cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хёрзинген
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Серравалле-Скривия
Серравалле-Скривия (Serravalle Scrivia) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Алессандрия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6209 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 388 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Пошта индексі — 15069.
Елді мекеннің қамқоршысы — Мартин Турский.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
NGC 3700
NGC 3700 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBab типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1867 жылы 31 наурызда Ball Robert Stawell астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3700 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35413, UGC 6494, MCG 6-25-79, ZWG 185,73.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Кальяри (футбол клубы)
«Кальяри» (Cagliari Calcio SpA) — Италиядағы кәсіпқой футбол клубы. 1920 жылы құрылған. 1969/70 жылғы маусымдағы Италия чемпионы.
Дархан Абсадықұлы Асаділов
Дархан Асаділов (27 тамыз 1987 жыл, Шымкент) қазақстандық каратэші. Ол Жапонияның Токио қаласында өткен 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында ерлер арасында 67 кг салмақ дәрежесінде қола медальдардың бірін жеңіп алды. 2010 жылы ол Гуанчжоуда (Қытай) өткен 2010 жылғы Азия ойындарында 60 кг салмақта ерлер кумитасында алтын медаль иеленген еді.
Кальяри (футбол клубы)
Сілтемелер
Санат:Италия футбол клубтары
Дархан Абсадықұлы Асаділов
Мансап
2009 жылы ол Тайваньның Гаосюн қаласында өткен 2009 жылғы Дүниежүзілік ойындарда 60 кг ерлер кумитасында бірде-бір медаль жеңіп алмастан жарысты. Ол бір матчта жеңіске жетті, бір матчта тең ойнады және бір матчта жеңіліп қалды және нокаут сатысына шықпады.
2018 жылы Мадридте (Испания) өткен карате бойынша әлем чемпионатында 60 кг салмақта ерлер арасында кумитэ бойынша жарыста қола медальдардың бірін жеңіп алды.
2020 жылы ол Жапонияның Токио қаласында өткен 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында каратеден Қазақстан атынан өкілдік ету құқығына ие болды.
Сілтемелер
Санат:Алфавит бойынша каратэшілер Санат:Қазақстан каратэшілері Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері Санат:Каратэден Азия ойындары чемпиондары Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Көптоғай (Байғанин ауданы)
Көптоғай — Ақтөбе облысы Байғанин ауданы, Қопа ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарауылкелді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 77 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 174 адам (89 ер адам және 85 әйел адам) болса, 2009 жылы 109 адамды (64 ер адам және 45 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Рагули (Восточный Маныч тармағы)
Рагули (балка Кучерла) — Ресейдегі өзен. Ставропольск өлкесі, Қалмақ Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шығыс Маныч өзенінің оң жағалауынан 109 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 117 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Шығыс Маныч бастауынан Чограй су торабына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сент-Фортюнад
Сент-Фортюнад (Sainte-Fortunade) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Тюль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 38,31 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19203, пошта индексі — 19490.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1773 адамды құрады. Халық тығыздығы — 46,28 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коррез департаментінің коммуналары
Ньюбюрипорт (Массачусетс)
Ньюбюрипорт (Newburyport) — Массачусетс штатының Эссекс округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 17 144 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 27.4 км² шамасында. FIPS коды — 25-45245.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Амзас (Мундыбаш тармағы)
Амзас — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мундыбаш өзенінің оң жағалауынан 97 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 36 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кондома. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сак-Посл
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сан-Педру (Селорику-да-Бейра)
Сан-Педру (Селорику-да-Бейра) (São Pedro (Celorico da Beira)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Селорику-да-Бейра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 387 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13,8 км² шамасында. Халық тығыздығы — 100,5 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Кіші Томан
Кіші Томан — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тобыш өзенінің оң жағалауынан 119 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 38 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ломбья
Ломбья (Lombia) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,63 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64346, пошта индексі — 64160.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
IC 4345
IC 4345 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 95536, MCG 4-33-25, ZWG 132.46, HCG 69B.
Сыртқы сілтемелер
IC 4345 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Амбене
Амбене (Ambenay) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,8 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 529 адамды құрады. Халық тығыздығы — 31,49 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Бонаркадо
Бонаркадо (Bonarcado) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Ористано провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — Киелі Ромуальд. Жыл сайынғы мерекесі — 7 ақпан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Пирапозинью
Пирапозинью (Pirapozinho) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Президенти-Пруденти мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Президенти-Пруденти экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 22 926 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 480,795 км² шамасында. Халық тығыздығы — 47,7 адам/км².
Тарихы
Қала 1949 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
2008 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Гвальба
Гвальба (Gualba) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Вальес-Орьенталь ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1235 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 23,3 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Стражица (Добрич облысы)
Стражица (Стражица) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Балчик қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 509 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Жаңалықтар тобы
Жаңалықтар тобы — желі арқылы талқылау форумы, онда пайдаланушы өзінің хабарламаларын орналастырады және басқа қатысушылардың хабарламаларын қарап шыға алады.
Крессан
Крессан (Creissan) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,89 км² шамасында.
Жаңалықтар тобы
Санат:Интернет
Крессан
Коммунаның INSEE коды — 34089, пошта индексі — 34370.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1288 адамды құрады. Халық тығыздығы — 144,88 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Либертадорес кубогы 2012
Либертадорес кубогының 53-ші маусымы.
2 матч
Санат: Либертадорес кубогы Санат:2012 жылғы футбол
Амелингхаузен
Амелингхаузен (Amelinghausen) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Люнебург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3801 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 27,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 3 55 002.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Хауа Ана
Хауа ана - Күллі Адамзат атауының анасы (сенің-де анаң, менің-де анам, сондықтан біз бауырмыз), Құран Кәрім аңыздарының кейіпкері, Адам Атаның (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) зайыбы. Аңыздарда Хауа ана аталуының себебін Адам Атаның қабырғасынан, тірідей жаратылуымен (хауа - тірі) байланыстырады. Хазірет Хауа ана теңдесі жоқ сұлу, көрікті болады. Адам Ата (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) оған ерекше ынтызар болып, мейірім махаббаты түседі. Құтба оқылып, некесі қиылғаннан кейін екеуі ерлі-зайыпты болып, жаннатта мамыражай ғұмыр кешіп жатады. Ібілістің азғыруына ілескен Хауа ана тыйым салынған жемістен дәм татып, Адам Атаны (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) да одан жеуге үгіттеп көндіреді. Осы күнәларының себебімен Құдайдың каһарына ұшырап, екеуі пейіштен шығарылған соң, күнәларына кешірім табу үшін жер бетіне жіберіледі. Араб еліндегі Джидда тауына келіп түскесін, жасаған күнәсына налып, көп жылын(үш жүз жыл) жылаумен өткізеді. Ақырында Қағбаға келгесін Аллаһ күнәларын кешіріп, Адам Атаға қосылады. Хауа ана бір ұл, бір қыздай егіз қылып, бірнеше ұрпақ дүниеге әкелді.
