cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Софизм
Софизм-(-«қулық жасау», «қулыққа шеберлік» дегенді білдіреді )-қате есептеу арқылы есепті дұрыс еткізіп көрсету,яғни өтірік дәйектерді келтіру және оның қате екендігін дәлелдеу қажет. Ертеде Аристотель софизмдерді «жалған дәлел » деп атаған екен.
Мысал-1
16+8=24 екені белгілі. Содан соң бұл өрнекті түрлендірейік. Теңдіктің екі жағында бірдей етіп түрлендірсек өрнектің мәні өзгермейтінін есте сақтайық!
16+8+18-42=24+18-42
9+7+8+12+6-21-14-7=24+18-42
3(3+4-7)+2(3+4-7)=6(3+4-7)
(3+4-7)(3+2)=6(3+4-7)
3+2=6
5=6
Мысал-2
16-16=24-24
4(4-4)=6(4-4)
4=6
Дереккөздер
Санат:Софистика Санат:Философиялық терминдер
Түйісу кернеулері
Түйісу кернеулері (Напряжение контактное) — қарастырылған дененің осы денені қоршап түрған денелермен түйісуі нәтижесінде пайда болған кернеу.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Солтүстік Мулымья
'''Сев. Мулымья''' — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мулымья өзенінің оң жағалауынан 541 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 50 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері Санат:Ертіс су алабы
Февен-Пальфар
Февен-Пальфар (Febvin-Palfart) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Сент-Омер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,51 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62327, пошта индексі — 62960.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 522 адамды құрады. Халық тығыздығы — 35,98 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Фурт-Гётвайг
Фурт-Гётвайг (Furth bei Göttweig) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Кремс-Ланд округінің құрамына енеді.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Марта Лёффлер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Ұлттық мінез
Ұлттық мінез - әдеби шығармадағы кейіпкердің ұлттық сипатымен ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын психологиялық және ойлау, сөйлеу өзгешелігі. Ұлттық мінез - тарихи категория. Ол қоғамдық, рухани, экономиялық және саяси жағдайларға сәйкес қалыптасады. Дүниені ұлттық түсінікпен қабылдау жолы қай адамға болсын тән қасиет. Өнерде, әдебиетте адам бейнесінен бұл қасиет толық көрініп тұрады. Әр халықтың өз эпикалық туындыларын олардың талай замандар ұлт болып қалыптасуынан бөліп қарауға болмайды. Сондықтан шығармада ұлттық мінез жасау үшін оның дүниетанымын, психологиясын, әдет-ғұрыптарын, т.б. қасиеттерін білу керек. Бұл жөнінде Н.В. Гоголь: "Ақын өмірге өз халқының көзқарасымен қарап, әр нәрсені ұлттық психологияға сәйкес құбылыстай сезініп, толғанғанда ғана ұлттық сипатты бейнелеп беруі мүмкін", - деген ой айтады. Бұл дұрыс та. Мысалы, "Игорь полкі туралы жыр" орыстардың, "Махабкарата" Үндістан халқының, "Нибелунга туралы жыр" немістердің, "Манас" қырғыздардың, "Ер Тарғын" қазақтардың дүниетанымын, мінез-болмысын айқындайтын шығармалар.
Павлодарлықтар – Кеңес Одағының Батырлары
ПАВЛОДАРЛЫҚТАР –КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЛАРЫ, Павлодар облысында туған және майдан қатарына аттанғандар. Облыс тарихымен 23 Кеңес Одағының Батыры есімдері байланысты.
И.Г.Ледовский, М.И.Милевский, С. Муткенов, К. М. Сураганов, Н.И.Кремениш
Әдибиет
Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Острава
thumb|right|200px|Қала белгісі О́страва (Ostrava ) (IPA:, Ostrawa, Ostrau) — Чехияның солтүстік-шығысында орналасқан қала, Моравскосилез өлкесі және Острава-қала ауданының әкімшілік орталығы. Силизияның оңтүстігінде, Остравице, Одра және Опава өзендерінің қиылысуында орналасқан.
Жеті жылдан астам тарихы бар қала, оның өсуі аймақта ашылған жоғары сапалы қара көмірді пайдалану және өңдеумен тығыз байланысты, бұл Остраваға өнеркәсіптік көрініс пен Социалистік Чехословакия кезінде "республиканың болат жүрегі" деген бейресми атау берді. Қазір көптеген ауыр өнеркәсіп компаниялары жабылды немесе қайта құрылды.
Дереккөздер
Санат:Чехия қалалары
Ян Лэй
Ян Лэй – Қытай әншісі, актриса. 1984 жылы 12 қазанда Қытайдың Сычуань провинциясында дүниеге келген. 2006 жылғы ұлтаралық «Super Girl» конкурсында жеңімпаз болған. Қазіргі кезде Қытайдағы әйгілі поп әншілердің бірі болып табылады.
Бөлінетін мүлік
Бөлу нәтижесінде, бөліктері өз мақсатын (міндетін) жоғалтпайтын мүлік.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Николай Иванович Тургенев
Николай Иванович Тургенев (1789 жылдың 12 (23) қазанында Симбирскіде (қазіргі кезде Ульяновск) туылып —1871 жылдың 29 қазанында (10 қарашасында) Париж аймағындағы Буживаль маңындағы Вербуа вилласында қайтыс болды) — орыстың экономисті және публицисті, декабристтер қозғалысының белсенді мүшесі. Орыс либерализмінің үлкен қайраткерлерінің бірі. Эмиграцияға ұшыраған кездері (1826 жылдан бастап; сырттай сотталған) де, Александр ІІ кезінде амнистияға ұшыраған кездері де өз қызметін жалғастырды. =Білімі=
Хихона
Хихона (Jijona) — Испаниядағы муниципалитет. Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Аликанте провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Алаканти ауданында (комарка) орналасқан.
Николай Иванович Тургенев
И. П. Тургеневтің (1752—1807) ұлы, А. И. Тургеневтің ағасы. 1789 жылы Симбирскіде туған.
