cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халықты сумен орталықтандырылған жабдықтау
Халықты сумен орталықтандырылған жабдықтау — сутоғандарын халықтың ауыз су, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін орталықтандырылған сумен жабдықтау тәртібінде пайдаланған кезде шаруашылық ауыз су құбырлары меншігінде немесе пайдалануында болатын заңды ұйымдар бас саға құрылыстарының бекітілген жобаларына және арнайы су пайдалануға берілген рұқсаттарына сәйкес сумен жабдықтау көздерінен су алып тұру қақы. Аталған заңды ұйымдардың алынатын судың есебін алуды ұйымдастырып, сумен жабдықтау көздеріндегі судың жай-күйін үнемі байқап отыруға және жергілікті өкілді әрі атқарушы органдарына, табиғат қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, санитарлық қадағалау жасайтын, геология және жер қойнауын қорғайтын мемлекеттік органдарға су көздеріндегі, су сапасының белгіленген мемлекеттік стандарттардан ауытқуы туралы хабарлап отыруға міндетті.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Сара Чайлдресс Полк
Сара Чайлдресс Полк (Sarah Childress Polk; 4 қыркүйек 1803 – 14 тамыз 1891) – Америка Құрама Штаттарының 11-ші президенті Джеймс Полктың жұбайы және 1845 жылы 4 наурыз және 1849 жылы 3 наурыз аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы.
Өмірбаяны
Сара, алты баланың ішінен үшінші болып 1803 жылы саудагер мен плантатор Джоэль Чилдресс пен Элизабет Уитситт-Чилдресстің отбасында дүниеге келді. Өзінің уақытына сай жақсы білім алды, Сейлем, Солтүстік Каролинада орналасқан Морав әйелдер айырықша академиясында оқыған. Сондай-ақ Сата Сейлемнің колледжінде Уинстон-Сейлем, Солтүстік Каролинада білім алды. Бұл XIX ғасырда әйелдерді қабылдайтын саны шектеулі білім беру орындарының бірі болатын.
Алғаш рет Сара Полк Джеймс Полкпен 1815 жылы танысады. Бірнеше жылдан кейін олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталды. 1824 жылы 1 қаңтарда Сара Чилдресс Джеймс Полкқа тұрмысқа шығады. Некелесу рәсімі қалыңдықтың ата-анасының плантациясында өтті. Баласыз Полк өзінің жиені Маршал Тейт Полкты (1831-1884) тәрбиелеп, өсіреді. Күйеуінің қасасынан кейін Сара өзіне жетім қалған немере жиені Сара Полк Джеттондыі (1847-1927) қамқорлыққа алады. солға|нобай|201x201 нүкте|Сара Полк және Джеймс Полк Сара Полкты сүйкімді, ақылды, ақкөңіл, керемет әңгімеқой болып сипаттайтын. Күйеуінің президенттілігі кезінде онымен жиі саяси сұрақтарды талқылайтын. Бірінші ханым және діндар пресвитериандық бола тұрып, ол Ақ үйдегі ресми қабылдауларда биге және қатты спиртті ішімдіктерге тыйым салды және жарыс пен театрларға баруға қарсы болатын.
Ымырт (фильм, 2008)
Ымырт (Twilight) — Стефани Майер романы бойынша түсірілген кинофильм, режиссері Кэтрин Хардвик. Әлемдік премьерасы 2008 жылы 21 қарашада болған. Роман жазу барысында Стефани Эдвардтың рөлінде Гэнри Кэвелды көргісі келген, алайда кино түсірер кезде оның жасы 24-ке келіп, ол 17 жасар баланың рөліне сомдауға сәйкес келмейді. Мелиса Розенберг пен Катрин Хардвик фильмнің сценарийін алты аптада жазып бітіреді. Кристиан Стюарттың рөлін бірден бекітеді, ал Роберт Паттисонды тек бір айдан кейін ғана бекітеді. Каллен отбасы мүшелерін рөлін сомдайтын әртістерді 2008 жылдың ақпанында ғана толықтай жинап бітеді. Түсірілім сол жылдың ақпанынан 2-ші мамырға дейін созылып, негізгі бөлімі Портленд (Орегон штаты) маңында өткен. Сонымен қатар Сент-Хеленс қаласында да түсірілімдер жүргізілген. Фильмдегі басты кейіпкерлер оқитын мектеп ретінде Вашингтон штатындағы Kalama High School мектебі таңдалады. Белла анасын Джеймстен құтқарады деп ойлап, бұрын сабақ алған балет студиясына келеді.
Мазмұны
17 жастағы Белла Свон әкесі (Чарли) Форкске көшеді, өйткені анасы Рене жаңа күйеуі Филмен бірге тұрады және олар үнемі көшуге мәжбүр. Форкта Белла жұмбақ және өте әдемі Каллен отбасын кездестіреді. Оларды сирек кездесетін ерекшеліктер біріктіреді: алтын көздер және терінің ерекше бозаруы мен суықтылығы. Эдвард Каллен Беллаға біртүрлі жауап береді (кейінірек ол вампир екендігі анықталады және Белла сияқты керемет қан иісін ешқашан кездестірмеген екен). Алайда, ол көп ұзамай белланы миниваннан, содан кейін көшедегі бұзақылардан құтқарады, бұл оның нақты кім екеніне ойлануға мәжбүр етеді. Эдвард пен Белла бір-біріне ғашық болады. Ол оны отбасымен таныстырады. Каллендер өздерін вегетарианшылар деп есептейді, өйткені олар тек жануарлардың қанын ішеді. Олар Белланы бейсболға шақырады, онда ол үш вампирмен кездеседі. Белланың хош иісі олардың бірін-Джеймсті есінен шығарады. Эдвард сүйіктісін қорғайды, бірақ бұл Джеймстің тәбетін арттырады. Ол оны өлтіруді шешеді және Белланы қудалауды бастайды. Джеймс Белланы тістейді, бірақ Эдвард уларды сорып, сүйіктісін құтқарады, ал ағалары мен Элис жауды өлтіреді. Эдвард пен Белла оқу жылының аяқталуына орай мерекеде билеген кезде, терезеден оларға Джеймстің сүйіктісі Виктория қарайды.
Дереккөздер
Санат:Кино Санат:Алфавит бойынша фильмдер Санат:АҚШ фильмдері
Каму-Сииг
Каму-Сииг (Camou-Cihigue) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Олорон-Сент-Мари округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,08 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64162, пошта индексі — 64470.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 104 адамды құрады. Халық тығыздығы — 10,32 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Адыраспантөбе
Адыраспантөбе — көне қала орны. Жамбыл облысы Жуалы ауданы Дехкан шаруа қожалығының аумағында орналасқан. 1940 жылы Жамбыл археологтар тобының жетекшісі Г.И. Пацевич зерттеген. Қала жұртының сақталған қалдығы екі қабаттан тұрады. Үстіңгі қабат аумағы 180х180 м, оңтүстік жағының биіктігі 20 м, солтүстік жағының биіктігі 10,5 м, ал астыңғы қабаттың аумағы 100х100 м, оның солтүстік жағының биіктігі 2 м, оңтүстік жағының биіктігі 0,5 м. Үстіңгі қабаттың ортасында аумағы 27х27м шағын бекініс салынған. Қала қалыңдығы 5-6 м, қазіргі кездегі сақталған биіктігі 0,5 м келетін дуалмен қоршалған. Оңтүстік-батыс бұрышқа қарама-қарсы 20 м жерде аумағы 30 м, биіктігі 2 м шағын төбе бар. Ол ерекше тұрғын жай орны тәріздес. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Адыраспантөбеден теріп алынған қыш ыдыстардың арасында кездесетін сырланған көзелердің жасалу тәсілдеріне қарап ғалымдар қаланы 8-10 ғасырдағы өркениет орталығы болған деп есептейді.
