cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шақшам
«Алты шу елі»
Көп заман ілгеріде қалыптасқан тайпалар мен рулардың бабасы болып көрсетілуі, атақты елтұтқалардың уақыт өте келе халықтың күрметтеуі арқылы шежірелік ата есебінде айтылып кетуіне байланысты.
Ұлы бабаларымыз Байдулу мен Байдыбек Түрік елінің ақсүйектер қауымынан шыққан, олар Ашина Дулу ұрпақтары. «Шоно» көне түркі тілінде және маңғол тілінде қасқыр, ал Ашина- мәртебелі қасқыр деген мағына береді. Дулу аталатыны-түрік мемлекеті негізін қалаған топ, есте жоқ ерте заманда Алтайдың дұлығаға (дұлыға- түркі жауынгерлерінің темірден жасалған бас киімі) ұқсайтын тау сілемдерінен өсіп-өніп шыққан деген аңызға сәйкес, Дулу ұрпағы аталған. "Сонымен қатар Он оқ елі" әскери әкімшілік одағындағы Шу өзенінің батысын мекендеген бес аймақты қалың ел нушуби аталған, ал сөздің мағынасы: «Шу бойын мекендеген көп- қалың билер» (Шу-өзен, ну-көп, қалың; би- иесі,).
Ұлы бабамыз Байдулы
Қиын заманда Түрік кағанатында ел басқарған Қараша, Байдулы, Байдыбек, Айшыкел және олардың ұрпақтары туралы деректер бізге қытай, персі және Византия жылнамалары арқылы жетті.
Қара Жүрын Түріктің үлкен ұлы Байдулы бабамыз 560 - 631 жылдары жасаған. Оның тегі Ашына (Дулу) әулетінен, ел басшысы, тайпалар одағының басқарушысы және өмірінің соңғы жылдарында Батыс Түрік кағанатында каған болған. Сонымен қатар ежелгі сақтардың -ғұндардың ұрпақтары болып саналатын шато- шақшам тайпасымен қатар көптеген тайпалардың әрі басшысы, әрі тайпа көсемі. Шато-шақшамдар сол заманда Байдулу қарамағына шуми, шуюйе тайпаларымен қатар кірген. Оған Қытай императоры Тайцун берген ресми есімі Бахадыр Дулу хан (қытайша Мохеду хэу). Ғасырлар тұңғиығынан бізге жеткен ұлы кісілердің есімдері, көпшілігінде, олардың туылғанда қойылған өздерінің аттары емес, лауазымдары немесе жанама аттары.
Түрік кағанаты Жұңғо мемлекетінің үздіксіз жасаған зиянкес әрекеттерінің салдарынан бірнеше рет талқандалды. Ақырында Батыс түрік кағандығы " Он оқ елі "мемлекетіне, соңынан Түркеш қағандығына айналды.
Бахадыр Дулу хан (Байдулу) 628 жылы Батыс түрік кағаны дәрежесіне көтерілді. Ол шуйюе (сіргелі), шуми (шымыр), шато (шақшам-шуоқшам) тайпаларына бірінші кезекте арқа сүйей отырып Жоңғария, Тарбағатай және Жетісу өлкелерінде үстемдік құрды. Аталған тайпалардың көшіп қонып жүретін тарихи мекендері Шу өзенінің шығысы болды.
Шу өзені батысын мекендеген нушуби тайпалары ( каса, аскіл, азғыр, барсаған) құнарлы әрі малға жайлы, шығыс жағалауды басып алуға ұмтылып көп әрекеттенген. Алайда Бахадыр Дулу хан шығыс жағалаудың иелері шуйюе, шуми және шато тайпаларының мүдделерін барынша қорғап, оларға емін-еркін көшіп қонуына жағдайлар жасады.
Арпалысып өткен Айшыкел
Ел басқарған ұлы бабаларымыздың өмірі шежіредегі аңыз әңгімелердегідей кең -жайбарақат, шалқыған өмір болмаған. Қытай деректеріне сүйенсек- үздіксіз қырғын соғыстар, таусылмас дау, шексіз қасірет, ат үстінен түспейтін жорықтарға толы қилы заман болған. Шақшам елінің тарихына қатысты ұлы бабаларымыздың ішінде туған жерге топырағы бұйырғандар Қошбар батыр мен Байдыбек ғана. Қараша би Тоғонда қайтыс болған, Байтулы Шығыс Жетісуда жерленген, Айшыкелдің мәйіті ішкі Қытайда қалған. Жан сақтау әрекетінде, туған жерді тәуелсіз ұстап қалу максатында, үздіксіз соғыстар мен таусылмас қырғынардың аяғына жету қиын. Қилы кезеңде жан сақтап, бала шағамен малыңды қорғап қалу үшін өмірдің өзі « қас» әрі «сақ» болуға яғни «қассақ- қазақ» болуға мәжбүр еткен. Сондықтан «қазақ» атауына негіз болған «қас-сақ» сөз тіркесі осыны дәлелдеп тұрғанын атап өту қажет. Сонымен қатар ол заман ағайын -туысқан тайпалар арасында дау- жанжалмен бірге, билікке таласу, жайлымға таласу, бақталастық, өзара кек алып қанға - қанмен қайтару рәсімдері кең етек алған заман болатын.
Батыс Түрік кағаны Барыс дулу хан 634 жылы қайтыс болған соң қаған тағына отырған Ышбара Төліс хан үш тайпаны: шуйюе -сіргелі, шуми – шымыр және шато- шақшамдарды кағанат құрамына кіргізіп, оларға үстемдік жүргізуге әрекет жасады. Аталған тайпаларға жаңа қағанның саясаты ұнамағандықтан, олар тәуелсіздігін сақтап қалу мақсатында шығысқа қарай яғни Баркөл көлінің батысындағы Шато аталатын кең даланың қиыр шығысына қоныс аударып, қытай императоры Тайцунның қол астына кіріп паналауды ұйғарған. Сол кезеңде олардың табиғи көсемі яғни тайпалар жетекшісі Түріктің Ашина ақсүйектер қауымынан шыққан Мұқа ханзада болатын. Алайда қытай императоры Тайцунның жүргізген күрделі саясатынан қауыптенген шуйюе, шуми және шато тайпалары ежелгі тарихи отаны Шу өзені бойындағы ежелгі мекендерін, ертеректе тартып алған нушуби тайпаларынан босатып алуға талпынды. Шу өзенінің батысын мекендеген нушуби аталған бес аймақ түркі тайпалары VII ғасырда «он оқ елі» құрамында болған. Ежелгі елді азат ету жорығын басқаруға шыққан көсем- Қараша бидің төртінші ұрпағы (неменесі) Айшыкел еді. Аса дарынды қолбасшы Айшыкел 651 жылы шатолардың қолдауымен Батыс түрік кағандығын Ышбара Төліс ханнан күшпен тартып алды. Сол жылы Батыс өңірдің негізін қалаған «Он оқ елі » тайпалар әскери-әкімшілік бірлестігі және «Алты Шу елі» тайпалар бірлестігі толық оның қарамағына өтті. Айшыкел Түрік кағандарының жазғы жайлауы, оңтүстік тауларын қар басқан, тоғайы қалың, сылдырап аққан бұлақтары мыңға жеткен шуақты жерге бекініс салдырып, ордасын сонда көшіріп, мықтап күшейтті. Бұл берік қамал өте шұрайлы жердің атына сәйкес Мың бұлақ бекінісі аталды (кәзіргі Меркі тұрған жер). Жаңа каған алдыңғы қатардағы сенімді қосындарын шуйюе, шуми және шато тайпалары сарбаздарынан саптады. Айшыкелдің ең таңдаулы жеке қосыны бүкіл түркі тектес тайпалардың ішінде ерекше жаугершілігімен, батырлығымен белгілі болған, ал дұшпандар тіпті өздері түгіл атынан қорқатын, шато-шақшамдардың сарбаздарынан құралды. Шуйюе, шуми және шато тайпалары Айшыкелдің арқасында Шудың шығыс жағасындағы көне мекендерін нушуби тайпаларынан қайтарып алып, өрістері кеңи түсті.