Дереккөздер
Санат:Ислам
Майон жаңартауы
Майон жаңартауы Филиппин мемлекетіндегі Альбай Биколь аумағындағы Лусон аралында орналасқан.Майон-белсенді жанартау. Легаспи қаласының солтүстік-батысында 15 шақырым қашықтықта орналасқан. Жанартау мінсіз конус пішінді. Майон жанартауын вулканологтар стратожанартау тобына жатқызады. Стратожанартау-қатқан лавалық тасқындар мен борпылдақ материалдардың жиынтығынан құралған көпқабатты құрылыс. Майон жанартауы Еуразия және Филиппин плиталарының шекарасында, плиталардың шектесу аймағында орналасқан. Жанартау шыңы теңіз деңгейінен 2421 м биіктікте тұр. Ал оның радиусы 48 шақырымды құрайды. Майон жанартауы жалпы аумағы 6 га құрайтын бес муниципалитет пен үш қаланың ортасында орналасқан. Бұл жанартау базальтты-андеитты жанартауларға жатады. Майонның ең алғаш атқылауы 1616 жылы тіркелді. Жанартау пирокластикалық лава ағындарының әсерінен пайда болған. Майон жанартауының ең ірі атқылауы 1814 жылы 1 ақпанда тіркелген. Осы атқылау салдарынан Сагзава қаласы түгел жойылып, 1200-ден астам адам көз жұмған. Жанартадың 1993 жылғы атқылауы нәтижесінде 79 адам қайтыс болды. нобай
Мүліктік табыс
Салық төлеушілердің мүліктік табысына мыналар:
1) Кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын мүлікті сату кезінде құнының өсуі: қымбат металдар бар басқа да заттары; сондай-ақ өнер мен антиквариат туындылары;
2) ҚР Салық кодексінің 154, 155-баптарына сәйкес, төлем көзінен салық салынатын табысты қоспағанда, мүлікті жалға беруден алынған табыс жатады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Нагарджуна
thumb|200 px| Нагарджуна мүсіні Нагарджуна (नागार्जुन,  — «күміс жылан»; 龍樹, Lóngshù Луншу; 龍樹, Рю:дзю; 용수, Ёнъсу; ) — Үндістанның дүр ойшылы, Мадхъямаки буддизм мектебінің негіздеушісі. Буддизмнің 84 махасиддхиларының бірі.
Ойшылдың туған және қайтыс болған жылдары белгісіз. Ғалымдардың болжамы бойынша II - III ғ-лар шамасы.
Санат:Буддизм тұлғалары Санат:Буддизм Санат:Діни тұлғалар
Алан Ширер
Алан Ширер (Alan Shearer) — әйгілі ағылшын футболшысы. Англия Ұлттық футбол құрама командасы және «Ньюкасл» капитан болды.
Өмірбаян
1970 жылдың 13 тамызы Ньюкасл-апон-Тайн ауданы. Алан Ширер алғаш мансабын «Саутгемптон» клубында бастады. 1996 жылдың 30 шілде ол «Блэкберн Роверсмен» келісімге келді деп жарияланды. Кейбір ақпараттарға қарағанда, зеңбірекшілер футболист үшін 15 млн фунт стерлинг төледі. 1996 жылдың шілдесінде Ширер «Ньюкасл Юнайтед» клубымен көп жылдық келісім шартқа қол қояды
Сiлтемелер
Санат:Англия футболшылары Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Маңғыстау ауылдық округі
Әкімшілік құрамы
Құрамына Маңғыстау ауылы кіреді. Орталығы – Маңғыстау ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 14818 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Мұнайлы ауданы ауылдық округтері
Сен-Жермен-дю-Пинель
Сен-Жермен-дю-Пинель (Saint-Germain-du-Pinel) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Фужер-Витре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,3 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35272, пошта индексі — 35370.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 857 адамды құрады. Халық тығыздығы — 75,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Омепразол
Омепразол
Фармакодинамикасы
Омепразол бензоимидазольді туындыларға жатады. Асқазанның париетальді жасушаларының қышқылды ортасында омепразол белсенді метаболитке –Н, К, -АТФ-азаның цистеинді топтарының бірімен қайтымсыз байланысатын және ферменттің (протонды помпаның) белсенділігін тежейтін сульфенамидке айналады. Осылайша, омепразол қышқыл түзу үдерісіне тұз қышқылы фермент белсенділігінің тежелуы дозаға тәуелді сипатта болады.
Саудалық атаулары
Омез, омегаст, лосепразол.
Микроэлектроника
thumb|190px|Жеке кристалдарға кесер алдындағы дайын микросхемалары бар кремний пластиналары
Микроэлектроника (Microelectronics) — микроминиатюралы электрондық функционалды тораптар мен блоктар жасау мәселесімен айналысатын электроника ғылымының саласы.
Микроэлектрониканың шығуына электрондық аппаратуралар құрылысының күрделенуі, аумағының үлкеюі және жұмыс сенімділігіне қойылатын талаптың артуы себепші болды. Жеке аппаратураларда бірнеше кейде ондаған мың электрондық лампы, транзистор, резистор, трансформаторлар қолдану олардың аумағын үлкейтті, әрі оларды құрастыру (дәнекерлеу) көп еңбекті қажет етті. Ғылыми ізденістердің нәтижесінде электрондық аппаратуралар жасауға конструкциялық-техникалық жаңа тәсілдер (баспалық монтаж, модуль және микромодуль, интегралдық схемалар т.б.) табылып іске асырылды.