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Пайдалы қазындылардың есептегі қоры
Пайдалы қазындылардың есептегі қоры — әр жылдың қаңтарының біріндегі мемлекеттік есепте тұрған пайдалы қазындылардың қоры. Оны геология министрлігі жасайды. Оған қордың мөлшері, сапасы, пайдалы қазындылардың кен орындары бойынша зерттелу дәрежесі, өндірістік игеру деңгейі, қазып алынғаны мен жоғалымы туралы мағлұматтар кіреді. Пайдалы қазындылардың есептегі қоры сонымен қатар тау-кен өнеркәсібінің қалдығындағы пайдалы компоненттер де кіреді. .
Дереккөздер
Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі
Әлем
Ғалам, кейде "әлем", "жаһан", "дүние" (universus) – Ғаламшарларды, жұлдыздарды, галактикаларды, сондай-ақ материя мен энергияны қамтыған тұтас кеңістік пен уақыт және олардың түрлі құрамдарын білдіреді. Бүкіл ғаламның кеңістіктік аумағы әлі де белгісіз болғанмен, Бақыланатын ғаламның кеңдігін өлшеуге болады, оның диаметрі шамамен 93 млрд жарық жылы екені белгілі болды. Түрлі мультиғалам (multiverse) гипотезаларында, бір ғалам алып мультиғаламның көптеген құраушы бөліктерінің бір бөлігі болып, ол барша кеңістік пен уақытты және оның мазмұндарын қамтиды, нәтижеде "ғалам" және "мультиғалам" ұғымдары бұл теорияларда синоним болады.
XX ғасырдың 70-жылдарында әр түрлі елдердегі астрономдардың ұжымдық еңбектерінің нәтижесінде Метагалактиканың мынадай маңызды қасиеттері анықталды:
Реликт сәуле, өткен ерте дәуірдегі Метагалактиканың пайда болу бастамасына байланысты сәуле шығару процесінің қалдығы деп жорамалданады. Жұлдыздар мен жұлдызаралық зат иондалған газдан құралған. Бұл ғаламдағы заттың негізгі физикалық пішіні қатты зат та, сұйықтық та, бейтарап газ да емес, иондар мен электрондардан тұратын плазма деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біздің Галактиканың өз осі төңірегіндегі бір айналымына кететін уақыт, шамамен, екі жүз миллион жылға жуық. Басқа галактикалардың да бір айналымына кететін уақыт осымен шамалас. Сонымен галактикалардың орташа жасы он миллиард жыл деп есептеледі. Алып галактикалар жүз миллиардтан астам жұлдыздан, ал Метагалактика жүз миллионнан кем емес жұлдыздан құралатындықтан ғаламдағы жұлдыздардың саны 1019-нен астам деп есептеледі. Сондықтан мұндай кейбір жұлдыздардың төңірегінде органикалық өмірдің, сондай-ақ Жерден тыс өркениеттің болу мүмкіндігі теріске шығарылмайды.
Әлем — уақыт пен кеңістік бойынша шексіз және өзінің даму процесінде материя қабылдаган нысандары бойынша ақыры жоқ сан алуан бүкіл бар материалдык дүние. Қазіргі түсінік бойынша, Әлемнің жасы 15 млрд жыл шамасында.
Мыңдаған жылдар, ғасырлар бойы адамзат Күнді, Айды, планеталарды және белгілі бір жұлдыздарды ғана бақылап келді. Көптеген аспан шырақтары, барлық қоршаған орта тәрізді, оларға өзгермейтін сияқты болып көрінді. Бірақ, сол ерте заманның өзінде дүниеде бәрі де дамиды деген философтар да болды. Бірінші ғарышнамалық болжамдарды ұсынған ғалымдар (XVIII ғасыр) ғарыштық материяның даму барысында қалайша Күн жүйесінің пайда бола алғанын түсіндіруге тырысты. XX ғасырда эволюция идеясы барлық әлемге таратылды.
''Әлем — бұл нақты өмір суретін, уақыт пен кеңістік бойынша шексіз және өзінің дамуы барысында барлық мүмкін болатын пішін қабылдайтын материялық әлем.''
Қазіргі құралдармен бақыланып отырған әлемнің бөлігі Метагалактика деп аталады. Бұл біздің Әлем. Оның өлшемі бақыланатын ең алыс денелерге дейінгі қашықтықпен шектеледі. Әлем көптеген метағаламнан тұруы мүмкін.
Метагалактиканы сипаттау үшін математик әрі астроном А.Фридманның (1888—1925) ұсынған моделі пайдаланылады:
Жалпы салыстырмалылық теориясының теңдеуінен Фридман Метагалактиканың тұрақсыздығы туралы қорытындыға келді.
Фридман моделі бақылаулар нәтижелерімен сәйкес келіп, дәлелденіп отыр. Ғылымға белгілі Метагалактика тарихы Галактика да, жұлдыз да жоқ кезде, ол заттар аса тығыз, аса ыстық күйде болған уақытта шамамен 15 млрд жыл бұрын басталған.
Үлкен жарылыс, Әлем эволюциясының негізгі кезеңдері
Шартәрізді шоғырлардағы ең кәрі жұлдыздардың химиялық құрамы біздің әлемге 13—15 млрд жыл болғанын көрсетті.
Аспан денелері мен олардың жүйелерінің (мәселен галактикалар) эволюциялық өзгерісіне тұрақсыз құбылыстар және жарылыс процестері (жұлдыздың тұтануы, асқын жаңа жұлдыздардың жарылуы т.б.) негізгі себепші болған.
Бұдан 15 млрд жылдай бұрын алапат жарылыс біздің әлемді жасады. Кеңістікті, уақытты, барлық материяны және бізді қоршаған энергияны тудырған "Үлкен жарылыс" деп аталған табиғат өзгерісінен кейін барлық әлем пайда бо лды деп айту ақылға қонымсыз сияқты.