Сонымен қатар Айшыкелдің шақшамдардан құралған арнайы қосыны ерекше жаугершілігімен соғыс өнерін жете меңгерген тайпа ретінде, көшпелі түркі тектес елдер арасында атағы кең жайылып, тіпті Қытай императоры Тайцзунның көзін қыздырған.Сол заманда араб елінен келген елші шатолардың соғыс өнерін тамашалап, оның сүреттегені сақталған. Оның айтуынша, ат үстіндегі шато жауынгеріне төтеп беру өте қиын болған. Ат үстінде емін еркін ойнаған жауынгер алға да, артқа да бірдей шаба алатын және садақпен үздіксіз тоқтамай ата білген. Дұшпан садағымен бір жебе атып үлгергенше шато жауынгері он оқ атып үлгіретін. Астындағы атын аяғымен амалмен басқаратын шато жауынгерлері, босаған қос қолы бірден екі қару ұстауға икемделіп, дұшпанды ойсырата соғатын. Шато сарбаздары шабуылға туралап шыққанда, арақашықтары он қадамнан кем болмайтын. Бұл біріншіден өз күшіне сенген ерекше өжеттіктің белгісі болса, екіншіден дұшпанның жаудыра атқан оқтары сирек тиетін әдісін пайдаланған.
Ежелгі ескі дау- жер үшін 652 жылы Батыс өлкені азат ету мақсатында Жұңғомен ұзақ жылдарға созылған соғыс басталды. Қытайдың жаңа императоры Гаоцзун 70 мың сарбаздан құралған әскерін сол жылы Айшыкелге қарсы шығарды. Кескілескен ұрыс нәтижесінде адам санының артықшылығын пайдаланып қытайлар 653 жылы Бесбалықты басып алды. Сол ұрыста Айшыкел әскерінен үш мың адам қаза болды. Қанша қиын болса да, ол бар күшін салып, 655 жылы Іле өзені бойында құмырсқадай қаптаған қытайлардың шабуылын тоқтатты. Ашынып, намысқа тырысқан император Гаоцзун, ішкі Қытайдан жаңадан көп әскер шығарды. Батыс өлкені жаулап алуға, соғыс өнеріне тәжрибесі мол жаңа қолбасшылар жіберді. Әскер саны 100 мыңнан асқан қытайлар 657 жылдың басында Тарбағатайда орналасқан хан ордасына жан жақтан шабуыл жасады. Іле өзенінен Шуға дейінгі аралықта табан тірескен, жан шыдаспас қырғын соғыс болды. Ақырында саны ондаған есе көп, ордалы жыландай қаптаған қытайларды тоқтату мүмкін болмағандықтан, Айшыкел зор қырғыннан қалған әскерімен Шаш ( Ташкент) қаласына барып паналамақ болды. Ұзақ, адам шыдатпас ауыр соғыстардан шаршап жеткен Айшыкелді Шаш қаласының тарханы алдынан шығып, жылы жүзбен қабылдаған. Соңынан аңдусыз демалып жатқан Айшыкелді ұлымен, сенімді серіктерімен, сатқын тархан жауға тірідей ұстап берген.
Азаттық жолындағы жанталас
Көне қытайдың Таншу, Ганму аталған жылнамаларында шатолардың көне тарихынан келтірілген деректер сақталған. Сол деректерге сәйкес Батыс Түрік мемлекетінің каһаны Ышбара -Төліс- шад 634 жылы кағанаттың құрамындағы, кағанға наразы болып, өз еріктерімен көшіп- қонып жүрген, үш тайпаны қол астына алмақ болды. Каған Бахадыр дулу хан 631жылы қаза тапқан соң еркіндіктерін жоғары санайтын, бостандық сүйгіш үш тайпаны яғни шымыр, шуйюе, шатоларды қарамағына қаратпақшы болып әрекет жасаған еді. Бірақ аталмыш тайпалар олардан үркіп, бостандықтарын сақтап қалу мақсатында, қытайдың Тайцзун императорының қоластына өз еріктерімен барып кірмек болды. Олардың жаңа мекендері Алтай мен Алатау арасындағы Жоңғар өлкесінің Баркөл көлінің шығыс жағалауы болған еді. Байырғы мекені Шу алабынан кейін Жетісу алқабы болатын, ал осының алдында ғана олар Жоңғар өлкесіне көшіп Баркөлдің батыс жағалауында еді. Сонымен 633 жылы шатолар Баркөлдің батысынан шығысына ауысып Жұңғо мемлекетінің қол астына кірді, себебі Қытай императоры Тайцзун бұлардан салық сұрамайтын. Императормен жасалған келісім бойынша шато тайпасымен бірге шуми, шуйюе тайпалары Жұңғоның шекара күзетін атқарды, бірақ емін- еркін қөшіп -қонуға ерікті болды, ал бостандық сүйгіш тайпаларға керегі де сол еді. Баркөлдың маңайы құмдақты үлкен жазық болатын, ал қысы мен жазы көшпелі мал шаруашылығына өте ыңғайлы еді. Осы кең жазық соңынан шато тайпасының атымен «Шато» даласы аталып кетті, ал кейбір деректерде керісінше тайпаның аталуы даланың атауымен өзгерген дейді, бұл әрине ешқандай қисынға келмейтін пікір, себебі аталмыш дала бұрын басқаша аталған. Қытай жылнамасындағы деректер бойынша шатолар саны сол кезде 30000 жетіпті.
Жарты ғасырдан соң, Түркеш қағанаты 701-703 жылдары дәуірлеп тұрғанда аса мықты жауынгершілік қабылеттерін үлгі етіп каған Шақшамдардың рулық таңбасы "жебені " мемлекет таңбасы есебінде қолданған.
Көп ұзамай, атақты ханзада Күлтегін бастаған Шығыс түрік кағанатының әскерлері «Алты Шу елі» тайпалар бірлестігін бағындырды және сонымен қоса шато тайпасы қайта құралған Көк түрік аталған (жаңарған қағанат) кағанатының құрамына уақытша кірді.
Көшпелі тайпалар арасындағы тынымсыз соғыс әрекеттерінің салдарынан шато тайпасы 704 жылы қытай империясының қол астына кіруге мәжбүр болды. Оларға ілесіп қарлықтар, ал соңынан Батыс түрік кағанатындағы басқа түркі тайпалары да қытай империясына уақытша бағынды. Сол замандағы саяси жағдайды пайдаланып күшті мемлекеттер қатарында өткен Тибеттің әскері 711 жылы қытай императорының қол астындағы батыс түрік тайпалары мекендеген Батыс өлкеге кең көлемді жорық жасады. Шато тайпасы шекара шебінде тұрған ең шеткі тайпа болғандықтан Тибет әскерінен шегініп Баркөл маңынан көшіп, Бесбалық (Бесбалшық) қаласын паналаған. Шатолар барлық уақытта батыс түрік тайпаларының ең қиыр шығыс шетіне орналасып, сыртқы жаулардан бірінші соққы қабылдайтын оқ қағар болған. Бесбалық қаласында қытай императорының мықтап бекінген үлкен қосыны бар еді. Сондықтан Тибет әскері қаланы қоршап біраз әуреленгенімен, ол жолы басып ала алмады.
