cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буддизм кезеңінің өнері
Ашока (шамамен біздің дәуірімізге дейінгі 273—232 жылдар) бізге дейін келіп жеткен жазбаларды қалдырған алғашқы үнді әмірийсі болды. Бұл жазбалардан Ашоканың Калинганы қанға бөктіріп талқандағаннан кейін барлық соғыс жорықтарын мүлдем тоқтатуға ұйғарғанын және өмірін мемлекетті бейбіт жолмен басқаруға, өз бағыныштыларына әкелік қамқорлық жасауға, бұл ретте осы оқиғалардан екі ғасыр бұрын Үндістанның солтүстік-шығысында пайда болған Будда ілімін ұстануға салтанатты уәде бергенін білеміз. Бұдан кейінгі кезеңде ол буддизмнің Үндістаннан тыс жерлеріне де мәлім құдіретті қамқоршысы болады.
thumb|center|500px Маурьялар билеген кезеңнен кейінгі ғасырларда әулеттер алмасуы жеделдей түседі, олар Маурьялар мемлекеті құлаған соң байырғы құдіреттерінен айрылып шағын ғана аймақтарды иеленуге мәжбүр болады. Бұлар — Шунгтар, Канвтар, Кштраптар мен Сатавахандар (немесе Андхрлар) әулеттері. Алайда, Оңтүстік Үндістанның алыс аудандарындағы олармен тұстас билеушілер есімдері кұні бұгінге дейін белгісіз болып келеді, оның үстіне Үндістанның осы бөлігіндегі сол кездердегі мемлекеттік өзгерістер туралы бізге мәлім жай жоққа тән. Жоғарыда аталған әулеттер Үндістанның солтүстік аудандарында, құлаған Маурьялар мемлекетінің әр түрлі бөлшектерінде, сол сияқты. Деканда және одан әрі қазіргі Андхр — Прадеш пен Майсурға дейінгі аймақтарда билік жүргізді. Шамамен біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылдан біздің дәуіріміздің 300 жылына дейінгі ұзақ кезеңді қамтитын көркемдік мұра көп ретте ежелгі буддизмнің гүлденуімен және буддизмнің махаянистік мектебінің тууымен ғана емес, сол сияқты жекелеген жерлерде джайнизмнің таралуымен ерекшеленеді. Брахмандық-үнділік дінмен байланысты өнер ескерткіштері өте сирек кездеседі, бірақ соған қарамастан, басқа бір деректер бойынша бұл діннің бүкіл Үндістанға тарағаны мәлім және ол сірә ең шеткі оңтүстік аудандарына да жетсе керек. Мұны, мәселен, Цейлондағы буддалық жылнамалар дәлелдейді. Осынау жазбалар бойынша, Маурьялар билеген кезеңнің өзінде-ақ және одан да ертерек Цейлон мен Оңтүстік Үндістанның арасында байланыстар болып қана қоймағанын, тіпті, Цейлонның өзінде брахмандар да, джайнизмді жақтаушылар да болғанын білеміз. Дәл осындай көріністі, бізге келіп жеткен деректердің тым аздығына қарамастан, Оңтустік Үндістанға да әбден тән деп есептеуімізге болады. Біздің дәуірімізге дейінгі алғашқы үш ғасыр мен одан кейінгі үш ғасыр бойындағы сәулет өнерінің аса үздік ескерткіштері — үлкен будда монастырьлары, сол сияқты джайни монахтары мен одан гөрі ұсағырақ секталар жолын ұстанушылардың тұрғын үйлері, діни орындары. Буддалық діни ескерткіштердің негізгі түрі — буддизмнің кірпіштен қаланған символикалық күмбезі (ступа). Ертедегі буддалық шығарма «Диггханикаяда» ол туралы былай делінген: «Төрт жолдың тоғысар торабында Будда үшін символикалық күмбезін тұрғызу керек, ал кімде-кім бұл күмбездің түбіне гүл шірін немесе хош иісті, түрлі түсті бірдеңе қоятын болса, әйтпесе тек құрметпен бас иіп өтетін болса, бұл оның ұзақ уақыт бойына денінің сау және бақытты өмір сүруіне қызмет етеді». Бхархуттағы буддизмнің символикалық күмбезі — бұлардың ең конесі (буддалық шығармалар бойынша Ашоканың табынушылығы кезінде салынған «ступа» күмбездерді есептемегенде. Ал бұларды қалпына келтіру, бір ізге түсіру мүмкін болмай қалған), ол қазірде бейнелі әшекейлі тас қоршау жұрнағы ретінде Калькутта музейінде тұр. Ал ғимараттың өзі сақталмаған, сол себепті де күмбездің сәулет түрімен біраз кейініректе Санчида салынған күмбез арқылы танысып білуге болады.
thumb|300px Бхархуттағы символикалық күмбез қоршауындағы көп пішінді бейнелер жазық бедерлі болып келеді. Бұл қоршаудың бұрыш-бұрыштары мен қақпасы діңгектеріндегі якшалар, деваталар бейнелері олардан гөрі биіктеу бедерленген, халық арасында ерекше құрметке бөленген бұл құдайлар аттары да осы жерлерге жазылған. Бедерлі көріністердің көпшілігінің осындай жазулары бар, олар джатакалар мен Будда өмірі кезеңдерінен алынған көріністер болып табылады. Қоршауда бұдан басқа символдық-сәндік пішіндер мен өсімдіктер бейнелері салынған медальондар, сол сияқты осы буддалық ғимаратты тұрғызушылар мен қамқоршыларының жекелеген бедерлі «суреттері» бар. Будданың бұрынғы өмірі жайлы әңгімелер дерегі ретіндегі джатакалар қолда бар жазба текстердің (сірә, бұлар ең алғаш Цейлонда жазылған болса керек) ең көнесі болып табылады, сол себепті де олар көркем ескерткіштер ғана емес, сонымен қатар ежелгі ертегілер желісінің будда ілімін тарату үшін қалай пайдаланылғанын, ертегі мазмұнының діни мақсатқа орай қалай өзгертіліп, мораль айтушылық қасиеттерге бөленгенін көрсететін буддалық әдеби текстердің ең ер- тедегі үлгілері болып саналады. Осылайша бейнелеу стилі Маурьялар кезеңі өнерімен салыстырғанда әлдеқайда көне стиль болып келеді. Алайда, бұлай бағалаған күнде де, мұндай үлгілерді жасаушы суретшілер Үндістанның басқа жерлерінде жұмыс істегенін, ең бастысы, олар әмір жүргізуші әулеттер тапсырмасы бойынша емес, монахтар қоғамы немесе солардың қалалық көпестер мен қолөнершілер топтарынан шыққан қолдаушылары үшін қызмет еткенін ұмытпаған жөн.