Әлем ерекше тез кеңею сатысын басынан өткізді. Кеңістік орасан зор мөлшерде энергия бөліп шығара отырып өзінен өзі кеңейе берді. Осы сәтте Әлем пайда болды. Ол кеңейген сәтте салқындай бастады. Алғашында Әлем белгісіз көлем мен концентрациядағы элементтерден тұрды. Осы күйде заттар өте жоғары температураға дейін қызған және кеңеюдің бірінші секундында сәуле шығарумен жылулық тепе-тендікте болды. Үлкен жарылыс кезінде жанып тұрған отты шар жан-жаққа лақтырылып, барлық бағытта шашырап кеткен. Отты энергияның жарылысы болып ол кейін салқындай келе материяға айналды. Әлем 300 мың жыл бойы өзара әрекеттесетін және барлық Әлемді біркелкі толтыратын электрондардан, протондардан, нейтрондардан және сәуле шығарудан тұрды. Әрі қарай Әлемнің кеңею процесінде заттардың тығыздығы және сәуле шығаруы, температуралары төмендеді. Температура 4000 К жеткенде соуле шығару заттармен әрекеттесуін тоқтатты. Сөйтіп, олардың әрқайсысының эволюциясы өз бетінше жүрді. Әлемнің кеңеюінің басталғанына шамамен миллион жыл өткеннен соң тұрақты атомдардың қалыптасу уақыты келді.
Жарылыстан кейінгі көптеген миллион жылдар бойы сол жарылыстың энергиясынан пайда болған жарықтан әлем жарқырап тұрды. Әлемнің пайда болуының жарылыстың сипатын дәлелдейтін деректерді ғалымдар осы уақытта да тауып жатыр. Олар:
Үлкен жарылыстан кейін Әлем кеңейіп, салқындай бастады. Элементар бөлшектер протондар мен нейтрондарға бірігіл, ал олар өз кезегінде электрондарды қармап алып атомдар пайда болды. Атомдар әрі қарай бірігіп химиялық элементтердің кірпіштеріне айналды. Жүздеген миллион жыл бойы гравитация күштері материяны орасан зор қоймалжыңға жинап, ғарыштың архитектурасын даярлады.
Жүздеген миллион жылдар өткеннен кейін сутегінің зор бұлттары қазір бақылап отырған галактикаға жинақталды.
Біздің галактика мен басқалары бірігіп көлденең өлшемі жүздеген миллион жарық жылын құрайтын галактикалардың шоғыры мен галактикалардың аса үлкен шоғырларына жинақталды. Олар барлық Метагалактика кеңістігі арқылы тізбектеліп байланысқан тәрізді. Оның көлемін кәуекті губкамен, ал проекциясын балық аулайтын тормен салыстыруға болады. Біртекті және изотропты болып табылатын үлкен масштабта пайда болған Метагалактиканың құрылымы осындай. Бұл А. Фридман теориясының дұрыс екеніне тағы бір дәлел. Қазіргі көзқарас бойынша Метагалактиканың өз алдына даму процесі шексіз, ал дүниенід ғылыми көрінісі осы негізде құрылады. Ғалымдар дүниенің қазіргі күйі жөніндегі мәліметтерге, физиканың іргелі заңдары мен Жерде және Әлемде ашылған жаңалықтарға сүйеніп, өткен уақыттағы құбылыстарды ойша қайта құрып, Метагалактиканың болашағын анықтауға тырысады. Ғарыш материясы эволюциясының өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, химиялық элементтердің пайда болу процестері жұлдыздар эволюциясының "өрлеу" дәуірінде (қарапайымнан күрделіге көшу) және "өшу" дәуірі тармақтарында да іске асатыны белгілі. Аспан денелерінің даму бағытын дәл анықтау әзірге қиын. Жұлдыздардың сирек газдардан пайда болатыны жөніндегі түсінікпен қатар академик В. Амбарцумянның жұлдыздар өте тығыз заттардан пайда болған деген теориясы да бар екені белгілі. Ұзақ жүретін эволюциялық процестермен қатар ғарыш денелерінің тез сапалы өзгерістерге ұшырайтыны да белгілі болып отыр.
Әлемнің ұлғаюы
Доплер эффектісіне сәйкес ғарышта қозғалатын барлық денелер жарық шығарады. Бұл заңды галактикаға қолдана отырып, астрономдар бізге жақындап келе жатқан ғаламдар жасыл, ал қашықтап бара жатқандар қызыл тәрізді болып көрінетінін анықтады. 1923 жылдан бастап 1950 жылдың орта кезіне дейін астрономдар галактикадан тыс денелерді зерттеу нәтижесінде галактикалардың бір-бірінен алшақтау процесін растады. Алынған мәліметтер негізінде Xaббл өз заңын тұжырымдады: галактика неғұрлым алыс қашықтықта болса, соғұрлым тезірек алшақтайды және соғұрлым оның спектрі қызылырақ болады: v = HD.
Хаббл заңы: қызыл ығысу бойынша анықталған галактиканың алыстау жылдамдығы оған дейінгі қашықтықтың өсуіне пропорционал.
150px|right|thumb|Эдвин Хаббл Мұндағы v — галактиканың алыстау жылдамдығы, D — оған дейінгі қашықтық, Н — Хаббл тұрақтысы (оның мәнін көп жағдайда 75 км/(с • Мпк) деп алады). Хаббл заңы тек алыс галактикалар үшін ғана қолданылады. Әлемде центр жоқ болғандықтан, жақын қашықтықтағы кейбір галактикалар біздің галактикаға жакындауы мүмкін. Ұлғайған Әлемнің ауа шары түріндегі екі өлшемді моделі жасалған. Бұл модель бойынша галактикалар шардың бетіне салынған нүктелер рөлін атқарады. Хаббл заңы Әлемнің ұлғаюын, яғни Үлкен жарылыс нәтижесінде Әлемнің пайда болғанын растайды. Қазіргі байқалатын ғарыштық сәулелер аясы Әлемнің Үлкен Жарылыстан кейін пайда болғанының куәсі. Бұл сәуле шығару кеңеюдің алғашқы мезетінде шығарылған сәуле эволюциясының нәтижесі, сондыктан оны реликтивтік деп атайды. Реликтивтік сәуле шығаруды 40-жылдары Дж. Гамов теория жүзінде болжаған. Есептеулер бойынша бұл сәуле шығарудың эквивалентті температурасы 10 млрд жыл өткеннен кейін бірнеше Кельвинге тең болуы керек.
Ғарыштың барлық жерінен түсетін радиосәуле шығару аясы ретінде реликтивтік сәуле шығаруды 1965 жылы американдық физиктер Арно Пензиас және Роберт Вильсон ашты. Бұл радиосигналдың қарқындылығы (интенсивтілігі) ЗК температурадағы абсолют қара дененің сәуле шығару қарқынына тең. Реликтивтік сәуле бүкіл Әлемді біркелкі толтырады. Егер біздің микротолқындарды көре алатын қабілетіміз болса, онда аспан барлық бағытта таңқаларлық бірдей жарықтылықпен жарқырап тұрар еді. Бұл біртекті сөуле шығару үлкен жарылыстан қалған жылу боп есептелінетін сәуле шығарудың басты себебі болып табылады. Үлкен жарылыстан кейін кеңістік ұлғая бастаған кезде кеңістіктің біртекті емес бөлігі біртекті сәулеге тола бастады. Теорияға сәйкес бұл сәуле шығару изотропты (бағытқа тәуелді емес) және температурасы ЗК. Реликтивтік сәуле шығару Әлемнің алғашқы даму сатысында болған қуатты сөуле шығарудың қалдығы ретінде қарастырылады.
