cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қаңлылар
Тарихы
Қытайдың тарихи хроникалық деректерінің ерекшеліктері мынадай: тек соларға ғана қарап бұл мемлекеттің пайда болған уақытын, оның нақты шекарасын, астанасы Битянь қаласының қайда екенін, тәуелді бес иеліктің қалай орналасқанын және басқа да көптеген нәрселерді айқын анықтау мүмкін емес.
Орналасу мәселелері. Қаңлы мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасу мәселелерінің тарихы И. Бичуриннен басталады, ол оның орналасқан жерін Сырдария өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп белгілеген. «Шицзи» мәтініне «Давань туралы хикаяда» берген түсініктемесінде ол «Кангюй иелігі қазір қазақтың Ұлы жүзі мен Орта жүзі кешіп жүрген Сырдарияның солтүстік жағындағы далаларды алып жатыр» деп атап өткен. «Шицзиде» қаңлының орналасуы туралы былай делінген: «ҚаңлыДаванның солтүстік-батысында шамамен алғанда 2000 ли жерде жатыр. Бұл — әдетте 20 000 әскері бар юечжиліктерге ұқсайтын көшпелі иелік. Кангюй Даваньмен шектес және күшінің аз болуына қарай оңтүстікте юечжилердің билігін, шығысында ғұндардың билігін таниды».
Үлкен Хань әулетінің келесі хроникасы «Цянь Ханьшудың» «жерге орналасуды суреттеу» деген тарауында қаңлыға арналған бөлім бар, онда сөзбе-сөз келтіргенде былай делінген: "Қаңлы билеушісі Лоюень елінде, Уананнан 12 300 ли жердегі Битянь қаласын мекендейді. Ол наместникке тәуелді емес. Әміршінің жазда болатын жеріне Лоюеннен жеті күнде жетуге болады. Халқы 120000 отбасынан, 600 000 адамнан тұрады; әскер саны 120 000 адам. Әдет-ғұрпы үлкен юечжимен бірдей. Қаңлы шығыс жағында ғұндарға бағынады...»6. Осы ғасырдың ортасына қарай олардың орналасу мәселелері жөнінде негізінен екі көзқарас: 1. Қаңлылар Ташкент жазирасынан Хорезмге дейінгі қос өзен арасындағы кең-байтақ жерді алып жатты; 2. Қаңлы иелігі Сырдария өзенінің сағасынан Ташкентке дейінгі алқапта шоғырланған, ал байырғы жерлері Сарысу өзенінің орта ағысынан сол өзен мен Шу өзенінде, Ұлытауға дейін орналасқан деген көзқарастар қалыптасты.
Археологиялық ескерткіштері
Қоңыртөбедегі қаңлы обасынан табылған сасанилік бедерлі асыл тастар (б. з. IV—V ғғ.): 1 — сердолик, 2-4 — халцедон. Бір кездерде қаңлылар мекендеген аудандардан археологтар қоныстар мен қорымдар тапты. Бұл ескерткіштер Қауыншы, Отырар-Қаратау, Жетіасар археологиялық мәдениеттеріне жатқызылды. Біріншісі - Ташкент жазирасына, екіншісі - Сырдарияның орта ағысындағы Қаратау беткейлерінен Таласқа дейінгі аудандарға, үшіншісі - Қуаңдария мен Жаңадария аңғарына таралған. Қаңлы дәуіріндегі Орталық Азия аймақтарына салыстырмалы сипаттама берген кезде Сырдарияның сағасынан Ферғанаға дейінгі біртұтас мәдени-шаруашылық өңір айқындалады. Ол өңірге отырықшы егіншілік-малшылық экономика, іргелі архитектурасы мен қорғаныс кұбылыстары, қоныстанудың жетекші үлгісі ретіндегі аздап бекініс жасалған қоныстар, қолөнердің нашар дамуы, ақша айналысының шектеулілігі және басқа да белгілер тән болған25. Шардараға жақын жердегі Ақтөбе қонысы қауыншы мәдениетінің, ең жақсы зерттелген ескерткіші болып табылады. Ол Сырдарияның сол жақ жағалауына орналасқан. Қала орны үш жағынан дуалмен, ал Сырдария жағынан қазылған ормен қоршалған. Қала орнының орталығында орналасқан биіктігі 20 метрге жуық дөңгелек төбе (шоқы, оба) ерекше көрінеді. Төбе аумағында және Ақтөбе 2-нің басқа бөліктерінде қазба жұмыстары жүргізілді.
Қазбалардың біреуінен Сарай үйі толық аршылды. Ол тікбұрышты, көлемі 28x18,5 м болып шықты. Сарай шаршылап орналасқан бес жайдан, кіру кешені мен құрылысты батыстан шығысқа қарай орап өтетін екі дәлізден тұрған. Оның орталығында шаршы зал (3,6x3,6 м) бар, ол басқа жайлардың бәрімен арқан арқылы өтетін жолдармен байланысқан. Бір кездерде оның төбесі жалпақ етіп жабылған. Зал қабырғаларының биіктігі қазіргі кезде 6 метрге жетеді. Зал еденінің ортасында құдық бар. Үй солтүстік-батыс бұрышына салынған, мұржасыз камин үлгісіндегі ошақпен жылытылған. Залдың айналасына орналасқан жайлар дөгалана иіліп, ал олардың біреуі күмбездеп жабылған, бұл күмбез Орта Азия мен Қазақстандағы ертедегі үлгімен жабылған күмбездердің бірі болып табылады. Бөлмелердің бірінде баспалдақ бар, онымен көтеріліп үйдің шатырына шығады. Сарайдағы бүкіл құрылысы — қабырғалар, тіреулер, арқа жолдары тікбұрышты ұзынша және төрт бұрышты шаршылы шикі кірпіштерден қаланған. Қазба жұмыстарын жүргізген кезде керамиканың бай жиынтығы: көзелер, сапты аяқтар, табалар, құмғандар, шүмекті құмыралар жиналды, олар біздің заманымыздың I жартысындағы ескерткіштердің материалдарына ұқсас келеді. Керамикалық бұйымдардан басқа ұршық бастар, жебелердің үш қыры бар ұңғылы ұштары, алтын сырға, бір жүзді пышақтар, сүйек ұршықтар, қола сақина, қызыл шыныдан көз салынған алтын қапсырма табылды, олар біздің заманымыздағы I — IV ғасырларға жатады.
Қауыншы мәдениеті
Қауыншы және Отырар-Қаратау мәдениеті деп археологтар атайтын үлкен ескерткіштері сақталған.
