cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев
Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев (26 тамыз 1990 – 16 тамыз 2020, Лондон) — қазақ футболшысы, бизнесмен, Қазақстанның бұрынғы президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі және Дариға Назарбаеваның ұлы.
Өмірбаяны
Әкесі - қазақстандық саясаткер, бизнесмен және дипломат Рахат Әлиев (1962-2015), анасы - Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың үлкен қызы Дариға Назарбаева (1963 жылғы). Қоңырат (Орта жүз) тұқымдасына жатады.
"Халықаралық үздіксіз білім беру колледжі" мектебінде (Астана), "Американдық халықаралық мектеп" мектеп-пансионатында (Зальцбург, Аустрия) оқыған. Сандхурстегі Британ корольдік әскери академиясын бітірген (2009-2010). КИМЭП университетінің магистратурасын "бизнес-әкімшілендіру" (Алматы) мамандығы бойынша бітірген. Нұрсұлтан Назарбаев немересінің шыққан тегін ескере отырып, оқу орындарында оған берілуі мүмкін артықшылықтарды пайдаланбауын талап еткені белгілі. Мысалы, ол Айсұлтан стипендияға өмір сүргенін және мемлекеттік мазмұнға сенбегенін қалады.
Айсұлтан Назарбаев футболмен кәсіби түрде айналысқан, алдымен Австриядағы елші қызметінде Австрияның "Адмира Ваккер" командасында ойнаған. Содан кейін ол "Челсиге" кіші болып жазылды, сонымен қатар "Портсмутта" ойнады, Англияның қола жүлдегері болды.
2006 жылы Қазақстанның бірінші лигасында елордалық "Рахат" клубы үшін екі матч өткізді, 2007 жылы Алматы "Қайрат" жастар клубының құрамында болды. Футболдан 2006 жылғы жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатына іріктеу турниріне қатысқан.
2011 жылы "Астана" клубында ойнады. 2012 жылдың 21 қазанында Қазақстан чемпионатында жалғыз ойын өткізіп, "Сұңқар" клубы үшін Қаскелең клубына қарсы ойында екінші таймның ортасында алаңға шықты.
2017 жылы қазан, ақпан айларында ФИФА, УЕФА халықаралық ұйымдарымен және Ұлттық қауымдастықтармен байланыс бойынша Қазақстан футбол федерациясының вице-президенті.
2017 жылы Facebook-тегі постта ол есірткі қолданғанын мойындады. Оның мойындауы бойынша, ол атасы академик Мұхтар Әлиев қайтыс болғаннан кейін және австриялық түрмеде әкесінің өзін-өзі өлтіруінен кейін есірткіге тәуелді болды.
2019 жылдың қазан айында Лондондағы сот есірткінің әсерінен полицейлерге қарсылық көрсеткені, олардың біреуін ұрып-соғып, тістегені үшін сотталды және есірткіге тәуелділікті емдеу, қоғамдық жұмыстар мен айыппұлды жалғастыра отырып, сынақ мерзіміне сотталды.
2020 жылғы 13 ақпанда Айсұлтан Назарбаев Ұлыбританиядан саяси баспана сұрады. Бұл шешімді экс-президенттің немересі отбасының қысымымен түсіндіріп, оның "Ресей мен Қазақстан Үкіметі арасындағы жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық туралы" ақпараты бар деп мәлімдеді. Фейсбуктегі посттарда Айсұлтан Назарбаев сондай-ақ жақын арада оны жоюға немесе оны есі ауысқан деп жариялауға әрекет жасалатынына алаңдаушылық білдірді. Қазақстанның Ақпарат және қоғамдық даму министрі Дәурен Абаев Назарбаевтың посттарынан үзінді келтіріп, оларды "есірткіге тәуелділіктен емделу сатысындағы адамның ашулары" және "тәуелді адамның қиялы" деп атады және посттар "белгілі бір адамдардың манипуляциясымен жазылған" деп мәлімдеді.
2020 жылдың 16 тамызында Айсұлтан Назарбаев Лондонда қайтыс болды. 2021 жылдың 24 наурызында Назарбаев өлімінің себебін зерттеген Британдық коронердің тұжырымдары ұсынылды, оған сәйкес Назарбаев кокаинге тәуелділіктің нәтижесінде табиғи қайтыс болды.
Сілтемелер
Санат:Лондонда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Адмира Ваккер ФК ойыншылары Санат:Рахат ФК ойыншылары Санат:Астана ФК ойыншылары Санат:Қайрат ФК ойыншылары Санат:Сұңқар ФК ойыншылары
Ер-Пус-Яха
Ер-Пус-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненец АҚ, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Маханяд-Пус-Яха өзенінің сол жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 76 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Алмар
Солт. жарты шардың қоңыржай аймақтарында кездесетін 50-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардың шалғынды жерлерінде, орман шеттерінде, бұталар арасында, бау-бақшаларда, жыртылған жерлерде өсетін 1 түрі – шырдаш А. (L. autamnalіs) бар. Биікт. 15 – 35 см, тамырсабағы қысқа, көптеген шашақ тамыры болады. Сабағы біреу немесе бірнешеуден, жалаң, кейде түкті жапырақсыз, жоғ. жағы бұтақталып, оның ұшында бір-бірден көпгүлді себеті жетіледі. Тамыр түбіндегі жапырақтары дегелектене шоғырланған. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, тілшелі, себет гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз – қазанда жемістенеді. Тұқымының ұшында қауырсынды айдары бар. А-дың гүлінен аралар бал жинайды.
Санат:Күрделігүлділер
Таушайыр тектес қоспалар
Таушайыр тектес қоспалар. Байырғы таушайырларды және табиғи немесе жасанды алынатын таушайыр тектестерін түгел біріктіретін жиынтық атау ("Таушайыр" терминінің анықтамасын қараңыз).
Дереккөздер
Санат: География Санат: Геология Санат: Геофизика
Су бөгеттерін қорғау
Су бөгеттерін қорғау (оборона водных преград) — бәлімдер мен бәлімшелердің өз жақ жағалауында жүргізетін әскери қимыддары. Командир Су бөгеттерін қорғауды ұйымдастыра отырып, су бөгеттерінің ені мен тереңдігін, судың ағыс жыламдығын, оның түбі мен жағалауының ерекшеліктерін тексеріп, әткелдерді және өзеннен соғыса отырып өтетін қолайлы жерлерді анықтайды. Су қорғаныстарының алдынғы шебі су жағалауына жақын жерге орналасады. Cу бөгеттеріне таяу жердегі өткелдер, өтуге болатын қолайлы жерлер өз белімдерінің немесе қолдаушы болімдерінің қос бүйірден немесе түйдектелген атысының күшімен және инженерлік кедергілермен қорғалады Су бөгеттерін басып алмақшы болған қарсыластың адам күшін. әскери техникасын, судан әтетін құрал түрлерін бөлімше және бөлім командирі атыстың барлық түрлерін пайдалана отырып жояды, қорғаныстағы жағалауға қарсылас әскерлерінің өтпеуін қамтамасыз етеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Хадутей-Яха-Тарка
Хадутей-Яха-Тарка — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Хадутей-Яха өзенінің оң жағалауынан 119 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Сан-Педру (Ковильян)
Сан-Педру (Ковильян) (São Pedro) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Каштелу-Бранку округінің құрамына кіреді. Ковильян муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2742 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,37 км² шамасында. Халық тығыздығы — 627,5 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Каштелу-Бранку округінің елді мекендері
Мордвалар
Мордвалар – Ресейдің Мордовия Республикасында тұратын ұлт. Оған қоса Ресей Федерациясының Куйбышев, Пенза, Орынбор, Ульяновск облыстарында Башқұртстанда, Татарстанда, Сібірде, Орталық Азия мен Кавказда тұрады. Халық саны шамамен 1,191 млн.
