cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сен-Поль (Жоғарғы Вьенна)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары
1509 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1509 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1509 жылы қайтыс болғандар
Ультракүлгін сәулелену
Ультракүлгін сәулелену(Ультракүлгін сәуле шығару) — жарық сәулелері спектрінің күлгін бөлігіне іргелес, күлгін және радиосәулелер аралығында орналасқан, толқын ұзындығы 400—10 нанометр (нм) аралығына сәйкес келетін электрмагниттік сәулелену.
Тарихы
Инфрақызыл сәуленің анықталғанынан кейін, неміс физигі Иоганн Вильгельм Риттер спектрдің қарсысындағы, күлгін түстен толқын ұзындығы қысқа сәулені зерттеуді бастады. 1801 жылы көрінбейтін ол жарықта ыдырайтын күміс хлориді күлгін ауданның шекарасынан тыста орналасқан көрінбейтін сәуле әсерінен тезірек ыдырайтынын байқады. Күміс хлориді жарықта бірнеше минут ішінде күңгірттенеді, ал спектрдің әр бөлігі процесс жылдамдығына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Күлгін түске дейінгі ауданда бұл процесс ең тез байқалады. Сол кезде көпртеген ғалымсдар жарық үш компоненттен құралады деген тұжырымға келді: тотықтандыратын(инфрақызыл), жарықтандыратын (көрінетін жарық) және тотықсыздандыратын (ультракүлгін).
Қоршаған ортаға әсері
Толқын ұзындығы қысқарған сайын мөлдір денелердің оларды сіңіруі күшейе түседі, ал ұзындығы 100 нм-ден кем сәулелер толық ұсталып қалады. Көптеген ғарыш денелері, әсіресе Күн ультракүлгін сәуле шығарады. Жерге түсетін ультракүлгін сәулелер А (толқын ұзындығы 400—320 нм), В (320-290 нм) және С (290-40 нм) болып бөлінеді. "А" ультракүлгін сәулесі Жер бетіне көрінетін сәулелермен (жарық сәулелерімен) қатар келіп жетеді, айтарлықтай фотохимиялық әсері бар, мысалы, теріпі "тотықтырады" (секпіл басып кетеді). "В" ультракүлгін сәулесінің едәуір бөлігі Жер атмосферасының озон қабатында тұтылып қалады, тірі протоплазманы жою қасиеті бар. Ол көп мөлшерде әсер еткен жағдайда теріні күйдіреді, қабыршақтандырады, тері обырының кейбір түрлерінің (базальдық клеткалар ісігі, терінің тікенек тәріздес клеткаларының обыры, меланома) себепші болады. Жер бетіне келіп жететін "С" ультракүлгін сәулесі толығымен дерлік атмосфера қабатында тұтылып қалатындықтан, Жер бетіне жетпейді. Ультракүлгін сәулелер организмнің иммунитетін төмендетеді, әр түрлі көз ауруларына себепші болады.
Дереккөздер
Санат:Физика
Уоррен Баффет
Баффет, Уоррен Эдвард (1930 жылы туған) — ең табысты және танымал американдық инвесторлардың бірі болып табылады. Әр акциясы шамамен елу мың доллар тұратын Berkshire Hathaway жекемен- шік инвестициялық компаниясының 36%-ын иеленеді. Компания Gillette немесе Coca-Cola сияқты анағұрлым табысты фирмаларға ақша салады. Баффет жыл сайын миллиардтаған табыс алады және Америкадағы екінші аса бай адам деп танылған. Бүгінгі таңда Баффеттің байлығы 30,5 миллиард доллар есебінде — Forbes тізіміндегі екінші адам.
Қаржылық “гуру” өзі толық түсінбейтін салаларда іс жүргізуден аулақ жүреді. Және жалпы, ол өмірде “Кең болсаң, кем болмассың” деген ережені уағыздай жүріп, қарапайым ғана ауыл адамының рөлін ойнағанды жақсы көреді. Ол жеңілдікпен 700 долларға сатылған ескі “Хонда” (бір құшақ темір) жүргізеді, көне костюмдер киіп, елге осын- дай тақуа көрінгісі келеді. Магнат арзан пластик жиһазбен жасақталған кеңсесіне шашы ұйпа-тұйпа күйде келеді. Бірнеше ай бойы ауыстырылмайтын галстук пен шалбар тартқышының да әбден тозығы жеткен.
Уоррен Баффет шындығында көп нәрсені керек қылмайды, өзіне көп ақша жұмсамайды. Қызы Сьюзи әкесінен автотұраққа төлейтін ақша сұрағанда, ол одан алынған 20 долларға қолхат сұраған. Говард атты ұлы фер- ма сатып алмақшы болып, әкесінің көмегін сұраған. Бірақ, әкесі бір қызық қылық жасады. Ол ферманы сатуын сатып алып, ұлына жалға берген! Ол фермаға алты жылда екі-ақ рет барып шыққан екен. Мүмкін, миллиардерлердің көзі тірі кезінде балаларын осылай ұстағаны дұрыс та шығар? Бірақ, жуықта Баффет байлығының 99%-ын өзінің Қорына мұраға қалдырғысы келетіндігін айтқан.
Дегенмен, ол өз абыройын да сақтаудан қашпайды. “Беделіңді өсіру үшін жиырма жыл уақыт кетіріп, бес минуттың ішінде түсіріп алуың мүмкін. Кімде-кім осы ту- ралы мықтап ойланып жүрсе, сол бизнесті тиісті түрде жүргізеді”, - деп ақыл айтады ол. Ол өз қызметкерлерін бір ғана сөзбен арқасынан қағып қояды екен: “Істеп жатқандарыңды жалғастырыңдар”.
Әрине, мұның бәрі көзбояушылық. Магнатты мезі қылатын адамдар мен журналистердің артық көзқарасынан қорғайтын, сәтті табылған бейне. Осылайша, акционерлер жиналысында мыңдаған адамдар алдында ол өзінің досы мен орынбасары болып келетін 77-жастағы Чарли Манжер мен өзін былай деп таныстырыпты: “Мен - Уоррен. Ал мынау - Чарли. Ол әлі естиді. Мен әлі көремін”.
Бірақ, Баффет өзі көрінгісі келетіндей осал, қарапайым адам емес. Бұл алып адам ақшаны төмендегілерге салу керек деп есептейді:
• түсінікті және қарапайым бизнес (мысалы, азық- түлік өндірісі немесе банк ісіне);
• жағымды ұзақ мерзімді перспективалары бар сенімді компанияларға (мысалы, “Жилетт”, “Кока-кола”);
• күшті командасы бар және берік қаланған тұғыры бар компаниялар (мысалы, “Уолт Дисней”).34
Санат:1931 жылы туғандар
Ахтырка
Ахтырка – Украинадағы Сумы облысындағы қала. Ахтырка ауданы мен Ахтырка қала кеңесінің әкімшілік орталығы (Великое Озеро, Залужаны, Козятин және пристань ауылдары кіреді).
