cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөде қаған
Басқаруы
Мөде қаған тұсында мемлекетті басқару жүйесінің шен дәрежесі де белгіленеді. Мемлекеттің шығыс бөлігін Сол тужи уаң, батыс бөлігін Оң тужи уаң басқарды. Қытайша аталған бұл лауазымдардың билік пәрмені кейінгі түркілердің «кіші хан» деген ұғымына келеді. Бұдан кейінгі лауазым иелерін Сол лули уаң, Оң лули уаң деп атайды. Бұлар кіші хандарға бағынышты азық-түлікке жауап беретін уәзірлер. Кезінде осы төрт лауазым иелерін топтастырып ортақ бір ақ атаумен чәниүйдің «төрт мүйізі» деп атаған. Мұның сыртында «түмен басы» деп аталатын 24 әкімшілік басшылары болған. Тәрізі қазақтың қария сөзінде жиі айтылатын «24 баулы ел» деген тіркес сол бір шалғай кез кезеңнен келе жатқан үрдіс болуы әбден мүмкін.
Мөденің реформасынан кейін мемлекетте әскери шен жүйесі де (бас қолбасшы, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы) бір қалыпқа түседі. ғұн империясы азаматтарының бәрінің бірдей әскер қатарына шақырылуға міндетті болуы, шақырылғандардың әскери бастықтарына сөзсіз бағынуы, әскердің үнемі жауынгерлік рухта болуы үшін әскери жаттығулардың жүйелі жүргізіліп тұруы ғұндардың тұрақты армиясы болғанын дәлелдейді. Оның саны бір деректе «300 000, екіншісінде 400 000 еді» деп көрсетіледі.
Ғұндарға шын ниетімен беріліп, өлгенше чәниүй ордасында тұрып, адал қызмет атқарған қытай оқымыстысы Жүншин Иөннің айтуына қарағанда: «олардың заңдары орындауға жеңіл» көрінеді. Бұл, әрине, оның ғұн мемлекетінің заңын Хән патшалығының заңдарымен салыстырудан шығарған қорытындысы еді.
Ғұн империясы билігінің тізгінін 35 жыл уысында ұстаған Мөде қаған ж.ж.с.д. 174 жылы қайтыс болғаннан кейін де, кезегімен билік басына келген оның ұрпақтары ол орнатқан ел басқару тәртібі мен заңдылықтарды қатаң сақтап, жарты әлемді жалпағынан басқан алып мемлекеттің үш ғасыр бойы өмір сүруін қамтамасыз ете алады. Модэ(Мөде), Модэ тәңірқұт, Оғыз қаған (т.ж.б. – б.з.б. 174) – ғұндардың билеушісі. Б.з.б. 201 ж. Модэ Алтай өңірін түгелдей бағындырды. Б.з.б. 177 ж. Модэ юечжилерді, Шығыс Түркістанды, үйсіндерді өзінің қол астына қаратты.
Дереккөздер
Санат:Монархтар Санат:Қазақстан тарихы
Иршлан
Коммунаның INSEE коды — 67201, пошта индексі — 67320.
Рошешуар (Жоғарғы Вьенна)
Рошешуар (Rochechouart) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Жоғарғы Вьенна департаментінде орналасқан. Рошешуар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 53,88 км² шамасында.
Иршлан
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Рошешуар (Жоғарғы Вьенна)
Коммунаның INSEE коды — 87126, пошта индексі — 87600.
Қызылтас (өзен)
Қызылтас — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шу өзенінің оң жағалауынан 122 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Рошешуар (Жоғарғы Вьенна)
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қызылтас (өзен)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Боденец (Враца облысы)
Боденец (Боденец) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Мездра қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 621 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3128. Телефон коды — 0910. ЕКАТТЕ коды — 4827.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Шолу дөңгелегі
нобай|250x250 нүкте|Әлемдегі ең биіктердің бірі Сингапурлық шолу дөңгелегі нобай|150x150 нүкте|Шолу дөңгелегі Шолу дөңгелегі (сондай-ақ, ауызекі сөйлеуде шайтан дөңгелегі) — тігінен орнатылған дөңгелектер түріндегі үлкен аттракцион, оны айналдыра жолаушылар үшін кабиналар бекітілген. Шолу дөңгелектері көптеген ойын-сауық парктерінде және басқа жерлерде бар.
Тарихы
оңға|нобай|[[Түркия|Түрік конструкциясы, XVII ғасыр, қазіргі заманғы шолу доңғалақтардың кейпі]] Қазіргі заманғы шолу дөңгелектерінің үлгісі адамның қозғалысқа бұлшықет күшімен қозғалысқа келетін құрылыс болатын, ол XVII ғасырда пайда болған.
Ферристің шолу доңғалақтарының құрылыс ы ісіне салымының маңыздылығы туралы, тым болмаса сол ағылшынша дөңгелек әлі күнге дейін ferris wheel деп аталады, яғни, "Феррис доңғалағы".
Шолу доңғалақтарының ең танымал Ферристің жобасы бойынша салынғандарының бірі, көп ұзамай ол қайтыс болғаннан кейін, 1897 жылы, Венада салынған және осы күнге дейін сақталған. Ол Wiener Riesenrad деп аталады және Аустрия астанасы басты көрікті орындарының бірі.
"Бақылау дөңгелектері"
"Бақылау дөңгелектері" (observation wheel) — деп аталатын шолу доңғалақтарының жаңа түрі. Мұндай типтегі бірінші дөңгелек "Лондондық көз" (London eye). Бұл дөңгелек 1999 жылы ашылды. Қазіргі уақытта мұндай типтегі доңғалақтардың құрылысы Лас-Вегаста, Шанхайда, Мәскеуде, Бердянскте және кейбір басқа да қалаларында жүргізілуде.
Байқау дөңгелектерінің классикалық үлгідегі шолу дөңгелектерінен негізгі айырмашылығы, бақылау доңғалақтарының кабинасы айналдыра ілінбеген, шеңбер сыртынан монтаждалды. Егер қарапайым шолу дөңгелектерінің кабинасы қажетті жағдайда ауырлық күші арқасында ұсталатын болса, онда бақылау дөңгелегінің кабиналарын қажетті жағдайда ұстау үшін күрделі тұрақтандыру механикалық жүйесін талап етеді.
