cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түрікмендер
Кәсібі
Көне дәуірден-ақ қолөнері дамыған. Ерте заманнан кілем тоқу өнері ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Түрікмен кілемі жоғары сапасымен әлемге әйгілі. Кесте тігу, киіз, текемет басу өнері дамыған.
Тарихқа көз жүгіртсек, түркімендер Киіз үйлер роуминг үшін пайдаланылды. Жер өңделген жерлерде балшықтан, кірпіштен үйлер салынған.
Мәдениеті
Түрікмендер жылдың көп мезгілінде сүт тағамдарынан қатық, сүзбе, айранды қорек етеді. Қой мен ешкі, сиыр сүтін, түйенің шұбатын пайдаланады. Нан тағамына бауырсақ, қаттама, шелпек жатады. Ыстық тағамы – ет қосқан сорпа, қуырдақ (говурма), палау, кеспе көже, тұшпара. нобай|оңға|200px|Ұлттық тағамдары Түрікмен асханасының негізгі тағамы — "аш" палауы, бірнеше ондаған түрі бар, негізгі ингредиенттер - күріш пен ет (құс еті, қой еті). Палауға көкөністер, дәмдеуіштер, кептірілген жемістерді қосылады. Түркімен асханасының Орталық Азияның басқа тағамдарынан басты айырмашылығы – ұлттық балық тағамдары. Балықты арнайы қазандарда күріш, анар шырыны, мейіз, күнжіт, өрік қосып пісіреді. Балықты қуырады, сосын қазандарда бұқтырады, кейде ет орнына әртүрлі тағамдарға қосады. Сүт өнімдері мен сүт кеңінен қолданылады, өте пайдалы болып саналатын, дәмі тәтті түйе сүтінен сары май, йогурт, айран жасалады. Қойдан ірімшік, сүзбе массасы, брынза, сиырдан сүзбе, йогурт, ірімшік, сары май дайындалады. Түрікмендердің сүт өнімдері өте көп.
Тәттіден тағамдардан лалагүлдің тамырынан жасалған халва, тәтті тоқаш, қант ұнтағы қосылған пончик, дайындайды. Жергілікті түрікмен қарбыздары, қауындары, жемістері өте дәмді және хош иісті. Сусындардың ішінен олар шайды жақсы көреді. Шығыста олар жасыл, солтүстік пен батыста қара түсті басымырық пайдаланады. Қыста шай сүтке қайнатылып, қой майы, май қосылады.
Көптеген халықтар қалалық киімге ауысқанына қарамастан, түрікмендер өздерінің дәстүрлі костюмдеріне пайдаланады. Ерлер мен әйелдер көйлек, шалбар, кенептен тігілген ұзын халат киеді. Жазда әйелдер тек көйлек пен ұзын шалбар киеді. Халаттар мен теріден жасалған бас киімдер ұлттық киімнің айрықша белгісі болып табылады.
Ұлттық спорт пен ойын түрлерінен ат жарысы, жарыс, байрақ аталатын ат жарысы, сондай-ақ мергендікке баулитын нысана көздеу, ату, ұлттық спорт түрлері, балуандар күресі кең тараған. Түрікмендер-де ерте кезден шахмат, берижи, бадақ салмақ тәрізді есептеу, есте сақтау, ептілік, есту, түйсіну қабілетін арттыратын ойын түрлері бар.
Қазақстандағы түрікмендер
Қазақстанның түрікмен диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай:
1989 жылы Қазақстанда тұратын түрікмендердің 72%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайды, бірақ олардың тек 0,6%-ы түрікмен тілін біледі; түрікмендердің 6,6%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 3,7%-ы қазақ тілін меңгерген; түрікмендердің 16,3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал түрікмендердің 60%-ы орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан түрікмендерінің қостілділік әрежесі келесідей анықталды: біртілділер – 671 адам (38,8%), қостілділер – 1058 адам (61,2%).
Тағы қараңыз
Санат:Түркі этникалық топтары Санат:Ауғанстан халықтары Санат:Пәкістан халықтары
Ибн Халдун
Ибн Халдун (Толық аты-жөні: Әбу Зейд Әбдіррахман ибн Мұхаммед ибн Халдун әл-Хадрами әл-Ашбили; 27 мамыр 1332, Тунис — 17 наурыз 1406, Каир) — Тунистік тарихшы, әлеуметтанушы, философ. Ол тарих, әлеуметтану, экономика, демография секілді ғылым салаларында ортағасыр классиктерінің бірі ретінде танымал.
Ол өзінің Мұхаддімаһ (Prolegomena, Алғы сөз, Түсіндіру) еңбегімен танымал. Аталған кітап XVII ғасыры Осман империясының құрылу тарихын зерттеген тарихшылар Kâtip Çelebi, Ahmed Cevdet Pasha және Mustafa Naima қатарлыларға айырықша әсер еткен. Еуропа ғалымдары оны және кітабын XIXғ танып, оны Ортағасырлық ұлы ойшылдардың бірі деп есептеді. Ал, XXғ экономика ғылымында Arthur Laffer және Ronald Reagan қатарлылар оның идеясын айырықша дәріптеді.
Отбасы және өмірі
Ибн Халдун өзінің "Ибн Халдунның шығыс пен батысқа сапары" деген автобиографиялық еңбегінде өзінің қандай отбасыдан шыққанын және не істегенін жазып қалдырған.
Мағребте (Maghreb) ол ең таңдаулы ұстаздан тәлім алады. Оған классикалық исламдық тәрбие беріледі. Ол Құран, Хадис, Шариф, Фих секілділерді үздік оқиды. Математик Әл-Әбіли (Al-Abili) оған математика, логика, философия үйретеді. Сөйтіп ол Әл-Фараби, Ибн-Сина, Ибн Рушд, Разы, Туси еңбектерімен танысады. 17 жасында Тунисте 1348-1349 жылдар болған обадан ата-анасы қайтыс болады.
