cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үнді-будда мәдениеті
Дхарманың құндылығы — шындық пен ахимасқа шын берілгендікке тығыз байланысты. Ол зорлық-зомбылыққа мүлде қарсы. Сонымен бірге ашу мен жек көрушілік сезімдерді ауыздықтау, өзін-өзі ұстай білу, пайдакүнемдік пен зұлымдық мақсаттардың болмауы — дхарманың басты қағидалары. Адамдардың бұл өмірдегі табиғи іс-әрекеттері қандай болу керек деген сұраққа дхарма былай деп жауап берді: «Жауыздыққа жауыздықпен жауап берме, әрқашанда әділетті істердің жаршысы бол. Әлсіздер сенің өктемдігіңді ешқашан да кешірмейді, сондықтан да мұндай әділетсіз қылықтарға жол берме. Адам өмірде өз жолын таба білуі қажет».
Бұл дүниедегі өмірдің рахаты мен қызығын, мән-мағынасын түсіндіруде индуизм мен буддизмнің арасында пікір алшақтықтары аңғарылады. Мысалы, Кама адам өмірінің мән-мағынасына, ондағы қызықтар мен шат-шадыман өмірдің сан-саласына баса назар аударса, ал Будда діні сабырлылық пен ұстамдылықты, тұрақты махаббат пен орташа өмір сүруді уағыздайды. Үнді-будда мәдениетінің қалыптасып, одан әрі дамуына касталық құрылыс үлкен ықпалын тигізді. Өйткені әрбір варна — өздеріне ғана тән салт-дәстүрлері мен дүниетанымы қалыптасқан жәй ғана түйық әлеуметтік топ қана емес, олар белгілі бір мөдени құңдылықтардың ортасы болып саналады. Брахман болу, брахманға қызмет ету, брахманнан оқып-тоқу үнді қоғамындағы басты құндылық болып саналады, өйткені брахмандар — даналықтың, әулиеліктің, киелілік пен ізгіліктің жаршысы.
Үнді елінде әлеуметтік құндылықтарды бағалауда адамдардың қоғамдағы іс-әрекеттеріне айрықша назар аударылды. Ел басшылары мен әскери адамдар брахмандардан төмен түрғанына қарамастан, қоғамда пайдалы қызметтер атқарғандықтан үлкен құрметке ие болды. Мысалы, көне заманда өз елін сыртқы жаулардан қорғауда батырлығымен даңқы шыққан Викрамды үнді халқы осы уақытқа дейін мадақтап, қастерлейді. Бір таңқаларлық жағдай, Үндістанда оның дана басшылығы мен көзсіз батырлығы ғана емес, сонымен қатар оны үнді күнтізбесін жасаушы ғалым ретінде де танып, даналық пен кеңпейілділік сияқты тамаша қасиеттерін үлгі түтады. Міне, сондықтан да болар, Викрам ғасырлар бойы халық батыры ретінде үзбей жырланып келе жатыр.
Будда діні бойынша халық құрметіне ие болу — байлыққа байланысты емес, демек бұл дінде адамның өз бақытын байлық — мансаптан іздеп, баюды мақсат етіп қоюы ешбір қолдау таппайды. Олай болса, бүл өмірдің мән-мағынасы жинаған ақша^ мен немесе байлықпен емес, керісінше, адам бойындағы адамгершілік-ізгілік қасиеттерімен өлшенеді, бүл жағдай — үнді халқының, өзіндік үлттық ерекшелігі болар деген ойдамыз. Үнді-будда мөдениеті басты орынға эр адамның діни-моральдық іс-әрекеттерін қоя отырып, адамның табиғатпен де, өз-өзімен де, қауыммен де үндестік, ірі келісім табуына баса назар аударады. Бірақ, үнді-будца мәдениеті халықты өкіметке қарсы әлеуметтік қарсылықтан, әлеуметтік белсенділік пен таптық күрестен сақтандырады. JI.C. Васильевтің пікірі бойынша, «Үнділіктер тағдырдың жазмышымен таласуға болмайды» деп санайды, сондықтан да олар күш қолдануға қарсы, батыл әлеуметтік қарсылықтарды жақтамайды. Олай болса, жақсы өмірді орнатуда күш қолдану сөзсіз «карма» заңдылықтарына нүқсан келтірумен қатар, оның салдарлары да қоғамға айтарлықтай зиян келтіреді».
Ағылшындардың үстемдігі кезінде шетел басқыншылары өз армияларын солтүстік Үндістандағы жоғарғы каста өкілдерінен толықтырып отырды: «әскери касталар» деп аталатын бүл үнділер өз Отанының жауларына қызмет жасады. Индуизм мен буддизмнің бір-бірімен өзара тығыз байланыстылығына жөне олардың үнді-будда мәдениетінің басты бағыт- тары болғандығына қарамастан олардың өздеріне тән айтарлықтай айырмашылықтары болды, ол ерекшеліктер олардың әлеуметтік-саяси бағдарламаларына тығыз байланысты болды. Мысалы, индуизмде ұлтшылдық сарын басым болып келеді, сондықтан да бүл ағымдағы фанатик —ұлтшылдар мұсылмандарды мейлінше жек көреді, ал бүл жеккөрушіліктің елдегі саяси ахуалға тығыз байланысты екендігін ешкім де жоққа шығара алмады.
Буддизмнің касталық құрылыстың мүдделерін қорғау мәселесіне ешбір қатынасы жоқ, сондықтан да болар бүл діни ағым саяси-әлеуметтік мәселелерді шешуде үлкен икемділік танытады. Тіпті кей жағдайда оның ұлт-азаттық және әлеуметтік қозғалыстың саяси авангарды дәрежесіне дейін көтерілген кездері де болды. Осы орайда, американ отаршыларының Оңтүстік Вьет- намды жаулап алу әрекетіне қарсылық ретінде көптеген будда монахтарының өздерін өртеп жібергендіктерін еске алсақ та жеткілікті сияқты, бірақ буддизмнің қоғамдағы саяси-әлеуметтік мөселелерді шешудегі мүмкіндіктері шектеулі болғандығын да естен шығармаған жөн. Үнді-будда мәдениетінің қойнауында Үндістанда Махатма Гандидің (1869—1948) реформаторлық қозғалысы туындады. Ол бүл қозғалыс барысында өзінің табиғатта әрекет ететін «махаббаттың өнегелілік» заңына ұдайы сүйеніп отырды. М. Ганди бұл жайында былай деп жазды: «Махаббат заңы біздің санамыздан тыс өмір сүреді. Табиғат заңдылықтарына сүйенген ғалым қандай ғажайып жаңалықтар ашты, махаббат заңын өз өмірінде үлкен сүйіспеншілікпен қолдана білген адам да бұл өмірде айтарлықтай табыстарға жетері сөзсіз, ал кейде ғалымдардың жеткен межесінен асып та түсуі мүмкін».
