cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Порозовица
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — теңіз Кубен және Сухона өзендері бастауынан Кубен су торабына дейін. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кантабрлар
Страбонның айтуынша кантабрлар бұрын лузитандар деп аталған, яғни үнді-еуропалық халық болған, бірақ Юлий Цезарь оларды жергілкті халықтар деп есептеген.
Кантабрлар еркін, бағынбайтын тау адамдары болып танылған. Олар ұзақ уақыт бойы римдіктер шабуылына тойтарыс берген. Рим республикасының кантабрларға алғашқы шабуылы б.з.д. 150 жылы болып өткен. Өзінің «Галл соғысы туралы жазбаларында» (iii.26) Цезарь, Красстың қалай «туыстас» кантабрлар мен аквитандардың біріккен күшін талқандағанын айта келіп, кантабрлардың кельтиберлерге жататынына күмән келтіпген. «Кантабры» — лигурларша «тау адамдары» деген мағынаны білдіреді. Кантабр тайпаларының атаулары мен салт-дәстүрлері көрші кельтибер тайпаларынан ерекшеленген.
Кантабрларды тек Агриппа мен Октавиан Август қана өздері кампанияға қатыса отырып жеңген. Бұл тарихта Кантабрлар соғысы (б.з.д 29-19 жылдар)деген атаумен еніп, одан кейін кантабрлар мен оларға одақтас астурлар толықтай талқанданған. Тиберий получил первый военный опыт в войне против кантабров в 25 г. до н. э. в должности солдатского трибуна.
Бұдан кейін кантабрлар жері Тарракондық Испания провинйиясының құрамына енген. Кантабрлар және олардың батыс көршілері астурлар римдіктердің көмекші әскерлері (auxilia) құрамына жалданған.
Кантабрларда романизация қатты жүрмеді, бұл құбылыс тек арабтардың шапқыншылығы кезінде ғана толық аяқталды.
Дереккөздер
Санат:Кельт тайпалары Санат:Ежелгі Испания тайпалары Санат:Иберия кельттері Санат:Жойылып кеткен халықтар
Кемпірсай ауылдық округі
Кемпірсай ауылдық округі – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Жосалы, Кемпірсай ауылдары кіреді. Орталығы – Жосалы ауылы. Округ құрамында болған Қарабұтақ ауылы 2019 жылы таратылған.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 990 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Қарғалы ауданы ауылдық округтері
Кіші Жіліншік (өзен)
Кіші Жіліншік (Гитче Инджик, Йилиншик, Йынджьыгь-ЧкӀвын, Инджыч цӀыкӀу) — Қарашай-Шеркесиядағы өзен. Қобанның сол жақ саласы.
Өзеннің ұзындығы - 65 км, су жинау алабы - 1850 км². Ол Басты Кавказ жотасының бөлігі болып табылатын Ерун жотасынан түсетін мұздықтардан бастау алатын Морх пен Ақсуат өзендерінің қосылуынан пайда болады. Өзен солтүстікке қарай енсіз шатқалда ағып жатыр. Екі өзен де Карданик станицадан 5 км төмен жерде қосылады.
Кіші Жіліншік енсіз аңғарда, Белмешіт станицаның маңында, Қобанға қосылатын жерге түсетін биік жағалаулардың арасында Ұлыға қарама-қарсы ағып жатыр.
Дереккөздер
Санат:Қобан тармақтары Санат:Қарашай-Шеркес Республикасы өзендері
Крёпелин
Крёпелин (Kröpelin) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан қала. Бад-Доберан ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4745 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 67,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 51 041. Қаланың басшысы — Пауль Шлутов.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Шолақ-Қайыңды
Шолақ-Қайыңды — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы, Тереңөзек ауылдық округінің құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан батысқа қарай 48 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 400 адам (2009).
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Прокофий Прокофьевич Корниенко
thumb|right|200px| Прокофий Прокофьевич Корниенко (1911-1972), қатардағы жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (1943).
1933 жылдан Қарағанды облысы жабдықтау базасының тауар айырушы маманы. 1942 жылдан Кеңес Армиясы қатарында, әскери қызметті 303-атқыштар дивизиясының 347-атқыштар полкінің барлаушылар ротасында атқарды. Украина мен Молдавияны азат ету ұрыстарына қатысты. 27.09.1943 жылдары Днепропетровск облысы Верхнеднепровск ауданы Червонное село маңында белімшенің Днепрден өту сәтінде ерлік көрсетті. Барлаушылар бөлімшесінің құрамында бола тұра 2 пулемет нүктесін, 1 ротадай немістің жаяу әскерін жойып жіберіп, негізгі күштердің оң жағалауға өтуін қамтамасыз етті. 1945 жылдан Бұқар жырау ауданының Токаревка кентінде тұрды. Тельман ауаткомы төрағасының орынбасары болып істеді. Аудан орталығында Корниенко құрметіне аталған көше бар.
Дереккөздер
Санат:1911 жылы туғандар Санат:1972 жылы қайтыс болғандар Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Лун-Вож (Марь-Ёла тармағы)
Лун-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Марь-Ель өзенінің сол жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фотон
thumb|200px|Лазердің когерентті сәулесіндегі фотондар Фотон ( — жарық) — электрмагниттік сәуленің (жарықтың) элементтeр бөлшегі.