Қоныстануы, саны
Мордвалардың (мокшалар мен эрзяндар) XVI ғасырдың аяғындағы жалпы саны 150 мың, 1719 жылы - 107 мың, 1764 жылы болған III ревизияға сәйкес - 221,1 мың, 1781 жылғы IV ревизияға сәйкес - 279,9 мың, 1796 жылғы V ревизияға сәйкес - 345,5 мың, 1835 жылғы VIII ревизияға сәйкес - 480 мың, ал 1858 жылғы X ревизияға сәйкес 660-680 мың адам шамасында болды. 1897 жылғы Ресей империясынжа жүргізілген халық санағының нәтижесінде мордвалық диалекттерде сөйлейтін 1023,8 мың адам тіркелген. XX ғасырдың басына қарай Рязан, Воронеж, Тамбов, Пенза, Нижегород, Симбирск, Қазан, Самара, Саратов, Орынбор, Уфа, Томбы, Ақмола, Енисей, Торғай губернияларында мекендеген. 1917 жылы мокшандар мен эрзяндардың жалпы саны 1200 мыңға жетті. 1926 жылғы Пенза, Ульяновск, Нижегород губернияларындағы (кейін Мордва автономиясының құрамына енді) санақ бойынша 237 мың мокшан және 297 мың эрзян тіркелген.
Мордва халқының (мокшандар мен эрзяндар) РКФСР-ның өлкелері бойынша қоныстануы (1926 жыл) .
Тілі
Мордва тілі көптеген диалектілерге бөлінеді. Мордваларда орыс тілінің ықпалы басым. Жазуы кириллица негізінде. thumb|Дәстүрлі киім киген мордва шаруасы, Симбирск губерниясы, XIX ғасырдың ІІ-жартысы.
Діні
Христиан дінінің православие тармағын ұстанады.
Тарихы
Эрзя және мокша аталатын екі этникалық топтан тұрады. Мордвалар еуропа үлкен нәсілдің көшпелі түріне жатады. Мокшаларда кейбір моңғолоидтық белгілер байқалады. Мордвалар фин-угор тайпаларынан шығып, Еділ мен Ока өзендері аралығында тұрған.
Мордва халқының жалпыресейлік құрылтайы
1992 жылдан бастап мордва халқының жалпыресейлік құрылтайлары өткізілуде. Құрылтай белгіленген жарғыға сәйкес Мордва Республикасы мен Ресей Федерациясының басқа аумақтарында тұрып жатқан мокхан және эрзяндардың жоғарғы өкілдік жиналысы болып саналады. Тұңғыш құрылтай 1992 жылдың 14-15 наурызында "Масторава" және "Вайгель" қауымдастықтарының бастамасымен өтті. Бірінші құрылтай кезінде 10 маңызды құжат қабылданды (мокшандар мен эрзяндардың статусы, халықаралық саяси ұйымдарға қатысуы туралы және т.б.).
Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік (күздік қара бидай, қара бидай, күздік арпа, бидай, тары, зығыр, кендір). Мал шаруашылығы да жақсы дамыған (сиыр, қой, ешкі). ара шаруашылығы, кейінірек мордвалар омарташылық кәсібімен де айналысады.
Тұрғын үйлері бөренелерден салынып, екі бөлмеден тұрады. Мордовия ауылдары жоспарсыз салынып, ал үйлердің орналасуы негізінен ретсіз болды. Кейде көлдің немесе басқа су айдынының айналасында орналасқан. Шаруашылық құрылыстардың ішінде қора, мал қорасы, жер үсті қондырмасы бар жертөле және монша міндетті болды. Жазда, аң аулау, балық аулау немесе дала жұмыстары кезінде олар көбінесе уақытша үйлерде немесе қыстақтарда тұрды.
Мәдениеті
нобай|оңға|250px|Мордвалар Мордва ғұрыптары ауызша және поэтикалық шығармашылық поэзиясымен тығыз байланысты. Күнтізбелік ғұрыптық поэзия: түрлі әндер – жылдың белгілі бір уақытында, белгілі бір маусымдық мерекелерде орындалған. Қыста Рождествода және Жаңа жыл қарсаңында аулаларды аралау кезінде орындалатын салт-дәстүрлік әндерде, келер жылға амандық, бала туу, ұрпақтардың көбеюі туралы тілектер айтылды. Көктемгі әндер Масленицада (иваван морот), Ұлы Ораза күндерінде (вианамат, уянамат), орындалатын көктемді, жылу мен күнді шақыруға, еңбек пен махаббатты жырлауға арналған.
Мордова асханасы көп жағынан орыс тағамдарына ұқсайды – ет сорпасында пісірілген қырыққабат сорпасы, сондай-ақ әртүрлі дәнді дақылдардан жасалған жарма, картоп т.б. тағамдар. Мордовиялық құймақ ұлттық асханада ерекше орын алады. Тағамдардың негізі көкөніс және сүт ингредиенттері болып табылады. Ет тағамдарынан шошқа еті мен сиыр еті көбірек пайдаланылады, қой еті әлдеқайда аз.
Қазақстандағы мордвалар
Мордвалар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың орта шенінен бастап бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы мордовалардың саны:
Дереккөздер
Санат:Ресей халықтары
Ақысыз оқыту
Ақысыз оқыту — Қазақстан Республикасының мемлекеттік оқу орындарындағы азаматтарға тегін орта және жоғары білім беру жүйесі. “Білім беру туралы” заңда (1992 ж. 18 қаңтар): “Білім беруді мемлекеттік қаржыландыру Қазақстан Республикасы азаматтарының білім алу жөніндегі мемлекеттік кепілдіктерінің негізі болып табылады. Білім беру мекемелерін қаржыландыру дүниежүзілік деңгейде бағдарланған, бір оқушыға жұмсалатын нақты шығындарды біртіндеп ұлғайта беру принципін негізге ала отырып білім беру мекемелерінің әрбір түрі және типі бойынша әрбір оқушыға, тәрбиеленушіге, студентке есептелетін белгіленген мемлекеттік нормативтерге сәйкес жүзеге асырылады. Нормативтердің абсолютті мөлшерлері инфляция қарқындарына сәйкес жүйелі түрде индекстеліп отырады” деп көрсетілген (38-бап. Білім беру жүйесін қаржыландыру.) Осы заңның 3-бабында білім берудің мемлекеттік стандарттары шегінде білім беру қызметтерінің тегіндігі білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың басты принциптерінің бірі ретінде аталған.
Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Білім беру
Тасқора
thumb|300px|АлтынТасқора – орта ғасырдан сақталған қоныс орны. Қаратаудың бір мүйісі Алтынды тауынан шығатын сайдың аузында, жазық ортасында орналасқан. Төбе үстінде ауд. 20 - 15 м тұрғынжайдың тастан қаланған дуалы көрініп жатыр. Сақталған жердегі биіктігі 0,20 м, 0,50 м. Қшінде аудандары әр түрлі бес бөлмесі аршылған.