Отбасы дәстүрі бойынша ол саяси істерге араласып, Солтүстік Африканың аумалы-төкпелі саяси жағдайына дөп келеді. Сол мезеттерде Солтүстік Африка режимдері қысқа өмірлі болып, тез көтеріліп, тез құлдырап жатқан болатын.
Ибн Халдун «Мемлекет басшылары Кудайдың таңдауы түскен айрыкша жандар емес» деген идеясы үшiн Марокко елiнде екі жыл түрмеде отырған болатын. Оның ашық, еркін ойларына діншілдер мен биліктегілер қатты қарсы болғаны мәлім.
Әлеуметтану идеялары
Ибн Халдуын өмiр бойы Тунис, Марокко, Испания мен Алжир елдерінде эртYрлi султандарға елшi, патша сарайының баскарушысы мен Fылыми кеңес мүшесi ретінде кызмет еткен. Ол «мемлекет басшылары Кудайдың таңдауы түскен айрыкша жандар емес» деген сенiмi үшiн Марокко елiнде екі жыл түрмеде отырған. Шамамен жиырма жылдай саяси кызмет аткарған соң Ибн Халдун Солтүстiк Африкаға оралып, сол жерде бес жыл бойы тыңғылыкты бiлiм алып, жазушылыкпен айналыскан. Осы уакыт iшiнде жазған екбегімен танымал болып, Каир каласындағы Әл-Азхар мешiтi жанындағы университетте, Ислам бЫм беру орталығында дэріс окыған. Өзінің осынау айрыкша танымалдыкка ие болған дәрiстерiнде элеуметтанушылык ой мен тарихи бакылау арасындағы байланыстык макыздылығын атап керсеткен.
Ибн Халдун 1406 жылы, емiрiнiк соңы кезiнде кептеген идеялары казiргi замандаFы элеуметта­нумен сабақтас келетiн шынармалар жинаFын курастырды. Muqaddimah («Мукаддима») екбепн- де жазFанындай, ибн Халдун езшщ бар кYш-жiгерiн коFамды Fылыми зерделеуге, эмпирикалык зерттеуге жэне элеуметтiк кубылыстардык себептерiн iздеуге арнады. Ол элеуметпк институт- тарFа (мысалы, саясат пен экономикаFа) жэне олардык езара карым-катынастарына кеп кекiл белдi. Ибн Халдун примитивт жэне заманауи коFамдарды салыстыруFа кызыFушылык танытты. Ибн Халдун зерттеген такырыптардык бiрi - мемлекеттiк курылуы. Онык тужырымдауынша, «СолтYстiк Африка мемлекеттершщ еркендеуi мен кулдырауы бакташы кешпелтер мен оты- рыкшы кауымдар арасындаFы элеуметтiк уйымдасудык елеулi айырмашылыктарына пкелей байланысты» (Alatas, 2011:15). Ибн Халдун асабия ('asabiyyah) уFымына сYЙенiп, мемлекет ка- лыптасуынык циклдiк теориясын жасады. Асабия - топтык ынтымактастык немесе элеуметпк уйымшылдык сезiмiн айкындайды. Бул элеуметтiк уйымдасу туралы жалпы Ымдердщ белшут нен шыFады. Кешпелi кауымдастык асабиянык ('asabiyyah) би1к декгейiне жеткен, соFан сэй- кес, «калалык аудандардаFы отырыкшы турFындарды жекiп, ез эулеттерш курды» (15). Б1рак кешпендi кауым орныFып алFан сок, олар да асабиядан айрылып, «асабиясы, яFни ынтымаFы жоFары баска кешпендi кауымнык шабуылына» тетеп бере алмай, осал топка айналFан (15). Ибн Халдуннык идеялары мен кейшп элеуметтану теориялары арасында кызыкты уксастыктар мен айырмашылыктар бар. Б1р жаFынан, ибн Халдуннык «асабиясы» 400 жылдан кейiнгi Эмиль Дюркгейм секiлдi теорияшылардык екбегiндегi элеуметтiк ынтымактастык тужырымдамасынан мойны озык тур. Екiншi жаFынан алсак, ибн Халдуннык тарихи циклдердi сипаттауы кептеген классикалык теорияшылар мойындаFан сызыктык жэне прогрессивтi элеуметпк даму ерекше- лiктерiне карама-карсы келедк Ибн Халдун классикалык элеуметтануFа айтарлыктай елеулi улес коса коЙFан жок, алайда бар- лык Fалымдар, сонык iшiнде ислам Fуламалары онык екбектерш кайтадан зерделеп жаткан- дыктан, туындыларынык тарихи макызы артуы мYмкiн.
Ибн Халдун түрлі қоғамдардың құрылымдық айырмашылығының себептерін айқындады:
Ибн Халдун адамның әрекеттерін табиғи, материалдық қажеттіліктерге негізделген әрекеттермен байланыстырып қаратырады. Ол былай деп атап өтті:
Aдамдардың ерекшеліктері қоғамдық өмір болып табылады. Бүл бірлескен өмір, қалада немесе ауылдық жерлердегі бірлескен қоныстану, бүл адамдадың бірігуге, адамдардың өздерінің кажеттіліктерін бірлесе қанағаттандыруға деген бейімділіктерімен түсіндіріледі, өйткені адам табиғатына өмір сүрудің қажетті құралдарын алуға бір-біріне көмектесуге ұмтылу тән.
Ибн Халдунның ойынша, қоғамдық өмірдің негізін адамдардың өңдірістік қызметі, олардың өзара көмектері, өзара әрекеттестігі құрайды. Осы екі фактор адамдардың өмір сүруіне және дамуына мүмкіндік береді Өңдірістің өсуі мен артық азық-түліктің жинақталуы қоғам прогресінің басты факторлары болып табылады.