Жасалуы
Қатты дене физикасы мен жартылай өткізгіштер электроникасы саласындағы жетістіктерді пайдалану нәтижесінде микроэлектроника жаңа конструкциялы, бір-бірімен технологиялық және электрлік байланыста болатын электрондық құрылғылар (функционалды схемалар мен тораптар) жасау мәселесін шешті. Мұнда микроминиатюралы элементтер тобы мен оларды бір-бірімен электрлік жолмен жалғастыру белгілі бір технологиялық процесс бойынша орындалып, ортақ функционалды торап жасалды. Осы тәсілмен жартылай өткізгіш материалдан жасалған дайындамаға біртектіэлектрондық функционалды тораптардың бір тобын орналастыру мүмкін болды. Мұндағы әрбір функционалды торап жеке элементтер жиынтығынан емес керісінше пластина бетін бірқатар интегралдық өңдеулерден өткізу нәтижесінде пайда болды. Осы микроминиатюралы торап интегралдық микросхема немесе интегралдық схема (ИС) деп аталады. Осыған байланысты микроэлектроникадағы элемент ұғымы да өзгерген. Элемент рөлін интегралдық схема атқарады.
Жасау технологиясымен онда пайдаланылған физикалық принциптер негізінде микроэлектроника интегралдық, вакуумдық микроэлектроника және функционалдық электроника деген салаларға ажыратылады.
Интегралдық электрониканың шығуына байланысты микроминиатюралы радиоэлектрондық және интегралдық схемаларға негізделген аппаратуралар жасау ісі дами бастады. Жартылай өткізгішті интегралдық схема жасау үшін планарлы-эпитаксиалды деп аталатын технологиялық процесс қолданылады. Бұл тәсіл келесі жұмыстар тізбегінен құралады:
Осы аталған технологиялық процестердің ең жауаптысы - фотолитография. Ол жартылай өткізгіш пластинаның жеке учаскелерін талғап өңдеуге мүмкіндік береді. Жасалатын дайындаманың негізі ретінде p-типтес жартылай өткізгіш кремний пластинасы алынады. Оның бетіне кремнийдің n-типтес эпитаксиалды қабаты, ал бұның үстіне кремний қос тотығы жалатылады. Тотықтанған кремний пластинасының бетіне жарық сезгіш лак - фоторезист жағылады. Кепкен соң фоторезисттің үстіне фотошаблон беттестіріліп, ультракүлгін сәулемен сәулелендіріледі. Оның жарықталған учаскелері полимерленеді. Фотошаблон алынып, оның полимерленген учаскесі шайылып тасталады. Қышқылмен өңделген кезде кремнийдің сәуледен көлеңкеленбеген учаскесі мүжіліп желінеді. Осыдан кейін оның полимерленген учаскесі арнаулы қышқыл арқылы фоторезисттен тазартылады. Осы өңдеулер кезінде ешқандай өзгеріске ұшырамаған кремний тотығының жұқа қабыршық қабаты перде ретінде пайдаланылады да диффузиялық құбылыс негізінде n-типтес кремнийдің айналасы p-типтес кремниймен қапталады. Осыдан соң пластина жаңадан қосымша кремний қабаты түзіледі. Интегралдық схема дайындаудың пленкалық, гибридтік, бірнеше әдіс біріктірілген, көп кристалдық, вакуумдық түрлері бар.
Санат:Микроэлектроника
Бу шығырының құрылымы
right|300px|thumb|Бу шығырының сұлбалық кесіндісі
Суретте аз қуатты активті бу шығырының құрылымының мысалы берілген. Шпонка және кесілген конусты төлкелер көмегімен дискалар 1 тегіс білік 12 бетіне отырғызылған. Айнымалы жұмыс режимінде дискілер жағында қысымдар айырмашылығы туындағанда буды шығару үшін екінші және үшінші қысым сатыларының дискаларында қысымды түсіретін тесіктер көрінеді. Мұндай тесіктердің болуы шығырдың жұмыс істеуінде тірегіш мойынтіректі төмен қарқындылыққа есептеуге мүмкіндік береді. Мүндай қосқыш шығыр қаңқасында да 7 бар, сондықтан қаңқаның жоғарғы бөлігін көтерумен бірге диафрагманың жоғарғы жартысы көтеріледі. Жинақталған диафрагма ортасында шығыр білігіне арналған тесік орналаскан, онда сатылар арасында шығынды азайту үшін лабиринттік тығыздағыштар 11 орнатылған. Диафрагмалар айналасында саптамалар 9 орналастырылған. Шығырға берілетін бу реттегіш кланнан 5 және бірінші сатының 3 саптамасы арқылы өтеді. Реттегіш клапан жұдырықшалы білікпен 6 басқарылады. Екі жұмыстық калақшалары 8 бар Кертис дискасы қысымның бірінші сатысы болып табылады. Жоғары қысымды лабиринттік тығыздағыш 20 арқылы өтетін будың бір бөлігі вестовой құбырмен 4 машина бөлімінің атмосферасына шығарылады. Бұл будың екінші бөлігі 19 құбыр бойымен 13 лабиринттік м.иыздағьшіка төмен қысым жағынан өткізіледі және онда тағы да екіге бөлінеді: оның бірі өңделген бумен бірге конденсаторға түседі ал екіншісі 10 вестовой құбыр бойымен атмосфераға шығарылады. Шығыр білігі оң жағынан 14 мойынтірекке тіреледі, оның арғы жағында генератор білігіне жалғану үшін 15 муфтаныңжартысы орналасқан. Фундаменттік 17 шанаққа орналасқан 16 тіреуге 14 мойынтірек қондырылған. Сол жағынан білікге 23 тірегіш және 24 тіреуіш мойынтіректер орналасқан. Тісті май 21 сорғысы және орта тепкіш 22 реттегіш білікпен червячкалы беріліс арқылы қосылган. Өңделген бу конденсаторға 18 шығару түтікшесі арқылы түседі.
Бу шығырының жұмысын реттеу
Бу шығырының реттегіш механизмі (теплофикация қажеті үшін реттеусіз бу алуда) электрлік реттегіш жүктемесі және шығыр білігінің айналу жнілігінің минималды өзгерісінде беретін қуаты арасындағы тепе теңдікті сақгауға арналған. Ортақ жүйеге параллель жұмыс істеуде біліктің өзгеріссіз айналу жиілігінде генератор жүктемесі мен шығыр қуатының өзгерістерінің тең- ділігі реттегіш механизм көмегімен сақталады. Ретгегіш меха- низм құрамына: жылдамдықты (орта тепкіш) реттегіш; бу бөлу қондырғысы; реттегіштей бу бөлу қондырғысына беріліс кіреді. Сонымен бірге реттегіш механизміне стопорлық клапан жетегі бар сақтандырғыш жылдамдык қосқышы жатады.