Фотон зарядсыз бейтарап (нейтрал) бөлшек. Ол вакуумде с=3108м/с жылдамдықпен тарайды. Оның энергиясы () жиілігімен () анықталады: =h/с, оның тыныштықтағы массасы m=0. Фотон электрмагниттік әсерлесуді тасымалдайтын бөлшек. Зарядталған бөлшектердің фотондарды шығаруы немесе сіңіруі барлық электро-магниттік процестердің негізі болып табылады. Фотон туралы ұғым кванттық теория мен салыстырмалы теорияның даму барысында пайда болды. 1905 ж. А.Эйнштейн фотоэффект құбылысының заңдылықтарын түсіндіру үшін 1900 ж. нем. физигі М.Планк ашқан жарық кванттары туралы ұғымды пайдаланды. Жарықтың фотондардан (кванттардан) тұратындығы люминесценценттік құбылыстар мен фотохим. реакциялар арқылы дәлелденді. “Фотон” терминін ғылымға 1929 ж. америка ғалымы Г.Льюис енгізді. Фотон бозондарға жатады. Оның меншікті импульс моментінің (спинінің) қозғалыс бағытына проекциялары S=1. Классик. электрдинамикада оның бұл қасиетіне көлденең электро-магниттік толқындар сәйкес келеді. электро-магниттік әсерлесуден басқа Фотон гравитац. әсерлесуге де қатысады. Америка физигі А.Комптонның рентген сәулелерінің бос электрондардан шашырауын зерттейтін тәжірибесінде кванттық сәуле (фотон) шығару да зат бөлшектері сияқты кинематик. заңдарға (энергияның және импульстің сақталу заңдарына) бағынатындығы дәлелденді. Фотонның зарядталған лептондармен әсерлесуін (өзара бір күйден екінші күйге ауысуын) кванттық электрдинамика зерттейді.
Дереккөздер
Санат:Қарапайым бөлшектер Санат:Бозондар Санат:Электромагнетизм Санат:Оптика Санат:Кванттық электродинамика Санат:Элементар бөлшектер Санат:Стандартты үлгілер
Ревертаза
Ревертаза — кері транскриптаза. Кері транскрипция (яғни РНҚ негізінде ДНҚ түзу) жүргізетін фермент. Өте сирек фермент, ол тек ретровирустардың құрамында табылған. Трансферазалар тобына жатады. Оның әсерінен ең алдымен РНҚ —ДНҚ буданы пайда болады, одан соң ДНҚ-полимеразасының катынасуымен ДНҚ түзіледі, ол тізбек екі есе көбейеді, жаңадан пайда болған ДНҚ тізбегі торша геномының құрамына провирус түрінде кіреді. Ревертаза көп қызметті фермент, ДНҚ-полимеразалық қасиеттен басқа ол интегралдық (провирус ДНҚ торша геномына енгізу) және эндонуклеазалық күшке (керексіз болып қалған РНҚ-ын ыдырату) ие.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Хоббиттер
Сөздің пайда болуы
«hob» сөзі ескі ағылшын тілінде кіші, тентек эльф немесе перизат деген мағынаны береді, сонымен қатар, орман перісі Пэк-қа қатысты болды. (сонымен қатар Хобыжықтар қараңыз). Кейбір оқырмандар «hobbit» сөзін ағылшынның «rabbit» («қоян») сөзімен байланыстырған немесе «homo» + «rabbit», яғни, «қоян-адам». Бірақ та оқырмандарына жазған хатта Толкин бұны теріске шығарды.
"Сақиналар Әміршісіне" арналған қосымшаларда Жерорта бойынша хоббиттердің атаулары бар. Соларға сүйінетін болсақ хоббит сөзі Рохан тіліндегі holbytla сөзінен шыққан. («ін салушы», «hole builder»). Адамдар оларды "ергежейлілер" деп, ал эльфтер "периандар" деп атады. «Хоббиттер» — бір халықтың атауы, сөздің пайда болуын хоббиттердің өздері де ұмытқан.
Толкиннің жазуы бойынша, "хоббит" сөзі Жерортада мүлдем болмаған. Ол бұл сөзді Вестрон тілінен ағылшыншаға аударған. Түпкі нұсқасында «kuduk» деп оқылады, ежелгі «kud-dukan» сөзінен шыққан.
Сыртқы түрі
Хоббиттер – өте кішкентай халық, олардың бойы адамның бойының жартысына тең, фут (90 см шамамен). Оларды "ергежейлілер" деп те атайды. (Halflings) "Ергежейлілер" сөзін тек қана Толкин емес, сонымен қатар, басқа да жазушылар қолданған. Гномдарға қарағанда, хоббиттердің көпшілігінде сақалдары жоқ. (Хват тайпасынан басқаларында). Хоббиттердің көпшілігі толық болып келеді (тамақтану тәртібіне байланысты), өте жарқын киінеді, (негізінен, жасыл және сары түстер), аяқ киім кимейді, өйткені табиғатынан аяқтарының терісі қатты, қалың және бұйра түк басқан болып келеді. Шаштары қалың, бұйра. Саусақтары өте ұзын, беттері жадыраңқы, жарқын, күлкілері де шынайы, табиғи болып келеді (әсіресе күніне екі рет болатын түскі астан кейін). Шир ауданын мекен етеді.
Хоббиттердің ұлыстары
"Сақиналар Әміршісі" кітабының алғы сөзінде хоббиттердің үш көне тайпасы туралы айтылады, бірақ бұлар бірге бір жерде араласып өмір сүреді.
Өмiр сүруі
Хоббиттер ауыл шаруашылығымен айналысады. Негізінен арпа, темекі, жүзім өсіретіндері белгілі. Сонымен қатар, дәнді-дақылдар мен көкөністер де өсіріледі. Өте жақсы сыра қайнатады, Жерортадағы ең жақсы трубкалық темекінің сортын да жасайды. Механикалық құрлығыларды онша ұната бермейді, бірақ та арба жасайды, жел диірменін тұрғызады және шаруашылыққа, күнделікті өмірге қажетті құрал-саймандарды өздері жасайды. Жолдар мен көпірлер тұрғызады, трактирлерде демалады.
