100 шақырымға дейін жүзіп көтеріледі. Еріксіздікке төзімді. Шектелген кәсіпшілік нысаны.
Жаңа туған қорытпаның түсі қою сұр болады. Бірақ олар уақыт келе біртіндеп түсін өзгерте бастайды, соңында қалыпты ақ түске енеді. Жаңа туған белуганың ұзындығы 1,6 метрге жетеді. Қорытпаның дене пішімі сопақтау болады. Бірақ оның қарны тоқ болса, доп-домолақ болып келеді. Оның басы мен құйрығы өте үлкен болмайды. Қорытпалар - ақырын жүзетін сүтқоректілер. Олар бесаяқтылармен, шаянтәрізділермен және балықтармен қоректенеді. Бұл киттер Арктика мұхитында көп шоғырланған. Сондай- ақ оларды субарктикалық сулардан да кездестіруге болады. Зерттеушілердің мәліметіне сүйенсек, дүниежүзіндегі барлық қорытпалардың саны 80 000-ға жетеді екен.
Дереккөздер
Санат:Тісті киттер
Бекайдар Жантөреұлы Аралбаев
Аралбаев Бекайдар Жантөреұлы  (1893, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы — 1952, Ресей, Красноярск өлкесі) — қоғам қайраткері.
Әкесі Жантөре Аралбайұлы — 1928 ж. тәркіленген орта шаруа.
1905 — 10 ж. Жаңақорғандағы орыс-қазақ мектебінде, 1910 — 14 ж. Перовскіде (Қызылорда) қалалық училищеде оқыды. Үш-төрт жыл болыстық, уездік мекемелерде түрлі қызметтер атқарды. 1920 — 22 ж. Сырдария облаткомында (Ташкент) бөлім меңгерушісі, төрағасы; 1922 — 24 ж. Түркістан АССР-ның Ішкі істер Халық комиссары, Түркістан республикасы ОАК төралқасының мүшесі; 1924 жылы осы республиканың Жоғарғы сотының төрағасы; 1925 ж. Қазақ АКСР-ы ОАК-нің хатшысы болып сайланды. Кеңес аппаратына, басшы қызметтерге жергілікті ұлт өкілдерін тарту ісіне ОАК-і комиссиясының төрағасы ретінде көп үлес қосты. Аралбаевтың бұл қызметін даттау үшін Ф.И. Голощекин оған “аралбаевшылдық” деген айдар тағып, жұмыстан қуды. 1928 — 33 ж. респ. банкіге, Ақтөбе облысы банкіге қызметке жіберілді. 1933 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшылдық әрекеттер жасады деген жалған айып тағылып, КарЛАГ-қа, кейінірек Мордва (1934) жерінде Тамлагта жазасын өтейді. 1945 ж. тұтқыннан босаған Аралбаев Қазақстанда тұруға рұқсат берілмеді. Ташкент облысы Шыназ ауданында ферма меңгерушісі болып жүргенде 1949 ж. қайта қамауға алынып, Сібірге жер аударылды. 1957 ж. қыркүйегінде КСРО Жоғарғы сотының алқасы Аралбаевты толық ақтады.
Дереккөздер
Санат:1893 жылы туғандар Санат:Жаңақорған ауданында туғандар Санат:1952 жылы қайтыс болғандар Санат:Краснояр өлкесінде қайтыс болғандар Санат:Түркістан АКСР министрлері Санат:Түркістан АКСР Жоғарғы сотының төрағалары Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары Санат:КСРО-да қуғындалғандар Санат:Карлагта қамалғандар Санат:КСРО-да ақталғандар
NGC 6841
NGC 6841 — Мерген шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 28 қыркүйекте Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6841 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 63881, ESO 461-23, MCG -5-47-11.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Мерген (шоқжұлдыз)
Пальма-Кампания
Пальма-Кампания (Palma Campania) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Неаполь провинциясында орналасқан.Туризм орталықтарының бірі.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 14 485 адамды құрайды. Халық тығыздығы 724 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 20 км² шамасында. Пошта индексі — 80036.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Biagio. Жыл сайынғы мерекесі — 3 ақпан.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Сант'Алессио-кон-Вьялоне
Сант'Алессио-кон-Вьялоне (ant'Alessio con Vialone) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Танвиль
Коммунаның INSEE коды — 61480, пошта индексі — 61500.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 262 адамды құрады. Халық тығыздығы — 19,67 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Хордадбек
Ибн Хордадбек, Әбу-л-Қасым Ұбайдаллаһ ибн Абдаллаһ ибн Хордадбек (820 – 912/913) – араб географы, тарихшы.
Иранда дүниеге келіп, Бағдатта білім алған. Жибал аймағында байланыс және мемлекет хабар жүйесінің бастығы болды. 846/847 жылы «Китаб әл-масалик уә-л мамалик» (Жолдар мен аймақтар туралы кітап) деп аталатын еңбегін жазып, кейін оны қайта өңдеген. Бізге еңбектің тек қысқартылған түрі ғана жетті. Шығармада Қазақстан мен Орта Азиядағы қыпшақтар, қырғыздар, түргештер, қимақтар, оғыздар т.б. тайпалардың орналасуы жөнінде мағлұматтар берілген.
Сонымен бірге Шаштан (Ташкент) Испиджабқа (Сайрам), Испиджабтан Таразға, Тараздан Ыстықкөлге дейінгі қалалар мен елді мекендердің ара қашықтықтары фарсақпен (1 фарсақ 6 – 7 км), өлшеніп көрсетілген. И. Х. Құлан мен Меркі қ-н үлкен елді мекен ретінде сипаттайды.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Торинья
Торинья (Taurinya) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Прад округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,50 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 66204, пошта индексі — 66500.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 324 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,34 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
Пильстинг
Пильстинг (Pilsting) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Дингольфинг-Ландау ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6199 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 71,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 79 132. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Хопфенспергер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Итинга
Итинга (Itinga) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Жекитиньонья мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Арасуаи экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Қыз Жібек
нобай|200px|Қыз Жібек пен Төлеген Қыз Жібек — қазақтың ең көне мұраларының бірі, лиро-эпостық дастан. «Қыз Жібек» жыры — аңыз емес, тарихи оқиға, кейіпкерлері өмірде болған адамдар. Жырдың негізгі кейіпкерлері — Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын сүйген ғашықтар, бірақ әке батасынан аттап кеткен Төлегеннің өлімі мен Жібектің қайғылы тағдыры талай жанарларға жас үйірілтпей қоймайды. Жібек бейнесі — сұлулық пен әсемдіктің нышаны, қазақ халқының мақтанышы, рухани ескерткіш.