Қарапайымда реттегіш пен клапан арасына реттегіштің тоқтау екпінін жоғарлатуға мүмкіндік беретін сервомотор қойылады. Бұдан басқа сервомоторлы реттегіш бұрыштық айналу жиілігін тез және дэл реттеуді қамтамасыз етеді. Шығырларда жылдамдықты реттегіштің сервомоторға қосылуының әртүрлі тәсілдері қолданылады: иінтіректі (механикалық) беріліс және заманауи гидродинамикалық беріліс. Шығырдың жұмыс процесіне әсер етуге байланысты бу бөлу жүйесі келесідей бөлінеді: саптамада және бір реттегіш клапанда буды жұмсарту есебінен дроссельдеу, мұнда бірінші сатының саптамалары бір топқа бірігеді және олардың әр бірінде ерекше клапанынан будың кіруі бар. Шығырды бөлшектеп жүктемелеуде саптамалық бу бөлу будың төмен шығынын береді. Дроссельдік иін тіректі байланысты реттеуде червякті берілісі 4 бар шығыр білігі 3 орта тепкіш реттегішінің 5 тік берілісімен қосылған. Бұл біліктің төменінде 6 құбыр арқылы ссрвомоторға және 1 құбыр акылы мойынтірекке май беретін май сорғысы 2 орналасқан. Сервомотор цилиндрден 7 тұрады, ал онда піспек золотнигі 9 және дроссельді клапанмен 11 бір штокта отырған піспек 5 бар. Реттегіш муфтасын, реттығын иітокын және дроссельді клапан штокын қозғапту өз ара реттегіш иін тірекпен (кері байланыс рычагі) 10 байланысқан. Жүктемені көбейтуде шығыр білігінің айналым жиілігі біршама төмендейді. Реттегіш жүктерінде орта тепкіш күштері де азаяды, осының нәтижесінде олар бір біріне жақындап реттегіш муфтасы төмен туседі. Сонымен бірге иінтіректің 10 сол қанат шетіде Л нүктсеіне дейін сервомотор золотнигін төмен жылжыта отыра томендейді. Май 6 құбырдан піспек 8 астына кіріп оны және дросселъдік клапанды 11 көтереді. Шығырға будың берілуі көбейеді. Піспек ЛВ сызьіғы бойымен иін тіректі 0 орынына дейін көтерілуін тоқтатпайды, ол сервомотор цилиндріне май берілу тоқтағандағы цеп ығын орынымен анықгалады. Бу беруді көбейтуде шығыр одан әрі жоғары қуатты береді, бірақ төмен айналым жиілігінде.
Шығыр жүктемесін төмендетуде реттеу жүйесінің эле- моиттерінің өзара әсерлесуі кері тізбекпен жүреді, нәтижесінде күш азаяды, ал айналым жиілігі көбейеді.
Дереккөздер
1. КӨЛІК ТЕХНИКАСЫНЫҢ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ҚОНДЫРҒЫЛАРЫ
М.О. Мусабеков, А.С. Шанлаяков, М.А. Текебаева
ҚР-ның Жоғары оқу орындарының қауымдастығы
ISBN 978-601-217-206-5
УДК 620.9(075)
ББК 31.16Я7
/Алматы 2011 /М79
Санат:Ғылым Санат:Энергетика
Ащы ауылдық округі
Ащы ауылдық округі — Ақтөбе облысы Байғанин ауданына қарасты әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Ноғайты ауылы кіреді. Орталығы – Ноғайты ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1539 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы ауылдық округтері
Электронды пошта
Электронды пошта (Email, e-mail яғни electronic mail) – технология және оның қайта сілтеу бойынша ұсынылған қызметтері және компьютерлік желінің үлестірілуі бойынша алынған электрондық хабарламалар (соның ішінде ғаламдық). Хабарлама жіберудің басқа жүйелерден айырмашылығы (мысалы, әбсәтте келетін хабарламалар қызметі) болып, кейінге қалдырылған жеткізулер мүмкіндігі және дамыған жүйемен тәуелсіз пошталық сервер арасындағы қарым-қатынастар табылады.
Гиннес рекордтар кітабының (2013) мәліметіне cәйкес әлемде күніне 294 миллиард email жіберіледі.
Атаулар
Егер Еуропада, Америкада және басқа аймақтарда «e-mail» жазылуы іс жүзінде бірнұсқалы болса, ал орыс тілінде недәуір нұсқалық қатысады. email кирилликалық мәтіндерінде неғұрлым жиі қолданылады, яғни латынша жазылуы транслитерациясыз (басқа формдардың визуалды түйсіктері жаманырақ). Бірақ басқа жазуларды да кездестіруге болады.
•	Имейл,мейл
•	Е-мейл,емейл,емайл
•	Мыло (ағылш. жай сөйлегенде)
•	Пошта (электронды поштаның қысқартылуы)
Сөздікте дұрыс жазылуы әлі бекітілген жоқ. Грамота.ру анықтамалық бюросында Е.Ваулина «мой компьютер» сөздігінде е-майл және е-мэйл деп жазылу ұсынылған, бірақ мұндай жазылу әдеби нормаға сәйкес келмейді делінген, сонымен қатар, басқа жауапта - e-mail жазылуы ұсынылған.
Тарихы
Электронды поштаның пайда болуын 1965ж жатқызуа болады. Осы жылы Массачусетк – технологиялық институтының (MIT) қызметкерлері Ноэль Моррис және То Ван Влек, CTSS (Compatible time-sharing system) операциялық жүйесіне арналған MAIL бағдарламасын жазды. Ал бұл бағдарлама IBM 7090/7094 компьютерінде орнатылды.