Білімін Мәскеудің университеттік қайырымдылық пансионатында ала бастаған. Оны Гёттингенде аяқтап, ол жерде тарихпен, заңнамалық ғылымдармен, саяси экономикамен, қаржылық құқықпен айналыса бастады. 1812 жылы отанына оралып, келесі жылы әйгілі Пруссия реформаторы Генрих Штейнге жұмысқа орналасты. Генрих ол кездері орыс және австрия императорларының және Германияны ұйымдастыру бойынша пруссия королінің уәкілетті тұлғасы болған. Тургенев Ресейге тек үш жылдан соң оралды. Штейнмен жасалған тұрақты қарым-қатынасы Тургеневтің ой өрісінің дамуына ықпал етті. Сол себепті Тургенев Штейн туралы жақсы естеліктерге ие болды. Өз кезегінде Штейн Тургенев туралы, оның аты «адалдық пен арлық атауларына» деп айтқан. Тургеневтің Германияға келуі мен Штейнмен ақылдасуы оның крестиян мәселелеріне көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. =Салық теориясы тәжірибесі=
1818 жылдың соңында Тургенев өзінің «Салық теориясы тәжірибесі» атты кітабын жарыққа шығарды, онда ол Ресейдің крепостнойлық құқық мәселесі туралы жазды. Крепостнойлық құқыққа деген ортақ көзқарастармен қатар Тургенев ассигнациялар сынын азайтудың ең жақсы құралы деп «мемлекеттің иеліктерінің крестияндармен бірге сатылуын» санады. Тургеневтің «Салықтар теориясында» айтылған ортақ қаржылық көзқарастарына қатысты,ол сауда-саттықтың толық бостандығына көшуді ұсынса, мемлекет басшыларының халыққа салынатын салықтарын азайтуы керектігін айтады. =Шет елдегі өмір=
Хихона
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аликанте елді мекендері
Николай Иванович Тургенев
Тургенев өзіне көрсетілген ауыр соққыны өзінің ағасы Александрдың кеңестері арқылы ғана басынан өткізе алды. Александр 1827 жылдың сәуір айында Император Николайға қысқаша хат жолдады. Хатында өзінің кінәсін мойындап, келмегенін түсіндірді, басшылықтың оны сот шешімінен бұрын ақ қылмыскер деп айыптағанын да жазды. Сонымен қатар Жуковский, Тургеневтер ағайындыларының досы, сол жылы государьға ақтаушылық хат жіберген болатын. «Егер де жазаны өзгертуге мүмкін болмаса, онда тым болмаса Тургеневті ешқайда да, Еуропада да мазаламау керек» деп жазды.
Бірақ Жуковскийдің өтініші жетістікке жетпейді, 1830 жылы Тургеневті континентке келу құқығынан да айырды, 1833 жылы ол Парижде өмір сүрді. =Өлімі=
1871 жылдың 29 қазанында 82 жасында, тыныш, кенеттен, ешқандай алдын ала ауырусыз, Париж маңындағы өзінің Вербуа атты вилласында қайтыс болды. =Отбасы=
Балалары:
•	Фанни (1835—1890).
•	Альберт (Александр, 1843—1892) — суретші және өнер тарихшысы.
•	Петр (1853—1912) — скульптор. =Дереккөздер=
•	Бұл мақаланы жазу барысында Брокгауз және Ефронның Энциклопедиялық анықтамалығы қолданылды (1890—1907).
Жаназар батыр ауылы
Жаназар батыр ауылы (2018 жылға дейін — Бірлестік) — Қызылорда облысы Шиелі ауданы, Сұлутөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік–батысқа қарай 85 км-дей жерде.
Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. 1928-96 жылдары күріш өсіретін «Гигант» ұжымшары бөлімшесінің орталығы болған.
Дереккөздер
Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Сервье-е-Лабом
Коммунаның INSEE коды — 30319, пошта индексі — 30700.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 526 адамды құрады. Халық тығыздығы — 43,04 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Оскар-Бресани
Оскар-Бресани (Oscar Bressane) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Марилия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Марилия экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 567 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 221,429 км² шамасында. Халық тығыздығы — 11,6 адам/км².
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Линьян-де-Базас
Линьян-де-Базас (Lignan-de-Bazas) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Лангон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,1 км² шамасында.
Вырей (Малая Черная тармағы)
Вырей — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Черная өзенінің сол жағалауынан 0,2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Линьян-де-Базас
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 283 адамды құрады. Халық тығыздығы — 25,5 адам/км².
Вырей (Малая Черная тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Линьян-де-Базас
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Вырей (Малая Черная тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Геотермиялық саты
Геотермиялық саты — тау жыныстары температурасының 1°-қа жоғарылауына сәйкес жер қойнауы тереңдігінің артуы.
Геотермиялық сатының орта шамасы 30 — 40 м, кристалды жыныстарда 120 — 200 м-ге дейін барады. Жер қойнауының тереңдігіне байланысты тау жыныстары температурасының артуы геотермиялық градиент арқылы анықталады.
Қосымша
Геотермиялық саты - температураның геотермиялық сатыға артуына сәйкес келетін жер қабығының тереңдеуіне қарайғы аралық қашықтық (метрмен өлшенеді). Геотермиялық сатының өлшемі орны мен тереңдігіне байланысты 5 м-ден 150 м-ге дейін жетеді, орташа мәні 3-40 м/градус немесе 33 м/градус.
Дереккөздер
Санат:Геология
Еңбек құралдары
Еңбек құралдары - еңбек заттарын дайын өнімге айналдыру барысына тікелей қатысатын немесе солар арқылы жұмыскер белгілі бір жұмысты (қызметті) орындап, осы затқа әсер ететін еңбек құрал-жабдығының негізгі бөлігі (жұмыс машиналары, қозғалтқыштар, беріліс қондырғылары). Ғылыми- техникалық прогресс жағдайында машина-автоматтардың, электронды-есептеу техникасының, икемді автоматтандырылған жүйелердің кешендері сияқты еңбек құралдарының маңызы арта түседі.
Алғашқы адамдардың еңбек құралдары
thumb|right|200px| Алғашқы еңбек құралдары негізінен тастан жасалды. Олар: қазғыш таяқ, үшкір тас, шоқпар,шапқы.
Тасты өңдеу әдісі
Тас құралдар өте қарапайым еді. Бір тасты екінші таспен екі жағынан кезек соққылап жүз шығарып,соны пышақ ретінде пайдаланды. Жүзі өткір тастармен ағаш таяқшаларды жонып,ұшын шығарды. Әлем бойынша ең көне тас құралдар Шығыс Африкадағы Олдувей шатқалынан табылған. Бұлар ғылымда чоппер, чоппинг аталынатын, бір жағында жүзі бар құралдар. Чоппер аң еті мен ағаш кесу үшін пайдаланған. Батпақ деп аталатын көне мекеннен 300-ге таяу тас құралдары табылған. Аң аулауда қысқа сапты ағаш найза - дротик, ұшы сүйектен жасалған сүңгі - гарпун деп аталады, жануарлардың мойнына немесе аяқтарына оралып, құлататын жіп байланған тастар - болос деп аталды.
Сартбаев Қалқабай Қалықұлы
Сартбаев Қалқабай Қалықұлы (31.5.1911, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Сымтас мекені — 28.10.1988, Бішкек қ.) — түркітанушы, филол. ғыл. докт. (1953), проф., Қырғыз КСР-і ғылым академиясының корр. мүшесі (1954). Қырғыз мемл. пед. ин-тын (1939), Мәскеу ҒА Тіл білімі ин-тының докторантурасын (1953) бітірген. Еңбек жолын Байзақ ауданында мұғалімдіктен бастады (1929). Сартбаев Қырғыз мемл. ун-тінде ассистенттен ғыл. істер жөніндегі проректорға дейін түрлі қызметтер атқарған. 200-ден астам ғыл.-зерт. мақалалары, бірнеше монографиясы жарық көрген. Сартбаев — “Қырғыз тілін оқытудың методикасы” (1951), “Қазіргі қырғыз тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі” (1957), “Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы” (1962), т.б. еңбектер, мектеп оқулықтарын жазған. Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы орта мектепке (1993), Бішкек қ-ндағы көшеге Сартбаев есімі берілген.