Ибн Халдун қоғам мен мемлекетті ажыратып қарады, олардың арақатынастары мен дамуының заңдылықтарын айқыңдауға тырысты. Оның тұжырымдамасына сәйкес ададар қоғамды тіршілікке кажетті құралдарды бірлесіп өндіру үшін құрған, өйткені бір адамның қабілеті оның тамақтануға деген қажеттілігін қанағаттандыруға жеткіліксіз. Еңбек бөлінісі - бірігудің ең алғашқы факторы; бірлесуге деген басқа себеп - сырттан төнетін қауіп-қатерден қорғану жөне қоғамдарға біріккен адамдардын өздерінің алакөздік табиғатының пайда болуынан жалпы қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Қоғамға климат пен баска да табиғи факторлар ықпал етеді, бірақ ең бастысы - шаруашылық нысандары өндіріс тәсілдері. Осыған байланысты Ибн Халдун екі кезеңін (күйін) бөліп қарайды:
Ибн Халдун әл-Фарабимен мемлекеттің мәні туралы мәселе бойынша пікір таластырады, оның әл-Фарабиден айырмашылығы мемлекетті келісімшарттың немесе келісімнің негізінде пайда болған адамның жасанды туындысы емес, ұдайы қозғалыс пен дамуда болатын қоғамның табиғи дамуының қажетті күрделі және қарама-қайшылыққа толы өнімі деп карады.
Дереккөздер
Санат:1332 жылы туғандар Санат:Тунисте туғандар Санат:1406 жылы қайтыс болғандар Санат:Араб ғалымдары Санат:Әлеуметтанушылар Санат:Араб философтары Санат:Араб тарихшылары
Первомай тауығы
Дереккөздер
Санат:Жануарлар
Каньяно
Каньяно (Cagnano) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Жоғарғы Корсика департаментінде орналасқан. Бастия округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,72 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2B046, пошта индексі — 20228.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 195 адамды құрады. Халық тығыздығы — 13,25 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары
Леонид Соломонович Первомайский
Первомайский Леонид Соломонович (лақап аты; шын аты-жөні — Илья Шлёмович Гуревич) (17. 5. 1908, қазіргі Харьков обл., Красноград қ.,—9. 12. 1973, Киев) — украин совет жазушысы. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Шығармалары 1924 жылдан жарияланды. Оның «Комса» (1926), «Уездік аумақта» (1930), «Өмір» (1944), «Карпаттағы оттар» (1945) т. б. әңгімелер жинағы, «Кермек алмалар» (1929), «Батырлық балладасы» (1932) т. б. өлеңдер жинағы, «Белгісіз солдаттар» (1931), «Шайқас басы» (1942) т. б. пьесалары бар. Первомайский «Туған күн» (1943), «Жер» (1943) атты өлеңдер жинақтары үшін 1946 ж. КСРО Мемл. сыйлығын алды. , Первомайский 1963 ж. «Жабайы бал» романын, 1967 ж. «Творчестволық ізденістер» атты сын-әдеби кітабын т. б. жариялады. 4 орденмен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қарақат қайнатпасы
Қарақат (смородина) қайнатпасы. Жидек піскен болуы керек. Оларды іріктеп, сабағынан тазартып, салқын суға жуады. Сосын таза су құйып, 2—3 минут қайнатады да, суын басқы ыдысқа құйып, жидегін суытады. Судың белгілі бөлегін сироп қайнатуға пайдаланады. Суыған жидекті ыстық сиропқа салып жайлап қайнатады. 1 кг қарақатқа: 1,5 кг құмшекер, 2,5 стакан су қосады.
Дереккөздер
Санат: Тағамдар
Мәдени
Мәдени — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Жоғарғы Ақсу ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Ленгер қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде.
Тарихы
Ауыл 1958–96 жылдары ауылы шаруашылығымен айналысатын Киров атындағы ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Мәдениде және округке қарасты Сарқырама ауылында 1996–97 жылдары «Мәдени» ӨК және 40-тан астам шаруа қожалығы құрылды.
Кәкенталды
Кәкенталды — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Шілікті ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Зайсан қаласының оңтүстік-батысында 71 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 249 адам (140 ер адам және 109 әйел адам) болса, 2009 жылы 115 адамды (65 ер адам және 50 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Ішек құрттары
Қазір Гельминттердің 12 мыңнан астам түрі белгілі. Бұларға:
Гельминттер адамда, жануарларда, өсімдіктерде тұрақты немесе уақытша тіршілік етеді және осы кезде ауру туғызуы мүмкін. Гельминттердің дамуы – дернәсілдік және жыныстық кезеңді екі сатыдан тұрады. Олар дернәсілінің тіршілік ерекшелігіне сәйкес, дамуы басқа тірі организмдерде өтетін (биогельминттер) және дамуы организмнен тыс, сыртқы ортада еркін тіршілік ететін (геогельминттер) түрлері болады. Гельминттердің адамды, малды құрт ауруына шалдықтыратын аскарида, эхинококк, трихинелла, миқұрт сияқты түрлері, ал өсімдіктерді гетеродероз, мелоидигиноз, дитиленхозға шалдықтыратын түрлері өте қауіпті және олар жиі кездеседі.
Деперсонализация
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология Санат:Әлеуметтану
Дэкатур (Мичиган)
Дэкатур (Decatur) — Мичиган штатының Van Buren округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1838 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.0 км² шамасында. FIPS коды — 26-21040.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Дурж
Дурж (Dourges) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Лан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,48 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5609 адамды құрады. Халық тығыздығы — 535,21 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Етсот
Етсот (Etsaut) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Олорон-Сент-Мари округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34,95 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64223, пошта индексі — 64490.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 78 адамды құрады. Халық тығыздығы — 2,23 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Абай Құнанбаев (Жазушы баспасынан)
«Абай Құнанбаев» - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. орыс тілінде жарық көрген танымдық бағыттағы кітапша. Онда Абайдың балалық, жастық шақтарына, өскен ортасына, ақындық мұраларына, қоғамдық, ағартушылық қызметтеріне шолу жасалған. Ақынның философиялық, этикалық, эстетикалық, көзқарастарына тоқталып, шығармашылығының қайнар көздері ашып көрсетілген. Өлеңдерінің көркемдік, жаңашылдық ерекшеліктеріне, терең ой мен бай мазмұнға құрылған идеясына назар аударылған. Абайдың қазақ халқы тарихында, ӀӀӀығыс мәдениетінде өшпес із қалдырған еңбегі сөз болып, орыс жазушыларының туындыларын аударудағы талант күшіне ден қойылған. Кітапшада ақынның Семей қаласындағы республикалық әдеби-мемориалдық музей үйі экспонаттарының, Алматы қаласындағы «Абай ескерткішінің» суреттері берілген. Кітапша туристерге, көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 0,8 баспа табақ, 5 мың дана болып басылған.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Фиқһ негіздері
Фиқһ негіздері (أصول الفقه, усуль әл-фиқһ) ғылымын екі жолмен тануға болады.