Mail бағдарламасының мәтіндік интерфейсі
Электронды поштаның жалпы дамуы көпқолданушылық жүйелердегі қолданушылардың локальді ара-қатынысының дамуы арқылы жүрді. Қолданушылар mail бағдарламасын қолдану арқылы бір мейнфрейм (үлкен компьютер) шегінде бір-біріне хабарлама жібере алады. Келесі қадам басқа машинадағы қолданушыға хабарлама жіберу мүкіндігі болды – ол үшін машина атының көрсеткіші және машинадағы қолданушы аты қолданылады. Мекен-жай(адрес) foo!joe түрінде жазылады. Электронды поштаның үшінші қадамы үшінші компьютер арқылы хаттарды жіберудің құрылуы кезінде шықты. UUCP-адрес қолданған жағдайда қолданушы бірнеше аралықтағы машиналардан кейінгі қолданушыға дейін өзіне бағдар қосады (мысалы, gate1! Gate2! Foo!joe - арналған хат, gate1! Gate2! машиналары арқылы foo машинасына). Мұндай адресаттың кемшілігі болып, қолданушыға машина адресатының нақ жолын білуі керектігі табылады. DNS атты үлестірмелі ғаламдық жүйені пайда болуынан кейін, адресті көрсету үшін - user£example.com  домендік аттары қолданыла бастады (example.com машинасындағы user қолданушысы). Мұнымен қатар бір мезгілде «машинада» ұғымының қайта қарастырылуы болды: пошта үшін бөлініп шығарылған серверлер қолданыла бастады, оған қарапайым қолданушылардың мүмкіндігі болған жоқ (тек әкішілік), ал қолданушылар өздерінің машиналарында жұмыс жасайтын, мұнымен бірге пошта қолданушылардың жұмыс машиналарына емес, пошталық серверге келетін. Сол жақтан қолданушы әртүрлі желілік хаттамалар арқылы өздерінің пошталарын алатын (қазіргі уақытта үлестірімдердің арасында POP3, Imap, Mapi, веб-интерфейстер). DNS-ң пайда болуымен қатар бір мезгілдері поштаны жеткізіп тастау бағдарламаларының резервті жүйесі ойлап табылды, ал пошталық адрестегі домендік ат нақты компьютер аты болудан қалды және пошталық адрестің қарапайым фрагменті болып саналады. Доменнің қызмет көрсетуіне көптеген серверлер жауап бере алады ал бір доменнің қолданушыларының арасында ортақ ештене болмауы қажет. Сонымен қатар, басқа да электронды пошта жүйелері бар: Netmail - Фидонет желісінде, X.400-X.25 желісінде. Оларға интернеттен және пошталық шлюз арқылы қайта жүзеге асырылуы мүмкіндігі беріледі. Поштаның маршрутизациясы үшін X.25 желісіндегі DNS-де арнайы ресурсты жазу қарастырылған.
Пошта қайта сілтеулерінің қарапайым жағдайлары
SMTP (ағылш. Simple mail transfer protocol - поштаны жіберудің қарапайым хаттамасы) дүниежүзіндегі жалпы қабылданған электронды поштаның алмасу хаттамасы болып табылады. Жалпы қабылданған реализацияда ол пошта қайта сілтеулерінің ережелерін анықтау үшін DNS -ті қолданады. Әртүрлі домендерде өздерінің, бір-бірлерінен тәуелсіз, пошталық жүйелері икемденген. Пошта қайта сілтеу бағдарламаларының қолдануымен түйіншектер арасында жіберіледі(ағылш. Mail Transfer Agent;мысалы, sendmail, exim4, pastfix, Microsoft Exchange Server, Lotus Domino т.б.). Бір-бірлерімен ара-қатынас кезінде жүйелердің тәртібі қатал түрде стандартизацияланған, ол үшін SMTP хаттамасы қолданылады. Пошталық жүйе және қолданушылардың қарым-қатынасы жалпы жағдайда, ешқалай тәртіптелмейді және озбырлы болуы мүмкін, бірақ қалай ашық болса, солай жабық хаттамалар болады. Пошталық жүйеде жұмыс жасайтын және қолданушыларға қызмет көрсететін бағдарлама, MDA деп аталады (ағылш. mail delivery agent, поштаны жеткізу агенті). Басқа пошталы жүйелерде MDA және MTA бір бағдарламаға бірігуі мүмкін, басқа жүйелерде әртүрлі бағдарлама ретінде таратылып берілуі мүмкін. Қолданушы оның көмегімен қатынауды жүзеге асыратын бағдарлама, MUA(ағылш. mail user agent) деп аталады. Кей жағдайда, мыс, веб-интерфейсте болмауы мүмкін.
Пошта маршрутизациясы
Пошталық сервер, поштаны алған соң (локальді негізден немесе басқа серверден) поштаны өңдеу үшін спецификалық ережелер барма екенін тексереді, егер спецификалық ережелер болмаған жағдайда, серверге пошталық домен локальді болып келеме екені тексеріледі. Егер келсе, онда хат өңдеуге кіріседі. Егер хат домені локальді болмаса, онда пошта маршрутизациясының процедурасы қолданылады. Маршрутизация кезінде алушының адресінің тек доменді бөлімі ғана қолданылады. (яғни @ символынан кейін тұрған бөлім). Алушы домені үшін бүкіл МХ-жазулар ізделінеді. Олар приоритеттің кемуі ретінде сұрыпталады. Егер пошта серверінің адресі МХ-жазуларда көрсетілген түйіршектердің біреуімен сәйкес келсе, онда МХ-жазудағы түйіршік приоритеттеріндегі кіші приоритетті барлық жазулар алынып тасталынады, ал жеткізілуі бірінше жауап беру түйіршегінде жүзеге асырылады. Егер МХ-жазу домен үшін табылмаса, онда кейбір серверлер поштаны А-жазу арқылы жеткізуге тырысуы мүмкін. Егер де домен туралы жазу болмаса, онда отлуп(жеткізудің мүмкінсіздігі жөнінде хабарлама) қалыптасады. Бұл хабарлама жіберушінің бос өрісімен қалыптасады. «кімге» өрісінде бастапқы хаттың жіберушісі көрсетіледі. Бос «кімге» өрісі пошталық серверді үзіліссіз келетін қате туралы хабарламадан қорғайды – егер сервер бос қайта адреспен хатты жеткізе алмайтынын анықтаса, онда ол оны жояды.
Егер желіде әртүрлі DNS -серверлер болса, (мысалы, сыртқы-интернетте және локальді өз шекарасында), онда келесі жағдай болады, «ішкі» DNS -серверлер приоритетті алушы ретінде мүмкіндіксіз Интернет серверге көрсетеді және поштаны релеядан қайта бағыттайды(Интернет үшін түйіршік – алушы ретінде көрсетіледі). Осындай бөлімдер серверлер арасында жалпы ережелер бойынша пошта маршрутизациясын жүзеге асыруа мүмкіндік береді(интерентке шығуға).