М. Ганди сатьяграха («сат» — шындық, ал «аграха» — табан- дылық деген мағыналарды береді) қозғалысының дем беруші, басшысы болды. Ол өзінің ізбасарларының көмегіне сүйене отырып, халықты талай ғасырларға созылған қалың үйқысынан ойтты, Үндістанда саяси-этикалық қайта құруларды жүзеге асырудың қажеттігін діни-этикалық түрғыдан негіздеп, дәлелдеп берді. Ендеше, Ганди тарих сахнасына ірі саяси қайраткер ретінде ғана емес, сонымен қатар діни-реформаторлық қозғалыстың беделді басшысы ретінде де шықты деп толық сеніммен айта аламыз. Гандидің бүл қозғалысты үйымдастырудағы басты мақсаты — халықты өздерінің әділетті ісі үшін табанды күрес жүргізуге баулып, үйрету болды. Ол ондаған жылдар бойы тәуелсіз үнді мемлекетін құру мақсатында дхарманы, ақиқатты және күш көрсетпеуді уағыздады. Ганди: «Күш қолданбау, әділеттілік, қайырымдылық, жан тазалығы, ізгілік сияқты қасиеттер — ағылшын отаршыларын елімізден қуып шығып, қанаушылық пен отаршылдық бүғауынан босануға толық мүмкіндік береді» деген сөздерді жиі қайталайтын. Бірақ үнді қоғамын қайта құру мақсатындағы езінің жасампаздық қызметінде Ганди өзі де мүлде күтпеген қиындықтар мен адам жанын түршіктіретін талай сүмдық уақиғаларға тап болды. Мәселе ағылшын империализмінің арсыз саясатында ғана емес еді, мәселе үнді халқының өзінде де болатын. Өйткені, бүл кезеңде индустар мен мұсылмандар арасында жан түршігерлік қанды шайқастар басталып кеткен болатын. Бүл қатыгез қақтығыстардың бары- сында адам қаны көп төгілді, үлттың бірлігі мен мемлекеттің мүддесі діни-қауымдық фанатизмнің құрбандығына шалынды. Біртүтас Үндістан мемлекеті екіге қақ жарылып, бір-біріне қас екі мемлекет пайда болды (Үндістан және Пәкістан).
Индустар қауымы діни фанатизмге жан-тәнімен беріліп қана қоймай әлеуметтік теңдікке де жауыға қарады. Қалыптасқан касталық жүйе үнді азаматтарының мемлекеттік заң алдындағы теңдігін бүзды, ал мұндай келеңсіз жағдай мемлекеттің ғана емес, сонымен қатар бүкіл үнді халқының тағдырына да өз әсерін тигізді. Қоғамдағы қалыптасқан ахуалға байланысты сорақы қылықтар белең алды. Тіршілік иесі атаулыға жамандық жасамауды уағыздаған қайырымды, ақкөңіл индустар мұсылмандар- ды көргенде кірпіше жиырылып, қатыгездік көрсетіп, мүлде басқаша қарым-қатынастар жасады. Брахман өзінің кедейлігіне қарамастан, басқа касталардың өкілдеріне өз қызын беруден үзілді-кесілді бас тартты. Діни фанатизм мен касталық дәстүрлер салдарынан туындаған қоғамдағы келеңсіз мүндай құбылыстар Гандиді қатты толғандырды. Ол «Мен индустар мен мұсылмандар арасында болып жатқан жыртқыштық әрекеттердің дәрменсіз куәгері болып қалмауым үшін, ұлы тәңірінің көмегін күтемін» деп жазды. М. Гандидің бүкіл саналы өмірі үнді-будда мәдениетінің құндылықтарын сақтауға, оны заман ағымындағы тағылық әрекеттерден қорғап қалуға бағытталды. Қалай болғанда да, үнді- будда мәдениетінің күш көрсетуден бас тарту, рухани тазалықты сақтай білу, табиғатты құрметтеп, аялай білу, өмірді қадірлеу сияқты өмірлік қағидалары еш уақытта да өз мәнін жоймақ емес, олай болса бл мәдениеттің басты құндылығы да, мәні де осында болса керек.
Үнді өнері брахманизмнің, буддизм мен индуизмнің діни- өнегелік құндылықтарының тікелей ықпалымен дамыды. Алғашқы дүниеге келген көркем шығармалардың мазмүны адамзатты қоршаған дүниенің мән-мағынасын шындық тұрғысынан көрсетуге бағытталды. Ведалар да, упанишадтар да көне үнді тілінде (санскрит) жазылған әдеби ескерткіштер қатарына жатады. Олардың көркемдік құндылығы бүгінгі күннің талабына да сай келіп отыр. Д. Неру үнді халқыньщ көркемдік мәдениетін Батыс Еуропа өнерімен өзара салыстыра отырып, олардың бір-бірінен басты айырмашылықтарын да атап көрсетеді.
Біріншіден, үнді халқының көркемдік мөдениеті дінмен және философиямен тығыз байланысты болып келеді. Бұл байланыстардың тамырының тереңдігі соншалық, үнді халқының көркемдік мәдениетіне сай келетін діни-философиялық идеалдарды білмей түрып, бүл мөдениетті түсініп, бағалау мүмкін емес. Үнді мәдениетінің қай туындысын алып қарастырсақ та, оларда діни сарынның бар екендігін аңғарамыз.
Екіншіден, үнді өнері қарапайым шаруаларға өте жақын болып келеді, өйткені мәдениеттің бүл саласының басты мақсаты — қарапайым халықтың жүрегіне діни-философиялық идеяларды жеткізу, карма заңдарын, дхарма талаптарын түсіндіру болып табылады.
Үшіншіден, поэзиямен, прозамен, драмамен, музыкамен айналысушы өнер адамдары өздерінің бойындағы қасиеттерді табиғат әлеміндегі құбылыстармен салыстырады және адамның табиғатпен, әлеммен өзара үндестігін ашып көрсетуге тырысады.
Төртіншіден, үнді өнерінің дамуына құдайларды мадақтауға қарсы бағытталған діни парасаттылық ерекше ықпал жасады. Ведалар құдайлар бейнесіне құлшылық жасауға қарсы болды, ал Будданың мүсін өнері мен кескіндеме өнері салаларында бейнеленуі буддизмнің дамуының тек соңғы дәуірінде ғана мүмкін болды.