Арада ондаған жылдар өткен соң Батыс түрік қағанаты орнын басқан Түргеш кағанаты негізін қалаған - қара және сары түргештер арасында 756 жылы алауыздық өрши түсті. Алауыздықты пайдаланған қарлықтар Жетісу және Батыс өлкені басып алды. Қытай әскерлері көптеген қиындықтарды өткеріп Батыс өлкедегі негізгі төрт бекініс қамалдарды- Құшаны, Қарашарды, Қотанды және Жоңғариядағы Бесбалықты ұстап қалуға шамасы келді. Бесбалықты мекендеген шатолар қытай императорына тәуелді болып қала берді, бірақ олардың жағдайы өте ауыр болды. Ұйғырлардың қоршауындағы шатолардың Қытай императорымен тікелей байланысы болмағандықтан, тым ауыр салықтың салмағын көтеру мүмкін болмады. Ұйғырлардың ауыр салығынан құтылмақ болып, азаттықты аңсаған шатолар, сол заманда тасы өрге домалап тұрған Тибет мемлекетіне уақытша бағынып, соңынан олардың әскери одақтасы болуға мәжбүр болды.
Оңтүстік Жоңғарияда көшіп қонып жүрген шатолар ұйғырлардың шамадан тыс көп салықтарына шыдай алмай қиналып, құтылуға жол таппай жүргенде Тибеттің қарамағына өткен соң жағдайлары біршама жеңілдегендей болды, себебі тибеттіктердің саясаты шатолар үшін бостандыққа жеткізетін тура жолдай көрінді.
Ұзаққа созылған қырғын айқастардан соң, шатолардың өжет қимылдарының арқасында, тибеттіктер 789 жылы Бесбалықты алып, 789 жылы жеңіске жетті. Сонымен шатолардың тарихи астанасы енді тибеттіктердің қол астына өтті. Жеңілген ұйғырлар соғыста сәтсіздікке жеткізген шатолар деп есептеп, оларға қатты кектенді. Шатолықтар болса өзіміздің астанамызды қайтарып алу үшін жан аямай соғыстық деп санады. Тибеттіктер қытайдан, Батыс өлкенің негізін құрайтын үлкен бекініс қалалар- Құшаны, Қарашарды, Қотанды және Қашқарды тартып алмақ болды, алайда астанасын жаудан босатып, негізгі мақсатына жеткен шатолар олардың әрекеттерін қолдағысы келмеді. Сондықтан қолдаусыз қалған тибеттіктер жорығы бұл жолы сәтсіздікке ұшырады. Алайда 790 жылдың соңында бүкіл Батыс өлкенің кілті саналатын Бесбалық қаласы үшін қытайлар мен тибеттіктер арасында соғыс қымылдары қайтадан күшейді. Бұл жолы көмекке келген шатолардың қолдауымен Бесбалық түбінде Тибет әскері біріккен қытай –ұйғырлар қолының үштен екісін қырып салды.
Үздіксіз соғыстардан қатты әлсіреген Тибет мемлекеті 805-806 жылдары ұйғырлардың тоқтаусыз шабуылдарына зор қиындықтармен төтеп беріп тұрды. Сәтсіздікке ұшырап, жағдайлары нашарлаған олар, кешегі күнге дейін сенімді одақтастары болып келген шатоларға, енді бар кінәні аударып, сенімсіздікпен қарай бастады. Қытай –ұйғырлардан тағы да жеңілсек, олар тастап кетеді деп есептеді. Сондықтан шатоларды мал мүлкімен құнарсыз, суы тапшы Цайдам жотасының баурайына көшірді. Құнарсыз жерде жағдайлары күрт нашарлап, қатты наразы болған шатолар, бұрын қытай империясының қоластында үлкен құрметте болған заманды аңсап, тибеттіктерді тастап кетуге шешім қабылдады. Сонымен, 808 жылы 30 мың адамнан тұратын, қолбасшы Шөже батыр бастаған шатолар, қытай империясының қоластына қайтадан кіру мақсатында шығысқа қарай жорыққа шықты. Солтүстік Няньшань таулары аңғарлары бойымен жүрген шатолар көші, Таошуй өзенін жағалап қытайды бетке алып, шөлмен тартып, шекараға бет алды. Шатолар көшін кеш байқаған Тибет басшылары, әскерлерін қара құрымдай қаптатып, арттарынан жедел құғынға шықты. Олар, бұрынғы одақтастарының тамырына біржола балта шаппақ болды. Соңдарына түсіп, өршелене тиіскен тибеттіктер әскерімен шатолар бір ай бойы тоқтамай жүре соғысты. Қытай шекарасына жеткенше күн сайын қантөгіс ұрыстар тынымсыз жүрді. Екі жақтан да қаза болған әскерлер шығыны көп болды. Ақырында Қытайға зор қырғыннан тірі қалған, аздаған малын айдаған, саны екі мыңнан сәл ғана асатын атты сарбаздар мен сау қалған шамалы ғана жанұялар жетті.
Қансырап, титықтаған, зор қырғыннан тірі қалған батырларды, азаттық үшін арпалысқан өжет халықты, қытайлар аса үлкен құрметпен құшақ жая қарсы алды. Оларға жеткілікті етіп азық пен мал берді және сау қалған жан ұяларын құнарлы жерлерге орналастырды. Шатолардың ерекше жаугершілдігін ескеріп, олардан шекара қорғайтын арнайы әскер құрды. Ал күшті одақтастары шатолардан айырылған тибеттіктер, қолдаусыз қалып, оның үстіне соңғы қырғында шығыны көп болғандықтан, жаугершілік әрекеттерін тоқтатып, біржолата тыныштануға мәжбүр болды. Қытайдың қол астына өткен, аса жуынгер өжет халық- шатолар соңғы Тибет қырғынынан соң қайтадан 835-836 жылдары күшейіп, адам саны көбейіп, қалпына келе бастады. Жаңа көсем Ақбұған батыр бастаған олар бір кезде қатты өшіккен Ұйғыр кағанатына қауып төндіре бастады. Көк түріктер қағанатынан жақында ғана бостандық алған ұйғырлардың арасында ауыз біршілік жоқ еді. Олардың басшыларының арасында күшейіп қалпына келген шатоларды және жаңадан күшейіп келе жатқан қырғыздарды қолдайтындар табылды, сондықтан ұйғырлар ескі араздықтарын уақытша ұмытып, шатолармен бірлесіп жаңа соғыс одағын құрды.
Жаңа құрылған соғыс одағын басқарған ұйғыр ханзадасы Құлық бек 839 жылы одақтас болған шатолардың көмегімен өздерінің астанасы Қарақорымды, тақта заңды түрде отырған ұйғыр ханынан тартып алуды жоспарлап, көп әскермен жорыққа шықты. Сұрапыл айқастардың нәтижесінде, Ақбұған батыр бастаған шатолардың көмегінің арқасында, Қарақорым қаласы Құлық бектің қол астына көшті. Алайда 840 жылдың каһарлы қысы азабынан әлсіреген Құлық бектің әскері тағы бір басқа ұйғыр ханзадасы- ескі бақталас Қойлық бағаның қолынан өңбай жеңіліп, шатолармен бірге Қарақорымды тастап кетуге мәжбүр болды. Ұзамай Құлық бек пен Ақбұған батыр астыртын жіберілген дұшпандар қолынан қаза тапты. Құлық бектің орнына ұйғыр ханзадасы Уге тегін қолбасшы сайланды.
Барлық көшпелі халықтарға өте ауыр тиген 842 жылғы жұттан соң, ашығып қатты қиналған ұйғырлармен бірге шатолар қытай шекарасы бойындағы отырықшы халықты тонап, азық жинап алу үшін жасаған жорыққа қатысуға мәжбүр болды. Алайда қытайларды қатты сыйлайтын шатолар мен қытайдың байырғы дұшпандары- ұйғырлар арасында алауыздықтар пайда болып, олар өзара келісімге келе алмады. Ескі араздары еске түсіп, өшіккен ұйғыр басшысы Үге тегін шатолардың жаңа қолбасшысы Жайысты опасыздықпен өлтірді. Кеше күні ескі одақтастары болған, ал әскерлер саны шатолардан бірнеше есе көп - ұйғырлармен соғысу мүмкін болмады. Сондықтан шатолардың жаңа қолбасшысы Насық шора жеті мың жанұядан тұратын қалған әскерді бастап Жұңғоға кетіп, ежелгі жан ашыр одақтастарының қарамағына өтіп кетті.