Басқа да түрлері
Классикалық шолу дөңгелектерінің ерекше түрі сырғымалы кабиналары бар дөңгелек. Мұндай дөңгелек 1920-шы жылдары "Coney Island" саябағында, Нью-йорктың Бруклин ауданында құрастырылды. Ол осы күнге дейін сақталған және қазір "Deno's Wonder Wheel Park" саябағында пайдаланылады. Осы дөңгелектердің көшірмесі Калифорния паркіндегі Дисней-Лэндте қолданылады.
1999 жылы Нидерландыда өткен көрмеде автомобильдер үшін дөңгелек құрылды, мұндағы кабинка орнына алаң қолданылды, оған автокөлік бекітілген.
Белгілі шолу дөңгелектері
нобай|Лондондық көз нобай|Припять (Чернобыль АЭС-інің оқшаулау аймағы) қаласындағы шолу дөңгелегі
Сілтемелер
Санат:Шолу дөңгелегі
Вохтома (Юза тармағы)
Вохтома — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Юза өзенінің оң жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 56 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
Абдыра
Абдыра (Әбдіре)— үй бұйымдары мен ұсақ бағалы заттарды сақтайтын, көлемі үлкендеу, үстіңгі қақпағы, бүйірлерінде бірнеше суырмалары (қобдишалары) бар үй жиһазы. Құрылымында бірнеше өзіндік ерекшеліктері бар: сыйымдылығы үлкен абдыра горизонталды түрде қақ ортасынан тақтайшамен екі бөлікке бөлінеді. Оның үстіңгі үлкен бөлігі жалпақ қақпақпен жабылып, ортасында құлып (ілмелі) салатын бастырма және құлып салатын тайпақ орнатылады. Ол тетікті айдаршық немесе кекіл деп атайды. Ал астыңғы бөлігіне бірнеше қорапша тәрізді суырмалы қобдишалар салынады. Кейде, оған ойып салған (жасырын) құлып орнатылады. Мұндай суырмалы қобдишалар бет жағына (алдына) және екі жақ бүйіріне (жанына) де орнатылады.
Абдыра кебеженің үлкен түріне жатады. Абдыраның төрт аяғы - оның сұлбасының ерекшелігі. Олардың арасы қалыңдығы бір елідей сүргіленген тақтайдан қиюластырылып мүйізден, ағаштың шайырынан жасалған желіммен жымдастырып, желімделеді. Абдыраның бетімен екі бүйірін оймыштап, түрлі өрнек, бедер салып әшекейлейді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Киіз үй Санат:жиһаз Санат:Терминология
Готтазекка
Готтазекка (Gottasecca) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 181 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 14 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 12070.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Rocco.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Кабул
Кабул (کابل, Kābul) — Ауғанстан мемлекетінің ең үлкен қаласы және астанасы. Кабул өзенінің үстінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 1800 м биіктікте орналасқан. Газни, Кандагар, Герат және Мазари-Шариф қалаларымен байланысқан. Сонымен қатар бұл қалада әскери жабдықтар, жібек, қант және басқа да заттар өндіріледі.
Дереккөздер
Санат:Кабул Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар Санат:Азия елордалары Санат:Миллионер қалалар
Онтарио (Орегон)
Онтарио (Ontario) — Орегон штатының Malheur округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 10985 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11.6 км² шамасында. FIPS коды — 41-54900.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
Пилюжок
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Африка Ұлттары Кубогы 1994 (финал)
1994 жылғы Футболдан Африка чемпионатының шешуші ойыны.
Детальдар
Санат:1994 жылғы футбол Санат:Африка Ұлттары Кубогының финалдары Санат:Тунистегі футбол
Сілтемелер
Санат:Нигерия Ұлттық футбол құрамасының ойындары Санат:Замбия Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Ла-Тьель
Ла-Тьель (La Tieule) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Лозер департаментінде орналасқан. Манд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 24,00 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 48191, пошта индексі — 48500.
1756 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1756 жылы туғандар
Ла-Тьель
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лозер департаментінің коммуналары
1756 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1756 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Клайн-Цехер
Клайн-Цехер (Klein Zecher) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Герцогство Лауэнбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 238 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 53 066. Муниципалитеттің басшысы — Конрад Торклер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Шұғайбек Тілеубекұлы Тоқмағамбетов
Шұғайбек Тілеубекұлы Тоқмағамбетов (1928-1994), кен инженері, көмір өнеркөсібін ұйымдастырушылардың бірі.
Дереккөздер
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері Санат:1928 жылы туғандар Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Байбарақ Құдайқұлұлы
Байбарақ Құдайқұлұлы (шамамен 18 ғасырдың басы) — батыр. Кіші жүздің алаша руынан. Ел арасындағы аңыздарға қарағанда Байбарақ Құдайқұлұлы қалмақтардың бір шапқыншылығы кезінде қолға түсіп, жастайынан тұтқындықты басынан өткізген. Кейін қалмақтарға қарсы жорықтарұйымдастыруға қатысқан. Қалмақ батырын жекпе-жек шайқаста жеңіп, есімі Алаша руының ұранына айналған.
Дүниежүзілік саясаттағы күштер балансы
Дүниежүзілік саясаттағы күштер балансы - халықаралық деңгейде қабылдайтын әрекеттері мақсаттары мен міндеттерінің арақатынасымен белгіленген әлем саясатының субъектілері ретінде мемлекеттік сипаттың кемшіліктері және артықшылықтарының жиынтығы.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Серік Асылбекұлы
Серік Асылбекұлы 1951 жылы 18 қыркүйекте Қызылорда облысының Қармақшы ауданындағы Ленин ауылдық советіне қарасты Қарақ деген жерде дүниеге келген. Оның екі жасында ата-анасы көршілес Қазалы ауданына қоныс аударған. 1968 жылы Қазалы ауданының Қазалы ауылындағы №100 "Кеңтүп" қазақ орта мектебін, 1973 жылы Алматы қаласындағы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, жазушы. драматург, филология ғылымдарының докторы.
Қазір Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында қызмет етеді.