Әлемнің моделі
Біздің Әлемді қандай болашақ күтіп түр? Өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастап ғалымдар Әлем эволюциясының модельдерін ұсына бастады. Сондай бір модель бойынша Әлемнің ұлғаюы оның қайтадан сығылуымен алмасады да, Әлемнің дамуы тоқтайды. Ал басқа бір болжам бойынша Метағаламның ұлғаюы бірнеше миллиард жылдардан кейін сығылуға алмасады, содан кейін қайта ұлғая бастайды. Үшінші бір гипотеза бойынша Әлемнің ұлғаюы мәңгі жалғаса береді.
250px|left|thumb Осы үш гипотезаны талдай отырып, ғалымдар "біздің Әлемнің және басқа әлемдердің болашағы осы әлемдегі заттардың тығыздығына байланысты" деген үйғарымға келді. Егер біздің Әлем заттарының тығыздығы белгілі бір тығыздықтан, айталық, сындық тығыздықтан (1028 кг/м3) артық болса, онда біз жабық немесе циклді Әлемде өмір сүрудеміз. Ерте ме, кеш пе гравитация кеңеюді тоқтатып, Әлем сығыла бастайды. Галактикалар өздерінің жеке күйлерін сақтай алмайды, демек, жұлдыздар жарылады, сөйтіп, аспан жап-жарық болып жарыққа толады. Ақыр аяғында, барлық материя шарға жиналады, кезінде бәрі де осыдан басталған еді. Егер заттардың тығыздығы сындық тығыздықтан төмен болса, онда Әлем шексіз кеңейе береді. Барлық жұлдыздардың жарығы уақыт өткен сайын шашырайды. Сөйтіп, галактикалар қараңғыға сіңіп жоғалады. Әлемнің жарылыстан кейін пайда болғанын (реликтивтік сәуле шығару, галактикалардың алшақтауы, т.б.) дәлелдеумен қатар Әлемнің тығыздығын және оның массасын анықтау ғылымның казіргі даму сатысында өте қиын және әзірге шешілмеген мәселе. Сондықтан да біз қазір анық қандай Әлемде (жабық па, ашық па немесе циклді ме) өмір сүріп отырғанымызды анық айта алмаймыз.
Әлемдегі тіршілік
XX ғасырда ғылыми-техникалық революцияның салдары ретінде философия мен жаратылыстану ғылымдарының өте маңызды сұрақтарын кең түрде талқылау басталды. Олар: аламзаттың Әлемде алатын орны, тіршілік дүниесінің көптігі, тірі материяның пайда болуы және жерден баска да тіршілік иелерімен байланыс туралы мәселелер.
Әлемдегі өмір мен сана
Әлем жөніндегі біздің біліміміздің шектелгенін еске ала отырып белгілі астроном X. Шепли (1885—1972) адамзаттың алдағы уақытта жауап беруте тиісті негізгі үш мәселесі бар деді. Олар: Әлем деген не? Оның құрылымы қалай? Ол неге өмір сүреді?
Бұл сұрақтарды осы өмірге қатысты қойсақ, олардың біреуіне де толық жауап бере алмаймыз. Өмір деген не? Ол қалай құрылған? Ол неге өмір сүреді (Ол қалай пайда болды)? Жалпы алғанда, өмірдің проблемаларына қызығушылық дүниедегі ең әйгілі ойшылдарды өзіне тартқан және тарта береді. Атап айтқанда, Аристотель, Платон, Эйнштейн, Бор, Крик жәнө Бернал, т.б.
Аспан денелерінің пайда болуы мен даму теориясында астрономия ғылымы үлкен жетістіктерге жеткенімен, тіршіліктің және сананың пайда болуы және оның дамуын түсіндіру жөнінде әлі де көптеген белгісіз мәселелер бар. Саналы тіршілік тек біздің ғана планетамызда емес басқа да көптеген дүниеде таралған болуы керек деген пікір бұдан көптеген уақыт бұрын астрономия ғылымының өзі қалыптаса қоймағанкезде деболды. Б.з.д. VI ғасырда Милет қаласынан шыққан Анаксимандр деген философ тіршіліктің теңіз майынан пайда болатыны және оның одан әрі эволюцияға ұшырайтыны туралы пікір айтты. Оны тіршіліктің өздігінен жаралу идеясының негізін салушы деуге болады.
Жерден тыс саналы өмірі бар аспан денелерінің болуы және ол көп пе, аз ба деген сұраққа жауап беру үшін бақылау құралдарын жетілдіру керек немесе алдымен төмендегі сұрақтарға жауап берген жөн: ''Әлемде тіршілік түрлерінің пайда болуына қолайлы жағдайлар жиі кездесе ме және осы жағдайлардың бәрінде де тіршілік пайда бола ала ма? Оған қанша уақыт керек? Жердегі тіршіліктен басқа тіршілік түрінің болуы мүмкін бе? Өмір эволюциясының болуы әр уақытта да саналы тіршілікке әкелуі мүмкін бе? Және саналы тіршіліктің пайда болуына қажетті уақыттың ұзақтығы қандай?''
Қойылған сұрақтарға жауап беретін әр түрлі теориялар бар. X. Шепли теориясы бойынша:
Келтіріліп отырған әрбір шарттың орындалу ықтималдығын қарастыра келіп, X. Шепли төмендегідей тұжырымға келді: ''миллиондаған планеталардың біреуінде өмірдің дамуына қолайлы жағдай бар және осы айтылған шарттарды қанағаттандырады. Яғни, біздің галактикада жүз мың шамасындағы планетада тіршілік болуы мүмкін.''
Астрономдардың зерттеулері бойынша Күнге ұқсас жұлдыздардың шамамен үштен бірі дара жұлдыздар. Олардың барлығы немесе тіпті болмағанда көбісінің планеталық жүйелері бар. Тіршілік жоқ табиғатта қызықты оқиғалардың кездеспейтіні ғылым тәжірибелерінен белгілі. Галактикадағы дара жұлдыздар маңындағы тіршілік пайда болуы үшін қолайлы жағдайлары бар планеталардың саны көп болуы қажет. Күн мен Жердің қалыптасуын саналы тіршіліктің қалыптасуының біздің кезімізге дейінгі уақытымен салыстырғанда, қолайлы жағдайдың нәтижесінде, Жердегі тіршілік әлде қайда аз уақыт ішінде пайда болды. Табиғат заңдары әмбебап, жан-жақты болғандықтан қай жерде қолайлы жағдай туса, сол жерде тіршілік пайда болуы керек.
Егер күрделі молекулалардан тірі организмнің қалыптасу ықтималдығы жоғары болса және тіршілікке икемі бар ең болмағанда бір организмнің ең қолайлы жағдайда пайда болуына кететін уақыт орташа есеппен тек қана миллион жыл болса, онда барлық галактикадағы тіршіліктің пайда болу құбылысы, салыстырмалы түрде алып қарасак, көп таралған болуы керек. Бірақ барлық уақытта тіршіліктің пайда болуынан саналы қоғам құрыла ма? Бұған біржақты жауап беруге болмайды. Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, саналы қоғамның құрылуына дәлел болғанымен өмірдегі эволюция нәтижесінде барлық жерде саналы тіршіліктің пайда болатынына дәлел бола алмайды. Мұңда ең бастысы — тіршілік пайда болғаннан бастап саналы организмдердің пайда болуына қажетті орташа уақыт. Ол уақыт планетадағы физикалық жағдайларға тәуелді.