Қытай империясы шатоларды ерекше жаугершілігі мен өжеттігі үшін жоғары бағалайтын. Сондықтан императордың ерекше жарлығымен шатоларға шекараға жағалай орналасқан Жұңғоның он аймағын қорғау тапсырылды. Сонымен қатар шатоның 1200 жауынгерінен құралған, аса қиын тапсырмаларды орындауға арналған, ерекше әскери қосын ұйымдастырылды. Қосынның қолбасшысы, шато перзенті Жайын батыр үздік адал қызметінің нәтижесінде қытай империясының ең жоғары әскери атағына ие болды. Қытай императорына берілген есепте, шекараға жақын орналасқан басқа тайпалар шатолардан қатты қорқатынын ескеріп, оларды өте қиын, аса қауыпты, жауапты әскери қызметте ғана пайдалану қажеттігі көрсетілген. Қолбасшы Жайын қайтыс болған соң орнына оның ұлы Жайсаң батыр қолбасшы болып тағайындалды.
Сонымен ІХ ғасырдың соңында шатодан шыққан Жайсаңның ұрпағы- ханзада Луқайын (Ли Кхэ юн) Қытай империясын жаулардан қорғауда сіңірген зор еңбегі ескеріліп, патшаларға ғана көрсетілетін құрметке ие болып, бір өлкені дербес басқару құқына ие болды. Ал оның ұлы Ансу баған (Ли Цунь сюй) бойына біткен бірегей әскери дарындылығының арқасында әкесінен жоғары дәрежеге қолы жетті. Ол Солтүстік Қытай империясының императоры болып жарияланып, 907 жылы таққа отырды.
Бұл патшалық киданьдардың солтүстік қытайды мекендеген көшпелі тайпалардан тұратын (қарақытайлар) мемлекет еді. Ансу бағанның қол астындағы шатолар көшпелі халық болғандықтан көсемімен бірге кидандарға келіп қосылды. Құрамына шатолар келіп кірген бұл мемлекет 907-1115 жылдары өркендеп тұрды. Шатолардың асқан жауынгершілігінің арқасында кидань мемлекеті Жұңгоның көп жерлерін өздеріне қаратып, үстемдігін жүргізіп, көптеген жылдар дәуірлеп тұрды
Ежелгі ескі отанға оралу
Кидань мемлекеті шүршіттер бастаған бірнеше тайпалардың бірлестігімен 1114 жылы соғысып, ауыр жеңіліске ұшырады. Сонымен 1115 жылдары жойқын соғыстардың нәтижесінде осы империяның қалдығынан құралған киданьдар Жоңғария, Тарбағатай және Жетісудың жеріне көшіп келіп Батыс Лияу патшалығын құрды. Олардың арадағы 2 мың шақырымнан асатын қашықтыққа қарамай, тым алыс жерге қорықпай ауып келген себебі – түбінде көшпенді түркілер еліне жатқандықтан, Үйсіндер жеріне -тарихи отанына қайтқан. Шатолардың шығысқа ауып кеткен бабалары Жетісудағы, Шу бойындағы және Тарбағатайдағы ежелгі Үйсін жерінен келгенін ұрпақтарына өсиет етіп айтып, ұмытпаған. Олар өздерімен бірге кидань қарамағындағы басқа түркі тайпаларының қалдықтарын бірге алып келген. Тарихи отанына қайтар жолда оларды құрметпен қарсы алып, шығарып салған түркі тектес халықтар арасында ұйғырлар да бар еді. Шатолар ұйғырлармен ертеде бір одақта болып бірге соғысқан. Сондықтан олардың ұрпақтары туыс болмаса да, түркі тектес көшпенді елдердің жаңа одағын қызу қолдады. Дәл осы сәт «шақшам үйсінге кірме» деген аңызға арқау болған сияқты. Ал шындығында шақшамдар ежелі үйсін жеріне яғни тарихи отандарына қайтқан.
Қытай мемлекетінің дұрыс аталуы - Жұңғо, ал халқы жұңхуа деп аталады. Қытай деп оларды атаған солтүстікті мекендеген көршілері- орыстар, ал оған негіз болған Қара қытай елінің аталуы. Орыстарға осылай атау ыңғайлы болса керек. Өздеріне шығыста жақындау тұрған ел көрші Қара қытай болғандықтан оның аржағындағы Ұлы империяның халықтарын да солай атап кеткен.
Шүршіттер бастаған көптеген тайпалардың бірлестігімен соғысып ауыр жеңіліске 1114 жылы ұшырағандықтан, басқа елге тәуелді болмас үшін 1115 жылы кидань мемлекетіндегі түркі тайпаларының перзенті- белгілі қолбасшы Елуй Дашы көшпелі тайпалардың бір бөлігін бастап батысқа қарай яғни тарихи отандары Бесбалыққа (шато-шақшамдардың ежелгі астанасы) қарай көшеді. Елуй Дашы аз ғана көшпенді түрік тайпаларымен Алтайдың өңтүстік сілемдеріне жетіп жергілікті түркі тайпаларын жинап құрылтай өткізеді. Бұл құрылтайға Елуй Дашымен бірге келген шатолар мен қораластар сияқты керейлер, ұйғырлар, татарлар, уақтар, меркіттер, шашыраттар қатысқан.
Құрылтай кидань елінен қайта оралған шатолар және қораластармен бірге келген Елуй Дашыға барынша қолқабыс етіп, қолдау көрсету керек деп шешті. Елуй Дашының Бесбалыққа келіп бекінуіне шатолардың ықпалы зор болды, себебі бұл қала олардың ежелгі астанасы болғаны белгілі. Шатолардың ертеректе бұл өлкеде қандай батыр халық болғаны туралы халықтар арасында түрлі аңыздар сақталған. Жаңа құрылған кидань мемлекеті – Батыс Лиау патшалығы деп аталды. Мемлекет негізін құраған түркі тайпалары болғандықтан, жаңа патшалық солардың ықпалымен күшейді. Оның құрамына кірген шатолар ежелгі әдет ғұрыптарын, көне түркі тілін қоралас тайпасымен қатар таза түрінде сақтай білген. Жұңғо (қытай) патшалығы 1130 жылы Батыс Лиау патшалығын күйретпек оймен оларға қарсы ондаған түмен әскер аттандырды, дегенімен ұзақ жылдар бойында әскери тәжрибені мол жинап, соғыс өнеріне машықтанған шатолар бастаған түркілер қолы оларды оңдырмай талқандап, бас көтерместей етіп жеңді.
Жұңғоның қаупынан құтылған Елуй Дашы енді мемлекетті күшейтіп, алқабын кеңейту мақсатымен батысқа қарай жаңа жорық бастады. Осы жорыққа қатысқан шатолар 1133 жылы өздерінің ата бабалары ерте заманда өсіп- өнген, түпкілікті көне отаны- Шу өзені бойына жеткен. Шато-шақшам (шу оқ шам) тайпасының аталуы осы Шу өзеніне байланысты екені белгілі. Шатолардың қатысуымен мұнда жаңа астана Құзорда қаласы бас көтерді. Кеңейген Батыс Лиау патшалығының жерлері Жетісу өңірін, Батыс өлкені және Мауараннахрды алып жатты. Шатолар өсы аталған өлкелерде емін – еркін, қонып- көшіп жүру мүмкіндігіне ие болды. Елуй Дашы 1143 жылы қайтыс болып, орнына патшалыққа оның ұлы Іле отырды.