Ғылыми-әдістемелік қызмет
Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына арналған 80-нен аса ғылыми басылымдар, олардың ішінде монография: «Қазақ повесі (Генезисі, эволюциясы, поэтикасы)»; оқу құралы: «Қазіргі қазақ повестері» (-Алматы: «Жеті жарғы», 2005); Таңдамалы (2 томдық). -Астана: «Фолиант» баспасы, «Сырдария кітапханасы» сериясы; типтік бағдарламалары мен 80-нен астам ғылыми мақалалары шықты.
Екі мақала импакт-факторы бар журналдарда жарияланған:«Mukhtar Magauinsnovellic diction world» // Journal of language and literature. 2016. -V.7. -iss 1.- p. 106-109.(Azerbaijan). «Reculiaries of modern dramagenre and kazakh dramaturg» //Journal of Language and Literature,ISBN: 2078-0303, Vol.6. No. 4 November, 2015.
Дереккөздер
Санат:18 қыркүйекте туғандар Санат:1951 жылы туғандар Санат:Қармақшы ауданында туғандар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Қазақстан драматургтері Санат:Қазақстан филологтары Санат:Қазақстан ғалымдары
Тыныштық зонасы
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Математикалық экономика
нобай| Математикалық экономика — экономикалық жүйелерде заңдылықтар мен нәтижелерді анықтау үшін математикалық үлгілеу мен әдістерді пайдаланатын теориялық экономика бағыты. Математикалық экономика экономикада болып жатқан қатынастар мен үдерістерді арнаулы нысандалған тілдердің көмегімен сипаттайды және осы үдерістер мен қатынастарға математика әдістерімен талдау жасайды. Математикалық экономика өзінің талдауында экономикалық өрлеу, тепе-теңдік, оңтайлы басқару, т.б. проблемаларды қамтиды. Математикалық экономика Дж. фон К. Эрроудың, М. Моришиманыд, т. б. еңбектерінде дамытылды.
Дереккөздер
Санат:Экономика
Фанкони анемиясы
Фанкони анемиясы — тұқым қуатын және жүре пайда болған себептерден дамитын ауру.
Дереккөздер
Санат:Аурулар Санат:Ауру белгілері Санат:Анемия
Әлібек Бекбайұлы Қасым
Әлібек Бекбайұлы Қасым (27 мамыр 1998, Іле ауданы, Алматы облысы, Қазақстан) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Қызылжар" клубының қорғаушысы.
Клубтық
"Қайрат" клубының түлегі. 2017 жылы кәсіпқой карьерасын бастады.
2019 жылдың басында "Қыран" сапында ойнады.
2019 жылы жазда "Қызылжарға" ауысты. Маусым соңында бірінші лига жеңімпазы атанды.
Ұлттық
Қазақстанның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.
2021 жылы 4 маусымда сырт алаңда Солтүстік Македонияға қарсы ойында тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Қайрат ФК ойыншылары Санат:Қыран ФК ойыншылары Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Жоғары май қышқылдары
Жоғары май қышқылдары – бір негізді карбон қышқылдары. Жоғары май қышқылдары адам өміріне қажетті май құрамында кездеседі. Ең маңыздылары пальмитин (С15Н31СООН) және стеарин (С17Н35 СООН) қышқылдары. Олар иіссіз, дәмсіз, суда ерімейтін қатты заттар. Бұл қышқылдар глицериннің күрделі эфирлері түрінде өсімдік және жануар майларының құрамында болады. Пальмитин және стеарин қышқылдарын майларды гидролиздеу арқылы және алкандарды катализдік тотықтыру арқылы алады. Бұл қышқылдардың натрий тұздары суда ерігіш келеді, кәдімгі қатты сабынның негізін құрайды. Жоғары май қышқылдарының ерігіш тұздары сабын өндіруде қолданылады.
Пайдалнаылған әдебиеттер
Санат:Химия
Эйндховен техникалық университеті
Дереккөздер
Санат: Университеттер
2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккей
2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккейден жарыстар 29 шілдеден - 11 тамызға дейін жалғасады.
Жалпы медальдық есеп
(Қалың шрифтпен өз категориядағы ең көп медальдар саны белгіленген; сонымен қатар ұйымдастырушы ел де белгіленген)
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Досжан Әбдірәліұлы Жанботаев
Досжан Әбдірәліұлы Жанботаев (10.01.1949, Алматы облысы Кеген ауданы (қазіргі Райымбек ауданы) Жалаулы ауылы) - әртіс. Қазақ.
Әкесі - Іргебаев Әбдірәлі, марқұм. Анасы - Шалағызова Күлсін, марқұм.
КСРО Мемлекеттік академиялық Ленин орденді Кіші театры жанындағы М.С. Щепкин атындағы Мәскеу театр училищесінің актерлік факультетін бітірген (1972), театр және кино актері. 1972 жылдан бері - С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театрының әртісі. 2001 жылдан - С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық- драмалық театрының көркемдік жетекшісі, 2010 жылдан бері - директоры.
«Құрмет белгісі» (1978) орденімен марапатталған. «Үздік ер рөлі» сыйлығының лауреаты (1997, 1998); «Жыл актері» (2000) атағына ие. Қарағанды облысы әкімінің «Алтын қобыз» сыйлығының лауреаты (2008). «Үздік ер адам рөлі үшін» номинациясындағы республикалық театр байқауларының жеңімпазы (1996, 1998, 2009). ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1980). ҚР Халық әртісі (1992). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2008).
Үйленген. Жұбайы - Ибраева Райхан Жұмабайқызы (1948 жылы туған), С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театрының әртісі. Ұлы - Жанботаев Теміржан Досжанұлы (1973 жылы туған), С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театрының әртісі; қызы - Жанботаева Мируана Досжанқызы (1983 жылы туған), С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театрының әртісі.
Дереккөздер
Санат:10 қаңтарда туғандар Санат:1949 жылы туғандар Санат:Райымбек ауданында туғандар Санат:Мәскеу театр училищесі түлектері Санат:Жезқазған қазақ музыкалық драма театры әртістері Санат:Жезқазған қазақ музыкалық драма театры тұлғалары Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері Санат:Қазақстан халық әртістері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Көги гөк
«Көги гөк» — ұлттық ойын.