Пайдаланылған cілтемелер
Санат:Қазақ ғалымдары
Әсерлілік
Әсерлілік — организмге енгізгенде биологиялық реакциялар (мысалы, қабыну) тудыра алатын заттардың (антиген, вакцина) қасиеттер жиынтығы. Әсерлілік егуден кейінгі болатын реакциялардың себепкері болып табылады. Егуден кейін аурудың шиеленісуі мен организмнің зақымдануы мумкін.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Пари-Хунэ-Тов
Пари-Хунэ-Тов — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вор-Я өзенінің сол жағалауынан 148 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Фразеология
Фразеология (грек. phrasіs — сөйлемше, logos — ұғым) — Фразеологияның қалыптасуындағы объективті және субъективті факторлар — Фразеологиялық мағынаның коммуникативтік жағдайларға бейімделуі және сөйлеу кезіндегі сөз тіркестерінің туынды мағынаға ие болуы. Ал сөздің жанамалық қатыста номинацияға ұшырауы, ұғым мен түсінікті тереңдетудегі танымдық қызмет пен жүйе, әлеум. жағдайдағы мәдени ұлттық ерекшеліктерді көрсету, т.б. Фразеологияның басты міндеттері болып саналады. Фразеология негізінен психология, философия,тарих, этнографиямен тығыз байланысты. Қазіргі кезде фразеологизмдерді кең ұғымда түсінуді жақтаушылар Фразеологияның зерттеу аясын кеңейтуді ұсынуда. Фразеология семантик. категориялар қатарында фразеологизмдердің антонимді, синонимді, омонимді, көп мағыналы құбылыстарына талдау жасайды. Фразеология тұрақты тіркестердің эмоционалды-экспрессивті ерекшеліктеріне орай, олардың қолданылу аясында стильдік дәрежелену сатысын айқындап, жалпы стильдік қызметін саралайды. Фразеология фразеологиялық тіркестердің белгілерін анықтау принциптері мен әдістерін басшылыққа ала отырып, фразеологиялық тіркестердің сөздерде толық тұжырыммен сипатталуына назар аударады. Компоненттер бірлігі Фразеологиялық мағынаны түсіну үшін аналитикалық талдау, фразеологизмдердің семантик., тақырыптық жүйеленуі, жеке сөздің компоненттер құрылымындағы орны Фразеологиялық факторлармен дәлелденуді қажет етеді. Фразеология бұрыннан қалыптасқан зерттеу әдістерін жетілдіре отырып, фразеологизмдердің семантик.-синтаксистік құрылымын басқа ұқсас жағдайлардан ажырату үшін Фразеологиялық тіркес шегін белгілеп зерттейді. Түркі фразеологиясында фразеологизмдердің тұлғалық, мағыналық, тақырыптық жақтарының күрделілігіне қарай ғылыми ізденістерде зерттеу әдістерінің бағыт-бағдары әр түрлі. Фразеологияда елтануға негізделген лингвистика фразеологизмдер арқылы жүзеге асырыла бастады. Яғни, ұлт мәдениетін болмыс ұғымының аясында таныту мақсатында тілдің жинақтау қызметі арқылы фразеологизмге этнолингвист. талдау жүргізу. Фразеологизмдер стилистикамен тығыз байланысты болғандықтан, оларды тіл білімімен қатар әдебиеттану ғылымы да зерттейді.
Абай тіліңдегі фразеологизмді жалпы халықтық тілден, сонымен бірге езіне дейінгі ауызша әдеби тілден алып қолданған және ақынның өзі жасаған тіркестері деп бөліп қараған абзал. Ғасырлар бойы сұрыпталып, тұрақталған тіркестерді пайдалану жалғыз Абайдың емес, әрбір қаламгердің әдісі, бірақ, мұнда әр ақын-жазушының фразеологизмдерді таңдауы, құбылтуы, қолдану орны, жиілігі т. б. жағынан өзіне тән қолтаңбасы көрінеді. Белгілі бір тілдегі Ф. байлығы қай автордың тілінде де негізгі тілдік және поэтик. қурап ретіңде кәдеге асырылған. Абай да, әсіресе, өлеңдерінде халық қазынасына жататын тұрақты тіркестерді еркін қолданған. Мыс., оның өлеңдеріндегі қас сағыну, қас сағынбау, із жоғалту, көзге ұру, қырымға қарау, титығы құру, табанынан тозу, намысқа шашу, тілін безеу, басқа шауып, төске өрлеу, араны тоймау, малма сапсу, шылбыр беру, шаужайынан қағу, табанынан таусылу, қырқын мінсе қыр артылмау сияқты қимыл, іс-әрекетке қатысты ете образды тұрақты тіркестер - казақтың жалпы халықтық тілінің ертеден келе жатқан мүлкі. Сондай-ақ, жас өспірім, ақ көңіл, ақ пейіл, ер көкірек, жау жүрек тәрізді сындық мәнді фразеологизмдерді де Абай халықтық қордан алып жұмсаған. Абай заманыңда бірқатар фразеологизмдер әлеум. жаңа қарым-қатынас, жаңа құбылыстарға байланысты туған қолданыстар болатын. Мыс. , шенді шекпен кию, басына іс тусу, ат мініп, ақша ұстау, жер аудару, жалға жүру, закон сұрау деген тіркестер қазақ даласына келген жаңа әлеум. немесе экономик. карым-катынастарға қатысты пайда болған, 19 ғ-дың 2-жартысының туындылары. Заманға қарай өмірге келген жаңа сездерді жиі қолданғаны сияқты, ақын мұндай тың тіркестерді де жатсынбай қабылдайды. Оның үстіне Абай тілінен орынға сайлану, түсіп қалу (әкімш. орыннан айырылу), байға кірісу, міндетті болу (халыққа не ұлыққа) тәрізді заманалық жаңа сез орамдары табылады.
Абай бұрынғы фразеологизмдерді өзгертіп қолданғанда, екі түрлі әдіске жүгінеді: бірі-тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің бір-екеуін езге сөздермен (кебінесе, синонимдерімен) ауыстырып қолдану. Мыс., ант бұзу дегенді ант шайқау, ақылы кірдіні, ақылға ену, ар-ұяттан безуді ардан кету, ауызға сөз туспеді тілге сөз туспеді деп құбылту немесе өтірікті жүндей сабауды өтірікті судай ағызудың орнына өзгертіп құру - Абай тіліне тән. Бұл тәсіл Абайда жүйеге айналған. Байырғы фразеологизмдерді өзгертуде екінші қолданған әдісі - тілде қалыптасқан тұрақты тіркестің идеясын алып, яғни, мағынасын қуалап, соның ізімен жаңасын жасау. Мыс. , Абай заманына дейін де қазақ тұрмысында көліктің майын, аттың майын пайдалану (сұрау, беру) деген тіркестер болған. Осылардың идеясын (мағынасын) алып, Ақын көздің майы, сөздің майын аямау деген тіркестер қурады. Көліктің немесе аттың майы дегенде, «аттың күші» деген ұғым беретін болса, кездің майы, сөздің майы дегендерде де Абай осы идеяны пайдаланады: кездің майын ағызу - көздің күші жасында болса, соны төгіп, «қалқаға сөз айту», сөздің майын аямау - сөз беретін күш-құдіретті аямай, барын айту. Пысық адамды әдетте еті тірі кісі дейді, осы мағынаны пайдаланып, Абай көңілі тірі деген тіркес жасайды. Жақын тарту, іш тарту деген кәнігі фразеологизмдерді тарту сөзінің мағынасына иек артып, қайратсыз тарту, ыстық тарту, салбыраңқы тарту деген жаңа тіркестер ұсынады. Пайдасы тию, зияны тию дегендердің үлгісімен панасы тию, еңбегін жалдау, күшін жалдау дегендердің үлгісімен жан жалдау сияқты соны тіркестерді дүниеге келтіреді. Абай тілінде осылар сияқты ондаған жаңа фразеологизмдер, бір жағынан, тың образдау жасап, поэтик. құралдарға айналып жатса, екінші жағынан, қазақ әдеби тілінің, оның ішінде өлең тілінің фразеол. құрамын байытып, жаңа түрлерін қосты.
