Парсы_тіліндегі_Қазақстан_тарихы_туралы_деректемелер
Тарихы
Әмір Темір әулетінің “Зафар-наме”, “Зафар-наме-ий Темури” шығармалары кейінгі қазақ халқының құрамына кірген Жетісу өлкесінде тұратын халықтар туралы құнды мәліметтер береді. Сонымен қатар Дешті Қыпшақтағы өзбектердің Мауераннахрға кеткенге дейінгі рулық құрамы туралы деректер көптеген рулардың өзбектер мен қазақтар арасында екіге бөлінгенін анықтауға мүмкіндік берді. Айталық, “Тарих-и Абулхайыр-ханиде” 15 ғасырдың 30 – 60-жылдарында Қазақстан жерін мекендеген: қият, маңғыт, байлы, қоңырат, дүрмен, күшші, барақ, найман, ички, тубай, таймас, қарлұқ, кенгерес, үйсін, күрлеуіт, емші, шымбай, шабдақылы, шұңқырлы, бүркіт, т.б. рулар аталған. Бұл деректерді өзге шығармалармен, мәселен, “Фатх-наме” одан кейінгі кезеңдегі “Бахр әл-асрарфи манақиб әл-ахиар”, т.б. шығармалармен салыстырғанда, кейбір рулардың Мұхаммед Шайбани ханды қолдамай сол кездегі Қазақстан жерінде қалып қойғаны анықталды. Бұхар және Қоқан хандықтарының жазба ескерткіштері де осы хандықтар аумағында тұрған жалпы қазақ тайпалары және жекелеген кейбір аудандардағы қазақ тайпаларының құрамы туралы деректер береді. Парсы тіліндегі деректер Дешті Қыпшақтағы саяси бірлестіктер мен олардың мемл. құрылымының ерекшелігін анықтауға көмектеседі. Деректерде айтылатын хан, сұлтан, оғлан, би, бек, әмір, ноян, аталық, диван, т.б. лауазымдар арқылы мемлекеттің әкімш. құрлысы қандай болғанын бірден байқауға болады. Бұл еңбектерде, сондай-ақ Дешті Қыпшақта Алтын Орда ханымен қатар жеке билік құрған бірқатар тәуелсіз мемлекеттердің құрылу тарихы сөз болады. “Зафар-наме-ий Темури”, “Тарих-и арба’улус”, т.б. еңбектерде Шағатай ұлысындағы 28 хан мен Жошы ұлысының 39 ханының есімі аталған. Қазақ хандығы мен хандары туралы жан-жақты мәліметтер мол кездесетін парсы тіліндегі шығармалардың ішінде Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди” еңбегінің маңызы зор. Тарихи жазбаларда автор тұңғыш рет қазақ хандары Керей мен Жәнібектің қоныс аударып, Қазақ хандығын құруы әрі оның қалыптасу барысы туралы баяндап, бұл оқиғаларды осы тұстағы Қазақстанның шаруашылық, әлеум. және саяси тұрғыдан өсу дәрежесімен байланыстырады. Шайбани әулеті кезеңінде жазылған шығармаларда қазақ хандары: Бұрындық, Қасым, Тахир, Ақназар, Барақ, Шығай, Тәуекел, Жаныш сұлтан, Ахмед сұлтан, Таныш сұлтан, т.б. туралы құнды мәліметтер бар. Бұл деректемелерден қазақ мемлекетінің әлеум.-саяси құрылымы, қазақ билеушілерінің ішкі тартыстары және көршілес елдермен қарым-қатынасы туралы тың деректер алуға болады. Соның ішінде Рузбеханның “Михманнама-и Бұхарасында” Қазақстан қалаларының 16 ғасырдың басындағы тарихы және экономикасы, мәдениеті мен тұрмыс-салты, Мұхаммед Шайбани ханның қазақ билеушілері Бұрындық, Қасымға, Жаныш сұлтандарға қарсы жорығы баяндалады. Рузбехан бұл жорықтарда Шайбани ханның қасында болып, барлық жағдайды өз көзімен көрген. Аштархан әулетінің деректері 17 ғ-да Ташкентте билік еткен қазақ ханы Тұрсын-Мұхаммед, Ахси мен Әндіжанда билік жүргізген Абылай сұлтанның саяси қызметі туралы бірегей мәліметтер береді. Сонымен қатар парсы тіліндегі деректемелерден Дешті Қыпшақ билеушілерінің сыртқы саясатының негізгі бағыттарын білуге болады. Мыс., Әмір Темірдің Дешті Қыпшақ билеушілерімен дипломат. байланысы, әсіресе оның