Хоббиттер қонақтарды қатты жақсы көреді, сол себепті барлық апандардың кіреберістері өте ұзын болып келеді және жарларында киім ілгіштер мен сөрелер, қолшатыр қойғыштар орналасқан. Сондай-ақ хоббиттер тамақтанғанды жақсы көреді, олар күніне алты мезгіл тамақатана алады. Олар Толкин секілді трубка тартқанды ұнатады. Хоббиттер шежіремен қатты шұғылданады (оларды қызықтыратын жалғыз ғылым да осы болып табылады). Сондай-ақ олар бақ шаруашылығын да жақсы көреді, және бау-бақшаларда ұзақ уақыт жұмыс істеуге дайын.
Дереккөздер
Санат:Жераорта нәсілдері Санат:Ергежейлілер Санат:Мифтік халықтар
Шаховское
Шаховское — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Прибрежный ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1191 адам (581 ер адам және 610 әйел адам) болса, 2009 жылы 856 адамды (428 ер адам және 428 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі 1907 жылы қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдарының басында ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар орталығына айналды. 1976—1995 жылдары шошқа өсіру бағытындағы Бескөл ауданы ауыл шаруашылық бірлестігінің орталығы болды. 1995 жылы бірлестік таратылып, оның негізінде ұжымдық кәсіпорын мен шаруа қожалықтары құрылды.
Дереккөздер
Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Б. з. д. 528 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 528 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 528 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Сулышоқ
Сулышоқ — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Успен ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 256 адам (130 ер адам және 85 әйел адам) болса, 2009 жылы 162 адамды (126 ер адам және 77 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Сирақ сүйектері
Сирақ сүйектері (кости голени); (ossa cruris, лат. os — сүйек, cruris — сирақ) — аяқ қаңқасының еркін қозға- латын бөлімі ортаңғы бөлігінің сүйектері. Оларға асықты жілік пен шыбық сүйек жатады.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
ساق ܫܩܐ Подбедрени кости Unterschenkel Crus (lower leg) fa:ساق (پا) Jambe שוק (איבר) lbe:КӀюла личча Blauzda Goleń Голень Гомілка
Гей-Люссак заңы
Гей-Люссак Заңы— негізгі газ заңдарының бірі. Гей-Люссак заңы бойынша берілген газ массасының көлемі тұрақты қысым кезінде температураға сызықты тәуелді болып өзгереді: VtV0(1+Vt), мұндағы V0 және Vt—бастапқы және соңғы темп-ралар кезіндегі газдың сәйкес көлемдері, t — осы темп-ралардың айырмасы, V — газдың тұрақты қысым кезіндегі жылулық ұлғаю коэффициенті (ол барлық газ үшін шамамен 1/273,15 К–1). Гей-Люссак заңы тек идеал газдар үшін дәл орындалады. Ал нақты (реал) газдар бұл заңға темп-ра мен қысымның кризистік мәндерінен алыс мәндерінде ғана бағынады. Гей-Люссак заңы Клапейрон теңдеуінің дербес жағдайы болып есептеледі. Бұл заңды 1802 ж. француз ғалымы Ж.Л. Гей-Люссак (1778 — 1850) ашқан.
Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Санат:Физика Санат:Термодинамика
Қарақойтас (тау, Дағанделі өзені)
Қарақойтас – Дағанделі өзенінің оң жағалауында орналасқан тау.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 951 м.Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта шамамен 18 км-ге созылған, енді жері 6-7 км. Беткейі тіктеу, ұсақ шоқылардан тұрады. Етегіндегі жартастардың биіктігі 4-5 м. Сай-жыралармен тілімделген. Оңтүстік-батысынан Көкшетау таулары түйіседі.
Дереккөздер
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Рахим Құрбанмамедов
Рахим Курбанмамедов (Rahym Kurbanmämmedow; 3 қазан 1963 жыл ) — түрікменстандық футболшы, қорғаныс шебінде ойнаған. Кейін бапкерлікпен айналысты.
Клубтық
"Колхозчи" клубының түлегі. 1985 жылы Жызақтың "Звезда" клубында бір маусым доп тепті де, "Колхозчиға" оралды (бұл кезде клуб атауы "Копетдаг" боп ауысқан-ды.
1998 жылы "Нисаға" ауысып, екі жыл ойнады.
Халықаралық
1994 жылы Азия ойындарына, 2004 жылы Азия кубогына қатысты.
Дереккөздер
Санат:Түрікменстан футболшылары Санат:КСРО футболшылары Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Копетдаг ФК ойыншылары Санат:Согдиана ФК ойыншылары Санат:Ниса ФК ойыншылары Санат:Түрікменстан футбол жаттықтырушылары Санат:Ниса ФК жаттықтырушылары Санат:Навбахор ФК жаттықтырушылары Санат:Ашхабад ФК жаттықтырушылары Санат:Мерв ФК жаттықтырушылары Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Небитчи ФК жаттықтырушылары
Гидроакустикалық станция
Гидроакустикалық станция (Гидроакустическая станция) — теңіз нысаналарын (объектілерін) іздеуге, табуға және саралауға, оларға дейінгі қашықтық пен бағытты анықтауға қатысты басқару, кемелер арасындағы байланыс аспаптарына қажет мәліметтер беруге, қарсыластың гидроакустикалық құралдарына қарсы тұруға және жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған акустикалық, электрлік және электрондық аспаптар кешені. Жасалатын өлшеудің сипаты мен міндетіне байланысты гидроакустикалық станция гидролокациялық, шупеленгаторлық, навигациялық, байланыс, тану және т.б. болып және орнатылатын орнына қарай кемелік, авиациялық және стационарлық (жағалаулық) болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Құлахметов
Құлахметов Ғабдулғафур Юнус ұлы (4. 5. 1881, Пенза қ.,— 1. 4. 1918) — татар жазушысы, публицист. Қазан мұғалімдер мектебіп бітірген (1902). Алғаш әдеби қызметін публи-цистикадан бастап, 1905 ж. Орыс рево-люциясы кезінде газет-журналдарда рев. рухта жазылған мақалалар жа-риялады. Қазанда болған көтеріліске қатысып, жұмысшыларды революция-ға шақырып сөз сөйледі. Орыс тілінен кітапшалар мен прокламациялар ауда-рып, халық арасына таратты. Қ-тыд еңбекшілерді патшаға қарсы күреске шақырган «Қираган қамал» (1906) поэмасы, социализмнің жеңетінін ас-тарлап бейнелеген «Екі пікір» (1906), татар жұмысшыларының саяси ояну кезін суреттеген «Жас жүректер» (1908) пьесалары, тарих жөнінде «Та-рих беттері» (1909) атты едбегі бар.