«Асл» (көпше түрі: усуль) сөзінің терминологиядағы мағынасы: «басқа заттар негізделетін нәрсе».
Ал «фиқһ» сөзінің мағынасы: шариғаттың амалдарға қатысты үкімдерін егжей-тегжей дәлелдер арқылы танып-білу. «Шариғат үкімдері» дегеніміз парыз қылу мен харам қылу сияқты шариғаттан алынған заңдар. «Амалдарға қатысты» дегеніміз намаз, зекет сияқты ақидаға қатысы жоқ нәрселер. Аллаһтың таухиды, оның есім-сипаттарын білу сияқты нәрселер терминологияда «фиқһ» деп аталмайды. «Егжей-тегжей дәлелдер арқылы» дегеніміз фиқһтағы жекелей (жалпы емес) мәселелерге қатысты дәлелдер арқылы тану.
Линдси Джекобеллис
2006 жылғы Олимпиадада күміс жүлдегер атанды.
2022 жылғы Олимпиадада екі дүркін чемпиондыққа қол жеткізді.
Алты дүрін әлем чемпионы.
Фиқһ негіздері
Тағы қараңыз
Санат:Фиқһ Санат:Ислам
Линдси Джекобеллис
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша сноубордшылар Санат:АҚШ сноубордшылары Санат:АҚШ-тың Олимпиада чемпиондары Санат:2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:Сноубордтан әлем чемпиондары Санат:Сноубордтан Олимпиада чемпиондары Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Каротид қыны
Каротид қыны (Carotid sheath) — бұл мойынның қантамыр бөлімін қоршап тұрған талшықты дәнекер ұлпаның анатомиялық атауы. Ол мойынның терең мойын шандырының бөлігі болып, беткі мойын шандырының астына орналасады.
Терең мойын шандыры төрт бөліктен тұрады:
Қосымша суреттер
Санат:Шандырлар Санат:Мойын қантамырлары
Эраклея
Эраклея (Eraclea) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Венеция провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12 695 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 131 адам/шаршы шақырымына. Алып жатқан жер аумағы 95 шаршы шақырым шамасында. Пошта индексі — 30020.
Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Maria Concetta.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Қоныстану (Тасшағыл ауылдық округі)
Қоныстану — Атырау облысы Қызылқоға ауданы, Тасшағыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Миялы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 63 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 339 адам (178 ер адам және 161 әйел адам) болса, 2009 жылы 112 адамды (64 ер адам және 48 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері
Ақын Сара ауылдық округі
Ақын Сара ауылдық округі — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін Целинный ауылдық округі деп аталған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақын Сара, Ақешкі, Ақтұма, Тамбала ауылдары кіреді. Орталығы - Ақын Сара ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2146 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ескелді ауданы ауылдық округтері
Әмір Сәметұлы Бисенғалиев
Анасы - Бисенғалиева Аида Сәметқызы, пианист.
Генри Перселл атындағы мамандандырылған музыка мектебінің «Скрипка» факультетін (Лондон, 2005); Корольдік музыка колледжін бітірген (Лондон, 2009, «Болашақ» президенттік бағдарламасы бойынша), музыка бакалавры, оркестрдің солисі, скрипка оқытушысы, камералық музыкант.
Орыс, қазақ және ағылшын тілдерін біледі.
2009 жылдың қыркүйек айынан бері - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының солисі (Алматы); К. Байсейітова атындағы Республикалық орта мамандандырылған музыкалық мектеп-интернаттың скрипка классы бойынша оқытушысы.
Академик А. Жұбанов атындағы бірінші халықаралық байқаудың (1994), «Айналайын» бірінші халықаралық жас дарындар байқауының (1996), «Мейірім» бірінші халықаралық байқауының (Қырғызстан, 1996) лауреаты, «Юные дарования Сибири» конкурсының (Новосібір, 1997), М. Стрихардж атындағы халықаралық конкурстың (Қазақстан, 1998) лауреаты. "Derby Arts" (1999), "Wharfedale Music" (Англия, 1999) конкурстарының жеңімпазы. "Mrs. Sunderland Competition" конкурсындағы соңғы 100 жыл ішіндегі ең жас жеңімпаз (Хаддерсфилд, Англия, 1999). Уэльстегі "Llangollen International Musical Eisteddfod" Халықаралық байқауындағы алтын медальдың және «1999 жылдың аспапшысы» атағының иегері. ҚР Тұңғыш Президенті қорының мәдениет және өнер саласындағы сыйлығының, президенттік стипендияның иегері (2009).
Хоббиі - музыкалық ноталар мен классикалық жазбалардың сирек кездесетін басылымдарын жинау, спорт.
Сүйіп оқитын әдебиеті - Л.Н. Толстой, A. Моруа, А. Құнанбаев, Дж. Оруэлл.
Бойдақ.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кіші Саръюга
Кіші Саръюга — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Косью өзенінің сол жағалауынан 40 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 44 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Кор-Яун
Кор-Яун — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тяп-Яун өзенінің оң жағалауынан 45 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Ишимба (Салауат ауданы)
Ишимба — Башқұртстанның Салауат ауданындағы ауыл, Ишимбаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 459 адамды құрады. Пошта индексі — 452499, ОКАТО коды — 80247815001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
NGC 7140
NGC 7140 — Үндіс шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 4 қазанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7140 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67532, NGC 7141, ESO 189-7, FAIR 354, AM 2148-554, IRAS21488-5548.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Үндіс (шоқжұлдыз)
NGC 2658
NGC 2658 — Pyxis шоқжұлдызында орналасқан II2m типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 28 мамырда Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2658 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: OCL 723, ESO 432-SC4.