Тарихы
'Қыз Жібек–лиро-эпостық жыр. Шамамен XVII-ғасырда жазылған. Жыр нұсқалары арасында айырмашылық аз. Тұңғыш рет Е.А. Александров Мұсабай ақыннан жазып алып, мазмұнын орысшаға қара сөзбен аударған (1880). 19 ғасырдың екінші жартысында татар мұғалімі Фалиолла Тухватуллин Зайсан өңірінен “Қыз Жібек” жырын жинап, 1894 жылы Қазанда бастырған. Сондай-ақ Жүсіпбек Шайхысыламұлы Қазан қаласында 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 ж. қазақ тілінде жариялаған. “Қыз Жібектің” Тухватуллин жинаған нұсқасы 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 ж. басылып шығып, 1958 жылы “Қазақ эпосы”, “Казахский эпос” жинақтарында, 1963 жылы “Қыз Жібек” деген атпен қазақ, орыс тілдерінде жарияланды, 1988 жылы орыс тілінде жеке кітап болып шықты. Қазір ҚР Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың бірнеше нұсқалары сақтаулы. Оның ішінде Қ.Мырзағалиев, Ә.Дәнікеров, Ж.Қалмағамбетов, Е.Рақметов, Р.Мәзқожаев нұсқалары бар. “Қыз Жібек” жырында қазақ халқының өмірі, тұрмысы, кәсіп-тіршіліктері, салт-санасы, елдік, ерлік істері, ар-ожданы мен арман-мақсаты қызғылықты әрі көркем жырланады. Жыр мазмұнында Базарбай байдың Төлеген атты ұлы 14 жасқа толғанда өзіне жар іздеп, 210 сұлудың арасынан Сырлыбай ханның Жібек атты қызын ұнатқандығы айтылады. Үш ай Сырлыбай ханның елінде болған Төлеген өз еліне бармақ болып сапарға шығады. Бірақ Жібекті қызғанып, жол тосқан Бекежан қапыда Төлегенді өлтіріп, қазасын Жібекке өзі келіп естіртеді. Сол үшін Бекежан өлім жазасына кесіледі. Жырдың 2-бөлімінде хабарсыз кеткен Төлегенді іздеп шыққан інісі Сансызбай қалмақ ханы Қоренді өлтіріп, Жағалбайлы елін жаудан азат еткендігі айтылады.
Итинга
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 051 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 640,66 км² шамасында. Халық тығыздығы — 8,6 адам/км².
Тарихы
Қала 1943 жылы құрылған.
Қыз Жібек
Мазмұны
"Қыз Жібек" эпосын махаббат гимні деудің әбден жөні бар. Оның нағыз көркем туындыға айналу процесі жүріп жатқан кезде, яғни ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамында жеке бастың, сезімнің бостандығы, махаббат еркіндігі туралы мәселе мұндай деңгейде ашық айтыла бермеген, ескі рулық заманның неке мен отбасына қатысты ежеқабыл, қалыңмал, көп әйел алу, әмеңгерлік сияқты салттары үстем болған. Солай бола тұрса да, "Қыз Жібек" жырының шығуы сол дәуірдің өзінде-ақ халықтың идеал туралы эстетикалық пайым-түсінігінде белгілі бір дәрежеде өзгеріс болғанын айғақтайды. Төлегеннің де, Жібектің де өзіне лайық жар іздеуі, сүйіспеншілікпен үйленуді көздеуі - сол кезеңдегі жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін аңғартады. Жырдың ел арасында кең тарағанының бір себебі осында болса керек.
Төлеген - қазақ эпосы, тіпті бүкіл қазақ фольклоры үшін жаңа кейіпкер. Ол Қозы Көрпештен де өзгеше. Қозының бейнесінде батырлық қасиет көп. Ал Төлеген - нағыз лирикалық кейіпкер. Ол бай болуды, батыр болуды көксемейді. Оның арманы - өзіне лайықты сұлуды сүю, соны өзіне өмірлік жар ету. Жыршы да осыны айтады: "Батырлық, байлық кімде жоқ, Ғашықтық жөні бір басқа". Демек, сол кездің қоғамында осындай ой-пікір болған, яғни ел ішінде махаббатты - өте таза, бәрінен ерекше, биік сезім, оны кез келген адам біле бермейді деген ұғым қалыптасқан. Нақ осындай ерекше сезім Төлегенді әкесінің бата бермегеніне қарамастан алыс жолға жалғыз аттандырады. Төлеген үшін өмірдің мәні де, сәні де - махаббат, махаббат үшін күресіп, өмір сүру, сүйгеніңе үйлену. Сондықтан да болу керек, оның мінезі де, істері де әдеткі эпостағыдай емес. Ол аң да ауламайды, мал да бақпайды, жастайынан ерлік мінез де танытпайды, батырлық өнерді де үйренбейді. "Періште сипатты ұл" боп тууының өзі - оның ерекше сұлу болатынын білдіреді. Демек, ол батыр болмайды: Төлеген кәдімгі батырларша "сағат сайын" өспейді, бозбала кезінде ешбір ерлік іс-әрекет жасамайды. Есесіне он екі жасында өзіне пара-пар сұлу қыз іздей бастайды. Он алты жасқа толғанда ат тұяғы жететін жерді түгел шарлап шығады. Қыз Жібек туралы ести сала ол еш ойланбастан жолға шығады.
thumb|200px|Төлеген
Көш алдына қараса, Бір қыз кетіп барады, Жанасалай сұлудың Қасына жетіп келеді, Төлеген мырза көреді, Көш алдында сұлудың Он қыз нөкер қасында, Өзі он бес жасында. Ақ маңдайы жалтылдап, Танадай көзі жарқылдап, Алтын шашбау шашында. Қырық нарға жүк арттырып, Қымқап зерлі кілемді Жүк үстіне жаптырған. Қазыналы қырық нарға Жібектен арқан тарттырған. Әсемдіктің бәрін де Бұл жиһаннан арттырған. Дүрия бешпент белсеніп Бұл дүниені кең салып, Алтынды қамшы қолға алып, Абжыландай толғанып, Бұралып кетіп барады, Жын соққандай теңселіп, Осы екен, деп Қыз Жібек, Жетіп келді қасына, Базарбайдың Төлеген. Артынан келді Қаршыға: "Жібек емес" деген соң, Онан да өтіп жөнеген. Тау басында қарағай, Төлегеннің мінезі Болып кетті баладай. Осындай болып әр жерден Он бір қыз өтті сәулетпен Бәрі де қалды жарамай.