Б.з. VII—VIII ғасырларында Үндістанда Эллора үңгірінде Кайлас ғибадатханасы салынды және Элефант үңгірлерінде Брахманның, Вишнаның және Шиваның түлғалары сымбатталып жасалды. Ал, монғолдардың үстемдігі кезінде мүсін өнері саласындағы мүндай дәстүрлерге қатаң тыйым салынды. Ислам діңінің қағидаларына сүйенген атақты Бабырдың ұрпақтары құдайларды бейнелеуге мүлде қарсы болды. Бірақ, оның есесіне үнді өнерінің басқа салаларында мәдениет пен өнердің тамаша туындылары өмірге келді. Солардың бірі — тек қана үнді халқының ғана емес, сонымен қатар бүкіл адамзат баласы- ның аяулы да, қасиетті ескерткіші, аппақ мәрмәр тастардан асқан шеберлікпен жасалған Тәж—Махал кесенесі. Көне үнді әдебиетінің асыл мұраларының бірі — «Махабхаратта» поэмасы болды. Бұл әдеби туындының басты тақырыбы — құдайға, оның құдіретіне табыну, оны мадақтау. «Брахман — мәңгілік. Ол — ұлы, ол дана. Ол қай уақытта болса да қасыңнан табылады». — Бүл ойлар поэманың өн бойынан орын алып, тақырыптың негізгі арқауына айналған. Конфуцийде, Аристотельде, ал одан кейін Кантта кездесетін «Өзің қаламағанды, басқаға да жасама» деген қағиданың алғаш рет осы «Махабхараттада» айтылғандығын кез келген адам біле бермейді. «Бхагавадгита» — «Махабхараттаның» бір бөлімі. Бұл шағын бөлім өмірдің мәні туралы терең философиялық толғауларға толы болып келеді. Оның басты кейіпкерлері — Брахманның жердегі өкілі — Кришна мен қайырымды әскер басшысы Арджуна. Поэмада Кришна Арджунаға былай дейді: «Бұл дүниеде өлім деген жоқ, өйткені жанның көшуі — өмірді мәңгілік, ал өлімді қас-қағымдық сәт етеді».
Эпикалық «Рамаяна» поэмасының да үнді-будда мәдениетінде алатын орны айрықша. Мұнда өзінің сүйген қызы Ситаны құтқару жолындағы Рама патшаның басынан кешкен уақиғалары баяндалады. Сонымен бірге, бұл баға жетпес мәдени мүрада көне замандағы үнді халқының өмірі кеңінен сипатталып, олардың салт-дәстүрлері, тіршілік-тұрмысы туралы құнды мәліметтер беріледі. Міне, сондықтан да болар, француздың белгілі тарихшысы Мишле «Рамаяна» поэмасы туралы былай деп толғана жазды: «Батысқа қарасам көңілім толмайды, тіпті ежелгі мәдениеттің ошақтарының бірі болған — Грекияның өзі де мені онша қанағаттандырмайды, тұншығып бара жатқандай әсер аламын, өйткені олардың идеялары әрі жұтаң, әрі әсерсіз. Ал ұлы Азия мен дана Шығысқа көз жіберіңізші. Онда менің жүрегім, менің сүйікті поэмам жатыр. Бұл әдеби туынды — кең байтақ Үнді мүхитымен пара-пар».
Ведалар, упанишадтар, «Махабхаратта» және «Рамаяна» поэмалары үнді халқының даналық энциклопедиясы болып саналады. Бұл мәдени мұралардың өміршеңдігі — ондағы адам өміріне тікелей қатысты даналық қағидаларға, тәлім-тәрбиелік ойларға, философиялық толғауларға және т.б. толы болуында болар. Бүл ойымыз дәлелді болу үшін көне үнді афоризмдерінен бірнеше үзінділер келтірейік: «Адам сәні — даналық, даналық сәні — тыныштық, тыныштық сәні — батырлық, батырлық сәні — қайырымдылық». Әйелдердің мың кемшілігі және үш адамгершілік қасиеті бар: олар — шаңырақты ұстау, ұрпақты жалғастыру және ерімен бірге о дүниелік болу. «Қонған масаларды қууға жарамайтын иттің құйрығынан, пайдаға аспайтын білімділіктен не пайда?», «Махаббат рахатын көрмесең денсаулықтан, табандылығың мен ұлылығыңнан не пайда?», «Арыстанды шатқалда, құсты аспанда, балықты суда ұстауға болады, ал әйелдің беймаза жүрегін еш уақытта да ұстай алмайсың». Үндінің көркемдік мәдениетінде махаббат мәселесі мен әйел- дер табиғатына ерекше орын берілген. Әйелдердің жаратылуы жайындағы мифтерде ойнақылық — мысқылдау сарыны айқын аңғарылады. Мына бір әңгіме осы бір пікірімізді дәлелдей түссе керек. «Еркекті жаратуға бүкіл материалдарды жүмсап қойғандықтан, әйелдерді жаратуға материал таппай жаратушы Твашт- ри құдай қатты сасады. Біраз ойланғаннан кейін ол әйелді жаратудың жолын да, әйелдердің бойына лайық қасиеттерді де табады. Олар: гүлдің әсемдігі, жапырақтың жеңілдігі, сәуленің құбылмалығы, желдің өзгергіштігі, бұлттардың жыласы, қоян- ның жасқаншақтығы, тотының паңдығы, жолбарыстың қаһарлығы, оттың қызуы, қардың ызғары, балдың тәттілігі, алмастың қаттылығы, жабайы үйректің адалдығы, торғайдың сөзуарлығы, тырнаның залымдығы және тағы да басқа қасиеттерді араластырып жасап еркектің қолына берген екен».
Махаббат құдайы Кама мен оның әйелі Рати үнді ақындары мен жазушыларының ерекше құрметіне бөленген. Карма өмірдің қызығын қызықтауға тыйым салмайды. Тіпті қолдарынан өнер тамған әрі өнерлі, әрі ақылды «махаббат оттары» куртизанкалармен көңіл көтеруді күнә деп санамайды. V ғасырда өмір сүрген үнді ақыны Махараши Вацияна өзінің «Кама-Сутра» деген өлеңмен жазылған шыгармасында жыныстық қатынастар мәдениеті, әйел мен еркек арасындағы қарым-қатынастар, сезімдік рахаттану мен дене сүлулығын жақсартатын әдістер мен тәсілдер кеңінен сипатталып, баяндалган. XIX—XX ғасырларда бүл кітап Батыс Еуропа елдерінде кеңінен тарады және ол бойынша бірнеше кинофильмдер түсірілді. Мүндай діни-эротикалық мазмұндағы шығармалар XVII—XIX ғасырлар аралығында Үнді елінде көптеп жазылды. Олардың авторлары: Бихари Лала (XVII г.), Чинтамани (XVII ғ.), Бхаратчандро Рая (XVIII ғ.), Рангина (XIX ғ. басы), Джан Сахаба (XIX г.).
