Қазақ_ауыз_әдебиеті_мен_араб_әдебиеті_байланысы
6. Шығыс сюжеті негізінде жырлаған жырау Нұралы Нысанбайұлының «Әмір Әмзе» қиссасы
Шығыс сюжеті негізінде қиссалар, дастандар жырлаған атақты жырау Нұралы Нысанбайұлының сексенге жуық қиссалары халық кітабына айналған. Кеңес үкіметінің солақай дінге қарсы саясатына байланысты Нұралы жырауды көп қудалап, қолжазбаларын кітап етіп шығармай, біраз шығармалары қолды болып, басқа біреудің атына таңылып кеткендері қаншама. Біз осы осы ретте атақты жырау Нұралы Нысанбайұлының «Әмір Әмзе» қиссасына тоқталуды жөн көрдік. Шығыста бір ақынның жырлаған тақырыбын және бір ақынның жырлауы, қайта әңгімелеуі ол ертеден қалыптасып келе жатқан дәстүр. Бұл жайында М.О.Әуезов былай дейді: «Олар біреуінің тақырыбын біреуі алуды заңды жол еткен. Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды негізінде пайдаланса да көп жерде өз еркімен өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шығаратын болады....» Біз М.Әуезовтың бұл пікірін көптеген жазбаларымызда жазып, қайталап жүрміз. Осынндай себептерге байланысты Шығыстың сюжеті желісінде құрылған жыр, дастандар мен қиссаларды алғаш кім әкелді, кім жырлады, қашан кімнен жазып алынғанын нақты анықтау мүмкін емес. Сонымен бірге, қазақ фольклоршыларының пікіріне қарағанда Орталық Азия халықтары арқылы Шығыс әдебиетінің қазақ әдебиетіне жасаған ықпал-әсері ғасырлар бойы үзілген емес. Нұралы жырау «Әмір Әмзе» қиссасын жырлаған кезде, өзінің жырлау тәсілі бойынша қиссаны «Бісмілләмен» бастап былай дейді: Әуелі сөздің басы бісміллә, Бісміллә демей іс қылма. Алланың аты аталмай, Еш пенде таппас ісбасын. «Әмір Әмзе» қиссасының бірнеше жыр нұсқалары болған көрінеді. Себебі жоғарыда келтірген жырдың шумақтары 2007 жылы Жазушы баспасынан жарық көрген кітаптан алынды. Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған Қ.Саттаров. Ал 2011 жылы Өнер баспасынан шыққан «Әмір Әмзе» қиисасында «Бісміллә» айтылмастан тікелей басталып кеткен екен. Соңғы қисса Сейітомар Саттарұлының жазып алған қолжазбасы негізінде баспаға ұсынылған дейді Қ.Саттаров. Қиссаның сюжет желісі Ер Әмзенің бала-шағасы жоқ перзентсіз екендігін айтып, уайым қып, қайғырып жүргені туралы баяндалады. Ер Әмзе сол кезде Ислам дінін қабылдап мұсылман болған кезінен басталады. Әмзенің сол кездегі арабтар «сахараның арыстаны» деп атаған. Әмзе Пайғамбардың әкесі Абдулланың бауыры, яғни көкесі. Осы жерде Әмзенің өзіне жеке тоқталар болсақ. Олай болса алдымен Пайғамбардың достары жайлы сөз етуіміз керек. Жалпы Пайғамбармен бірге жүрген, замандас болғандар сахаба деп аталады. Сахаба сөзіне келсек, сахаба – араб тілінің схб деген түбірінен шығады. Жеке түрі – сахаби. Сахаба сөзі серік, дос, жолдас, замандас, бірге жүру және сұхбаттасу деген мағыналар береді. Діни терминдік мағынасы: Пайғамбарды с.а.с. көрген, Ол кісімен сұхбаттасқан, Оның әкелген дініне иман келтіріп, мұсылман болып дүниеден өткен адам сахаба деп аталады. Яғни пайғамбар заманында өмір сүрседе бірқ мұсылман болмаса ол сахаба болып есептелмейді. Әмзе пайғамбарды с.а.