Дереккөздер
Санат:Татар драматургтары
Қоғалы (Жетісай ауданы)
Географиялық орны
Ауданның ең батысында, аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде, Өзбекстанның шекарасына өте жақын, Өзбекстандағы Айдаркөл көлінің шығысында 32 км-дей жерде. Достық каналының ең соңғы тармақтары Қоғалыда аяқталады.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 990 адам (498 ер адам және 492 әйел адам) болса, 2009 жылы 1247 адамды (668 ер адам және 579 әйел адам) құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар.
Шаруашылығы
Тұрғындары балық аулаумен, мақта егумен айналысады.
Дереккөздер
Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Қарақойтас
Елді мекен:
Таулар:
Медиаменеджмент
Медиаменеджмент (мeнеджмент – management) – бұқаралық ақпарат құралдарын қоғамдық-экономикалық тұрғыда тиімді басқару жүйесі. .
Медиаменеджмент тәжірибесі бүгінде бүкіл әлемде кеңінен қолданылуда. Күннен-күнге медиаменеджментті тиімді жүзеге асырудың жаңа үлгілері алға шығуда. Медиаменеджмент жүйесі аса дамыған елдердің көш басында Жапония тұр.
Дереккөздер
Санат: Журналистика
Хам (Цуг)
250px|thumb|Картада орналасуы Хам (Цуг) (Cham ZG) — Швейцарияның Цуг кантонында орналасқан қала.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 303 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19.82 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1702, пошта индексі — 6330.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цуг елді мекендері
Адам құқықтарын қорғау
Адам құқықтарын қорғау (protection of human rights) - адамның құқығы мен бостандығын қорғау, олардың сақталуын қамтамасыз етуді мақсат еткен мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар мен жеке адамдар жүзеге асыратын қызмет. Адамның құқығын қорғау ұлттық (аталмыш елдің ішінде) және халықаралық деңгейде жүзеге асырылады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Жалқын
Жалқын немесе скумпия (Cotinus) – сіркеағаштар тұқымдасына жататын көп жылдық ағаш немесе бұта өсімдіктер туысы. Оңтүстік Еуропа мен Азияда және Солтүстік Америкадакездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда оңтүстік облыстарда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – кәдімгі Жалқын (С. coggygrіa) бар. Биіктігі 2 – 5 м, Сабағы бұтақтанған, бөрікбасы (ағаштың діңінен жоғары тармақтала өскен бөлігі) дөңгелек, қабығы қоңыр сұр түсті. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, кезектесіп орналасады. Тостағанша және күлте жапырақшалары бестен, гүлдері қос жынысты, ұсақ, сарғыш немесе жасылдау түсті. Олар сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – сыпыртқы гүлшоғырында болады, пішіні бүйрек тәрізді. Өсімдіктің жапырағында 15 – 25% жоғары сапалы таннидтер бар, одан бағалы илік заттар, сүрегінен жүн, жібек маталарын, тері және ағаш бұйымдарын бояйтын физетина бояуы алынады. Бағалы сары түсті ағаш діңгегінен әр түрлі бұйымдар жасалынады. Сәндік үшін өсіріледі.
Дереккөздер
Санат:Сумахтар Санат:Сіркеағаштар
NGC 3953
NGC 3953 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1789 жылы 12 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3953 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37306, UGC 6870, MCG 9-20-26, ZWG 269,13.
Нечкаменсейяга
Нёчкаменсейяга — Ресейдегі өзен. Ненецк АО, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Месна өзенінің сол жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендеріВоронов мүйісінен (Мезень өзенін қоспағанда) Канин Нос мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Архангельск облысы өзендері
Монастеро-ди-Ланцо
Монастеро-ди-Ланцо (Monastero di Lanzo) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 424 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 25 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 10070.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Anastasia di Sirmio.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Күрестен әлем чемпионаты 1998
Сыртқы сілтемелер
Санат:Күрестен әлем чемпионаттары Санат:Ирандағы күрес спорты Санат:Швециядағы күрес спорты Санат:1998 жылғы күрес спорты Санат:Польшадағы күрес спорты
Островица (Кырджали облысы)
Островица (Островица) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Кырджали қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 221 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6644. Телефон коды — 0361. ЕКАТТЕ коды — 54403.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Гектар
Гектар (грек. hekatn — жүз және ар; SI белгісі:: ha) — ауданның а. ш. мен орман шаруашылығында бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) өлшем бірліктерімен қатар қолданылатын жүйеден тыс өлшем бірлігі. Белгіленуі: га. 1га = = 100 ар = 10000 м2.
Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том ref-kaz.ucoz.kz
Аса үлкен интегралдық схема
thumb|100px|rightАса үлкен интегралдық схема (Сверхбольшая интегральная схема; the superlarge integrated circuit) — астастыру дәрежесі кристалла 1000 элементтен жоғары болатын интегралдық схема; он мыңнан аса элементтер мен құрауыштардан түратын интегралдық схема.
Аса үлкен интегралдық схема (АҮИС) (Сверхболылая интегральная схема) — бір технологиялық процеспен жасалып шыққан, өзара электрлік қосылысы бар, ортақ корпусқа салынған, біртұтас бөлінбейтін жүз мыңға жақын активті элементтер (транзисторлар, диодтар) мен пассивті элементтерден (резисторлар, конденсаторлар) тұратын, сигналды түрлендіруге, күшейтуге, өндеуге арналған микроэлектрондық бұйым.