Дереккөздер
Санат:Тіл білімі
Хан сарайы (Бақшасарай)
Хан сарайы (Han Saray; Ханський палац в Бахчисараї) — Қырым хандарының бұрынғы резиденциясы, әлемдегі Қырым татар сарайының сәулет өнерінің бірден-бір үлгісі. Қырымның даулы аумағын бақылайтын Ресей Федерациясында бұл федералды маңызы бар мәдени мұра нысаны, Украинада даулы аумақ орналасқан халықаралық мойындалған шекарада ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші болып табылады.
Сипаттамасы
Сарай Бақшасарай тарихи-мәдени қорығының құрамына кіреді. Сарайдың бөлмелерінде Қырым татарларының тарихы мен мәдениеті мұражайы, көркемсурет мұражайы, суық қару мен атыс қаруы көрмесі орналасқан. Сарай кешенінің аумағы 4,3 гектарды алып жатыр. Бұрын сарай кешенінің ауданы 18 гектар болатын. Сарай Шіріксу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Сарай кешеніне солтүстік және оңтүстік қақпалар, Свит ғимараты, сарай алаңы, негізгі ғимарат, гарем, ханның асханасы мен ат қоралары, кітапхана ғимараты, сұңқар мұнарасы, хан мешіті, парсы бағы, хан зираты, Диләра Бикеш моласы (дүрбесі), Солтүстік мен Оңтүстік дүрбе молалары, ротонда құлпытасы, «Сарыгүзел» моншасы, үш көпірі бар жағалау, бақшалар мен саябақ құрылымдары, Екатериналық миля және басқа да нысаналар кіреді.
Сарайдың архитектуралық стилі XVI—XVII ғасырлардағы Осман сәулет өнерінің дәстүрлерін жалғастырады. Негізгі архитектуралық идея - мұсылмандық жердегі пейіш бағының идеясын нақтылы түрде көрсету. Сарайдың ішінде ағаштар, гүлдер мен субұрқақтар орналасқан көптеген аулалар бар. Құрылымдар жеңіл, суреттермен безендірілген, терезелері үлдірлі тормен қапталған.
Сарай тарихы
Бақшасарайда сарай салынбай тұрып Қырым хандарының резиденциясы Ашламадере аңғарында орналасқан. Хан ордасы үшін аңғар тарыла бастағанда, жаңа жерде сарай салу туралы шешім қабылданды. Сарайдың құрылысы XVI ғасырдың басында I Сахиб Герей ханның тұсында басталды. Сарай құрылысымен бірге Бақшасарайдың өзі де салынды.
Сарай кешеніндегі ең көне ғимараттар — 1532 жылы салынған Үлкен хан мешіті мен Сарыгүзел моншасы саналады. Демирқапы бетше босағасы 1503 жылы салынған, бірақ басқа жерде құрастырылып, содан кейін сарайға көшірілген. Сарай салынғаннан бастап қазіргі кезге дейін билеуші хандар тарапынан үздіксіз құрылыстар жүріп отырды. I Дәулет Герей тұсында хан дүрбесі, III Ислам Герей тұсында — мәжіліс залы және тағы бір дүрбе, I Баһадүр Герей — тұсында ресми қабылдаулар үшін қосымша бөлме, I Қабылан Герей тұсында — Алтын субұрқақ салынды. II Селәмет Герей тұсында жазғы күрке, Арслан Герей тұсында — медресе, ең соңында Қырым Герей тұсында Диләра бикеш дүрбесі салынды (1764), «Көз жасы субұрқағына» ауыстырылды, сондай-ақ, ирандық сәулетші Өмірдің күшімен ішкі бөлмелердің безендіру құрылысы да жасалды.
1736 жылы Қырым хандығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Бақшасарайды фелдмаршал Кристоф Минихтың әскерлері басып алды. Миних ханның астанасы мен сарайын өртеуге бұйрық берді. Бірақ бұған дейін ол капитан Манштейнге сарайдың сипаттамасын жасауды тапсырады (бүгінгі күнге дейін сақталған), содан кейін ғана ханның резиденциясын өртеп жібереді. Өрт ағаш ғимараттардың көпшілігін жойып жіберді, содан кейін сарай толығымен дерлік қайта салынды. XIV ғасырдағы бастапқы ғимараттардан Кеңес және Сот залы, Кіші және Үлкен сарай мешіттері, Әлеуіз бетше босағасы ғана қалды. Сарайды қалпына келтіру жұмыстарын Селәмет Герей, одан кейін Қырым Герей жүргізді. Ф. Брунның айтуынша, жөндеу жұмыстары көп жағынан ескі бөлмелердің сән-салтанатынан асып түсті, өйткені көп жағынан Константинопольдегі сарайлардың сәнді ішкі көрінісін көшірген «порто Константинопольден құрылыс материалдарды, сәулетшілер мен бояушыларды жіберді». Де Сегюр жаңа «Хан сарайы шағын көлемде болса да Константинополь үлгісінде салынғанын» атап өтті. Бір қызығы, Ыстанбұлдағы Османлы сарайларының арасында бұл кезеңдегі мұндай үлкен құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталмаған, өйткені мұндай ағаш құрылымдар уақытша ғимараттарға жататын.
Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін сарай Ішкі істер министрлігінің құзырында болды. Кейінгі қайта құрулар Османлы ішкі көрінісін өзгертті және жаңа маңызды ескерткіштерді қосты.