Жырда қыздардың келбеті өте шебер суреттелген, оларды көрген Төлеген енді тезірек Жібекті көруге ынтығады. Қаршығадан озып, Жібектің күймесіне бұрын жетеді. Бірақ Жібек онымен "сөйлесуге намыстанады". Тек Қаршығаның үгітінен кейін ғана Жібек "бетін бір ашып, жарқ етіп көрініп, амандасты да, қайтадан бетін жауып, пәуескенің қақпағын түймелеп, жатып қалды", - дейді жыршы. Жібектің ғажайып көркін көрген Төлеген: "Жиһанда бұл сипатты әйел көргенім жоқ еді, енді мұны алайын!" - деп шешеді. Осы сәттен бастап Төлеген енді белсенділік көрсетеді.
Жырдағы Қыз Жібек көркінің сипатталуы:
Қыз Жібектің құрметі, Жиһаннан асқан сәулеті, Ләйлі-Мәжнүн болмаса, Өзгеден артық келбеті. Үш қызы бар қасында-ай, Өзі он төрт жасында-ай, Кебісінің өкшесі Бұхардың гауһар тасында-ай, Ақ маңдайы жалтылдап, Танадай көзі жарқылдап, Алтын шашбау шашында-ай. Қыз Жібектің дидары - Қоғалы көлдің құрағы, Көз сипатын қарасаң - Нұр қызының шырағы, Дүри гауһар сырғасын, Көтере алмай тұр құлағы, Бой нұсқасын қарасаң Бектер мінген пырағы. Қыз Жібектің ақтығы Наурыздың ақша қарындай, Ақ бетінің қызылы Ақ тауықтың қанындай, Екі беттің ажары Жазғы түскен сағымдай, Білегінің шырайы Айбалтаның сабындай. Төсінде бар қос анар Нар бураның санындай, Оймақ ауыз, құмар көз Іздеген ерге табылды-ай. Өткірлігін байқасаң Ұсталар соққан кетпендей. Нұр тұқымын еккендей, Екі ауыз сөз сөйлескен Мұратына жеткендей. Тірісі түгіл Жібектің Өлігіне адам қайырылып Бетінен келіп өпкендей. Қыз Жібекті Төлеген Ақылменен танып тұр, Көз мейірі қанып тұр, Бейіштен жанған шамшырақ, Көзі жайнап жанып тұр, Белі нәзік талып тұр. Тартқан сымнан жіңішке Үзіліп кетпей неғып тұр?
Жалпы, Төлеген ғашықтық эпостың дәстүріне сәйкес, өзіне тиісті сынақтардың бәрінен сүрінбей өтеді: қалаған жары үшін ол өз елін, ата-анасын тастап, жалғыз өзі қауіпті сапарға шығады; махаббатқа адалдық танытып, жарық дүниемен қоштасады. Мұндай жағдай романдық эпос кейіпкерінің бәрінің басынан өтеді, Төлеген де осыны бастан кешіреді.
Жібек те - өз теңін іздеген ару. Оның арманы - өзін құлай сүйген, махаббатқа адал адамға қосылу. Жібектің идеалы - бай да, батыр да емес. Оған керегі - өзінің жүрегін жалындата алатын, өзі сияқты жаны таза, ақылды әрі көрікті жігіт. Яғни, Жібектің өзі қалай сүйсе, жігіт те оны солай сүюі керек. Міне, Төлеген осындай адам. Оны Жібек алғашқы кездесуде-ақ сынап, байқаған. "Жалғыз атты" адамсың дей отырып, Төлегеннің сөзінен, өзін қалай ұстайтын мінезінен оның бекзат жан екенін аңғарған.
Жалпы, Жібектің образы эпоста идеалды болып суреттеледі, оның бойында қазақ әйелінің ең асыл қасиеттері жинақталған. Жырда ол екі бейнеде көрінеді: сұлу қыз және адал әйел. Жырдың алғашқы бөлімінің біраз жері - сол сұлу қызға арналған. Оның сұлулығы алыс жерлерге жетеді, Төлеген де, қалмақ ханы Қорен де ару қыздың даңқын естіп келеді. Жібектің өз елінде де талай жігіт оған ғашық, бірақ Жібекке жолай алмайды, өйткені, Жібек тірі жанды менсінбейді, бұла боп өскен ерке әрі өр мінезді.
Жібектің сұлулығына ақылы мен ақындығы да сай. Алғаш кездескен сәттегі Төлегеннің сөзіне берген жауабы өте ұтымды әрі әсерлі. Ол өзін үлкен шеберлікпен таныстырады жігітке, өзінің кім екенін кәнігі ақындарша баяндайды. Өзін халық құрметтейтінін, жоғары бағалап, сыйлайтынын айта келіп, Жібек Төлегенді әдейі кемсіте сөйлейді, сөйтіп, оның жігіттік намысын сынайды. Жігіттің айтқан жауабына, көркі мен ұстамдығына риза болған Жібек енді өзі іздеген адам - осы Төлеген екеніне көзі жетеді де, соған тұрмысқа шығуға бел байлайды. Бірақ ол жігіттің өзіне ұнағанын сездірмейді, ойын ашық айтпайды. Іштей жақсы көріп қалса да, әліптің аяғын бағады, себебі әкесі қалай қарайды бұл жігітке, әлі белгісіз еді. Әкесінің батасын алған соң ғана Жібек өзінің сезіміне ерік береді, Төлегеннің шақыруын жылы қарсы алып, оның отауына өзі барады.
Осы тұста жырдың көркемдігі де бөлекше ғажап. Алғашқы неке түнінің мұндайлық сұлу, сырлы, тәтті суретін әлем әдебиетінің жаһанға мәлім жауһарларынан да табу қиын.