Серверлерге қатынау хаттамасы
Тұрақты сақтау концепциясы, пошталық жәшікпен байланысқан бүкіл корреспонденция (хат хабар) серверде сақталынады, ал қолданушы хат хабарды қарау және жаңа хаттардың жазылуы үшін сақтау орнына көңіл аударады. Бұл көзқараста IMAP хаттамасы әрекет етеді және веб-интерфейстердің тегін пошталық қызмет көрсетулердің көбісі. Пошталық жазысудың ұқсас сақталуы пошталық серверден бірқатар үлкен қуатты талап етеді. Нәтижесінде, көп жағдайда поштаны қайта жіберетін пошталық серверлер мен хаттарды сақтау серверлерінің арасында бөлулер болады.
Жаңалықтар тобы — желі арқылы талқылау форумы, онда пайдаланушы өзінің хабарламаларын орналастырады және басқа қатысушылардың хабарламаларын қарап шығады.
Электрондық поштаның ең үлкен қызмет провайдерлері (қызмет жеткізушілері):
Е-пошта жіберу үшін алдымен осы қызметке тіркелу керек. Е-поштасы қолдануға оңай әрі көп жағдайда тегін. Е-пошта мекенжайы пайдаланушы_атауыңыз@провайдер_мекенжайы.егелік (мыс.: example@mysite.com) пішімінде болады.
Ақбарақ-бекет
Ақбарақ-бекет - Ресейдің Сібірлік әкімдері 1833 жылы Баянауыл округін құрар қарсаңында, яғни 1829 жылы Павлодармен аралықта Қалқаман - Жамантұз - Қайдауыл - Жалғызқұдық - Қарасор бекеттерін ашады.
Павлодардан Қалқаман 40 шақырым - ол кезде бір күндік жер. Баянауылға барғандар да, Баянауылдан қайткандар да Қалқаман бекетіне түнемей өте алмайды. Екібастұзды алғаш игере бастаған кепес Артемий Деров Омбыға (Транссібір жолына) көмір жеткізу үшін 1893-95 жылы Ертіске дейін темір жол салғанда Қалқаман бекет міндетін атқарады.
Алтай түрлі түсті металдар тресі бұл темір жолды 1924 жылы бұзып, рельстерін Өскемен - Ридцер темір жолын салуға пайдаланады да, Қалқаман қайтадан бұрынғы бекеттік міндетін атқарып қала береді. Қазақтар оны Ақбарақ деп атады. Өйткені жазықта ақ шағала жалғыз үй көзге алыстан ұшырасатын. «Ақбарақ көрінгенде болдырып келе жатқан атқа да жан бітеді» деген сөз сол уақытган қалған.
Қаныш Ақбарақ табалдырығын тұңғыш рет 1911 жылы аттады. Содан кейін Павлодар - Баянауыл, Баянауыл - Павлодар аралығына сапар шеккен сайын мұнда екі реттен қонып жүрді. Қаныш Сәтбаев дала күзетшісі Ақбарақ-бекетті соңғы рет 1959 жылы көрген. Машинадан түсіп, төңірегін айналып көп жүріпті. Бүгінде Павлодар - Баянауыл аралығында елді мекен жетерлік. Баска бекеттердің іргесі де қалмаған. Ал Ақбарақ-бекет сайын далада, күре жолдардан жырақта әлі түр.
Дереккөздер
Санат:Көлік және коммуникация
Вадим Терентьевич Хван
Хван Вадим Терентьевич (1951) – архитектор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1984).
Талапты (Талас ауданы)
Талапты — Жамбыл облысы Талас ауданы, Бостандық ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 76 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 1379 адам (2009).
Санат:Талас ауданы елді мекендері
Биназар Ақеділұлы
Биназар Ақеділұлы (шамамен 1802, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы — 1860, сонда) — батыр.
Қарға мен түлкі
«Қарға мен түлкі» («Жұрт біледі, күледі») - Абайдың 1898ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Мысал көлемі түпнұсқада 26, аудармада 47 жол. Ақын мысал мазмұнын толық сақтап, буын санын азайтып, жыр үлгісімен тәржімелеген. Мысалдың алғашқы жолдарындағы айтылар ойдың түп қазығын қазақ оқырмандарына үғымды етіп, оп-оңай жеткізеді. Түп нұсқада қошеметшілердің жыл-постығы, айла-амалы әлемге аян бола түрса да, олардың қашанда жол тауып, сан соқтырып кететіндігі айтылады.
Сәл ғана өзгерістері болмаса, аудармадағы ой өзегі де осы. Абай орыс ақынында жоқ «күледі», «өкіну» сөздерін енгізу арқылы мысалдың негізгі ойын айқындай тұскен. Түп нұсқада ірімшік тауып алған қарға таңертеңгі асын жеуге қамданды десе, аудармада қарғаның «қарны аштығы» айтылады. «Бір жеп алып, шүкірлік қылайын деп аллаға» деген ұғынықты жолдарды ақын өз жанынан қосқан. Ал түлкінің қарғаны алдап түсіру мақсатымен айтқан қошемет сөздері Абай аудармасында мүлдем құлпырып кеткен. Абайдың тәржімелеуіндегі: «Өзіне біткен өңешін Аямастан қарқ етті, Ірімшік жерге салп етті, Қу кетті, іс бітті» - деген жолдар өлең аудармасының классик. ұлгісі болып табылады. Түп нұсқасының буын саны әр түрлі, көбіне 12, 13 болса, аударма 6, 7, 8,10 буын- ды, аралас ұйқас ұлгісінде кестөлеңген. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарық көрді. Мысал өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 13-жол «Тойып алып, шүкірлік», 16- жол «Ойлап қарап түр еді», 20-жол «Жақындап барып барлады», 35-жол «Әншілігің білінді», 42- жол «Қуанғаннан бүртініп» болыпберілсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары бойынша бұлжолдар «Бір жеп алып, шүкірлік», «Ойланып қарап түр еді», «Ептеп барып барлайды», «Әншілігің белгілі», «Қуанғаннан бөртініп» түрінде айтылған. Тек 1954 жылғы жинақта 35-42 жолдар 1945 жылғы басылыммен бірдей. Сондай-ақ 1945 жылғы басылымда мысал өлең «Түлкі мен қарға» деген атпен жарияланса, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізінде «Қарға мен түлкі» түрінде берілген.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев
Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев (20 қазан 1941 жыл, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Едірей ауылы - 25 қараша 2002 жыл) - журналист, ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1977).