Ойынға қатынасушылар жиналып келіп, тақпақ айтып, араларына бір қызды «кемпір» етіп сайлайды. Қалғандары қаз болады. «Кемпір» шетке шығып тұрады. Қалған ойыншылар қаздай тізіліп, бірінің соңынан бірі ұстап:
Гөк, гөк, көги гөк, Гөк, гөк, көги гөк. Гөк, гөк, көги гөк,
— деп, қаздың жүрісіне басып оң мен солға шайқалып, «кемпірдің» қасына келеді. Бірінші келген ойыншыға «кемпір» ине (шөп, кішкене таяңша, шидің сынығы) беріп:
«Жоғалтпаңдар!» деп тапсырады. Балалар айнала жүріп, қайтадан қаздай тізіліп «кемпірге» келеді.— «Кемпір»:
— Әлгім қайда? Әлгім қайда?
— деп сұрайды. Ойыншылардың бәрі бірдей:
Әлгің қайда? Қалды сайда!
— деп жауап береді.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Лачар
Лачар (Láchar) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Вега-де-Гранада ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3115 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13,12 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 22 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Сен-Миель
Сен-Миель (Saint-Mihiel) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Коммерси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,00 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55463, пошта индексі — 55300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4761 адамды құрады. Халық тығыздығы — 144,27 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мез департаментінің коммуналары
1757 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1757 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1757 жылы қайтыс болғандар
Кызыл-Чин
Кызыл-Чин (Кара-Айры) — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шағанұзын өзенінің сол жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин
Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин (24.3.1932 ж.т., Алматы қаласы) – тау кен инжинері-геологы, геологиялық-минералдар ғылымының докторы (1979), профессор (1992). ҚР-ның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында аға лаборант, инжинер, кіші., аға ғылым қызметкер, ғалым-хатшы (1957–69), институттың ғылым жөніндегі директорының орынбасары (1971–74), аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1975–87) болып жұмыс істеді, 1997 жылдан бас ғылым қызметкер. «Структурно-генетические условия формирования редкометального орудения Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Еңбектері
Лаумулиннің ғылыми еңбектері кентас өрісінің құрылымын зерттеу және аймақтық металлогения мәселелеріне арналған. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның авторы.
Пайдаланылан әдебиеттер
Қазақ энциклопедиясы
Санат:Қазақстан ғалымдары
Мусун (Риу-Гранди-ду-Сул)
Мусун (Риу-Гранди-ду-Сул) (Muçum (Rio Grande do Sul)) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Риу-Гранди-ду-Сул штатының шығыс-Орталық бөлігі мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Лажеаду-Эстрела экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 630 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 110,892 км² шамасында. Халық тығыздығы — 41,8 адам/км².
Тарихы
Қала 1959 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Клемпау
Клемпау (Klempau) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Герцогство Лауэнбург ауданының құрамына енеді.
Архитектуралық сызбадағы көлеңкелерді құру
Архитектуралық сызбадағы көлеңкелерді құру — 2011 жылы Қарағанды қаласы «ҚарМТУ» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — С. Р. Сиқымбаев. Беттер саны — 72.
Клемпау
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 622 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 53 067. Муниципалитеттің басшысы — Карл Бартельс.
Архитектуралық сызбадағы көлеңкелерді құру
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-296-020-4.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:ҚарМТУ баспасының кітаптары
Клемпау
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
NGC 3064
NGC 3064 — Sextans шоқжұлдызында орналасқан Sbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Sextans (шоқжұлдыз)
Арқар
Дене ұзындығы 110-120 см, шоқтығының биіктігі 65-125 см. Аталықтарының мүйізі 67-190 см, түбірінің жуандығы 22-50 см салмағы 30 кг. Ұрғашыларының кейде қысқа мүйізі болады. Таралуы: Жерорта теңізі аралдары алдыңғы орта орталық солтүстік шығыс Азияда. ТМД кеңістігінде арқардың 10-нан астам түршесі таралған. Олар бір-бірінен көлемі салмағы мүйізінің пішіні мен құрылысы т.б. ерекшеліктерімен ажыратылады. Кейде арқарды бірнеше түрге бөледі: Еуропалық муфлон(О. musimon) үстірт арқары (О. orientalis); Олардың хромосом құрамы әртүрлі (2n=54-56-58) бірақ олардың будандары тұқым береді. Кейде арқарға тек 2n=56 жатқызады. Саны азаюда. 7 түршесі ХТҚО -(1) және КСРО (7) Қызыл кітаптарына енгізілген. Арқар үй қойларымен будандастыруға пайдаланған. Соның нәтижесінде биязы жүнді тау мериносы мен арқармеринос қой тұқымдары шығарылған.
Қазақстанның таулы жерлерін (Жоңғар Алатауын, Тарбағатайды, Алтайды, Сарыарқаны, Қаратауды, Қызылқұм шөлін) мекендейді. Республикада арқардың 6 түрі бар: - кездеседі. Дене тұрқы 160-168 см, шоқтығының биіктігі 105-112 см, салмағы 200 кг-ға жетеді. Құлжасының мүйізі ірі, бұралып иілген, айшықты, аналығынікі нәзік, өте қысқа, бозғылт қоңыр түсті болады. Мүйізіндегі сақинаға қарап жасын анықтайды. Көбіне, көгалды шоқылардың арасындағы далалы өңірде жайылады. Қыста салқын түссе, таудың етегіне, көктем мен жазда таудың субальпілік белдеуіне қарай қарай аударады. Бұл мезгілде олар 10-15-тен топтанып жүреді. Негізінен, көде, бидайық, қоңырбас, бетеге, қияқ, күйреуік, жусанмен қоректенеді. Жайылуға жазда таңертеңгілік пен кешкілікте, қыста күндіз шығады. Арқар 2.5 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Қазан-қарашада күйлеп, 6 айдан соң аналығы, көбіне, жалқы қозықа табады. Арқар табиғи жағдайда 12-14 жыл тіршілік етеді. Арқар - биік тауларда тіршілік етуге бейім, аязға өте төзімді жануар. Осы ерекшелігі ескеріліп, Қазақстанда арқар мен меринос қойды будандастыру арқылы қойдың ет пен жүнді мол беретін жаңа тұқымы – қазақы арқар-меринос қойы өсіріліп шығарылды. Республикада қойдың жаңа тұқымдарын одан әрі жақсарту үшін будандастыру жұмысына үлкен мән берілген. Арқар бағалы кәсіптік аң болғандықтан, оны аулауға тыйым салынған.