Екі ғашық қосылып Әңгіме дүкен құрады, Екеуінің суреті Ләйлі-Мәжнүндей болады. Екі бекзат қосылып Күндей балқып толады, Екеуінің нұрына Көрген жанның бәрі де Тамаша қайран қалады. Ойын-күлкі сәулетпен, Жездеңіздің қасында, Кеш батқанша отырды, Кеш баткан соң апаңыз Күйеуге төсек салады, Төсекті жайлап салған соң, Жатар мезгіл болған соң, Жездеңіздің мойнына Асыла барып құлады... Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Біз де соны айтамыз Бұрынғылардың нұсқасы. Сығалап жатқан ақ берен Қалаған жерден ұрады, Қаршыға ілген үйректей Жұмарлап мойнын бұрады. Тебетейін сындырып, Көңілдері тынады...
Міне, осыдан бастап Жібек - күйеуіне өте адал әрі қамқор әйел ретінде көрінеді. Төлегенге деген терең де мөлдір сезімін, шексіз берілгендігін ол, әсіресе, жаман түс көргенін жеңгесіне айтып, Төлегеннің сапарға шықпауын өтіну арқылы білдіреді. Осы эпизодта Жібек - сүйікті жар ғана емес, алдағыны болжай алатын көреген әйел болып бейнеленеді. Көрген түсін өзі жорып, Жібек жеңгесін Төлегенге жұмсайды, Төлеген жолға шықпасын деген тілек білдіреді. Екінші сөзбен айтқанда, Жібек Төлегенге тыйым салады. Бұл - жырда екінші тыйым: әкесі Төлегенге алыстағы Шекті еліне, Жібекке баруға келісімін де, батасын да бермеген-ді. Фольклордың поэтикасы бойынша тыйымды бұзған кісі бір қасіретке тап болады. Ал, қазақтың этикасы бойынша әке батасын алмаған баланың жолы болмайды. Ендеше, Төлегеннің мерт болуының түпкі себебі - осы екі тыйымды бұзғаны дейді жыр.
Жібек Төлегенге ғана адал емес, оның еліне, руына адал. Сүйген жарына ғана емес, оның ел-жұртына деген махаббатын Жібек Төлегенді сегіз жыл бойы күту мен ол келмеген соң оның елінен біреу келуін тосу арқылы да білдіреді. Күйеуінің елін Жібек - өзінің қорғаны деп біледі. Қалмақтың Қорен ханы күш көрсетіп, Жібекті зорлықпен алмақшы болғанда, ол Төлегеннің руын есіне алып, Сансызбайдың неғып келмей жатқанына таң болады. Зарыға күткен Сансызбайы келгенде Жібек еш ойланбастан қайнысымен бірге қашуға бел байлайды. Өйткені, ол, біріншіден, Төлегеннің "өліп кетсем, артымда еш жаманға қор қылмас Сансызбай атты інім бар" деген өсиетін орындауы керек. Екіншіден, Жібек, өз заманының салты бойынша, өзін Жағалбайлының жесірімін деп есептейді де, әмеңгерінің келуін күтеді. Үшіншіден, Сансызбай Төлегеннен аумайды, сондықтан Жібек оны "Төлегеннің өзі" деп қабылдайды. "Сансызбайды көрген соң, Жібектің көңілі тояды", - дейді жыршы. Демек, Жібек енді өзі сүйіп қалады Сансызбайды. Яғни, Жібек марқұм болған жарының өсиеті мен ата салтын орындау үшін ғана тимейді Сансызбайға. Ол өзі ғашық болады, сөйтіп, оның Төлегенге деген іңкәрлігі Сансызбайға ауысады.
Сансызбай болса өзін нағыз батыр, елінің таянышы, Жібекті өзі сияқты сүйе білген ер азамат ретінде көрсетеді. Ол Төлеген секілді емес. Ерте жасынан ерлікке даярланып, ағасы дайындап кеткен тоғыз қабат сауытты, дулығаны киініп, найзасы мен садағын асынып, тұлпар атқа мініп, кәдімгі батырларша жолға шығады. Оның бұл сапары, бір жағынан, бұрынғы батырлардың қалыңдық іздеп, сапар шегуін еске түсірсе, екінші жағынан, батырдың жау қолына түскен әйелін (яки қалыңдығын) тұтқыннан азат ету үшін күреске аттанатынын қайталаса, үшінші жағынан, болашақ батырдың алғашқы ерлігін ойға оралтады. Ал, мұның бәрі классикалық батырлық эпосқа тән. Демек, "Қыз Жібек" жырының екінші бөлімі - көне заманнан келе жатқан "жігіттің ерлікпен үйленуі" туралы сюжет болып табылады. Бұл сюжет, әсіресе, батырлық ертегі мен көне эпоста жиі кездеседі. Осы ежелгі сюжетті жыршылар әдемі пайдаланып, жырға шеберлікпен енгізген, сөйтіп, екі сюжеттен тұратын өте көркем ғашықтық жыр тудырған.
Эпоста Сансызбай екі сипатта көрінеді: ағасын жанындай жақсы көретін бауыры және оның ісін жалғастырушы інісі. Бірінші сипаттағы Сансызбай - әлі жасөспірім, сондықтан оны бейнелеуде жыр лирикалық психологизмге орын берген. Қайын жұртына кетіп бара жатқан ағасымен қоштасқан сәттегі Сансыз­байдың мінезі, ағасына айтқан сөзі - оның терең ойлы, ата-анасы туралы қам жейтін, келешегін ойлайтын бала жігіт екенін дәлелдейді. Мұңлы болған Сансызбайдың қайғыратыны: ағасы әкесінен бата ала алмай және жалғыз аттанып бара жатқаны, ол кеткен соң ата-анасының, ел-жұрттың халі не болатыны, өзінің тым жас екендігі, сол себепті әке-шешесін бағып-қағуға әлі жарамайтыны... Осының өзі-ақ Сансызбайдың ерекше жан екенін көрсетіп, оның келешекте нағыз азамат болатынын аңғартады. Ағайынды екеуінің қоштасу сөздерінен Сансызбайды алда үлкен де қатерлі сынақ күтіп тұрғаны сезіледі. Оны Төлеген де болжап, інісіне қажетті батырдың сауыт-сайманын дайындап қойғанын айтады және өзі мерт болса, Жібекті іздеп табуды, ешкімге қор қылмай, жар етіп алуды тапсырады. Міне, осылай жырдың эпилогі іспетті көрінетін Сансызбай мен Жібек жайындағы қосымшаның пайда болуы ақталады да, бүкіл жыр біртұтас көркем дүниеге айналған.
