cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татар ұлтының материалдық және рухани мәдениеті
Татардың дәстүрлі киімдері
Ерлердің бас киімі тақия болып табылады. Тақиялар барқыттан, ши барқыт, парча, жібек және т.б. маталардан тігіліп, әшекейленеді, әсіресе балалардың тақиясы. Тақияның сыртынан киізден жасалған жазғы шляпа, аң терісінен салынған жұрыны бар құлақшын, мұнара түрінде жасалған қысқа бас киім және т.б бас киімдер киіледі. Әйелдердің күнделікті бас киімі орамала болған. Қажеттілігіне қарай ормаладың сыртынан шәлі жамылған. Бұрын татар әйелдері тастар деп аталатын байлам тәрізді түрлі кестемен, нақыштар салынған жамылғы орамалды бас киім ретінде әйелдердің ерекше бас киімі калфак болып табылады. Ол конус тәрізді жабық басына шашақ бекітілген ұзын тік шұлық түрінде болуы мүмкін. Байламның сыртынан түрлі бөріктер киген. Бөріктің төбесі кестелермен, шілтерлі металл элменттерімен безендендіріледі, бөріктің сыртынан шәлі жамылады. Кең таралған аяқ киім түрі табаны жұмсақ шұлық ұқсайтын ичиги (читек) болып табылады. Ерлердің ичигиі қонышы тізеге жетеді, түрлі түсті қайырмасы болады, оларды юфти немесе сафьяннан тігеді. Татарлардың дәстүрлі аяқ киім түріне туфли, етік, қысқа қоныш етік, сандал, пима және т.б атауға болады.
Татарлардың дәстүрлі тағамдары
Татарлардың дәстүрлі ас үйінде ұн, жарма, картоп үлкен орын алады. Жылқы және қой етін басым пайдаланған. Жазғы уақытта қақталған және тұздалған ет, сонымен бірге құс етін әсіресе қаз етін дайындаған. Сүт өнімдері қосылған тағамдар ерекше орын алады. Қызанақ пен пияздан, саңырауқұлақтан, қымыздықтан, қалақайдан, бақбақ жапырағынан, жолжелкеннен, картоптан, сәбізден жасалған салаттар және т.б. қолданылады. Еттен, балықтан суық жеңіл тамақтар дайындаған. Жеңіл тамақ ретінде қуырылып, суытылған, қамыр қосылған ет, үйде жылқының немесе сиырдың етінен жасалатын шұжық түрі қазы, қарта дайындайды. Қақталған, тұздалған, сонымен қатар кептірілген қазы еті татарлардың сүйікті тағамы болып табылады. Кейбір жеңіл тағамдарды ыстық күйінде ұсынады. Мысалы, қалжа – бұл жеңіл қуырылып, кейін пісірілген ет орамасы. Сорпалар (ет, балық және т.б.) кеңінен мәлім. Кең таралған тағам кеспе көже (аш) болып табылады. Ет сорпасынан клецк қосылған көже (сал-ма), куллама-аш (клецк қосылған пісірлген ет).
Тағы да бір кеңінен таралған тағам – ол бәліш болып табылады. Қышқыл қамырдан бүктеменің бір түрі самса дайындалады. Тұзы жоқ қамырдан жасалған жұқа екі наннан кыстыбый, ет қосылған қабатталған бәліш – катлама, түшпара жасаған. Қамырдан түрлі қалаш, шелпек, тоқаш, бауырсақ, құймақ, жұқа құймақ және т.б. пісіреді. Қаймақты буландыру арқылы дайындалатын піскен қаймақ деп аталатын бірегей тағам жасаған.
Шайдан басқа түрлі компоттар, қою жидек және сүт киселдерін, сонымен қатар әр түрлі жеміс-жидектерден тәтті сусын - шербет дайындаған. Ашытылған жармадан боза деп аталатын тәтті сусын дайындаған. Кеңінен таралған әлсіз алкогольды сусын ачы бал деп аталған.
Ұлттық мейрамдар
Татарларда ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан дәстүрлі мерекелер аз емес. Көптеген мерекелер халықтың өмірінен ұмытылып кетіп, кейбіреулері басқа халықтардан алынып, ұлттық ерекшеліктермен байытылған. Көптеген мерекелердің өзіндік белгіленген мерзімі бар. Ең алғашқы көктем мерекесі Наурыз. Шөп шабу, егін жинаудың басталуы мен аяқталуы көңілді мерекеге айналып отырған. Шамамен қыркүйек айының соңында Сембелэ ("масақ, дән") мерекесі тойланған. Бұрынғы уақытта татарларда дәстүрлі мереке жиын деген болған. Бұл мерекеде достар мен туыстардың кездесуі болған. Қазіргі уақытта бұл мереке сабантой деп аталатын басқа мерекемен ұштасып кеткен. Сабан тойда түрлі спорттық жарыстар: кір көтеру, бағанаға өрмелеу, су тасу, аяқты байлап қаппен секіру және т.б. өткізілген. Татарлардың кейбір ғұрыптық мерекелері сақталып қалған. Оның ішіндегі «жаңбыр тілеу» жазда құрғақшылық болғанда өткізілген. Бұнда балалар жаңбыр тілеп ән айтып, бір-біріне су құйған.
Ғасырлар бойы татар халқы ауызша халық шығармашылығы нұсқаларын ертегілерді, дастандарды, жаңылтпаштарды, мақалдар мен жұмбақтарды және т.б. жетілдіріп, оны қастерлеп, үнемі байытып отырған. Дастандардың көпшілігі ежелгі түркі эпостарының әр түрлі нұсқаларына ұқсас болып келеді. Халық батырлары туралы ("Алпамша", "Кадыш Мэргэн" және т.б.), тарихи ("Чура батыр", "Идегей"), махаббат сезіміне арналған дастандар бар. Осылардың ішінде "Юсуф пен Зулейха" дастаны ерекше орын алады. Дастандардың кейбір үзінділері жеке тарихи әндерге ("Тұтқын Суюм-бикенің әні", "Қазан қайғысы" және т.б.) айналып келді.
Санат:Халықтар
Вереяга
Вереяга — Ресейдегі өзен. Тюмень облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Талтымка өзенінің сол жағалауынан 1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
17 қыркүйек
Қыркүйектің 17 — Григориан күнтізбесінде жылдың 260-шы күні (кібісе жылдарда 261-ші). Жылдың аяғына 105 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:17 қыркүйек
Қарамай (Қостанай облысы)
Қарамай — Қостанай облысы Меңдіқара ауданы, Ломоносов ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Боровской ауылынан солтүстікке қарай 31 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 321 адам (163 ер адам және 158 әйел адам) болса, 2009 жылы 107 адамды (57 ер адам, 50 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Теплая (Каменка тармағы)
Тёплая — Ресейдегі өзен. Челябинск облысы, Орынбор облысы, Қорған облысы, Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Каменка өзенінің оң жағалауынан 5,5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Уй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Челябі облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері Санат:Қорған облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері
Форт (өзен, Ұлыбритания)
Форт (Forth, шотл. Uisge For (Abhainn Dubh)) - Шотландиядағы өзен. Өзеннің бастауы таулы жерлерде басталады. Өзенмен толатын Лох-Ард көлі кішігірім тау ағындарынан су алады. Ең ірісінің ұзындығы 4,5 км. Бірінші, өзен шығысқа қарай ағады. Бұл жол ирек. Стерлингке жақындағанда өзенге су құйыла бастайды. Бастаудың биіктігі теңіз деңгейінен 33 м биік. thumb|left|200px|
Санат:Шотландия өзендері
IC 2033
IC 2033 — Dorado шоқжұлдызында орналасқан SBa (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш нысаны өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 14491, ESO 156-43.