Тоқтамыс ханмен қарым-қатынасы, олардың бірігіп 1376 жылы Орыс ханға шабуыл жасауы туралы деректерді Әмір Темір әулетінің жазба ескерткіштерінен табуға болады. Шайбани әулетінің “Шараф-наме-ий Шахи” мен “Мусаххир әл-билад” еңбектерінде Абдолла ІІ мен қазақ билеушілері арасындағы соғыстардың себебі мен кезеңдерін анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтер көп. Онда Тәуекелдің Абдолла ханға қарсы Шайбани ұрпақтарының басқа өкілдерімен одағы, Тәуекелдің Мауераннахрдағы билікке ие болу әрекеттері туралы деректер бар. Шайбани әулетінің деректері шайбанилықтардың қазақ хандары мен сұлтандарымен түрлі жағдайға байланысты өзгеріп отырған қарым-қатынастарын толықтай баяндайды. 1588 жылы Ташкент көтерілісі жайындағы деректе қазақ сұлтаны Жанәлі және Ақназар ханның ұлдары Мұңғытай мен Дінмұхамед сұлтандар туралы мағлұматтар берілген. Аштархан әулеті мен Бұхар хандығының деректерінде қазақтар мен өзбектердің Ұлы Моғолдарға қарсы біріккен күресі, Ташкент уәлаятындағы қазақтардың Бұхара әмірімен әскери одағы, 1603 – 05 жылы Түркістан, Сайрам, Ташкент, Ахсикент, Әндіжан үшін қарақалпақтармен біріккен күресі, кейінірек аштархандықтарға қарсы қырғыздармен болған одағы туралы да мәліметтер бар. Бұхар және Қоқан хандықтарының деректері ортаазиялық хандықтарда болған саяси оқиғаларға қатысты айтылатын 18 – 19 ғасырлардағы қазақ халқы тарихының кейбір тұстарынан мағлұматтар береді. “Тухфат әл-хани”, “Таджат-тауарих”, “Махазин ат-таква”, “Тауарих-и ауаил уа ауахир”, “Фатх-наме-йи султани”, “Тарих-и салатин-и Мангитиййа”, “Тарих-и джадида-йи Тошканд”, “Хуласат ул-ахуал” шығармаларында ортаазиялық хандықтардың Дешті Қыпшақпен өзара саяси астыртын байланыстары туралы да маңызды мәліметтер кездеседі. “Тухфат әл-ханида” 18 ғасырдың 20-жылдары Бұхардан тәуелсіз Самарқанд хандығының құрылуы, оның әскери жорықтарына қазақ сұлтандарының қатысқаны туралы айтылады. Бұл деректерден Дешті Қыпшақтың саяси тарихы ғана емес, әлеум.-экономикасы және этнографиясы туралы да көптеген мағлұматтар алуға болады. “Тарих-и салатин-и Мангитиййа”, “Тарих-и джадида-йи Тошканд” еңбектерінде патшалық Ресейдің Орталық Азиядағы отарлау саясаты және осы аймақ тұрғындарының наразылығы жайлы құнды мәліметтер бар. Парсы тіліндегі жазба ескерткіштер Қазақстанның тарихи географиясы үшін де маңызды дерек көзі болып табылады. Деректерден Дешті Қыпшақтың шекарасы, оның тұрғындары мен климатының ерекшеліктері туралы түрлі мағлұмат алуға болады. Шығармаларда Түркістан, Жетісу жері, оның тұрғындары, мекен жайлар, олардың аралық қашықтығы айтылған. Каспий мен Арал теңізі, пайдалы қазбалар туралы айрықша назар аударарлық мәліметтер бар. Сонымен қатар геогр. шығармалардың мәліметтері Орталық Азиядағы түркілердің топономикасын зерттеуде жәрдемін тигізеді. “Зафар-наме”, “Зафар-наме-йи Тимури” шығармаларында Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары (1371 – 72, 1375, 1389) баяндалғанда көптеген топоном. атаулар айтылып отырған. Шығармалардағы геогр. атаулар 14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың басында Орталық Азияның шығысы мен оған шектес жатқан облыстарда түркі-моңғол топономикасының үстем болғандығы байқалады. Онда сондай-ақ Сырдарияның орта ағысындағы Сауран, Сығанақ, Аркук, Отырар, Иасы қалалары туралы мәліметтер келтірілген.