Біздің планета шамамен 4—5 млрд жыл бұрын қалыптасты. Тірі организмдердің өмір сүргенін көрсететін алғашқы белгілер шамамен 1,2 —1,3 млрд жыл бұрын жоғарғы Архей периодына сәйкес келеді. Демек, тіршілік пайда болуы үшін 3—4 млрд жыл керек. Ал өмірдің эволюциясы нәтижесіндегі саналы тіршілік Кайнозой дәуірінің төртінші периодының басында тек миллион жыл ғана бұрын пайда болды. Олай болса, бірінші тірі организмнен саналы организм пайда болғанға дейін миллиард жылдан астам уақыт қажет болған. Бұл уақыт ғарышнама өлшемдеріне сәйкес өлшеген кезде де жеткілікті үлкен период.
''Сана дегеніміз не? Кейбір ғалымдардың болжамдары бойынша адамның санасы адам тілінің синонимі. Екіншілердің пікірінше, сана адамдардың танымдық қасиеттерінің бірі болғандықтан, сананың дамуы әр түрлі дәрежеге жете алуы мүмкін және оның кемшілігі мен жетістігі бар. Ал үшінші пікірге сүйенсек, сана адамзат дамуының тұйық тармағы.''
Сана материядан тыс жоғарғы бір белгісіз күш арқылы пайда болады деген болжамдар да бар. Бұл адам санасының табиғатына белгісіз бір құдіретті күштің тікелей әрекетін таңатын, ертеден келе жаткан ілім. Бірақ бұл пікір ғылымға онша жанаспайды. Біз танып-білуге болатын нақты бар, шын өмір сүріп тұрған материялық дүниенің бір бөлігіміз.
Егер Әлемнің бір жерінен тіршілік иелері табылса, барлық айтылған болжамдарымыз не расталып немесе жоққа шығар еді.
Сөйтіп, жоғарыда келтірілген пікірталастардан кейін мынадай қорытынды жасауға болады.
Күрделі молекулалардың табылуынан саналы тіршіліктің өмір сүруіне қолайлы біздің планетамыз сияқты серігі бар жұлдыздар табылуы мүмкін. Ол планеталарға ғарыштық саяхат жасауға әбден болады. Бірақ уақыт пен алыс қашықтық кедергі келтіреді.
Саналы өмір іздеудің тиімді жолы радиосигналдарды зерттеу. Оларды басқа планеталарда тұратын саналы тіршілік иелері жіберуі ғажап емес. Бір күні Жерде немесе Айға орнатылған радиотелескоптар келген радиосигналдарды қатесіз ұстауы, ғарыштық радиобайланысты ашуы мүмкін. Осы сәтте біз өзіміз кездесе алмайтын тіршілік иелерінің бар екенін білетін боламыз.
Бірақ адамның өзі көзбен көріп, қолмен істеген нәрсеге ештеңе де тең келмейді. Жақын оншақты жылдар ішінде адам баласы басқа планеталардың бетіне не оның серіктеріне өзі баруы және оны зерттеп тіпті игеруі мүмкін. Адамзаттың ғарышқа ұшу дәуірі XX ғасырда басталды, атап айтсақ, жерді бірінші ғарышкер айналып ұшып өтті, бірінші ғарышкер әйел ғарышқа ұшты. Ай бетінде бірінші адамдар аяқ басты.
thumb|right|Байқоңыр 1961 жылдың 12 сәуір күні қазақтың ғарыш алаңы Байқоңырдан ұшқан Юрий Гагарин Жер шарын айналып шықты. Жерге оралғаннан кейін айтқан оның бірінші сөзі мынадай: "Мен осы планетаның тұрғынымын".
1961 жылдың 5 мамырында американдық Шеперд атмосферадан жоғары көтерілді. Үш ай өткенненкейін Джон Гленн жерді 3 рет айналып шықты. 1965 жылдың 18 наурызында Леонов бірінші рет ашық ғарышқа шықты. 1969 жылдың 20 шілдесінде бірінші рет Ай бетіне америка ғарышкері Нил Армстронг із тастады. 1975 жылы 15 шілдеде америка және Кеңес Одағы ғарышкерлері ғарышта бірінші рет қол алысып сәлемдесті. Қазіргі кезде Жер орбитасында аса зор орбиталық кемелер ұшып жүр. Онда ғарышты зерттейтін ұлтаралық экипаждар жұмыс істеп жатыр.
Күн жүйесін зерттеудегі олқылықты жою үшін ғарышқа "Вояджер" (voyager — «саяхатшы»), "Кассини", "Улисс" "(Ulysses)" және т.б. автоматты зондтары ұшырылды. Автоматы кеме "Вояджер-2" Жерден 1977 жылы 20 тамызда Канаверал мүшсіндегі ғарыш алаңынан ұшырылды. Ол Нептун планетасына 12 жылдан соң жетті.
1990 жылы ғарыш зонды "Улисс" ұшырылды, ол қазір бізге жақын жұлдыз — Күнді зерттеумен айналысып жатыр. Оның көмегімен Күннің оңтүстік полюсінен шығатын газ ағыны 300 млн км/сағ жылдамдықпен қозғалатыны анықталды.
1998 жылы ғарыш зонды "Кассини" ұшырылды. Ол Сатурн мен Титанға жетіп 2004 жылы планета және оның серігі жөнінде информация бере бастады.
Қорытынды
Эволюдия идеясы барлық аспан денелері, олардың жүйелері мен Әлем жөніндегі қазіргі көзқараста негізгі орында тұр. Даму материяның жалпы қасиеті деген диалектикалық материализм көзқарасына Әлемнің эволюциясы куәгер болып отыр.
Адамзат өзінің қуатты ақыл-ойына сүйеніп Әлемді танып қана қоймай, оны игеріп те жатыр. Күн жүйесін зерттейтін ғарыш кемелері, ғылыми орбиталық кемелер осының дәлелі болып табылады.