Шағатай ұлысы, Моғолстан хандығы
Шыңғыс хан 1206 жылы Алтай тауы күңгей бетіндегі найман Бұйрық ханның еліне қалың қолмен аттанды. Бұйрық хан бұрын Шыңғыс ханнан жеңілген Таян ханның ұлы болатын. Тұтқиылдан тиген сұрапыл шабуылға тап болған Бұйрық хан жеңіліп тұтқынға түсті. Оның інісі Күшлік хан қанды қырғыннан құтылып шыққан адамдарымен бірге Бесбалық атырабына 1208 жылы келді. Осындағы жауынгер халықтар арасындағы шақшамдармен жараса алмай алғашқыда бірнеше қақтығыс болғанымен, соңынан олар тіл табысып одақтас болды.
Сонымен Күшлік хан Бесбалық, Еміл, Қойлық өңіріне қоныс аударған тайпалармен бірге шақшамдарды қосып, ат-көлік жинап күшейіп алып, үкімет билігін тартып алуға қарманды. Ол 1212 жылы Батыс Лиау патшалығында билікті қолына алды.
Шыңғыс хан 1218 жылы Жебе ноян бастаған жиырма мың әскерді Таян ханның ұлы Күшлікке қарсы аттандырды. Жебе ноян келісімен дін бостандығын жариялап, әрбір адамның ықтият бостандығы болады және әркім өз ата-бабаларының діни әдет-ғұрыптарын сақтауға ерікті деді. Бұл саясатты мұсылмандыққа өткен жергілікті тайпалар, әсіресе шақшамдар қызу қолдап қарсы алды. Олардың қолдауымен Жебе ноян тез арада Күшлікті тұтқындап, ұзамай оны өлім жазасына кесті.
Шыңғыс ханның қарулы күштері қатарына өз еріктерімен шақшамдар да кірді.
Әлемді тітіренткен жиһангер Шыңғыс ханның қасында, он мың сайлауыттан сараланған кешігіне, шақшамнан шыққан ержүрек жауынгер Бұғыбек 1219 жылы жетекші болып тағайындалды.
Бұғыбек қолбасшылық қызметін мыңбасыдан бастап, одан түмен басы дәрежесіне көтерілді, ал соңынан Бату хан бастаған батыс жорығында қаза тапқан.
Сөйтіп Жоңғария мен Жетісу өңіріндегі түркі тектес тайпалармен бірге шақшамдар өз еріктерімен Шыңғыс хан патшалығы құрамына 1221 жылы қосылды. Ежелден бері Іле алқабы мен Жетісу, Шу өңірін мекендеген үйсін, дулат тағы басқа тайпалармен бірге шақшамдар, Шағатай хандығы құрамына кірді. Шағатай хандығы ыдыраған соң, одан бөлініп шыққан Моғолстанға бағынды. Біраз уақыт бейбітшілік заман орнап тыныштық тапқан шақшамдар, басқа тайпалармен бірге көшіп-қонып, көп елмен еркін араласып, қыз алысып, құдаласып отырды. Шағатай ұлысы 14 ғасырдың ортасына қарай өз ішінен дербес екі иелікке – шығыс және батыс бөлікке айырылды. Шығыс бөліктің билігі іс жүзінде Дулат тайпасының әмірі Болатшының қолында болды, себебі Моғолстан хандығығының әскери және әкімшілік билігі Дулат әмірлерінің қолына өткен еді. Көне Батыс түрік қағанаты басшылары Дулу-дулат тобынан шыққаны туралы тарихтан мәлім. Моғолстан мемлекетінің негізгі халқы түркі тілдес тайпалар- дулат, уйсін, шақшам, қаңлы, керей, арғын, барын, барлас, шымыр, сіргелі т.б.құралды. Осы аталған тайпалар 14 ғасырда моғол тайпалары деп аталғанымен, олардың ұлты нағыз қазақ болған, ал бірақ мемлекет, соңынан пайда болған Қазақ хандығы құрамына кіргенше, Моғолстан аталды.
Паншорра
Паншорра (Panchorra) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Резенде муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Шақшам
Шағатай ұлысы, Моғолстан хандығы
Сол кезде Қамариден Дулатидың қарамағына өткен шақшамдар Шу өзені бойын, Іле алқабынан Тарбағатай тауына дейінгі жерлерде көшіп-қонып жүрді.
Паншорра
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 178 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13,25 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,4 адам/км².
Шақшам
Шағатай ұлысы, Моғолстан хандығы
Әйгілі жиһангер Ақсақ Әмір Темір 1371 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты ауыр апатқа ұшыратты. Басқа тайпалар сияқты шақшамдардың шаруашылығы бүлініп, мал басы кеміп кетті. Барлық қазақ атаулы көшпенді тайпалар Әмір Темірге қарсы күрес жүргізіп, Моғолстанның ерікті елдігін ерлікпен қорғады.
Атақты көсем, әрі тайпа басшысы, шақшамнан шыққан қолбасшы Майемген батыр басқыншыларға қарсы соғыста көптеген ерліктер жасап, бірегей әскери дарындылығының арқасында ұлы қолбасшы екенін елге танытты. Майемгеннің есімі ұлы бабамыз Бақтияр (Бахадыр дулу- Байдулы ) есімімен қатар тайпалық ұранға айналды. Бұдан кейін шақшамдар жауға Бақтияр, Майемген деп ұрандап шабатын болды. Майемген секілді ел үшін еңіреген ерлердің арқасында, 1399 жылы барлық әскер күші жауға қарсы жұмылып, халықтар ауыр апаттан құтылып, Моғолстанның тәуелсіздігі сақталып қалынды.
Паншорра
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Шақшам
Шағатай ұлысы, Моғолстан хандығы
Жоңғармен болған алғашқы ұрыстарға қатысқан түркі тектес тайпалардың (қазақтардың) арасында, шақшамнан шыққан Майемгеннің немересі, ерекше ерліктер жасап елге белілі болған нағыз қас жауынгер Рыскелді еді.
Рыскелді өліспей беріспейтін, жаудың талай сарбаздарын ат жалын құштырған, тамаша сайыскер, жекпе жектің майталманы болатын. Ол жекпе жекке шыққан ондаған жоңғар сарбазын найзаға түйреп аттан ұшырып, жер жастандырған екен.
Сонымен қатар Бахадыр Дулу хан Батыс түркілердің қиыр шығысында орналасқан Баркөл маңындағы Бесбалық қаласын астана санайтын шатоларға ерекше көңіл бөліп, қамқоршы болды. Оның ең сенімді ержүрек оққағар сарбаздары шатолардан іріктеліп алынып, олардан каған арнайы қиын да, аса қауыпты жорықтар жүргізуге бейімделген әскери жасағын құрған. Сондықтан шатолар Бахадыр Дулу ханды өздерінің көсемі деп санады және қағанды 631 жылы дұшпандар қолынан қаза тапқанға дейін барынша қолдап келді.
Қағанаттың негізін құрған көшпелі тайпалар арасында ауызбіршілік болмағандықтан, қағанға қарсы шыққандардың арандатуымен, 631 жылы бүкіл Батыс өлкеге жайылған нушубилердің көтерілісі басталды. Таққа таласқан Түрік ханзадалары көтеріліске шыққандарды қолдап кеткендіктен Бахадыр Дулу хан ең сенімді оқ қағарлары шатолармен бірге қарсыластармен жүре соғысып, кағанаттың шығысына кетуге мәжбүр болды. Сенімді тайпалар шуйюе, шуми және шатолардан құралған қаған әскерлері, мықтап бекініп тойтарыс беру үшін Алтай тауының баурайына беттегенде, нушубилердің жансызы жасырын түрде ханның Шығыс Жетісудағы көшпелі ордасына еніп, Бахадыр Дулу (Байдулыны) кағанды опасыздықпен өлтірді. Әкелеріндей болған, жанашыр көсемі Бахадыр Дулу қағаннан айырылған шатолар 631 жылдың соңында Баркөл көлінің батысындағы тайпамен аттас Оңтүстік Жоңғария алқабындағы кең байтақ Шато жазығына орналасты (Шато кең жазығы солардың атымен аталған). Алтай тауы (Алтын тау ) мен Тянь Шань ( Аспанға үлескен тау) тауларының ортасына орналасқан кең жазық Шато шақшам жазығы деп аталған және олардың саяси орталығы Бешбалық (қытайша Бэйтинь ) қаласы болған.