Жерлеу. Қаңлылар заманының қоныстары қасында үлкен зираттар орналасқан. Оларда түрлі аймақтарда әр түрлі жерлеу кұрылыстары тараған. Қаңлыларға тән ең сипаттысы үңгіп (екі түрлі), лақат жасап және жай шұңқырларға жерлеп, үстіне оба үю, сағана салу болып табылады. Қауыншы мәдениеті таралған өңірде Шәушіқүм, Жамантоғай, Төребайтұмсық қорымдары зерттелді. Сол кездегі Отырар-Қаратау, Жетіасар мәдениеттеріне жататын басқа зираттардағы сияқты, өліктер киімімен, жеке пайдаланатын заттарымен қоса жерленген. Қабірлерге тамақ салып, су құйылған керамика ыдыстар бірге салынған. Еркектердің қабірлерінен қару-жарақтар (семсерлер, қанжарлар, жебелердің ұштары, садақтардың сүйектен жасалған бастырмалары), әйелдердің қабірлерінен көбінесе әшекей заттары: моншақтар, айналар, сырғалар, киімге тігілген қалдықтар табылды. Жерлеу жарақтарынан алынған материалдарға салыстыра отырып жасалған талдау қабірдің мерзімін біздің заманымыздағы I мыңжылдықтың бірінші жартысы деп белгілеуге негіз береді. Отырар алқабы мен оған жақын аудандарда Көк-Мардан, Қыркескен, Мардан қорымдары зерттелді. Мұнда да жерлеу құрылыстарының алуан түрлі екені аңғарылды. Марданкүйік (Қоңыртөбе) қаласының орны маңындағы қорымды зерттеген кезде аса құнды материал алынды. Қаланың өзі біздің заманымыздағы I мыңжылдықтың бірінші жартысында пайда болған. Оның шығыс жағында көлемді зират орналасқан. Төбесі тапталып, опырылып қалған сопақша төбеге қазу жұмыстары жүргізілді. Оның биіктігі 2,5 метрге жетеді, көлемі 35x45 м. Онда төбенің төбесінен 0,4 метрден 1,5 метрге дейінгі тереңдікте жатқан қабірлер бар екені анықталды. Негізінен өлік тікбұрышты етіп қазылған қабір шұнқырларына жерленген. Шұнқырдың төменгі жағына шикі кірпіш қаланған, сағаналар да шикі кірпішпен жабылған. Жүзге тарта қабір тазартылды. Олардың ішінде 12 жағдайда керамика ыдыстарға жерлеу анықталды. Негізінен, бұлар — балалар, жасөспірімдер. Ал ересектер қабір шұңқырының түбіне, киімімен, жеке керек-жарақ заттарымен (сәндік заттар, қару) қосып жерленіп, керамика ыдыстарға (құмыраларға, саптыаяқтарға) тамақ салып, су құйып қойған. Жерлеу ғұрпы мен қоса салынған құрал-саймандарға жасалған талдау Қоңыртөбе қорымының аршылған қабірлерінің негізгі бөлігін отырықшы қаңлы тайпалары мәдениетінің соңғы кезеңіне жатқызуға және оның мерзімін біздің заманымыздағы III—V ғасырлар деп белгілеуге мүмкіндік береді.
Жетіасар
Жетіасардағы әрбір қала орнының төңірегінде мыңдаған жерлеу құрылыстары бар қорымдар орналасқан. Олар негізгі екі түрге: оба астына жерге көму және сағаналарға жатады. Олардың көпшілік бөлігі — оба астындағы жерден қазылған шұнқырлар. Обаның айналасында кішкене ор қазылғаны аңғарылады. Қабір шұнқырлары әдетте солтүстіктен оңтүстік бағытына ұзынынан бағдарланған. Өлген адамның мәйіті қамыстан тоқылған төсенішке ұзынынан жатқызылып оралып, шұңқырдың түбіне немесе лақатқа салынған. Қасына 2-3 керамика ыдыс қойылған. Еркектердің қабірінен әдетте пышақтар, семсерлер, сүйектен жасалған бастырмалары бар күрделі садақтар мен жебелер шықты. Әйелдердің қабірлерінде қола айналар, кабыршақтар, сырғалар, моншақтар, білезіктер жиі кездеседі. Жетіасардағы қабірлердің екінші тобы кірпіш сағаналар болып табылады. Жерлеу камерасына көлбеу дәліз-дромос апарады, ол да күмбез тәрізді етіп жабылған. Тікбұрышты камераның (орта есеппен 3,5x2 м) ішінде екі-үш қабырғаны бойлай жататын сәкілер салынған. Өлікті шиге немесе киізге орап, сәкіге қойған. Айналасына оған керекті заттар, тамақ салып, су құйған керамика ыдыс қойылған. Жер бетіндегі сағаналардың түрлері де жер астындағы сияқты, бірақ олар күйдірілген кесектен қаланған аласа цоколь-стилобаттарға тұрғызылып, олар да оба үйіліп жабылса керек. Қабірлерден табылған материалдарға талдау жасау жерден қазылған қабірлер Жетіасар мәдениетінің бүкіл бойында болған, ал сағаналардың пайда болуы неғұрлым соңғы кезеңге — біздің заманымыздағы II — IV ғасырларға жатады деген қорытындыға келуге негіз береді.
Бұл орайда жерден қазылған қабірлер мен сағаналарға жерленгендер арасында қандай да болсын этникалық-мәдени, антропологиялық елеулі айырмашылықтар байқалмайды.
Бұлардың біріншісі Ташкент аумағында, екіншісі Сырдың орта ағысысы мен Қаратаудан Таласқа дейінгі аралықта. Қауыншы мәдениетіне жататын Ақтөбе мекені көбірек зерттелді. Табылған ескерткіш - сарай крест тәрізді салынған бес үйден, екі дәлізден тұрады.
Отырар-Қаратау мәдениетіне жататын ескерткіш - Отырар өңірі. Қазылған үйлер бір бөлмелі, екінші бөлме қойма болған. Ортада тікбұрышты жер ошақ жасалған.
Шаруашылығы, кәсібі
Қаңлылардың бір бөлігі көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Келесі бөлігі отырықшы егіншк болған. Қытай деректері олардың жылқы, түйе, қашыр, есек, сиыр өсіргенін айқындайды. Оларда негізгі малдардың бірі қой болған.
Қаңлылардың жерінен алтын, асыл тастар, хош иісті шайлар, кілемшелер, қымбат аң терілері саудаға шығарылған. Қаңлылардың диқаншылықта қолданған кетпен, қолорақ, қолдиірмен, астық сақтайтын ыдыстары, ұралар мен қамбалар және астықтарда көптеп табылды.
Шаруашылықаралық мелиорациялық жүйе
Шаруашылықаралық мелиорациялық жүйе — екі және одан көп шаруашылықтың суармалы жерлерін сумен қамтамасыз ететін жүйе. Шаруашылықтардың жүйелері толығымен осы жуйенің құрамына кіреді.
Қаңлылар
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы Санат:Қаңлылар
Дмитрий Сергеевич Кириченко
Дмитрий Сергеевич Кириченко (17 қаңтар 1977) — ресейлік футболшы, футбол жаттықтырушысы, Шабуыл шебінде ойнаған. 2004 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, топтық кезеңнің соңғы турында Грекияның қақпасына 2-минутта гол соқты. Бұл Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең жылдам гол.