с. көрген дініне иман келтірген жандардың бірі. Әмзені арабтар Хамза деп атаған. Қазақ еліне келіп жырланғанша біршама жіңішкеріп Әмзе болып кетсе керек. Хамзаның лақабы Ибн Яғлә немесе Абу Аммара болған. Хазіреті Хамза – орта бойлы, күшті, айбарлы, абыройлы сахаба болған. Аңшы, мерген, құрайыштардың құрметті батыры. Кембағалдарға көмек беріп, әділетсіздікке қарсы тұратын. Аң аулағанды ұнататын болған. Бір Әмзе аң аулауға кетіп, қайта оралғанда ауыл сыртыда бір әйелден ауыл амандығын сұрайды: Онда келіншек құлақ сал, Біздің ауыл аманба? Мұхаммедтей пирубар Бала шаға аманба? Дегенмен бұл уақытта, ауылда Әмзе жоқта пайғамбарды бұлғадың деп, кәпір патшасы Мұхаммед с.а.с. пайғамбарды ортаға алып, сабап таяққа жығады. Келіншек Әмзеге қарап: Келіншек сынды күрсініп, «Әмзеге палуан құлақ сал, Әбу Жәһіл көп адам, Жаһит деген жолында, Жетімшеңді сабаған. Кім екені белгісіз, Тас боран қылды әр адам. Дастандағы Әбу Жәһілде пайғамбардың туыстарынан болып келеді. Хамзағада туыстық жақындығы бар. Бірақ иман келтірмеген кәпір болатын. Дастанда келген келіншекті «Сахабалар өміртарихы» атты кітаптың авторы Рафат әл-Баша Абдуллаһ ибн Жуданың күңі болатын дейді. Аң аулап тауап етуге әдеттенген Хамза кезекті саятшылығынан оралғанла, алдынан Абдуллаһ ибн Жуданың күңі шға келеді. Ол Әбу Жаһилдің өз достарымен бауыры Мұхаммедке с.а.с. ауыр сөздер айтып қорлағанын, қол жұмсағандарын айтты. Мұхаммедті с.а.с. шарасыз күйде жалғызсырап қалғанын, көрсеткен қорлықтарының адам төзгісіз екендігін білдірді. Әбу Жаһілдің пайғамбарды табалауы Әмзенің мұсылман болуына себепші болаған. Жоғарыда айтқанымыздай Әмзе әділетсіздікті жек көретін, кембағалдарға, әлсіз жандарға әрдайым қол ұшын беріп отартын. Оқиғаны білген Әмзе дереу Мұхаммедтің жанына жетіп келеді. Келсе Әбу Жаһіл өз ададарымен пайғамбарға күш көрсетіп жатыр екен. Пайғамбар жанын келіп: Әмзе сонда сөйлейді: Не себептен жыладың, Өзің түгіл сөзіңе Жанымды құрбан қылайын. Мұхаммед сонда сөйледі: Өзге емес қылған сіз деді. Бірталай халық сіздерсіз, Атадан жалғыз біз деді. Қылмас едім қайғыны Сіздер аға, біз іні Бір Құдай өзі пана да Басыма түскен күнімде Кірмейсің бе? әуел дінімі. Мұны естіп ер Әмзе Қол қусырып жүгірді. Көзінің жасы шұбырды, Ұстап алған секілді Көрдім деп қабыл дінің Кәлима айтып барады. Осылай Пайғамбардың көкесі, Әзіреті Әмзе мұсылман болады. Аталмыш оқиғаны Рафат әл-Баша былайша сипаттап береді. Туысқандық сезімі атой салған Хамза ашуға булығып, төтелей Қағбаға тартты. Достарымен Қағбаның айналасында әңгіме-дүкен құрып отырған Әбу Жаһилдің үстінен түсіп, садағымен бір ұрып Әбу Жаһилдің басын жарады. Бет аузын қан жуып кеткен Әбу Жаһилді жағасынан алып: «Менің бауырымды неге қорлайсыңдар. Мына мен де соның дініндемін, ал, әйтпесе. Мықты болсаң, маған қарсы шық» деп жұлқып-жұлқып алады. Әмзе мұсылман болғаннан соң көптеген ерліктер көрсетіп, інісі Мұхаммедтің с.а.с. жанашыры әрі қорғаны болады. «Әмір Әмзе» қиссасында Әбу Жәһілдің есімі көп кездеседі. Профессор Қ.Саттаров 2007 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Ислам дінін уағыздайтын қазақ қиссалары» атты жинақта Я.Лютщтың «Киргизская хрестоматия» атты жинағының 206-225 беттерінде «Абу Жаил» деген қисса берілген деп жазады. Абу Жаһіл қай қиссада болмаса зұлым иесі болып сипаталады. Еңбеміздің «Қасиетті Құрандағы фольклоризм мәселелері» атты ІІІ тарауында Бәдір қиссасы, Ухуд қиссасы деген тақырыптарға тоқталған болатынбыз. «Әмір Әмзе» қиссасындада да осы Бәдір мен Ухуд шайқастары жайлы айтылған. Әмзе Бәдірдегі және Ухуд тауында болған екі шайқасқада қатысқан.