Дереккөздер
Санат:Қуысмүйізділер
Радкерсбург-Умгебунг
Радкерсбург-Умгебунг (Radkersburg Umgebung) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Радкерсбург округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1778 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 27.76 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RA, ресми идентификациялық коды — 6 15 14.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йозеф Пинтерич (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Еділ қаған
Еділ қаған немесе Аттила (көне түркі тілінде Атил, Attila, Ἀττήλας, туған жылы 400 - 453 жылы қайтыс болған) батыс ғұн тайпалар одағының аты аңызға айналған көсемі. Рейннен Қара теңіздің солтүстігіне дейін варвар тайпаларына өз билігін жүргізген, адамзат тарихында өзіндік орны бар тарихи тұлға
Сол кезеңнің оқиғалары туралы тарихи шығармаларда, жылнамаларда және эпикалық туындыларда мәліметтер кездеседі. Сонымен қатар германдықтардың батырлар жырының 18 шығармасында ғұндар мен оның патшасының ұлы iстерi көрiнiс тапқан.
Еділдің тұсында империя өзінің шарықтау биігіне көтеріледі. Шығыста Кавказға, батыста Рейнге, терістікте даниялық аралдарға, күнгейінде Дунай өзенінне (оң жағалауын қоса) дейінгі жерлерді Ғұндарға бағындырды. 444 жылдан 453 жылы қайтыс болған күніне дейін Еділ жалғыз өзі Ғұндар мемлекетін басқарды.
Тарихнамасы және дереккөздер
Тарихшылар Еділ қағанды тұлға ретінде сипаттағанда көптеген қиындықтарға тап болады. Себебі жазба түрінде біздің заманымызға дейін жеткен деректер көбіне грек немесе латын тілінде жазылған. Көсем туралы ең көп мәлімет берген римдік тарихшы әрі дипломат Приск Паний. Приск 449 жылы ІІ Феодосидің қасына еріп тарихи кездесуге қатысып сол кездегі болып жатқан оқиғалардың куәгері болған. 434 жылдан 452 жылдардың шежіресін 8 томдық шығармаға жазған Приск жалғыз өзі ғана Еділ қағанның сыртқы көрінісін бейнелеген.
Присктің көптомды шығармасынан басқа бізге дейін жазба түрінде Прокопий және Иордан атты алтыншы ғасырдың тарихшыларының мәліметі жеткен. Оларда көбіне Присктің еңбегіне сүйене отырып мәлімет қалдырған. Византиялық тарихшы Марцелин Комит және канцлер Юстианин аздап, фрагмент ретінде өз жұмыстарында ғұндардың көсемі туралы деректер жазған. Тағы бір дереккөздер ол VI - XII ғасырлардағы шіркеу шығармалары. Бұлар тарихтың ағынымен ғұндардың қарсыластары жағында болған. Сол себепті көбіне жағымсыз жағынан, негативті сипаттаған.
Уақыт өте Еділ қағанды варварлықтың нышаны ретінде сипаттап, батыс өркениетіне қауіп төндірген адам ретінде қаралған.
Атилла есімі
Қазіргі заманның ғылымдарында Атилла есімінің этимологиясы туралы бірнеше болжам бар. Еділді Еуропа тарихшылары «Атыра», «Аттила»,«Атыл», «Аттылы», «Этцель», «Этли» деп те атайды. Аттила (Этцель) есiмi уақыт өте келе пайда болған лингвистикалық өзгерiстерге қарамастан орта ғасырлардан берi Германия топонимикасында сақталған. Мысалы, «Hetzelistal» («Hetzelinstall») атауының сөзбе-сөз аудармасы «Этцел даласы», бұл Оффенбург жерiнде, сонымен қатар «Hetzelhof» («Etzelhof»), «Atzelhof» («Этцел ауласы»), Гейдельбергте, Atzelbach («Этцель бұлағы») Оттенхефенде, «Attlisberg» («Аттли тауы»).
Көптеген басқа да ғұн есімдері сияқты Аттила есімінің түпнұсқасы түркі тілдерінен алынған деген де болжам бар (atta/ata - әке, el/il - ел, өлке).
Тағы бір болжам бойынша, Аттила есімі Еділ Хазар тілінде Еділ өзенің атауынан алынған (Attil/Atil/Atel/Atal).
«Аттила» есiмi қазiр түркi тектес халықтарда (қазақша — «Едiл») кең тараған.
Көсемнің бейнесі
Тарихшы Иордан Присктің сөздеріне сүйене отырып, Еділдің бір ерекше тұлға болғаны туралы айтады. "Бойы шағын ғана, кеудесі енді, көзі кішкентай, жыпсық. Үлкен басында сирек енді ақ түскен сақалы бар, мұрны кішкене жалпайған, көздері кішкентай. Осы түріне қарамай көсем өз асқақ жүрісімен, ауыр көзқарасымен өзінің құдыретті тұлға екенін білдіріп ғиззат сезімін тудыратын. Соғыс - кәсібі болса да, ашушаң емес, өте ақылды, мейірімді кісі тұғын."
Бұл сипаттама азиялық немесе моңғолоидтық нәсілге келеді.
448 жылы Присктің берген мінездемесіне сәйкес ол қарапайым, кішпейіл адам болғанға ұқсайды. Қарапайым киімді ұнататын, ағаш ыдыстан тамақ жейтін, қаруын алтынмен әшекейлемеген қолбасшы. Жалпы Приск Еділді шығыстан шыққан көшпенділердің көсемі сияқты емес, германдық орта ғасырлық король сияқты сипаттаған.
Әйелдері мен балалары
Еділ қағанның некесі де көп болған, балалары да көп болған. Балаларының арасында Эллак есімді үлкен ұлының аты шыққан. Осы ұлын көсем көзі тірі кезінде ізбасары деп жариялаған. Әйелдерінің арасында тарихта қалған Ильдико атты ең соңғы әйелі. Осы әйелінің қасында алғашқы неке түнінде Еділ қаған осы күнге дейін белгісіз себептен қайтыс болған ..