Дереккөздер
Санат:Ресей футболшылары Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Ростов ФК ойыншылары Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Сатурн ФК ойыншылары Санат:Мордовия ФК ойыншылары Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары Санат:УФА ФК жаттықтырушылары Санат:Ростов ФК жаттықтырушылары
Гюго Виктор
Викто́р Мари́ Гюго́"(фр. Victor Marie Hugo [viktɔʁ maʁi yˈɡo]; 26 аұпан 1802, Безансон — 22 мамыр 1885, Париж) — француз жазушысы (ақын, прозаик және драматург), француз романтизмінің басшысы және теоретигі. 1841 жылы Фразцуз академиясының мүшесі атанған.
Дереккөздер
http://www.livelib.ru/author/2356
Құлжан Садықов
Садықов Құлжан (1939 ж. т., Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, түйеші. Бейнеу ауданының «Сыңғырлау» кеңшарында ұзақ жыл түйе баққан. Еңбектегі жетістіктері үшін КСРО Ауыл шаруашылық кәсіподағы Орталық комитетінің, Қазақстан Компартиясы және Министрлер Кеңесінің Құрмет грамоталарымен (1984, 1987), КСРО ХШЖК-нің қола (1976, 1983), күміс медальдарымен (1985) марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Оптикалық концентратор
Оптикалық концентратор - жарықтың интенсивтілігін үлкейтуге арналған кұрылғы.
Дереккөздер
Санат:Физика
Қуаныш Мүбәрәкұлы Мәскеев
Қуаныш Мүбәрәкұлы Мәскеев (1932 ж. т.), фтизиатр-ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), Қазақ ғылыми еңбек сің. кайраткер. Қарқаралының түлегі. АлММИ бітірген (1955), Алматы облысы Нарынқол ауданында дәрігер (1955-58), респ. «Шымбұлақ» санаторийінде аспирант (1958-1961), бөлім меңгерушісі (1961-63), КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің дәрігер білімін жетілдіру Алматы институтывда ассистент, доцент, каф. меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөнівдегі прөректор болды. 1975ж. АлММИ-дің фтизиопульмонология кафедрасының меңгерушісі, 1975-1986 ж. АлММИ ректоры. Көптеген монографиялар мен ғылыми мақалалардың авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Базай
Базай (Bazailles) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Брие округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,23 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 169 адамды құрады. Халық тығыздығы — 39,95 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі
І
Санат:Қазақ тілі Санат:Өсімдіктер Санат:Тізімдер
Никола Шауй
Никола Шауй (14.03.1912 жылы туған) - Ливан және Сирия Коммунистік қозғалысының қайраткері.
Өмірбаяны
1933 жылы Сирия Коммунистік партиясына (СКП) кірді. 1934 жылы СКП ОК - нің мүшесі, 1937 жылы СКП ОК- нің хатшысы болып сайланды. 1939- 41 жылдары айдауда болды. СКП Сирия Компартиясы және Ливан Компартиясы (ЛКП) болып екіге бөлінгеннен кейін (1944) ЛКП ОК мүшесі және хатшысы болды. 1958 - 65 жылдары ЛКП ОК Саяси бюросының мүшесі және хатшысы. 1965 жылдан ЛКП ОК - нің бас хатшысы. КПСС 21,22,24,25 - съездерінде, Коммунистік және жұмысшы партияларының халықаралық кеңестеріне (1960,1969, Мәскеу) ЛКП -нің делегацияларын басқарып келді.
Қолданылған әдебиет
Санат:1912 жылы туғандар
IC 3672
Сыртқы сілтемелер
IC 3672 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Лагенж-Ресту
Лагенж-Ресту (Laguinge-Restoue) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Олорон-Сент-Мари округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,00 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64303, пошта индексі — 64470.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 171 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,5 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Астероидтар тізімі (1—100)
нобай|Солдан оңға қарай: [[(4) Веста, Церера және Ай]]
1 • Астероидтар тізімі • Астероидтар тізімі (101—200)
Санат:Астероидтар тізімдері
Бірлікшіл ауылдық округі
Бірлікшіл ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Сұлусары, Шымылдық ауылдары кіреді. Орталығы – Сұлусары ауылы. Округ құрамында болған Қазаншұңқыр, Қойтас ауылдары 2013 жылы таратылған.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 583 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Сарышімен
Сарышімен — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кокс өзенінің оң жағалауынан 59 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Қатын. Өзен саласы — Бия және Қатын, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Көксу өзені (Алтай Республикасы) тармақтары
Соловьиха (Ануя тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ильинка (Учалин ауданы)
Ильинка — Башқұртстанның Учалин ауданындағы ауыл, Мансур ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 196 адамды құрады. Пошта индексі — 453748, ОКАТО коды — 80253849002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Жұмамұрат Тұяқбаев
Тұяқбаев Жұмамұрат (Отырар ауданында, 10 қыркүйекте 1938 жылы дүниеге келген) — жазушы. 1961 жылы ҚазмУ-ді бітірген. Еңбек жолын Ақмола облысы "Тың өлкесі" газетінен бастаған. 1975 жылдан "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың бірінші орынбасары қызметтерін атқарады. 1991 жылы Шымкент қалалық "Шымкент келбеті", "Понарама Шымкента" газеттерінің бас редакторы болды. Т-ның "Береке бастауы", "Шырай", "Күйреу" атты кітаптары, "Парыз" повесі мен "Иірім" романы жарық көрді. "Құрмет белгілері" орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Шымкент қалалық Мәслихатының депутаты, Шымкент қаласының "Құрметті азаматы".
Дереккөздер
Санат:1938 жылы туғандар Санат:Түркістан облысында туғандар Санат:Қазақстан журналистері
Роана
Роана (Roana) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Виченца провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3765 адамды құрайды. Халық тығыздығы 48 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 78 км² шамасында. Пошта индексі — 36010.
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Giustina. Жыл сайынғы мерекесі — 7 қазан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Мойынқұм (құм, Қарағанды облысы)
Мойынқұм – Бетпақдаланың солтүстігінде жатқан құмды алқап.
Географиялық орны
Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан.
Жер бедері
Абсалюттік биіктігі 200 – 260 м. Батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр, ені 25 км-ге жетеді. Ауданы 1670 км². Солтүстік-шығыс бөлігінде төбешікті қырқа құмдардың биіктігі 5 – 10 м, кей жерлерінде ол 15 – 20 м-ге дейін барады.
Өсімдігі
Теріскен аралас еркекшөп, жүзгін, қоянсүйек, құмсағыз, қаңбақ, құмаршық өседі, аздап сексеуіл де бар. Тұщы жер асты сулары, құм алабының шет жағында 1 – 2 м тереңдікте кездеседі. Мойынқұм – қысқы мал жайылымы.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан шөлдері Санат:Шөлдер
Пальяно
Пальяно (Paliano) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7826 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 106 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 70 км² шамасында. Пошта индексі — 3018.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие апостол Андрей. Жыл сайынғы мерекесі — 30 қараша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Васко (Орегон)
Васко (Wasco) — Орегон штатының Sherman округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 381 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.5 км² шамасында. FIPS коды — 41-78950.
Кераско
Кераско (Cherasco) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Васко (Орегон)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
Кераско
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7928 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 98 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 81 км² шамасында. Пошта индексі — 12062.