1787 жылы 20 мамырда II Екатерина сарайға келді. Оның келуімен кінәз Потемкин сарайды жөндеуге жетекшілік етті, ол көптеген еуропалықтар сияқты, таптаурынға сәйкес, классикалық Османлы ішкі көрінісін императорлық тұлғалар үшін сәнді емес деп санады және эклектика стилінде бірнеше бөлмелерді ауқымды жөндеуден өткізіп, шығыс және еуропалық безендіруді араластырды. Осыған қарамастан, сарайдың ең танымал бірқатар ескерткіштері сарайды қайта құруға жатады, оның ішінде әйгілі «Көз жас субұрқағы» Диләра бикеш дүрбесінен субұрқақтар ауласына ауыстырылды және Шіріксу көпірінің жанында Екатерина милясы орнатылды. Императрица үшін эклектикалық стилінде бөлмелердің бірі қабылдау бөлмесіне, екіншісі жатын бөлмеге айналдырылды: бірнеше терезелер тесілген, төбесі алтын жалатылған, XVIII ғасырдағы орыс шеберлері жасаған таза шыныдан істелген аспашам ілініп, әлқоба құрылды. Жиһаз Санкт-Петербургтен, Мәскеуден және Ыстанбұлдан әкелінді. Жиһаздың бір бөлігі жергілікті жерде жасалды. Мұражай қойылымында II Екатеринаның жол үстелі, ұйықтаған төсегі және басқа жиһаздары сақталған. Императрица келуіне байланысты сарайды жөндеумен 60-тан астам шеберлер мен 50-ден астам жұмысшы айналысты. Абаттандыруға 24 247 рубл бөлінді. II Екатерина сарайда үш күн болды. Сапарда онымен бірге Аустрия императоры II Иосиф, Франция елшісі де Сегур, ағылшын және Аустрия елшілері, сондай-ақ ірі шенеуніктер болды. 1818 жылы Екатерина милясының екі жағында орыс және татар тілдерінде жазу жазылды: 1787 жылы 14 мамырда императрица II Екатерина Бақшасарайға келуді қалағанына игі естелікке арналады. 1798 жылы сәулетші В.Гести сарайдың жоспарын жасады. 1820 жылы 7 қыркүйекте Александр Сергеевич Пушкин генерал Раевскийдің отбасымен сарайға келді. Делвигке жазған хатында сарайға бару туралы сипаттама бар: Бақшасарайға ауырып келдім. Ғашық ханның біртүрлі ескерткіші туралы бұрын естігенмін. К** оны маған la fontaine des larmes деп, поэтикалық түрде сипаттады. Сарайға кіріп, бұзылған субұрқақты көрдім; тот басқан темір құбырдан су тамшылап тұрды. Мен сарайдың қараусыздығынан шіріп бара жатқан және кейбір бөлмелердің жартылай еуропалық өзгертулеріне қатты өкінішпен қарап шықтым. NN мені тозығы жеткен баспалдақпен гаремнің қирандылары мен хан зиратына дейін зорға тасыды.
thumb|right|200px|Жозеф де Бай суретке түсірген Хан сарайы, 1906 ж. 1818 жылы I Александр сарайға келді. Оның келуімен гаремнің тозығы жеткен ғимараттары бұзылып, нәтижесінде тек үш бөлмелі қосалқы үй ғана қалды. 1822 жылы сәулетші И.Ф.Колодиннің жетекшілігімен сарай жөндеуден өтті. Михаил Кладо құрылыс бөлігінде, сержант Дорофеев кескіндемемен айналысты. Дорофеев сыртқы қабырғаларды геометриялық өрнектерін, гүл шоқтарын және әшекейленген гүл тізбегін бояды. Сондай-ақ, Өмер салған суретті бояды. Осы жөндеудің нәтижесінде сарайдың бастапқы келбеті өзгертілді. Колодиннің нұсқауымен, Қысқы сарай, монша кешені және басқа ғимараттар бұзылды. 1837 жылы 9 қыркүйекте II Александр ұстазы Василий Андреевич Жуковскиймен бірге сарайға келді. 1854-1855 жылдардағы Қырым соғысы кезінде сарайда Николай Иванович Пирогов жиі баратын әскери шағын аурухана болды.
1908 жылы сарайда мұражай ашылды. 1912 жылы II Николай отбасымен бірге сарайға келді. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін сарайда Қырым татарларының тарихы мен мәдениетінің мұражайы ашылды. Оның директоры 1917-1934 жылдар аралығында кейін репрессияға ұшырап, атылған өнертанушы және этнограф Үсейін Әбдірефиоғлы Боданинский болды. 1955 жылдан бастап Бақшасарай тарихи-археологиялық мұражайы, 1979 жылдан бастап тарихи-сәулет мұражайы болды.
1930 жылдары сәулетші П.И.Голландскийдің жетекшілігімен сарай күрделі жөндеуден өтті. Бұл жөндеу кезінде сарайдың сыртынан бояуы әкпен әктелді.
1943 жылы сарай аумағында Шуцманшафттың 149-шы батальонының бөлімдері орналасты. 1944 жылы қала азат етілгеннен кейін сарайда хирургиялық жылжымалы дала госпиталдары орналасты.
1961-1964 жылдары сарайдың қабырға суреттері мен архитектуралық бөлшектерін ғылыми қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оны Украина КСР Мемқұрылысының ғылыми-қалпына келтіру бөлімі жүргізді. Бұл қалпына келтіру жұмыстары кезінде сарайдың сыртқы түрі түпнұсқаға жақындатылды. Демирқапы порталының бояу қабаттары алынды, кейінірек Үлкен Хан мешітінің қабырға суреттерінің қабаттары алынды, Жазғы күркедегі Өмердің қабырға суреттері тазартылды, Диван залының төбелері қалпына келтірілді. Сарай кешенін бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда.
2015 жылдың қазан айынан бастап Хан сарайы федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып табылады.
Сарай алаңы
Сарай алаңы – хан резиденциясының композициялық орталығы. Қақпа мұнарасы бар солтүстік қақпа, Нөкер ғимараты, Үлкен Хан мешіті, мазар, атқоралар, оңтүстік қақпа, сұңқар мұнарасы, тұрғын үй-жайлар, елшілік ауласының қақпасы алаңға қарайды. Сарай алаңының оңтүстігінде алаңнан жақсы көрінетін бақша террассалары орналасқан.
Қазір бұл аумаққа тас төселіп, ағаштар отырғызылған. Қырым хандығы тұсында төсеу мен өсімдік жамылғысы болмады, алаңды құм басқан. Онда әскери жорық алдында бата алу үшін осында әскер жиналатын, салтанатты рәсімдер өткізілетін, сондай-ақ елшілер мен қонақтардың кездесуі өтетін.
Сарайдың солтүстік кіреберісі
Солтүстік қақпа (Darbehane Qapı) — сарайға кіретін төрт жердің бірі (қазіргі уақытта тек екеуі ғана сақталған). Сарай қақпасына Шіріксу өзені арқылы өтетін көпір апарады. Қақпалар ағаштан жасалып, соғылған темірмен қапталған. Олар екі тоғысқан жылан немесе айдаһар бейнесі бар аркада орналасқан. Аңыз бойынша, I Сахиб Герей өзен жағасында шайқасып жатқан екі жыланды кездестіреді және олардың біреуі өзен суында емделді, бұл осы жерде сарайдың іргетасын қалауға себеп болды. Бұл қақпа қазіргі уақытта сарайдың негізгі кіретін жері ретінде қызмет етеді.