Бұл жайды жазбалардан да байқауға болады. Осыдан барып, көркемөнер кәсіпшіліктерінде істейтін қолөнершілерге де сұраныс өсе түскен; енді олар осы тәрізді құрылыстарды салу үшін, әшекейлеу үшін көптеп керек бола бастаған. Сол себепті де мұндай «көне» стиль стильдік дамудағы белгілі бір кезеңді сипаттап қана қоймайды, ол сонымен бірге Шунгтар кезеңінде көркемөнер қызметінің кең насихатталғанын да көрсетеді. Сондықтан да жекелеген ескерткіштерді стильдік даму тұрғысынан тікелей салыстыру олардың жасалу мерзімін дәл анықтау үшін жеткілікті негіз бола алмайды. Мәселен, якша бейнеленген халықтық стильдегі мүсіндерді билеуші әулет тапсырмасымен жасалған және жарықтар ойылып бедерленген колонналармен салыстырғанда да осы жайды байқауға болады. Сол себепті де буддалық өнердің бұл ежелгі үлгілерін стильдік даму тұрғысынан алып қарағаннан гөрі олардын ішкі мазмұны мен иконографиялық байланыстарына назар аударған жөн.
thumb|left|220px Ежелгі бедердің осынау көркемдік белгілерінің бірі — детальдар дәлдігіне деген әуестілік екені көзге ұрады; бейнені анығырақ және көрерменге түсініктірек ете түсу үшін суретші далиған кеңістікті елемеуге тырысады, яғни фигуралар мен заттарды көрерменнен алыстығына орай кішірейтуден бас тартады. Сол себептен де көп ретте мазмұнының белгілі бір сәттері ғана емес, жекелеген фигуралардың, заттар мен өсімдік пішіндерінің бір-бірімен аралық қатынастары да ескерусіз қала береді. Соның өзінде кей реттерде бір кейіпкердің өзі бір ғана көріністің өн бойында екі рет, алайда, сюжет дамуына сай басқаша жағдайда, басқаша кейіпте бейнеленіп отырады, соған орай толассыз байытыла баяндау формасы туралы да айтуға болады. Салынған суреттер ішінде өсімдік бейнелерінен лотос пен Бодха ағашы басқалардан жиірек кездеседі. Бұл өсімдіктердің екеуі де буддалық ілімнің үнділік қана емес, оңтүстік азиялық өнерінде де символикалық сипатқа ие болған.
Бір қызық жері, Хараппа дәуіріндегі мөрлерде Үндістанға тән жыртқыш аң жолбарыс бейнеленген болса, буддалық өнерден тек қана арыстан бейнелерін кездестіреміз. Мұны Сарнатхадағы әйгілі Арыстан иықшасынан да байқауға болады. Үндістанда да кездескенімен, бұл жануардың бейнесі халықтық дәстүрлерде жолбарыс бейнесіндей роль атқарған емес. Үнді өнерінде арыстан бейнесіне жүгінудің түп төркіні Алғы Шығыс мәдениеті ықпалында жатса керек, өйткені ол мұнда патшалық өкімет нышаны болып есептелетін, ал Үндістанда ауыспалы мағынасында бәрібір діни ілімнің, оның ішінде Будда ілімінің, әредікте басқа да діни мектептердің, ал кейініректе сол сияқты үнді тәңірінің (мәселен, Дурганың) құдіретті артықшылықтары әйгілейтін болған. Арыстан бейнесін бейнелеу өнерінде де, сол сияқты әдебиет туындыларында да кездестіруге болады. Шындығында көп кейініректегі өнер туындыларынан халықтық ежелгі есімдер де көрініп жатады және Дурганың орнына ол мініп отырған жолбарыспен де кездесіп қаламыз. Бірақ бұл Дурганың жұбайы Шива құдай киім ретінде жолбарыс терісін жамылатыны сияқты көне ұғымдардың тұрақтылығын ғана көрсетеді. Будда дәуірінен бастап жолбарыс бейнесі үнділік ресми өнерде ешқандай да мәнді роль атқарған емес. Алайда, жай халық үшін ол қашан да үрей тудыратын тоғай тажалы, құдіретті куш иесі болып қала бермек. Дегенмен, үнді ертектерінде ол көмекке келуге әзір тұратын, көп ретте қауіпсіз, қайта икемсіз ақымақ жануар бейнесінде көрсетіледі. Қалай болған күнде де, ол үнді өнерінде біртіндеп басты орын ала түскен арыстанның символдық бейнесіндей емес, тек қана жыртқыш аң ретінде беріледі. Арыстанның символдық бейнесі мүлде ол кездеспейтін Цейлон мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері өнерінде де қабыл алынды. Соның нәтижесінде осы елдерде үнділік үлгілер пайда болды. Бұл ретте шығыс азиялық өнердегі, атап айтқанда, Қытай мен Жапония өнеріндегі үнді өнері ықпалымен жасалған немесе буддалық текстер арқылы қабылданылған туындылардан басқа туындылардың бәрінен тек жолбарыс бейнесін ғана кездестіреміз.
Сақталып қалған сәулет құрылыстарының ең көнелері қатарына Санчадағы ең ежелгі және шағын күмбезден қайыра жасалған, № 1 деп аталатын буддизмнің символикалық күмбезі жатады. Ол ірі кірпіштен қаланған жартылай күмбез болып келеді. Диаметрі 31 метрлік дөңгелек іргетас үстіне орналасқан күмбездің діни қызметке арналған бастырмасы (террассасы) бар. Оңтүстік жақтан бастырмаға сатылар көтеріледі. Символикалық күмбезді айналдыра тікелей жер бетіне қалың тас қорған қаланған, оларда ешқандай да әшекейлер кездеспейді. (Бхархуттағы күмбездің тас қорғанынан бір айырмасы осы); әлемнің төрт тұсына қараған төрт қақпасы мүсіндермен әсем безендірілген. Жартылай күмбез үстінде қазіргі кезде кейіннен табылған жұрнақтармен толықтырылған хармика-шаршытабанды балконға ұқсас қондырма бар, ал оның төбесінде ұшар басы үш тас шатыр тәрізденген, күмбезді іргетасына дейін тесіп өтетін мықты білік көрінеді. Бұл білік әлем өзегіне, ал хармика — Меру тауына, үш шатыр — үш аспанға ұқсатылып жасалған. Балюстрадасы мен қақпалары алғашында қызыл бояумен, ал символикалық күмбезінің қаптамалары ақ түспен боялған.