Елді мекеннің қамқоршысы — Cristo.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
NGC 7653
NGC 7653 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1823 жылы 2 қарашада Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7653 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 71370, UGC 12586, MCG 2-59-38, ZWG 431.58, IRAS23223+1500.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Абай тілі сөздігі
Абай тілі сөздігі — 2011 жылы Алматы қаласы «Өнер» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Ш. Ахметова, Ә. Болғанбаев, Т. Жанұзақов. Беттер саны — 616.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-209-150-2.
Кевин Парсемен
Кевин Мариус Парсемен (Kévin Marius Parsemain;, Ле-Франсуа, Мартиника) — мартиникалық футболшы, Мартиника Ұлттық футбол құрамасы мен "Голден Лион" клубының шабуылшысы.
Клкбтық
"Франсискен" клубының түлегі. Карьерасын осы клубта 2005 жылы бастап, келесі жылы франциялық "Ле-Ман" командасының фарм клубына қабылданды.
Кейінгі жылдары Франция және АҚШ-тың төменгі лигаларында ойнады.
2016 жылы қазіргі клубы "Голден Лионға" конголық "Мотема Пембе" клубынан ауысып келді.
Ұлттық құрама
Мартиника құрамасы сапында тұңғыш рет 2008 жылы Кариб кубогынде алаңға шықты.
КОНКАКАФ Алтын кубогына үш рет (2013, 2017, 2019) қатысты. 2017 жылғы турнирде үш доп соғып, Альфонсо Дейвис және Джордан Морриспен бірге турнирдің үздік мергені атанды. Ал 2013, 2019 жылғы турнирлерде бір голдан енгізді.
Сілтемелер
Санат:Мартиника футболшылары Санат:Мартиника Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Франсискен ФК ойыншылары Санат:Сиэтл Саундерс ФК ойыншылары Санат:Голден Лион ФК ойыншылары
NGC 3126
NGC 3126 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 30 сәуірде Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3126 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29484, UGC 5466, MCG 5-24-19, ZWG 153.23, KARA 400, IRAS10054+3206.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Торре-Кардела
Торре-Кардела (Torre-Cardela) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Лос-Монтес ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 955 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15,32 км² шамасында.
Кален (Враца облысы)
Кален (Кален) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Мездра қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 92 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3151. Телефон коды — 09125. ЕКАТТЕ коды — 35314.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Гүләм Ысқақ Хан
Гүләм Ысқақ Хан (غلام اسحاق خان) (1915 қаңтардың 20-сы — 2006 қазанның 27-сі) — 1988 жылы тамыздың 17-інен бастап 1993 жылы шілденің 18-іне дейін Пәкістанның президенті болған.
Өмірбаяны
Гүләм Ысқақ Хан 1915 жылы қаңтардың 20-сы Ысмайыл Һел деген жерінде Банну ауданында Солтүстік-Батыс провинциясында туған. Ұлты — пұштун. Пәкістанның тәуелсіздігіне дейін суару жобаларында жұмыс істеген, кейін Батыс Пәкістанның қаржы министрлігінде жұмыс істеп, қаржы министрі болып кетті.
Азимут
thumb|right Азимут (арабша ас-сумут — жол, бағыт) — бақылау нүктесінен өтетін меридиан жазықтығы мен сол нүктені қиятын бағыттың вертикал жазықтығы арасындағы қос қырлы бұрыш. Ол меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен 0о-тан 360о-қа дейін өлшенеді. Бастапқы бағыттағы меридиан түріне байланысты нағыз (шын) Азимут және магниттік азимут болып бөлінеді. Нағыз (шын) азимут — аспан шырағының бағыты мен жердегі объектіге бағытталған сызықтың арасындағы горизонталь бұрыш. Ол буссоль (компас) арқылы өлшенеді. Магниттік азимут — магниттік меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен берілген сызықтың бағытына дейінгі есептелінетін бұрыш. Бір сызықтың нағыз (шын) азимуты мен магниттік Азимутының шамалары бірдей болмайды, себебі Жердің магнит өрісінің әсеріне байланысты тілі ауытқып отырады.
Гүләм Ысқақ Хан
Өмірбаяны
Гүләм Ысқақ Хан президент болған кезінде, Пәкістанның үкіметін Бенәзир Бһутто және Наваз Шариф басқарған еді. Екеуінің де басқарған министрлер кабинеті Гүләм Ысқақ Ханмен тарқатып кетті.
1993 жылында президенттік сайлауында Фарух Легариге жеңілді.
Азимут
Азимуттық анықтау (арабша - жол, бағыт) — нүкте меридианының солтүстік жағынан шығысқа қарай (0°-тан 360°-қа дейін) сағат тілінің бағытымен анықталады. Жергілікті жерде азимут бұрыш өлшегіш аспаптар (теодолит, буссоль және тағы да басқалары) арқылы өлшенеді.
Гүләм Ысқақ Хан
Өмірбаяны
Демалысқа кеткеннен кейін, Гүләм Ысқақ Хан саясаттан бет бұрды және Гүләм Ысқақ Ханның БАҚ-пен қатынастары болмаған.
Азимут
Азимутындағы қалыпты қима қисығының радиусы — әдетте Ял арқылы белгіленеді және эллипсоид бетінің берілген нүктесінің геодезиялық В ендігі мен осы нүктедегі қалыпты қиманың А азимутының мынадай функциясы болып табылады: меридиан қисықтығының және В ендігі бойымен бірінші вертикальдың радиустары; — меридиандық эллипстің екінші эксцентриситетінің квадраты.
Гүләм Ысқақ Хан
Дереккөздер
Санат:Пәкістан саясаткерлері Санат:Пәкістан президенттері Санат:1915 жылы туғандар Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Азимут
Дереккөздер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Санат:Навигация Санат:Геодезия Санат:Бағдарлау
Аднан Янузай
Аднан Янузай (алб. Adnan Januzaj; 1995 жылы 5 ақпанда Брюссель қаласында Бельгияда туылды) — бельгиялық футболшы, «Реал Сосьедад» футбол клубы мен Бельгия ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.
Жастар клубы
Аднан Янузай Брюссель қаласында туылып, 5 жас аралығында «Брюссель» академиясына берілді. 2005 жылы оны «Андерлехт» академиясына шақырды. 2011 жылы наурызда, «Андерлехте» өткізген сәтті маусымынан кейін, 16-жасар Янузай Манчестер Юнайтедке 300 мың фунтқа көшіп кетті.
Манчестер Юнайтед
2012/13 маусымда «Манчестер Юнайтедтің» 21 жасқа дейінгі құрамында өнер көрсетті. Янузай қосалқы командалардың ішіндегі ең үздік футболшы атанып, Дензила Харуна жүлдесін алды. 2013 жылы 19 мамырда Аднан негізгі құрамның «Вест Бромвич» клубына қарсы ойынға шақырылды, бірақ алаңға шыққан жоқ. 2013/14 маусымы басталмас бұрын Янузай негізгі құрам тізіміне қосылып, жаттығу мачтарына Азияға барды.