Географиялық орналасқан жері
1,5 км қашықтықтан кейін Ворскла өзеніне құйылатын Ахтырка өзенінің жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Гусинка және Кирничная өзендері өтеді. Қалаға орман алаптары жанасып жатыр.
Дереккөздер
Санат:Сумы облысы қалалары
Станционный ауылдық округі
Санат:Айрық беттер
Батталья-Терме
Батталья-Терме (Battaglia Terme) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Падова провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4128 адамды құрайды. Халық тығыздығы 688 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 35041.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Giacom. Жыл сайынғы мерекесі — 25 маусым.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Қызыл-Таш
Қызыл-Таш — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Гафур ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 31 адамды құрады. Пошта индексі — 452774, ОКАТО коды — 80251817005.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Қарнақ ауылдық округі
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 14 295 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Кентау қалалық әкімдігі ауылдық округтері
NGC 7445
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1878 жылы 23 қазанда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7445 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 70178, MCG 6-50-15, ZWG 515.16, NPM1G +38.0473.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Андромеда (шоқжұлдыз)
Қайтымды термодинамикалық цикл
Дереккөздер
Санат:Физика
Камал Сәруарұлы Ормантаев
Камал Сәруарұлы Ормантаев (11 қыркүйек 1936 жылы, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Октьябр ауылында туған) — қазақстандық балалар хирургиясының негізін қалаушысы ғалым. Медицина ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Қазақ КСРның Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Қызылорда облысының Құрметті азаматы. ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі. Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999).
Ғылыми шығармашылығы
Негізгі ғылыми еңбектері балалар хирургиясына арналған. К.Ормантаев балалардың бассүйегі мен миы зақымданғанда қолданылатын емдеу әдістерін жетілдіріп, оның патогенезін анықтауда кешенді зерттеулер жүргізді; бассүйек пен миға жасалатын операцияның бес жаңа әдісін тәжірибеге енгізді. Химиялық жолмен болатын өңеш күйігін зерттеп және оны емдеудің алты жаңа әдісін анықтады, сондай-ақ іріңді перитонит пен жедел гематогенді остеомиелит болған жағдайда іріңді іш қуысынан түтік арқылы шығарудың бірнеше тәсілін ұсынды. Ол Қазақстанда педиаторлардың, балалар хирургтарының, анестезиолог-реаниматологтарының, ортопед-травматологтарының ғылыми мектебінің негізін қалады.
Мемлекеттік марапаттары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері Санат:Қазақстан дәрігерлері Санат:Қазақстан хирургтары Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Баннонкур
Баннонкур (Bannoncourt) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Коммерси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,72 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55027, пошта индексі — 55300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 174 адамды құрады. Халық тығыздығы — 19,95 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Лаверюн
Лаверюн (Lavérune) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Монпелье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,18 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34134, пошта индексі — 34880.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2721 адамды құрады. Халық тығыздығы — 378,97 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Эмерит
Эмерит (латынның emeritus «еңбегі сіңген, ескі») — жоғары мектеп профессорлары мен католик және протестант шіркеулерінің дін қызметкелеріне берілетін атақ.
Бұл атақ жасы келген және еңбегі сіңген тұлғаларға беріледі. Термин Қазақстанның ғылыми және білім беру саласында қолданылмайды.
Дереккөздер
Санат:Католицизм Санат:Жоғарғы білім Санат:Ғылыми дәрежелер мен атақтар
Сандибей
Сандибей — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Харбей тармағының сол жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 28 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Егра
Егра — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шарженьга өзенінің оң жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Пішенбаева Шолпан
Дереккөздер
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2005
2005 жылғы AIBA Әуесқой бокстан әлем чемпионаты Мяньян қаласында, Қытай, қарашаның 13-20 аралығында 2005 жылы өтті.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бокстан әлем чемпионаттары Санат:Қытайдағы бокс Санат:2005 жылғы бокс
Орайот
Орайот (Xeranthemum) – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік.
Дүние жүзінде Жерорта теңізінен Оңтүстік-Батыс Азияға дейінгі алқапта өсетін 6 түрі бар. Қазақстанда Жоңғар (Жетісу), Шу – Іле Алатауларының, Батыс Тянь-Шаньның қиыршық тасты тау беткейлерінде, қияларында өсетін 1 түрі – ұзын желайдарлы орайот (X. longіpapposum) бар. Оның биіктігі 10 – 50 см. Сабағы тік, жіңішке, сыртын түк басқан. Көп жапырақты, жапырақтары жарғақ тәрізді, шеттері оратылып жатады. Ашық күлгін түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталып, сабағының ұшында жетіледі. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы сыртын ақ түк жапқан ұзынша, қиғаш болады. Орайоттың гүлдерінің бір ерекшелігі – кепкеннен кейін де өзінің пішінін, түсін сақтайды. Сондықтан оларды кептіріп, қысқы гүл шоғын (букет), әдемі гүл тізбегін (гирлянд) жасауға пайдаланады.
Дереккөздер
Санат:Күрделігүлділер
Поццилли
Поццилли (Pozzilli) — Италиядағы коммуна, Молизе әкімшілік аймағына қарасты Изерния провинциясында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Молизе елді мекендері
NGC 2942
NGC 2942 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1828 жылы 6 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2942 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 27527, UGC 5140, MCG 6-21-65, ZWG 181.76, KUG 0936+342, IRAS09361+3413.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Бөрібай би ауылы
Бөрібай би ауылы — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Қоңырөлең ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орта­лығы — Жаркент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 795 адам (392 ер адам және 403 әйел адам) болса, 2009 жылы 594 адамды (312 ер адам және 282 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Кәсіпорынның кірісі мен шығысы
Кәсіпорынның кірісі мен шығысы - кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық және қаржы қызметінің жоспарлы (болжалды) есептерінің нәтижелерін жиынтықтап, ақшалай нысанда көрсететін жоспарының (болжамының) бөлімі. Онда кәсіпорынның кірісі және қаражаттың түсуі, олардың пайдаланылу бағыттары мен үйлесімдіктері, кәсіпорынның айналым қаражаты жөніндегі қажеттіліктері, банкілермен және бюджетпен өзара қатынас көрсетіледі.