Б. з. д. 529 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 529 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 529 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ле-Мануар (Эр)
Ле-Мануар (Le Manoir) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Лез-Андели округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,39 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27386, пошта индексі — 27460.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1214 адамды құрады. Халық тығыздығы — 507,95 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Рипинский атындағы көше (Алматы)
thumb|right|200px Рипинский атындағы көше (Алматы) Көшеге Алматы қаласының көркеюіне елеулі үлес қосқан белгілі сәулетші, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Николай Рипинскийдің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Рипинский Николай (1906-1969) Мәскеу қаласында дүниеге келген. Оның басшылығымен Алматы қаласындағы «Жетісу», «Алматы» мейманханалары, М.Әуезов атындағы қазақтың академиялық драма театры (қазіргі Ғ.Мүсірепов балалар мен жасөспірімдер театры), Республика Сарайы және Балуан Шолақ атындағы Спорт сарайлары салынды. Ол сонымен қатар Жамбыл, Шымкент, Талдықорған қалаларының Бас жобасын жасаған. Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1100 метр.
IC 4685
IC 4685 — Мерген шоқжұлдызында орналасқан IV3pn типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: OCL 22, ESO 521-*N37, a x b of nebula.
Сыртқы сілтемелер
IC 4685 Санат:Мерген (шоқжұлдыз)
Ипамери
Ипамери (Ipameri) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Оңтүстік Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Каталан экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 23984 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4368,688 км² шамасында. Халық тығыздығы — 5,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1870 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Уромка
Уромка — Ресейдегі өзен. Удмуртия Республикасы Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Коса өзенінің сол жағалауынан 102 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чепца өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Удмуртия өзендері Санат:Киров облысы өзендері
Ога (Атлантикалық Пиреней)
Ога (Auga) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,03 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64077, пошта индексі — 64450.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 145 адамды құрады. Халық тығыздығы — 35,98 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Ле-Бур-д'Ам
Ле-Бур-д'Ам (Le Bourg-d'Hem) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,39 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23029, пошта индексі — 23220.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 225 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,62 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Веттондар
Веттондар — рим жаулап алуына дейін Иберия түбегінде өмір сүрген тайпалардың бірі. Шығу тегіне байланысты кельттер немесе лузитандармен туыстас тайпалар. Веттондар Иберий түбегінің орталық биік таулы өлкесінің солтүстік-батысын мекендеген. Қазір онда Испанияның Авила мен Саламанка провинциялары Самора, Толедо, Касерес провинцияларының бір бөлігі мен Португалиямен шекаралас аймақтар орналасқан.
Ле-Бур-д'Ам
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Веттондар
Археологилық түрде Коготас II мәдениеті немес Верраскос (Веррако) мәдениеті ретінде белгілі.
Веттондардың танымал ескерткіштеріне веррако — жануарларды сипаттайтын тас мүсіндер жатады. Веррако кальва ойыны үшін пайланылған болуы мүмкін.
Сілтемелер
Санат:Кельт тайпалары Санат:Иберия кельттері
Ямская (Лименда тармағы)
Ямская — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лименда өзенінің оң жағалауынан 56 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 59 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда Сыктывкар қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сен-Никола-де-Бьеф
Сен-Никола-де-Бьеф (Saint-Nicolas-des-Biefs) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Виши округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 28,9 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03248, пошта индексі — 03250.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 180 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6,23 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
IC 260
IC 260 — Персей шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 10812, UGC 2325, MCG 8-6-14, ZWG 554.11.
Сыртқы сілтемелер
IC 260 Санат:Персей (шоқжұлдыз)
Лангшлаг
Лангшлаг (Langschlag) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Цветль округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1846 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 60.99 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — ZT, ресми идентификациялық коды — 3 25 16.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Херберт Готтсбахнер (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Пиньейру-да-Бенпошта
Пиньейру-да-Бенпошта (Pinheiro da Bemposta) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Оливейра-де-Аземейш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Авейру ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Энтре-Доуру-и-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 621 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8,90 км² шамасында. Халық тығыздығы — 406,9 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Киелі Пайю.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авейру округінің елді мекендері
Байнхаузен
Байнхаузен (Beinhausen) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Вульканайфель ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 76 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,63 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 2 33 003. Муниципалитеттің басшысы — Альберт Кальтенборн.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Фредди Меркьюри
Фредди Меркьюри (Freddie Mercury; 5 қыркүйек 1946 — 24 қараша 1991) — британ Queen саз тобының әншісі. "Bohemian Rhapsody", "Killer Queen", "Somebody to Love", "We Are the Champions" және "Crazy Little Thing Called Love" әндерінің авторы. Топтағы өнерімен қатар, өзіндік шығармашылығымен айналысқан. Шын аты — Фаррух Бұлсара (Farrokh Bulsara). Фредди Меркьюри 1991 жылы 24 қарашада өз ауруын жариялаған күннен кейін бір күн салып ЖИТС-тің кесірінен пайда болған бронхопневмония ауруынан қайтыс болды.
Топ сыншылардың арасында үлкен атаққа ие болмаса да, жалпы сатылған таспаларының саны 300 миллион данадан асып түседі. 2006 жылы Time Asia журналы Меркьюриді Азияның соңғы 60 жыл ішіндегі ең танымал адамдарының қатарына жатқызды. Бір жағынан ол өзінің ұлтын жасырып жүргені үшін сыналса, екіншіден өзінің АИВ ауруын құпияда сақтағаны үшін сыналды.