Сыртқы сілтемелер
IC 2033 Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
NGC 6186
NGC 6186 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан SBa типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1788 жылы 28 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6186 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 58523, UGC 10448, MCG 4-39-15, ZWG 138.38, IRAS16322+2138.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Интер (футбол клубы, Бисау)
Интер Бисау футбол клубы (União Desportiva Internacional de Bissau) — Гвинея-Бисаудың Бисау қаласындағы футбол клубы. 1971 жылы құрылған.
Сілтемелер
Санат:Гвинея-Бисау футбол клубтары
Ойтан (қыстау)
Ойтан — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы қыстау.
Тайсойған ауылынан шығысқа қарай 22 шақырым қашықтықта орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Қыстаулар Санат:Атырау облысы қыстаулары
Олег Эдуардович Шин
Шин Олег Эдуардович - (7.6. 1975 жылы туған, Қаратал ауданында, Үштөбе қаласында) — спортшы, ауыр атлетикадан халықаралық дәрежелі спорт шебері, 1993 жылы Әлем чемпионы, Қазақстан, КСРО біріншіліктерінің бірнеше дүркін чемпионы. Бүкіл қазақстандық спартакиаданың жеңімпазы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Бэллечестер (Миннесота)
Бэллечестер (Bellechester) — Миннесота штатының Goodhue округіне жататын АҚШ қаласы.
Шартылдақ қоңыз
Шартылдақ қоңыз - тақтамұртты қоңыздар тұқымдастарының тегі.
Дене ұзындығы 25-40 мм, қара-қоңыр, сыртқы қанаттарындағы ұсақ ақ түктер қоңызды мәрмәр түсті етеді. Орталық және оңтүстік Шығыс Еуропада таралған. ТМД-да, Еуропалық бөлігінің оңтүстік, шығысында, солтүстік Кавказда кездеседі. Маусымнан тамызға дейін ұшады. Қоңыздар ағаш жапырағымен қоректенеді: дернәсілдері құрғақ топырақта, ағаш тамырын жеп. 3-4 жыл бойы дамиды. Жас ағаштарды, әсіресе жүзім шіліктерін құртады.
Дереккөздер
Санат:Қатты қанаттылар
Ультранегізді таужыныстар
Ультранегізді таужыныстар - кремний қышқылы аз (8Ю2 < 45°) және марганецпен молыққан атқылама тау жыныстары (ультрабазиттер, гипербазиттер). Негізінен түсті минералдардан (оливин, пироксен және т.б.) тұрады.
Дереккөздер
Санат:Тау жыныстары
Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев
Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев (12 сәуір 1966, Қызылорда) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, 2023 жылдан бері Қазақстан Мәжiлiсі VIII-сайланымының депутаты.
Мұрат Ергешбаев бұрын Сырдария ауданының (2021–2023) және Қызылорда қаласының (2008–2010) әкімі болған.
Хронологиясы
Үйленген. Жұбайы - Мүсілімова Гүлшат Әлиқызы. Балалары - Нәлқожа Шынәлі, Нәлқожа Нұрәлі.
Дереккөздер
Санат:Қызылорда әкімдері
Амангелді (Атырау қалалық әкімдігі)
Амангелді — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Дамба ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Облыс орталығы Атырау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Жайық өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. thumb|солға|400px|Амангелді ауылы. Жалпы көрінісі
Тарихы
Мұрағат жазбаларында Амангелді атындағы колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі – қазіргі Атырау облысы, Құрманғазы ауданы территориясында болған. Бұл өңірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кезде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы бар адамдар біріктіріле бастаған. Сөйтіп, 1929 жылы наурызда Забурын ауылдық советіне қарайтын әр түрлі серіктіктер құрылған. Колхоз Дамбы елді мекеніне 1956 жылы келіп қоныстанған. 1955-56 жылдары Забурын ауыл Советінен Аманкелді колхозын Дамбы ауылына көшіру туралы қаулысынан кейін көшіп келген. Дамбы ауылының құрамында болып, кейіннен Амангелді ауылы болып бөлініп шықты.
Халқы
1989 жылы елді мекенде 322 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 478 адам (242 ер адам және 236 әйел адам) болса, 2009 жылы 1814 адамды (863 ер адам және 951 әйел адам) құрады.
Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік
Ауылда «Амангелді», «Тілекші» балық аулау кооперативтері, монша, көлік жуу нысандары, сұлулық салоны, шағын маркеттер т.б.бар. Елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері
Дюрхам (Нью-Гэмпшир)
Дюрхам (Durham) — Нью-Гэмпшир штатының Стрэффорд округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 14638 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 64.1 км² шамасында. FIPS коды — 33-19700.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
NGC 1721
NGC 1721 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 10 қарашада Эдвард Эмерсон Барнард астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1721 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 16484, MCG -2-13-27, VV 699, IRAS04569-1111.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
Бейнесигнал
Бейнесигнал (Видеосигнал) - теледидарда, радиолокацияда, факсимилді байланыста бейнені құру үшін пайдаланылатын ауқымды спектрі бар (әдетте, бірнеше Гц-тен бірнеше МГц-ке дейін) электр сигналы. Бейнесигнал жарық-электрлік түрлендіргіштердің көмегімен жасалады (мысалы, теледидарда суперортиканмен немесе видиконмен; факсимилді байланыста фотоэлементпен) немесе радиолокатор қабылдаған эл. магн. толқындарды детектрлеу нөтижесінде алынады.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Спрингбрук (Айова)
Спрингбрук (Springbrook) — Айова штатының Джексон округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.5 км². FIPS коды — 19-74505.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 182 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Джексон округы (Айова)
Сағыз (өзен)
Сағыз – Каспий алабындағы өзен.
Географиялық орны
Ақтөбе, Атырау облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 511 км. Су жиналатын алабы 19,4 мың км2.
Бастауы
Мұғалжар тауының батысынан (Байсары тауынан) басталып, Каспий теңізіне 60-70 км жетпей Тентексор тұсындағы Бер төбекшіктерінде (Атырау облысы Мақат ауданы) жерге сіңіп кетеді.