thumb|220px Балюстраданың төрт қакпасындағы айшықты түрлі көріністер бейнелері Бхархут күмбезі тас қорғанындағы бедерлерден теренірек болып келеді. Тас қашау техникасы Санча мен Бхархут күмбездері араларын бөліп тұрған жүз жылдық ұзақ мерзімде оза өрлеп, қаншалықты дами түскені байқалады. Мұнда метериалды игерудегі еркіндік мейлінше айқын сезіледі, әйтсе де, әрине, сәндік-өрнектік элементтер басымдау жататыны рас-ақ, оны қақпалар діңгектерін өзара жалғастыратын көлденең мәткелерінде немесе олардың әшекейлене аяқталатын кернеулерінде симметриялы орналасқан жануарлар мүсіндері көріністерінің композициялық шешімдерінен-ақ аңғаруға болады. Тіреулік діңгектердегі жекелеген бейнелер өз алдына қоршалып отырады; олардың әрқайсысы өзіндік дербес мән-мазмұнға ие. Көне шығыс өнерінде кең тараған қияли бейнелер тоғысы (мәселен, үнді өнерінде осы күнге дейін мәлімсіз бблып келе жатқан ұшатын аңдар, әсіресе ұшатын арыстандар, т. б.) біртіндеп жиірек кездесе береді.
Сәулет өнерінде бейнеленген, Дидаргандждағы әйел якша бейнесіне тән дене бітімінің үнділік кемел мұраты Санчада енді бұрынғыдан да айқынырақ көрініс табады. Әйелдің жетілген, сезімтал, сымбатты денесі үнділік мүсін өнерінің ең биік олшеміне айналады. «Қыпша белді көмкерген, тығыншықтай, тәңкерілген тоқ бөксе, шұңғыл кіндік, мінсіз мықын, дөңгелене үйірілген шымыр да тығыз қос аңар, желектi мойын,—міне, рақатқа кенеліп, қуанышқа бөлейтін қасиеттер». «Брихатсамхитада» әйел көркі мен сүлулығы жайлы осылай жазылған. Бұл идеал-мұрат отаршылдық келуіне байланысты ескі дәстүрлердің құлдырай бастаған кезеңіне дейін, яғни екінші мыңжылдықтың екінші жартысына дейін сақталып, ірілі-ұсақты мүсіндер мен кескіндемеде ұдайы көрініс тауып келді.
Бұл идеал-мұрат, ер адамдар денесі бітіміне де бағышталып, ерлер бейнесі бұлшық еттері бұлтиып, күш-қайраты тасыған қайратты тұлғадан гөрі нәзік, жұмсақ салынғандықтан көбіне әйелдер денесіне ұқсап кетіп жатады.
Үндістанның ерте буддалық өнерінде айрықша ашық аспан астында зәулім күмбездермен бірге жартасты таулар жоталарында ойып жасалған, көбіне бір-бірімен іргелес үңгірлер тобынан тұратын, тұтас монастырьлар сияқты діни орындар мен тұрғын жайлық үңгірлер шешуші роль атқарады. Сәулет өнерінің бұл тәрізді ескерткіштері осы кезден бастап тек үнді өнеріне тән үлгілер боп қалмай, олармен енді буддалықтан басқа да діни мектептер (индуистік, джайндік және басқа әр түрлі ұсақ секталар) пайдаланатын болғандықтан, олар бір мезгілде-ақ әрі сәулет өнері, әрі кескіндеме (көне үнділік үлгілері тек осы жерде ғана сақталған) саласында көркемөнер насихатшылары мен сарапшыларына айналып кеткен.
thumb|350px Жартастан ойып жасалған ең ежелгі храмдар чайтьялар көлемі мейлінше шағын, оның үстіне ешқандай да әшекейлері болмайды, бұлар Барабарада (Бихарда) орналасқан және, түрлі болжамдарға қарағанда, Маурьялар билеген кезеңге жатады. Бұған мысал ретінде өзінің кіре берістегі әшекейлерімен әйгілі Ломас Риши үңгірін алуға болады. Ол аджвиктер сектасы тұратын және діни ғұрыптармен айналысатын жер болған. Ориссадағы Бхуванешварға жақын орналасқан, джайни монахтары тұрған үңгір-монастырьлар да ең көнелердің қатарына жатады.
Жартастағы храмдар, дәлірек айтқанда, чайтьялар мен вихарлар негізінен Батыс Үндістанда орналасқан, олар мұнда будда монахтары ұшін Батыс Гаты жоталарында ойып жасалған. Мәселен, тіпті біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырда салынған Бхаджадағы үңгір-монастырь да осында, мұндағы чайтьяның жартастан ойып жасалып, әбден жылтырата өңделген символикалық күмбезі де бар. Храмның шағын вестибюлі қабырғалык ірі бедерлермен әшекейленген, ал жартастың сыртқы жағына көп қабатты ғимаратты бейнелейтін өрнек ойылған; сыртқы сәулеттің мұндай алдамшы көріністері жартастағы осы алуандас храмдардың бәріпе тән және әредік өзгерістерге түскеніне қарамастан, Гупттар дәуіріне дейін дерлік сақталған. Үңгір-храмға жарық түсіретін бірден-бір орын таға тәрізді будда терезесі деп аталатын үлкен терезе жайлы да осыны айтуға болады. Тұрқы бөшқе тәрізді бейнелі күмбезді ұстап тұрған, әбден жылтырата тегістелген колонналар өзінше айналмалар жасап тұр, олар символикалық күмбезді төңіректей жүретін діни дәстүрлі шерулер «соқпағы» ретінде пайдаланылып отырған. Бұлардың колонналары мен төбесі шын мәнісінде, сұлбасына қарағанда, ағаштан жасалған, сол себепті де бізге дейін жете алмай қалған жер бетіндегі құрылыстардың нобай бейнелері болып табылады, ал үңгірлерде олар ешқандай да конструкциялық міндет атқарып тұрған жоқ.