Қоныстың оңтүстік-шығыс жағындағы бір бөлмесі – ыдыс жасайтын шеберханадан әр түрлі пішімдегі және ақ, күлгін, қызыл, қоңыр сырмен әшекейленген көзелер табылды. Тостаған тәрізді қыш ыдыстың ішкі жағында түбіне керей тайпасының таңбасы “Х” сияқты белгі салынған. Қыш бұйымдар бұл қоныстың 16 – 17 ғ-ларда болғанын көрсетеді. Алтынды деген жер атауы бекер айтылмаған.
Жергілікті тұрғындардың айтуынша, 20 ғ-дың басында алтын жинаушылар осы төбенің солт.-шығыс жағындағы сайдың құмынан алтын шайған. Ал “Қобыланды” жырында “Алтынды таудың алдында, Тастан соққан қорғанды” жаудың талқандап кеткендігі айтылады.
Цёльков
Цёльков (Zölkow) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Пархим ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 618 адамды құрайды (38 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 22,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 60 092. Муниципалитеттің басшысы — Гудрун Люббе.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Кокшага (Вятка тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қарулану жарысы
Қарулану жарысы - ұлттық мемлекеттер арасындағы қарсыластарына әскери басымдылық танытуға бәсекелестік күресі. Қазіргі мағынада бұл түсінік АҚШ пен КСРО арасындағы бәсекелестікке қатысты қолданылады, бұл кезде қарулану жарысы ядролық қарулар мен қаруларды өңдеу жүйесі қарқынының күшеюі түріне ие болды. Қарсыласынан жоғары тұру мақсатында, бір жақтың технологиялық қозғалысы дамыса, екінші жақ одан да күшті қару жасауға талпынады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс Санат:Саясат
Ажу
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Қара теңіз су алабының өзендері Шепси өзені су алабының батыс шекарасынан Псоу өзеніне дейін (РФ мен Грузия шекарасы). Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Қаратеңіз су алабындағы өзендер.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Риашу-Фриу
Риашу-Фриу (Riacho Frio) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Шападас-ду-Эстрему-Сул-Пиауиенси экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 522 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2 221,950 км² шамасында. Халық тығыздығы — 2,0 адам/км².
Санат:Пиауи елді мекендері
Алексеевка (Белебеев ауданы)
Алексеевка — Башқұртстанның Белебеев ауданындағы ауыл, Рассвет ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 598 адамды құрады. Пошта индексі — 452025, ОКАТО коды — 80209828001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
IC 1466
IC 1466 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 135879.
Сыртқы сілтемелер
IC 1466 Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Бөгеттік су электр станциясы
Бөгеттік су электр станциясы (Гидроэлектростанция приплотинная) — арыны бөгет арқылы пайда болатын, ал машина залы мен СЭС имараты бөгет шегінен тыс орнатылған су электр станциясы. Судың статикалық арыны турбиналық сутартқыштан бастау алатын калқанды қабырғалар арқылы қабылданады. Бөгеттік су электр станциясы 30—200 м-ге дейінгі су арыны жағдайында орнатылады. Қосымша гидротехникалық имараттардың құрамына: кеме көтергіш, балық өткізгіш имараттары кіреді. Егер су электр станциясы жер жағдайына байланысты су торабынан қашықтау орналасса, онда бұрма канал мен турбинаның шиыршықты құбырынан шыққан суды өзен арнасына қосады. Кейбір жағдайда су торабынан түптік су жібергіш имараты тұрғызылады: оның атқаратын негізгі рөлі — су қоймасындағы суды түгел қотаруға және турбинадан басқа артық суды төменгі бъефке жіберуге арналады.
Дереккөздер
Санат:Су электр станциялары Санат:Су шаруашылығы
Үнді орта ғасыр өнері
Гупттар дәуірінен кейін, VI ғасырда үнді мәдениетінің дамуында жаңа кезең басталады. Осының алдындағы кезеңдегі қалалық және сарайлық мәдениетке барған сайын мейлінше дінге сүйенетін, елдегі ұсақ та ірі әкімдер күштеп енгізген мәдениет түрлері қарсы қойыла бастағаны атап көрсетіліп жүр. Олар өз биліктерін діни нышандармен байланыстырып отырған. Үнді мемлекеттеріндегі басты рольді енді діни қызметкерлер атқаратын болып алады, бұл кезде ескі дін — буддизм бірте-бірте ығыстырылып, индуизм жетекші дінге айналады. Маурьялар мен Гупттар әулеттерінен шыққан әкімдерге тән Үндістанды бірыңғай мемлекетке біріктіруге деген ұмтылыс ұмыт бола бастайды. Ұсақ князьдіктердің аса әйгілі атаққа ие әкімдерінің өзара соғыс, қақтығыстары мен тартыстары біртіндеп асқына түседі де, мұның өзі ішкі және сыртқы саудаға күшті ықпалын тигізеді; шығыстағы сауда қытайлардың, ал батыстағы сауда арабтардың қолына өтеді.
Индуизм ықпалы
right|thumb|Кхаджурахо храмдық қаласы Орта ғасыр дәуірінде бүкіл Үндістанда индуистік храмдық сәулет өнері мен пластика гүлденеді. Жекелеген әкімдер мен олардың діни ортадан шыққан кеңесшілері арасындағы өзара бәсеке біртіндеп бірінен-бірі өткен сән-салтанатты храмдар тұрғызуға жеткізеді.
left|thumb|Кхаджурахо храмы Бұл дәуір бірқатар оңтүстік және солтүстік әулеттердің — Ориссадағы Паллавтар мен Раштракуттардың, Палдар мен Чанделлдердің, Бхаумакарлардың, Кесарилер мен Гангтардың билігімен тығыз байланысты, ал олардың орнын кейініректе, мәселен, Оңтүстік Үндістандағы Чолдар әулеті сияқты құдіретті әулеттер басты. Бұл дәуір шіердің ірі көлемді туындылары — Оңтүстік Үндістанның шығыс бөлігінде Махабалипу рамда салынған мүсіндік әшекейлі құрылыстар, Батыс Декандағы Эллора мен Элефант аралындағы үңгірлік монастырьлар, Чанделлдер әулетінің билігіне жататын Бхуванешвер (Орисса) мен Кхаджурахо храмдық қалалары сияқты тұтас жатқан ескерткіш-қалалар арқылы ерекшеленеді. Палдар әулеті Бенгалия мен Бихарда аса көлемді монументтер қалдырмаған, алайда олар билеген кезден (бұлар буддалық әкімдердің ішіндегі ең соңғы және индуистік гис пластикалары мен құрылыстары мол буддалық университет сияқты) ічжерткіш-куәлар сақталған.