Буддизмде мұндай эротикалық сарындағы еңбектер жазуға жол берілмеді. Мүнда адамзатты қоршаған тіршілік дүниесіне көзқарастар былай сипатталды: «Тіршілік иелерінің ешқайсысын да өлтіруге болмайды, үрлық жасауға, әйелінің немесе ерінің көзіне шөп салуға болмайды» (монахтарға әйелдерге жақындауға мүлде рүхсат етілмеді). Өтірік айтуға, арақ-шарап ішуге қатаң тыйым салынды. Бірақ, буддизм джайнизмнің тағылыққа дейін жетіп, киім киюден бас тартушылыққа дейін жететін аскеттік қылықтарын өткір сынға алды. Үндістанда театр мен драмалық әдебиет кең түрде дамыды. Ерекше атап өтетін бір жәйт, театр өзінің тамырын Ведалардағы гимндер мен диалогтардан алды. Кришна жайындағы көптеген аңыздарды халық арасында насихаттауда театрға ерекше орын берілді, ал оған Бхаса, Ашвагхоши сияқты аса көрнекті үнді драматургтері өз үлестерін қосты. Әсіресе Ашвагхоши аса ірі үнді драматургтарының бірі болды. Ол діни тақырыптарды өз шығармаларының арқауы етті. Қытай мен Тибетте кеңінен тараған, қасиетті Будцаның өміріне арналган «Буддачарита» — оның төл туындысы. Біздің заманымыздың IV ғасырында өмір сүрген Калидастың шығармашылығы Батыс Еуропа елдеріне кеңінен танымал. Ол лирикалық «Облако — вестник» және «Малявика и Агнимитра», «Мужеством обретенная Урваши», «Шакунтала» сияқты танымал драмалардың авторы.
«Рамаяна» тақырыбына жазылған «Махабирачарита», «Уттарарамачарита» және «Малатимадхава» драмаларының авторы Бхабабхутидің (VIII г.) мерейі үстем болды. Аталған драмалардың жазылуы хинда, бенгал, маратхи, гуджарати, ория, ассам сияқты тағы да басқа үнді халықтарының әдеби тілдерінің қалыптасып, одан әрі дамуына зор ықпал жасады. Үнді әдебиетінің алып түлғаларының бірі — ауыз әдебиетіне негізделіп жазылған «Рамаяна» және Кришнаға арналып жазылған «Кришнавали» поэмаларының авторы Тулеи Дас (1532— 1624).
Ағылшын отаршылдығы кезеңінде үнді-будда мәдениетінің даму қарқыны бәсеңдей бастағанымен, ұлт-азаттық қозғалыстың басталуына байланысты мәдениет пен өнер қайта жанданып, өнер адамдарының шығармашылық белсенділігі жаңа арнаға түсті. XIX ғасырда Үндістанда мәдениеттің жаңа сатыға көтеріліп, гүлденуіне Динобандху Митро, Б. Чоттопадхайя, А. Навалар, Р. Айр, Нармадашанкар және т.б. жазушылар үлкен еңбек сіңірді. Әдеби туындыларын бенгаль тілінде жазған, үнді әдебиетінің ғана емес, сонымен қатар бүкіл дүниежүзілік әдебиеттің алып түлғаларының бірі — мандай алдысы Рабиндранат Тагордың алатын орны айрықша. Оның «Таулар», «Үй мен бейбітшілік» атты романдары әлемге өйгілі, ал «Джанаганамана» деп аталатын өлеңі Үндістанның мемлекеттік гимніне айналды. Рабиндранат Тагордың әдебиет саласындағы ұланғайыр еңбегі өте жоғары бағаланып, оған 1913 жылы Нобель сыйлығы тапсырылды.
Үнді-будда мәдениеті жүйесінде ғылыми білім қалай дамыды? Осы мәселеге байланысты ұлы ғалым А. Эйнштейн өзінің бір хатында былай деп жазды: «Батыс ғылымының дамуы екі ұлы жетістікке тікелей байланысты болды. Оның біріншісі, грек философтарының формалды логикалық жүйесі (Евклид геометриясы) және Қайта Жаңғыру дәуіріндегі себептік қатынастарды жүйелі тәжірибенің көмегімен ашуға болатындығы туралы жаңалықтар болды. Мен қытай даналары бүл жаңалықтарды бүрьш неге ашпады екен деп танданбаймын, менің таң қалатыным — бұл жаңалықтардың ашылуында». XX ғасырдың ұлы физигінің бүл пікірінің астарында үнді-будда дінінің қойнауында жоғары дамыған ағартушылық пен білімге қарамастан бүл елдегі ғылым өз деңгейінде неге дамымаған, неге ол Батыс Еуропа елдерінен әкелінген деген орынды сұрақтар бар.
Әрине, үнді-будда дінінің білімге үлкен құрметпен қараған- дығын ешкім де жоққа шығара алмас. Көне үнді афоризмдеріңце ғылымның маңызы мен мәні жоғары бағаланған. Оған дәлел ретінде ғылым мен білімге байланысты мына бір қанатты сөздерді мысалға келтіргенді жөн көрдік: «Адамның ең қасиетті игілігі — ғылым мен білім, оларға ешбір баға да жетпейді және олар еш уақытта да сарқылмайды», «Билік пен білімділікті салыстыруға болмайды», «Патшаны өз елінде ғана сыйласа, ғалым барлық жерде де құрметке ие», «Білімсіз адам малмен тең» және т.б. Үнді математиктері, дәрігерлері араб, парсы және Орта Азия елдерінде жоғары бағаланған, сондықтан болса керек, көптеген адамдар білім бүлағынан сусындау үшін үнді еліне келетін болған. Үндістанның кейбір қалаларында ашылған университет- терде діни-философиялық текстер, астрономия, астрология, математика, медицина мәселелері жан-жақты оқытылатын болған. Бенарес көп уақытқа дейін үнді мемлекетінің басты ғылыми орталықтарының бірі болған. Көне Үндістанда астрономия мен математика жоғары бағаланған. «Ноль» белгісі мен санаудың ондық жүйесін ойлап тапқан да үнді ғалымдары болатын. V—XII ғасырларда Ариабхатта (V ғ.), Брахмагупта (VII г.), Магавира (IX ғ.), Бхаскара (XII ғ.)сияқты дарынды математиктер мен астрономдардың мерейі үстем болды.