Уақыт өте келе шато тайпасының кейінгі ұрпақтары өздерінің атақты ел басшысы әрі көсемі Бахадыр Дулу ханды яғни Байдулуды түпкі ататегіміз деп кетті. Заманында ерекше қамқорлыққа алып, тайпаның мүддесін барынша қорғағандықтан, шақшамдар Байдулуды жақын тартып бабамыз деп есептейтін болды. Сонымен, сол заманда ел басшысы болып, тайпалар мен рулар қауымдастығын басқарған, ал соңынан каған болған Байдулу шежіреде шақшамның әкесі болып көрсетілетін болды.
Осы сияқты жағдайлар туралы тарихшы ғалым Ә. Қоңыратбаев: «Қазақ феодалдары өздерін ру басы санап, есімдерін ұранға шығарған» - деп жазған.
Халқымыз ондаған ғасырлар бойында сақтап бізге жеткізген шежіре мәліметтерінде (Меркіден табылған тері кітаптың көшірмесіне сәйкес) Байдулудың төрт ұлы болыпты. Олардың есімдері Шақа, Шашақты, Шапшақбай және Шақшамбай. Алдыңғы үлкен үш ұлы өте жас кездерінде қайтыс болған. Жалғыз қалған кіші ұлын әкесі еркелетіп Шақшамым деп атаған дейді аңыз- әңгімеде.
Шақшамдар түбі сақтар мен ғұндар батысқа ауғанда Жетісу мен Жоңғарияда қалып қойып, соңынан Үйсін бірлестігіне кірген рулардан қалыптасқан. Олар өздерінің шыққан түп тамырларын жақсы білген. Шақшамды үйсін бірлестігіне кірме деп көрсетуге шежіреде негіз болған пікір осы жағдайға қатысты пайда болған болуы керек. Қараша бидің үлкен ұлы Бахадыр дулудың қысқаша өмірбаяны Ұлы жүз шежіресіндегі және көрнекті жазушылардың шығармаларында көрсеткен Байдулу бабаны сүреттеген бейнесіне сәйкес келеді, ал есімі Бахадыр Дулудың қысқартылған нұсқасы. Тарихи деректерде оның өмір сүрген жылдары, жүрген ортасы, жау қолынан қаза тапқан аймағы шежіре мәліметтеріне, негізінен ұйқасады.
Арада жүздеген жылдар өткен соң ұлы баба Байдулы есімі Бақтияр (Бахадыр) түрінде шақшам елімен бірге ұлы жүз халықтарының ұранына айналды.
Халық жазушысы Еркінбек Тұрысов «Бәйдібек» атты тарихи хикаятында Байдулы бабамыз Шығыс Жетісудағы Қаракөл өзенінің бойында дүниеден өтіпті дейді. Ұрпақтары қалың найманның мың сан азаматымен бірге даланың қара қира тасынан бабаның үстіне биік оба тұрғызған. Алыстан қара тартып көрінетін сол оба, сол мола ел ішінде Қараша бидің баласы- Байдулудың моласы- Қарамола атанып кеткен деп баяндайды. Қазақ хандығы тұсында
Қазақ хандығының негізгі мекені 1465-1466 жылдары батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Керей мен Жәнібекті алдарынан шығып, қошеметпен қарсы алған тайпа көсемдері арасында, сол кезде үш аталықтан тұратын шақшам тайпасының ел басшылары – құрметті ақсақалдар Баймұрат, Бекмұрат және Саймұрат билер болатын.
Ақ орда (Өзбек ұлысы) Әбілқайыр хан жақында құрылған қазақ хандығын өзіне қаратпақ болып 1468 жылғы қыста Жетісуға жорыққа аттанды. Қазақ тайпалары бірігіп қарсы шыққан жорыққа тайпа көсемі Сүйіндік бастаған шақшам қолы да қатысқан. Әбілқайыр ханның сапары сәтсіз болып, ол жорық жолында қаза тапты. Бұдан соң ел ішінде аз уақытқа береке орнағандай болды. Сондықтан тоқтаусыз қырқыстар мен аласапырандардан адам саны көп азайып қалған шақшамдар, белі бекемденіп, беделі мен күш қуатын осы кезеңде арттырды. Қасым хан кезінде, 1511-1523 жылдары Жетісу жерінің дені Шу, Талас, Іле өзендері алаптарында көшіп қонып жүрген шақшамдар тұған өлкеде көшіп қыстап, жайлап арыстап жүрген. Мамыражай, бейқұт заман 12 жылға созылған. Көп жыл ұрыс көрмеген шақшамдар көршілерімен ежелгідей ерулік берісіп, құда түсіп, құйрық бауыр асасып, жағасы жайлау, етегі қыстау болған дейді. Осы бейбітшілік заманда шақшамдар арасында әділ көсемдік танытып, даналығымен белгілі болған Жаңабай бидің атағы қазақтарға кең тараған. Жаңабай би аса көрегендіктің арқасында басқа тайпалармен арадағы қатынастарды жақсартып, шақшамдардың мүддесін шеберлікпен қорғай білді. Ол бейбіт өмірді ұзақ жылдар сақтап тұруға бар күшін салған. Сондықтан 1501- 1599 жылдар арасында, бейбіт өмірдің арқасында, шақшам тайпасында жанұялар саны 10 мыңға жетіпті. Бұл аралықта шақшамдар саны көбейіп, екі қауым ел болып бекіген.
Екі қауымды басқарған елге қадірлі билер Әсет пен Қосет және соңынан олардың кейінгі ұрпақтары болды. Олардың жүргізген бейбіт саясатының арқасында бұл жылдары шақшамдар өсіп-өніп, қарулы күштері көбейіп, соғысқа дайындық өнерлері дами түсіп, әлеуметтік жағдайлары жақсарған. Еңсесі көтерілген шақшамдар, көрші отырықшы елдерден өнеге алып, мал шарушылығымен қатар егінмен де айналыса бастады. Шақшам ауылдары кәсібінің арқауы мал болды және бұйым жасау өрістеді. Ол заманда тері илеу, өрмек, кілем тоқу, киіз басу сияқты, өз шаруасына керектінің бәрін бабаларымыз өздері істеген.
Ондаған жылдар өткен соң қазақтар мен ойрат тайпаларының арасында 1635 жылдан бастап қарулы қақтығыстар күшейе түсті. Мал шаруашылығы үшін көшпенді екі халық көшіп қонатын жерлерді кеңейтуі керек болды. Сонымен Тәуке ханның ұлы Болат хан тұсында, 1718 жылдың көктемінде, Аягөз өзені бойында қазақ жасақтары мен жоңғар әскерлерінің арасында қырғын соғыс болды. Ескі қорған шығысында, кішірек тау етегінде үш күндік қантөгіске айналған, қатты кескілес ұрыс болған. Сол кезде қазақ хандарының ауызбіршілігі болмағандықтан ұрыс қазақтар үшін сәтсіз аяқталды.
«Ақ табан шұбырынды» қасіреті
Қыстан жұтап, күйзеліп шыққан қазақ еліне 1723 жылдың көктемінде, жоңғарлар тұтқиылдан шабуыл жасап, әскерін қара құрымдай қаптатты. Бұл кезде шабуыл бола қояды деп ойламай қаннен-қаперсіз жатқан ел, енді ғана жайлауға көшуге қамдана бастаған болатын. Жоңғарлардың қарулы күштері қорғануға мұршасы келмеген бейбіт елді шауып-жаншып, қырғындап, үйін-мүлкін тонап, малын айдап кетті. Жаудың тұс-тұсынан жасаған шапқыншылығына ұшыраған ел, барар жер, басар тауы қалмай қысылып, қатты күйзеліске ұшырады.