Жобасы бойынша ұзынша келген, символикалық күмбезі бар мұндай чайтьялар көп кейініректегі, көркемдік жағынан әбден жетілдірілген, Бхаджаға жақын жердегі Карлиде орналасқан жартастағы монастырьларда да кездеседі. Мұндағы құрылыстың ішкі пропорциялық құрылымы ғажайып дәлдікпен қабырғаларды әшекейлеп тұрған бедерлер безендірулері мен колонналардың иықша түріндегі мүсіндік топтары да мейлінше әсем жасалған. Чайтьяның ішкі жағындағы және вестибюльдің бүйір қабырғаларындағы биік бедерлер әдетте «митхуна» кейпіндегі жұп-жұп жұбайларды бейнелейді, және осы чайтьяны салушылар (донаторлар) есімдеріне сай келеді. Алайда, бірінші залдың орталық қабырғасындағы Будда көрінісі сияқты бейнелік топтар да Карлидегі жоғарыда аталған, сірә, біздің дәуіріміздің I ғасырының алғашқы онжылдықтарына жатуға тиісті бейнелерге қарағанда уақыты жағынан көп кейініректегі мерзіммен белгіленген.
thumb|left|220px Көп ретте айтыс-талас тудырып жүрген, ертедегі Будда өнерінде Будданның өз бейнесі кездеспейді деген таңғаларлық дерек сол қалпында қала береді. Ежелгі бедерлерде бұл бейне көрініс мазмұнына орай бірде лотос гүлімен, бірде қорғанмен коршалған қасиетті Бодхи ағашымен, бірде сым шабақты дөңгелекпен («ілім доңғалағымен»), бірде жай күмбезбен алмастырылып отырған. Бұл белгілер Будданың қасиетті жолдарын, яғни оның тууын, өз ілімін тарату жолындағы алғашқы қадамдарын, Сарнатхада діни уағыз айтқандарын, оның әрі нирванаға енгенін көрсетеді. Көп ретте Будда бейнесін бар тәнімен көрсетуге хинаяна тобындағы буддизмде тыйым салынған, кейініректе ғана махаяна буддизмде еркін көзқарастар арқасында Будданы түрегеп тұрған, отырған және жатқан адам кейпінде бейнелеуге рұқсат етілген делініп жүр. Алайда, бұдан басқа түсініктің де өз қисыны бар. Будданы жоғарыда аталған белгілермен (символдармен) бейнелеу оны дәл осы көріністе өзінің қасиетті жолының қай кезеңінде тұрғанын білдіре алмайтын жай ғана адам кейпіндегі кескінінен гөpi көрнектірік және түсініктірек болып көрінген жоқ па екен деген ой да туады. Егерде, мәселен, Бхархутадағы джаткаларға (әңгімелерге) түсінік ретінде салынған бедерлі бейнелер қандай аңғал ашықтықпен, дәлдікпен ерекшеленетінін ескерер болсақ, Будданы қасиетті жолының жекелеген кезеңдеріне байланысты осылайша шартты түрде бейнелеу одан да дәлірек және әрбір көрермен үшін ұғымдырақ болуы өзінен-өзі түсінікті жай.
thumb|300px Осы тәрізді ой-пікірлерге тағы бір толғамды ең алдымен олардың Үндістаннан тыс жерде, дәлірек айтсақ, Цейлон өнерінде орын алған. Будданы адам кейпінде бейнелеу жөніндегі және бір өте ертедегі мектептің болғаны есепке алынбай жүр делінетін пайымды қосуға болады. Мұнда мейлінше қатал, бір беткей тхеравада буддизмі жағдайында Будданы адам кейпінде бейнелеу буддизмнің алғаш кең тарай бастаған кезінде-ақ пайда болған (буддалық жылнамалар, мәселен, «Махавамсе» бойынша) деген қорытындыға келуге болады. Бұл жылнамалар кейініректе жазылғандықтан және Цейлонда сақталып қалған Будда бейнелерін стилистикалық талдаулар нәтижесінде Амаравати мектебіндегі Будда бейнелері кезеңінен әріге апаруға болмайтынына көз жеткізгеннен кейін бұл әдеби мұралардың маңызын жоққа шығарушылар да табылды. Кейбір зерттеушілер, тіпті, соңғы бейнелер Цейлондағы Будда мүсіндерінің алғашқы негізі болып табылады дегенге дейін барып жүр. Алайда, мұндай пікірлерді, сол сияқты кейбір цейлондық зерттеушілердің бұған мүлдем керісінше, Будданың жылнамада айтылатын және біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырда жасалды делініп жүрген Анурадхапурадағы (Цейлон) мүсіншесі оның адам кейпіндегі ең көне бейнесі дейтін пікірлерін де дәлелдеу қиын. Бұл ретте Цейлондағы өнердің Ашока билеген дәуірде яғни біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырда басталған ертедегі дамуы Маурьялар кезеңіндегі үнді өнерінен қозғаушы күш алғанын көрсете кеткіміз келеді. Сол сияқты цейлондық өнердің өзіндік зор жетістіктерге жеткені, соның нәтижесінде жоғарыда аталған үнділік көркемөнер мектептерінсіз-ақ Будда бейнесінің өзіндік негіз — нұсқаларын жасауға үлес қосқаны даусыз.
Бұл сұрақтардың бәріне бірдей дәл қазір нақты жауап беру мүмкін емес. Әзірге бұл сұрақты ашық қалдыра тұрып, ең алдымен, Матхура мектебінде жасалған Будда бейнесін алып көрейік. Бұл іномбал, мықты дене Будданың кейініректе, асқан шабытпен жасалған бейнелеріндей көп мағлұмат бере алмайды.
Матхура мектебінің Будда мүсіншелерімен салыстырғанда Гандхара мектебінің Буддалары өңдеу техникасы жағынан жоғары, нәзік те сәнді келеді, бірақ соның өзінде салқындау көрінеді және формаларының енді келетіні кей реттерде провинциялық грек, дәлірек айтқанда, эллиндік өнердің әсер еткенін де байқатады. Бұл мүсіндерді бір кезде «Үндістандағы» грек өнерінің туындылары» деп те атады және оларды кейде «үнділіктен тыс» деп есептеп, үнді өнері тарихынан шығарып тастап та жүрді. Қазіргі кезде Гандхара өнеріне бұлай қарау әлдеқашан жайына қалды, ал оның үнді-будда көркемөнерінің бір тармағы және үнді өнері үлгілерін Орталық Азияға, одан әрі Оңтүстік-Шығыс Азияға таратудағы басты сабақтастық-сарапшылық маңызына шек келтіруге болмайды. Гандхара өнерінің сипатын мазмұны мен көзқарастар жүйесі бойынша үнділік, ал формасы бойынша эллиндік және үнділік деп анықтай түсуге болады. Будда мүсіншелерінің басқаша түрін Амаравати өнері жасады. Біздер мұнда оң қол алақанын көрушіге қарата көтеріп («абхаямудра», қорғайтынын, жақтайтынын көрсететін белгі) түрегеп тұрған Будданы көреміз. Мол қатпарлы құнды киім бұл мүсіншені Матхура, Гандхара мектептерінің Буддаларына жақындата түседі. Алайда, бұл киім Матхура мектебі мүсіншелеріндей бейнені ықшам, оңтайлы етіп тұрған жоқ, ал киімдегі мол қатпарлар Гандхара мектебінің қыруар мүсіншелеріндегідей сыпайы да сәнді емес. Бет-жүзі сопақша келген деуге болады және уақыт жағынан өзінен бүрын жасалған, Матхура мен Гандхара мектептерінің мүсіншелеріне қарағанда әлдеқайда шабытты кейіп байқатады. Мәнерлеп өрген бұрымдары бар толқынды шаштары алғашында Гандхара мектебінің Буддаларына ғана тан болса, кейіннен ол матхуралық Будданың басында да пайда болды. Матхура және Амаравати мектептерінің мүсіншелеріндегі киім Будданың сол жақ иығында ғана болса, гандхаралық мектеп мүсіншелерінде екі иығына бірдей жамылған.