Дереккөздер
Санат:Экономика
1510 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1510 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1510 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Электродинамика (кітап)
Электродинамика — 2011 жылы Алматы қаласы «Қазақ университеті» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Н. Бейсен. Беттер саны — 80.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-29-680-4.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Қазақ университеті баспасының кітаптары
Функционалды топ
Функционалды топ — химиялық қасиеттерді қалыптастыратын органикалық молекуладағы құрылымдық бөлік (атомдар тобы). Оған байланысты затты белгілі бір классқа жатқызуға болады. Әртүрлі молекулалардың құрамындағы бірдей болған функционалды топтар химиялық реакциялардың неғұрлым бірдей өтуіне әсер етеді.
Ғалымдарға 100-ден аса функционалды топ белгілі.
Мысалдары
thumb|200px|Бензил ацетаттың үш функционалды тобы: эфирдік (<font color="#FF1010">қызыл түсті ), ацетилдік (<font color="#67AD69">жасыл эллипсте ) және бензилдік (<font color="#EBC83C">қызғылт эллипсте ).
Екі не одан да көп функционалды топтары бар молекулалар полифункционалды деп аталады.
Елді мекендерді жоспарлау гигиенасы
Елді мекендерді жоспарлау гигиенасы – жоспарлау барысында аймақтың экологиялық, микроклимат жағдайлары, сумен қамтамасыз етілуі, санитарлық-эпидемиялогиялық қауіпсіздігі қарастырылатын коммуналдық гигиена бағыттарының бірі.
Елді мекен орындарын топтау, жобалық құжаттар
Қазақстан Республикасы ҚНжЕ 3.01-01-2002 "Қала құрылысы. Қалалық және ауылдық мекендерді жоспарлау және құрылыстарын салу" құжатына сәйкес қалалардың бөліну топтары: Ауылды елді мекен орындарының топтары: Сақтық санитарлық бақылау елді мекендерді жобалау және құрылысын жүргізудің барлық сатыларында жүргізіледі.
Қаланы жобалау негізгі үш сатыдан тұрады: Қаланың жоспарлануы мен құрылысын анықтайтын негізгі құжатқа бас жоспар жатады. Халқының саны 500 мыңнан асатын қалалар үшін жобалау екі сатыда жүргізіледі: Кішігірім қалалар үшін бас жоспар бір сатыда қарастырылады, ал техникалық-экономикалық негіздеме (ТЭН) жоспарда бір тарау ретіңде қарастырылады. Өте кіші елді мекендер (халқының саны 50 мың адамға дейін) үшін бас жоспар егжей-тегжейлі жоспарлау жобасымен бірге қарастырылады.
Бас жоспарлардың техникалық-экономикалық негіздеме (ТЭН) сатысы ұтымды тәсілді таңдап алу үшін экономикалық, демографиялық, табиғи, жоспарлау және инженерлік жағдайларды талдау негізінде қарастырылады.
Бас жоспарды толық жасап болғаннан кейін, қалаларды жоспарлау мен салу кезінде дайындалатын жобалау құжаттары:
Құрылыс салу жобасының құрамына кіретіндер: Құрылыс салу жобаларын қарастырған кезде (жоба және жұмысшы құжаттары) типтік жобалар, ал кейде тұрғын және қоғамдық ғимараттардың және қондырғылардың қайтадан пайдаланатын жеке жобалар қолданылады.
Бас жоспарды жасау кезіндегі санитарлық бақылау
Барлық жобалық құжаттардың ішінде тұрғын мекеннің жоспарлануын және салынуын анықтайтын негізгі жобалық құжатқа бас жоспар жатады.
1. Жобалау үшін тапсырманы құрастыру. Жобалау мекемесімен бірге тапсырыс беруші жүргізеді. Бұл құжатта келтірілетін мәліметтер: Санитарлық бақылау органдары жобалау тапсырмасын жасау кезінде және дайындық сатысы кезінде де қатысады. Жалпы тапсырманың құрамына енгізу үшін СЭС санитарлық тапсырма жасайды. Онда көрсетілетін санитарлық қызметтің пікірлері: 2. Жобалаудың екінші сатысына бас жобалау ұйымымен және жұмысқа қатысушылармен бірге жасалынатын жұмыс бағдарламасын жасау жатады. СЭС бұл сатыда қаланың санитарлық жағдайын сипаттау бөлімінде қатысады. Санитарлық бақылау мекемелерінің жұмыс бағдарламасының құрамына кіретін шаралар: 3. Жобалаудың үшінші сатысы – қаланың бас жоспарының өзін өңдеп шығару немесе қарастыру. Бекітілген жұмыс жоспарына сәйкес санитарлық қызмет бұл сатыда қаланың санитарлық сипаттамасын жасайды. Қаланы терең кешенді тексеруге санитарлық дәрігер және әр түрлі кәсіптегі мамандар да қатысады. Нысандарды төлқұжаттаудың біріншілік материалдары, сонымен қатар атмосфераның, судың, жер қыртысының жағдайларына жүргізілген көпжылдық байқаулардың нәтижелері, тұрғындардың аурушаңдығы жөніндегі мөліметтері, тұрғын ғимараттардың, қызмет көрсету мекемелерінің, жалпы демалыс орындарының жағдайы туралы мәліметтері қолданылады.
Құрылыс салу үшін атмосфералық жауын-шашынның ағуы үшін жері сәл ылди және жер бедері қолайлы болып келетін аумақ қолайлы саналады. Аумақтың ылдилығы 0,5 пайыздан кем болса, тігінен жоспарлау жұмысы жүргізілуі қажет. Тұрғын аудандар үшін жергілікті жердің ылдилығы 1-5 пайыз аралығында болуы керек, ал қысқа учаскелерде 10 пайызға дейін рұқсат беріледі. Ылдилық 10-20 пайызға дейін болған ретте бұл аумақтың тұрғын-азаматтық құрылыстар үшін жарамдылығы шектеледі, ал 30 пайыздан жоғары болған кезде мүлдем жарамсыз деп есептеледі. Бірақ ҚР ҚНжЕ 3.01-01-2002 "Қала құрылысы. Қалалық және ауылдық мекендерді жоспарлау және құрылыстарын салу" құжаты бойынша, мұндай үлкен ылдилы аумақты учаскелерді пайдалануға шек қоймайды, себебі аумақты техникалық және инженерлік әзірлеу тиімділігі өте жоғары келеді. Бұл құрылыс үшін қордағы учаске болмаған кезде өте маңызды.