Жер мен планеталардың атмосферасының оптикалық қасиеттерінен бастап жұлдыз бен жұлдызаралық заттардың физикалық қасиеттеріне дейін, өте алыстағы жұлдыздар жүйесінің динамикалық қасиеттері мен құрылысы жөніндегі теориядан ғарыштағы тәжірибеге дейін үлкен зерттеу жұмыстарын Қазақстан астрофизиктері де жүргізеді. Ғарыш жайлы неғұрлым көп білген сайын белгісіздің саны да арта береді. Ғарышты зерттейтін болашақ жастардың алдында жаңа сұрақтарға жауап беру мәселесі тұр: — біздің Әлем шексіз ұлғая бере ме? — біздің Әлемнен тыс жатқан Әлем бар ма? — Осындай сұрақтарды Әлемде бізден басқа саналы тіршілік иесінің қоюы мүмкін бе
Тағы да қара
Жаһанның eBOSS 3D картасы (Ағылшын тілінде)
Дереккөздер
Санат:Астрономия Санат:География және геодезия Санат:Физика
Кунакба (Кунакбаев ауылдық кеңесі)
Кунакба — Башқұртстанның Учалин ауданындағы ауыл, Кунакбаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 904 адамды құрады. Пошта индексі — 453740, ОКАТО коды — 80253845001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Еркартсвиллер
Еркартсвиллер (Erckartswiller) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Саверн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,46 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67126, пошта индексі — 67290.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
NGC 7646
NGC 7646 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Франк Муллер астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7646 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 71338, IC 5318, MCG -2-59-15, IRAS23215-1208.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
Торредейта
Торредейта (Torredeita) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Визеу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Цёберн
Цёберн (Zöbern) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Нойнкирхен округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1465 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 31.53 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — NK, ресми идентификациялық коды — 3 18 48.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Нагль саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Фолкленд түлкісі
Фолкленд түлкісі (Dusicyon australis) — Фолкленд аралдарының жергілікті жалғыз жер жыртқыш сүтқоректісі болған жануар.
Сипаттамасы
Фолкленд түлкісінің бойы - 60 см, жүні сарғылт-қоңыр, құлақтары қара, құйрығы ақ ұшы және іші ашықтау түсті болған. Бас сүйегі кең, құлақтары кішкентай, ит сияқты ұлиды. Фолкленд түлкісі жерде өмір сүретін құстармен, жәндіктермен, құрттармен және де өсімдіктермен қоректенген.
Тарихы
1692 жылы осы түрді Джон Стронг, ағылшын капитаны, ашқан. Фолкленд түлкісінің жүні өте құнды болған. Сол себептен Фолкленд түлкісін браконьерлер өлтірілген. 1876 жылы соңғы Фолкленд түлкісі Батыс Фолклендте өлтірілген. Грек тілінен аударғанда Фолкленд түлкісінің ғылыми аты Dusicyon "ақымақ ит" деп аударылады. Фолкленд түлкісінің ең жақын туысы оңтүстік-американдық түлкі болған. Сонымен қатар Фолкленд түлкісі және койоттың кескіндерінің арасында ұқсастықтар болған. Ғалымдардың ойынша, Фолкленд түлкісінің ежелгі түрі канид және койоттың гибриді болған.
Дереккөздер
Санат:Иттер тұқымдасы
Қандық
Қандық (Erythronium) – лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік Америка мен Еуразияның таулы аудандарында кездесетін 25 түрі белгілі. Қазақстанда қылқанжапырақты ормандар мен тоғайлар арасында, альпі және субальпі шалғындарында өсетін 1 түрі – сібір қандығы (Erythronium sibiricum) бар. Биіктігі 10 – 30 см, цилиндр тәрізді, сыртын қоңыр тері сияқты қатпарлар жапқан жуашықты өсімдік. Сабағы жіңішке тік өседі. Жапырақтарының саны екеу, кең жайылған қандауыр немесе таспа тәрізді (ұзындығы 7 – 15 см, 2 – 6 см), мрамор түстес дақтары болады. Ірі гүлі қызғылт күлгін, сирек ақ немесе сарғыш түсті, сабағының ұшында дара жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Қандықтың кейбір түрлерінің жуашығын тағамға қосады және дәрілік өсімдік ретінде пайдаланылады. Әсемдік үшін өсіріледі.
Дереккөздер
Санат:Лалагүлдер
Гюстров
Гюстров (Güstrow) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан қала. Гюстров ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 30018 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 70,86 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 53 031. Қаланың басшысы — Арне Шульдт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Тилламук (Орегон)
Қала тұрғындарының саны 4675 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.0 км² шамасында. FIPS коды — 41-73700.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
Уильям Гершель
Уильям Гершель (Frederick William Hershel, Friedrich Wilhelm Herschel) (1738 ж. қарашаның 15, Ганновер — 1822 ж. тамыздың 25, Лондон маңындағы Слау деген елді мекен) — 18 ғ. британ астрономы (жұлдызшысы) және сазгері.
1783 ж. наурыздың 13-інде Уран ғаламшарын телескоппенен тауып ашты. 1789 ж. қыркүйектің Қоңырқайдың Мимас деген серігін, Уранның Титания менен Оберон серіктерін ашты. Каролина Һершелдің ағасы, Джон Һершелдің әкесі.
Кедей сазгердың баласы. Әскери оркестріне гобойшы болып қызметке түсті. 1755 ж. полктың құрамында Һанноверден сол кеpде одақтас болған Ұлыбританияға жіберілді. 1757 ж. әскери қызметінен кетіп, тек ән-күймен айналысуға басталды.
Органшы болып істеген, Галифакстағы мектепте ән-күйден дәріс берген, кейін Бат деген ірі қалаға көшкен, оңда қоғамдық концерттерін жүргізген. Ән-күй теориясын зерттеп, математиканы оқуға басталды, ал математиканы оқып, өзіне оптика менен астрономиямен айналысуға жол ашты. Нәтижесінде жұлдызшы болып кетті.
1773 ж. үлкен телескопты сатып алуға қаражаты болмағандықтан, көбейтетін айналарын өзі жасап, телескоптарды қолдан жасауға бастайды. Оларды өзі пайдаланып, сатып жүруші еді де.
1783 ж. Уранды ашқаннан кейін, ғаламшарға Георг III-нің атын берген, бірақ ғаламшардың бұл атауы кең таратылмай, атауы Уран болып кеткен. Астрономияны сүйіп, ганноверлықтарға қамқор болушы да Ұлыбританияның патшасы Һершелге Патша Жұлдызшысы шенін беріп, оған бөлек зертханасын салуына қаржы берген.
1782 ж. бастап сіңлісі Каролинамен бірге телескоптарын жақсартып, жұлдыздарды зерттеген еді.
Телескоптарын жақсартып, айналарын диаметрін көбейтіп Һершел 1789 ж. өз кезіне сай ең үлкен телескопты жасай алды (негізгі фокустық қашықтығы 12 метр еді). Сол телескоппен жұмыс істеп, ьір ай ішінде-ақ, Һершел Қоңырқайдың Мимас пенен Энцелад деген серіктерін ашты. Кейін Һершел Уранның Титания менен Оберон деген серіктерін ашты.
Зерттеулерінде, Һершел ғаламшарлардың серіктерін «аққан жұлдыздар» атап, «астероид» сөзін ғылымда алғаш рет пайдаланған еді. Жұлдыздардың жүйелерін тауып ашқан да Һершел еді.
Ал физикаға Һершелдің қосқан үлесі — инфрақызыл сәулесін ашылуы.
Һершелдің есімінде Айдағы, Қызылжұлдыздағы және Мимастағы кратерлер (шұңқырлар) атаған.