Үнді химиктерінің химия саласындағы жаңалықтары бояу, дәрі және т.б. дайындауда кеңінен қолданылды. Үнді дәрігерлері де терапия және хирургия жайында тамаша ғылыми еңбектер жазды. Қанның айналысы жөніндегі ғылыми тұжырымдарымен үнділіктер атақты дәрігер Гарвейден де асып түсті. Бірақ, өкінішке орай, үнді-будда мәдениетінің дәстүрлері рационалистік сипатқа толық ие бола алмады. Ғылыми білімнің құрылымының логикалық негіздері үнді ғалымдарын онша қызықтырмады. Одан да олар адамзатты қоршаған дүниенің сан құпиялары мен әртүрлі салада жаңалықтар ашумен айна- лысқанды жақсы кәрді. Тіпті, тарихи зерттеулерге де онша мән-мағына бермеді. Ғасырлар бойғы үнді халқының мәдени жетістіктері, халықтардың миграциясы, шаруашылық өмір, патшалықтардың арғы-бергі тарихы сияқты маңызды мәселелерге онша назар аударылмады. Соның салдарынан көне заман тарихынан сыр шертетін еңбектер санаулы ғана болды. Солардың бірі — Кашмирдің тарихы жайындағы тарихшы Калханидің (б.з. XII ғ.) «Раджатарангити» атты еңбегі.
Өз тарихына немқұрайлы қарау, нақты өмірден алшақтау, өмірге көзқарастардың көмескілігі сияқты келеңсіз жағдайлардың орын алуы мөдениеттің дамуына нүқсан келтірді. Қоғамдық өмірді түрақтандыруда дін қаншама рөл атқарғанымен де, үнді мемлекеті ғылым мен білім жолына, яғни өркениетті ел болу жолына түсуі — тарихи қажеттілік болды. Заман ағымында бүл асқаралы міндеттері біртіндеп жүзеге асырыла бастады да, асырыла бермек те.
Дереккөздер
Санат:Мәдениеттер
Конфуциандық
Дереккөздер
Санат:Философия Санат:Дін
2004 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:2004 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Қапан Сатыбалдин
Қапан Сатыбалдин (25.12.1917, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы "Бесоба" кеңшары - 10.01.1969, Алматы) - жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген (1939). Москва мемлекеттік кинематогрофы институтында оқыған (1940 - 1942). 1937 - 1959 жылдары "Егеменді Қазақстан", "Жас Алаш" газеттерінде әр түрлі қызмет істеген және "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы болған. "Қазақфильм" киностудиясында директордың орынбасары, "Жұлдыз" журналында бас редактордың орынбасары, Қазақстан жазушылар одағында хатшы қызметтерін атқарған. Сатыбалдинның алғашқы өлеңдер жинағы "Мен жырлаймын" (1938) деген атпен шықты. Сатыбалдин "Сілтенген семсер" (1943), "Аягөз ару" (1956), "Махаббат машақаты" (1961), "Ұзақ жол" (1969), т.б. драмалық шығармалардың авторы. "Ән шақырады" (1961), "Дина Нүрпейісова" көркем суретті және деректі фильмдердің сценарийін жазды. Сондай-ақ, орыс жазушылары И.А. Крылов, Н.А. Некрасов, Н.Асеев, В.Горбатов шығармаларын қазақ тіліне аударған.
IC 4343
IC 4343 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан E-S0 (эллипстік спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 49470, MCG 4-33-24, ZWG 132.44.
Сыртқы сілтемелер
IC 4343 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
NGC 3696
NGC 3696 — Crater шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Фрэнсис Пресервед Ливенворт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3696 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35340.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Crater (шоқжұлдыз)
Николай Владимирович Ханыков
Николай Владимирович Ханыков(1819 – 1878) – шығыстанушы, дипломат. Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі. Бұхар хандығын, Каспийді, Кавказды, Иранды зерттеген. Бұл зерттеулерінде қазақтар жайында да көптеген деректер береді.
Дереккөздер
Санат:1819 жылы туғандар Санат:1878 жылы қайтыс болғандар Санат:Шығыстанушылар Санат:Ресей ғалымдары
Эпифора
Эпифора - өлең тармақтарының соңында бір сөздің тіркесінің бірнеше қайталанып келуі. Бұл қажетті бір ойға, құбылысқа ерекше назар аударып, сөз әсерін арттыру үшін қолданылады. Қазақ өлеңінде эпифора сөздің кезекті қайталау үлгісіне жатады. Мысалы, Ақтан Керейұлының мына өлеңінен эпифораны айқын көреміз. "Қыз бала көркем көрінер Беттегі нұрлы қанменен... Еділ көркем көрінер Жағалай біткен талменен..." деген сөз тіркесін қайталау термелеп бірнеше нәрсені тізбектеу үшін қажет болған.
Дереккөздер
Санат:Риторикалық сөздер
Мен жасымнан көп көрдім...
«Мен жасымнан көп көрдім...» — Абайдың 1876 ж. Абралы (1827-1918) деген замандасына арнап жазған өлеңі. Барлығы 22 тармақтан, 3 шумақ тұрады.
Абралы оқымаған, сауатсыз адам болса керек. Сонысына қарамай ораза-намаздан қалмай, құдайға бар ықыласымен құлшылық етеді екен. Бірақ намаз аяттарын дұрыс жаттап алуға әрекет жасамаған. Абай Абралыны әжуалау арқылы дін жолын ұстаған дүмшөлерді сынға алған.
Тармақ саны әр түрлі буынды 3 шумақтан тұрады. 1, 3 - шумақтар - 8 жол (ұйқасы -а, -ә, -б, -ә, -ғ, -ә, -д, -ә), 2-шумақта -6 жол(ұйқасы-а, -ә, -б, -ә, -ғ, -ә). Өлең алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Тек 1957 жылғы жинақта өлеңнің соңғы: '''«Осы оқумен намаздың Қай жерінде сауап бар? Тегін ойлап байкасаң, Мұнда ми жоқ, кұлақ бар»,''' - деген жолдары бөлек туынды ретінде берілген.
Кері сүзгі
Кері сүзгі - бір немесе бірнеше қабат сусымалы материалдармен (құм, құмды топырақ, тас және т.б.) сүзілген ағын бағытына сәйкес бұл материалдың ірі түйірлілігі ұлғая түседі. Кері сүзілу топырақтан жасалған құрылысты сүзілу мен деформациядан, кәріз құрылысы механикалық қайырлану мен тұнбадан қорғайды.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Восточный Маныч
Восточный Маныч — Ресейдегі өзен. Ставропольск өлкесі, Қалмақ Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы өзен - орналасқан. Өзен ұзындығы 141 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Шығыс Маныч бастауынан Чограй су торабына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Африкаанс
Африкаанс (Afrikaans) — герман тілдер тобына жататын тіл (XX ғасыр басына дейін нидерландшаның диалект), Оңтүстік Африка Республикасындағы 11 ресми тілдің бірі. Сонымен қатар, Намибияда таралған. Африкаансша сөйлетін кішігірім қауымдар Оңтүстік Африканың басқа да республикаларында тұрады: Ботсвана, Лесото, Эсватини, Зимбабве, Замбия. Африкаанс ана тілі болып табылатын көптеген ОАРдан шыққан эмигранттар Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландияны қоныс еткен.