Қала аумақты электромагниттік алаңдар мен шу төртібін бағалау бойынша бөлім де санитарлық сипаттамаға кіреді. Ол келесі материалдарға негізделіп жүргізіледі:
Қаланы санитарлық бағалау үшін сумен қамтамасыз ету, канализация және ағынды суларды тазарту жағдайларының да маңызы өте зор. Бұл бөлімде суды тұтыну, судың сапасы мен шығу көздері, тораптары, оларды тазарту тиімділігі туралы мәліметтер көрсетіледі, сондай-ақ сумен қамтамасыз етудің дамуын болжау туралы мәліметтер де беріледі.
Қаланы қатты тұрмыстық қалдықтардан санитарлық тазарту (жинау, шығарып тастау және залалсыздандыру жүйелері, қалдықтарды тастайтын жерлердің, полигоңдардың, көметін далалық жерлердің және т.б. сипаттамасы) туралы мәселелер жеке бөлімде қарастырылады. Сонымен қатар аумақты санитарлық тазартудың даму келешегі де бағаланады. Қызмет көрсету тораптарының жағдайы мекемелердің саны мен олардың сыйымдылығы туралы, қалада немесе жеке аудандарда олардың біркелкі орналасуы мен жағдайлары туралы мөліметтерге негізделіп бағаланады.
Санитарлық сипаттамаға қала тұрғындарының аурушаңдығының толық және жеке бас топтары бойынша талдау туралы бөлімі да кіруі қажет. Бұл мәселелер туралы мәліметтер денсаулық сақтау мекемелерінің статистикалық бөлімдерінен, ғылыми-зерттеу институттарының және жоғары оқу орындарының салалық кафедраларынан алынады. Мүмкіндігінше, тұрғындардың аурушаңдығының қоршаған ортаның қолайсыз факторларына байланыстылығы туралы мәліметтер де болуы керек.
Қаланың санитарлық сипаттамасының соңында осы қүжатта берілген барлық мөліметтерге негізделіп, СЭС ұсынған сауықтыру шараларының тізімі беріледі.
Қаланың бас жоспарын қарастыру кезіндегі санитарлық бақылау
1. Бас жобалаушы мекеме қалалық СЭС-ке жобаның түсініктеме қағазы мен графикалық материалдарын міндетті түрде әкеліп берулері керек, олардың тізімі: Егер материалдар толық болмаса, онда жобаны қарастыруға қабылдамайды. Жобаны қарастыруды СЭС-тың коммуналдық бөлімінің дәрігері жүргізеді, сонымен қатар міндетті түрде басқа бөлімдердің мамандары және инженерлер қатысады.
2. Қаланың бас жоспарын қарастырудың негізі ретінде санитарлық тапсырма және қалалық СЭС алдын-ала дайындаған шаралар тізімі көрсетілген санитарлық сипаттама, сондай-ақ аудандық жоспарлау сызбасының жобаға сәйкестігі және таралып орналасу сызбасы (аумақ мөлшері, кәсіпорын тізімі, қала маңындағы аймақ) алынады.
4. Көрсетілген тарауларды қарастырған кезде көңіл аударатын мәселелер: 5. "Табиғи-климаттық жағдай" бөлімінде санитарлық дәрігер қаланың санитарлық сипаттамасы туралы материалдардың толық пайдаланғандығын тексереді, сонымен қатар құрылыс салу мен көркейтудің әсерінен микроклиматтың болжамды өзгеруін тексереді. Бұл бөлімде міндетті түрде грунттық сулардың деңгейі туралы гидрогеологиялық мәліметтер, ашық суаттардың сипаттамасы, ағынды сулардың қуаттылығы және т.б. мәліметтер болуға тиіс. 6. Санитарлық дәрігер бас жоспарда ұсынылған қаланың аумағын функционалды аймаққа бөлудің дұрыстығын бағалауы қажет. ҚР ҚНжЕ 3.01-01-2002 "Қала құрылысы. Қалалық және ауылдық мекендерді жоспарлау және құрылыстарын салу" құжатына сәйкес қала аумағының топтары: селитебтік, өндірістік және ландшафты-рекреациялық. Мұндай болу функционалды пайдалану артықшылығына байланысты, сонымен қатар селитебтік аумақта өнеркәсіптік нысандардың да орналасуы мүмкін. Бұл аумақ аралықтарында бірнеше функционалды аймақтар орналасады: тұрғын құрылыстар, қоғамдық орталықтар, өнеркәсіптік, ғылыми, коммуналдық-қоймалық, сыртқы көлік, жалпы демалыс аймақтары. thumb|right|350px|Қаланы функционалды аумақтарға бөлу:  1 – селитебті аумақ; 2 – өндірістік аумақ; 3 – сыртқы транспорт аумағы; 4 – коммуналды-коймалық аумақ; 5 – ландшафты-рекреациялық аумақ; 6 – санитарлы қорғаныс аумағы; 7 – резервтік аумақ. Селитебті аумақ – бұл жерде тұрғын қоры, қоғамдық ғимараттар мен құрылымдар, ғылыми-зерттеу институттары мен олардың кешендері, көшелер, алаңдар, саябақтар, бульварлар, бақшалар орналасады. Бұл аумақта санитарлық-қорғау аймағын қажет етпейтін өнеркәсіптік және коммуналдық нысандарды орналастыруға рұқсат беріледі.
1000 адамға шаққанда селитебтік аумақтың алдын-ала қажеттілік шамасы: Тұрғын құрылыс аймақтарында қазіргі кезде екі негізгі элементті бөледі: ықшам аудан және тұрғын аудан.
Ықшам аудан – жер көлемі 10-нан 60 га-ға дейін, бірақ 80 га-дан аспайтын, магистралды көшелер бөліп өтпейтін тұрғын қүрылыстың элементі болып табылады. Күнделікті тұтынатын сауда-тұрмыстық нысандардың қызмет көрсету радиусы 500 м-ден аспайды, мектепке дейінгі балалар мекемелерінің радиусы – 300 м, мектептерге дейінгі қашықтық 750 м (бастауыш мектептерге дейінгі қашықтық – 500 м). Ықшам аудандардың шекарасы магистралды және тұрғын көшелер болып табылады.
Тұрғын аудан – жер көлемі 80-нен 250 га-ға дейін құрылымды элемент, қызмет көрсету нысандарының радиусы 1500 м-ден аспаулары керек. Кіші қалаларда барлық селитебті аумақ, әдетте, тұрғын аудан болып саналады. Үлкен қалаларда бірнеше ықшам аудандар тұрғын ауданды құрайды. Бір ықшам аудан аралығында тұрғындар мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетудің барлық түрімен қамтамасыз етілулері қажет.