Бұл сияқты ортағасырлық индуистік храм құрылысы бүкіл Үндістан жерінде кең өріс алған. Осы елдің тек бір ғана ауданында — Гуджаратта джайндік діни қауымдар күш алып, өздерінен кейін назар аударуға тұрарлықтай көптеген джайндік құрылыстар қалдырған. Бұл дәүір индуистік өнердің Үндістанға мұсылман жаулаушылары басып кіріп, біртіндеп оның солтүстігі мен Деканды иеленуі алдындағы өріс жая гүлденуінің соңғы кезеңі болатын. Индуистік өнер тек қана қиыр оңтүстікте дербес дами берді. Чолдар әулетінен шыққан әкімдер өз мемлекетін солтүстікке және оңтүстікке қарай кеңейте түсті, қайсыбір кезеңде тіпті Цейлонды да басып алып, Оңтүстік-Шығыс Азияға да тікелей ықпал жасады. Олардың храмдық сәулет стилі Солтүстік Үндістан стилінен, ең алдымен, құрылыстардың монументальдылығы, гопурлар деп аталатын үлкен қақпалары, сол сияқты пластиканың, әсіресе діни қола мүсіндерінің, ерекше тәсілмен дамытылуы арқылы ерекшеленеді. Бұған дейін де Хойсалдар әулетінен шыққан әкімдер Майсурада (Декан) үнді өнері ескерткіштерімен танысушыларды күні бүгінге дейін таңғалдыратын әшекейлі мүсіндері қисапсыз, өзіндік ерекшеліктері мол храмдар салған.
Махабалипурам өнері
Махабалипурам өнері құрамында Айхоле, Бадами және Паттадакал ескерткіштері енетін Чалукьялар кезеңі өнерімен тығыз байланысты. Алайда, бұл жерде, Үндістанның оңтүстігінде, шығыс жағалауға жақын жерде жергілікті дәстүрлер де сақталып қалған, соның арқасында діни сәулет үлгісінде де, пластикада да өзіндік ерекше туындылар жасалып отырған.
Махабалипурам (немесе Мамаллапурам) қаласы Паллавтар әулетінен шыққан, кейде Махмалла (640—64) деген атқа да ие I Нарасимхаварман патшаның тұсында салынған. Паллавтар әулетінен шыққан әкімдер VII және VIII ғасырларда бүгінгі күндерде де көркемдік кұны аса зор өнер туындыларын қалдырған. Бұл өнердің ең таңдаулы үлгілері мыналар: индуистік үңгір-храмдар; тұтас жартастардан ойып жасалған ратха деп аталатын храм үлгілері; жартастарға ойып салынған бедерлі зор суреттер, олардың ішіндегі ең елеулісі «Ганганың жерге төмен түсуі» деп аталатын әйгілі бедері сол сияқты Махабалип-урамдағы үлкен жағалау храмы.
Бұл жерде ең алдымен жартасқа ойып салынған бас ратханы, эпостық қаһармандар мен кұдайлар атымен сақталған Арджуна, Бхима, Дхармараджа, Сахадева және Ганеша ратхаларын атаған жөн. Сол жартастан Шиваға табынуға байланысты шыққан қасиетті жануарлар — піл, арыстан, бұқаның зор бейнелері де ойып жасалған. Бұл ратхалардың ішіндегі ең шағыны Арджуна ратхасы — төрт жағынан да қисайта салған күмбез тәрізді төбесі бар, шаршы көлемді, қалың қабырғалы біртұтас ғимарат. Осыған ұқсас құрылыс жартасқа ойып салынған «Ганганың төмен түсуі» атты бедерлі суретте де тақуаның тұрғын жайы ретінде бейнеленген. left|thumb|Ганеши ратхасы
Бхима ратхасы «бөшке тәрізді» күмбез болып келетің, бір қабатты, қырлы құрылыс ретінде салынған. Қушықтау жағындағы есігі көне буддалық чайтьяның терезесіне ұқсас. Сахадева ратхасында да «бөшке тәрізді» күмбез бар. Бұл ғимарат көп қабатты етіп салынған, әр қабаты бірінің үстіне бірі орналасқан және олар жоғарылаған сайын целла мен вестибюльден тұратын үнді храмына тән қалыпта қырланып, кішірейе түсіп, қайталана береді. Дхармараджа ратхасы шаршы бейнелі, үстіңгі жағы пирамида тектес қондырғымен ұштасады. Осы ратхалардың бәрі де көп сатылы (көп қабатты) құрылысқа ұқсатылып салынған және көптеген бір тектес сәулеттік детальдар сәнді түрде қайталанып отырады.
Бүкіл осы ратхалар тобы тұтас алғанда храмдардың тастан жасалған шағын үлгілері комплексін көргендей әсер қалдырады. Алайда, бұлар — сәулет пен сәндік өнердің шын мәнісіндегі қазыналары. Махабалипурамдағы үңгір-храмдар да Шиваға арналып салынған. Бұлар жартастардан ойып жасалған, колонналар ұстап тұрған веранда формалы вестибюлі бар үңгірлер болып табылады. Олар мейлінше әдемі салынған ірі бедерлі суреттермен безендірілген және бұлар Паллавтар кезеңіндегі пластикалық өнердің шебер жетістіктерінің қатарына жатады. Мысал ретінде Кришну құдайды бейнелейтін аумақты бедерлі суреті бар бес ағалы-інілі Пандавтар үңгірі Панча-Пандава-Мандапаны, сол сияқты Шиваға арналған бейнелері бар Тримурти храмын атауға болады. Бұрын да бірнеше рет аталған жартастағы зор бедерлі сурет «Ганганың төмен түсуі» пішіңдік бейнелерге өте бай. Құдайлар, адамдар мен жануарлар аспаннан жерге, жартас ортасындағы табиғи құлама су нобайын бейнелейтін жарыққа түсіп келе жатқан өзен тәңіриясы Ганганы қадағалап, құттықтап тұр. Ақыр соңында Махабалипурамдағы Жағалау храмын алайық. Мұның табаны — шаршы целла, оның үстінде мұнара тәріздес қондырғы көтерілген. Алдында — вестибюль және өтпелі бөлме, сол сияқты колонналар ұстап тұрған, жиналыстар өткізілетін үлкен зал бар. Храм түгелдей тас қорғанмен қоршалған, оның үстіне Шиваға арналған Нанди бұқалары орналасқан.