«Darbehane Qapı» — «ақша сарайы қақпасы» деп аударылады (darbehane — ақша сарайы, qapı — қақпа). Бұл атау ақша сарайының (дәрбехана) қақпаға қарама-қарсы орналасуына байланысты пайда болды.
Қақпаның сол және оң жағынан Нөкер ғимараты жанасады. Қақпаның үстінде күзетші қызметін атқарған қақпа үсті мұнарасы бар. Қақпа үсті мұнарасының сыртқы қабырғалары ала-құла өрнектермен боялған, ал терезелеріне түрлі-түсті әйнек салынған.
Қақпа, қақпа үсті мұнарасы және сарайдың айналасындағы қабырғалар тек 1611 жылы ғана салынған. Оған дейін сарайдың қорғаныс құрылыстары болмаған, өйткені ол бастапқыда бекініс ретінде қарастырылмаған, бекіністер Қырық Ер бекінісінде орналасқан. Қабырғаларды салу қажеттілігі Дон казактарының Қырым мен Таман түбегіндегі жиі әскери жорықтарынан кейін ғана пайда болды. Құрылысты Сүлеймен паша басқарды.
Ханның нөкерлері мен сақшылары Нөкер ғимаратында орналасты. Қырым Ресей империясының құрамына енгеннен кейін Нөкер ғимаратына қонақтарды орналастыра бастады. Қазіргі уақытта Нөкер ғимаратының шығыс ғимаратында мұражай әкімшілігі, ал батыс ғимаратында — қойылымдар орналасқан.
Үлкен Хан мешіті
Мешіт ғимараты үлкен, төменгі жағында үшкіл аркадасы және қабырғаларында майоликалы қыстырғылары бар. Мешіттің шатыры төрт жағынан сырғымалы және қызыл жабынқышпен жабылған. Бастапқыда шатыры күмбезбен жабылған болатын.
Мешіттің ішінде биік тіреуіштері бар үлкен зал орналасқан. Оңтүстік қабырғасында түрлі-түсті әйнегі бар терезелер мен михраб орнатылған. Ішінде мешіттің шығыс, оңтүстік және батыс қабырғаларының жоғарғы қабатының периметрі бойымен бағаналармен бекітілген кең балкон (хорлар) бар. Балконда сырланған, зерленген тақтайшалармен безендірілген және витраждармен әрленген әйнектелген хан бөлмесі бар. Балконға апаратын екі бұрадалы баспалдақ, сонымен қатар ауладан Хан бөлмесіне жеткізетін жеке кіретін жер бар.
Мешіттің негізгі кіреберіс Шіріксу өзенінің жағасынан орналасқан. Бұл жағындағы қасбет бұрын мәрмәрмен өңделген. Мешіттің шығыс қабырғасында шадырваны (фонтан) бар абдестхана (салттық дәрет алатын орын – абдест) орналасқан. Қабырғаларда XVIII ғасырда пайда болған араб тіліндегі бірнеше көркем жазулар бейнеленген. Жазулар жасыл картуштарда қара түспен жазылған және Құраннан алынған үзінділер болып келеді. Сондай-ақ, қабырғадағы көркем жазулардың арасында мешітті жөндеп, безендірген Қырым Герейдің есімі де кездеседі: Жоғары мәртебелі Қырым Герей ханның жөндеу жұмысы алғысты болсын
Мешітте қола әлем (жарты ай) тағылған, шатыры үшкір келетін екі он қырлы мұнарасы бар. Мұнаралардың биіктігі 28 метр. Жоғарыға мұнаралардың ішіндегі тастан жасалған бұрандалы баспалдақтар апарады. Мұнаралар өзара қорғасын қыстырғылармен бекітілген жонып тегістелген тас тақталардан жасалған.
1736 жылы мешіт өрттен зардап шекті. Оны Селәмет Герей хан тұсында Өмер шебер қалпына келтірді. 1750 жылдары Арслан Герей мешіт ауласында бүгінге дейін сақталмаған медресенің негізін қалады. Кеңес заманында мешіт жабық болды. Оның жоғарғы бөлігінде археологияның мұражай бөлімінің экспозициясы, ал төменгі бөлігінде лапидарий (сәулет бөлшектері, қалдықтары, жазулары мен бейнелері бар тастар қоймасы) болды. Қазіргі уақытта діндарлар үшін қайтадан ашық.
Сарыгүзел моншасы
thumb|left|300px|Сарыгүзел моншасы Сарыгүзел монша кешені — 1532 жылы I Сахиб Герей салдырған Хан сарайының ең ескі ғимараттарының бірі болып табылады. Қырым татар тілінен «Sarı Güzel» «сары сұлу» (sarı — сары, яғни ақшырайлы, güzel — әдемі, сұлу) деп аударылады. Моншалар Үлкен Хан мешітінің шығысында орналасқан.
Монша түрік үлгісіне сай реттелген. Ыстық ауа жертөледегі оттықпен жылытыла, көтеріліп, қысқа бағандарға орнатылған еден тақталарын қыздырды. Ыстық және суық су моншаға қорғасын құбырлары арқылы берілді. Қабырғалардың бойына тас орындықтар қойылып, шұңғылшалар орнатылды. Әрқайсысы жеке күмбезбен жабылған және шыға берісінде субұрқағы бар жабық ауласы болған ерлер және әйелдер бөлімі болды. Желдету және жарықтандыру күмбездерінде жұлдыздар мен жарты айлар түріндегі тесіктер жасалған. Ерлер бөлімінің үстінде мына жазу бар: Бұл тамаша құрылысты Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей ханның ұлы әділ сұлтан Сахиб Герей хан салдырған. 939 жылы.
Монша кешені 1924 жылға дейін өз мақсатына сай жұмысын жалғастырды, содан кейін үй-жай апатты жағдайда болды. Қазіргі уақытта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.
Мазарлық
Мазарлық (Mezarlıq) Үлкен Хан мешітінің оңтүстігінде орналасқан. Зираттағы алғашқы жерлеу XVI ғасырға жатады. Мәрмәр мен әктастан жасалған 98 ескерткіш сақталған.
Зиратқа тоғыз хан жерленген: I Дәулет Герей, II Ғазы Герей, III Ислам Герей, IV Мехмет Герей, I Қажы Сәлім Герей, II Меңлі Герей, II Сәлім Герей, Арслан Герей, Қырым Герей. IV Мехмет Герей, II Меңлі Герей, II Сәлім Герей, Арслан Герей және Қырым Герейдің құлпытастары сақталған. Сонымен қатар, зиратта хан әулетінің 45 мүшесі, сондай-ақ сарай ақсүйектерінің жоғарғы өкілдері, барлығы 320-дан астам адам жерленген.
Хан зиратының ескерткіштері де дәл осылай жасалған: бүйіржақтарында екі стеласы бар тас табыт. Бас стела ерлердің қабірінде сәлде, ал әйелдердің қабірінде фес тағылған. Көптеген ескерткіштер ою-өрнектермен безендірілген, сондай-ақ бас стелаларда эпитафиялар қашалған. II Меңлі Герей мазарының үстінде сегіз бағаналы және аркалы жабындары бар ротонда тұрғызылған, оның ортасында мәрмәрдан қашалған құлпытас орналасқан.