Жырдағы осы екінші сюжет эпосқа мейлінше қазақы сипат дарытқан. Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы екінші бөлікте көбірек әрі жарқын көрінеді.
Егер бірінші бөлімде Төлеген Қыз Жібекті алу үшін екі жүз елу жылқы сатып алып, қалыңмал берген дәстүр көрінсе, екінші бөлімде қандай да бір істі бастар алдында үлкендердің батасын алу ғұрпына үлкен мән беріледі. "Ата қарғысы - оқ" деп түсінген халық Төлегеннің мерт болғанына аянышпен қараса да таңданбаған, қайта оны заңдылық деп қабылдаған. Ал, "баталы ұл арымас" деген ұғымды ұстанған жыршы да, тыңдарман да Сансызбайдың ақжолтай болғаны - әкесінің оң батасын алғандықтан деген ой ұсынады. Сондай-ақ Жібектің әмеңгерлік салтымен Сансызбайға қосылуы да - ел үшін еш оғаш емес, керісінше, оны орынды деп білген.
Сонымен Сансызбай Жібекті алады, бірақ ол тек әмеңгерлік жолымен ғана алмайды. Сансызбай, кәдімгі қаһармандық эпостағы батырларша, ерлік жасап алады. Ол бұл жерде - Жібекті құтқарушы, түптеп келгенде, әділеттілік орнатушы, сондықтан да оның іс-әрекеті толығымен құпталады. Оның образы біржақты емес. Сансызбай - ең әуелі батыр.
Бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза сөз өнерінің дүниесі, сондықтан ол көркем шығарма деп түсініледі. Олай болса, мұнда жүйелі композиция, қызғылықты сюжет, бітіспейтін тартыс, кестелі тіл, яғни көркем шығармаға не керек, соның бәрі болуға тиіс және олар жырда айтарлықтай көрініс тапқан. Әрине, бұл әлі жазба әдебиеттің үлгісі емес, мұнда көпқатпарлы іс-әрекет жоқ, шытырман оқиға баяндалмайды, кейіпкерлердің мінез-құлқы, психологиясы, характері динамикалық түрде дамымайды. Дей тұрғанмен, "Қыз Жібек" жырында басты қаһармандармен қатар басқа да кейіпкерлер оқиғаларға араласып, шығарманы мазмұн жағынан байыта түскен. Олар екі топқа бөлінеді. Бірі - басты қаһармандардың жанашыр достары болса, екіншісі - олардың қарсыластары. Достары Жібек пен Төлегеннің, содан соң Жібек пен Сансызбайдың махаббатын қоштап, оларға әрдайым жәрдем етіп жүреді. Бұлардың арасынан Қаршыға мен Шегені ерекше бөліп алуға болады.
Жалпы, Қаршыға мен Шегенің образдары көне эпостағы ежелгі көмекшілердің ғашықтық жырда өзгергенін көрсетеді. Мұның басты себебі - "Қыз Жібек" тұтас эпосқа, яғни көркем жырға айналған заманда (ХV-ХVІ ғ.ғ.) және одан кейінгі дәуірлерде де (ХVІІІ-ХІХ ғ.ғ.) ер адам туралы қоғамдық идеалдың ауысқаны. Ол - тек қана қара күштің иесі емес, оны-мұныдан хабары бар, шежіреші, ақылды әрі сөзге ұста адам. Бас қаһарманның өзі сегіз қырлы, бір сырлы болғандықтан, оның көмекші достары да сондай болуға тиіс.
Жырға үлкен серпін беріп, оған көркем шығармаға қажетті қасиеттерді дарытып тұрған нәрсе - кейіпкерлердің бітіспес тартысы. Оны күшейтіп, ширықтыруда бас қаһармандарға қарсы қимыл жасап жүрген Бекежан мен оның жолдастары және қалмақтардың ханы - Қорен. Алайда, Бекежан мен Қорен бір-біріне ұқсамайтын дұшпандар. Бекежан - романдық эпостағы дәстүрлі кейіпкер, яғни екі ғашықтың ортасында жүрген қастангер (жігіт - қыз - қастаншы).
Ал, Қорен хан болса, ол Бекежаннан өзгеше дұшпан. Қорен - елдің ішіндегі қаскүнем емес, сырттан келген жау. Жау болса да, ол - нағыз батыр. Өз ойын ашық айтады, күшіне сенеді. Жібекті күшпен алатынын да жасырмайды, Сырлыбайға қызыңды бермесең, еліңді шабам деп, бүкіл ауылды қамап, тұтқында ұстайды. (Әлбетте, адамгершілік тұрғысынан келгенде, бұл да - зорлық). Сансызбаймен жекпе-жекте өзін нағыз батырша көрсеткен Қорен жай күнде мақ­таншақ әрі өз айтқанынан қайтпайтын, ешнәрсенің байыбына бармайтын, тек өзінің қара күшіне сенетін дүлей бейнесінде көрінеді. Эпос оны, бір жағынан, асқан ержүрек батыр етіп бейнелесе, екінші жағынан, анайы ақымақ етіп суреттейді.
Егер Қорен мен Бекежанды салыстыра қарасақ, екеуі де - жағымсыз кейіпкер, бірақ олар бір-біріне ұқсамайды. Эпос оларды бірі-біріне қарсы қоятын секілді. Қорен - ашық жау, ол - қазақ елінің ата жауының өкілі. Оның бүкіл ойы мен іс-әрекеті - күллі ел жауының әдеткі ісі. Яғни, оның мақсаты - шапқыншылық жасап, Шекті руын жаулап алу, күш көрсетіп, мал-мүлкін талау, еркектерді қырып, әйелдерді - күң ету. Қорен Жібекті сүйгендіктен алайын демейді, оны салық деп қарайды. Өмірде де, фольклорда да сыртқы жау қашанда жеңген елінен алым-салық талап етеді, міне, Қорен де осылай істейді.