Рагун
Рагун (Raguhn) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан қала. Биттерфельд ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3696 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 15,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 82 300. Қаланың басшысы — Штеффен Беркенбуш.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Әйюб
Әйюб (أيّوب) — Исламда пайғамбар саналады.
Аюб Құран кәрімде
Құран кәрімде Әйюб Аллаһның қызметкері есебінде сипатталады, Әйюб Аллаһқа деген сенімін ешқашан жоғалтпағаны және әрдайым қиын жағдайда Аллаһ тағалаға жалбарынып көмекке шақырғаны айтылады: "Әйюб (Ғ.С.) те Раббына: “Маған бір бәле келді. Сен мәрхамет етушілердің абзалысың” деп, жалбарынды."
- Құран, сурат 21 (Пайғамбарлар), 83-аят
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пайғамбарлар
Лос-Вальдекольменас
Лос-Вальдекольменас (Los Valdecolmenas) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Куэнка провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 99 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 31,27 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Куэнка елді мекендері
Оккын-Игол
Оккын-Игол — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пьюкин-Еган өзенінің сол жағалауынан 18 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вах өзені. Өзен саласы — Васюганнан Вахқа дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мұнай өнімдері (АҚ)
Дереккөздер
Санат:Акционерлік қоғамдар
Сен-Илер-ла-Трей
Сен-Илер-ла-Трей (Saint-Hilaire-la-Treille) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Жоғарғы Вьенна департаментінде орналасқан. Беллак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 29,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 87149, пошта индексі — 87190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 419 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Отырар алқабы газеті
"Отырар алқабы" газеті - аудандық қоғамдық саяси газет. Шәуілдір ауданы партия комитеті ұйымдастыру бюросының 22.3.1935 жылы №3 қаулысы бойынша "Социалистік Шәуілдір" (редакциясы — Темір станциясында), 1962—63 жылы аудан аты Қызылқұм болып өзгеруіне байланысты "Қызылқұм" (редакциясы — Шәуілдір ауданында) деген атпен жарық көрген. Алғашкы редакторы — С.Боранбаев. 1991 жылдан газет аудан атымен жаңарып "Отырар алқабы" болып өзгергілді. 1935—40 жылы латын, 1940 жылдан кириллица әрпімен шығады. Газет 1935—70 жылы қолмен, 1970— 89 жылы линотиппен, 1989—99 жылы фото теріммен 2000 жылдан электронды тәсілмен теріледі. Газеттің таралымы — 4000 дана (2005).
Алма қайнатпасы
thumb|Қайнатпалар Алма қайнатпасы. Жемісті жуып, қабырғын ашып, дәнінен тазартыда да, қалындыған 2 см етіп бөлшектеп кеседі. Бөлшектенген кесінділері қарайып кетпес үшін, оларды 6 минут ыстық суға батырып, содан соң шұғыл түрде салқын суға салады. Алма батырылған салқын суды сироп әзірлеу үшін пайдалануға болады. Бөлшекпен кесілген алманың үстіне сироп құяды. Сосын баяу жанған отта 5—7 минут қайнатады да, 6—8 сағат ұстайды. Кейін тағы да бірнеше минут қайнатады. Осылайша 3—4 рет қайталанады.
Дереккөздер
Санат: Тағамдар
Алистер Кроули
Дереккөздер
Санат:12 қазанда туғандар Санат:1 желтоқсанда қайтыс болғандар Санат:Ұлыбритания философтары
Абай және Абай шығармашылығы (кітап)
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
1979 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:1979 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бикурай
Бикурай — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обмен өзенінің сол жағалауынан 0,2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама бастауынан Бондюг ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
IC 3119
IC 3119 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 39490, ZWG 128.72, NPM1G +24.0276, KUG 1215+249.
Бремгартен-Берн
250px|thumb|Картада орналасуы Бремгартен-Берн (Bremgarten bei Bern) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Берн округінің құрамына кіреді.
2008 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.90 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 353, пошта индексі — 3047.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Кеңдала (Алматы облысы)
Кеңдала — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Кеңдала ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Талғар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде, Талғар өзенінің жағалауында, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2816 адам (1370 ер адам және 1446 әйел адам) болса, 2009 жылы 8474 адамды (4278 ер адам және 4196 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі 1959 жылы “Алматы” жылқы шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 2000 жылға дейін "Раздольное" деп аталған. Оның негізінде 1997 жылдан Кеңдалада “Кеңдала” ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.
Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Әсемқан Серіханұлы Досқожанов
Әсемқан Серіханұлы Досқожанов 1962 жылы 21 мамырда Семей қаласында туған. Қазақ.Әкесі - Досқожанов Серіхан Мерекенұлы. Анасы - Досқожанова Жәкен Әкімжанқызы.Семей педагогикалық институтын (1983), дене тәрбиесі мұғалімі; Алматы хабарлама жолдары университетін (2004) бітірген, инженер. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «Нұр Отан» ХДП мүшесі (2000 жылдан бері).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті түлектері
Пергам патшалығы
thumb|right|200px|Патшалық орналасқан жер Пергам, Пергам патшалығы — Кіші Азияның солтүстік батысындағы құл иеленуші мемлекет. (б. з. б. 283—133 ж.). Астанасы — Пергам Эллинизм дәуірінде қолөнер, сауда, мәдениет орталығы болған. Пергам патшалығында құл иелену кең өріс алды, халық шектен тыс қаналды. Пергам патшалығы Селевки әулетімен, Македониямен, Галатиемен ұрыс жүргізді. Б. з. б. 2 ғасырдың басында Пергам патшалары (Аттал әулеті) Риммен одақтасып, б. з. б. 188 жылға дейін Кіші Азияның бат. аймағының үлкен бөлігін иемденді. Б. з. б. 199 ж. Пергам римдіктердің билігінде болып, Аристоник көтерілісі басылғаннан кейін Рим аймағы болып қалды.