Паллавтар кезеңі
Паллавтар кезеңінің ескерткіштері Махабалипурамнан сырт жерлерде де баршылық. Бұл жерде Паллавтардың ескі астанасы Канчипурамдағы үлкен Кайласанатхи храмын ғана атап кетпекпіз. Құрылыстың түрлі бөлектерінің арақатынасы өз мөлшері жөнінен Жағалау храмын еске түсіреді. Мұндағы басты ғимарат та жоғары қарай тарыла түсіп отыратын тік ярусты, пирамида бейнелі қондырғысы, ұшында мұнарасы бар. «Бөшке бейнелі», пирамида тәрізді төбелер оңтүстік үнділік храм үлгілерін мұнара үстінде тіп-тік жоғары көтерілетін солтүстік үнділік шикхара үлгісінен ерекшелеп гұрады. Алайда, солтүстік үнділік храм үлгісі жұпыны, шағындау келетін болса, Паллавтардың соңғы кезеңіндегі және одан кейінгі кезеңдердегі оңтүстік үнділік сәулет мейлінше аумақты храмдық комплекстерге бет бұра берген, бұл кезеңдерде жекелеген храмдардан біртіндеп аса зор қақпалы алып тас дуалдармен қоршалған храмдық тұтас қалаларға көшу өріс алған. Паллавтар стилі сәулет өнері дамуының көп кейінгі дәуірлеріне — түбектің қарама-қарсы батыс бөлігінде орналасқан Айхоле мен Паттадакаладағы Чалукьялар кезеңіне дейін ықпал жасаған. Алайда, ол тек Раштракуттар өнерінде, ең алдымен, Эллораның үңгірлік және жер үсті сәулетінде барынша гүлдене түскен. Раштракуттар әулетінің әкімдері өздерінің бұрынғы билеушілері Чалукьялардан азаттық алғаннан кейін, 750 жылдан кейін іле-шала аса алып қүрылысты бастап жібереді. Олар өз тұсындағы құдіретті үнді әкімдері болып табылады және X ғасырға дейін билеп тұрды, алайда орта ғасыр өнері олардың астанасы Маньякхетадан (осы заманғы Малкхед) көп ештеңе сақталмаған. Сол себепті де олар билеген кезеңнен қалған бірден-бір алып құрылыс — махабалипурамдық ратхаларға ұқсас Эллорада" жартастан ойып салынған Кайласанатхи храмы. Бұл ешқандай да үңгірлік храм болмағанмен, оны әдетте Эллорадағы үңгір храмдарының қатарына жатқызып, 16-номермен белгілеп жүр. Храмды жасау жұмыстарын Паллавтар сәулетшілері жүргізгенімен де Канчипурамды Раштракуттар жаулап алған соң орын алған деген болжам бар. Кайласанатхи храмы ұзақ уақыт салынған. Дантидурга кезінде басталып, I Кришнараджа тұсында кеңейтілген. Храм метрден астам тереңдікте жартастан ойылған көлемі 58X51 метр алаң ортасында түр, ал оның аумағы 55X36 метр, төртбүрышты зор ғимарат. Махабалипурамдағы ратха сияқты бұл храм да өзінің бейнелік және сәндік барша әшекейлерімен тұтастай жартастан ойып жасалған. Көлемі мен мықтылық құдіреті жағынан Кайласантты храмы айрықша жоғары бағаланады. Дейр-эль-Бахридағы (Египет, Жаңа патшалық, біздің дәуірімізге дейінгі XVI—XV ғасырлар) жартастан ойылған египеттік аса әйгілі Хатшепсут храмымен ғана салыстыруға болар.
Эллора
Аджанта сияқты Эллора да көп ретте буддалық емес, индуистік храмдар болғанымен, жартастағы аса зор храмдардың көп топталған жері болып табылады. Жоғарыда сипатталып суреттелген, шын мәнісінде жартастан ойылған храмдар қатарына жатпайтын, жер үсті кұрылысы болып табылатын Кайласанатхи храмын есепке алмаған жағдайда, мұндағы храмдардың бәрі де сәулет өнері даму жолдарын көрсете алмайды, тек жартаста храмдар салу жөніндегі көне үнді дәстүрлерінің аяқталу кезеңінің аса ірі куәлары бола алады. Сол себепті де бұл жерде Эллора өнерінде туындаған жаңа белгілерді ғана атап көрсетуге болады. Олардың қатарына, ең алдымен,жартастардан ойылған алып храмдардағы көркемдік қуаты құдіретті, индуистік мифологиядан алынған монументальды көріністер болып табылатын мүсіндік декор жатады. Бомбейге жақын маңдағы Элефант аралындағы әйгілі Шива храмынан да осы жайды көруге болады. Оның сәулеті — бұрынғы кездердің болмашы ғана қалдығы деуге болады, ал жартастардағы ғаламат бедерлі пластика индуистік өнердің гүлдене түскендігін көрсетеді. Ерте ортағасырлық храмдық сәулеттің дами түскендігін Деканда және Оңтүстік Үндістан жерінде айқын байқауға болады, ал Солтүстік Үндістандағы храмдар туралы көп жай беймәлім болып отыр. Сол кездегі аса ірі саяси орталық Пратихарлар астанасы Канауджи болып табылады. Алайда, кейініректе мұсылмандар жаулап алуы салдарынан Солтүстік Үндістанның осы бір гүлдене түскен кезіндегі храмдық құрылыстың үлгісі бола алатын бірде-бір храм сақталмаған. Дл теориялық жағынан алғанда бұл жерлерде Гупттар билеген түста да индуистік храмдық сәулет өнері жемісті түрде дами түскен деген болжам айтуға болады. Бұл сәулеттің жақсы сақталған үлгілері басқа жерлерден кездеседі, алайда Солтүстік Үндістандағы ортағасырлық храмдық комплекстердің күшті әсер етерліктей дәрежеде болғаны сөзсіз.
Үндістандағы ертедегі және кемелденген орта ғасырдағы аса ірі храмдық екі орталық — Ориссадағы Бхуванешвар мен Чанделлалар әулетінің Бунделькхандтағы орталығы Кхаджурахо болып табылады.
Орисса
Орисса үнді мәдениеті дамуының көне орталығы болып саналады. Ашока Калинганы (Ориссаны) жаулап алған Маурьялар кезінің өзінде-ақ ол соншалық алыста болғанмен, кейінгі сақталып қалған өнер ескерткіштерінің жекелеген жұрнақтарына қарағанда, ерте будда өнерін дамыту жөніндегі аса елеулі провинция болды. Бірқатар құдіретті әулеттер — Бхаумакарлардың буддалық әулеттері, Кесарилер мен Гангтердің шиваиттік әулеттері билеген кезде Бхуванешвар өнердің шын мәнісіндегі орталығына айналды. Алайда, бұл облыстың басқа жерлерінде де елеулі өнер туындылары дүниеге келді.
Бхуванешвар ескерткіштері
Бхуванешвардың ең ертедегі сәулет ескерткіштері қатарына ғажайып Муктешвара храмы жатады. Ол IX—X ғасырларда-ақ индуистік храмға ғама тән, целла қырлары сәл қисайтыла жасалып, көкке шаншылған мұнарасы мен тамаша композициясының, сәнді пропорциясының жетілдірілген үлгісі болып саналады. Мұнда «амалака» деп аталған, жастыққа ұқсас дөңгелек тақтамен тұйықталатын тіп-тік көріністер басым келеді.
Бхуванешвардағы храмдардың барлығы да қызғылт тастан салынған және аса көп пішінді бейнелермен әшекейленген. Алайда, бейнелердің қоюлығы құрылыс тектоникасын көлегейлей алмайды, қайта, сәл қашықтан қарағанда, көлденең де тік сәнді бөліктерге даралап тұрады. Жалпы сәндік бұл сурет үнді пластикасымен әр кезеңде де бірге дамып келе жатқан порталдарды көмкеріп тұратын гүлдерден, сабақтардан және шиыршықтардан жасалған түрлі оюлар сияқты әшекейлерді толықтыра түсіп отырады. Храмның бүкіл өрнектері оның сыртқы қабырғаларына орналастырылған. Ішкі бөлмелерді, олардың ішінде целланы безендіруге мүлдем дсрлік көңіл бөлінбеген. Бұл ішкі бөлме — сырт жағынан соншалық бай безендірілген храм ішіндегі құдайдың қараңғы тұрғын мекені.