Санат:15 қарашада туғандар Санат:1738 жылы туғандар Санат:Ганноверде туғандар Санат:25 тамызда қайтыс болғандар Санат:1822 жылы қайтыс болғандар Санат:Ұлыбритания астрономдары Санат:Ұлыбритания сазгерлері Санат:Ганновер тұлғалары Санат:Копли медалінің иегерлері Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері Санат:Петербург ғылым академиясының құрметті түшелері Санат:Күн жүйесі ғаламшарларының серіктерін алғаш ашушылар Санат:Әуесқой астрономдар Санат:Галактикаларды алғашқы ашушылар Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері Санат:Леопольдиндер мүшелері Санат:Рыцарлық мәртебемен марапатталған сазгерлер Санат:Корольдік астрономиялық қоғамның президенттері
Кастрокьело
Кастрокьело (Castrocielo) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3749 адамды құрайды. Халық тығыздығы 139 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 27 км² шамасында. Пошта индексі — 3030.
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Lucia. Жыл сайынғы мерекесі — 13 желтоқсан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Доминика Ұлттық футбол құрамасы
Доминика Ұлттық футбол құрамасы — халықаралық футбол жарыстарында Доминиканың намысын қорғайтын құрама. Басқарушы ұйым - Доминика Футбол қауымдастығы.
Сілтемелер
Санат: Доминика Ұлттық футбол құрамасы
Байду энциклопедиясы
Байду Энциклопедиясы — Қытайлық іздеу жүйесі Baidu құрастырған қытай тіліндегі онлайн интернет-энциклопедия. Baidu жүйесі сияқты Байду энциклопедиясы да үкімет қаулыларына байланысты цензураға ұшыраған.
Сынақтық үлгісі 2006 жылдың 20 сәуірінде іске қосылып, үш апта ішінде энциклопедия 90 мыңнан астам мақалаға толығып, Қытайша Уикипедияны басып озды. 2012 жылдың ақпан айындағы статистикаға сәйкес Байду энциклопедиясында 4,5 миллион мақала бар. Бұл Қытайша Уикипедиядан он есе артық.
Дереккөздер
Санат:Онлайн энциклопедиялар
Оң Шумишка
Оң Шумишка — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Иня өзенінің сол жағалауынан 92 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кён
Кён (Köhn) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Плён ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 835 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 57 039. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Дёпнер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Шара Мәжітаева
Шара Мәжітаева (1951 ж.т.), қазақ және жалпы тіл білімі саласының маманы, филология ғылымдарының докторы (2001), профессор (2005). Алматы педагогикалық шеттілдер институтын бітірген. 1987-1991 ж. Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ шет тілдер кафедрасының оқытушысы, Алматы педагогикалық шет тілдер институты жанындағы 2 жылдық жоғары педагогикалық курстардың тыңдаушысы. 1991 жылдан ҚарМУ доценті, шет тілдер кафедрасының меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, профессор, қазақ тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Девене (Враца облысы)
Девене (Девене) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Враца қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 3065. Телефон коды — 09182. ЕКАТТЕ коды — 20376.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
NGC 3107
NGC 3107 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1794 жылы 22 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3107 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29209, UGC 5425, MCG 2-26-22, ZWG 64.48, near SAO 98932, A 1001+13, ARAK 229, KARA 397.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Негізгі библиографиялық жазба
Негізгі библиографиялық жазба- басылымды ұқсастыру және негізгі іздестіру белгілері бойынша іздеп табуды қамтамасыз ететін жазба.
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
Сағымбаев Асқар Әлімжанұлы
Сағымбаев Асқар Әлімжанұлы (1968 ж. т., Ақтау қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы. (2007). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1991). 1991 – 98 ж. Маңғыстау облыстық ауруханасында дәрігер, анестезиолог-реаниматологы болды. 2002 жылдан Маңғыстау облыстық ауруханасының операциялық блок меңгерушісі болып жұмыс ісейді. Сағымбаевтың ғылыми жұмысының бағыты эндоск., урологиялық операцияларда қолданылатын әр түрлі жансыздандыруды салыстырмалы бағалауды зерттеуге және жедел ми қан айналымы бұзылған ауыр жағдайдағы ауруларға нейромониторинг және қарқынды емдеу жүргізуді жетілдіру мәселелеріне арналған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Уильям Шекспир
Уильям Шекспир (William Shakespeare;, Стратфорд Эйвон, Англия — сол жерде) — ағылшынның ұлы драматургы әрі ақыны, әлемнің ең әйгілі драматургтарының бірі, кем дегенде 12 трагедия, 16 комедия, 6 тарихи хроника - соның ішінде бірнеше бөліктен тұратын 4 поэма және 154 сонеттен құралатын циклдар авторы. Оның пьесалары әлемнің түгел дерлік тірі тілдеріне аударылып, басқа авторларға қарағанда ең көп қойылады, Шекспирдің шығармалары ағылшының тілінің байытылуына орасан үлесін қосты. Мысалы, көптеген сөз тіркестері қанатты сөз ретінде күні бүгінге дейін қолданылады.
Өмірбаяны
Уильям Шекспир 1564 жылы 23 сәуірде Эйвон өзенінің бойындағы Стратфорд деген кішкентай қалада дүниеге келген. Оның әкесі айтарлықтай ауқатты қала тұрғыны еді (саудагер болған, қала мэры болып да сайланған). Уильям Джон Шекспирдің үшінші баласы еді, одан басқа тағы жеті баласы болған. 7 жасында Уильям ең жақсы деп есептелетін грамматикалық мектепке барды (1571-1578), онда латын және көне грек тілдерін үйренді. Әкесінің кедейленуіне байланысты мектепті бітіре алмай, 16-ға толар-толмас жасында жұмыс істеуге мәжбүр болады (ет сатушының шәкірті, ауылдық мектепте репетитор т.б.). 18 жасында Уильям Анна Хесуэй деген өзінен 8 жас үлкен фермердің қызына үйленеді.
thumb|left|Джон Шекспир үйі, Уильям Шекспирдің туған үйі деп есептеледі. XVI ғ. аяғында театр ағылшын халқының сүйікті өнері болды. Ол кезде Лондонда онға жуық театр болған. 1585-1612 ж. Шекспир Лондонда тұрды. Ол өзі жақсы көрген театрды төңіректейді: әуелі театрға келушілердің атын бағушы, соңынан актер, режиссер, драматург болады. Лондонға келген алғашқы күндерінен-ақ Шекспир студенттермен тығыз байланысты болды. Оның пьсалары алғаш рет студент-жастардың күшімен қойылды. Сол кезден бастап Уильям Шекспирдің барлық өмірі театрмен байланысты болды.
1593 ж. Шекспир Джеймс Бербедж басқарған ең жақсы труппаға кірді. Труппаның мүшелері 1599 ж. «Глобус» театрын салды. Бұл театрда Шекспирдің пьесалары жиі қойылды. right|thumb|Shakespeare's grave. 1612 ж. Шекспир туған қаласына қайтып оралады. Оның айналасында туғандары болады, бірақ сүйікті театры болмайды, ал театрсыз Шекспир өмір сүре алмады. 4 жылдан соң өзінің туған күнінде 23 сәуірде 52 жасында Шекспир қөз жұмды. Ол Стратфорд шіркеуінде жерленді.