Санта-Рита-ду-Сапукаи
Санта-Рита-ду-Сапукаи (Santa Rita do Sapucaí) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Санта-Рита-ду-Сапукаи экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 34 920 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 350,874 км² шамасында. Халық тығыздығы — 99,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1892 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Сасандра (қала)
Сасандра (Sassandra)— Кот-д’Ивуардың оңтүстік-шығысында орналасқан қала,Сасандра департаментінде.
Тұрғыны
1998 жылғы деректер бойынша 13 195 адам бар. Адам санының жылдық динамикасы:
Дереккөздер
Санат:Кот-д’Ивуар Санат:Кот-д’Ивуар қалалары
Желшешек
thumb|250px Желшешек (varicella, ανεμοβλογιά) - инфекциялық ауру, вирустан тарайды.
Мұнымен 1 жастан 10 жасқа дейінгі балалар жиі, ал 10 жастан асқан балалар мен ересектер сирек ауырады. Желшешекпен ауырып жазылған адамда күшті иммунитет қалады. Желшешек ауа арқылы тарайды. Сырқаттың инкубациялық (жабық) кезеңі 11 күннен 21 күнге дейін, яғни орташа 14—15 күнге созылады. Ауру басталғанда температура 38—39°С-ге дейін көтеріледі де, адамның терісі мен шырышты қабығында қышыма бөрткен пайда болады. 3—5 күн өткеннен кейін бөрткеннің көбеюі тоқтайды да, температура төмендеп, қалпына келеді, бөрткен қара қотырланып, 1,5—2 аптадан соң оның қабығы түседі. Кейде барлық ауырғай кезеңде температурасы көтерілмей, әдеттегідей бір қалыпты болады.
Ауру адам сырқаттың инкубациялық кезеңінің соңғы күнінен бастап және бөрткен шыққаннан кейінгі 9-күнге дейін жұқпалы болып есептеледі. Әдетте желшешек жеңіл өтеді, бірақ кейде (әлжуаз балаларға шыққанда) асқынатын да кезі болады, терісі іріңдейді, құлақтары мен аузының шырышты қабығы т. б. қабынып ауырады. Сырқат баланы мұқият күтімге алу керек. Аурудың денесі бөртсе, оның үстіне температурасы көтерілсе, сырқатты қозғалтпай жатқызып қойған дұрыс. Төсек — орын жаймасын жиі-жиі алмастырған жөн. Сондай-ақ теріні күтудің де маңызы зор. Баланың денесінде бөрткеннің болғанына қарамастан оны қайнаған сумен немесе қызғылтым етіп езілген калий перманганатымен («марганцовка») жуады (мақтаны пайдаланып, өте еппен); ал қолын сабындап жуу керек. Бала терісін қасып, тырнап тастамауы үшін қолының тырнағын алып, дәкеден қолғап тігіп кигізу қажет. Бөрткенді 1 проценттік калий перманганатының немесе 1—2 проценттік бриллиантты зеленка ерітіндісімен сүртсе, ол көп қышымайтын болады. Баланың ерніне тұзсыз сары май немесе қайнатылған күнбағыс майын жағып, сусынды көп ішкізу керек. Кішкентай баланың таңдайын салқын шаймен немесе қайнаған сумен жібітіп отырады. Сондай-ақ сәбидің танауының тазалығына баса назар аудару қажет. Танауындағы жараның қабығын вазелин жағылған немесе қайнатылған күнбағыс майына шыланған мақтамен сүртіп тазалайды.
Сәбиді дұрыс тамақтандыру керек. Температурасы көтерілгенде ол тағамнан бас тартады, сырқаты асқынған кезінде кішкентай балалардың іші өтеді, құсалы. Мұндай жағдайда баланы зорлап тамақтандыруға болмайды, тек 6—12 сағаттан кейін тамақтандырып, сусынды көп ішкізу қажет. Егер баланың аузы уылып, ол тағамнан бас тартса, оған сұйық немесе, жұмсартып пісірілген қоймалжың тағам (жылытып) беру керек (үгітілген көкөніс сорпасы, ботқа, көкөніс пюресі, кисель). Балаға қышқыл және ащы тағам беруге болмайды. Әсіресе іштің жүруін бақылап отыру керек. Үлкен дәреті жүрмей қалғанда клизма қойып, іші өтсе дәрігер келгенше тамақтандырмай, қайнаған суды немесе суыған шайды көп ішкізу қажет.
Желшешек шыққанда дезинфекция жасамайды; науқас бала жатқан бөлмені желдетіп, дымқыл шүберекпен сүртіп алса жеткілікті. Науқаспен жақындасқан 7 жасқа дейінгі баланы 11 күннен 21 күнге дейін оңашалау керек (жақын араласқан алғашқы күннен бастап).
Дереккөздер
Санат:Жұқпалы аурулар
Монтано-Лучино
Монтано-Лучино (Montano Lucino) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Комо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4747 адамды құрайды. Халық тығыздығы 829 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5,18 км² шамасында. Пошта индексі — 22070.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Балканци (Велико Тырново облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 127 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5162. Телефон коды — 061607. ЕКАТТЕ коды — 2470.
Анжела Алвановна Инджиголян
Анжела Алвановна Инджиголян (1973 жылы) - социология ғылымдарының кандидаты, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік университетінің саясаттану және социология кафедрасының аға оқытушысы.
Азот
Азот ( ázōos – тіршіліксіз; латын. Nitrogenium; N) — химиялық элемент – түссіз, иіссіз, дәмсіз – суда аз еритін газ. Бұл элемент аминқышқылдарының амидтердің ақуыздардың-нуклейін қышқылдарының-нуклеотидтердің және өмірде өте маңызды басқада көптеген органикалық қоспалардың құрамына енеді. N – элементтердің периодты жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі – 7, атом салмағы – 14.0067. Табиғатта екі изотопы кездеседі: 14N (99.635%), 15N (0.365%).