Бүкіл ел өміріндегі аса ауыр апат, адам шыдамас зор зобалаңға тап болып, айтқысыз аянышты күндерді басынан кешірді. Атақоныс, құтты мекен, мал-мүлкінен және баспанасынан айырылып, аш –жалаңаш, жаяу шұбырған халық жаздың қайнаған ыстығында далада қаңғырып, шөлден қиналып қырылды. Ол аз болғандай қыстың мұз қақаған аязында малын жұтатып, үсіп өлді. Ашаршылыққа ұшыраған қалың жұрт жабайы өсімдіктерді теріп жеді. Әйелдер мен балалар және қарт кісілер адам төзгісіз жол азабына шыдай алмай, жапан түзде қараусыз қалып аштан қырылды. Бұл қазақ халқының мойнына түскен ауыр сын- қасіретті оқиға тарихта «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп аталды. Дегенімен, қасірет қанша ауыр болса да, қиын кезеңге қарамай, жаумен соңғы демдері таусылғанша арпалысқандар да болды. Ең алдымен ауыр соққыға тосқауыл болғандар Жетісу мен Тарбағатайды мекендеп, жаудың нағыз қасқа өті тұсында тұрған шақшамдар мен жақында ғана қоныс аударып келген арғындардың бірнеше рулары еді. Осы кезде адам саны 55 мыңға жақын шақшамдар, қайтадан көбейіп, үлкен тайпалардың қатарына жататын.
Жоңғардың тұтқұйылдан жасаған жойқын шабуылын ел шетінде -Жетісудың шығыс солтүстік шекарасына орналасқан, сондықтан ауыр тепкіні бірінші қабылдаған шақшамдар, ондаған есе саны көп, жарақтанып дайындалған, жалаңдаған дұшпанның аяусыз соққысының астында қалды. Аталары талай қилы заманды жаугершілікпен өткерген батырлардың ұрпақтары шақшамдар, ентелеген жоңғарлармен жан аямай қырқысып, табан тіреп, аянбай ұзақ соғысты. Олар өлген-тірілгеніне қарамай, өліспей беріспеді. Қырылған жаулар өлігі жойқан төбе болып қалды. Дегенімен жау көптігін істеді, ақырында қанша өжет батыр болғанымен, шақшамдарға толық қырылып, жер бетінен біржола жоғалып кету қаупы төнді. Қандай соғыс болмасын оның арқауы өзіңнен адам аз шығындап, дұшпанды көп шығындатып жеңіске жету, ал өзің де қырылып, ол да қырылып жеткен жеңіс емес деген аталарымыз.
Сондықтан оннан бірі ғана тірі қалған, әбден қансырап қалжыраған шақшамдардың 5,5 мыңнан зорға асатын тобы батысқа қарай кетуге мәжбүр болды. Еліміздің батысына қарай шегінген шақшамдар қаптаған жоңғарлардың қалың әскерімен бір ай бойы жүре соғысты. Бала шаға мен қолда қалған азырақ малды сарбаздар ортаға салып, айналасын қорғаштап сақтап қалуға тырысты. Ентелеген жоңғардың алғы шептегі әскерлерімен күн сайын қантөгіс ұрыстар тынымсыз жүрді.
Бұл қиямет қырғын, от жалынды кезең тудырған қауіп-қатері шексіз, зор қиыншылық пен қайғы-қасіреті мол заман, шақшамдардың әр шаңырағына ғасырлар бойы ұмытылмайтындай таңба салып кетті.
Сол сияқты, шақшамдар мен жоңғарлар арасындағы 1723 жылдың көктемінде болған жойқын қырғын, ерте заманда өткен, саны аз болғанымен жауынгершілігімен әлемге танылған, өжет халық - шатолардың тарихта теңдесі жоқ ерліктерін, ұрпақтары шақшамдар ғасырлар өткен соң, тағы да қайталағандай еді.
Жойқын қырғыннан қалған шақшамдардың үш тобы Сырдария, Амудария өзендерінің арғы жағына өтіп, Қарақалпақ пен Түрікпен жеріндегі құмдарды паналады. Қарақалпақ пен Түрікпен елдеріне кеткен Көсеттің ұрпақтары Құдайберді, Тілеуберді, Дәулетберді билер бастаған үш топқа жататын аталықтар: Тілен, Тоғызақ, Жанұзақ, Малдыбай, Жидебай, Шаншар,Төлебай, Жылқышы және Атбағар болатын. Соңынан олар Түркей еліне асып кеткен деген дерек бар.
Атақты би Ақталдың ұрпақтары Тыңғыұлы би бастаған шақшамдардың үлкен тобы Шыршық өзені маңайындағы тауларға барып қоныстанды. Ақталдың тағы бір ұрпағы Тыныбек би, «Ақтабан шұбырындыдан» аман қалған тайпалармен бірге шақшамдардың бір тобын бастап сихым тайпасы жауынгерлерімен бірге шығыс Қаратаудағы Боралдай жотасы сілемдерінің құз –жартастарына мықтап бекінді. Олар соңдарынан жеткен жоңғарлардың ірі қосынымен жан аямай соғысып, соңынан дұшпанды бұл маңайдан кетуге мәжбүр етті. Боралдай жотасында «Көк сеңгір» сілемдернің құз –жартастары ұшар биік шың-құзы «Көк тұра» аталған. Бұл адам таңғаларлықтай ерекше көріністі табиғи қамалдың үш жағы бірдей тік шыңырау. Төртінші жағында ғана жалғыз кісі қиындықпен өтетін соқпағы бар бекініске мықтап бекінген шақшамдар мен сиқымдар, жаңбыр суын ішіп, азығы таусылғанда арқар- елікпен көректенген. Шыңды айнала қоршап, жалғыз соқпақты аңдыған дұшпанды, шақшамдар мен сиқымдар қосыны тік құздан арқан тастап түсіп, ту сыртынан келіп, бас салған. Көк тұра жанында жоңғарлар шақшамдар мен сиқымдардан оңбай таяқ жегені туралы аталары ұрпақтарына аңыз-әңгіме түрінде жеткізген.
Сол қиын заманда, жоңғардың зор зобалаңынан тірі қалған шақшамдардың бір тобы Боралдай жотасына іргелес, шаруаға жайлы, Қошқарата өзені бойында қалыпты. Үш жүздің атақты билері бастаған жорыққа, бүкіл қазақ елімен қоса, бірнеше аймаққа бөлініп бытырап кеткен қалған күштерін жинап, жоңғар басқыншыларына қарсы ерлік күреске елмен бірге жаппай шықты. Олар бабаларымыз ат шаптырып, той қылып, көкпар тартып жүрген жерін қанымен, жанымен, қасық қаны қалғанша қорғады.
Қазақ қашанда жауға ұраны есімге айналған атасын атап шабатын. Халық басына зор зобалаң, қиын- қыстау күндер туғанда, басын бәйгеге тігіп Ақсақ Темір заманында ел қорғаған, шақшам батыры Майемген есімі ұрпақтары үшін жоңғарға шапқанда қосымша ұранға айналды. Енді шақшамдар үшін Майемгеннің ұранға айналған есімі, көне бабамыз Бақтияр (Байтулы- Бахадыр) есімімен қатар айтылатын болды, ал Бақтияр ұранын естігенде бүкіл қазақ тұқымының арқасы шымырлап кететін.
Бұланты өзенінің жағасында 1728 жылы қазақ жасақтары жоңғар әскерлеріне күйрете соққы беріп, ауыр жеңіліске ұшыратқан ұрысқа қатысқан шақшамнан іріктеліп шыққан сарбаздар ішінде, ерекше көзге түскен нағыз қас жауынгер жүзбасы Жақсыкелді бар еді.