Жоспарлаудың негізгі гигиеналық көрсеткіштері:
Өндірістік аумақ – өнерәсіптік кәсіпорындарды және олармен байланысы бар нысандарды, яғни тәжірибелі өндіріс орны мен ғылыми мекеме, коммуналдық-қоймалық нысандарды және басқа да нысандарды орналастыруға арналған. Осыған сәйкес функционалдық аймақтар: өнеркәсіптік, ғылыми, ғылыми-өндірістік және коммуналдық-қоймалық нысандар және т.б. Өнеркәсіптік аймақ тұрғын аудандармен тиімді байланыста болуы қажет. Тағам өнеркәсібі кәсіпорындарын коммуналдық-қоймалық аймақта орналастыру керек. Мұнда темір жол бекеттерін де орналастырған жөн. Тұрғын құрылыс аудандары темір жолдардан ені 100 м болатын санитарлық-қорғаныс аймағымен бөлінуі қажет, ал егер темір жол сайлы жерде орналасса 50 м жеткілікті болып табылады. Бұл аймақта автомобиль жолдарын, гараждарды, қоймаларды орналастыруға рұқсат етіледі. Санитарлық-қорғаныс аймағы алаңының 50 пайызы көгалдандырылған болуы қажет. Ландшафты-рекреациялық аумақ – аумақ құрамына қалалық ормандар, орман парктер, орман-қорғау аймақтары, суаттар, ауыл шаруашылық және басқа да дақылдарды өсіру үшін пайдаланатын жерлер және т.б. кіреді. Қаланың аумағын көгалдандырудың үлес салмағы 40 пайыздан, ал тұрғын аудандардың шекараларында 25 пайыздан кем болмаулары керек.
Бұл тарауларды қарастырған кезде санитарлық дәрігер қаладағы тұрғын, өнеркәсіптік және коммуналдық-қоймалық аймақтардың өзара дұрыс орналасуына, сонымен қатар сол аумақтардың өсу мүмкіндігіне, санитарлық-қорғаныс аймақтарының болуына, тағам өнеркәсібі кәсіпорындарында және шаруашылық қоймаларының орналасуына (улы және жағымсыз иісті заттардың шығу көздерінен алыс орналасуы) баға беруі қажет. Қажетті санитарлық-қорғаныс аймағын ұйымдастыру мүмкін болмайтын кәсіпорындар үшін олардың қаланың сыртына шығарылатын нысандардың тізімінде бар немесе жоқтығын тексеру керек.
7. "Мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету" тарауында тексерілуге қажетті жағдайлар: Қызмет көрсету жүйесінің құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау, дене шынықтыру, мәдениет, көркем-өнер, сауда, қоғамдық тамақтану, тұрмыстық қызмет көрсету, байланыс, коммуналдық шаруашылық және т.б. мекемелер кіреді. Сақталу нормативтері:
8. Жобаға сараптама жүргізген кезде құрылыс салу жүйесіне де көңіл аудару керек. Құрылыс жүйелерінің бөлінуі: 9. Бас жоспардың маңызды бөлімінің біріне қала ішіндегі және қала сыртындағы транспортты ұйымдастыру жатады. Тұрғын аумақты атмосфералық ауаның ластануынан және шудан қорғауды қамтамасыз ету үшін қарастырылған шаралардың қандай деңгейде екендігін анықтау қажет. Транспорттық торап қала тұрғындарының қажеттілігіне сәйкес болуы тиіс. Қала аумағының көгалдаңдырылуына едәуір көңіл бөлу қажет, яғни ол ықшам климатты жақсартады, атмосфераның ластануын және шу деңгейін төмендетеді.
Қалада көк-жасыл желектердің тобы: Жалпы мақсатта пайдаланатын көгалдандырылған аумақтың ауданы үлкен қалаларда 1 адамға шаққанда 10 м2-дан, орташа қалаларда 7 м2-дан, кіші қалаларда – 8 м2-дан кем болмауы қажет. Ағаштар бағанасы мен трамвай жолынан ағаш бағанасына дейінгі қашықтық 5 м-ден, ал бұталарға дейінгі қашықтық 1,5 м-ден кем болмау қажет. Егер ағаш басының диаметрі 5 м-ден жоғары болатын болса, арақашықтық та ұлғаюы қажет.
Учаске аумақтарының көгалдандыру аудандарының көрсеткіштері: Көгалдандырылған учаскелердің жалпы аумақтық балансы 70 пайыздан кем болмауға тиіс.
10. "Қаланы сумен қамтамасыз ету" бөлімін қарастырған кезде, міндетті түрде тексерілуі қажет жағдайлар: 11. "Қаланың канализациясы" бөлімінде міндетті түрде тексерілуі қажет жағдайлар: 12. "Қаланы санитарлық тазарту" бөлімінде міндетті түрде дұрыстығын тексеру: 13. Санитарлық дәрігер түсініктеме қағаз бен схема материалдарын қарастырғаннан кейін, "Қаланың бас жоспарының негізгі жағдайлары" бөлімінде танысады. Онда қала тұрғындарының тұрмыстық және демалуда қолайлы жағдайларды қалыптастыру жөніндегі барлық бірінші кезекті шаралар көрсетіледі.
14. Қарастырылған шешімдер "Санитарлық сипаттама" бөліміндегі ұсыныстарға сәйкес келетін болса да, жобаға шартты түрде келісім беруге рұқсат етілмейді, мәселелер санитарлық-техникалық кеңес мәжілісінде талқылануы тиіс.
15. Жобаға терең түрде гигиеналық баға берілгеннен кейін санитарлық дәрігер "Құрылыс жобасы бойынша қорытынды" жасайды, оған қаланың, облыстың, ауданның бас санитарлық дөрігерлері қол қояды. Бұл тұста коммуналдық гигиена бойынша санитарлық дәрігер басқа мамандықтағы гигиена қызметкерлерін жұмысқа қосуы мүмкін.
Жобаны қарау және қорытынды жазу уақыты 14 күннен аспауға тиіс:
Елді мекендер орындарын жоспарлау жобасын іске асыруға санитарлық бақылау
1. Бас жоспардың бекітілген жобасы қаланың негізгі құрылыс құжаты болып табылады, оны барлық ұйымдар мен ведомстволар басшылыққа алуға тиіс. Оның негізінде егжей-тегжейлі жоспарлау жобасы, әрі қарай құрылыс салу жобасы жасалады.