Жалпы мәліметтер
Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан. Жер қыртысындағы азоттың мөлшері 0.03%. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Азоттың ауадағы салмақ үлесі 75.6%, көлем үлесі 78.1%. Жер қыртысының 1 т массасына 1 кг азоттан келеді, әрі ол бейорганикалық және органикалық қосылыстар күйінде кездеседі. Оның бейорганикалық қосылыстарының негізгілеріне натрий нитраты (чили селитрі), калий нитраты (үнді селитрі) жатады. Органикалық қосылыстар күйіндегі азоттың негізгі қоры барлық тірі ағзалардың ақуыздарында құрамына кіреді. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. Қайнау температурасы – 196 °C, қату температурасы – 210 °C. Су бір өлшем көлемінде (20 °C-та) 0.0154 көлем азот ериді, яғни азоттың суда ерігіштігі оттектің ерігігтігінен төмен. Ауадан аздап жеңіл болады.
Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендіг жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000 °C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады. Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде азот II периодта, V топтың негізгі топшасында орналасқан. Азоттан басқа ол топшаны, фосфор Р, мышьяк As, сурьма Sb және висмут Ві элементтері кұрайды. Азотты алғаш рет 1772 жылы ағылшын ғалымы Д. Резерфорд ашты. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген мағына береді.
Периодтық жүйедегі орны. Азот екінші периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 протон мен 7 нейтрон бар. Электрондарының жалпы саны да 7. Осы 7 электрон екі электрондық қабатта былай бөлініп орналасқан: 1s22s22p3.
Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 болады, мысалы:
Қосылыс түзген кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі электрон жұбы ажырайды. Байланыс түзу үшін бір электрон электртерістілігі басымырақ элементке ауысып, азоттың тотығу дәрежесі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін жетеді.
Физикалық қасиеттері
Азот көлемі бойынша ауаның 78%-ын құрайды. Ол - түссіз, иіссіз, суда нашар еритін, ауадан сәл ғана жеңіл D (ауа) = 0,97,D (H2) = 14 болатын, жануды қолдамайтын, тыныс алуға жарамсыз газ. Ауадағы 1 л азот газының массасы 1,25 г. Азот -196°С-та сұйылады, -210°С-та қатады (қар тектес). 209,86 °C кезінде азот қатты күйде қарға ұқсас масса немесе үлкен қарлы ақ кристалдар түрінде өтеді. Ауамен жанасқан кезде одан оттегіні сіңіреді, бұл ретте азотта оттегі ерітіндісін түзе отырып, ерітіледі.
Қатты азоттың үш кристалды модификациялары белгілі. 3.гексагональды тығыз қаптамасы бар β — N2 фазасы бар, p63/mmc кеңістіктік тобы, тор параметрлері a=3,93 Å и c=6,50 Å. 36,61 К-ден төмен температурада pa3 немесе P213 кеңістіктік тобы және A=5,660 Å периоды бар α-N2 текше торлы фазасы бар. 3500 атмосферадан астам қысым мен 83 K төмен температура астында γ-N2 гексагоналды фаза түзіледі.
Құрылысы
Ол тіпті ауадағы күшті тотықтырғыш оттегімен де әрекеттеспейді, бірақ найзағай отында мына реакция жүреді: N2 + О2 = 2NO
Азоттың маңызды қосылыстары селитралар: NaNО3 (чили селитрасы), KNO3 (үнді селитрасы). Топырақта нитраттар күйінде кездеседі. Өсімдік пен жануарлар ағзасында маңызды рөл атқарады. Азоттың молекулааралық күштер әлсіз Ван-дер-Ваальса күштері. Диатомды молекулалар еркін болады. Үш есе байланыс болғандықтан, байланыс энергиясы өте жоғары. Азоттың байланыс диссоциациясының энергиясы 945,4 кДж / моль құрайды. Осы жоғары байланыстың диссоциациялану энергиясына азот қалыпты жағдайда белсенді емес көрінеді. сондықтан азот белсенді емес газ болып саналады. N2 неге соншалықты белсенді емес? N2 гидросфера, биосфера және атмосфераның температурасы мен қысымында, оның үштік байланысы әсерінен химиялық белсенді емес. Бұл үштік байланыс тек экстремалды температурада және / немесе қысым кезінде немесе селективті ферменттер болған кезде бұзылуы мүмкін.
Биологиялық маңызы
''Азот нәруызды заттардың негізгі құрам бөлігі болғандықтан, тіршілік үшін аса маңызды элемент. Ауа азотын сіңіре алатын кейбір азот бактериялары болмаса, басқа тірі организмдер азотты қосылыс түрінде ғана сіңіре алады. Өсімдіктер топырақтан азотты нитрат және аммоний тұздары түрінде алады. Электрон беріп немесе қосып алып, -3 дәрежесі +5 түріндегі жай зат түзеді. Жануарлар организмінде азот мөлшері 1%-дан 10%-ға, ал малдың мүйізінде, жүнінде 15%-ға дейін жетеді. Азот адам денесінің 3%-ын құрайды.Адам азотты ауадан емес, азотты қосылысы бар тағамдар арқылы алады. "Нәруызсыз тіршілік жоқ, азотсыз нәруыз жоқ" деген қағидалы сөз осының дәлелі болса керек.''
Химиялық қасиеттері
Aзот химиялық реакцияларда әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш. Азот оттегімен, фтормен әрекеттескенде тотықсыздандырғыш болса; фосформен, сутегімен, алюминиймен әрекеттескенде тотықтырғыш болады. Азот молекуласы өте берік болуына байланысты реакцияга түсу қабілеті төмен, химиялык енжар зат. Жоғары температура мен кысымда, өршіткі (катализатор) қатысында азот сутекпен тікелей әрекеттесіп, аммиак түзеді:
N2 + 3H2 = 2NH3
Бос күйдегі азот оттекпен электр ұшқыны кезінде әрекеттеседі. Табиғатта бұл реакция найзағай жарқылдағанда жүреді:
N2 + О2 = 2NO
Бөлме температурасында азот тотықтырғыш ретінде тек металл литиймен әрекеттеседі:
N2 + 6Li = 2Li3N
Қыздырғанда басқа металдармен де осылайша әрекеттеседі:
Қолданылуы
Азот химиялық синтезде инертті атмосфера жасау үшін пайдаланылады. Тоңазытқышта, медицинада, аммиак алу үшін қолданылады. Сұйық азот салқындаткыш жүйелер саласында кеңінен қолданылады. Азот, негізінен, аммиак алуға, одан әрі азот қышкылы және азот тыңайтқыштарын алу үшін қолданылады. Азотты салғырт (инертті) атмосфералық орта жасау үшін де пайдаланады (электр лампасын толтыруға, т.б.).