Солтүстіктегі Кушан кезеңіндегі және оған сәйкес Декандағы Сатавахандар (немесе Андхрлар) кезеңіндегі жоғарыда аталған мектептердің бәрі де өздерінен кейін Буддалар мүсіншелерімен бірге басқа да көптеген мүсіндер, бедерлер қалдырды. Әсіресе, Гандхара және Амаравати мектептері қалдырған, Будда өмірінің белестерін баяндайтын бейнелер көп.
thumb|250px Амараватиде қазірде сақталмаған үлкен символикалық күмбез болған. Табанының диаметрі 45 метрге жететін тұтас тұрқы күмбезді қоршаған тас қоршаудан төрт қақпамен бөлініп тұратын платформаның үстіне орналасқан көрінеді. Амараватидегі кірпіштен қалаған күмбездің одан ертедегі символикалық күмбездерден өзгешелігі — оның бедерлі бейнелі екі қатар көлденең тас тақталармен белдеуленгенінде және тас қоршауда ешқандай әшекейлердің жоқтығында болса керек. Әлемнің төрт бұрышына орай орналасқан қақпалар кейпі де басқаша; әр қақпаның жанында бес-бестен тас баған тұрған. Бұл құлап біткен құрылысты қалпына келтіру осы символикалық күмбездің кейбір бедерлерде салынған бейнелері арқылы мүмкін болды. Кейініректе, біздің дәуіріміздің III ғасырында Нагарджунакондада дәл осы типтес, көлемі жөнінен Оңтүстік Үндістанда екінші орын алатын символикалық күмбез тұрғызылды. Андхрдағы мұндай күмбездің тақталары мен бағандарындағы бедерлердің Санчи мен Бхархута күмбездері бедерлерінен айырмасы сарай маңындағы өмір көріністерін бейнелейтін жетілген және күрделі пішіндік композициялар болып табылады. Әйелдері мен күтушілері қоршаған патшалардың, ханзадалардың ірі мүсіндік топтарын Амараватида да, Нагарджунакондада да кездестіруге болады. Гүлдерден, сабақтар мен шырмауықтардан, гүл тізбектерінен тұратын ою-өрнектер сәндік элементтер Ставахандар пластикасы сияқты Бхархутадағы ертеректегі бедерлерге де тән.
Матхурада буддалық өнер туындыларымен бірге көптеген джайндық мүсіндер мен бедерлер де табылды. Тіпті, джайндық символикалық күмбездер де болыпты, алайда, олардың бірде-бірі тұтас сақталмаған. Пластика туындыларының көпшілігі, мәселен, Матхурада табылған тас бағандардағы әйелдердің өте әдемі жартылай жалаңаш денелері, тіпті де діни мазмұнда жасалмаған. Буддизм мен джайнизмің тақуа ілімдері мұндай бейнелерге шыдамдылықпен қарайтыны былай тұрсын, тіпті, оларды әдетте құрылыстарды әшекейлеудің қажетті құрамды бөлігі деп есептейтіні таң қалдырады. Мәселен, Санчидағы қақпаларға ойып салынған якша әйелдерінің, Бхархутадағы тас қорғандар сюжеттерінің Карлидағы «митхуна» жұптарының бейнелерін көріп, осындай қорытындыға келуге әбден болады. Мұны жаңа дәуірдегі (құбылыс деп) түсіндіруге тырысушылық кереғар пікірлер туғызады. Бәлкім, бұл жерде көне заманнан бері үстемдік алып келе жатқан құнарлылыққа табыну дегеннің көрініс беруі айқын байқалды ма екен? Қарапайым халық санасында ол әрқашан да бай өнімге, материалдық игілікке және бәрінен бұрын тұқымның берекелі болып, үздіксіз жалғаса, көбейе беруіне деген үміттің негізі сол жыныс табиғатына байланысты деген ұғым орын алған. Әңгіме монахтар туралы емес, әсіресе, олардың халықтан шыққан қыруар жолын қуушылары туралы болғанда жаңа діни ілімдер — буддизм мен джайнизм — бұл үміттерді ескеруге тиісті болмағаны ма сонда? Құнарлылыққа табыну әлі де берік орын алып келе жатқан село халықтары үшін ғана емес, гүлденіп тұрған қалалардың халықтары үшін де дәл осылай болды. Бізге жеткен жазбалар мен текстер бойынша дәл сол бай көпестер мен қолөнершілер одақтары осы жаңа діндердің негізгі қолдаушылары болғаны мәлім. Оларға брахманизмнің бірбеткейлік табиғатын бастан өткеруге тура келді ғой, сол себепті де Будда мен Махавира (джайнизмнің негізін салушы) өздерінің жаңа ілімдерімен олардың ойынан шықты. Будда текстері баяндауларына қарағанда, бай куртизанкалардың өздері де Будда мен оның монах шәкірттеріне шақырушылар жіберіп, монастырьлар салу үшін қымбат бағалы тартулар жіберіп отырған.
thumb|left|300px Көне будда өнері біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасыр мен біздің дәуіріміздің IV ғасыры аралығында Үндістанның бүкіл территориясына тарады. Бұл кезең ең әуелі Маурьялар мемлекетінің нығаю және бірігу дәуірі болды. Кейінірек жаңа дәуір — Үндістанның түрлі аудандарында мәдениет пен жаңа жергілікті өнердің дамуы және қажымас миссионерлер — кезбе монахтар көмегімен будда өнерінің елдің оңтүстік бөлігіне таралу дәуірі басталды. Олармен бір мезгілде,— кей жерлерде бөлшектеніп бөлінушіліктің де күшейе түскеніне қарамастан,— бүкіл Үндістан субконтинентінің әл-ауқатын арттыруға және біршама бірігуіне жағдай жасаған, сауда-саттық ісінің дамуы басталды.