1964 жылы Қарағанды педагогикалық институтын, 1972 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Ақынның балаларға арналған алғашқы өлең дер кітабы 1972 жылы жарық көрген. 1965-1972 жылдары Егіңдібұлак ауданы «Ленин туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1972-1985 жылдары редакторы. 1985 жылдан «Білім» қоғамының аудандық бөлімшесінің жауапты хатшысы, «Орталық Казақстан» газетінің меншікті тілшісі. Тұнғыш жыр жинағы «Мойындау» 1972 жылы жарық көрді.
Жыр жинақтары:
Дереккөздер
Санат:20 қазанда туғандар Санат:1941 жылы туғандар Санат:2002 жылы қайтыс болғандар Санат:25 қарашада қайтыс болғандар Санат:Қазақстан ақындары Санат:Қарағанды облысы тұлғалары Санат:КСРО жазушылары Санат:Қазақстан журналистері
Өсімдіктер мен жануарларды сұрыптау әдістері
Сұрыптауда жалпылама және дара сұрыптаудан басқа будандастыру әдісі қолданылады. Әр түрлі тұқым қуалаушылығы бар ағзаларды шағылыстыру будандастыру деп аталады.
Жақын туыстастық будандастыру
Бірінші ұрпақ будандары үшін будандастыру кезінде көбінесе гетерозис тән қасиет. Гетерозис (будандық күш) - будандық қуат шалпылы: будандардың өнімділігінің тіршілікке бейімділігінің немесе өсімталдығының артуы. Мұндай құбылыс туыстас емес формаларды (әр алуан қолтұқымдар, іріктемелер немесе түрлерді) шағылыстыру кезінде бірінші ұрпақ будандарында ғана пайда болады. Гетерозис себептері туралы бірнеше болжамдар бар. Біз оларға тоқталмаймыз. Гетерозистін, тиімділігі келесі ұрпақта төмендейді, сөйтіп дарақтар өзінен бұрышылармен салыстырғанда жақсы сапасымен ерекшеленбейді.
Гетерозис әдісімен жылқы мен есектің буданы - қашыр, нар және екіөркешті түйелерден ата-енелерінен бірнеше есе күшті, төзімді будан алынды. Сондықтан гетерозисті будандар әдетте тұқымға немесе асыл тұқым өсіру үшін пайдаланылмайды. Осы әдіспен жоғары өнімді шошөа буданын алуға мүмкіндік болды. Жануарларға қарағанда гетерозис өсімдіктерге (жүгері, құмай, пияз, қызылша, қияр және басқа) кеңірек қолданылады. Өсіресе өздігінен тозанданатын өсімдіктердің әр түрлі салалары бойынша будандастыру төжірибелері көңіл аударарлық.
Сұрыптауда мутагенез жануарлардың, өсімдіктердің және ұсақ ағзалардын, келешегі бар мутанттарын алуға пайдаланылады. Бағытты мутагенез - мутация мөлшерін саналы түрде арттыру үдерісі. Бұл әдіс бағалы белгілері бар мутантты дарақтарды кезектегі сұрыптау үшін пайдаланылады. Мутацияның көпшілігі зиянды және өлімге апаратындықтан, қолдан жасалған мутагенез бойынша қойылған сынақтәжірибеде дарақтардың көптеген мөлшері жарамсыз болып саналады. Дарақтардың мутагендер әсеріне ұшыраған аздаған бөлігі бағалы және пайдалы сапалардың пайда болуына жеткізетін мутацияға ие болады.
Генотипінде пайдалы мутациялары бар дарақтар шағылысады. Олардың өте көп ұрпақтарының барлығы пайдалы мутагендік белгілерге ие бола бастайды. Егер қолдан жасалған мутагенді және оның сұрыпталу тиімділігін сынақтөжірибеде пайдаланылатын тірі ағзалар тәуелділігін анықтап тексергенде біз мынадай көріністі көреміз.
Көпплоидтылық (полиплоидия) - бағытты мутагенез нәтижесінде дарақтардың хромосомалар санын еселеп арттыру. Көпплоидтық негізінде мутагенез нәтижесі болып табылады, алайда оны көбінесе ерекше айырмашылығы үшін жеке әдіске бөледі. Әдетте хромосомалар саны артқан көпплоидты дарақтардың өсімді массасы үлкен болады.
Өсімдіктердің көптеген іріктемелері осылай шығарылды. Полиплоидтар хромосома сандарының түрлі-түрлі артуы мүмкін, кейде бірнеше данаға (бір, екі, үш немесе тағы сол сияқты) артады. Көбінесе 2 немесе 3 есе арту жиі-жиі болады. Сондай-ақ тетраплоид - төрт есе арту сирек кездеседі.
''И. В. Мичурин кейбір жеміс-жидек дақылдарының түраралық будандаспау өрекетін жеңу үшін төмендегідей әдістерді қолданды.''
Түраралық тосқауылды полиплоидтау арқылы жеңу
Кеңес генетигі Г. Д. Карпеченко 1924-1925 жылдары полиплоидтау негізінде орамжапырақ-шомыр буданын шығарып түраралық шағылыстың болмауын женді. Шомыр мен орамжапырақты тозандандыру онша қиын емес. Есек пен жылқыны шағылыстыру тиімдірек болады. Туған ұрпақ (кашыр) - будан өміршен; болғанымен тұқым бермейді, өйткені жылқының хромосомалары есектін, хромосомаларымен қосылыса алмайды; ал шомырдың хромосомалары да орамжапырақ хромосомаларымен косылыспайды. Карпеченко бұл міндетті шешу үшін шомыр мен орамжапырактың диплоидты гаметаларын және тетраплоидты зиготасын алды. Сөйтіп бұл буданның мейозы калыпты болды, өйткені орамжапырактың бір хромосомасы профаза кезінде өзара қосылысып, шомыр өзара қосылысты. Бұл жол өзге түраралық шағылыстыру жүргізуге мүмкіндік берді. Кейінірек осы әдіспен қарабидай-бидай буданы тритикале алынды. Бұл екі ата-ененің барлық бағалы шаруашылық қасиеттерінен асып түсті. Қорыта келе сұрыптаудың нағыз әдістері іріктеу, гетерозис бағытты мутагенез және полиплоидтың қолданылған будандастыру болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Биология
Майя
thumb| alt=A.| Майя халықтары Майя — Мексика мен Орталық Америкадағы үндіс халықтарының тобы. Майя негізгі Майя мен Юкатан Майясынан (юкатектер), лакандондар, чолилер, чонталилер, чорттар, цельталилер, хакальтектер, хуастектер, киче, какчикелдер, маме, ишилдер, т.б. халықтардан тұрады. Жалпы саны 2,8 млн. (2002). Мексика мен Гватемалада, олармен шекаралас Белиз, Батыс Гондурас пен Батыс Сальвадордағы тропиктік ормандар мен таулы жазықтарды мекендейді. Үндістердің пенути тіл шоғырының жеке тобын құрайтын, туыстас майя және киче тілдерінде сөйлейді.