I Дәулет Герей мен III Ислам Герейге арнап екі сегіз қырлы кесене (dürbe) тұрғызылды, олар ойылған әктастан жасалған және күмбезбен жабылған. Күмбездер шатыр темірмен жабылған, 1863 жылға дейін қорғасынмен жабылған болатын. Солтүстік дүрбе I Дәулет Герейге тиесілі. Онда алты адам жерленген. Оңтүстіктегісі - III Ислам Герейдікі, онда тоғыз адам жерленген.
Атқора ғимараты
Атқора ғимараты бірнеше ғимараттан тұрады. Ол хан зираты мен кітапхана ғимаратының арасында орналасқан. Атқоралардың өзі бірінші қабатта орналасқан. Екінші қабат қамқоршыларға арналған. Ғимарат 1850 жылдары қайта салынды.
XIX ғасырда мүгедектер тобының сарбаздары атқора ғимаратына орналастырылды.
Диләра бикеш дүрбесі
thumb|right|200px|[[Карло Боссоли. Карло Боссоли. Бақшасарай. 1820 жж. Алдыңғы қатарда Диләра бикештің дүрбесі]] Диләра бикеш дүрбесі (Dilâra bikeç Dürbesı) — Аңыз бойынша Қырым Герей ханның сүйікті әйелі болған Диләра («бикеш» деп оның беделі жоғары екендігін көрсетеді, bikeç — ескіше қалыңдық) кесенесі. Ғимарат 1764 жылы бақша террассаларының алыс бұрышында салынған. Бұған дейін кесененің кіреберісінің үстіне «Марқұм Диләра бикештің рухына дұға» деген жазуы бар тақта орналасқан болатын. «Көз жасы субұрқағы» бастапқыда дүрбеде болды, содан кейін 1783 жылы субұрқақ ауласына көшірілді.
Дүрбе ғимараты сегіз қырлы және төбесінде жарты ай бейнеленген күмбезбен жабылған. 2007 жылы қалпына келтіруден кейін күмбезге түпнұсқасы сияқты қорғасын жабыны қайтарылды. Барлық қабырғалар екі қатарда орналасқан, ішінде терезелері бар саңылау-аркалармен бөлінеді. Үстінде және астында, сегіз жақты бүйірлерінде аркалар арқылы жасалған пішіндердің бөлшектік мүшелеуін баса көрсететін бедерлі тарқыштар бар.
Парсы бағы
Парсы бағы гаремнің оңтүстігінде орналасып, биік дуалмен қоршалған. Онда күркелер, субұрқақтар, моншалар болды. Гаремнен бақшаға қарай кішкене қақпа бар. Бақтың бұрышында Сұңқар мұнарасы тұр.
Сұңқар мұнарасы
thumb|right|200px|Сұңқар мұнарасы Сұңқар мұнарасы (Toğan qullesi) гаремнің оңтүстігінде Парсы бағында орналасқан. Мұнара 1760 жылдары салынған. «Сұңқар» атауы мұнараның бірінші қабатында жыртқыш құстардың сақталуына байланысты.
Мұнара екі қабатты және іші бос. Мұнараның бірінші қабаты шойтастың сазды ерітіндімен бекітіліп, сыланған текше түрінде салынған. Мұнараның үстіңгі қабаты алтыбұрышты пішінде жасалған, тақталармен қапталған және жабынқышпен жабылған. Мұнараның биіктігі 15 метрден асады. Жоғарғы жағында ағаш бұрандалы баспалдақ апаратын ағаш торлы терезелері бар бақылау алаңы бар.
Сұңқар мұнарасы гарем ғимаратының бүйіржағына жалғанған. Одан гарем тұрғындары сарай алаңын тамашалай, ал әтектер гаремді көре алатын.
Демирқапы
Қақпаның шомбал есігі соғылған темір жолақтармен қапталған. «Demir Qapı» атауы Қырым татар тілінен «темір есік» (demir — темір, qapı — есік, қақпа) деп аударылады Есік екі жақтан қоршап тұрған коринфілік капителдері бар терт қырлы ұстынды қоршайды. Терт қырлы ұстындардың үстінде архитрав, әшекейлі фриз және бұғат бар. Бұғаттың бұрыштарында — гүлді өрнекті шоқтық, ал бұғаттың үстінде — жарты шеңберлі тимпан бар, оның үстінде де шоқтықтар орналасқан.
Қақпа ломбард-венециялық Ренессанс стилінде ойылған әктас блоктарынан жасалған. Онда емен жапырақтары, гүлдер, емен жаңғақтары, тиындар, інжу жіптері бейнеленген. Есіктің үстінде өсімдік шиыршықтарымен және гүлдермен безендірілген арка бар. Сондай-ақ қақпа тастан қашалып, алтын жалатылған араб тілінде жазылған екі жазумен безендірілген.
Тимпанның ішіндегі шеңберге ойылған бірінші жазуда былай делінген: Осы сарайдың иесі әрі осы аймақтың билеушісі, ұлы падишаһ, ең мәртебелі, Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей хан, оны және оның ата-анасын Тәңірі екі дүниеде де рахым етсін. Бұл жазудың ортасында Герейлер әулетінің рәмізі Тарақ таңба бейнеленген. Фриздегі екінші жазуда былай делінген: Бұл сәулетті босаға мен мынау биік есік екі құрлықтың падишаһы әрі екі теңіздің қағаны, падишаһ, падишаһтың ұлы, Қажы Герей ханның ұлы, Меңлі Герей ханның бұйрығымен салынған. 909 (1503).
Диуан залы
Диуан залы (Divan hanesı) мемлекеттік кеңес (диуан) мәжілістерін өткізуге арналған. Хан үшін оңтүстік қабырғаның ортасына түрлі-түсті шұғамен жабылған және алтын кестемен әшекейленген тақ орнатылды. Тақтың оң және сол жағында хан серіктеріне арналған аласа дивандар болды. Диуанға кірген бейлер үшін қабырғалардың бойына ұзын орындықтар қойылды.
Диуан залының кіреберісіндегі солтүстік қабырғада тар торлы балкон (хор) бар, оны аңыз бойынша хан өзі болмаған кезде диуанның отырыстарын тыңдау үшін пайдаланған. Дәл осындай балкон бұрын оңтүстік қабырғада да болған.
Төбесі ағаш, құрама. Барлық қабырғаларда терезелер жасалды, олар екі қатар болып, витраждармен безендірілген. Бүгінгі күнге дейін шығыс қабырғадағы терезелер сақталған.
Жазғы күрке
Жазғы күрке хауыз ауласында демалу үшін салынды. Күркенің ортасында ақ мәрмәр субұрқағы бар төртбұрышты хауыз орналасқан. Қабырғалардың бойында дивандар бар. Бастапқыда күрке ашық және бір қабатты болды. Бағаналар шырмауықпен жабылған. 1821-1831 жылдары оның бағаналары арасында ағаш төбелер жасалып, витраждармен әйнектелген. Соылай екінші қабатта Алтын бөлме де салынған болатын. Күркенің ойылған төбесін шеберлер Микаил Кладо мен Василий Дорофеев жасаған болатын.