Осы кезде үнді мәдениеті мен өнерін сырт елдерге тарату ісі бастау алды: Кушан мемлекеті мен Ганг жазықтығы Джамнадан — батыс пен солтүстікке, оңтүстік Сатавахандар мемлекеті мен Маурьялар дәуірінде миссионерлер арқылы буддизмді қабылдаған Цейлон аралынан шығысырақта жатқан Индонезия жеріне тарай берді. Сөйтіп әр түрлі елдерге буддалық іліммен бірге көне индуистік-брахмандық мәдениет элементтері де, буддалық текстер тілі палимен бірге санскрит те сіңісе берді. Ең өжет деген брахмандар Вьетнамның шығыс жағалауы Тьямпа және Индонезия аралдары сияқты тым алыс жерлерге де жетіп жүрді. Тіпті, қытайлық деректерге қарағанда, біздің дәуіріміздің I ғасыры бас кезінде Қытайға Үндістаннан буддалық монахтар келіп, өз ілімдерінің алғашқы ұрықтарын еккен. Кейіннен осының нәтижесінде Шығыс Азиядағы, ең алдымен, Қытай мен Жапониядағы буддизм дамыды.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Тарих Санат:Өнер
Коад
Коад (Cohade) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Жоғарғы Луара департаментінде орналасқан. Бриуд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,99 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 43074, пошта индексі — 43100.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 789 адамды құрады. Халық тығыздығы — 78,98 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Луара департаментінің коммуналары
Майдан
Майдан
Майдан–
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Frent Talbenn Front Fronta Front Front Front Frente Front Fronte חזית Fronto Fronte フロント Frontas Fronte Фронт Front Front Front Front (desambiguação) Фронт Front Front
Гоминидтер
Гоминидтер - ең жоғары ұйымдастырылған адамтектес маймылдар тұқымдасы. Қазіргі адаммен, оның ізашарлары, палеонтроптар мен архантроптар, сол сияқты көптеген ғалымдардың пікірі бойынша, австралопитектер енеді. Кейбір ғалымдар архантроптардан бастап гоминидтер тұқымдасын тек адамдармен ғана шектейді. Олар тұқымдастардық қолдаушылар деңгейін кеңейтіп 2 тұқымдас тармағын еңгізеді: австралопитекпен адамның 1 туысы мен тік жүретін адамның 2 түрі мен есті адамды. Тұқымдастардың шығу проблемасының бірі, ол жалпы ататектен сұрақтың гомин мен дион дивергенциялану уақыты және понгид бұтақтарының эволюциясы.
Дереккөздер
Санат:Гоминидтер Санат:Антропогенез
Джордж Банкрофт
Джордж Банкрофт, George Bancroft (03.10.1800 - 17.01.1891) -  американ саяси қайраткері, дипломаты, тарихшы. 1818 ж. Гарвард университетін бітірді. 1822 жылдан Демократиялық партияның көрнекті қайраткері. 1845-46 ж. теңіз министрі, 1846-48 ж. Лондондағы, 1868-74 ж. Берлиндегі елші. 1834-74 ж. "Құрама Штаттардың тарихы" атты 10 томдық негізгі еңбегін жариялады. Мұнда американ демократиясын мадақтаған.
Дереккөздер
Санат:АҚШ саясаттанушылары
Рогозина (Кузюга тармағы)
Рогозина (Үлкен Рогозина) — Ресейдегі өзен. Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кузюг өзенінің оң жағалауынан 104 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка Вятка қаласынан Котельнич қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Оловэй Тауншип (Нью-Джерси)
Оловэй Тауншип (Alloway Township) — Нью-Джерси штатының Сэйлем округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 3467 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 85.9 км² шамасында. FIPS коды — 34-00880.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Ақсай бұлағы
Ақсай бұлағы – Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданындағы Қазақстан темір жол станциясынан солтүстік бағытта 5 – 10 км жерде орналасқан жер асты су көзі. Сулы қабаттың қалыңдыдығы 10 – 15 м. Ұңғымадағы су шығымы 3 – 21,7 дм³/с. Тұщы суының минералдары 1 г/дм3. Бұлақ суы Ақсай қаласының кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан бұлақтары Санат:Батыс Қазақстан облысы
Сале-Каптан
Сале-Каптан — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тазов теңіз кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 68 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кирхтимке
Кирхтимке (Kirchtimke) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Ротенбург-на-Вюмме ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1000 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 16,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 3 57 030. Муниципалитеттің басшысы — Армин Шпрингвальд.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Политенді хромосомалар
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Гистология Санат:Цитология
Банкс
Банкс:
Манхинг
Манхинг (Manching) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Пфаффенхофен (Ильм) ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 11313 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 35,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 86 137. Муниципалитеттің басшысы — Херберт Нерб.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Планктофия
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Тақташааралық су
Тақташааралық су. Екі сутіректі тақташалар аралығына орналасқан сулы тақташаға шоғырланатын жерасты суы. Сулы тақташа толық қаныққан жағдайда су шоғыры қатты сығылған күйде болуы мүмкін, ал бұл қасат жартылай қанықса, су қысымы да біршама төмен дәрежеде болмақ.
Родомой
Родомой (Родомбой) — Ресейдегі өзен. Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чермжа өзенінің сол жағалауынан 50 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Шексна өзені бастауынан (сонымен қатар Ақ теңізінен) Череповец су торабына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасы су алабындағы өзендер, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері
Бенкеренсаш
Бенкеренсаш (Benquerenças) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Каштелу-Бранку округінің құрамына кіреді. Каштелу-Бранку муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 725 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 61,55 км² шамасында. Халық тығыздығы — 11,8 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Каштелу-Бранку округінің елді мекендері
Сауытты аң
«Сауытты аң» ағылшынша «армадилло» деп аталады. Бұл испан тілінің «армадо» деген сөзінен шыққан, «қарулы» деген мағына береді. Сауытты аңның құйрығымен қосқандағы ұзындығы - 75 см. Ірілерінің ұзындығы 100 см-ге, салмағы 30 келіге дейін жетеді. Сауытты аң 12-15 жылға дейін тіршілік етеді. Құмырсқажегіштер және жалқаулар тұқымдасы үшеуі бір отряд құрайтын сауытты аңның тұмсығы - сүйір, күрек тәрізді. Көздері - кішкентай, қысыңқы. Оңтүстік және Орталық Американың қоңыржай және жылы аймақтарын мекен етеді. Тропиктік ормандарда, көкорай шалғынды далада және шөллейттерде де кездеседі. Ас қорыту жүйесі баяу жұмыс істейтіндіктен, май қабаты қалың емес. Көздері өте нашар көреді. Есесіне, иіс сезу қабілеті жақсы дамыған. Мықты аяқтары мен сояудай алдыңғы тырнақтары жер қазуға икемді. Сауытты аң - сүйекті сауыт жабынған бірден-бір сүтқоректі. Сауыты бас, иық және құрсақ бөліктерінен, денесін үстінен және бүйірінен орап тұратын дөңгелек жолақтардан тұрады. Денесін жапқан қатты сауыты армадиллоны дұшпандарынан жақсы қорғайды. Сауытының түсі - қоңыр, кейде қызғылт, ал түгі - ақ, сұрғылт-қоңыр. Бүгінгі таңда сауытты аңның 10 тұқымдасы, 20 түрі бар. Сауытты аң ұсақ аңдармен, түбірлі өсімдіктермен, жидектермен қоректенеді. Ұзын да жабысқақ сілекейлі тілімен 40 мыңға жуық құмырсқаны бірден жей алады.