Өмірбаяны
Фредди Меркьюри 1946 жылы Занзибарда дүниеге келген, Занзибар ол кезде Британ отары болатын, қазір Танзанияға кіреді. Фреддидің ата-анасы Боми және Джер Булсара Британдық Үндістанның парсылары болатын. Боми жанұясын жұмысына байланысты Занзибарға көшірген. Фреддидің Кашмира есімді бір қарындасы бар.
Дереккөздер
Санат:Занзибарда туғандар Санат:Кенсингтонда қайтыс болғандар Санат:Кенсал-Грин зиратында жерленгендер Санат:Ұлыбритания әншілері Санат:XX ғасыр әншілері Санат:Ұлыбритания сазгерлері Санат:XX ғасыр сазгерлері Санат:Ұлыбритания продюсерлері Санат:Ұлыбритания ақындары Санат:XX ғасыр ақындары Санат:Тенорлар Санат:Queen музыканттары Санат:Лақап есімімен танымал әртістер Санат:Зороастризм Санат:Ivor Novello Awards сыйлығының иегерлері Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері Санат:Ұлыбритания орындаушы авторлары Санат:ЖИТС-пен байланысты аурудан қайтыс болғандар Санат:Пневмонияда қайтыс болғандар Санат:Parlophone Records орындаушылары Санат:EMI Records орындаушылары Санат:Ұлыбритания рок-вокалшылары Санат:Ұлыбритания рок-клавишниктері Санат:ЛГБТ музыкада Санат:Queen
Пульченга
Пульченга — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сямжена өзенінің сол жағалауынан 73 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Сан-Андрес-де-Льеванерас
Сан-Андрес-де-Льеванерас (San Andrés de Llavaneras) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Маресме ауданында (комарка) орналасқан.
Пульченга
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — теңіз Кубен және Сухона өзендері бастауынан Кубен су торабына дейін. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сан-Андрес-де-Льеванерас
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10303 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11,84 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 36 км.
Пульченга
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сан-Андрес-де-Льеванерас
Қала қамқоршысы Сант Андреу болып саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Қарабұтақ (Қарғалы ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Бадамшы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 23 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 238 адам (128 ер адам және 110 әйел адам) болса, 2009 жылы 180 адамды (99 ер адам және 81 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қарғалы ауданының таратылған елді мекендері
Лула (Миссисипи)
Лула (Lula) — Миссисипи штатының Coahoma округіне жататын АҚШ қаласы.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
Уильям Уоллес
Сэр Уильям Уоллес (шотл. Uilleam Uallas, ағыл. William Wallace; 3 сәуір 1270, Пейсли — 23 тамыз 1305, Лондон) — шотландық рыцарь, Англиядан тәуелсіздік үшін соғысқа қатысқан қолбасшылардың бірі. 1297-1298 жылдары Шотландия Сақшысы (регент). Шотландияда патриот және ұлттық батыр ретінде құрметке ие болды.
1297 жылға қарай Шотландиядағы жағдай
1290 жылы Норвегиялық Қыз королева Маргарита қайтыс болғаннан кейін Шотландияда Мак Альпин әулетінің тікелей желісі тоқталды. Елдің тағына тоқталған әулетпен жақын туысқандығы бар бірнеше кандидатты, соның ішінде Джон Баллиол мен Роберт Брюстың (болашақ патшаның атасы) талаптары ұсынылды. Талқылау Джон Баллиолдың пайдасына шешкен Англия королі Эдуард I-нің назарына жеткізілді және 1292 жылы 30 қарашада Баллиол Шотландия патшасы болып тағайындалды. Қолдаудың ризалығын білдіруіне орай жаңа король Иоанн I Англияның Шотландияға ықпалын мойындады.
Дегенмен, ағылшындардың озбырлығы Иоанн I-ні Франция және Норвегиямен одақ құрып, оларға қарсы шығуға әкелді. 1296 жылы Эдуард I, Брюстердің партиясының қолдауымен, Шотландияға басып кірді. 27 сәуірде оның қолы шотландық әскерді Спотсмур түбіндегі шайқаста жеңіп, бүкіл елді оңай басып алды. Иоанн I-ні тұтқынға алды, тақтан бас тартқызып, Тауэрге орналастырды, сосын Францияға жер аударды. Вассалдық сюзерен құқықтарына қатысудан бас тартқан Эдуард I өзін Шотландия королі деп жариялады, нәтижесінде ел тәуелсіздігін жоғалтты. Шотландия бекінісіне ағылшын гарнизондары енгізілді, жергілікті дінбасылар ағылшынға ауыстырылды. Алайда келесі 1297 жылы елде бірнеше жерлерде ағылшындық оккупацияға қарсы көтерілістер басталды. Солтүстікте Эндрю де Морей, батыста және орталықта Уильям Уоллес басқарды.
Уоллестің алғашқы жылдары
thumb|right|200px|Уильям Уоллес. Өрнек шам. 1700 ж. thumb|right|200px|Эдинбург сарайындағы Уоллестің мүсіні
Уильям Уоллес болашақ шотланд патшаларының әулиетінен шыққан лорд Джеймс Стюарттың вассалы болған шағын шотланд рыцарі сэр Малькольм Уоллестің кенже ұлы. Басқа нұсқа бойынша Уильям Уоллес маңызды шотланд аристократы Аллан Уоллестің кенже ұлы болды.
Оның алғашқы жылдары туралы мәліметтер сақталмаған. Әдетте, ол Ренфруширдегі Элдерсли ауылында дүниеге келген деп есептейді, бірақ соңғы кездері ол Эйрширдегі Эллерслиден шыққан деген нұсқасы шықты. Сондай-ақ, ол Пейсли монастырінде латын тілін оқып, сосын Дандидегі грамматикалық мектебінде оқыған деп есептейді. Көтерілістің басында Уоллесдің әскери тәжірибесі болғаны және өткен жылдардағы жорықтарда садақшы ретінде қызмет еткен деп болжайды. Аңызға сәйкес, ол ағылшынды өлтіргені үшін жастық шағында-ақ заңнан тыс болды (нұсқалар сәйкес келмейді, бір нұсқа бойынша Ирвин өзенінде ағылшын сарбаздарын өлтірді, ал екінші нұсқа бойынша Уильям мен оның отбасын қорлаған ағылшын билеушісі Дандидің ұлын өлтірді). Бір кездері Уоллес жасырынып жүрді.