Бхуванешвардағы ең үлкен храм — Лингараджан храмы (XI ғасыр шамасы). Бұл Ориссаға тән, бір білікке орнатылған бірнеше бөлмесі, негізгі целласының төбесінде көлемі жөнінен дәл осындай мұнаралардың бәрінен де асып түсетін мұнарасы бар храм болып табылады. Бхуванешварға жақын жердегі Орисса өнерінің орталығы есептелетін Пури қаласында Үндістан жеріне алғаш келген европалық жиһанкездер сан рет тәптіштеп жазған әйгілі Джагантхи храмы орналасқан. Орисса сәулет өнерінің ең биік шыңы бүкіл Үндістандағы ең үлкен храмдардың бірі болып саналатын — Конарактағы Сурья (күн құдайы) храмы. Ол шамамен XIII ғасырдың орта тұсында салынған, қазір назар аударарлықтай көлемді үйінділерғе айналған. Конарактағы храмның сыртқы қабырғаларына зор дөңгелектер бейнеленген, негізгі үйі алып аттар жегшген күн күймесіне байланысты мифологиялық ұғымдарға жауап ретінде салынған.
Храмның пішіндік әшекейлері өзінің дөрекі одағайлықтарымен ерекшеленетін эротикалық мүсіндермен әйгілі". Бұл бейнелердің шығу себебін түсіндіру жолдары сан алуан. Солардың бірі, ең дұрысы да болуы мүмкін, биші әйелдер өнеріне байланысты айтылады. Әдетте, мұндай храмдар жанында құдайлар қалыңдықтары ретінде осындай әйелдер ұсталған, олар сонымен бірге қасиетті діндар-қажыларға «қызмет етіп» отырған, ал мұның өзі қоғам алдында күнәлы кәсіп саналмаған.
Тым жақында А. Бонер мен С. Р. Шарма Конарактағы храмның салынуы жөнінде ертеде құрып кеткен деп есептеліп келген, бірақ кейіннен табылған документтерді жариялады. Бұл документтер храмды жоспарлау және құрылыс техникасы, сол сияқты оның заказ берушілері мен құрылысшылары туралы толық мәліметтер береді. Олардың үнді мәдениеті тарихы үшін маңызы зор.
Солтүстіктегі көлемі жөнінен екінші орын алатыны — батысқа қарай салынған Кхаджурахо храмдық комплексі. Пішіндік әшекейлерінің молдығы және сипаты жөнінен Бхуванешвармен салыстыруға болатын Кхаджурахо храмдары тұтастай алғанда ықшам да жинақы келеді және сәулеті де сәл басқаша. Мұнда да тіп-тік мұнаралар ерекшеленіп тұрады. Алайда, мұндағы мұнаралар шамалы ғана қисайған және олардың көлденең бөліктері көп-ақ. Ғимараттың целла, антарала, мандапа, есігі сияқты жекелеген бөлімдері бір-біріне тығыз орналасқан және бір комплекске біріктірілген, сонымен бірге бұл бөліктердің әрқайсысының оңашаланған мұнаралық қондырғысы бар, ал олардың ең биігі — целла мұнарасы, басқалары шығар есікке қарай біртіндеп сатыланып аласара береді.
Кхаджураходағы мұндай көне храмдардың бірі — Кандарья Махадева (1000 ж.) храмы. Кхаджурахоның пішіндік әшекейлері де өзінің одағай эротикалық бейнелерімен белгілі. Алайда, үнділік храмдық пластикаға тек осы тұрғыдан бір жақты қарау салдарынан көп ретте мүлде әділетсіз баға беріліп жүр. Көптеген ер және әйел бейнелері мүсіндеу өнерінің аса тамаша үлгілері болып табылады және ырғақтық композициясымен таң қалдырады. Мұнда Бхуванешварадағыдан гөрі биік бедерлі суреттер басым келеді, олар кей реттерде өзінің көптігі және көп түрлілігі арқылы ғимарат- тар қабырғаларын тұтастай толтырып тұрады. Алайда, құрылыстың негізгі бөліктері өте-мөте айқын көрінетінін айту керек. Ал олардан кеп кейініректегі храмдар туралы, олардың ішінде пішіндік бейнелері тым көп гапуралары — қақпа үстіндегі мұнаралары бар оңтүстік үнді храмдары туралы бұлай деуге болмайды.
Храмдық сәулет
Храмдық сәулет соңғы орта ғасырларда Оңтүстік Үндістанда біршама дербес дамыды. Оның бас кезін Паллавтар дәуіріне жатқызуға болады; олар билікке ие бола бастағаннан кейін көп кешікпей-ақ Канчипурамда зор храмдар салынды. Оңтүстік үнділік құдіретті Чолдар мен Пандьялар әулеттері күшейе бастаған тұста олардың астаналарында алып храмдық комплекстер дүниеге келеді. Мысал ретінде I Раджараджа тұсында Танджурда салынған Брихадешвара храмын, XI ғасыр басында тұрғызылған Раджарадешвара храмын, Гангаикондачолапурамдағы Брихадешвара храмын, сол сияқты Тируваннамалаидағы, Чидамбарамдағы, Тируккаликкунрамдағы храмдарды (XI және XII ғасырлар) алуға болады.
Чолдар кезеңі
Чолдар кезеңі — орта ғасырдағы Оңтүстік Үндістанның гүлдену кезеңі. Дәлірек айтар болсақ, бұл кезең Оңтүстік Үндістанның оны елдің солтүстігінен ерекшелейтін сипатын күні бүгінге дейін анықтап беріп келеді деуге болады. Мұндағы ортодоксальдық брахманизм храм. Чолдар кезеңіндегі храм. Кодумбалур. IX—X ғасырлар. дар көмегімен елдегі діни өмірді ғана емес, қоғамдық өмірді де бақылауға алып отырды, сөйтіп храмдарды храмдық қалаларға айналдыра алды. Чолдар әулеті XI және XII ғасырларда бүкіл Үндістандағы ең құдіретті әулетке айналды, ал оның билігі Үндістанның өзінен тыс аса зор территорияларға, мәселен, Цейлонның бір бөлігіне, Бирмаға, Малайя мен Суматраға тарады: Чолдар Камбуджадешамен және тіпті Қытаймен дипломатиялық қатынас жасап тұрды. Теңізден арғы елдермен сауда байланысы Чолдар мен Шривиджаи теңізшілері арасындағы жанжалдардың себепшісі болды. Чолдар кезеңіндегі сәулет стилі әлдебір жаңалық әкеле қойған жоқ, ол Паллавтар кезеңіндегі сәулеттік стильді одан әрі жалғастырып, дамытушы болды, бұл стиль енді пумақтанып, кеңінен дами түсті.
Храмдарға енді көп жер алып жатқан аулалар мен зор қорғандар қосылды, ерекше залдар мен гопура деп аталатын күмбездері бар, түрлі ғибадатханаларға кіретін мықты да биік қақпалар салынды. Бұл алып күмбез-гопура оцтүстік үнділік сәулет өнерінің озіндік белгісіне айналды. Жалпы жоспарда бұл храмдар тіп-тік, іоулім ғимарат болып келеді. Ярустар бірінің үстіне бірі қабаттасып отырады да, жоғары қарай біртіндеп кішірейе түсіп, «бөшке бейнелі» күмбез түрінде аяқталады, ал мұның өзі Махабалипурамдағы кейбір ратхаларда да кездескен болатын.