Замандастарының айтуынша, ол дұшпанның түрегеп тұрғанын қылышпен шауып, жата қалғанын найзамен түйреп, жауды тұрлі амалмен жауқазындай жапырып кететін. Ұрыс кезінде оның ту дегенде түкірігі жерге түспей, қылышынан қаны тамып, жеңіске жетіп, көңілі тасып тұрады екен. Оның ерлігімен қатар түрлі соғыс амалдарын өте шебер пайдаланғанына қатты сүйсінген жолдастары Жақсыкелдіні өте сақ қымылдайтын, айлакер жыртқыш-аң қабыланға теңеп «Қабылан батыр» деп те атаған. Жақсыкелді батыр бастаған жасақ, жауға шапқанда тайпа ұраны «Бақтияр, Майемгенге» қосып, «Қабылан» деп те шапқан. Келесі 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігінде жоңғар әскерлерімен болған тағы бір шешуші айқасқа шақшамдар қосыны қатысып, Жақсыкелді сонда теңдесі жоқ ерлік жасаған. Жау қатарына сенімді серіктерімен сыналап кіріп кеткен Жақсыкелді, шешуші сәтте қылышы сынып, атынан айырылып, ондаған дұшпанның қоршауында жалғыз қалған. Бірақ саспайтын ер жүрек батыр, болат үшкүрлі көк найзасын басынан асыра шыр айналдырып жау оғын дарытпай, дұшпандар арасында жаяу тұрып, түрлі амалмен ондаған жоңғарды түйреп өлтірген. Батырымыз қалың жаудың ішінде жалғыз қалғанымен, асқан шеберліктің арқасында, тіпті жараланбаған. Жақсыкелді батыр өзінің нағыз «Қабылан батыр» екенін осы жолы бүкіл елге танытқан. Көрер көзге бір қора сарбазынан айырылып, жалғыз батырға ештеңе істей алмаған дұшпан, шошып кеткендіктен, ұрыстан мысы қайтып, бұл айқаста оңбай жеңілген.
Түркістандағы Қожа Ахмет бабаның кесенесі жанында, 1735 жылдың жазында, үш жүздің билері мен ел басылары, хандары мен сұлтандары жиналып Абылайды хан сайлады. Сайлауға қатысқан 73 қазақ тайпаларының 69 Абылайға қол беріп, сөзін сөйлеп, сойылын соққанны белгілі. Абылай хан ақ киізге отырғызылып, үстіне шентон, басына мұрақ кигізілді. Хан сайлауына ұлы жүз тайпалары қатарында сіргелі мен шақшамдар толық қанды мүшелері есебінде қатысты. Шақшамдар атынан сайлауда салынатын шарды бүкіл ел сыйлаған, сөзі шешен, өзі көсем, құрметті Ақшал би салған.
Бұл кезде «ақтабан шұбырынды» зор зобалаңы салдарынан адам саны көп азайған шақшамдардың қалған ұрпақтары алты атадан құралған тайпа болып бекіген. Қиямет қырғыннан тірі қалған тайпадағы жанұялар саны 1735 жылы 4 мың түтіннен аспаған. Ел сыйлаған құрметті Ақшал би осы жылы шақшамдардың қырғыннан аман қалған алты атасына рулық таңбаны қайта бекітіп, аталықтарға ақ батасын берген. Сол жылы Ақшал бидің батасын алған алты ата шақшамдар- Абыша, Қара, Айтым, Сары, Иман және Жәнібек еді. Бұдан бұлай осы өлкеде қалған белгілі шақшамдар, осы алты аталық атымен белгілі болды.
Жұңғоның (Қытайдың) жан түршігерлік жауыздығымен, жоңғар мемлекеті жер бетінен жойылып, халқы бұрын адам көрмеген қырғынға ұшырады. Кең далада, майдан үстінде қырылған жоңғар сарбаздары қан сасып, ит пен құсқа жем болып, төбе болып өліктері қалды. Соғыс даласына соңынан барған, талай сұмдық қырғындарды көрген, Жақсыкелді бастаған шақшам қосыны, үймелеген құзғын-қарға, қалықтаған қарақұс, жалақтаған шүйебөрі қаптағанын көріп, адам баласы көрмеген сұмдықтан шошып, жағаларын ұстап қайтқан.
Алапат соғыс аяқталғанымен, жаңа қоныстарға орналасып, жайғасып үлгерген тайпалар тегіс тарихи мекендеріне қайтып орала қоймады. Сол сияқты Алатау баурайындағы Ойрандыға бекінген шақшамдар, бір заманда ұлы бабамыз Айшыкел Мың бұлақ атты қамал салдырып, бекінген Меркі төңірегін иемденіп қалды. Олардың Ташкент, Шыршық өңіріне жетіп қоныстанған бауырлары, тау табиғаты көркем, жер жанатындай жайлы өлкені тастап кетуге қимады. Қаратау асып жоңғармен жүре алысқан шақшамдар, соғыс бітісімен өте шұрайлы жер Қошқарата өзені маңайын жаңа мекенге айналдырды. Жоңғар апатынан құтылған қазақтар мен Жұңғо арасында қатынастар 1757 жылдан бастап жақсарып 1830 жылға дейін аралықта Бежінге қазақ елшілері барып тұрды. Қазақ елшілігі құрамында Ұлы жүз атынан Меркі маңын мекендеген шақшамдар елінен Еркебай би болған. Олар ішкі қытайдағы Ежен ханға барып, тарту тартып қайтқан. Қытайлар қазақ елшілерін салтанатпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, шен-шекпен беріп қайтарып отырды. Сонан соң 1758 жылы Төле бидің ұлы Жәулен әкесінің тапсыруымен Бежінге барғанда Еркебай бидің ұлы Кемпірбекті бірге алып барып гүлшырақты (фейерверк) тамашалап қайтқан.
Қоқан хандығында
Ол кенеттен аңсыз отырған қазақтарға шабуыл жасап, көп адамды топтап тұтқынға алды. Қанышер Жүніс қожа тұтқындардың басын кесіп, олардың басынан мұнара тұрғызды. Оның бұл орынсыз жауыздығы Ұлы жүз қазақтарын қатты түршіктірді. Жақын маңайда орналасқан ұлы жүз қазақтарының біразы үрке көшіп Арқа жеріне қоныс аударды. Басқалармен қатар, шақшамдардың Ташкент маңына жақын орналасқан тобы да Жүніс қожаның қазақтардан бөлініп кету үшін жасаған жауыздығының құрбаны болды.
Алайда, оңтүстік жерін жаңа қонысқа айналдырған шақшамдар, басқа ру-тайпалар басшыларымен келісіп, ортадан үлкен жасақ ұйымдастырды. Біріккен жасақ Жүніс қожаны Шымған тауына жақын жердегі жайлауда, жайбарақат жатқан жерінде, кенеттен шабуыл жасап, қолға түсірді. Соңынан оны билердің әділ үкімен қасындағы нөкерлерімен бірге жазалаған. Жүніс қожаны ұстауға шыққандар арасында Шыршық маңайын мекендеген шақшамдардың Абыша атасына жататын ержүрек жігіт Өтеш бар болатын.
Сонымен, көп ұзамай, 1801-1809 жылдары Қоқан ханы Әлім қазақтың өңтүстік өңірінің біраз жерін Ұзын ағашқа дейін және қазақтардың ескі астанасы Түркістанды жаулап алды. Сондықтан бұл жерлердегі қазақтар Қоқан хандығына бағынатын болды. Бұл өлкедегі шақшам елінің үш тобы (Жаңажол, Шыршық, Шыназ, Меркі, Қошқарата) толығымен Қоқан хандығының қол астында қалды. Зорлық-зомбылық көріп жерінен айырылған шақшамның бір кішірек бөлігі Ферғана өлкесіне өтіп, жергілікті иран тектес халықтармен араласып құрама шала қазаққа айналды.