Абайдың_ақындық_сыны
Ақындық сыны
Абай қолөнерді де сындарлы бағалаған: ''«Мал жұтайды, өнер жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолөнерлі-қазақтың әулиесі сол. Бірақ құдайтағала қолына аз-маз өнер берген «Қазақтардың кеселділері болады»''. Абай соңғы ойын қазақтың «малға бөге қалған кісімсіп, жалқаусып, салғырттық, кербездікке салынатынын, мақтаншақтыққа берілетінімен дәлелдейді. Орынсыз мал шашып, дарқанситынын сөлекет мінезіне жатқызған. Бұл ойы - «Өнерпаз болсаң, арқалан» деген қағидасынан туған талғампаздығы... Ойшыл ақын Он сегізінші сөзінде: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады,» - дейді. Абайдың мінез-құлық, тәлім-тәрбиелік - ұстаздық сыны осы тұрғыдан әр тарапты, сан сипатты болып келеді. Сөз құдіретімен көркемдік қалыпқа құйғанда, сол сыны - жүрекке жылдам жетерлік ыстық леп, қызу қуатты немесе жиреніш сезімін оятарлық улы, зәрлі, кейде күлкілі, аянышты, күйінішті. Ақынның жоғарыдағы сынын негізінен екі салаға бөліп зерттеуге болады. Біріншісі - надандық, еріншектік, жалқаулық, мақтаншақтық, қулық-сұмдық, залымдық, парақорлық, жарамсақтық, ұрлық-қарлыққа байланысты жеке адамды сынауы, шенеуі, мысқылдап күлкі қылуы. Екіншісі - ғылымға, тәлім-тәрбиеге байланысты, қазақтың ұлттық керенаулығын, бойкүйездігі мен күншілдігі сияқты сүйекке сіңген көпе-көрінеу мінез-құлқын сынауы, мысқылдап, ызалы әжуа қылуы. Абайдың бүл сындары әр тарапты. Солардың бірі - сәнқойлық немесе кербездік. «Кербездің екі түрлі қылығы болады: бірі - бет пішінін, сақал-мұртын, мүшесін, жүрісін, қас-қабағын қолдан түзетіп, шынтағын көтеріп, қолын тарақтап әуре болмақ. Біреуі - атын, киімін «айран ішерім» деп, солардың арқасында сыпайы, жұғымды жігіт атанбаққа, өзінен ілгерілерге елеулі болып, өзі қатардағының ішін күйдіріп, өзінен кейінгілерге ''«әттең дүние-ай, осылардың атындай ат мініп, киіміндей киім кигеннің не арманы бар екен?! дейтұғын болмаққа ойланбақ»'' - деп, мысқыл етеді ақын. Бұл мінезден күйреп жатқан адам да, қоғам да жоқ. Ең қатерлісі - құныққан тойымсыздық. «Араны барған сайын қатты ашылып, жердің жүзін алуға ой ойлады». Ұлы ақын өр мінезді таныта суреттеп, тап басып сынайды. «Өтірік пен өсекке бәйге атындай аңқылдаушылар» бір топ, «Бойы бұлғаң, сөзі жылмаңдар», «ата-анасын малға сатқандар» осы топқа жатады, «бірадар атын көтеріп, оразашыл, намазшыл болып жүргендері» бар, «қулық сауып, көз сүзіп, өнерсіз жерген иттер» мен «законшыл», «мал мен бақтың дұшпаны, кеселді пысықтар» өз жөнімен, «өзі көрген қоймасын ашып берер» сатқындар, «жау жағадан алған күн, өздері иттей тақымдар», «күн жауғанда қойныңда, күн ашықта мойыныңда жүретін» алаяқтар, «жалғыз атын терлетіп, ел қыдырып ыржаң қаққандар», «сабырсыз, арсыз еріншектер» қосылғанда, қаншама мінез, қаншама нұсқан - ұсқын көз алдыңыздан өтеді. Міне, ақынның ашына сынап, ызалы күлкіге айналдыратындары. Осылардың арасынан «Бет-аузын сөз сөйлерде жүз құбылтып, қас керіп, мойын бұрмақ, қоразданбақ» деп суреттелетін ұсқын - типтерді де көреміз. "«Балам орнымды бассын демек не сөз? Өзіңнен қалған дүние иесіз қалар дейсің бе? Қалған дүниенің қамын сен жемек пе едің? Өліп бара жатқанда өзгеден қызғанып айтқаның ба? Өзгеге қимайтұғын сенің не қылған артықша орның бар еді? Баланың жақсысы - қызық, жаманы - күйік, не түрлі боларын біліп сұрадың? Өзіңнің қылған иттігің аз болды ма? Енді бір бала туғызып, оны да ит қылуға, оған да қорлық көрсетуге мұнша неге құмар болдың?.. Егер жаманшылықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған құраны сені неге жеткізеді?»" Абай бұл арада өнегесіз, өнерсізге кінә тағып отыр. Тірі жанға сендірмей, қу, сұм бол деп тәрбиелейсің, әуелі құдайдан тілемейсің, адал еңбекке баулымайсың. «Сенікі - біреуден қорқытып алсаң, біреуден жалынып алсаң, болғаны, іздегенің сол». Бұл жеке адамға айтылған сөз емес. Жалпы қазақтың теріс пиғылын әшкерелеуге арналған, сонымен бірге ''«Құдай саған еңбек қылып мал табарлық қуат берді. Ерінбей еңбек қылса... кім бай болмайды?»'' деп, байлықтың бар көзі еңбекте екенін, ғылым арқылы өркендеу қажеттігін қатты уағыздайды. Сонымен бірге «малды иттікпен тапса да, адамшылықпен жұмсаған» қазақ көрмегенін айтып та өз ренішін білдіреді. Демек, ақын мал тапқан қазақтың тұрмыс құру, рухани тірлігіне де разы емес. Жеке адам және оның келеңсіз жақтары хақында былай түйеді: "«Әрбір жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады, әрбір қайратсыз қорқақ, мақтаншақ келеді; Әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді, әрбір ақылсыз надан, арсыз келеді; әрбір арсыз жалқаудан сұрамсақ, өзі тойымсыз, тыйымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ жандар шығады»" деп түйеді. Ұлы ойшылдың бұл қағидасы тек қазақ психологиясына ғана тән емес, адамзат дүниесіне, соның ішінде жағымсыз қылықты мінез-құлықты жандарға тән. Ал нағыз қазақтың өзіне тән керенаулық пен арамзалықты қалай әшкерелейтініне бір мысал келтірейік: ''«...мал көбейсе, малшыларға бақтырмақ, өздері етке, қымызға тойып, сұлуды жайлап, жүйрікті байлап отырмақ. Қыстауы тарлық қылса... біреудің қыстауын сатып алмақ, ептеп алмақ, тартып алмақ... әр қазақтың ойы осы».''