1962 жылы жазғы күркені қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, осының барысында оның түпнұсқа кескіні табылды. Бұл кескінде мыналар бейнеленген: үйлер, әуе көпірлері, сауырағаш топтары, күркелер.
Алтын бөлме
thumb|right|200px|Алтын бөлменің сыртынан көрінісі Алтын бөлме жазғы күркенің үстінде екінші қабатта орналасқан. Оны даярлау ирандық сәулетші Өмердің жұмысының нәтижесі. Алтын бөлмеде мөлдір таза шынылы аспашам бекітілген ағаш төбесі ойылған. Бөлмеде түрлі-түсті әйнекпен әйнектелген және үш қабырғада екі қабатта орналасқан барлығы 24 терезе бар. Терезелердің астында барқытпен қапталған дивандар орналасқан.
Қабырғалары жеміс-жидек вазалары бейнеленген алебастр жапсырылып мәнерленген. Үш қабырға бойымен бұғатта Қырым Герейдің құрметіне араб тілінде жазылған поэтикалық жазу бар. Қабырғалардың бірінде ыдыс-аяқ салынған шкафтар бар; алауошақ мен кіреберіс есігі осында жасалған. Кіреберіс есіктің үстінде, әйнектелген антресолде жасанды миниатюралы ағаштардан, гүлдер мен құстардан жасалған балауыздан жасалған қысқы бақ композициясы болды. Немістердің Қырымды басып алуы кезінде ол жоғалып кетті.
Кіші Хан мешіті
Оңтүстік қабырғада михраб бар, оның жоғарғы бөлігінде аспанның жеті деңгейін білдіретін жеті безекті белбеу ойып салынған. Михрабтың үстінде Сүлейменнің мөрі (алтыбұрыш) бейнеленген витражды терезе бар. Кіші мешіт қабырғасынан желкенді қайықтардың, аттар мен шабандоздардың сызылған суреттері табылған.
Алтын субұрқақ
Алтын субұрқақ мәрмәрдан жасалған және кіші Хан мешітінің кіреберісіндегі субұрқақ ауласында орналасқан. Ол дәрет алу рәсіміне қолданылған.
Субұрқақ Жұмақтың бағын бейнелейтін алтын жалатылған ою-өрнекпен көмкерілгендіктен «алтын» деп аталады. Ою-өрнекте өсімдік мақамдар: гүлдер, жапырақтар, жемістер, жүзімнің сабағы қолданылады. Субұрқақтың ортасында мәңгілік өмірді бейнелейтін үлкен гүлөрнек ойылған. 2001 жылы Украина Ұлттық банкі Бақшасарай сарайының құрметіне шығарған шақаның бет жағында Алтын субұрқақтың өрнегі қолданылған.
Субұрқақ өрнектен басқа араб тіліндегі екі жазумен де безендірілген. Субұрқақтың жоғарғы жағындағы жазуда субұрқақтың 1733 жылы I Қабылан Герей ханның тұсында салынғандығы айтылады: Қабылан Герей хан, Ел Қажы Сәлім Герей ханның ұлы, Алла оны және оның ата-анасын рақымына бөлесін, 1146 жыл
Төменгі жазуда Құраннан үзінді келтірілген (76:21): Сондай-ақ Раббылары, тап-таза ішімдік ішкізеді
«Көз жасы субұрқағы»
«Көз жасы субұрқағын» 1764 жылы ирандық сәулетші Өмер жасаған. Ол Диләра бикеш дүрбесінде орнатылған болатын. Уақыт өте келе субұрқақты суландырған бұрынғы жердегі бұлақ кеуіп қалды. II Екатерина Хан сарайына келген кезде субұрқақ Субұрқақ ауласына көшірілді, ол осы күнге дейін сол жерде тұр. Сарайдың хауыз ауласында да осындай субұрқақ бар.
Аңыз бойынша, Диләра бақталасынан уланған Қырым Герейдің сүйікті әйелі болған. Әйелінің құрметіне жасалған субұрқақ ханның қайғысын бейнелеуі керек еді. Бұл аңыз Александр Сергеевич Пушкиннің «Бақшасарай субұрқағы» поэмасының негізін қалады, соның арқасында субұрқақ кеңінен танымал болды.
Субұрқақ сәлсәбил түріне сәйкес жасалған (Сәлсәбил – мұсылмандық сенім бойынша иман жолына түскен тақуалардың рухы су ішетін көктегі бұлақтардың бірі). Ортасында мәрмәр гүлі орналасқан, одан су үлкен үстіңгі ыдысқа тамшылатып, көз жасына ұқсайды. Үлкен ыдыстан су екі кішігірім ыдысқа түседі, одан - қайтадан үлкен ыдысқа және тағы солай бірнеше рет. Тостағанға су толтыру жүректің қайғыға толуын, ал ыдыстардың көлемінің өзгеруі қайғының не күшейетінін, не басылатынын білдіреді.
Субұрқақтың етегінде мәңгілікті бейнелейтін шиыршық ойылған. Субұрқақтың жоғарғы жағында Қырым Герей ханның құрметіне Шайхия ақынның өлеңі, ал төменгі бөлігінде Құран Кәрімнің 76-сүресінің 18-аяты қашалған: Ол пейіште “Сәлсәбил” деп аталатын бір бастау бар.
Харем ғимараты
Харем (Arem) төрт үлкен ғимаратта жайғастырылған. XVIII ғасырда онда 73 бөлме болды. 1818 жылы I Александр сарайға келген кезде тозығы жеткен үш ғимарат (70 бөлме) құлатылған болатын. Бүгінгі күнге дейін жеткен үш бөлмелі қосалқы үй мен күрке ғана сақталған болатын. Кейіннен қосалқы үй қалпына келтіріліп, оның кең террассасында туристердің тамашалауына балкондар қойылды. Қосалқы үйде XVII—XIX ғасырлардағы бай қырым татарлары үйінің ішкі көрінісі: қойма, тұрғын және қонақ бөлме қайта жасалды.
Гарем биіктігі сегіз метрге жететін тастан жасалған қабырғалармен қоршалған. Сұңқар мұнарасы гарем тұрғындары сарай алаңын көре алатындай оңтүстік қабырғаға жанасады. Сондай-ақ оңтүстік қабырғада Парсы бағына апаратын кішкене қақпа жасалған.
Тұрғын үй-жайлары
Тұрғын үй-жайлар бас ғимараттың екінші қабатын алып жатыр. Сондай-ақ екінші қабатта Елші залы, кофехана және Алтын бөлме орналасқан.
Бөлмелерде ойылған төбелер мен витраждар бар, сонымен қатар алауошақтармен жабдықталған. Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін үй-жайлардың әрлемесі мен жайғасымы айтарлықтай өзгерді.
Үй-жайлардың бөлмелерінде қырым татарларының тұрмыстық заттарының қойылымы қойылған. «Хан асханасы» мен «Хан жатын бөлмесі» бөлек көрсетіледі. Жатын бөлмеде әлқоба бар.