Этимологиясы
Әдетте Сағыз топонимін "шайнайтын сағыз" деп түсіну жаңсақтық болар еді. Бұл гидротопонимнің көне, ескі замандардан екендігін оның екінші құрамындағы ыз, уыз, оғыз - "өзен" сөзі дәлелдеп тұр. Ал бірінші компонентегі сағ сөзі фин-угор тілінде сөг - "саз, батпақ, шалшық", финше suo, эстонша soo - батпақ, шалшық дегенді білдіреді. Егер бұл деректер нанымды деп санасақ Сағыз атауы "айналасы батпақ, балшық, саз жағасында бұталар қалың өскен өзен" деген мағынаға жуық.
Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында арнасы тік жарлы, тар, ортаңғы ағысында аңғары 5 -15 км-ге дейін кеңейеді. Төменгі ағысындағы аңғары енсіз. Ұзындықтары 10 км-ден аспайтын 100-ге жуық саласы бар. Ірілері: Дауылды, Ащысай, Ноғайты, Топырақшашты, Жарлы, Мұқыр, Бұрмасай. Жауын-шашын суымен толығады. Жауын-шашын көп жылдары Каспий теңізіне дейін жетеді. Наурыз — сәуір айларында тасиды. Суы көктемде тұщы, жазда кермек. Ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су ағымы Сағыз темір жол стансасы тұсында 3,2 м³/с, орташа ең үлкен көрсеткіш - 4 5 м3/сек, орташа жылдық ағын 118 млн. м3, төменгі ағысында, Тентексор елді мекенінің тұсындағы құмға сіңіп жойылатын жерінде, ағынының көлемі 30-40 млн. м3-ге дейін азаяды. Каспий маңы өзен-көлдерінің көпшілігі сияқты, Сағыздың суы да минералданған: суы мол кезеңде оның минералдану дәрежесі 700-900 мг/л т, су деңгейінің төмендеуі кезеңдері аралығында 2000 мг/л-ге дейін жетеді. Жылына Сағыз 300 мың т тұз алып өтеді. Тұздың осыншама көп мөлшерде болуы өзен түбінің, өзен түбі суының және төңірегіндегі топырақтың тұздануына әкеліп соқтырады. Жазда Сағыз өзенінің суы ауызсу ретінде пайдалануға да, мал суаруға да жарамсыз, ашқылтым. Тек қана кектемгі су тасу кезінде және жаздың алғашқы айларында суы әжептәуір тұщыланады.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы өзендері Санат:Қызылқоға ауданы өзендері Санат:Мақат ауданы өзендері Санат:Каспий су алабы өзендері
Пенакова (Фелгейраш)
Пенакова (Фелгейраш) (Penacova (Felgueiras)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Фелгейраш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 135 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,2 км² шамасында. Халық тығыздығы — 354,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Ілияс Мәңкіұлы
380px|нобай|оңға|Ілияс Мәңкіұлы 1880 жылы қаңтар айында Қарағандыға жақын Нұра өзенінің бойында, Ботақара деген таудың етегінде кедей шаруа отбасында туған.
Ілиястың әкесі – Мәңкі, Мәңкінің әкесі Қайдауыл, оның әкесі – Жиенәлі, үшеуі де батыр, ақын әнші, сөзге ұста, ділмар болған адамдар. Әкесі Мәңкінің шешендік сөзі, шешесінің ақындығы, ағасы Көппай мен Тахауяның қиссашылдығы, апасы Қадишаның өлеңші, әншілігі, нағасышысы Соңтуғанның айтысқа шеберлігі жас Ілиясқа дүние есігін ашқан өмір мектебі болған.
Өмірбаяны
Ілияс шығармашылығы негізінен екі дәуірге бөлінеді: революцияға дейінгі және одан кейінгі. Бірінші дәуірінің өлеңдерінде шаруалар мен жұмысшылардың аянышты халін көрсете отырып, үстем тап өкілдерін - байларды, би-болыстарды, саудагерлерді әшкерелейді. Ілиястың совет діуіріндегі поэзиясын жанрлық жағынан алғанда, жоқтау, көңіл айту, естірту, сәлем хат, толғау түрінде де, эпикалық жыр дастан, айтыс түрінде де кездеседі.
Солардың ішінде ең көп қолданғаны - саяси лирикалық өлеңдер мен дастандар. Ілияс Қарағандының ақындары Қайып Айнабеков, Көшен Елеуовпен сөз сайысына түсіп, айтыс өнерімен де өзін республикамыздың әдебиет жұртшылығына танытты.
Отан соғысы жылдарында өзара сынның өткір құралына айналған айтыс жанрын дамытуда Ілиястың атқарған қызметі зор. 1944 жылы 25 маусымда ол жергілікті басшылығымен Қарағанды халық ақындарының айтысын ұйымдастыруға белсене ат салысты. өзі айтысқа түседі. 1948 жылы мамыр айында Қарағанды қаласында болған Қарағанды көмір тресі кеншілерінің облыстық мәслихатына қатысады. Мәңкіұлының сол кезеңдегі неғұрлым кең тараған шығармалары: "Нұра бойын жағалап", "Қайғырма, қапаланба", "Қайысты қабырғасы жұмысшының" т.б. Октябрь жеңісі туралы "Капитал дүниесі қираған күн" өлеңін жазды. "Бекбосын" поэмасы революциялық қозғалысқа қатысушы шахтер-қазақ Б.Сиқымбаевтың бақыт жолындағы қажырлы еңбегіне арналды.
Ілиястың таңдаулы өлеңдері радиода, адебиет кештерінде жиі оқылып тұрады, облыстық, республикалық баспасөз беттерінде үздіксіз жарияланып отырды. Шахтер Ілияс 75 жасқа қараған шағында 1954 жылы дүние салды.
Дереккөздер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Санат: Мәдениет
Оттштедт-ам-Берге
Оттштедт-ам-Берге (Ottstedt a Berge) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Веймар ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 263 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,1 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 71 073. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Вернер Флайшхауэр.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Витамин жетіспеушілік
Витамин жетіспеушілік, авитаминоз – күнделікті ішетін тағамда витаминдердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не витамин синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі витамині аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, организмге, негізінен көмірсулар (қант, т.б.) ғана түсіп, ақуыздар пен майлар аз түссе, ал көкөніс пен жеміс-жидектер мүлдем болмаса витамин жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы витаминдер бұзылады. Мысалы, құрамында никотин қышқылы (РР витамині) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда витаминдердің жеткіліксіз болуы, адам организмін әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған ауа райының қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, гельминтоз, лямблиоз, т.б. аурулар себеп болады. Витамин жетіспеушілік болғанда организмде зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, т.б. жағдайларда организмде витамин жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы витаминдер қабылдап, көкөніс пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Витамин жетіспеушілік және гиповитаминоз жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Витамин жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, төл нашар өседі. Мысалы, В витамині жетіспеген жағдайда құс полиневритпен, шошқа пеллаграмен ауырады. D витамині жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.
Санат:Медицина
Сира
Сира (سيرة رسول الله әл-сира әл-набауия) (сийар - «жол», «сүрлеу», «өмір салты») - ерте мұсылман тарихнамасының ерекше жанры, Ислам дінінің негізін  қалаушы Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың ғұмырнамасы.
Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) күллі жаратылыс пен бүкіл адамзаттың ең асылы, ең қайырлысы, ең ардақтысы. Ол - Хақ тағаланың барша ғаламға жіберген рахымы мен мейірімі.
Аллаһ тағала Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) арқылы күллі адамзатқа қараңғылықтан жарыққа шығатын жолды нұсқады. Адасушыларды тура жолға салып, иман нәрімен сусындатты. Пенделерін ізгілікке бөлеп, мына жалғанның алдамшы екенін ұқтырып, ақиретке деген сенімін күшейтті.Құран Кәрім арқылы ақиқатты жеткізіп, күпір мен иманның ара-жігін ажыратып берді.Пайғамбарымызды (с.ғ.с.) бүкіл адамзат,  ізгі жандар ғасырлар бойы зарыға күткен-ді.
Тегі
Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Әбдімүтәліп ибн Һәшим ибн Әбдіманап ибн Құсай ибн Киләб ибн Мурра ибн Кағб ибн Лүә ибн Ғалыб ибн Фиһр ибн Мәлік ибн Надыр ибн Кинәнә ибн Хузайма ибн Мүдрака ибн Ілияс ибн Мұдар ибн Назар ибн Мағад ибн Аднан. Осылайша жалғасып түпкі атасы Ибраһим (ғ.с.) пайғамбарға барып тіреледі.
Туған жылы
Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) Мекке шаһарының Бәни Һәшим әулетіне тиесілі бөлігінде піл оқиғасы жылы, раби-әууәл айының он бірі күні яғни миләди 571 жылдың 20 -сәуірінде дүйсенбі күні дүниеге келді. Әкесі Абдуллаһ Аллаһ Елшісі (с.ғ.с.) дүниеге келместен бұрын қайтыс болды. Атасы Әбдімүтәліп немересіне атын көкте де, жерде де мақтаулы болсын деп Мұхаммед (с.ғ.с.) деп қойды. Арабтарда бұрын-соңды мұндай есім болмаған еді.
Сүт аналары
Пайғамбарымызды (с.ғ.с.) өз анасы Әминадан кейін Әбу Ләһәбтың күңі Сәубия емізді. Әбу Ләһәб Пайғамбардың (с.ғ.с.) туылуының құрметіне орай Сәубияны күңдіктен босатқан еді. Одан кейінгі сүт анасы - Халима ас-Сағдия. Аллаһ Елшісін (с.ғ.с.) бауырына басқан Халиманың үйіне құт-береке орнап, мамыражай өмір сүрді.
Шарапатты кеудесінің тазартылуы
Пайғамбардың (с.ғ.с.) өмірінде оның шарапатты кеудесі төрт рет тазартылды.
Анасының қайтыс болуы
Межелі мерзім аяқталған соң кішкентай Мұхаммедті (с.ғ.с.) анасы Әмина сүт анасынан алып, күйеуінің қабірін зиярат етуге және Мәдина шаһарында тұратын төркіні Бәни Нәжжар әулетін көріп қайту үшін сапарға шығады. Қайтарда ол кенеттен қатты науқастанып, көп ұзамай жолда көз жұмады. Әкесінен де, анасынан да айырылған алты жасар адамзаттың асылы әкесінің күңі Умму Айманмен Меккеге оралады.
Қамқор ата құшағында
Жетім қалған Пайғамбарымызды (с.ғ.с.) атасы Әбдімүтәліп бауырына басады. Немересін ерекше жақсы көрген ол өте мейірбан, әрі ақылшысына айналады. Алайда, мұндай бақытты шақтар ұзаққа созылмайды. Сүйікті немересінің болашағының жарқын болуын тілеумен болған қайырымды қария да арада екі жыл өткен соң дүниеден озады.
Көкесі Әбутәліптің тәрбиесінде
Пайғамбарды (с.ғ.с.) сегіз жасында көкесі Әбутәліп өз тәрбиесіне алады. Ол әкесі Абдуллаһтың бірге туған бауыры болатын. Аллаһ Елшісі (с.ғ.с.) осы үйде Әбутәліптің басқа балаларымен бірге өсіп, ер жетеді. Бауырының артында қалған жалғызын Әбутәліп те қатты жақсы көретін. Есейіп, ержеткен соң оны өзі үйлендірді.
Пайғамбардың (с.ғ.с.) кәсібі
Пайғамбардың (с.ғ.с.) бала кезінде ең алғаш шұғылданған жұмысы қой бағу болатын. Жалпы, көптеген пайғамбарлардың алғашқы кәсібі мал бағу болған. Бұл кәсіпті сегіз жастан бастады. Ал, он екі жасынан көкесі Әбутәліппен бірге саудаға ден қоя бастады.
Бұлт оқиғасы
Пайғамбар (с.ғ.с.) көкесіне ілесіп, Шам еліне сапар шегеді. Олар Дамашыққа жақын жердегі Бусра деген ауылдың маңына келіп аялдайды. Мұнда аса тақуа Бахира деген христиан монахы жас балаға көзі түсіп, оның болашақ пайғамбар екенін бірден біледі. Бар ғұмырын өз ғибадатханасында құлшылықпен өткізіп келе жатқан монах керуенді көлегейлеп келе жатқан бұлтты байқап, жолаушыларды үйіне қонаққа шақырады. Қонақтар үйге кіргенімен, бұлт керуеннің үстінен қозғалмайды. Өйткені, болашақ Пайғамбар (с.ғ.с.) да түйелердің жанында қалған болатын. Бахира Әбутәліптен сол баланың да дастарханнан дәм татуын өтінеді. Мұхаммед (с.ғ.с.) келген соң Бахира: «Бұл баланың әкесі кім еді?» - деп сұрайды. Әбутәліп: «Оның әкесі - менмін», - дейді. Сонда монах: «Оның әкесі тірі болмауы тиіс еді ғой», - деп бой бермейді. Әбутәліптің мойындамасқа амалы қалмайды. Мұны естіген Бахира: «Елдеріңе қайтыңдар. Мына баланы біреу-міреу байқап қалса, қастық етіп жүрер», - деп ескертеді. Осылайша керуен келген ізімен Меккеге оралады.
Фижар соғысы
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) жиырмаға толғанда Құрайыш пен Кинана бірлесіп Қайыс пен Илан тайпасына қарсы соғыс ашады. Бұл шайқасқа көкелерімен бірге жас Мұхаммед (с.ғ.с.) те қатысады. Ол ағайындарына садақ жебелерін дайындап беріп тұрады. Арада біршама уақыт өткенде тараптар ортақ келісімге келіп, соғыс аяқталады. Бұл шайқас Фижар (бұзушы) деген атпен тарихта қалған. Өйткені араб тайпалары бұл айда бір-бірімен жауласпайтын.