Майяның арғы аталары шамамен б.з.б. 4 — 3-мыңжылдықта Мексика шығанағының солтүстік жағалауынан Чьяпас пен Гватемаланың таулы аудандарына қарай қоныс аударған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың соңында Веракрус пен Табаскада Майя тілдес ольмектер Орталық Америкада алғашқы мәдениеттің негізін қалады (қ. Ольмек мәдениеті). Б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында олардың мекеніне басқа тайпалардың (тотонак, ацтек, михе-сохе, т.б.) баса-көктеп кіруінің нәтижесінде ольмектер мәдениеті құлдырады. Б.з. бастапқы кезеңінде Майя қала-мемлекет мәдениеттері қалыптаса бастады. 7 — 9 ғ-ларда Майя қалаларын тольтектер мен оған одақтас тайпалар бағындырғанымен, Юкатан мен таулы Гватемалада науалардың елеулі ықпалына ұшыраған Майя мәдениеті одан әрі дами берді (қ. Майя мемлекеті).
Қазіргі заманда Майя дәстүрлі мәдениеті ауылдық жерлерде сақталып қалған. Майяның басты дәстүрлі кәсібі — егіншілік. Майялар кофе плантацияларында, тұз, әктас өндіру, балық аулау мен орман ш-нда, өнеркәсіптерде жұмыс істейді. Көпшілігі — католиктер. Майяларда дәстүрлі омарташылық (әсіресе Юкатанда), үй құстарын (күркетауық, тауық) өсіру, аңшылық, терімшілік, балық аулау дамыған. Сонымен бірге сиыр, шошқа, жылқы, ешкі, қой өсірумен айналысады. Жүгері, асбұршақ, асқабақ, батат, бұрыш, көкөніс пен темекі өсіреді. Қыш құмыра жасау, кестелеу, тоқу, ағаш жону, тоқымашылық, саз аспаптарын, қайықтар мен саз кірпіштер жасау сияқты қолөнер түрлері сақталған. Тұрғын үйлері сырықтардан, құрақтардан, сабаннан құрастырылып, екі немесе төрт жақты, сабанмен немесе пальма жапырақтарымен жабылған биік шатырлы болып келеді. Шағын ауылдардағы үйлер, негізінен, саз кірпіштерден салынады. Сопақ пішінді көне тұрғын үйлер де кездеседі. Әр үйде су құятын үлкен қыш ыдыс, тас дән үгіткіш, аласа орындықтар, сәкі, бұрышта үш тас негізінде ошақ, ішкі аулада ас ішетін орын мен астық сақтайтын қойма болады. Қалыңдықтың қалың малын жұмыспен өтеу жүйесі қалыптасқан. Әлеум. ұйымдарында діни-азаматтық иерархия, ғұрыптық қатынастар орныққан. Қауымның негізін әкімшілік, діни және сауда орталығы — пуэблоның айналасына қоныстанған шағын елді мекендер халқы құрайды. Бұрынғы нанымдары мен әдет-ғұрыптары (тауға, әруақтарға, суға, жауын-шашын құдайына табыну, бақсылық, балгерлік, т.б.) христиан дінімен ұштасып кеткен. Діни әдет-ғұрыптар көне майя күнтізбесі бойынша атқарылады. Дәстүрлі ауыз әдебиеті үлгілері, көне әндер, ертегілер мен аңыздар, билер сақталған.
Майя мемлекеті
Майя мемлекеті, Орталық Америкада 10 — 15 ғасырларда өмір сүрген. Ежелгі майялар Мексика (Юкатан түбегі), Гондурас пен Гватемала аумақтарын мекендеп, Америка құрлығындағы ежелгі өркениеттердің бірінің негізін қалады. Майя өркениетінің пайда болуы ольмек мәдениетімен тығыз байланысты (қ. Ольмек мәдениеті). Б.з. бас кезінде майялардың алғашқы қалалары: 8 ғ-дың соңында майяларда 100-ден аса қала болды. Майялар ежелгі заманнан ормандарды өртеу арқылы тың жерлерді игерді. Негізгі дақылы жүгері (маис) болды. Сондай-ақ асбұршақ, асқабақ, бұрыш, картоп, жазық жерлерде мақта өсірілді. Үй жануарларынан күркетауық пен ит өсіріп, оларды азық ретінде пайдаланды. Аңшылық, омарташылық балық аулау кәсіптерімен де айналысты. Құнды металдарды өңдеп, қару-жарақ, әшекей бұйымдар жасауда, сәулет өнерінде майялар үлкен жетістіктерге жетті. Батпақты жерлерді құрғату жұмыстары жүргізілді. Майялардың мәдениет саласындағы маңызды жетістіктерінің бірі — суретті жазу болды (қ. Майя жазуы). Солт-тен батысқа үндістердің баса-көктеп кіруіне байланысты майялардың ежелгі қалаларының көпшілігі 9 — 10 ғ-ларда өмір сүруін тоқтатты. Жаулап алушылар майялармен тез араласып, 10 ғ-да Юкатанда майя-тольтек мемлекеті пайда болды. Екі ғасыр бойы мемлекеттің рухани орт. Чичен-Ица қ. болды. Тольтектер жаңа қалалар (Толлан, Кукулькан, т.б.) салды. Ел астанасы Толлан қ. әсіресе Топильцин патшалық құрған тұста гүлденді. Ол адамдарды құрбандыққа шалуға қарсы шығып, адамгершілік қасиеттерін дамытатын мәдениетті қолдады. Чичен-Ица қ-н 12 ғ-дың соңында Майяпан қ-ның билеушісі талқандады. 13 ғ-дың соңына дейін майя-тольтек мемлекетінде кокомдар әулеті билік етті. Алайда 1441 ж. бағынышты қалалар тұрғындарының көтерілісі нәтижесінде М. м. бірнеше дербес иеліктерге бөлініп кетті.