Көтерілістің басталуы
1297 жылы мамырда Уоллес жақтастарымен Ланарк шерифі, Уильям Гезльригті өлтірді. Бұл көктем айларындағы антиағылшындық қимылдарындарын жасағандардың бірі болды, бірақ ол Шотландия Тәуелсіздігі үшін Бірінші соғыстың бастаушысы болды. Гезльригті өлтіргеннен кейін Уоллес жазбаша дереккөздер беттерінде пайда болады. Оған дейінгі құжаттарда айтылмайды, бірақ кейінгі автор Соқыр Гарри жазған аңызына сәйкес Уоллес жасырын Ланарға барып жүрген әйелі, Мэрион Брейдфьюиттың (сэр Хью де Брэйдфьюиттың қызы, Ламингтонның мұрагері) кегін қайтарғанын айтады. Сол кездері олардың қызы болды. Соқыр Гарридің әңгімесіне сәйкес, Уоллестің Ланарктағы сапарларының бірінде әйелі екеуін мазақ қылған ағылшын сарбаздарымен қақтығысып қалады. Уоллес Мэрионның үйіне шегініп, сол жерден жоғалып кетті, бірақ шериф Мэрионды өлтіреді, Уоллес бұны жасырынған жерінен көреді. Біраз уақыттан кейін Уоллес түнде Ланаркқа шабуыл жасап, шерифті және 50-ге жуық адамды өлтіріп, бірнеше ғимараттарды өртеп жіберді. Шерифтің денесін бөлшектеп-кесіп тастайды. thumb|left|300px|Стерлинг көпіріндегі шайқас. XIX ғасырдағы сурет
Ланарктың шерифын өлтіргеннен кейін Уоллес ағылшын гарнизондарына қарсы белсенді іс-қимылдар жасайды, оның жасағы тез өсіп, оған басқа да көтерілісшілер жасағы қосылады. Уоллеске қосылған бірінші ақсүйек Дуглас лорды, Уильям Харди болды. Олар бірге Скун аббаттығына шабуыл ұйымдастырып, онда ағылшындардың қазынасын тартып алып, юстициардың қашуын мәжбүр еткізеді. Дугласты жазалау үшін, Эдуард I Роберт Брюсты (болашақ патшаны) жіберді, бірақ ол қарсыласы Баллиолдың реставрация туының астында болғанына қарамастан, қозғалысқа қосылды.
Уоллес орталық және батыс Шотландияда әрекет еткенде, Эндрю де Морей солтүстікте қозғалыстың жетекшісі болды, ал оңтүстікте көтерілісті Шотландияның Жоғарғы стюарды, Джеймс, Глазго епископы, Роберт Уишарт және Роберт Брюс сияқты көшбасшылардың басшылығымен алдыға қозғалды. Шынында да, бұл соңғы қозғалыс тұрақсыз болды: 9 шілдеде Ирвин көлінде Генри Персидің ағылшын әскерімен шотландық ақсүйектердің әскері (жас Брюс, Уильям Дуглас және басқалар қолбасшылығымен) кездесті, бірақ не Англиядан мүлкін жоғалтқысы келмейтін, не кедей тектен шыққан Уоллеске бағынғылары келмеген лордтар рақымшылық шарттарымен күресуден бас тартып, бірқатар жеңілдіктер мен артықшылықтарға кепілдік бере отырып, Эдуард I-мен («Ирвиндегі капитуляция» деп аталатын) ымыралы келісім жасасты.
Уоллес Мореймен бірігу үшін солтүстікке қарай беттеді және 1297 жылы тамызда онымен бірікті. Осы уақытқа дейін Форт өзенінен солтүстікке қарай барлық Шотландия бүлікшілердің қолында болды, тек Данди бекінісі ағылшындардың бақылауда қалды, бірақ Уоллес пен де Морейдың қоршауында еді. Ағылшын билеушінің өкілі Хью Крессингем мен Суррей графы (Спотсмур жеңімпазы), Джон Де Вареннаның басшылығымен 10 мыңға жуық әскер оларға қарсы келе жатқанын естіп, Уоллес пен де Морей Дандидің қоршауын қала тұрғындарына тапсырып, өздері Стерлинг қамалына жақын Форт өзенінің жағасындағы жоғарғы төбеде орналасты.
Стерлинг түбіндегі шайқас және оның салдары
thumb|right|250px|Біздің заманымыздағы Стерлинг шайқасы болған орын. Ағаш көпірдің орнындағы тас көпір кейінгі құрылыс. Артқы жағында 1867 жылы Уоллестің құрметіне мұнара ескерткіш тұрғызылған болып табылады, мұнда ол шайқастың басында орналасты.
1297 жылы 11 қыркүйекте Уоллес пен де Морейдің жасағы Суррей графының 10 мыңдық жазалаушы экспедициясын Стерлинг көпірінде толығымен талқандады.
Ағылшындық атты әскер тар ағаш көпірдегі өткелде, ұзын найзалармен қаруланған шотланд жаяу әскерімен кездесті. Суррей өзінің негізгі күштерінен өзенмен кесілген авангардтың опатқа ұшырауын көріп, көпірдегі өткелді тездетуге тырысты, бірақ нәтижесінде ағаш көпір құлады. Күйреуді Форт өзенін кешіп өткен жеңіл қаруланған шотландық атты әскері, ағылшындарды тылдан соққы жасаған де Морейдің рейді аяқтады. Алайда, осы рейд барысында де Морай ауыр жарақат алып, көп ұзамай қайтыс болды.