Дереккөздер
Санат:Мүкітістілер
NGC 564
NGC 564 — Кит шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 1 қазанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 564 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 5455, UGC 1044, MCG 0-4-154, ZWG 385.148, DRCG 7-6.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Тейвар Людивьон
Техевари Людивьон (Teheivarii Ludivion; 1 шілде 1989 жыл, Таити) — таитилік футболшы, "Тефана" клубы мен Таити Ұлттық футбол құрамасының қорғаушысы.
Карьерасы
"Венюс" клубының түлегі.
2012 жылы "Тефана" клубына ауысты.
Ұлттық құрама сапында 2012 жылы ОФК Ұлттары кубогына, 2013 жылы Конфедерациялар кубогына қатысты.
Жетістіктері
Санат:Таити футболшылары Санат:Таити Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Тефана ФК ойыншылары Санат:Футболдан Океания чемпиондары
Үстірт көшесі (Астана)
Бұрынғы атауы М.Кольцов көшесі. Үстірт көшесі Сусамыр, Шиелі көшелерін қиып өтіп, Қ.Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Үзындығы - 560,6 м.
Үстірт - батыста Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы, шығыста Арал теңізі мен Әмудария атырауы аралығын алып жатқан дөңесті аймақ. Үстірт атында - Үстірт арқары, Үстірт ескерткіштері, Үстірт қорығы бар.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Сан-Жуан-ду-Пиауи
Сан-Жуан-ду-Пиауи (São João do Piauí) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Оңтүстік-шығыс Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Алту-Медиу-Канинде экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 20 000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 532,432 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,0 адам/км².
Тарихы
Қала 1906 жылы құрылған.
Санат:Пиауи елді мекендері
Портколынъя
Портколынъя — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Пелым өзенінің сол жағалауынан 463 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тавда өзенінің бастауынан сағасына дейін, Сосьва өзенін қоспағанда бастауынан Морозково ауылындағы Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Түмен облысы өзендері
Бикеш шоқжұлдызындағы жұлдыздар тізімі
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астрономия Санат:Жұлдыздар тізімі Санат:Ғарыш Санат:Шоқжұлдыздар Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Рикади
Рикади (Ricadi) — Италиядағы коммуна, Калабрия әкімшілік аймағына қарасты Вибо-Валентия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4471 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 203 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 89866.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Захария. Жыл сайынғы мерекесі — 5 қараша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калабрия елді мекендері
Костур (Хасково облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 41 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6533. Телефон коды — 037704. ЕКАТТЕ коды — 39001.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Хасково облысының елді мекендері
Тізбектену тобы
Тізбектену тобы гендердің жиынтығы, берілген хромосомада сызықты локализацияланған тізбектену тобының мүшелері бірге тұқымқуалауы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Тядуй-Яха
Тядуй-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тынгэва-Паюта-Яха өзенінің сол жағалауынан 89 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 71 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Сан-Мигел (Риу-Гранди-ду-Норти)
Сан-Мигел (Риу-Гранди-ду-Норти) (São Miguel) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатында орналасқан. Батыс Риу-Гранди-ду-Норти мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Серра-ди-Сан-Мигел экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 406 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 171,690 км² шамасында. Халық тығыздығы — 124,7 адам/км².
Тарихы
Қала 1750 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері
Денестанвиль
Денестанвиль (Dénestanville) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,69 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76214, пошта индексі — 76590.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 210 адамды құрады. Халық тығыздығы — 78,07 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Сен-Валье (Вогез)
Сен-Валье (Saint-Vallier) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Вогез департаментінде орналасқан. Епиналь округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,44 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 88437, пошта индексі — 88270.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 101 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,75 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вогез департаментінің коммуналары
ЦСКА (футбол клубы, Алматы)
ЦСКА Алматы футбол клубы — Қазақстан екінші Лигасында ойнайтын, бірнеше рет таратылып, бірнеше рет қайта құрылған Қазақстан футбол клубы. Клуб 1992 жылы құрылды.
Тарихы
1992 жылы бір маусым премьер лигада ойнады.
1998 жылы "Қайрат" клубының базасында "Қайрат-ЦСКА" деген атаумен қайта құрылды да, "Қайрат" клубы екіге бөлінуге мәжбүр болды. Бір бөлігі "Қайрат" деп аталды да, екінші бөлігі ЦСКА-Қайрат деп аталды. "Қайрат" бірінші лигаға түсіп кетті де, ЦСКА-Қайрат жоғары лигада қалды.
2002 жылы бір маусым "ЦСКА-Жігер" деген атаумен ойнады.
2008 жылы ЦСКА деген атаумен тағы да қайтадан құрылды. 2010-13 жылдары бірінші лигада тек соңғы орындарда жүрді.
2016 жылы клуб жабылды. 2018 жылы қайта құрылып, екінші лигада ойнай бастады. 2018 жылы Қазақстан екінші лигасында алтыншы орынға табан тіреді.
Қазіргі бас бапкері — танымал футболшы, кезінде осы клубта ойнаған Асқат Қадірқұлов.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футбол клубтары Санат:Алматы футбол клубтары Санат:1992 жылы құрылған футбол клубтары
Полейка
Полейка — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Вологда облысы, Новгород облысы, Ленинград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Топалка өзенінің сол жағалауынан 8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Молога өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасы су алабындағы өзендер, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақсайит
Ақсайит, ақсаит – бораттар тобына жататын минерал, магнийлі бораттың сулы оксиді. Химиялық формуласы: MgB6O105H2O. Табылған орнымен аталынған (1962). Ромбылық призма түрінде кристалданады. Ірілеу кристалдарының түсі ақшыл сұр, ұсақтары түссіз. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 2,01 г/см3. Галоидты шөгінділердің арасында кездеседі. Ақсайит Қазақстанда алғаш ашылған сирек кездесетін минералдардың бірі.