Фудул келісімі
Фижар шайқасынан кейін құрайыш тайпасының көсемдері Абдуллаһ ибн Жудған әт-Тимидің үйіне жиналады. Олар бұдан кейін соғыста және басқа да қиыншылыққа тап болғандарға  көмек беруге бірауыздан келіседі. Аллаһ Елшісі (с.ғ.с.) бұған  куә болады. Өзіне Пайғамбарлық (с.ғ.с.) келгеннен кейін: «Ислам дәуірінде сондай келісімге шақырылсам, сөзсіз мойынсұнатын едім», - деген.
Бибі Хадишаға үйленуі
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) шыншылдық қасиеті Оны (с.ғ.с.) бүкіл елге танымал етіп, абыройын асқақтатты. Аллаһ Елшісі (с.ғ.с.) болашақ жары Хадиша бинт Хуайлидтің сауда керуеніне басшылық жасап жүрді. Бірде Хадиша Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қасына көмекші ретінде қызметшісі Мәйсараны қосып жібереді. Мәйсара Меккеге қайтып оралған Хадишаға Мұхаммедтің (с.ғ.с.) адамдармен қарым-қатынастағы шыншылдығы мен адалдығын жыр етіп айтады. Басқалармен тіл табысуы сауданы берекелі етіп, мол пайдаға қарық болғанын тамсана отырып әңгімелейді. Осыдан Хадишаның Мұхаммедке (с.ғ.с.) деген ынтызарлығы арта түсіп, Нафиса бинт Мунаббиһ атты әйел арқылы сөз салғызады. Болашақ Пайғамбар(с.ғ.с.) бұл жайында көкелерімен ақылдасып, Хадишаны айттыруға көкесі Әбутәліпті жібереді.
Бибі Хадишаның мәһрі
Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) тұрмысқа шығарда Хадиша анамыздың белгіленген мәһрі 468 грамдай алтын болды. Бибі Хадиша құрайыш тайпасы әйелдерінің ішіндегі ең тектісі, әрі көріктісі және мал-мүлік жағынан да артығы болатын. Мекке жұрты оны қадірлеп «Таһира» - «пәк таза» деп атады. Бай-манаптардың көбісі оған үйленуді армандады. Бірақ ақылды әйелдің таңдауы Пайғамбарымызға(с.ғ.с.) түсті. Бұл кезде болашақ Пайғамбардың (с.ғ.с.) жасы жиырма бесте, ал Хадиша (р.а.) анамыздың жасы қырықта еді.
Тапқырлық
Пайғамбар(с.ғ.с.) отыз беске келгенде Қағбаның қабырғаларын сел шайып кетіп, араб тайпалары оны қайта тұрғызуға кіріседі. Алайда, олар қасиетті қара тасты орнына қою мәселесінде бір мәмілеге келе алмайды. Өйткені, мұндай үлкен мәртебеден барлығы да үмітті еді. Соңында олар «Бұл таласқа өз төрелігін Қағбаға бірінші келген кісі айтсын» деген тоқтамға келеді. Сол кезде Аллаһтың қалауымен қасиетті құлшылық орнына болашақ Пайғамбар Мұхаммед (с.ғ.с.) кіріп келеді. Оны көрген көпшілік қатты қуанады. Өйткені, Ол (с.ғ.с.) өмірінде өтірік айтпаған ең сенімді әрі әділ болатын. Мән-жайға қаныққан болашақ Пайғамбар (с.ғ.с.) бір матаны жайып, оның үстіне қасиетті қара тасты қояды. Әр тайпаның бір-бір өкілі матаның шеттерінен ұстап, тасты орнына жайғастырады. Тайпа көсемдері бұл тапқырлыққа дән риза болысып, тарасады.
Хира үңгірінде
Өзіне пайғамбарлық келместен бұрын Мұхаммед (с.ғ.с.) Мекке сыртындағы таудың Хира атты үңгірінде Ибраһим (ғ.с.) пайғамбардың ғибадатымен жұрттан жырақ, оңаша  Аллаһ тағалаға құлшылық жасайтын. Қырыққа толған шағында сол әдетімен үңгірде ғибадат етіп жатқанда оған (с.ғ.с.) Жәбірәйіл (ғ.с.)  келіп: «Оқы!» - деп бұйырады. Ол (с.ғ.с.): «Мен оқи алмаймын», - дейді. Сонда Жәбірәйіл (ғ.с.) Оны (с.ғ.с.) қатты қысып,  босатып жібереді де: «Оқы!» - дейді. Мұхаммед (с.ғ.с.): «Мен оқи алмаймын», - дейді. Жәбірәйіл (ғ.с.) оны тағы да қысып: «Оқы!» - деп әмір етеді. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Мен оқи алмаймын», - деп қайталайды. Сонда Жәбірәйіл (ғ.с.): «Жаратқан Раббыңның атымен оқы! Адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Раббың сенің ардақты! Ол қаламмен үйреткен» («Алақ» сүресі, 1-4-аяттар), - деп Құраннан алғашқы аяттарды уаһи етеді. Содан кейін (ғ.с.): «Уа, Мұхаммед(с.ғ.с.)! Расында, сен АллаҺтың Елшісісің(с.ғ.с.)!» - деді де көзден ғайып болды. Бұл оқиғадан қатты қорыққан Пайғамбар (с.ғ.с.) үйіне келіп жұбайы Хадишаға (р.а.)  болған жәйтты  толық айтып береді.
Уарақа ибн Нуфил
Уарақа ибн Нуфил ибн Әсәд ибн Абдулузза Хадишаның (р.а.)  әкесімен туысқан ағасы еді. Хадиша (р.а.) Пайғамбарды (с.ғ.с.) оған ертіп барып, болған оқиғаның  сырын сұрайды. Уарақа өз заманының оқымыстысы әрі тақуа болатын. «Мұхаммедтің көргені Мұса (с.ғ.) пайғамбарға түскен Намус (Жәбірәйіл (ғ.с.) періште» ), - деп, оған пайғамбарлық келгенін хабарлайды. Ол: «Кәрі қойдың жасындай жасым қалды. Ондай бақытты күндерді, сірә көре, алмаспын»,­ деп қатты өкінеді.
Жасырын шақыру
Бұл оқиғадан кейін Аллаһтың әмірімен Пайғамбар (с.ғ.с.) өзіне жақын адамдарды жасырын түрде Ислам дініне шақыра бастады. Дінге ер кісілерден­ ең бірінші досы Әбу Бәкір (р.а.), әйелдерден жұбайы Хадиша (р.а.), балалардан Әли ибн Әбутәліп (р.а.), құлдардан қызметшісі Зәйд (р.а.), күңдерден Умму Айман (р.а.) кірді. Ал, Әбу Бәкірдің (р.а.)себепші болуымен бес адам исламды қабылдайды. Олар: Осман ибн Аффан (р.а.), Зубәйр ибн Аууам (р.а.), Әбдірахман ибн Ауф (р.а.), Сағыд ибн Әбу Уаққас (р.а.) және Талха ибн Убайдуллаһ (р.а.). Осыдан соң Пайғамбар (с.ғ.с.) жария үгіт кезеңі келгенше үш жыл бойы өзінің жақындарын Ислам дініне шақырумен болды.