Оңтүстік үнді храмдарының көпшілігі Шива құдайға арналған. Алғашқы кезде храмдарда пішіндік әшекейлері көп болмаған, бірақ, Паллавтар мен Чалукьялар кезеңдеріндегіге қарағанда ұқыпты орындалған көркемдік келісімімен ерекшеленіп отырған. Чолдар әулетінің билігі күшейе түсуімен байланысты көлемдерін ұлкейтуге, мақтанышты ерекше сән-салтанаттылыққа әуестенушілік байқалады. Ал мұның өзі сәулет өнеріне де, храмның пішіндік әшекейлерінің шектен тыс мол болуына да ықпалын тигізді. Танджур мен Гангаикондачолапурамдағы кұдайлар бейнелері шамадан тыс аумақты болып келеді және осыған байланысты жекелеген бөлшектерінің көркемдік сапасы төмендеп кетеді. Чолдар кезеңіндегі алып храмдар да осы теріс бағытты аңғартады. Бірақ соған қарамастан, деревнялардағы шағын храмдар әлдеқайда жоғары көркемдік сапасын сақтап қалып отырған. Бұлардың ішіндегі ең әйгілілері және көркемдік тұрғыдан ең мәнділері — Чолдар кезеңіндегі храмдардың тас бейнелері емес, оңтүстік үнді мемлекеттерінің гүлдену кезеңіндегі үнді өнерінің өзіндік үлгілері болып табылатын қисапсыз мүсіншелер. Қазірде қола пластикасының ең бағалы туындылары ірі оңтүстік үнді храмдарында сақталып қалғаны мәлім болып отыр және оларды көзбен көру жақында ғана мүмкін болды.
Алғашқы орында шиваиттік пластика — Шиваның өзі, өның жұбайы Парвати-Ума және индуистік пантеон құдайлары алады. Билеп жүрген Шива дәл осындай, ол қазірдің өзінде бұл кезеңдегі үнділік қола мүсінінің таңдаулы үлгісі болып табылады. Олардың бәрі мейлінше әсем кейіптерімен, композициялық бітімдерімен және көлемдік келісімнің кемел шеберліктерімен ерекшеленеді.
Сірә, мұндай қола мүсіншелер өз кезінде Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне де жетіп, жергілікті өнердің дамуына ықпал жасаған болса керек. Шри Ланкада осы елді Чолдар әулеті жаулап алған кезеңге жататын көптеген қола мүсіншелер табылды.
Билеп жүрген Шива мүсіншесі бай- қататындай, биге табыну бұл жерде, Шығыс Үндістанда гүлдену кезеңін бастан кешірді. Бедерлі суреттер биші әйелдер мен музыканттардың әр түрлі кейіптегі қыруар вариацияларын бейнелеген. Олардың ішінде ойгілі баядералар — храмдарда діни иарыздар атқарған үнділік биші пйелдер де бар. Олардың пластикалық бейнелерге түсірілген үздік өнері XIX және XX ғасырларда үнділік классикалық биде қайыра дүниеге келді: оларда бейнеленген көне бидегі па үлгілерін жастар үйреніп те алды, ал үнді биі қазірде де би өнерінің ең жоғары жетістігі ретінде дүние жүзіне мәлім. Әсіресе, Чидамбарам храмының қабырғаларында би вариацияларының сан алуан түрлерін әйгілеген бишілер бейнелері көп салынған. Олар күні бүгінге дейін үнді бишілерінің классикалық үнді биі жүйесінің (Бхарата Натьяма) дене қимылы үлгілерін үйренуге көмектесуде.
Хойсалдар әулетінің ықпалы
left|200px|thumb|Халебид ада көрінісі Хойсалдар әулетінің Майсурдағы (Декан) билігімен байланысты өнерде оңтүстік үнді стилінің өзіндік үлгісі қалыптасты. Осы өнерге жататын ең елеулі храмдар Халебидада, Сомнатхпурада және Белурада (көне замандарда Велапура деп аталған және осы әулеттің алғашқы астанасы болған) орналасқан.
Хойсалдардың алғашқы храмдары Вишну кұдайға арналған. Бұл ғимараттардың ерекшелігі храмдардың сыртқы қабырғаларын ұзын-ұзын ленталар ретінде бір-бірін алмастыра белдеулеп тұратын бедерлік фриздер арқылы жасалатын сәндік күшті әсерінде. Бедерлік фриздердің үстіңгі жағындағы қабырғаларда торлы терезе түрінде тесіктер жасалған. Зилдар ішінде сол кезеңге тән «томпақ» формалы дөңгелек колонналар биіктей түскен.
thumb|right|200px|Халебид ада қазбалары Хойсалдар кезіндегі храмдардың пішіндік әшекейлері де өзіндік ерекшеліктерге ие. Мифологиялық аңдар мен адамдар бейнелері өзара тым жақын орналасқандықтан және тым қою өрнектелгендіктен, бейнеленген көріністе не болып жатқанын анықтау қиынға түсіп отырады. Бұл фриздер өздерінің формасы жағынан белге байланатын таза сәндік ленталарға ұқсайды. Құдайлардың, қақпаларды қорғаушы күзетшілердің және басқаларының жекелеген бейнелері осы сәндік ұмтылыс талабына бағындырылған, сол себепті де ол бейнелер көлденеңінен шашыраңқырап барады да, түрін өзгертіп, бірте-бірте бір-бірімен қомдаса береді. Әрқашан да осы ерекшелікті баса көрсетуге тырысатын жалпы үнді өнеріне тән бай да сән-салтанатты формаларымен дараланатын әйел бейнелері кей реттерде тіпті тұтасқан гротескілік бейнелерге айналып кетіп те жатады.
Алайда, Хойсалдар кезіндегі храмдық комплекстер құрылыстары жалпы орналасуы жобасында ықшамды әрі үйлесімді келеді де, өз пропорциялары жағынан оңтүстік үнділік алып храмдық комплекстерден ерекшелене түседі.
Дереккөздер
Санат:Аймақтар бойынша тарих Санат:Елдер Санат:Мәдениет Санат:Тарих
Ағаш сүргі
thumb|right|200px| Ағаш сүргінің қол тірегіші және ортасында ойығы, металл пышағы, пышақты қозғалмайтындай етіп бекітіп тұратын сынасы болады.
Пышақтың ұшы сүргілен 0,5—0,8 мм шығыңқырап тұрғаны дұрыс. Көбінесе өңделетін ағаштың құрамына және сүргілеу сапасына қарай көз мөлшерімен белгіленеді. Егер пышақ тым шығыңқырап тұрса, ол ағашқа бірден қауып, сүргіні жүргізбейді. Керісінше, пышақ жүзі тым аз шығарылса, сүргілеудің сапасы жақсы болғанмен, процесс тым ұзаққа созылады. Пышақ жүзінің мөлшерін реттеу үшін сынаны балғамен ұрып босатыл, белгілі мөлшерге келтіргеннен кейін қайта бекітеді. Пышақтың жүзі біркелкі шыққаны жөн, қисық болса ағаш беті жолақтанып қалады.