Шекспир шығармашылығы
Шекспир ескі, феодалдық дүниенің күні бітіп жатқандығын түсінді. Бірақ ол ақша мен баюға құмарлық үстемдік еткен буржуазияның жаңа дүниесімен де келісе алмады. Жазушының пікірі бойынша жауыздық барлық жерді жайлаған, ол сезім атаулының – сенім, әділет, сүйіспеншіліктің бәрін де уландырып отыр. «Менің айналамда көріп отырғанымның бәрі де жексұрындық», – деп үндейді ақын.
Шекспир адамның ұлылығын терең түсінді. Шекспирдің ұлы трагедиясының кейіпкері Гамлет: ''«Адам қандай тамаша жаралған! Оның ақыл-ойы қандай ізгі. Іс-әрекеті қандай дәл, қандай тамаша. Әлемнің сұлуы»'', – дейді. Өзінің «Гамлет», «Отелло», «Король Лир», «Ромео және Джульетта» және басқа трагедияларында Шекспир қайырымдылық пен әділеттілік туралы ізгі, батыл адамдар армандарының жүзеге аспайтындығын көрсетті. Ол күшті, ер жүрек кейіпкерлерді, олардың жоғары сезімдерін – сүйіспеншілік пен достықты, адалдық пен ерлікті мадақтады. Шекспирдің кейіпкерлері тағдырдың әлсіз құрбандары емес, олар қиналады және күреседі, бірақ дүниені өзгертуге қабілеті жетпейді. Шекспир 37 пьеса (трагедия, комедия, тарихи драма), сондай-ақ көптеген өлең жазды. Шекспирдің антик мифологиясының сюжеттеріне жазылған 2 поэмасы бар («Венера мен Адонис», «Лукреция»).
Шекспир көптеген сонеттер жазды. Сонет (сыңғырлау, сылдырлау деген итальян сөзінен шыққан) – әр шумағы 14 тармақтан құрылатын өлең түрі. Тармақтар екі рет төрт-төрттен, онан соң екі рет үштен топтасады (З.Ахметов «Әдебиеттану. Терминдер сөздігі»). Оның 154 сонеттен тұратын жинағы сақталды. Бұл жинақ ақынның алғашқы, оның тірі кезінде жарық көрген жинағы. Кітапқа кірген 126 сонет ақынның досына, ал 28 қарашашты сұлуға арналған. Зерттеушілердің ойынша, Шекспирдің досы ретінде шығатын бейне – граф Саутгемптон, ал қарашашты сұлудың кім екені белгісіз, оның аты тарихта сақталмаған. Сонеттерді бірнеше циклге бөлуге болады. Олардың тақырыптары – достық, сүйіспеншілік, қызғаныш, тағдыр туралы толғау. Сонеттерінде ақын достықты, сұлулықты, махаббатты мадақтайды. Сонымен қатар бақытсыз махаббат, әлеуметтік, философиялық мәселелер көтереді.
Шекспир шығармашылығының бірінші кезеңі
Шекспир шығармашылығы үш кезеңге бөлінеді. Шекспир шығармашылығының бірінші кезеңі 1590-1600 жж. қамтиды. Оның алғашқы шығармалары 90-шы жж. басында жазылған: драмалық хроникалар, комедиялар және екі поэма «Венера мен Адонис» (1593), «Лукреция» (1594). Бұл екі поэманы Шекспир граф Саутгемптонға арнаған. Осы жылдары аралығындағы пьесалары оптимистік сарында болып келеді. Комедияларында адамдардың бақытқа ұмтылу жолындағы кездесетін қиындықтармен күресі суреттеледі, жаңа дендеп келе жатқан буржуазиялық қатынастар әшкереленеді («Қателіктер комедиясы» - қойылуы 1594 ж., басылуы 1623 ж.; «Асауға тұсау» - қойылуы және басылуы 1594 ж. т.б. І кезеңдегі пьесаларында Шекспир адамның және оның тұрған жерінің сұлулығын, өмірдің қарапайым қуаныштарын мадақтайды. Драматург орта ғасырлық жазушыларда бұрын болмаған сұлулықтың жаңа, гуманистік идеалын жасады, сондықтан оның шығарған образдары айқын және көп-кырлы. Шекспир комедиялары мен драмаларының әрекеті әр түрлі елдерде болады, бірақ олар қай жерде өтсе де, барлығында Англияның рухы сезіледі. Драматург өткен ғасырды суреттесе де, оның жасаған кейіпкерлері Қайта өрлеу дәуірінің өкілдері болып көрінеді.
Шекспирдің саяси көзқарасы пьеса-хроникаларында айқын көрінеді. «Генрих VI» (3 бөлімнің басылуы 1594-1623), «Ричард III» қойылуы басылуы т.б. пьеса хроникаларының негізгі идеясы – мемлекеттік бірліктің қажеттігі, феодалдық анархияны жою. Шекспир пьесаларында дүние жүзінде алғаш рет драматургия саяси күресті мифтік емес, реалистік әдіспен бейнеледі. Ол шығармаларына феодалдық қоғамның барлық өкілдерін, сондай-ақ демократиялық пікірдегілерді де қатыстырды. Алайда Шекспир өз дәуіріндегі гуманистердің күмәншылдығынан асып кете алмай, халықтың өз тағдырын және мемлекет мәселесін өзі басқара алатындығына сеніңкіремей қарады.
Шекспир шығармашылығының екінші кезеңі
Шекспир шығармашылығының екінші кезеңі (1601-1608) Англия өміріндегі қоғамдық-саяси өзгерістермен тұтас келді. Бұл кезде корольдық үкімет реакциялық күштердің тірегіне айналды да, капиталдың әуелгі шоғырлану процесі халықтың жағдайын әлсірете түсті. Осы жағдайлар Шекспир шығармаларында трагедиялық сарынның молаюына себепкер болды. Бұл жылдары ол бірқатар әлеуметтік-философиялық пьесалар жазды: «Гамлет» (1602), «Отелло» (1604), «Король Лир» (1606), «Макбет» (1606), «Антоний мен Клеопатра» (1607), «Афиналық Тимон» (1608), «Кориолан» (1608) т.б. Шекспир шығармашылығының желісі – қоғамның жаңаруын көрсету, қоғамдық зұлматтықтар мен адамды аздырар, өмірді сүреңсіз көрсетер діни сенімдерді әжуалау. Шекспир туындылары шындыққа қалтқысыз сенуді, өмірді сүюді уағыздайды.
Шекспир шығармашылығының үшінші кезеңі
Шекспир шығармашылығының үшінші кезеңі (1609-1612) бұрынғысынша зұлымдық пен адамгершіліктің күресін арқау ете отырып, тартысты көбіне ұнамды қасиеттің иесіне моральдық және реальдық жеңдіру арқылы шешеді. Бұл кезеңге «Перикл» (1609), «Цимбелин» «Қысқы ертегі» шығармалары жатады. Бұл трагикомедиялар – мазмұны драмалық болса да, соңынан жақсы аяқталатын пьесалар.