Ататегі және билікке келуі
Еділдің туған жылы мен туған жері осы күнге дейін белгісіз. Көсемді көзімен көрген Приск Паний 448 жылы сақалына енді ақ түскен адам деп сипаттаған. Сол жылдары Еділ үлкен ұлын акацирларға басшылық етуге жіберген. Бүгінгі күнге белгілі мәліметтерді талдаған кезде Еділ қаған жобамен V ғасырдың бірінші онжылдығында туған деп айтуға болады. Еділдің әкесі Мұнзық ғұндардың патша тегінен шыққан, өзі билік жүргізбесе де оның ағалары Ақтар (немесе Оптар) және Руғила (Роас, Руа) ғұндардың атақты көсемдері болған. Басқа Мұнзық туралы еш мәлімет жоқ, тарихта бұл тұлғаның аты Аттила мен Бледаның әкесі ретінде сақталған. thumb|Бледа мен Аттила
Ғұндардың қоғамы - жауынгерлер қоғамы болғандықтан Еділ қаған жас кезінен сол кездегі басқа ғұндардың ұрпақтары сияқты атпен шабу мен садақ атуды үйреніп өскен. Сонымен бірге ғұндардың басқа да жасөспірімдері сияқты өз еркіндігімен басын бинттермен таңғызып, бас сүйегініне деформация жасаған,.
434 ж. Руғила дүниеден өткенде империя билігі оның інілерінің баласы Бледа мен Еділдің қолына көшеді. «452 жылдың Галл хроникасы» бойынша, Бледаны Руғиланың мұрагері деп жариялайды, соған қарағанда Бледа Еділден жасы үлкен болған. Бірақ көп ұзамай Еділ немере туысы Ақтардың баласы Бледаны өлтіріп, билікке өзі жеке дара ие болады. Осыдан кейін ол бұрын білікті қолбасшы ретінде төңірегіне мәлім болса, енді үлкен саясаткер, көреген көсем ретінде көзге түседі. «Әділ билеуші» атанады. Оның есімі қарсыластары арасында үрей туғызады. Оны «Құдайдың қамшысы» деп атай бастайды.
Еуропаға жорық
420 жылдары ғұндар Панноний жерлерін (қазіргі Венгрия) мекендеген. Дунай мен Рейн аралығында билік жасап, варвар тайпаларын бодан қылып жүрген ғұндар Батыс және Шығыс Рим империяларына да қауіп төндірген. Осы текетіресте германдық тайпалар Еділдің жағында болған.
Византияға алғашқы жорығы. 441 — 442 жж.
thumb|250px|left|Италияға жорық Еділ мен Бледаның Еуропаға алғашқы жорығы қазіргі Сербия аумағында орналасқан византиялық Иллирик провинциясынан басталды. Дәл сол кезеңде римдіктер бір жағынан вандалдармен Сицилияда, екінші жағынан парсылармен шайқасып жатқаны жорықтың сәттілігіне қосымша себеп болған. .
Оқиғаның куәгері Присктің мәліметі бойынша алғашқы әскери ұрыстары қазіргі Белград қаласы аумағында орналасқан сауда жәрменкесінде ғұндардың римдіктерге кенет шабуылынан басталған. Шабуылдың себебі Марг қаласының епископы ғұндардың асыл қазынасын (яғни патшалардың мазарын) тонауы түрткі болған Маргтан кейін Сингидунум (қазіргі Белград) және Виминаций (қазіргі Костолац) жақын орналасқан Дунайдағы ірі қалалар алынды.
Әрі қарай ғұндардың әскери әрекеттері Дунайдың шығыс жағына, яғни Ратиария жаққа қарай (қазіргі Арчар болгар селосы) және оңтүстіктегі Морава өзенінен Наисс (қазіргі Сербияның Ниш қаласы) жаққа қарай бағытталған.
Присктің айтуы бойынша 442 жылға таяу шайқастар тоқтап, ғұндар қазіргі Сербияның аумағындағы Дунайдың оңтүстігіне қарай «бес күндік жол» алатын кең алқапты басып алады.
Византияға екінші жорығы. 447 жыл
thumb|250px|left|Ғұн империясы Бірінші мен екінші жорықтардың арасында Бледа қайтыс болып, 444 жылдан бастап Еділ ғұн империясын жалғыз өзі басқарды.
Византияға жорықтардың хронологиясын тарихшы О. Д. Менхен-Хельфен «Ғұндар қауымы» атты жұмысында анық айқындаған. Алғашқы жорықтан кейін Аттила ғұндардың жалғыз көсемі ретінде Византиядан алым-салық төлеуді және жау жағына өтіп кеткен қашқындарды қайтаруды талап етеді. Бұл ультиматумға ІІ Феодосий императоры империяны қорлайтын ұсынысс деп қабылдап, ұсынысқа қарсы болып соғыс жариялайды. Нәтижесінде Аттила Ратиарияны басып алып, 446 ж. немесе 447 жылдың басында Византияның Балкандағы аймақтарына шабуыл жасай бастайды. Византиялық тарихшы Марцеллин Комит өз жазбаларында 447 жылды сипаттаған кезде мынандай сөздерді жазыпты: «Бірінші соғысқа қарағанда көп есес ауырлау болған бұл сұмдық соғыста, Аттила бүкіл Еуропаны үгіп ұнтақтап тастады». Еділ бастаған ғұн әскері 447 ж. Фракия мен Иллирияны талқандап, Фермопила мен Константинополь іргесіне дейін жетеді. Шығыс Рим империясы (Византия) Еділге тәуелді екенін мойындап, алым-салық төлей бастайды.
Ғұндар мен Византияның арасындағы бітім шарты (448 — 450 жж.)
thumb|left|250px|Еділдің тойлауы. Оң жағында византиялық дипломат және тарихшы Приск Паний, Мор Тан, 1870 II Феодосий жеңілгенін мойындап өз әскери магистрі Анатолийді ғұндармен келіссөзді жүргізуге жібереді. Бұл бітімшарттың талаптары 444 жылғы  алғашқы бірінші жорығынан кейін бекітілген талаптарына қарағанда көп есе қатаң болып табылды. Алғашқы келісімді бұзғаны үшін жаза ретінде 6000-нан астам римдік фунт алтынды беруді императорға мақұлдатты. Одан басқа талаптары да күшейтілген: жыл сайынғы салық 700 кг римдік фунт алтынынан 3 есе, яғни 2100 кг болды. Әр тұтқындалған рим сарбазының төлеп босату құны 12 солидке дейін барды.