2. Сақтық санитарлық бақылау жүргізіледі, санитарлық-эпидемиологиялық қызмет бас жоспардың жүзеге асырылуының барлық сатыларында қатаң түрде орындалуын талап ету қажет: Көрсетілген барлық жобалық материалдар санитарлық бақылау мекемелерімен міндетті түрде келісілуі қажет. Кез-келген аталған құжаттың түсініктеме қағазында бас жоспармен сәйкестігі көрсетілуі қажет, яғни санитарлық дәрігер бұған бірінші кезекте көңіл бөлуі тиіс.
3. Бас жоспарды іске асыруға бақылау кезінде ғимараттың құрылысын бастамастан бұрын ерекше көңіл бөлетін мәселелер: 4. Мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету нысандарының құрылысы тұрғын ғимараттарды пайдалануға беруден бұрын аяқталуы қажет. 5. Бас жоспардың жүзеге асырылуын тексеруді санитарлық-эпидемиологиялық қызмет кемінде жылына 1 рет жүргізеді. Бас жоспардан едәуір ауытқу болғандығын анықтаған кезде мәселе әкімшілікке талқылануға жіберіледі. Талқыланған мәселенің көшірмесі санитарлық бақылаудың жоғарғы тұрған мекемелеріне жіберіледі.
6. Бас жоспардан ауытқу негізделген болуға тиіс (көлемі, мерзімі, аумақ шекаралары) және СЭС-ке қарау үшін ұсынылуы қажет. Егер олар санитарлық жағдайды нашарлататын болса, алдын-алу шаралары жасалып, қаралуға тиіс.
7. "Мемлекетттік санитарлық бақылау туралы қаулыға" сәйкес, бас жоспардың және гигиеналық талаптар бұзылған нысандардың қүрылысы санитарлық бақылау мекемелерінің келісімімен тоқтатылып, жауапқа тартылуы мүмкін.
8. Бас жоспарда көзделген кез-келген мақсатқа пайдалануға жер учаскесін таңдау кезінде СЭС жобалаушы ұйымнан мұндай шешімді негіздеуді және санитарлық қауіпсіздігіне жауап беруін талап етуге тиіс.
Ауылдық елді мекендерді жоспарлау гигиенасы
Ауылдық елді мекендерге тұрғындары тікелей ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендер жатады. Халықтың жобадағы санына байланысты ауылдық елді мекендер топтарының бөлінуі: Ауылдық елді мекендер аумағында аудандық орталық және жекелеген өндірістік учаскелер болады. Соңғы жалдары ауыл шаруашылығының өндірістік негізге көшуіне байланысты ірі мал шаруашылығы, құс шаруашылығы және аграрлық-өндірістік кешендері бар ауылдық елді мекендер дамуда.
Ауылдық елді мекендерді жоспарлауда оларға тән ерекшеліктерді ескере отырып, қала құрылысын жүргізудегі принциптер мен санитарлық талаптар сақталады. Ауылдық елді мекендерді жоспарлау және оны көркейту оның түріне емес, өндірістік базаның ерекшелігіне, атап айтқанда, өндірістік аймақтың сипатына байланысты. Пайдалану мақсатына байланысты қондырғылар топтары өндірістік кешендерге біріктіріледі. Мысалы, мал шаруашылығы, құс шаруашылығы, дәнді, мал азығы, жөндеу-механикалық, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу жөніндегі, сондай-ақ құрылыс және қойма кешендері және т.б.
Өндірістік аймаққа қойылатын санитарлық-гигиеналық талаптар, тек аумақта ғана емес, сондай-ақ оның сыртында да қолайлы жағдайдың болуын көздейді. Сондықтан ауыл шаруашылығы нысандары мен басқа да ғимараттар мен құрылымдардың ара қашықтығы жоспарлауға қойылатын талаптар мен нормалар бойынша шекті рұқсат етілген деңгейде болуы керек. Сондай-ақ, өндірістік және селитебті аймақтар арасындағы арақашықтықты белгілеу, аумақты көркейту, қатты қалдықтар мен ағынды суларды жинау, залалсыздандыру және алып кетуді қамтамасыз ету көзделінеді.
Аумақта өндірістік кешендерді орналастырғанда олар қоршаған табиғи орта жағдайына және халық өмірі жағдайына қолайсыз әсерін тигізбеуі қажет. Ол үшін ауыл шаруашылығы өндірістік нысандарының егжей-тегжейлі гигиеналық сипаттамасы болуы тиіс. Атмосфералық ауаның, судың, топырақтың ластануы туралы талдаулардың нәтижелері қолданылады, сол аймақта тұратын халық арасында сауалнама жүргізіледі. Ауылды елді мекендердің қоршаған ортасының ластануына ірі мал шаруашылығы кешендерінің қалдықтары үлкен әсер етеді. Олар атмосфералық ауаның, табиғи сулардың, жер қыртысы және өсімдік жабынының ластануының басты көзі болып табылады. Осы уақытқа дейін бұл нысандардың тастамаларын тазартудың тиімді әдістері және иісінің таралуымен күресу шаралары болған жоқ. Бұл жағдайда қоршаған ортаның биологиялық ластануының елеулі мәні бар.
Өндірістік мал шаруашылығы кешендері. Мал шаруашылығы мен құс шаруашылығы кешендерінің саны мен қуатының артуы шектелген аумақтарда патогенді микроорганизмдермен инфицирленген қидың көп мөлшерде жиналуына алып келеді. Жалпы алып қарағанда, қазіргі уақытта өндірістік мал шаруашылығы қалдықтарының көлемі коммуналды қалдықтарға қарағаңда едәуір жоғары. Қоршаған ортаның бактериалды ластану қарқындылығы адам денсаулығына тигізетін қауіптілігі жағынан зияндылығы ең жоғары қауіптілік класына жататын кәсіпорынмен тепе-тең. Бірқатар жағдайларда оларға өте жоғары талаптар қойылады. Осы кешендер төңірегіндегі жер қыртысы 100 пайыз жағдайда 25 см тереңдікте өте ластанған болып кездеседі, ағынды суларымен суғарылатын алаңдарда салмонеллалар 50 см тереңдікке дейін енеді және өзінің тіршілік қабілетін 2 жыл бойына сақтайды. Жер беті суларында салмонеллалар тіршілік қабілетін 4 айға дейін сақтайды.
Адам үшін инфекцияның негізгі көзі ауылшаруашылық малдары: ірі қара, шошқа, қой. Соңғы жылдары бұл үрдіске үй құстары, әсіресе тауықтар қосылды.