Дереккөздер
Санат:Үй тұрмысы Санат:Ұсталық құралдары
Ақ ший
нобай|Ақ ший
Ақ ший, (L. splendens (Trin.) Kunth.), астық, не қоңырбас тұқымдас ына жатады. Қазақстан ның барлық аймағында өседі. Ақ ший құмдауыт шөлеуіт жерлерді және далалы белдеулерді, туысы көп жылдық шөптесін өсімдік. Ұзын келген таспа тәрізді қатқыл жапырақтарының шеттері ішке қарай қайырылып өседі. Оның биіктігі 80-250 см, тік өсетін сабағы көп, жылтыр, берік, түсі көгілдір, беті тегіс. Кейде ақ шидің биіктігі 3 метрге дейін жетеді. Қазақтар шиді тұрмыста мол пайдаланған. Жапырақтары ұзын, жіңішке (ені 3-5мм), өте қатты. Масағы дара гүлді, қос жынысты, гүлшоғыр ы жайқала өскен сыпыртқы. Шеңгел тұққымы арқылы өсіп- өнеді. Мамыр- Шілде айларында гүлдеп, дәні піседі.
Алмат
Алмат – Сарыбұлаққұм құмының солтүстік-батысындағы тау.
Қамшы ақпараттық агенттігі
Қамшы ақпарат агенттігі — 2012 жылы 18 мамырда құрылған. Қазақ тілінде ақпарат тарататын қазақстандық интернет ресурс. ҚР Ақпарат және Коммуникация министрлігінің №16300-ИА куәлігі берілген. Агенттік ақпарат беру форматына 2016 жылы орыс тілін де қосты. http://qamshy.kz доменімен тіркелген. Ақпарат айдынына қосылған 5 жыл ішінде 50 мыңнан астам материал жариялаған. Қазіргі уақытта күн сайын 50-70 арасында материады халыққа ұсынады. Құрушы әрі жоба жетекшісі журналист Біләл Қуаныш.
Алмат
Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Ырғыз ауылының шығысында 11 км жерде орналасқан.
Қамшы ақпараттық агенттігі
Әлем қазақтары еркін ақпарат ала білуі үшін үш әліпбиде (төте, латын, кирилл графикаларында) ақпарат тарату функциясы қосылған. Қазақ тілінің әр кезеңде қолданған графикалары Әлемнің әртүрлі аумақтарындағы оқырмандарын еркін ақпарат алуын қамтамасыз етеді.
Алмат
Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 114 м. Таудың оңтүстік-батысы төбешікті, құмдауытты, солтүстігінен Сарыөзек, оңтүстігінен Ырғыз өзендері ағады.
Қамшы ақпараттық агенттігі
Қамшы жаңалықтарына 2017 жылдың сәуір айынан бастап аудиоподкаст жүйесін қосты. Оқырмандар өзге шаруасын істеп отырып та Қамшыдан жедел әрі өзекті ақпарат ала алады. Ол үшін мақалалар тақырыпшасы шетіне орналасқан ойнату белгішесін түртсе болғаны.
Алмат
Дереккөздер
Санат:Ырғыз ауданы таулары
Қамшы ақпараттық агенттігі
"Ұл болсаң қолыңда, құл болсаң төбеңде ойнайды" цитатасын ұран етеді. Осындай жолдары бар Дүр Қамшы атты рухты әнді Қанат Ислам рингке шыққанда пайдаланып жүр. Ән Қамшы агенттігінің гимні ретінде жазылған.
Сыртқы сілтеме
Санат:Қазақ тілді сайттар
Қоршаған ортаның тозуы
Қоршаған ортаның тозуы - қол жететін физикалық және экономикалық ресурстардың азаюы немесе әлсіреу тенденциясына ұшыраған кездегі үрдіс. Бұған әкеліп соғатын жағдай, ауыл шаруашылығының интенсификациясы, тау-кен өндірісі, ортаның индустриалдық ластануы, қоныс аудару және т.б.
Шірінді заттар
Шірінді заттар. Өлген организмдер, әсіресе өсімдіктер қалдықтарының биохимиялық ыдырауы нәтижесінде түзілетін құрылымсыз қоңыр түсті заттар; топырақ, шымтезек, шірінділі көмір және кейбір жыныстар құрамында ұшырасады.
Дереккөздер
Санат: География Санат: Геология Санат: Геофизика
Илкай Гүндоған
Клубтық
Карьерасын 2008 жылы Германияның аймақтық лигаларында ойнайтын "Бохумның" жастар клубында бастады. 2009 жылы ақпан айында екінші Бундеслигада ойнайтын "Ньюрнбергке" ауысты. 2011-16 жылдар арасында "Боруссия" (Дортмунд) клубында доп тепті.
2012/13 жылғы маусымда "Боруссия" УЕФА Чемпиондар лигасының финалына шықты, "Бавариямен" ойында Илкай бір гол соқты, бірақ "Боруссия" 1:2 есебімен ұтылып қалды.
2013/14 жылғы маусымда жарақатының кесірінен онша ойнай алмады. 2015 жылы жазда клубпен келісім шартын 2017 жылға дейін созды.
2016 жылы жаздың басында "Манчестер Ситиге" ауысты.
Ұлттық құрамада
2011 жылы 11 қазанда ЕУРО-2012 іріктеу матчы Бельгиямен ойында тұңғыш рет Германия құрамасы сапында алаңға шықты.
2012 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, күміс жүлдегер атанды.
Жарақаттарының кесірінен 2014 жылғы әлем чемпионаты мен 2016 жылғы Еуропа біріншілігіне бара алмады.
2018 жылғы әлем чемпионатына қатысты.
Сілтемелер
Санат:Германия футболшылары Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Нюрнберг ФК ойыншылары Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Акри (қала)
Акри (қала) (Acri) — Италиядағы қала, Калабрия әкімшілік аймағына қарасты Козенца провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 21669 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 110 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 198 км² шамасында. Пошта индексі — 87041.
Елді мекеннің қамқоршысы — Beato Angelo. Жыл сайынғы мерекесі — 30 қазан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калабрия елді мекендері
Кесе
thumb|right|200px|Фарфор кесе. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен өрнектелген. Биіктігі 27,5 см, диаметрі 13 см.]] Кесе – күйдірілген саздан жасалған шұңғыл ыдыс. Кесенің кішкене түрін – шай ішуге, үлкен түрін қымыз, сусын, сорпа ішуге пайдаланады.
Кесе атаулары және материалдары
Форфор, фаянстан жасалатын қыш ыдыстар, оның ішінде кеселер ХХ ғасырдан бастап Қазақстан зауыттарында өндірістік тәсілмен көптеп шығарылатын болды.
Әдебиеттер
Санат:Тұрмыстық заттар Санат:Ыдыстар Санат:Қазақ мәдениеті Санат:Қолөнер
Тюхе
Тю́хе (Тихе, Тихэ, Тиха, Тихея, көне грекше Τύχη, «кездейсоқтық», жеребемен алынған тағдыр[1]) — ежелгі грек мифологиясында жағдайдың, сәттіліктің және тағдырдың Құдайы.
Тюхе есімі, Персефонаның серігі мен океаниданыкы, алғаш рет Гомердің өлеңінде Деметраға  кездеседі, бірақ ол жерде ол есімі Тюхемен ешқандай ортақ белгісі жоқ. Тағы Гесиод Тюхены Океан мен Тефеяның қыздарына қосады. Архилохта Тюхе Мойраның жанында тұрады; Пиндарда, ол Зевстің қызы және тағы да мойралармен жақын. Павсаний, Тюхе Мойралардың бірі және олардын мықтырақ деген Пиндардың сөзімен келіседі. Орфиктарда, Тюхе Артемидаға ұқсастырылады.