Белгіленген алым-салығы қанағаттандырылғаннан кейін ғұндар өз жерлеріне қайтып оралды.
445 жылдар шамасында Бледа қайтыс болды. Еділ ғұндардың жалғыз басқарушысы болып қалып 448 жылы Қара теңіздің солтүстігін мекендеген акацирларды үлкен ұлы Эллактың қарамағына берді.
450 жылдың шілдесінде император II Феодосий аттан құлап қайтыс болады. Орнына келген әскербасы болып қызмет еткен Маркиан бітімшартта айтылған мөлшерінде салық төлеуден бас тартады. Еділге тек қана өзі дұрыс деп санаған сыйлықтарды беріп, ал егер де көнбесе соғыс бастайтынын хабарлайды.
451 жылдың ерте көктемінде ғұндар және оларға тәуелді басқа тайпалардың әскерлері Галлияға басып кіреді.
Галлияға жорық (451 жыл)
thumb|left|350px|Ғұндардың Галлияда қозғалу бағытары
451 жылы Еділ қаған бастаған жауынгерлер әскері ерте көктемде Галлияға шабуылды бастайды. Ғұндар сарбаздарының саны белгісіз, бірақ сол кезеңнің ырғағына қарағанда шабуыл қозғалысы баяу болған деп баға берілген.
451 жылдың 7 сәуірінде ғұндар бірінші Мец қаласын, сосын Трир, Кёльн, Реймс, Тонгерен, Труа қалаларын бірден басып алды. Сол жылдың 14 шілдесінде Римдік Галлияның орталығы Орлеан қаласын қоршауға алып, ұрысты бастайды. Қала қамалдарын тарандармен тесе бастаған кезде римдік әскербасы Флавий Аэцийдің және вестготтардың королі І Теодорихтың біріктірілген әскері Орлеандықтарға көмекке келеді. Мұның аяғы тарихта бұрын болмаған үлкен қырғын, әйгілі Каталаун шайқасына әкеледі. Тарихшылар осы шайқаста майдан даласында 165 мың жауынгердің өлігі қалды дегенді айтады.
Еділ қаған әскерін Каталаун даласына қайтарып, Сена өзенінің оң жағалауында (Труа қаласының төңірегінде болса керек) тоқтайды. Каталаун шайқасының нақты болған күні мен жері туралы мәліметтер сақталмаған, бірақ тарихшыларының болжамы бойынша ұрыс маусымның соңы шілденің басында Труа қаласының солтүстігінде, қазіргі Шампань провинциясының аймағында болған. Бұл ірі ұрыс нәтижесінде екі жақ бірдей шығынға ұшыраған. Проспер Тиро жазғандай, Каталаун даласындағы шайқаста бiрде-бiр жақ жеңiске жеткен жоқ. Өлiм саны шексiз болды. Король І Теодорих шайқас алаңында қаза тапты. Келесі күні Еділ қағанның әскері өздері орнатқан бекініске тығылып, ал гот-римдік коалиция бастаманы өз қолына алады.
Италияға жорық (452 жыл)
thumb|left|300px|Еділ қағанның Италияғы жорығы, фреска, Фердинан Виктор Эжен Делакруа, 1840 ж. 452 жылдың жазында (О. Д. Менхен-Хельфен (O. Maenchen-Helfen) рим папасы Лео Император Валентиннің арасында 452 жылы жазысқан хаттарын саралағанда, бұл жорықтың басы 452 жылдың маусым айында басталған) Еділ қаған басқарған жауынгерлер топтары Паннония жағынан Альпінің кең жазығынан шабуыл бастады. Бұл жорықтың алғашқы соққысы Венетта провинциясының Аквелия қаласында (Аквелия сол кездегі Адриат теңізі жағалауындағы ең ірі қала) болды. Венеттаның басқа қалаларын да басып алғаннан кейін ғұндар солтүстік Италияның батыс жағына қарай бет бұрды.
Италияны ойрандап, ғұндар шетінен Медиоланум (қазіргі Милан) және Тицинум (қазіргі Павия) қалаларын алады. Медиоланумда (V ғ. басында Медиоланум қаласы Рим империясының астанасы болған) Еділ император сарайына кіріп келгенде сарай қабарғаларында рим императорлардың суреттерін көреді. Суреттерде тақта отырған рим императорлардың аяқ жағында скиф жауынгерлердің өліктері жатқаны бейнеленгенін байқайды. Еділ өз адамдарына сол суретшіні таптырып, оған басқа сурет салғызады. Бұл жаңа суретте Еділ қаған тақта отырғанын, ал рим императорлары оның аяқ астына қаптардан алтын төгіп жатқанын бейнелеткізеді. .
thumb|300px|Рим папасы І Леоның Аттиламен кездесуі, фреска, Рафаэль, Ватикан, [[1514 ж.]] Қаланың тұрғындарының көбісі қашып құтылды, олардың үйлері және шіркеулері тоналып, өртеліп бітті.
Бұл маңызы аса зор оқиғалардан кейін рим папасы І Лео қасына текті римдіктер Авиена мен Тригетияны ертіп алып ғұндардың көсемімен кездесуге барады. Бұл кездесу Мантуя қаласының маңындағы Амбулея жазығында болады. Кездесу нәтижесінде Рим салық төлейтін болып құтылады, ал ғұндар Римге бармай Дунайдың жағалауларына қайта оралады. Сөйтіп ол осынау ұлы жорықтан Дунай бойындағы мемлекетінің астанасы Еділқалаға (Этцельбургке) үлкен жеңіспен, салтанатпен оралады. Ғұн империясының иелігіне айналады.
453 жылғы Галлияға шабуыл
Италиядан жеңіспен қайтқан ғұндар көп ұзамай Галлиядан өш алғысы келеді. Ескі қарыздарды еске алып (қайтыс болған ІІ Феодосиймен бегітілген келісімшарт бойынша алым-салықтар төнебегенін) Еділ Галлияға қауып төндіре бастайды. ІІ Феодосийдің орнына келген император Маркиан көсемге әр түрлі сыйлықтарды жіберіп, көсемнің бір кешірімін алғысы келеді.