Санат:Батыс герман тілдері
Салғастырмалы баға
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Стожер (Добрич облысы)
Стожер (Стожер) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Добричка қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 572 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9350. Телефон коды — 05712. ЕКАТТЕ коды — 69300.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Асқар Құмарұлы Балжанов
Асқар Құмарұлы Балжанов 1958 жылы 23 сәуірде Мәскеу қаласында туған. Қазақ .И.М. Губкин атындағы Мәскеу мұнай-химия және газ өнеркәсібі институтын (1980) кен инженері мамандығы бойынша бітірген. 1980 жылдан - «Ембімұнай » ӨБ Балықшы БББ бұрғышы көмекшісі, 1981 жылдан - бұрғышы , бұрғылаушебері , 1984 жылдан - технологиялық бөлімнің аға инженері, 1986 жылдан - АИТҚ ауысым бастығы. 1987 жылдан - Гурьев облыстық партия комитетінің өнеркәсіп - көлік бөлімінің нұсқаушысы, 1988 жылдан - жауапты ұйымдастырушы ,1989 жылдан - бөлім меңгерушісінің орынбасары. 1991 жылдан - Гурьев облаткомының экономикалық комитеті төрағасының орынбасары. 1991 жылдың тамыз айынан -«Қазақстанмұнайгаз » МК вице -президенті. 1992 жылдан -біруақытта «Қазақстанмұнайгаз » ҰМК вице - президенті, «Қазақстанмұнайгаз» сыртқы сауда фирмасының бас директоры. 1994 жылдан - «Кворум Энтерпрайзиз» ЖШС бас директоры. 1996 жылдан - «Сұңқар» ЖШС атқарушы директоры. 2001 жылдан - «Катрако» Ж Ш С бас директоры. 2002 жылдан «ҚазРосГаз» ЖАҚ бас директорының орынбасары. 2003 жылдан- «ҚазМұнайТеңіз » ТМК» ЖАҚ бас директорының бірінші орынбасары. 2004 жылдан «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ ӨБК үлестерін басқару женіндегі басқарушы директоры. 2005 жылдан - «ҚазМұнайТеңіз» ТМК» А Қ бас директоры. 2006 жылдан - «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» А Қ бас директоры. 2009 жылдың маусымынан бері - «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ барлау және ендіру женіндегі басқарушы директоры - басқарма мүшесі.« ҚазМұнайГаз» Барлау Әндіру» АҚ және «ҚазМұнайТеңіз » ТМК» А Қ Директорлар кеңесінің төрағасы.
Дереккөздер
<References/>
Санат:1958 жылы туғандар
Монтегю-ле-Блен
Монтегю-ле-Блен (Montaigu-le-Blin) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Виши округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,96 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03179, пошта индексі — 03150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 307 адамды құрады. Халық тығыздығы — 23,69 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сан-Мигел-ду-Жармелу
Сан-Мигел-ду-Жармелу (São Miguel do Jarmelo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Гуарда муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 228 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,73 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,5 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Кіші Рассоха (приток Үлкен Рассохи)
Кіші Рассоха — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Рассоха өзенінің оң жағалауынан 0,2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Газ конденсаттары
Газ конденсаттары. Жер қойнауына тән термодинамикалық жағдайларда газ немесе бу түрінде кездесетін, мұнай көмірсутектерінің тез қайнайтын сұйықтүрлері мен газ күйіндегі түрлерінің өзара астаса отырып еруі нәтижесінде түзілетін табиғи жүйе. Суынуы мен қысым мөлшерінің атмосфералық қысымға шейін төмендеуі нәтижесінде бұл жүйелер сұйықтарға яки конденсаттарға айналады.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Бидони
Бидони (Bidonì) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Ористано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 159 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 14 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 9080.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Қышыма
Қышыма (prurіgo) – жұқпалы тері ауруы. Алғашқыда беті күлдіреген ұсақ қызғылт түйінді бөртпелердің шығып дуылдап қышуынан байқалады. Бөртпелер, көбіне саусақ арасына, шапқа және тақымға түседі (кейде кеудеде байқалады, оны строфулюс не балалар есекжемі деп атайды). Қасығаннан бөртпелердің беті жарылып, қанталап кетеді. Қышыма, негізінен, кішкентай балаларда, әсіресе, олардың белгілі бір тамаққа әдеттегіден тыс сезімталдығынан болады (қ. Аллергия). Сондай-ақ, тамақ дұрыс тамақтанбаудан, кейбір тағамды мөлшерден тыс көп жегеннен (мыс., жұмыртқа, ет сорпасы, қант, жеміс-жидек, әсіресе, құлпынай, апельсин, т.б.), кейде тіпті сүт, т.б. тағамдарға да аллергия болуы мүмкін. Қатты қасынғаннан бөртпелердің ішіне іріңді инфекция қоздырғышы түсіп, ол іріңді жара ауруларына ұласып кетуі мүмкін. Әбден жүдеп әлсіреген, мешел және жүйке жүйесі ауруларымен ауыратын балаларда қышыма ауыр өтеді және жазылуы да қиын. Ересек адамдарда қышыма асқазан-ішек жолдары қызметінің (ішек, бауыр), жүйке және эндокриндік жүйелердің бұзылуынан және созылмалы инфекция ошақтарына (тонзиллит, гайморит, т.б.) байланысты пайда болады. Жиі қышыну көптеген жүйке-психик. ауруларда, кейбір қан айналым жүйесінің сырқатында (лимфогрануломатоз, лимфосаркома, т.б.), организмнің қартая бастаған кезінде де байқалады. Ересектердегі бөртпе сипаты да балалардағыдай, кейде ол ұлғайып қатты қышитын, сұрғылт түсті бөртпеге (диаметрі 0,5 сантиметрдей) айналады. Ауру білінісімен, әсіресе, қатты қышынып мазасызданғанда дәрігерге (дерматологке) көріну, науқастың диета сақтауы қажет. Күнделікті пайдаланатын тағам құрамында ащы тамақтарды, жұмыртқа, апельсин, лимон, қалбырланған және тәтті тағамдардың болмауы шарт. Таза ауада көп жүріп, денені таза ұстау керек. Қышынуды бәсеңдету үшін емен қабығы мен итошаған салған жылы ванна қабылдау керек.
Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы
Санат:Медицина
Яхля
Яхля — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Тап өзенінің оң жағалауынан 457 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Нахант (Массачусетс)
Нахант (Nahant) — Массачусетс штатының Эссекс округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 3 632 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 40.1 км² шамасында. FIPS коды — 25-43580.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Қосарал (Ақтөбе облысы)
Қосарал — Ақтөбе облысы Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 389 адам (214 ер адам және 175 әйел адам) болса, 2009 жылы 397 адамды (205 ер адам және 192 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Санаин
Санаин (Սանահին) - Солтүстік Армениядағы орта ғасырлық ірі мәдени орталықтардың бірі,  қазіргі Алаверди қонысындағы (Армения) орта ғасырлық (X—XIII ғ.) монастырь комплексі, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның бүкіл дүниежүзілік мұралар тізіміне кірген.