Бекежан болса - сырттан келген жау емес, іштен шалған қаскүнем. Былай қарағанда, Бекежанның Жібекке ғашық болуында еш сөкеттік жоқ. Ол да жігіт, ол да сұлу қызды алуға құқылы. Бірақ эпос пен жыршы оны қызды ұнатқаны үшін жек көрмейді, керісінше, оны өз сезімін қызға жеткізе алмағаны үшін, қыздың жүрегіне жол таба алмай, зұлымдыққа барғаны үшін жексұрын етіп көрсетеді. Бекежан өз махаббаты үшін адал күреспей, жауыздық жолын таңдайды, ал бұл жолда ол өзін арам пиғылды адам ретінде танытады. Сол себепті ол өзінің жымысқы тірлігін жасырын істейді, ойын құпия ұстайды. Жырда Бекежанның қалай өмір сүріп жүргені, бұрын кім болғаны айтылмайды. Эпос оны тек "қарақшы" деп атайды. Ал, қарақшының болмыс-бітімі белгілі. Қоренге қарағанда, Бекежан - айлакер, қу, бәрін алдын-ала ойластырып қояды, әрбір арам ісін залымдықпен жүзеге асырады. Сондықтан ол Қореннен де қауіпті. Сол себепті жыр да, жыршы да, тыңдаушы да Қоренді емес, Бекежанды қарғайды, оны ит өлімге қияды. Бекежан - адам табиғатындағы ең жағымсыз қасиеттердің, зұлымдықтың, жауыздықтың белгілерін бойына жинақтаған, солардың символына айналған образ. Міне, бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза көркем фольклордың айшықты үлгісі екені осыдан да байқалады.
Қазақтың классикалық түрдегі "Қыз Жібек" жыры - ежелгі рулық заманда пайда болған "жігіттің үйленуі" туралы түпкі сюжеттің негізінде орта ғасырларда үлкен эпос болып қалыптасқан түрі. Бұл сюжет, әсіресе, Қазақ хандығы тұсында көркем фольклордың тамаша үлгісіне айналған. Талантты ақындар мен жыршылар "Қыз Жібек" жырын тамаша романдық эпос етіп жырлаған, соның арқасында ол біздің заманымызға жетіп отыр. Жетіп қана қойған жоқ, қазіргі мәдениетіміздің ажырамас бөлігіне айналды. "Қыз Жібек" жыры профессионалды операға, көркем фильмге негіз болды. 1971 жылы Ғабит Мүсірепов сценарии бойынша Сұлтан Қожықов «Қыз Жібек» фильмін түсірді. Төлеген мен Жібек рөлдеріне Құман Тастанбеков және Меруерт Өтекешева таңдалды.
Пайдаланған әдебиет
Санат:Әдебиет Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан тарихы Санат:Қазақ ғашықтары Санат:Лирикалық жырлар
Ретамосо-де-ла-Хара
Ретамосо-де-ла-Хара (Retamoso) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Ла-Хара ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 126 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 48,24 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 85 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Требердан
Требердан (Trébeurden) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Ланнион округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,4 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 22343, пошта индексі — 22560.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3714 адамды құрады. Халық тығыздығы — 277,16 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Сен-Жерве-сюр-Мар
Коммунаның INSEE коды — 34260, пошта индексі — 34610.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 842 адамды құрады. Халық тығыздығы — 34,66 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Буфердің аузы
Буфердің аузы - жеңіл автомобиль буферіндегі шокы.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Радиохабар тарату
Радиохабар тарату — көпшілік тындаушыларға арнап радио арқылы хабар (сөз, музыка және баска ақпарат) тарату; қалың бұқараға үгіт-насихат жүргізудің, жедел ақпарат таратудың негізгі құралы. Хабар тарату орындарынан тыңдаушыға дейін хабар радиотаратқыш — кеңістік — радиокабылдағыш жолымен жеткізіледі.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Оффретен
Оффретен (Offrethun) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Булонь-сюр-Мер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,62 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62636, пошта индексі — 62250.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 259 адамды құрады. Халық тығыздығы — 98,85 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Лесш
Лесш (Lesches) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Торси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,03 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77248, пошта индексі — 77450.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Сан-Женс (Фафе)
Сан-Женс (Фафе) (São Gens (Fafe)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Фафе муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Аханай Есенбаев
Аханай Есенбаев – зоотехник, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1993), Қазақстан ауыл шаруашылығы академиясының корреспонденттік мүшесі.
Сан-Женс (Фафе)
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Аханай Есенбаев
Қысқаша өмірбаяны
1968Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті);
Сан-Женс (Фафе)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Аханай Есенбаев
Қысқаша өмірбаяны
1973 Қазақстан ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген.
1973–77 Қазақстан қой шаруашылығы ғылыми-зертхана технология институтында кіші;
1977 жылдан аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, ғылыми хатшы, директордың орынбасары қызметтерін атқарған. «Разработка и совершенствование системы полноценного кормления казахской мясо-шерстной и казахской тонкорунной пород овец» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аханай Есенбаев 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның: 1990 «Химические и биологически активные вещества в рационах жвачных животных»;
1992«Сбалансированное кормление овец» авторы. .
Сілтемелер
Ертазин Хамза докторлық диссертация
Санат:1946 жылы туғандар
Герта Айртон
Герта Айртон (Феб Сара Маркс; Hertha Marks Ayrton; 28 сәуір 1854 — 23 тамыз 1923) — ағылшын инженері, математик және өнертапқыш. Электр доғасы мен құм шашырауында жұмыс істегені үшін корольдік қоғамнан Хьюз медалін алған алғашқы әйел.
Ерте жылдары
Феб Сара Маркс 1854 жылы Англияның Портсмут қаласында дүниеге келген. Ол жасөспірім кезінде өз атын Гертаға ауыстырды.Герта Польшадан келген еврей- сағатшының отбасында үшінші бала болды. Әкесі 1861 жылы ерте қайтыс болды. Анасы балаларды өзі жалғыз тәрбиелеп,өсіруге тырысты, бірақ оның кесте тігудің үлкен таланты болғанымен, түрлі қайырымдылық ұйымдарының көмегіне қарамастан, бұл қиынға соқты. Балалардың лайықты білімі туралы тіпті әңгіме болған жоқ. Сондықтан анасы Гертаны әпкесіне, мұғалімге және Лондондағы жеке мектептің тең иесіне тәрбиеге берді. Ол француз тілін, музыканы, халық шаруашылығы пәндерін, сондай-ақ математика мен латын тілдерін оқыды.
Мектепті бітіргеннен кейін Герта Лондонда қалып, отбасына көмектесіп, қолөнермен айналысып өмір сүре бастады.