Азот өлшегіш
Азот өлшегіш — реакция нәтижесінде бөлініп шыққан бос азотты өлшеуге арналған аспап.
Азоттау
Азоттау — металл бұйымдарының беткі қабатын азотпен қанықтыру процесі; олардың қаттылығын, жемірілуге тұрақтылығын және тозуға беріктігін арттыру үшін қолданылады. Азоттау (нитрлеу) — болат және титан бұйымдарының сыртқы бетін қатайту және тот баспайтын ету үшін аммиакке салып (қызуы 480—650°С) азотқа қанықтыру процесі. Бұл процесті нитрлеу деп атайды. .
Азоттың табиғаттағы айналымы
Азот табиғатта өте көп тараған элементтің бірі болып есептеледі. Жер бетіндегі оның негізгі түрлері — литосферадағы байланысқан және атмосферадағы молекулалық азот. Атмосферадағы бос азотты өсімдіктер өздігінен сіңіре алмайды. Органикалық заттар шірігенде ондағы азоттың біраз бөлігі аммиакқа айналады. Топырақтағы нитрлеуші бактериялардың көмегімен сол аммиак азот қышқылына дейін тотығады. Өз кезегінде топырақтағы карбонаттар СаС03 қышқылмен реакцияға түсіп, нитратқа айналады да өсімдікке сіңеді. Шіру процесі кезінде азоттың біраз бөлігі атмосфераға бос күйінде бөлініп отырады. Табиғи жағдайда топырақтағы байланысқан азоттың мөлшері кемімейді. Ауадағы бос азот та түрлі себептермен толықтырылып отырады. Мысалы, ағаш, шымтезек (торф), таскөмірді жаққанда, органикалық заттар шірігенде, атмосфераға азот бөлінеді. Топырақта тіршілік ететін кейбір бактериялар да ауа жетіспейтін жағдайда нитраттардан оттекті өзіне тартып, атмосфераға бос азот бөледі (19-сурет). Осы процестер нәтижесінде табиғатта үздіксіз азот айналымы жүріп отырады.
''Азот — өсімдікке қажетті қоректік элемент. Азот қышқылының тұздары — нитраттар және аммоний тұздары минералдық тыңайтқыштар ретінде қолданылады. Күміс нитраты хлорид ионын табуға қажетті реактив. Ағаш, таскөмір, органикалық заттар жанғанда, шірігенде ауаға бос азот бөлінеді. Организмдегі азот нәруыз (белок) синтездеуге қатысады.''
Сілтемелер
Санат:Химиялық элементтер
Ильенков Эвальд Васильевич
2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан (1943–45). Мәскеу мемлекеттік университеттін бітірген (1950). Ильенков Эвальд Васильевич 1950 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО ғылым академиясының Философиялық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ильенков Эвальд Васильевич диалектиканың, диалектикалық логиканың түбегейлі мәселелерін философия тарихымен, неміс классикалық философиясының жетістіктерімен байланыстыра зерттеп, адам ойының табиғаты, ойлау заңдылықтары, идеалдылық, т. б. проблемаларды зерделеді.
Оның еңбектері Германия, Италия, Ұлыбритания, Грекия, Жапония, т. б. елдерде жарық көрді.
Сілтемелер
Санат:Тұлғалар
Пинелу
Пинелу (Pinelo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Браганса округінің құрамына кіреді. Вимиозу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Алту-Траз-уш-Монтеш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 271 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 33,13 км² шамасында. Халық тығыздығы — 8,2 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
1980 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Орхан Кемал
Орхан Кемал (15 қыркүйек 1914, Джейхан, Адана — 2 маусым 1970, София, Болгария). Шын аты - Мехмет Рашид Өгүтчү. 1950 жылы отбасымен бірге Ыстамбұл қаласына қоныстанған. Орхан Кемал жазушылық қаламақысымен күн көрді. Сарабдал жазушы әңгімелерінде ұлттық мінез ерекшелігін, рух концепциясын терең зерделеген. 1970 жылы 2 маусымда Болгар Жазушылар Одағының шақыртуымен София қаласында емделіп жатқан кезінде емханада қайтыс болды.
Санат:Түркия жазушылары Санат:1914 жылы туғандар Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Қарасай (Зайсан ауданы)
Қарасай — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Шілікті ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Зайсан қаласының оңтүстік-батысында 76 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 222 адам (118 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 136 адамды (74 ер адам және 62 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Қамбарбек Махамбетұлы Атабаев
Атабаев Қамбарбек Махамбетұлы (25.8.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Амангелді ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (2000 жылы), проффесор (2002 жылы).
Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1971 жылы).
1977 – 84 жылы Тараз университетінде оқытушы,
Өзеннің сағалық алабы
Өзеннің сағалық алабы — ұзындығы бойынша өзенге тән гидравликалық режім біртіндеп теңіздік режімге өте бастайтын өтпелі аймақ. Өзеннің сағалық алабының шегінде: саға жағалауындағы теңіз кемері және өзеннің теңіз жағалауындағы телімі болып бөлінеді.
Қамбарбек Махамбетұлы Атабаев
1984 – 93 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті,
Өзеннің сағалық алабы
Өзеннің теңіз жағалауындағы телімі: саға жағалауындағы және сағалық телім деп аталады.
Қамбарбек Махамбетұлы Атабаев
1998 жылдан ҚазҰУнің деректану және тарихнама кафедрасының меңгерушісі.