Монастырь комплексінде сақталған.
Х-ХІ ғасырларда мнастырьда қызмет еткен монахтардың саны 300-500 болған, олардың арасында аты шыққан ғылымдар, мәдениет қайраткерлер болған.
Санаинда құрылыстардың көбісі жермен жексен етіп талқандалған: 1064 ж. салжұқтармен, 1104 ж. - парсылармен, 1139 жылғы жерсілкініспен.
Дереккөздер
Санат:Армения
Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов
Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов (татар. Рөстәм Нургали улы Миңнеханов; 1 наурыз 1957 жыл, Жаңа Арыш) — татар-ресейлік саясаткері, екінші – Татарстан президенті 2010 жылғы 25 наурыздан бастап (2015 жылғы 25 наурыздан 18 қыркүйекке дейін Татарстан президентінің міндетін уақытша атқарушы).
Сондай-ақ "Татнефть" Директорлар кеңесінің төрағасы.
Қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды мемлекеттік басқару функциясына белсенді енгізудің жақтаушысы болып табылады.
Өмірбаян
1957 жылы 1 наурызда Татар АКСР, Рыбно-Слободск ауданы, Жаңа Арыш ауылында дүниеге келген. Әкесі Нұрғали Миңнеханов (1930 – 2001), 1980 – 1990 жылдары Сабинск леспромхозының директоры болған.
1978 жылы Қазан ауылшаруашылық институтын бітірді, ауылшаруашылығын механикаландыру, «инженер-механик» біліктілігі.
1978 – 1980 жылдары – "Сельхозтехника" Саба аудандық бірлестігінің инженер-диагностигі.
1980 – 1983 жылдары – Саба орман шаруашылығында аға энергетик, бас энергетик.
1986 жылы – Мәскеу кеңес сауда институтының қазан филиалын "тауартану және азық-түлік тауарларының саудасын ұйымдастыру" мамандығы бойынша бітірді, біліктілігі "жоғары тауартанушы" ((қазіргі ЖПУ). Г.В. Плеханова).
2001 жылы экономика бойынша докторлық диссертация қорғады (экономика ғылымдарының докторы).
Мемлекеттік қызмет
1983 – 1985 жылдары – Саба ауданының басқарма төрағасының орынбасары.
1990 – 1992 жылдары – Арша аудандық атқару комитетінің төрағасы.
1992 – 1993 жылдары – Арша ауданы әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары.
1993 – 1996 жылдары – Биіктау ауданы әкімшілігінің басшысы.
Татарстан үкіметінде
1996 – 1998 жылдары – Татарстан Республикасының Қаржы министрі. 1998 жылы Татарстан Республикасының үкіметін басқарды. 1999 жылдың маусымында премьер-министр ретінде "Татнефть"ашық акционерлік қоғамының Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды. 2001 жылдың мамырында ол Минтимер Шәймиев Татарстан президенті лауазымына қайта сайланғаннан кейін құрылған республика үкіметін тағы да басқарды.
2005 жылғы 29 сәуірде Татарстан Республикасы Мемлекеттік кеңесінің қаулысымен Татарстан Республикасының премьер-министрі болып қайта бекітілді.
Татарстан Республикасының Президенті
2010 жылғы 22 қаңтарда Ресей президенті Дмитрий Медведев Минтимер Шәймиевтің өзін-өзі бас тартқаннан кейін Татарстан Республикасының Мемлекеттік Кеңесіне Татарстан Республикасының Президенті Рүстем Миңнехановқа Татарстан Республикасының қазіргі премьер-министрі өкілеттігін беруді ұсынатынын мәлімдеді.
2010 жылдың 28 қаңтарында Миңнехановтың кандидатурасын Татарстан Республикасы Мемлекеттік кеңесінің қарауына енгізу туралы жарияланды.
2010 жылғы 29 қаңтарда Татарстан Республикасы Мемлекеттік Кеңесінің Президиумы Миңнехановқа Татарстан Республикасының Президенті өкілеттігін беру туралы мәселені 2010 жылғы 4 ақпанда қарауды тағайындады.
2010 жылғы 4 ақпанда Татарстан Республикасының Мемлекеттік Кеңесі Миңнехановтың Татарстан Президенті лауазымына кандидатурасын бірауыздан бекітті. Рүстем Миңнехановтың Республика Президенті қызметіне кірісу рәсімі 25 Наурызда – Минтимер Шәймиевтің өкілеттігі аяқталған күні өтті. солға|нобай|345x345 нүкте|Татарстан Республикасының Президенті Рүстем Миңнехановтың қызметке кірісу рәсімі (2010). 2010 жылғы 25 Наурызда Рүстем Миңнеханов ант беріп, ресми түрде Татарстан Республикасының Президенті қызметіне кірісті.
2010 жылғы 16 маусымнан 18 желтоқсанға дейін, 2017 жылғы 26 мамырдан 22 қарашаға дейін және 2020 жылғы 21 желтоқсаннан бастап – Ресей Федерациясы Мемлекеттік Кеңесі Төралқасының мүшесі.
24 жылғы 2015 наурызда Ресей президенті Владимир Путин Миңнехановқа қыркүйек айында бір дауыс беру күні күтілетін келесі сайлауда сайланғанға дейін республика басшысы міндетін атқаруды ұсынды. 2015 жылғы 13 қыркүйекте өткен Татарстан президенті сайлауында Миңнеханов 94,4% дауыс жинады. 18 қыркүйекте ол екінші мерзімге қызметке кірісті.
Меншік және кірістер
Рүстем Миңнехановтың 2011 жылғы ресми отбасылық табысы 11 млн рубльді құрады.
Миңнехановтың отбасына жалпы ауданы 564 м² және 21,9 акр жер жылжымайтын мүлік тиесілі. 2010 жылы Президенттің отбасылық кірісі 15,5 миллион рубльді құрады.
2016 жылдың қорытындысы бойынша, 2,358 млрд рубль сомасымен «Forbes » журналының "Қуат және ақша" мемлекеттік қызметшілердің кірістер рейтингісінде үшінші орынға ие болды.
2018 жылдың мамыр айында жарияланған декларацияға сәйкес, 2017 жылы Миңнехановтар жұбының жалпы табысы 145 миллион рубльді құрады.
Отбасы
Жұбайы – Гүлсина Ахатқызы Миңнеханова (туған. 1969). Ол "Luciano Beauty Studio" элиталық Қазан сұлулық салонына ие. 2010 жылы алынған 8,1 миллион рубль табысымен Гүлсина Миңнеханова губернаторлардың ең бай он әйелінің қатарына кірді. "Forbes" жариялаған 2016 жылдың қорытындысы бойынша табысы 2,351 млрд рубль болатын ресейлік шенеуніктердің ең бай әйелдерінің рейтингін басқарды.