Білімі және мансабы
Дарынды қызды әйелдер білімінің бай жақтаушылары байқады және олар Кембридж университетінде оқу ақысын төлейді, онда олар әсіресе әйелдер үшін Гиртон колледжін құрды.
1876 жылы Математика және ағылшын тілінен түсу емтихандарын тапсырғаннан кейін Герта студент болды. Шарлотта Скоттпен бірге ол математика клубын құрды, біраз уақыттан кейін репетиторлық қызметпен айналыса бастады. Ол пайда болған ақшаны оқуын жалғастыру үшін пайдалануға шешім қабылдады.
Герта ғылымға өзінің өнертабыстарының арқасында келді. Студент кезінде ол артериялардағы импульсті тіркеу үшін сфигмограф ойлап тапты.
Сондай-ақ, оның маңызды өнертабысы сызықтарды тең бөліктердің кез-келген санына бөлуге арналған параллелограммдар сериясынан тұратын сызықты бөлгіш болды. Бұл өнертабысқа патент алынды және ол әйелдер индустриясының көрмесінде көрсетілді.
1884 жылы Герта Финсбери техникалық колледжіне профессор Уильям Эдвард Айртонға кешкі курсқа түсті.
1893 жылы Герта маңызды жаңалық ашты. Электр доғалары жарқын жарық жасау үшін қолданылды. Көміртекті электродтар мен олардың арасындағы газ жоғары вольтты разряд күйіне дейін қызады.
Герта доғаның ұзындығын қысым мен кернеумен байланыстыратын теорияны ойлап тапты және электрод материалының булануына емес, тотығуға дейін шуды байқады. Бұл жұмыс " электрик "(ағылш. The Electrician) 1895 жылы жарияланды.
1899 жылы инженер институты оны дәріс оқуға шақырды. Кейін ол институт мүшелігіне сайланды және өзінің бір марапатын алды.
1899 жылы Герта Лондондағы Халықаралық әйелдер конгресінде физика ғылымы бөлімін басқарды.
1900 жылы Герта Париждегі Халықаралық электр конгресінде сөз сөйледі.
Оның жетістігі Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының әйелдерге жалпы және секциялық комитеттерде жұмыс істеуге мүмкіндік беруіне әкелді.
1883 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін Герта 26 патентті тіркеді: 5 математикалық бөлгіштер бойынша, 13 доғалық шамдар мен электродтар бойынша, ал қалғандары әуе қозғалтқышы бойынша.
1906 жылы Герта Лондон Корольдік қоғамынан Хьюз медалін алды, ол жыл сайын физикалық ғылымдар саласындағы алғашқы жаңалықтары үшін марапатталады. Ол осы медальді алған алғашқы және қазіргі уақытта жалғыз әйел.
Жеке өмірі
1885 жылы 6 мамырда Герта Вильям Айртонға (ағылш. Will Ayrton) тұрмысқа шығып, оның төрт жасар қызы Эдитті асырап алды. 1886 жылы Герта Барбара атты қызын дүниеге әкелді.
Өлімі
Герта Айртон 1923 жылы 26 тамызда Солтүстік Лэнсингте, Сассексте жәндіктердің шағуы салдарынан қан улануынан қайтыс болды.
Дереккөздер
Санат:28 сәуірде туғандар Санат:1854 жылы туғандар Санат:Алфавит бойынша тұлғалар Санат:Портсмутта(Англия) туғандар Санат:23 тамызда қайтыс болғандар Санат:1923 жылы қайтыс болғандар Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Әуе-Жер баллистикалық ракетасы
"Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы (ӘЖБР) (баллистическая ракета "Воздух—Земля" (БРВЗ)) — бомбалаушы көмегімен тасымалданатын және жіберілетін баллистикалық ракета.
Стратегиялық қару-жарақтарды шектеудің (СҚШ-2) (Договор об ограничении стратегических вооружении ОСВ-2) екінші келісіміне сәйкес "Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы — әрекет ету радиусы 600 шақырымнан асатын ракета. СҚШ-2 (ОСВ-2) келісіміне сәйкес рұқсат етілген қару-жарақ лимитінің құрамына енгізілсе де, "Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы осы уақытқа дейін еш жерде орналастырылған жоқ.
Дереккөздер
Санат:Жер-әуе зымыраны‎
Қызыл Дала
Қызыл Дала — газет. 1930 ж. 21 қарашадан бастап Семей қаласында шығып тұрды. Газеттің бір беті “Жас большевик” деген атпен жастар өміріне арналды. 1931 ж. “Ет алыбы” атты қосымшасы шыға бастады. Газет ауыл жастарына тәлім-тәрбие берді, шаруалар одағын күшейтті. 1932 ж. ақпанда “Қызыл Дала” орнына “Социалды Шығыс” газеті шыға бастады. Кейін “Екпінд” (1935), “Семей правдасы” (1956), “Ертіс” (1963) деген атпен шықты. 1966 жылдан бастап “Семей таңы” аталды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан газеттері Санат:Қазақ тілді газеттер
Халықаралық экологиялық экономика қоғамы
right|300px Халықаралық экологиялық экономика қоғамы (International Society for Ecological Economics (ISEE)) — 1990 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзінің 49 елінен 500 мүше. Мақсаты — экологиялық экономиканы зерттеуге инновациялық көзқарасты қолдау. Негізгі қызметі — оқулық және білім беру бағдарламаларының жасалуын үйлестіру.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Бірсатылы сығымдағыштар
Сығымдағыш - газ тәрізді денелерді сығуға арналған жұмыстық машина. Сығымдағыш жетегінде жұмсалатын механикалық энергия, сығылған газдың потенциалдық энергиясына өзгереді және жарым-жартылай жылуға айналады. Піспекті сығымдағыштағы энергияның мұндай түрленуі, тікелей қозғалтқыштың газға тигізер әрекетімен жасалынады. Турбосығымдағышта (қалақшалы машиналар), механикалық жұмыстың қалақшаны айналдыруға жүмсалуымен, газ ағынына кинетикалық энергияны береді де, ол одан ары қарай потенциалдық энергияға түрленеді (қысым энергиясы). Сығымдағыштардың қозғалуын сыртқы жұмысшы энергия көзімен жүргізеді.