10 мың басқа арналған шошқа өсіретін кешен атмосфераға 1 сағатта 80 млрд-тан көп микроб шығарады. Ірі шошқа бағатын орындардан 400 м қашықтықта ауаның 1 м3 көлемінде патогенді аралас микроорганизмдер жалпы 4000, ал мал шаруашылығы кешенінен 1 км қашықтықта 1000-нан аса микроорганизмдер болады. Жер беті және жер асты сулары үшін ірі кешендердің қалдықтары өте қауіпті. Шошқа кешендерінің сұйық қалдықтары, қуатты тазарту қондырғыларына қарамастан суаттарды 30 км қашықтықта ластап қана қоймай, ондағы табиғи өзін-өзі тазарту үрдістерінің бұзылуына алып келеді. Суда еріген оттегінің мөлшері төмендейді, түсі қоңыр тартып, шіріген иіс шығады, оттегіні биохимиялық тұтыну көрсеткіші артады. Уақыт өте келе суат ағынды су шұңқырына айналады. Мал шаруашылығы кешендері көптеп іске қосылуына байланысты нысандар ортасында микроорганизмдер жинала береді, себебі табиғаттың қалдықтардан өзін-өзі тазарту мүмкіншілігі шектеулі.
Бүгінгі күні қоршаған ортаны мал шаруашылығы қалдықтарынан қорғау маңызды мәселелердің бірі. Бұл қиды сумен шаю әдісімен шығарудың әсерінен асқынып отыр, себебі бұл жағдайда ағындардың бастапқы көлемі 3 есе ұлғаяды. Егер қатты фракцияларды қи сақтағыштарда ұзақ уақыт (12 ай) сақтауға болса, ал сұйық қи үшін ол тиімсіз. Біріншіден, бұл кезде толық залалсыздандыру болмайды, екіншіден, қи сақтағыштан сұйық ағып өтіп қоршаған ортаны ластайды. Сұйық қиды толық биологиялық тазартудан өткізу үшін аэротенктер мен екінші рет тұндырғыштар ұсынылады. Тәжірибе жүзінде, әдетте, осы сияқты екі-үш сатыны тазарту қолданылады. Бірақ, екі сатылы тазартудан кейін де ағындарда көп мөлшерде патогенді микроорганизмдер қалатындығын зерттеулер көрсетіп отыр. Органика мөлшерінің көп болуына байланысты бұл жағдайда хлорлау тиімсіз. Тіпті биологиялық тоғандарда қайталап тазартатын үш сатылы тазартудан кейін де патогенді микроорганизмдердің мөлшері көптеп кездеседі. Сұйық қиды залалсыздандыру үшін, сондай-ақ термиялық әдіс те қолданылады. Бірақ 80оС және 100оС темпратурада да бактериялардың споралық формалары сақталады. Ағындарды екі ағынды қондырғыда 130оС температурада 10 мин көлемінде өңдеу жақсы нәтиже береді.
Ағындарды залалсыздандыруда көптеген басқа да әдістер, соның ішінде көбінесе физикалық: ультра күлгіндік сәулелендіру, иондаушы әсер, ультра дыбысты және жалынмен өңдеу және т.б. қолданылады.
Улы химикаттар және минералды тыңайтқыштар қоймалары, жылыжайлық-көшетханалық комбинаттар, ауыл шаруашылық техникаларына арналған гараждар, механикалык шеберханалар, сондай-ақ жанғыш-майлаушы материалдар гараждары қоршаған ортаның, соның ішінде көбінесе атмосфераның ластаушы көзі болып табылады. Сондықтан ауылдық елді мекендерді жоспарлауда өндірістік аймақ пен оның жекелеген кешендерін орналастыруға арналған учаскені таңдауға айрықша көңіл бөлінеді. Бұл нысандар тұрғын құрылыс аймағына қарағанда ық жағына орналастырылуы керек. Одан басқа селитебті аймақты және су нысандарын ластамас үшін өндірістік аймақтың аумағының рельефі өндірістік сулардың ағуына ыңғайлы болуы қажет. Осы себептен су ағысымен өндірістік аймақ тұрғын аймақтан жоғары орналасуы керек. Санитарлық норма бойынша бекітілген ауыл шаруашылығы өндірістерінің санитарлық-қорғаныс аймақтарының мөлшері:
I класс – 1000 м-ден кем емес:
II класс – 500 м-ден кем емес:
III класс – 300 м-ден кем емес:
ІҮ класс – 100 м-ден кем емес: Санитарлық-қорғаныс аймағының мөлшерінің ауқымын ұлғайтуды талап ететін барлық нысандар тек жел тармақтарын ғана ескеріп емес, сонымен қатар тұрғын құрылыс аймағынан алшақ жерде орналастырылады. Сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасы үшін ауылды айналып өтетін жолдардың болуы көзделуге тиіс және транзитті көлік селитебті аумақтың сыртына шығарылуы керек. Ауылдық елді мекенді жоспарлауда шаруашылық ерекшелігін ескере отырып, селитебті және өндірістік аумақ бөліп көрсетілуі керек.
Ауылдық елді мекеннің селитебті аумағын жоспарлау – оның ауқымына, халықтың демографиялық құрамына, сондай-ақ экологиялық және табиғи факторларға байланысты. Әдетте, ауылдық елді мекендер қалаларға қарағанда құрылымдық деңгейлерге бөлінбей біртұтас кешен ретінде жоспарланады. Ауылдық елді мекендердің селитебті аумағын магистральды автомобиль жолдары, сондай-ақ мал айдап өтетін жолдар және ауыл шаруашылығы машиналары жолдары кесіп өтпеуі керек.
Ауылдық елді мекендерде жанында бау-бақшаға, қора-қопсыға арналған учаскесі бар бір және екі пәтерлі тұрғын үйлер құрылысы қарастырылуға тиіс. Көп пәтерлі, блоктарға біріктірілген 4 қабатқа дейінгі үйлер салуға да рұқсат беріледі. Пәтер жанындағы жер учаскесінің ауқымы жергілікті жағдайды, халықтың демографиялық құрылымын ескере отырып және заңдылықты құжаттарға сәйкес анықталады. Үй жануарларына және құстарға арналған сарайлар тұрғын бөлмелердің терезесінен 15 м-ден 100 м-ге дейінгі ара-қашықтықта орналасады. Секциялы үйлердің тұрғындарына үй жануарларын ұстауға арналған құрылыс үшін учаске селитебті аумақтан тыс жерде бөлінеді, бірақ ауыл шараушылығы өнімдерін сақтау үшін бір отбасына 4-5 м2 есебімен жер асты қоймаларын салуға рұқсат беріледі. Блоктарға біріктірілген сарайларға бөлінген құрылыс аумағының ауданы 800 м2 аспауы қажет.