Рақымшылықты көрсетпеген ғұндар 453 жылы Галлияның орталығындағы Луара өзенінің жағалауын мекендеген аландарға шабуыл жасайды. Бұл жылғы шабуыл туралы Иорданның Гетикасындағы қысқа мәліметтен басқа еш дерек жоқ. Тек вестготтардың королі Торисмунд аландарға көмекке келгені белгілі. Сонымен қоса ғұндардың кері қарай Паннония мен Дакияға шегінгені белгілі.
Қайтыс болуы және ғұн империясының ыдырауы
thumb|200px|left|Аттиланың өлімі, Ференс Пашка Еділ герман тайпаларын бағындырған кезде Бургундия ханшайымы Илдионаға (Хилдикаға) ғашық болып қалған еді. 453 жылы елінде үлкен той жасап, осы ханшайымға үйленеді. Бірақ алғашқы неке түнінде белгісіз жағдайда кенеттен қайтыс болады.
Қайтыс болуына мұрыннан кеткен қанмен тұншығу себеп болуы мүмкін деген дерек бар. Жерленген орны әлі күнге дейін белгісіз. 2014 жылы наурыз айында Будапештте Дунай үстінен көпір салынған кезде Еділдің жерленген жері табылды, ол Еділ қағанның моласы болуы мүмкін деген хабар берілді.
Еділдің көптеген ұлдары әкесінен қалған империяны бөлісе бастайды. Еділ өзінің көзі тірісінде үлкен ұлы Эллақты мұрагері етіп белгілеген болатын. Бірақ варварлар тайпаларының көсемдері Эллақты да Еділдің басқа ұлдарына да мойынсынғысы келмейді. Бірінші болып гепидтардың королі Ардарих герман тайпаларын көтеріліске үгіттеп жаңа басшыларға бағынбаған жаугерлер 454 жылы Недао (қазіргі Паннонияның Недава өзені, Саваның тармағы) төңірегінде соғыса  бастайды. Осы ұрыста Эллақ қайтыс болады. Осы ұрыстан кейін Ғұн империясы ыдырай бастайды. Еділдің кіші ұлы Эрнак тайпасының бір бөлігімен Добруждада орналасады, қалған ғұндарды варварлар тайпалары Дунайдың шығыс жағына ысырып тастайды.
Еділдің ғұндары туралы соңғы мәлімет 469 жылы Марцелиннің хроникаларында табылады. Мәліметтерде «ғұндардың королі Еділдің ұлы Денгизирихтың [Denzicis] басы Константинопольге жеткізілді» деп айтылған.
Тарихи зерде
Еділ билік басында болған он тоғыз жыл ішінде Ғұн империясы аумағын бірнеше есеге үлкейтеді. Ірі империя құра алғандығы үшін Еділ қаған шығыстың ұлы жауынгер ұлдарының бірі ретінде тарихқа енді. Содан да болар, батыстың тарихшылары оның есімін «адамзат тарихындағы ұлы адамдар» Ескендір Зұлқарнайын пен Юлий Цезарь есімдерімен қатар атайды.
Германдардың белгiлi эпикалық шығармасы болып табылатын «Нибелунгтар туралы жырда» және өзге де герман эпосының шығармаларында скандинав сагаларында Аттила (Этцель, Атли) Рим империясының қол астындағы халықтарды азат етушi ретiнде сипатталады.
Византияның атақты жылнамашысы V ғасыр тарихшысы және мәмiлегерi, ғұн патшасына 448 жылы жiберiлген Византия елшiлiгiнiң мүшесi грек Приск Паниос жеке көрiнiстер түрiнде сақталған өзiнiң «Византия тарихында» атты еңбегінде Еділ қаған мемлекетiн Римнiң қауiптi бақталасы ретiнде суреттей отырып, шындықты бейнелеген.
Нумизматикада Еділдің бейнесі
2009 жылы Қазақстан Ұлттық Банкісі «Ұлы қолбасшылар» топтамасының ішінде «Аттила» монетін шығарған. Номиналы 100 теңгеге тең монет 13 000 дана болып шығарылған. 925 сынамалы күміс монеттің салмағы 31,1 г, диаметрі 38,61 мм. Бет жағында (аверсте) ат үстінде шауып бара жатқан жауынгер, арт жағында (реверсте) Аттиланың бейнесі. Төменгі бөлімде үш атты сарбаз бейнеленген, ал үстіндегі секторда ағылшын тілінде Еділ қаған («ATTILA THE HUN») және «406—453» деп жазылған. Санкт-Петербургте өткен «Монет шоқжұлдызы-2010» («Монетное созвездие-2010») Халықаралық конкурсында бұл монет  «Жыл монеті»  («Монета года»)  сыйлығына ие болды. Бәйгеге 24 елден 209 монет қойылған.
Еділдің аңыздардағы бейнесі
Еділ қаған «Нибелунгтар туралы жыр» атты белгілі германдық эпосының басты кейіпкері.
Дереккөздер
Санат:Монархтар Санат:Тарихи тұлғалар Санат:Қолбасшылар Санат:Ғұндар Санат:Туған жылы белгісіздер
IC 3615
IC 3615 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан Sc (жинақы спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42306, UGC 7815, MCG 3-32-79, ZWG 99.104.
Сыртқы сілтемелер
IC 3615 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Пичуг
Пичуг (Пычуг) — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Оңтүстік өзенінің оң жағалауынан 258 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 62 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Двина-Печора су алабы өңірі өзендері
Дмитрий Анатольевич Аленичев
Дмитрий Анатольевич Аленичев (20 қазан 1972, Мелиораторлар кенті, Великолукс ауданы, Псков облысы, РСФСР, КСРО) — ресейлік футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. УЕФА кубогы мен УЕФА Чемпиондар лигасында жеңіске жеткен тұңғыш ресей футболшысы.
Ойыншы ретінде
«Спартак»
«Порту»
Бапкер ретінде
«Арсенал»
«Енисей»
Сілтемелер
Санат:Ресей футболшылары Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Рома ФК ойыншылары Санат:Порту ФК ойыншылары Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары Санат:Арсенал Тула ФК жаттықтырушылары Санат:Спартак Мәскеу ФК жаттықтырушылары