Жария шақыру
Аллаһтан жария үгіт туралы әмір жеткенде Пайғамбар (с.ғ.с.) қауымын жинап алып: «Егер мен мына таудың арғы жағынан сансыз қолы бар дұшпан келіп шабуыл жасағалы тұр десем сендер маған сенер ме едіңдер?» - деп сұрайды. Сонда олар: «Әрине, сенеміз. Өйткені, сен ешқашан да өтірік сөйлемегенсің», - десті. Сонда Пайғамбар (с.ғ.с.) өзінің Аллаһтың Елшісі (с.ғ.с.) екендігін айтып: «Лә иләһә иллаллаһ («Аллаһтан басқа Құдай жоқ») десеңдер құтыласыңдар!» - деді. Бұған меккеліктердің ешқайсысы жауап қатпады. Олардың арасында тек Әбу Ләһаб қана Пайғамбарға (с.ғ.с.) тіл тигізіп, балағаттады. Осы оқиғадан кейін адамдар біртіндеп жаңа дінге кіре бастады. Ал, Меккені билеп тұрған құрайыш тайпасының басшылары Пайғамбарға (с.ғ.с.) иман келтіргендерге қорлық көрсетіп, қудалауға кірісті.
Эфиопияға қоныс аудару
Аллаһқа серік қосушы меккеліктердің қуғындауы қатты күшейген кезде Пайғамбар (с.ғ.с.) бір топ мұсылмандарға діндерін сақтап қалу үшін Эфиопияға  көшуді бұйырады. Онда Нәжжаши атты әділ патша бар екендігін айтты. Қоныс аударушылардың саны он бір ер, бес әйел болатын. Бұл исламның бесінші жылы еді. Алайда, олар сол жылдың өзінде Меккеге қайта оралды. Олар: «Меккеде жағдай түзеліп, адамдардың көпшілігі иман келтірді» деп ойлаған болатын.
Эфиопияға екінші рет көшу
Меккеге келген олар мұндағы жағдайдың жақсармағанына көздері жетіп, Эфиопияны қайта бетке алады. Бұл жолы олардың саны көбейіп, сексен екі ер, он сегіз әйел болды. Бұл алғаш уаһи түскеннен кейінгі алтыншы жыл еді. Мұсылмандар екінші мәрте қоныс аударғаннан кейін оларды кері қайтару үшін құрайыштар Эфиопия патшасы Нәжжашиге Амр ибн Ас бастаған бір топты жіберді. Алайда әділ патша Амр ибн Аспен бірге мұсылмандардың өкілі Жағфар ибн Әбутәліптің де сөзін тыңдаған соң мұсылмандарды Меккеге қайтарудан бас тартады.
Құрсауда
Мұсылмандарды азаптаумен діндерінен қайтара алмасын білген құрайыштың қаныпезер рубасылары жиналып, барлық иман келтіргендер мен һәшим, Мутталиб әулеттерімен қарым-қатынасты  үзетіндіктерін  мәлімдейді. Басқалардың олармен сауда-саттық жасауларына қатаң тыйым салады. Мұсылмандар үшін өте ауыр болған бұл кезең үш жылға созылады. Азық-түлік таусылып, әбден ашыққан мұсылмандар ағаштардың жапырақтарын, өсімдік тамырларын қорек етеді. Кейбір жомарт жандар  оларға көмектесуге барын салды. Олар құрайыш рубасылары мен мұсылмандар арасындағы жасалған келісім-шартты жоймақшы болады. Қағбаның ішінде сақтаулы тұрған құжатты көріп барлығы таң тамаша қалысады. Өйткені келісімдегі "Аллаһтың атымен" деген сөзден басқа жазудың барлығын тышқан жеп тастаған болатын. Осындай қиын-қыстау кезеңде мынадай кісілер мұсылмандарға қолынан келгенше көмек қолын созды :
Қаралы жыл
Алғаш уаһи түскеннен кейінгі оныншы жылы Пайғамбарды (с.ғ.с.)  үнемі қолдап,жанынан табылған көкесі Әбутәліп дүние салады. Артынша бірнеше күннен кейін рухани тірегіне айналған, сүйікті жұбайы Хадиша (р.а.) қайтыс болады. Екі бірдей жақынан айырылған АллаһЕлшісі (с.ғ.с.)     қатты қайғырады. Бұл ислам тарихына қаралы жыл деген атпен енді.
Таиф қаласына сапар
Көкесінің қазасынан кейін құрайыштардың Пайғамбарға (с.ғ.с.) деген қарсылығы  күшейе түскені соншалық, әбден шарасы таусылған  Аллаһ Елшісі (с.ғ.с.) сырттан жәрдем іздеп Таиф шаһарына барады. Алайда, қала халқы Нәбидің (с.ғ.с.) дағуатына құлақ салмайды. Керісінше тас лақтырып, қуады. Аллаһ тағала Оған (с.ғ.с.)     тау періштесін жіберіп, егер  қаласа  қаланың үстіне  тауды төңкере салатындығын айтады. Сонда рахым Пайғамбары (с.ғ.с.): «Жоқ, мен олардың ұрпақтарынан еш серік қоспай, жалғыз Аллаһқа табынатын мұсылмандар шығады деп үміттенемін», - деп жауап қайырады.
Исра және миғраж мұғжизасы
"Исра" сөзі "түнгі сапар", "миғраж" «жоғары көтерілу» деген мағынаны білдіреді. Мәдина қаласына қоныс аударудан бір жарым жылдай бұрын бір түні Пайғамбарға (с.ғ.с.) Жәбірәйіл (ғ.с.) періште келеді. Оның қасында тек пайғамбарлар ғана мінетін Бурақ (қазақтың «пырақ» сөзі осыдан шыққан) атты жүйрік жануар бар екен. Пайғамбар (с.ғ.с.) Жәбірәйілдің (ғ.с.) айтуымен осы жануарға мініп Бәйтул-Мақлиске (Иерусалим шаһарына) бір сәттте-ақ жетіп барады. Әл-Ақса мешітінде оны басқа пайғамбарлар  күтіп отыр екен. Пайғамбар (с.ғ.с.) оларға имамдық етіп, бірге намаз оқиды. Бұл Оның (с.ғ.с.) басқа пайғамбарлардан артықшылығына дәлел. Сосын Жәбірәйіл (ғ.с.) періштемен бірге көкке көтеріледі. Аспанның бірінші қабатында Адам (ғ.с.) пайғамбармен кездеседі. Екінші қабатта Иса (ғ.с.) және Жақия (ғ.с.)  пайғамбарлармен  жолығады. Үшінші қабатта Жүсіп (ғ.с.) пайғамбарды  көреді. Төртінші қабатта Ыдырыс (ғ.с.) пайғамбарды көрсе, бесіншісіндн Һарун (ғ.с.) пайғамбарға  жолығады. Одан кейін Мұса (ғ.с.) пайғамбарды кездестіреді. Жетінші қабатқа көтерілгенде Меккедегі Бәйтулла-Қағбаның дәл үстінде орналасқан Бәйтул-Мағмурды, оған қажылық жасап жатқан сан мыңдаған періштелерді көреді. Сосын әлемдердің шегі - Сидратул-Мунтаһаға барады. Осы жерде Жәбірәйіл (ғ.с.) тоқтап, Пайғамбарға (с.ғ.с.): «Енді  алға жүрсең өтесің, ал мен жүрсем күйіп кетемін», - деп осы жерде қалатындығын айтады. Пайғамбар (с.ғ.с.) одан әрі ешбір жаратылыс иесі басып көрмеген орынға жалғыз өзі барып, Раббысымен сөйлеседі. Аллаһ тағала осында намазды бес уақыт намазды парыз етеді. Пайғамбар (с.ғ.с.) Исра және Миғраж оқиғаларын бір-ақ түнде басынан  кешіреді. Ол таңертең жиналған қауымға түнде болған керемет мұғжизаны әңгімелеп бергенде  дұшпандары мен кейбір иманы әлсіздері бұған сенбей, сенімдерінен шығып кетеді.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
সিরা সিরা
Мысты құмтастар мен тақтатастар
Мысты құмтастар мен тақтатастар -шөгінді қабаттар арасындағы тұнбалы-диагенездік мыс кендерінің шоғырлары.