Цилиндрдегі піспектің 1 оңға қарай қозғалысы кезінде, автоматты әрекетті тиектен 3, тұрақты қысым Р1 (5.1 сур.) арқылы ауа сорылады. Ары қарай, поршеннің кері жүрісі кезінде, берілген қысымға Р2 дейін, цилиндр 2 (1-2 сызықта) жабық тиекте ауа сығылады. Бұдан кейін айдамалаушы тиек 4 арқылы, сығылған ауа тұрақты қысыммен Р2 резервуарға айдалады (2-3 сызық). Сығылуға жұмсалған техникалық жұмысшы аудан 1234 көрсетілгендей, ол қайтымды политропты сығылу жағдайына арналғандағысы жалпы түрінде былай жазылады: Изоэнтропийлі сығылу жағдайында n = k (1-2" қисық сызық), өте жоғарғы ауа температурасында өтер еді, сығымдағыштарды майлаушы майды қолдануға болмайды, оны пайдалану үшін ауаны салқындатуға тура келеді, яғни жылуды алып кету керек. Сондықтан n < k және сығылу политропты сығылуға сәйкес келеді (1-2 қисық сызық). Қисық сызықтың салыстырмалы орналасуынан көрінгендей, политропты (n < k) кезіндегіге қарағанда, изоэнтропийлі сығылуда үлкен жұмыс жұмсалынады. Ең тиімдісі болып, n=1 (қисық сызық 1-2) кезіндегі, изотермиялық сығылу болып есептеледі. Сығылар газды салқындату, үдемелі болған сайын, n бірге жуық болады. Бірақ та, изотермиялық сығылуда n = 1 болуы, практикалық жағдайда салқындату қиындығына байланысты бірге жетпейді. Піспекті сығымдағыштың негізгі салқындата сығу процессі 1 <n<k (көбінесе n= 1,2 ....1,25) кезінде іске асырылады. Изотермалар үшін n = 1 және Р1/V1= Р2/V2 кезіндегі формуланың белгісіздерін ашқаннан кейін немесе байланысты табамыз: Сығымдағышта сығылған газ тұйықталғанда, айналмалы процессті немесе циклды жүргізбейді. Сығымдағыштың толассыз әрекеті кезінде, тек қана, сығылу процессінде өзгеру жағдайы шектелген. 5.2 суретіндегі Ts-диаграммасында сығылу процессі көрсетілген. Сығымдағыштың бір цилиндірінде сығушы қысымның мүмкіндігі шектелген, бір жағынан, сығылушы ауаның температурасының артуынан майлау қиындайды және оны пайдалану сенімділігі кемиді де, ал басқа жағынан, сығымдағыштың, зиянды кеңістіктің әсеріне байланысты, жұмыс атқару өнімділігі кемиді. Піспекті сығымдағыштарда зиянды кеңістік деп аталатын - цилиндр қақпағы мен піспектің соңғы жағдай орны аралығында болатын кеңістік. Зиянды кеңістікте V0 қалатын сығылған ауа, айдамалағаннан соң, (5.3 суреттегі 3-0 сызық) піспектің кері жүру кезінде кеңейеді. Бұдан кейін, ауаның жаңа порциясының сорылуы, зиянды кеңістікте қалған ауа қысымы, copy қысымына (нүкте 0) дейін кемігеннен кейін, басталады. Сонымен, цилиндрге сорылатын газдың саны көлемі азайуынан сығымдағышқа беруі кемиді.
Сорылып алынатын ауаның, санды мөлшерін, компрессордың көлемдік коэфициентімен анықтайды да, сорылып алынатын ауа көлемі V, суреттеліп жазылған поршеннің Vh көлемінің қатынасына тең: 5.3 суретте көрсетілгендей, қысымның артуынан сығылуымен компрессордың береуі кемиді, себебі V'<V. Бір сатылы піспекті сығымдағыштың қысымынан, ауаның сығылуы 0,7....0,8 МПа аспайды. Турбосығымдағышта да, қысымнан сығылуы, дәл сондай шектелген, сенімділігі мен тиімділік талабы бойынша бір корпус шегінде болады. Жоғарғы қысымды алу үшін, көп корпусты турбосығымдағыштарды және көпцилиндрлі піспекті сығымдағыштарды қолданады.
Дереккөздер
Санат:Жылу техникасы Санат:Ғылым
Сергей Каримов
Сергей Каримов (21 желтоқсан 1986 — 24 желтоқсан 2019) – қазақ-неміс футболшысы, сол қапталдағы қорғаушы.
Анри Конан Бедье
Анри́ Кона́н Бедье́ (Henri Konan Bédié, 5.05.1934, Даукро, Кот-д’Ивуардың шығысында) — 2-ші Кот-д’Ивуар президенті (7 желтоқсаннан 1993 24 желтоқсанға 1999 дейін).
Дереккөздер
Санат:Кот-д’Ивуар президенттері
Сергей Каримов
Өмірбаяны
1986 жылы, 21 желтоқсанда Қарағанды облысы, Саран қаласында дүниеге келген. Сереганың әкесі орыс, анасы неміс. 1995 жылы отбасымен бірге Германияға қоныс аударған. Анасы «Фольксваген» концернде жұмыс істейді. Әкесі сол жақта қайтыс болған. Қарағандыда тұрғанда кенші болған. Туған әпкесі әлі күнге дейін Қазақстанда тұрады.
Карьерасы
Каримов 2005-2011 жылдар аралығында Германия Бундеслигасындағы «Вольфсбург» клубында өнер көрсетті. Көбіне қосалқы құрамда ойнағаны белгілі. Ал негізгі құрамдағы алғашқы ойынын 2007 жылдың 8 желтоқсанында «Штугартқа» қарсы өткізген. 2008 жылы Германия кубогының 1/16 финалында «Шальке 04» командасының қақпасына 90 минутта өзінің алғашқы голын соқты. Тоқсан минут бойы 0:1 есебімен ұтылып жатқан командасын жеңілістен құтарып қалады. Ойын соңындағы пенальтиде жеңіс голын соғып, «Вольфсубргты» келесі кезеңге алып шыққан болатын. Сол кезде бас бапкер Феликс Магат Сергейдің өнеріне риза болып, футболшымен 2010 жылға дейін келісімшарт жасайды. 2009 жылы «Вольфсубрг» клубымен Германия чемпионатында топ жарған. Кейіннен «Дуйсбург» командасына ауысты.