13 шілдеде Янузай алғаш матчын «Сингх жұлыздарына» қарсы өткізіп, 90 минут бойы алаңда жүрді. 29 шілдеде Аднан МЮ үшін алғаш голын «Китчи» командасына қарсы соқты. нобай|солға Ресми алғашқы матчын Англия Суперкубогінде 84 минутта Робин ван Персиді ауыстырып өткізді.
2013 жылы 14 қыркүейкте Аднан алғаш рет АПЛ-дағы матчын ауысып кіріп, «Кристал Пэласқа» қарсы өткізді. 5 қарашада алғаш рет негізгі құраммен алаңға кіріп, «Сандерленд» клубына қарсы 2 гол соқты.
2013 жылы 19 қазанда Аднан Янузай «Манчестер Юнайтедпен» 5 жылдық контракка қол қойды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:1995 жылы туғандар Санат:Бельгия футболшылары Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Бельгия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары Санат:Сандерленд ФК ойыншылары
Валдижен
Валдижен (Valdigem) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Ламегу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Доуру экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 195 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10,89 км² шамасында. Халық тығыздығы — 109,7 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Шора батыр
Шора батыр (тат. Чура Наррәң углы, Чура батыр, қырым. Çora batır) – аңыз, ертегі үлгісіндегі қаһармандық жыр кейіпкері. Шора батыр жөніндегі жыр Румыния, Түркия, Қырым, Қазан татарлары, ноғайлар, қарақалпақтар, башқұрттар, чуваштар, қырғыздар арасында да кең тараған.
Қазақтар арасында «Шора Батыр» жыры Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Қазақстан аймағында айтылған. Қазақ нұсқаларының мазмұны алуан түрлі: батыс нұсқаларының тарихилық сипаты басым болса, оңтүстіктегі нұсқалар көркемдігімен ерекшеленеді. «Шора Батыр» Арал маңында да жырланған, бұл үлгілер оңтүстік жырларына көбірек ұқсайды. Батыс Қазақстандағы нұсқаларда бас қаһарман мерт болса, оңтүстіктегі нұсқалар бақытты финалмен бітеді.
Жырда қарт Нәріктің баласыздығы, басынан өткен қиыншылықтары, Шораның ғажайып туылуы, ер жетуі, өзі жоқта ата-анасына зорлық қылған Әлі биді кездейсоқ өлтіруі, соның себебінен Қазан қаласына кетуі; Қазанға келген басқыншы жаумен соғысуы, ерліктері айтылады. Бұл оқиғалық желі «Шора Батырдың» барлық нұсқаларында кездеседі. Кейбір нұсқаларда Шораның олжаға келген жау қызынан туған өз ұлымен соғысқаны баяндалады. Шығармадағы оқиғалар мен кейіпкерлердің көбінің тарихи негіздері бар.
Бас қаһарманның тарихи түп тұлғасы – орыс жылнамаларында аты кездесетін Чура (Чюра) Нарикович деген кісі. Ол Қазан қаласын орыс басқыншыларынан қорғауда көп ерлік көрсеткен. Қазан хандығы үшін болған саяси күресте белсенді қызмет атқарып, ішкі саяси ахуалы шиеленісті күйде тұрған хандықтың жағдайын жақсартуға, бейбітшілік орнатуға үлкен еңбек сіңірген.
«Шора Батыр» жырының жариялану, зерттелу тарихы 19 ғасырдың орта кезінен басталды. Қазақ даласына жер аударылған поляк қайраткері Б.Зелесский Мырзақай деген кісіден жазып алған нұсқаны 1857 ж. поляк тілінде жариялады. 1884 ж. Мұхамбетнәжіп Әлиакбарұлы Қазан қаласында «Шора Батырдың» бір нұсқасын кітап етіп шығарған. 1895 ж. Ә.Диваев Майлықожа ақыннан жазып алған прозалық нұсқаны орыс тілінде бастырған. М.Әлиакбарұлы нұсқасын редакциялаған Төрткүл болысының қарақалпағы Ермұхамед Нығметуллин үлгісін Ә.Диваев бастырады (1917, 1920, 1922). Кеңес дәуірінде бұл нұсқа С.Сейфуллин, С.Мұқановтар тарапынан өңделіп жарияланды. «Шора Батыр» жөнінде ең алғаш ғыл. пікір айтқан Ш.Уәлиханов болды. «Шора Батыр» жырының Кеңес дәуіріндегі зерттелу тарихы екі кезеңнен тұрады: 1947 жылғы Қазақстан КП ОК-інің ұлттық мұраларға қарсы бағытталған қаулыларына дейінгі және 70 жылдардан кейінгі зерттелу кезеңдері. «Шора Батыр» туралы П.А. Фалев, Мұқтар Әуезов, Сәкен Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, Б.Кенжебаев, А.С. Орловтар зерттесе, екінші кезеңде Р.Бердібай тың ғылыми әдістеме тұрғысынан қарастырды. Ғалым Ә.Оспанұлы мен әдебиет сыншысы Т.Тоқбергенов те «Шора Батырдың» қайта зерттелуіне үлес қосты.
1998 ж. жыр бойынша екі кандидат диссертациясы қорғалды. «Шора Батыр» Оңтүстік Қазақстанда ерте кезден жырланған. Тарихи негізі Қырым және Қазан хандықтары мен Орыс мемлекеті арасындағы оқиғаларда жатқан жырды Оңтүстік Қазақстан өлкесіне 16 ғасырдың орта тұсында Еділ бойынан Түркістан, Сығанақ қалалары төңірегіне қоныс аударған қоңырат тайпаларының үлкен бір бөлігі алып келген деуге негіз бар. Бұл этникалық топ қазіргі қарақалпақтар мен қазақтар құрамындағы қоңырат тайпаларының қомақты бөлігін құрайды. «Шора Батырдың» қарақалпақтардағы және Оңтүстік Қазақстандағы нұсқаларының өте ұқсас болуының басты себебі осында. 19 ғасырдың соңында Қаратау атырабына қоныс тепкен тама руының «Шора Батырдың» бұл өлкеде көп айтылуына үлкен ықпалы болған.
Тама руының өкілдері Шораны өз бабалары деп есептейді. Оңтүстік өңірінде жырды Майкөт, Құлыншақ ақындар жырлаған, Молда Мұса жыр желісін өз өңдеуі бойынша хатқа түсірген. Орысша да, ескіше де сауатты ақын көне басылымдар негізінде Шораның өз ұлымен соғысу оқиғасын дамыта жырлап, жырға 2-бөлім етіп қосқан, бірақ ол аяқталмай қалған. Осы нұсқаның алғашқы бөлімі қолжазба түрінде оңтүстік өлкесінде кең тараған. Майкөт Сандыбайұлы жырлаған үлгі де хатқа түсіп, Ә.Диваев тарапынан орысшаға аударылған. Ол Мәскеу мемлекеттік музейінде сақтаулы тұр. Аударманың түпнұсқасы қайда екенін белгісіз. Бірақ Жетісу өлкесінде тараған қолжазба нұсқалардың осы түпнұсқадан негіз алғаны байқалады.