Олар платформалық құрылымдардың шеттерінде немесе қатпарлы аймақтардың бөктерлері мен қатпар арасындағы ойыстарда және аридтік климат белдемдерінде пайда болады. Құм, құмайт, сазды жыныстармен қатар бірен-саран жұқа мергель, әктас, доломит шоғырлары мысты қабаттармен қабаттаса кездеседі. Мысты шөгінділер теңіздің таяз жағалауларында, өзен-көлді атыраптарда шөгеді. Кен денелері пласт, линза түрінде кездесіп, кең аймаққа тараған бірнеше қабатты жыныс жүйелерін түзеді, сондықтан бұл кендерді стратиформдық кендер деп атайды. Кенді қабаттар магмалық және тектоник. құрылымдармен байланыссыз тарайды. Кентас минералдары биогендік көміртекпен, сульфидтік күкіртпен байланысты өсімдік қалдықтарымен сыбайлас түзіледі. Мыс кентастары көбінесе халькозин, борнит, халькопирит, пирит минералдарының сеппелерінен, ковеллин мен өңсіз кентастардың сирек қоспаларынан тұрады. Бұлардан басқа қорғасын, мырыш, кобальт, никель, күміс, рений сульфид|сульфидтері де кездеседі. Көне теңіздер мен қолтық шөгінділердің таяз жағалауларында мыс минералдары тұнады. Мұндай белдемдік алмасулар төменнен жоғары қарай да байқалады. Мысты құмтастар мен тақтатастардың негізгі қорлары протерозой (Олекма-Витим аймағы, Оңүстік Африка), девон (Қазақстан, Минуса), жоғарғы палеозой (Атбасар, Жезқазған, Орал,Донбасс),триас (АҚШ), палеоген (Боливия) қабаттарында шоғырланған.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Химия Санат:Химиялық элементтер
Манделло-дель-Ларио
Манделло-дель-Ларио (Mandello del Lario) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10290 адамды құрайды. Халық тығыздығы 246 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 41,77 км² шамасында. Пошта индексі — 23826.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Lorenzo.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Емделуші
Емделуші — науқас адам — латынның шыдаушы, күйзелуші дегең сөздерінен шыққан.
Сан-Джованни-аль-Натизоне
Сан-Джованни-аль-Натизоне (San Giovanni al Natisone) — Италиядағы коммуна, Фриули-Венеция-Джулия әкімшілік аймағына қарасты Удине провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6038 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 242 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 33048.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Giovanni Battista.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Фриули-Венеция-Джулия елді мекендері
Омар (қыстау)
Тайсойған ауылынан оңтүстікке қарай 15 шақырым қашықтықта орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Қыстаулар Санат:Атырау облысы қыстаулары
Сент-Круа-де-Марей
Сент-Круа-де-Марей (Sainte-Croix-de-Mareuil) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Нонтрон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,93 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24394, пошта индексі — 24340.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 133 адамды құрады. Халық тығыздығы — 11,15 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Құдағи
Құдағи – туыстық атау.
Ерлі-зайыпты адамдардың әжелері, шешелері, апалары, жеңгелері, екі жақтың жастары шамалас әйелдері бір-біріне құдағи болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамында құдағилар бір-біріне ризашылығын, татулық-сыйластығын білдіріп, құдағи жүзік сыйлаған. Қос қанатты қомақты жүзіктің астында екі жақтың ынтымағын білдіретін қос саусаққа бірдей тағатын екі сақинасы болады. Құдағи жүзіктің астарлы мәні үлкен. Мысалы, қыздың шешесі құдағиына (жігіттің шешесіне) “Қызыма жақсы қарасын, ақылды, парасатты ене болып, аналық мейірімін төксін” деп сыйлайды. Ал жігіттің шешесі қызға құда түсе келгенде қолына салып келген жүзігін, қыздың шешесімен, яғни болашақ құдағимен алмастырып тақса, ол балаларын үйлендіруге келіскендіктің белгісі саналған. Ауыл адамдары тойдың болатынын құдағилардың жүзік алмасуынан-ақ біліп отырған. Күйеудің, қыздың әжелері үлкен құдағи делінеді. Үлкен құдағи, кіші құдағи деп атау кейде күйеулерінің жасына да байланысты айтылады.
Дереккөздер
Санат:Туыстық
Қалталы қасқыр
Қалталы қасқыр немесе Тасман қасқыры немесе Тилацин  (Thylacinus cynocephalus )- жойылып кеткен жануар, қалталы қасқырлар тұқымдасының (Thylacinus)  жалғыз өкілі. Алғашқы рет жануардың сипаттамасын  1808 жылы ағылшын  натуралист Джордж Прайдо Роберт Харрис берген. Өз еңбегінде ол жануарды "Ит басты қалталы жануар" - "cynocephalus" деп атаған.
Таралуы
thumb|thumbtime=2:06|left|Хобарт жеке зообағында жасалған Қалталы қасықар туралы бейне, 1911, 1928, және 1933 ж. Соңғы екі фильм - Лондон зообағында түсірілген. XVIII ғ. және XIX ғ. басында қалталы қасқырдың саны өте көп болып, Тасманияда кең таралған болатын. XIX ғ. 30-шы жылдары мал шаруашылығына зиян келтіргендіктен Тасмания тұрғындарымен   жануардың жаппай жою басталды. Қанқұмар жыртқыш туралы аңыздар таралып, жануарды ауыл шаруашылығының жауы болып есептеген. Жаппай қырып-жоюдың нәтижесінде 1863 жылға таяу қалталы қасқырларлардың соңғылары  адам жете алмайтын таулар мен ормандарда  сақталған.
XX ғасырдың басынада жануардың бас саны кенет азаяды. Адамдардың жыртқышты жою саясатымен бірге  себебі болған -  эпизоотия болды: иттерден жұққан белгісіз ауру, мүмкін ит обасы. 1914 жылдың санауымен қалталы қасқырлардың саны оншақтыдан аспаса да, 1928 жылы қабылданған Тасмания фаунасын қорғау заңына қалталы қасқырдың аты кірмеген.