Ауылдық елді мекендерде көгалдандыру аумағы көзделінуте тиіс, аумағындағы олардың құрылыс меншікті салмағы 40 пайыздан кем болмауы қажет. Селитебті аумақтағы жалпылай пайдаланылатын көгалдандыру аумағының (саябақтар, скверлер, гүлзарлар) ауданы бір адамға шаққанда 12 м2 болуы тиіс. Жалпылай пайдаланылатын көгалдандыру аумағы жайластырылған және жабдықталған болуы қажет. Ауылдық елді мекендердің бойымен желден, шаңнан, қарлы борандардан қорғау үшін орман жолақтарын отырғызу ұйымдастыру қарастырылған.
Фразеологиялық оралымдар
Фразеологиялық оралымдар — кемінде екі сөздің тіркесуінен жасалған, мағынасы бір тұтас, құрамы мен құрылымы тұрақты, даяр қалпында қолданылатын тілдік бірліктер. Олардың қатарына, мысалы, орыс тілінде глубокая осень, глубокая печаль, волчий аппетит, перемывать косточки, сдержать слово, медвежья услуга тәрізді тұрақты сөз тіркестері, қазақ тілінде қас қаққанша, көзді ашып жұмғанша, қас пен көздің арасында, ит арқасы қиянда, ит өлген жерде, тайға таңба басқандай, үріп ауызға салғандай, ат үсті қарау, мидай дала, ата жау, су ми, су жүрек тәрізді тұрақты сөз тіркестері енеді. Бұл фразеологиялық оралымдардың әрқайсысы сөздердің бір-бірімен тіркес жұмсалуынан жасалғанмен, мағынасы жағынан біртұтас, құрамы мен құрылымы жағынан тұрақты бірлік ретінде ұғынылады. Фразеологиялық оралымдарды фразеология зерттейді. Тіл арқылы қатынас жасау процесінде сөздер, әдетте, жеке дара күйінде емес, бір-бірімен тіркесіп қолданылады.
Белгілері мен қасиеттері
Фразеологиялық оралымдар тілде басқа бірліктермен, атап айтқанда, бір жағынан, сөзбен, екінші жағынан, еркін сөз тіркесімен шектесіп жатады. Фразеологиялық оралымдарды сөзден де, еркін сөз тіркесінен де ажырату үшін оған тән басты белгілер мен қасиеттерді айқындап алу қажет. Бұл арада фразеологиялық оралымдарға тән белгілерге қатысты алдын ала ескеретін бір жай бар; фразеологиялық оралымдар өзінің табиғаты жағынан – екі жақты құбылыс. Фразеологиялық оралымдардың екіжақтылығы, жоғарыда айтылып өткеніндей, бір жағынан, оның дара сөздерге ұқсас, екінші жағынан, еркін сөз тіркесіне ұқсас болып келуінен көрінеді. Осыған орай, фразеологиялық оралымдардың белгілері де екі бағытта қызмет атқарады. Анығырақ айтқанда, фразеологиялық оралымдарды сөзбен жақындастыратын белгі фразеологиялық сөз тіркесін еркін сөз тіркесінен ажырататын белгі ретінде, ал фразеологиялық оралымды сөзбен жақындастыратын белгі ретінде қызмет ете алады.
Тұтастық белгісі
Фразеологиялық оралым мағына тұтастығымен сипатталады. Оның өзіне ғана тән, меншікті мағынасы бар және ол мағына фразеологиялық оралымды құрастырушы сыңарлардың мағыналарына тәуелсіз, өздігінен өмір сүреді. Фразеологиялық оралымның мағыналық тұтастығы, оның семантикасы құрастырушы сыңарлардың мағыналары ашық, айқын бейнелегенде де, мағыналық бүтіндігі, тұтастығы бұзылмайды. . Мысалы, тайға таңба басқандай немесе соқырға таяқ ұстатқандай (ашық-айқын), қаны қайнау (ызалану, ашулану), шаттыққа бөлену (шаттану) деген фразеологиялық оралымдар бүтіндей фразеологизмнің семантикасы мен оны құрастырушы сыңарлардың ара қатысы жағынан әртүрлі болғанымен, мысалға келтірілген фразеологиялық оралымдардың әрқайсысы да мағына тұтастығымен сипатталады.
Тұрақтылық белгісі
Фразеологиялық оралым тұрақты қасиетімен сипатталады. Оның тұрақтылық қасиеті мынадан көрінеді: фразеологиялық оралым бүтін бөлшектері ретінде ұғынылатын, өзара тығыз байланысты сыңарлардан құралады да, ол сыңарлар бірінен кейін бірі әбден қалыптасқан тәртіппен орналасады, басқа сөздерден ауыстырылмайды, қалыптасқан орын тәртібі өзгермейді. Мысалы, сақалын сипап қалу деген тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің орнын ауыстырып айтуға немесе оның ішіндегі бір сөздің орнына басқа бір сөзді қолданып, мысалы, мұртын сипап қалу деп айтуға болмайды.
Фразеологиялық оралым мен сөздің айырмашылығы
Айырмашылық, ең алдымен, сөздің құрылымы мен фразеологиялық оралымның құрылымына қатысты. Құрылымы жағынан сөз бен фразеологиялық оралым – әртүрлі құбылыстар. Сөздер, әдетте, әртүрлі бөлшектерден құралады да, ол бөлшектер сөзден тыс, өздігінен қолданыла алмайды. Сөздер морфемаларға бөлшектенеді де, ол морфемалар сөз ішінде ғана өмір сүреді. Мысалы: жол–сыз, жол–ық–тыр–у, жол–ы. Ал фразеологиялық оралымдар морфемалардан емес, өзіне тән формалары бар сөздерден және олардың тіркесінен жасалады. Мысалы: сақалын сипап қалу, көз ұшында, көз көрген, көз шырымын алу және т.б. Сөз бен фразеологиялық оралымның грамматикалық тұлғалану жағынан да бір–бірінен айырмашылығы бар. Морфемалардан құралған сөздер тұтас тұлғаланған бірлік ретінде қызмет етсе, фразеологиялық оралымдар сөздердің тіркесе жұмылуынан құралып, ажыратыла тұлғаланған бірлік ретінде қызмет етеді. Мысалы, жолаушы, жолсыз, жолбарыс, қолғап, шекара және т.б. тәріздес сөздер тұтас тұлғалану қасиетімен сипатталса, ит өлген жерде, оқ бойы жерде, жермен жексен ету, жер жебіріне жету, сойылын соғу және т.б. фразеологиялық оралымдар ажыратыла тұлғалану қасиетімен сипатталады.