Азғыр ауылдық округі
Азғыр ауылдық округі — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Балқұдық, Азғыр, Қоңыртерек ауылдары кіреді. Орталығы – Балқұдық ауылы. Жер көлемі 275246 га.
Халқы
2009 жылғы санақ бойынша округте 2855 адам тұрады. Батыр аналар — 16, алтын алқа иелері — 1, күміс алқа иелері — 18.
Тарихы
Бұл жерге XVIII ғасырдан бастап адамдар қоныс тепкен. 1924 жылы Азғыр өз алдына аудан болып құрылды. Оның құрамына Ноғайбай, Лаубай, Сүйіндік, Азғыр, Батырбек ауылдық кеңестері кірген. 1929-1930 жылдары Таубұйрат, Сүйіндік, Ноғайбай,Азғыр, Лабай, Батырбек ауылдық кеңестерінде Қоңыртерек, Сталин атындағы, Жас буын, Жас жігер, Серік, Мойынқос, Қарабұлақ тағы басқа серіктестіктер құрылады. 1931-1932 жылдары серіктестіктер негізінде «Тегіс», «Стаханов», «Жас буын», «Екпінді құрылыс», «Екпінді», «Алғабас», Сталин, Чкалов атындағы ұжымшарлар өмірге келді. 1930 жылы Азғыр ауданы тарап, Жаңақала ауданына қосылды. Бұдан кейін Азғырда бірнеше ұжымшарлар жұмыс істеді. Олар кейіннен біріктірілді. 1957 жылы алты ұжымшар қосылып, ірі ұжым -Балқұдық кеңшары құрылды.
Кеңестер мен округ әкімдері
Кеңестер мен округтерге жетекшілік жасағандар: М.Лұқпанов, Ә.Мәрсәлімов, Ө.Дайынов, М.Қуанышәлиев, Н.Әубекеров, Ж.Таңатаров, Н.Мұханбетов, Нүфтолла Хайруллин, А.Әбілғазиев, М.Кендіров, Н.Ахмурзин.
Дереккөздер
Санат:Құрманғазы ауданы ауылдық округтері
Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев
Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев (1961 жылы 4 қарашада Түркістан облысы, Төле би ауданындағы Қазақстан ауылында туған) — әнші, актер, мемлекет және қоғам қайраткері. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1995). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2008). Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері (1995).
Білімі
Дулат тайпасының Жаныс руынан шыққан.
Шығармашылығы
Нұрлан Өнербаевтың үлкен сахнадағы әншілік, орындаушылық өнер жолы 1986 жылдардан бастау алады. Ол «Сағыныш», «Анашым», «Әке арманы», «Қазақ қызы», «Сұлулық», «Ауылым», «Туған күн», «Сағындым ауылды», «Жан аға», «Махаббат көктемі», «Қарағым-ай», «Аққуым», «Таңғы тілек», «Ақ тілек», «Ай да, күн де» әндерін, сондай-ақ халық әндерінен «Дударай», «Сандуғаш», «Бір бидай арпа», «Үкілі кәмшат», «Ой көк», «Беу, айдай», «Бипыл» әндерін орындап жүр. Өнер сапарымен, концерттік бағдарламамен Түркия, Италия, Франция, Жапония, Чехия, Словакия, Марокко, Қытай, Германия, Моңғолия елдерінде болды. «Сұлулық», «Жан аға» атты аудио кассеталары мен «Қарағым-ай» және бірнеше үнтаспалары шыққан.
Грот
нобай|Грот, [[Онтарио, Канада]] Грот<
Дереккөздер
Санат:Геология
Жерасты суы
Жерасты суы. Топырақта және бүкіл жер қыртысына тән тау жыныстарында әртүрлі физикалық күйде кездесетін сулардың жиынтық атауы.
IC 1353
IC 1353 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 940278.
Сыртқы сілтемелер
IC 1353 Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
Қап, бәлем, тұра тұр! (мультфильм)
'''"Қап, бәлем, тұра тұр!" мультфильмі''' (орыс: Ну, погоди !) — «Союзмультфильм» киностудиясының ең үздік туындыларының бірі. Бұл мультфильмде екі басты кейіпкер бар.
Біріншісі – кең балақты шалбар киіп, жейдесінің етегін шығарып алып өзінше шіреніп жүрген қасқыр. Екіншісі – кішкентай болса да қулығы қасқырдан басым сақ құлақ қоян. Қоянның соңынан қуа жөнеліп, талай қақпанға түсетін, ол қақпаннан шығып енді ұстадым ба дей бергенде тағы да сүрінетін қасқырдың бірде-бір рет айызы қана алмады-ау.
Ол бәрібір қу қоянды уысына түсіре алмады.
«Қап, бәлем, тұра тұр!» - көрерменнен бағасын алып үлгерген ұлы туынды. Екі басты кейіпкердің бітпейтін шайқасы қаншама сериалға жалғасты.
Сюжет
«Қап, бәлем, тұра тұр!» мультфильмін жарыққа шығару арқылы авторлар балаларға жақсы мен жаманды, мейріміділік пен зұлымдықты айқын ажыратып бергісі келді.
Сондықтан фильмнің екі кейіпкерін бір-біріне қарама-қарсы хайуанаттар етіп алды. Қасқыр ертеден-ақ қарынның қамы үшін қандай да қастандыққа баратын жағымсыз кейіпкердің рөлінде сомдалып жүрді. «Қап, бәлем, тұра тұр!» мультфильмі жарыққа шықпай жатып-ақ барлық халыққа ортақ ертегілерде қасқыр осы образды ойнап келді. Бірақ бұл қатарға көк бөрілер туралы аңызды қосып тұрғанымыз жоқ. Ол өзінше бөлек әңгіме.
Мультфильм өз мақсатын орындап шығу үшін жағымсыз рөлді қасқыр еншілеп алды. Ал қоян осыған керісінше рөлді сомдады. Кіп-кішкентай қорғансыз сақ құлақ қоян өзінің дәрменсіз халімен де талай қақпаннан аман қалады. Қасқырдың асқазанына барар жолға түсіп кетпейін деп әбден алысады.
Шығу тарихы
Әйткенмен бүгіндері қасқыр мен қоянның қызығын қыздырып жүргендер ол кезде осы мультфильмді жарыққа шығаруға аса құлық таныта қоймаған.