Қырғыздар арасында жырланған жыр түрлері де Майкөт пен Құлыншақ ақындар айтқан нұсқалардан бастау алған. Майлықожаның қара сөз түрінде айтқан үлгісінің негізі Құлыншақ нұсқасында жатуы мүмкін. «Шора Батырдың» Құлыншақтан үйреніп, Жамбыл да жырлаған. «Шора Батырдың» оңтүстіктегі нұсқалары көп өзгеріске түскен. Оларға осы өлкеге жақсы таныс жер-су, кісі есімдері көп енгізілген. Сондай-ақ жыр оңтүстікте бұрыннан айтылып келе жатқан «Алпамыс батыр» эпосымен өзара ықпалдасуға (контаминация) түскен.
Шора батыр, Шора батыр Ер шора Кіші жүз Жетіру тайпасынан Тама руынан. Ақтөбе облысы, Атырау облысы, Батыс Қазақстан облысы, Қарағанды облысы, Қызылорда облысы, Маңғыстау облысы, Жамбыл облысы және Түркістан облыстарында Шора батырдың тікелей ұрпақтары бар.
Дереккөздер
Санат:Қырымның қырық батыры Санат:Қазақ батырлары
Ханюг
Ханюг — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Залесская Лала өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Үйсіндердегі жерлеу салты
Жалпы алғанда, Сақтар, Ғұндар, Үйсіндер, Лопнорлықтар адамды негізінен жерге жерлеген, яғни сүйекті қабір қазып көмген. Ал Түркілер, Қырғыздар, Қияндар тағы басқалар сүйекті өртеп жібереді екен. Әрбір дәуірдегі Үйсін қабірлерінің өзіне тән ерекшеліктері бар. Үйсіндер алғашқы дәуірде мал шаруашылығымен, соңғы мезгілдерде қосымша егін шаруашылығымен шұғылданған. Соған байланысты болса керек, алғашқы дәуірдегі үйсін молалары солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле жерленген. Қабірдің айналасын таспен қоршап, төбесіне тастан белгі салған. Мүрдені шығыстан батысқа қарай қазып, аузына айқастыра жұмыр ағаш қойып, оның үстіне тас жатқызған. Үйсіндердің ыдыстарының түбі көбінде дөңгелек келеді. Құлақтылары аз кездеседі. Сақтар тұсындағылармен салыстырғанда, мұнда көбінесе темір бұйымдар бірге көмілген. Қабір ішінен қойдың қаңқалары кездесіп отырады. Үйсіндердің орта дәуірдегі зираттары үш-төрттен қаз-қатар топтастырыла, тізбектеле қазылған. Үймесінің тең жартысы тастан қаланған. Қабірдің қола бұйымдарынан гөрі темір бұйымдар көп шыққан. Тұтқа құлақтары бар ыдыстардың бүйірі мен түбі жұқа келеді. Бұл ыдыстар алғашқы мезгілдегіден гөрі мәнерлі жасалған. Үйсіндердің соңғы дәуірдегі қабірлерінде үйінді тас жоқ, сүйек терең қазылған. Қабірден көбінесе темір бұйымдар шыққан. Ал, ыдыс-аяқтарының бүйірі жұқа, түбі жайпақ, өңі қызыл немесе күрең түсті болып келеді. Үйсіндердің қабірлерінің сыртқы бейнесі сақтардың қабірінен онша ерекшеленбейді. Алайда үйсін қабірінде адаммен бірге көмілген бұйымдар өте аз. Оның көбі темір бұйымдар, ал, қару-жарақ мүлде аз көмілген. Үйсін қабірлері шығыстан батысқа қарай бағытталып, сүйектің басын құбылаға қаратып, шалқасынан түзу жатқызған. Сол білегі мен оң білегі сәл бүгілген немесе екі қолы жамбасының үстіне не астына қаратылған. Сүйекпен бірге көмілген ыдыс басының оң жағына қойылған. Қойдың омыртқасы бірге көмілген. Қабірге тағы пышақ, біз, сырға, жақұт, моншақ, айна, сүйек бұйымдар, фарфор ыдыстар, шақ (тоқыма ұршығы) сияқты нәрселер бірге көмілген. Ерлердің қабірінен, көбінесе қолабіз, темірбіз, жақұт-моншақ, алқа, ыдыс сияқты бұйымдар шыққан. Сүйектің көбінің беті солтүстікке қаратылып қойылған. Бетін жоғары қаратып түзу жатқызылғандары өте аз. Ал бетін оңтүстікке қаратып қойылғандары жоқтың қасы.
Дереккөздер
Санат: Қазақстан тарихы
Хойсвайлер
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 19622 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 39,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 10 0 41 513. Муниципалитеттің басшысы — Райнер Цибольд.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саар елді мекендері
Таңғұт
[[Сурет:Map of China 1142.jpg|thumb|300px|Қытай мемлекеті 1142 жылы.
«Си Ся» мемлекеті картада «XI XIA» деп белгіленген]] Таңғұт мемлекеті (Си Ся, 西夏, Таңғұт жазуы: 𗴂𗹭𗂧𘜶) — 1038—1227 жылдары өмір сүрген Татар даласымен тікелей шектес екінші бір іргелі империя. Ел ұйтқысы негізгі халықтың өзіндік атауы – ми (минья); қытайлар – дансян, тибеттер – миняг деген, таңғұт – түркі тайпалары берген ныспы, орыс және Батыс ғылымына осы есіммен енді.
Таңғұттардың арғы бабалары – тибет-бирма текті цян (羌族) тайпалары, Қытай тарихында тым ерте – миләдиге дейінгі IV-III ғасырлардан белгілі. Сары өзенінің бастауы, Көкөнор көлінің төңірегінде қалыптасқан екен. Екі заман шегінде Хән империясымен соғыс нәтижесінде түстікке қарай ығысады, ал IV ғасырда сәнбилерден жеңіліс тапқан соң Көкөнорды тастап шығады да, Тибет етегі – Амдо таулы аймағын сағалайды. Осы біршама тыныш өлке – Хуаңхэ мен Янцзы өзендерінің бастау аралығында өсіп, өнген, ежелгі цян әулетінің бір бұтағы дансян қауымы арада екі-үш ғасыр озғанда қайтадан баба-мекен жұртына қарай жылжиды, ақыры, VII ғасырда Көкөнордан өтіп, ежелгі ғұнның ұйықты қонысы болған Ордосты алады, қанатын жайып, іргелес Алашань даласын баурайды. X ғасыр табалдырығында кейінгі үлкен ұлысқа қараған кеңбайтақ жұрттың басым бөлігін иеленген екен.