Ұлдары: Ирек (04.03.1989–17.11.2013, Қазанда ұшақ апатынан қайтыс болған) және Ескендір (туған. 2008). 2013 жылдың 17 желтоқсанында Ирек Миннихановтың жесірі Антония Гишар Рүстем Нұрғалиұлының немере дүниеге келді.
Рифкат Нұрғалиұлы Миңнеханов (1955)
Рәис Нұрғалиұлы Миңнеханов (1961)
Сын
2020 жылдың ақпанында Алексей Навальный дың Қазандағы штаб-пәтері Миңнеханов қызметтік сапарлар үшін құны 3 миллиард рубль болатын Falcon 8X бизнес -ұшағын пайдаланады деп мәлімдеген тергеуді жариялады, оған қызмет көрсету жылына 175 миллион рубльге бағаланды.
Штаб Миннихановтың кеңсесіне ұшақтың иесі және оған қызмет көрсетуге ақша көзі туралы сұрау жіберді.
2020 жылдың қыркүйегінде сол штаб миллиардтаған рубль болатын сыбайлас жемқорлықтың оннан астам мысалын егжей -тегжейлі сипаттайтын кезекті тергеуді жариялады.
Дереккөздер
Санат:Татарстан Президенттері
Ирина Леонидовна Ким
Ирина Леонидовна Ким (15.5.1954 жылы туған, Қызылорда қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1999).
Дереккөздер
Санат:Қазақстан экономистері Санат:1954 жылы туғандар Санат:Қызылорда облысында туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қызылорда облысы тұлғалары Санат:Қазақстан корейлері
2005 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:2005 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Вакуумның поляризациясы
Вакуумның поляризациясы - элементар бөлшектін виртуал бөлшек жұбын тудыруының салдарынан, элементар бөлшек электр зарядының бөлікпен экрандалуымен тұжырымдалған кванттық құбылыс.
Дереккөздер
Санат:Физика
Социал-демократиялық қозғалыстар
Социал-демократиялық қозғалыстар - социал-демократиялық бағыттағы, солшыл-орталық ұстанымдағы саяси ұйымдар, әлеуметтік реформалар, аралас экономика мен жақсы өмірді қамтамасыз ететін мемлекетті құру бағдарламаларын ұсынады. Социал-демократиялық қозғалыстар бағдарламаларындағы әлеуметтік реформалар негізінен үш саланы қамтиды: 1) экономикалық өсудің тұрақты жоғары қарқыны; 2) әлеуметтік қамтамасыз ету және қызмет көрсету жүйесін құру мен дамыту; 3) экономиканы мемлекеттік реттеу тетіктерін кеңінен қолдану. Социал-демократия тәжірибесі оның әлеуметтік және саяси шындықтың жаңа талаптарына жауап іздеуде екенін дәлелдейді.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Бад-Рагац
250px|thumb|Картада орналасуы Бад-Рагац (Bad Ragaz) — Швейцарияның Санкт-Галлен кантонында орналасқан коммуна. Зарганзерланд округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5165 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 25.37 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 3291, пошта индексі — 7310.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Санкт-Галлен елді мекендері
Сен-Бонне-Авалуз
Сен-Бонне-Авалуз (Saint-Bonnet-Avalouze) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Тюль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19185, пошта индексі — 19150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 205 адамды құрады. Халық тығыздығы — 39,88 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коррез департаментінің коммуналары
Иссель
Иссель (Issel) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,66 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11175, пошта индексі — 11400.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 461 адамды құрады. Халық тығыздығы — 26,1 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Сүбебек Нұрбаев
(3.1.1898, Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Қандыағаша - 10.3.1974, Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы) - ақын. Жастайынан өлең шығарып, айтысқа түскен. "Октябрь таңы", "Шындық", "Жас өмір", "Алтай тауына", "Өмір", "Шопандар туралы", "Домбыра туралы", "Ақын туралы", "Халқыма", т.б. өлеңдердің авторы. Ақынның көлемді шығармаларының бірі - "Батырлар жорығы". Ақынның "Сарыарқама", "Ой толқыны", "Жан сырым" т.б. күйлері бар. Шығармалары "Еңбек күйі" (1972), "Шүғыла" (1977) топтама жинақтарында, "Қорқыт күйі" (1987) атты жеке кітабында басылып шықты.
Альтенау
Альтенау (Altenau) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Гослар ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1789 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4,66 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 1 53 001. Муниципалитеттің басшысы — Александер Эренберг.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Құстардыӊ экологиялық топтары
Сүт қоректілерге қарағанда, құстардың бейімделген орталары оншама көп емес. Мысалы, кұстардың ішінде тек қана суда тіршілік ететін немесе топырақтың қалың қабатында тіршілік етуге бейімделген түрлері болмайды.
Батпақты-шалғындықтың құстары
Бұл құстар су қоймаларының суы тайыз ағашсыз, аздап та болса батпақты, топырағы дымқыл жағауларда мекендейді. Қорегініӊ көбін жер бетінен, тайыз балшықты сулардың түбінен табады. Жоғарыда көрсетілген биологиялық ерекшеліктеріне байланысты, бұл топқа жататын құстардың аяғы қауырсынсыз ұзын, саусақтары жіңішке, олардың арасын жалғастырып тұратын жарғақтары болмайды. тәрізді қызмет атқарады. Ұзын сирағы төніп келе жатқан қауіпті алыстан байқап, ұшып кетуіне мүмкіндік береді. Жақсы ұшады.
Шөлді дала құстары.
Бұларға — түйеқұстар, дуадақтар және тағы басқалары жатады. Бұл типке жататын құстар өсімдігі аз, әрі сирек ашық даланы мекен етеді. Осы тіршілік жағдайында пайда болған ерекшеліктеріне қарай бұл топқа жататын құстар жүрдек және тез ұшатын құстар деп екіге бөлінеді. Жүру қабілетінің артуына байланысты, олардың аяқтары ұзын ғана болып қоймай, саусақтары қысқарып, саны үшке дейін, кейбір түрлерінде екіге дейін азайған. Бұлардың мойны ұзын, көзі үлкен келеді. Бұл құстар қырағы, жауын алыстан көріп қашады. Бұлар өте сирек бұғып, жасырынады және сирек ұшады, ал түйеқұстар мүлдем ұшпайды. Бірнешеуі бірігіп топтанып жүреді. Олар өсімдіктерді, ұсақ жәндіктерді жер бетінен шоқып, теріп жейді. Құстардың бұл тобына дуадақтар, түйеқұстар жатады. Бұл екі топқа жататын құстар жерге ұялайды. Ұясын өте қарапайым етіп салады.