Сонымен, бостандықтағы соңғы қалталы қасқыр 1930 жылы 13 мамырда адамдармен өлтірілген, ал еріксіздіктегі қасқыр Хобарт жеке зообағында кәріліктен өлді. 1938 жылы Тасманияда Қалталы қасқырдалды қорғау туралы заң қабылданды. Ең өкініштісі, 2013 жылы ғалымдар қызықты жаңалық ашты: қалталы қасқырлар өздерінің жақ сүйектерінің дамымағандығынан қойларды еш аулай алмаған !!! Бірақ жануар түрі бәрі бір жойылуға өте қауыпты тұғын, оның себебі - төмен генетикалық түрленуі.
Биологиялық сипаттамасы
Қалталы қасқыр қалталы жануарлардың ішінде ең ірісі болған. Дене тұрқы 100-130 см, бойы 60 см, салмағы 20-25 кг. Сырт көрінісі иттер мен қасқырларға өте ұқсас, бірақ денесі ұзындау келіп, аяқтары саусақтармен аяқталған. Екі белгі: біріншіден, құйрығының басы қалың, аяқ жағында жеңішкелігі және артқы аяқтары бүгіліп қалғандығы жануардың қалталы екенін ұмыттырмайды. Тұмсығы ұзын, созылып қалған, 120 градусқа ашылатын.
Түсі - сарғыш-сұр, арқасында 13-19 иығынан басталып құйрығына дейін коңыр жол-жол тілкем бар. Тұмсығы сұр, көз маңында ақшыл дақтармен. құлағы қысқа дөңгеленіп қалған. thumb|left|Жақтары 120 градусқа ашылады.
Бүгіліп қалған артқы аяқтарымен айрықша секіріп (кенгуру сияқты) қимылдайды. Ұрғашы қасқырлардың қарынында қалта болады. Жүктілік мерзімі өте қысқа - 35 күн. 2-4 әлсіз күшік туады, 2,5-3 айдан кейін қалтадан шықса да, 9 айға дейін анасының қасында жүреді.
8 жыл өмір сүреді.
Қалталы қасқырдың дауысы ыңырсыған үнді еске салады,  бірте бірте ол дауыс қырылдаған жөтелге ұласады. Жерде тіршілік етеді, түнде атжалмандарды, ұсақ кенгуруларды, тотықұстарды аулап азық етеді. Кейде, тіпті, қой секілді өзінен үлкен жануарларға да шабуыл жасайды. Бақа мен шаяндарды да жей береді.
Дереккөздер
Санат:Қалталылар
Жоғарғы Качмаш
Жоғарғы Качмаш — Башқұртстанның Калтасин ауданындағы ауыл, Төменгі качмашев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 160  адамды құрады. Пошта индексі — 452876, ОКАТО коды — 80233845004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
УЕФА Суперкубогы 2009
УЕФА Суперкубогы 2009 (ағыл. 2009 UEFA Super Cup) — УЕФА Суперкубогының 34-ші жарысы. 28 тамыз күні Монакодағы "Луи ІІ" стадионында 2009 жылғы УЕФА чемпиондар лигасының жеңімпазы 🇪🇸 "Барселона" мен 2009 жылғы УЕФА Кубогының соңғы жеңімпазы "Шахтер" (Донецк) клубтары кездесіп, "Барселона" 1:0 есебімен жеңіске жетті.
Сілтемелер
Санат:УЕФА Суперкубогы Санат:2009 жылғы футбол Санат:Барселона ФК ойындары Санат:Шахтер Донецк ФК ойындары
Пуатье шайқасы
Пуатье шайқасы немес Тур түбіндегі шайқас, араб деректерінде «Шахидтер когортасының шайқасы».723 жылдың 10 қазанында Тур қаласының маңында болды.Австразий майордомы Карл Мартелл мен Әль-Андалаус әмірі Әбдірахман ибн Абдаллах арасында болды.Бұл шайқас Еуропадағы исламның таралуын тоқтатқан шешуші шайқас ретінде қалыптасқан.Бұл шайқас нәтижесі Франктердің және Каролингдет отбасының Еуропадағы гегемония жасауға негіз болды.Осындан бастап Каролингтер христиан дінін қорғаушысы болып саналып маврларға қарсы соғыс жүргізуші болды. нобай
Зелёная (Вальтой тармағы)
Зелёная — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вальтий өзенінің оң жағалауынан 33 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Пуатье шайқасы
Жауынгер саны
Шамамен;Франктер:20000-30000 жауыгер Мүнкін;Араб халифаты: араб деректерінде 80000 жауыгер, қазіргі тарихшылар 20000 - нан - 80000 дейін дейді.
Зелёная (Вальтой тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Пуатье шайқасы
Әскер шығыны
Шамамен; Франктер:1500 жауынгер.
Зелёная (Вальтой тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Пуатье шайқасы
Тағы қараңыз
Халифат
18 қыркүйек
Қыркүйектің 18 — Григориан күнтізбесінде жылдың 261-ші күні (кібісе жылдарда 262-ші). Жылдың аяғына 104 күн қалады.
Мерекелер
Тағы қараңыз: Санат:18 қыркүйек мерекелері
Сыртқы сілтемелер
Санат:18 қыркүйек
Жайнақ Абақұлы
Жайнақ Абақұлы (туған жылы белгісіз - 1859, Алтынемел) — би, батыр. Тегі — Албан руының Айт-Сүйіндік тармағынан шыққан. Атасы Сайымбөлек атақты Қудайназар бидің немересі. Шешесі Райымбек батырдың қызы Манат. Әйгілі Тезек төренің қол астындағы сенімді билерінің бірі болған Жайнақ 1850-55 ж. ел аузына ілігіп, көптеген дауларда өділдігімен көзге түседі. Ш.Уәлиханов 1856 ж. Алтынемел сапарындағы жазбаларында Айт-бозым биі Жайнақтың есімін де атап өтеді. Атақты саяхатшы П.П.Семенов-Тянь Шанский "Путешествие в Тянь-Шань. 1856-1857 г." деген еңбегінде Албан елінде өгкен үлкен бір аста болған жесір дауын айта келіп, Ж-қа "лучший знаток обычного права" деп баға береді.
Хартмансдорф (Хемниц)
Хартмансдорф (Хемниц) (Hartmannsdorf) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Хемниц әкімшілік округіне бағынады. Орталық Свксония ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4527 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,28 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 1 82 160. Муниципалитеттің басшысы — Уве Вайнерт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Кризополис
Кризополис (Crisópolis) — Бразилиядағы қала, Баия штатында орналасқан. Солтүстік-шығыс Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Алагоиньяс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 20 684 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 505,433 км² шамасында. Халық тығыздығы — 40,9 адам/км².
Тарихы
Қала 1962 жылы құрылған.
Санат:Баия елді мекендері
Догель жасушасы
thumb|Догель, Александр Станиславович