Бағзыдан бері қытай тізгінінде болған таңғұт халқының дербес орда құруы да осы X ғасырдың соңғы ширегіне сәйкеседі. Жаңа мемлекеттің ірге тасын қалаушы Цзи-цянь (李繼遷) патшаның (982–1004) түп нәсілі – Солтүстік Қытайды билеген түрік текті ежелгі Тоба әулетінен екен. Аңыз бойынша, сүт тістері шығып туады. Кейінгі зерттеушілер болмыстағы ықтимал жағдай дейді, бірақ әпсананың негізгі мәнісі – патшалықты негіздеуші тұлғаның өзгеше жаралмысын айғақтау. Жас бала шынында да ересен болып шығады. Нақты таңбаланған бір оқиға – он бір жасында, аңшылық кезінде сай жебемен тарғыл шеріні атып жығуы. Осыдан соң-ақ болашақ күрескердің атақ-даңқы өз жұртында ғана емес, тақау төңіректе де кеңінен мағлұм болады. Ат жалын тартып мінгеннен бастап Қытай өктемдігін қабылдамаған Цзи-цянь он тоғыз жасында тәуелсіз ұлыс құру жолындағы арпалыс айқасқа кіріседі. Осы, сыртқы биліктен дербестік жарияланған 982 жыл жаңа Таңғұт мемлекетінің туған жылы деп саналады. Ұлыстың кейінірек орныққан өзіндік атауы – Да Ся, яғни Ұлы Ся, қытай рәсімінде Си Ся, мағнасы Батыс Ся демек; мұндағы Ся атауының төркіні – Таңғұт жұртының ежелгі ұйығы болған өңірде бағзы бір заманда Ся деген патшалық ірге теуіпті-міс, яғни жаңа ұлыстың жаңғырған есімі ежелден қалыптасқан елдік жораны айғақтамақ.
Ширек ғасырға жуық ел тұтқасын ұстаған Цзи-цянь Қытай-Сұң империясына қарсы сәтті қорғаныс және шабуыл соғыстарын жүргізеді, Қидан патшалығымен кейде жауласып, кейде одақтасады. Кейде екі тарапта да уақытша жеңілістерге ұшырап, сөз жүзінде Қытай бодандығын қабылдайды, Қиданға бағынышты кейіп танытады, сөйтіп, екі алып елдің ортасында шын мәнісіндегі тәуелсіз жағдайға жетеді. Ту көтерген алғашқы жылынан бастап Таңғұт жұрты өзіндік басқару жүйесі бар, тұрақты, жауынгер әскері бар дербес мемлекет ретінде қалыптасыпты.
Келесі патша, Цзи-цяннің ұлы Дэ-мин (李德明) тұсында (1004–1031) ел іргесі беки түссе, оның ұлы Юань-хао (李元昊) заманында (1031–1048) Таңғұт мемлекеті өзінің күш-қуатының шырқау шегіне жетеді. Ұлыстың әскери ұжымын күшейте түскен, өз жұртында уцзу, қытайша хуанди, яғни император атағын алған Юань-хао жиын саны 150 мың, қаруы келісті, құрылымы берік, қуатты әскер жасақтаған екен. Шығыста Сұң, терістік-шығыста Қидан империяларымен ұтымды соғыстар жүргізеді, түстік-батыста тибет тайпаларын тықсырып, Көкөнор алқабын біржола баураса, батыс қапталдағы Ганьчжоу-ұйғыр патшалығын тақи-таза қиратады, қырғынға ұшыраған ұйғырлардың шамалы бөлігі Тибет тарабына ығысады, енді бір азғанасы Бешбалық-Кучадағы ағайындарына барып бас сауғалапты, сөйтіп, құнарлы алқап – Эдзин-гол өзенінің ұзына бойы Таңғұт иелігіне біржола көшеді.
Империя халқының басым көпшілігі таңғұт жұрты болады. Сонымен бірге, негізінен шекаралық аймақтарда хән (қытай) тектілердің үлес салмағы да әжептәуір екен. Түстік-батыста ежелгі тоғон және тибет тайпаларының жұрағаты, терістік-батыста бодан ұйғырлардың жұқанасы қоныс тепкен. Солтүстік бет – Ордос пен Алашань даласында түрік-татар текті тайпалардың бөлшек-бөліктері мал бағып тұрған. Мемлекеттік тіл – таңғұт тілі болған.
Ұлттық таным, ұлттық мүдде орайындағы түбегейлі саясат нәтижесінде таңғұт мәдениеті биік деңгейге жетеді. Император Юань-хао 1036 жылы ежелгі қытай иероглиф таңбалары негізінде қалыптанған жаңа таңғұт жазуын қолданысқа енгізеді. Ізінше, 1039 жылы таңғұт жазулы, таңғұт тілді ұлттық мектептер ашу туралы жарлық береді. Бұрнағы, қытай үлгісіндегі сауат пен білім енді ұлттық арнаға көшіріліпті. Ұлттық намыстың бір көрінісі – Сұң патшалығымен, әуелде Қидан, одан кейінгі Шүржен елдерімен арадағы дипломатиялық қатынас қағаздары қытай тілінде жазылғанымен, таңғұт тіліндегі нұсқалары қоса жолданып отырған екен. Әлбетте, әуел бастан-ақ таңғұт жұртына қытай мәдениетінің, қытай рәсім-салтының ықпалы аса күшті болған. Ел-аралық қатынас орайында, және жалпы мәдени үрдіс мақсатында, таңғұт тілді мектептермен қатар, қытай тілді мектептер қалыптасады. Әдепкі қытай үлгісі бойынша, ксилография тәсілімен кітап шығару және оның кеңінен таралымы жақсы жолға қойылыпты. Ұлттық дәстүр және қытай әсеріндегі өнер мен әдебиет өсіп-өркендейді.
Мемлекеттік дін – буддизм болған. Сонымен қатар, Кұңфудзы ілімі мен даосизм кеңінен таралады, халықтың біршама бөлігі аруаққа, тылсымға табынған ежелгі дәстүр-салтын ұстанады.
Таңғұт әскері, соғыс қабылеті ғана емес, әдіс-айла, жарақтану тұрғысынан Оңтүстік-Шығыс Азияда Қидан, Шүржен, Сұң армияларымен шендес, айрықша қуатты әскер саналған. Он бес пен алпыс жас аралығындағы еркек кіндікті түгел қару ұстауға міндетті болыпты. Соғыс стратегиясы ежелгі қытай негізді, ал тактикасы далалық тайпалар дәстүрімен жалғастық танытады. Империяның соңғы кезеңінде қарулы шеріктің жалпы саны 500 мыңға, енді бір деректерде, тіпті, 800 мыңға тартады. Қайткенде де аса мол жасақ. Мемлекет боғдыхан Жэнь-сяо тұсында алдыңғы державалар қатарынан көрініп, елдің жағдайы тұрақты және дами түсті.
Әлбетте, екі жарым ғасырдың ұзына бойында, тәуелсіздік сақтау   жолындағы ұрыс-соғыстар, ара-тұра азғана тыным тапқанымен, ешқашан толастаған емес. Барлық уақытта да ең негізгі қарсылас – Қытай-Сұң патшалығы болды. Тынымсызына қоса, айрықша қантөгіс, ұзақ майдан, елдің еңсесін көтеріп, өрісін кеңейткен Юань-хао заманынан соң одан әрі жалғасады. Әсіресе, 1040–1044 жылдар, 1069–1072, 1081–1086, 1096–1099 жылдардағы соғыстарда екі жақтан да жүз мыңдаған адам құрбан болады. Таңғұттар баз-базында ішінара жеңілістерге ұшырағанымен, ұжымының беріктігі, рухының биігі, әскерінің қуаты, жерінің кеңдігі арқасында үнемі үстем шығып отырады, ақыр түбінде еркіндігін сақтап қалады.
Таңғұттар тек Сұң ғана емес, әуелде Қидан, кейін оған жалғас Шүржен империяларымен де көбіне-көп соғыс жағдайында болады. Мәселен, 1044 жылы күзде Қидан императорының өзі бастаған екі жүз мыңдық қалың қол үш лек болып шекарадан өткенде, жауынгер Юань-хао далалық көшпенділердің үйреншікті тәсілімен шегіне шайқасып, ақыры кең далада, қолайлы жағдайда бетпе-бет ұрыс ашады да, қидан әскерін тас-талқан қылып жеңеді; сондай-ақ Юань-хао өлгеннен кейін қидандар қайта аттанған, 1049–1053 жылғы жаңа соғыс та шабуылдаушы жақ үшін үлкен шығынмен, нәтижесіз аяқталады. Келесі тарихи дәуірде қидандардың орнын басқан шүржендер де баянды татулық жайын ойламапты. Екі империяның да күні батар қарсаңда, 1214–1224 жылдары, тұтас он жылға созылған қырғын шүржендердің де, таңғұттардың да титығына жетті деп саналады.
Жинақтап қарасақ, таңғұттар өзінің екі жарым ғасырлық тарихында төңірегімен түгел жауласыпты. Соған қарамастан, империялық саясат алмағайып кезеңдерде біршама көрегендік танытып отырғанын байқаймыз. Мәселен, Қидан–Шүршіт соғысы басталғанда таңғұттар бұрыннан жаулас қиданға көмекке шығады. Тікелей әскер аттандыру үстіне, Шүрженмен одақтасқан Сұң патшалығына қарсы кең көлемді, дүркін жортуылдар жасайды. Әлбетте, шүршіттің қатері басымырақ дұшпан екенін аңдап, өзімен тепе-тең жағдайдағы, үйреншікті Қидан ұлысы орнында қалса деген әрекет. Арада жүз жыл өтіп, енді Шүржен мен Сұң арасында зор майдан басталғанда азғана соғыс қимылынан аспай, екі жақты да үміттендіре отырып, ұтымды бейтараптық сақтайды, нәтижесінде Қытай тарабында да, Тибет тарабында да жерін кеңейтіп, алдағы елу жыл – XII ғасырдың екінші жарымында іргелес екі империямен де бейбіт жағдайда, жұртын тыныштықта ұстап, елінің күш-қуатын ғана емес, әл-ауқатын да арттырып, мәдениетін өркендетіп, ұлыс тарихындағы ең бір мамыражай дәуірін өткеріпті.
Таңғұттың ұзақ тарихында алып империялармен арадағы соғыстар тәуелсіздік кепілі, амалсыз ахуал болса, түстік, батыс және терістік өңірдегі жорық, жортуылдар – ұлыстың өрісін кеңейту, өзінен әлсізді жеміріп жеу бағдарында болғанын көреміз. Тибетпен, ұйғырмен арадағы ұрыстар жөнін шет жағалап айттық. Ал солтүстік тараптағы көшпенді түрік-татар тайпаларымен арадағы қатынас басқашарақ болды. Күш-қуаты артып, қаптай жайылған таңғұттар VII ғасырдың орта шенінде ежелгі ғұн қонысы Алашань мен Ордосты алған кезде, бұл жерлер мүлде иен емес еді. Сонымен қатар, тығыз қоныстанған деп айту да қиын. Оның үстіне, Ұлы Түрік қағанаты ыдыраған, өліара кезең. Қайткенде де, ордалы елмен екі арада Гоби шөлі тұр. Жаулап алу қиындыққа түспеген сияқты. Далалық көшпенді тайпалар таңғұт бодандығында қалады. Әуелден-ақ қарасыны толымсыз болғанымен, басып алу кезінде қырғынға ұшырамады деп, енді бір шамасы бас сауғалап, арғы бетке босқын таппады деп айту қиын. Бізге белгілі әдебиетте бұл тараптан мағлұмат ұшыраспайды. Бірақ өткен зорлық қарымтасыз кетпеген. Білге-қаған бітігінде 700 жылы көк түріктердің таңғұт елін шабуы, ойсырата жеңіп, мол олжамен қатар, қаншама жұртын тұтқындағаны, құлдыққа әкеткені туралы айтылады. Қағанаттан соңғы кезеңде түрік-татар тайпаларымен ара-тұра қақтығыс тиылмайды. Нақты белгілі мағлұмат – XI ғасырдың соңында, керейлер бастаған Цзубу конфедерациясының азаттық соғысында таңғұттардың қиданға қол жалғап, ту сырттан ұруы. Нәтижесінде, екі тараптан бірдей ауыр соққыға ұшыраған керей-қият-найман-меркіт-басымлы одағы жеңіліске ұшырап, бүкіл Татар Даласы ойран болады. Цзубу бірлестігінің далай-ханы керей Моғусы қазаға ұшырап, көшпенді жұрт қайтадан Қидан патшалығының табанына түседі. Бұл төтенше шапқын ұмытылмағанын, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, өшпенді кекке ұласқанын кейінгі оқиғалар айғақтаса керек. Кең көлемді жорық-майдан болмағанымен де, таңғұтпен арадағы қырғиқабақ жағдай, сөз жоқ, ішінара әрқилы қақтығыстар келесі, XII ғасырдың ұзына бойына созылғаны байқалады.
Ұлы дала Шыңғыс хан бастаған қуатты, жаңа ұлыс ретінде ұйысқан шақта түстіктегі Таңғұт – ежелгі дұшпан, Шүржен патшалығынан соң, екінші кезектегі қатерлі жұрт ретінде бағаланғанын көреміз. Шыңғыс хан ақ киізге көтерілер қарсаңда, 1205 жылы және жұрт біржола ұйысқаннан соң, 1207 жылы, ең алғашқы сыртқы жорықтар Таңғұтқа қарсы бағытталуы кездейсоқ емес. Таңғұттар 1209 жылы бағыныш білдіргенімен, 1219 жылы ашылмақ Батыс жорығынан бас тартады. Сірә, таңғұт саясаткерлері Шыңғыс хан құдіретті Харезмді жеңе алмайды, алмағайып майданда қирамаса да, әлсіреп бітеді деп шамаласа керек. Ең жаманы – қағанға дипломатиялық қитұрқы сылтау орнына өте дөкір жауап қайтарылады. Бұрынғы келісімдер бұзылды, Таңғұт Еке Моғұл ұлысына сөз жүзіндегі бодандықтың өзінен айныды деген кеп. Шыңғыс хан Батыс жорығын аяқтаған соң, қайта оралып, Таңғұтты біржола қиратуға серт етеді. Қайткенде де ұлы қаған жат әрі жау патшалықтың қақ желкеде тұруына жол бермейтін еді. Ақырғы нәтиже белгілі.