Қашып бара жатқанда батпаққа батқан ағылшын әскері, түгелге жуық талқан далды, ағылшын өкілі Хью Крессингем қаза тапты. Шотландықтар терісін сыпырып алды, аңызға сәйкес Уоллес одан қылышына саңылау жасады. Дегенмен, Уоллес қозғалысында де Морейдің орны ерекше екені көрінді. Эндрю Де Морейдің көрнекті қолбасшы және Уоллестің өзі сияқты ағылшындармен соғыстың соңындағы саяси немесе қаржылық қызығушылығы үшін емес, патриот ретінде күрескен.
Стерлинг шайқасынан кейін бүкіл Шотландия дерлік ағылшындардан босатылды. Шотландық барондар Шотландия патшасы Иоанн I болмаған кезде Уоллесті Шотландияның Сақшысы (регент) етіп сайлады. Уолластың әсері оның үлкен танымалдылығына және Стерлинг түбіндегі жеңістен кейін тікелей оған бағынатын халық жасағына негізделген. Уоллес онымен 1297 жылдың қарашасында ағылшын аудандарын аяусыз шауып, Солтүстік Англияға (Нортумберленд және Камберленд арқылы) жорық жасады.
Фолкерк түбіндегі шайқас, қашуы мен қаза болуы
thumb|right|350px|Уоллес Вестминстердегі сотта. Дэниел Маклиздің суреті (XIX ғасыр)
1298 жылы Эдуард I Шотландияға тағыда шабуыл жасады. Патша 12 мың жауынгерді (соның ішінде 1000-нан астам ауыр қаруланған атты әскер) алып келді. Уоллес оған қарсы «күйдірілген жер тактикасын» қолдануға бел байлады және Эдуард I Шотландиядан ашылған әскерін алып кетуді ойластырғанда, Уоллес өз кезегінде Фолкеркте тұрғанын естіді.
1298 жылы 22 шілдеде Фолкерк шайқасы өтті. Уоллес өз атты әскерінің әлсіздігін өтеу үшін қорғаныс тактикасын қолданып, шарбақпен қоршаған жаяу әскерді дөңгелек шилтронға қойып, ара-арасына садақшыларды орналастырды. Дегенмен, төменгі дәрежелі Уоллес үшін шайқасқысы келмеген лордтар рыцарлық атты әскерді алып кетіп, жаяу әскерді өте қиын жағдайда қалдырды. Дегенмен, шотландық шилтрон қарсыласына аянбай қарсылық көрсетіп, қарсыласқа үлкен шығынға ұшыратты. Дегенмен, валлийлік садақшыларының жебелері қорғанысын тесіп шығып, атты әскер бұзып-жарып кіргенде шайқастың нәтижесі шешілді.
Беделі қатты сілкінген Уоллес, қыркүйек айында Роберт Брюс пен Иоанна I-нің бөлесі Джон Коминның пайдасына қарай Шотландия Сақшысы қызметінен босатылды. Осыдан кейін ол Францияға барып, франко-шотландық одағы туралы келіссөздер жүргізді. Француз патшасы Филипп IV қызы Изабелла мен Эдуарда I-нің ұлының (болашақ патша Эдуард II) некесі туралы келісімге келді, сондықтан Англияның жауына айналуын қаламады. Дегенмен, 1300 жылы 7 қарашасында патшаның Римдегі өз елшілеріне жазылған Уоллеске қолдау көрсетулерін талап еткен хаты сақталған.
Осы уақытта Шотландияда партизан соғысы жалғасып жатты, 1304 жылы Уоллес отанына оралды да, бірнеше қақтығыстарға қатысты. Алайда, 1305 жылы 5 тамызда оны Глазгоның шетінде ағылшындарға адал шотланд рыцары Джон де Ментейс алып келген ағылшын жауынгерлері тұтқынға алды (Ментейс, өз кезегінде, Уоллестің келгенін туралы мәліметті онымен жеке есебі болған (Уоллес оның ағасын өлтірген), қызметкері Джек Шорттан алды). Уоллес Лондонға әкелініп, Вестминстерде Эдуард опасыздығы үшін оны жеке өзі соттады. Уоллес Англияға қарсы көрсеткен барлық іс-әрекеттерін мойындады, алайда опасыздығын жоққа шығарып: «Мен Эдуардтың сатқыны бола алмаймын, өйткені мен оның боданы болған емеспін», - деп мәлімдеді. 23 тамызда ол Лондонда дарға асу, ішек-қарынын ақтару және төрттағандау арқылы жазаға тартылды. Оның денесін бөлшектеп, басы шауып, басын Үлкен Лондон көпіріне ілінді, ал денесінің бөліктерін Шотландияның ірі қалаларында - Ньюкасл, Бервик, Стерлинг және Пертте іліп қойды.
Уоллестің өнердегі бейнесі
Уильям Уоллес - идеолог және Шотландияның тәуелсіздік үшін күрестегі белсенді қатысушысы, шотланд әдебиетінің көптеген көрнекті туындыларының қаһарманы, әсіресе, Соқыр Гарридің (XV ғ.) эпикалық поэмасы «Элдерсли рыцарі, сэр Уильям Уоллестің әрекеті».
1869 жылы Уоллестің ескерткіші деп аталатын 67 метрлік мұнара, Шотландияның Стерлинг қаласында Уильям Уоллестің құрметіне салынған болатын.
Соқыр Гарридің поэмасына сүйене отырып, 1995 жылы «Ер жүрек» көркем фильмі құрылды (режиссер және басты рөлді сомдаған - Мел Гибсон). Бұл фильм көптеген тәсілдермен Уолластың қазіргі кездегі бейнесін массалық санаға айналдырды, бірақ ол нақты прототиптен өте ерекшеленеді (Уильямды қару-жарақсыз күресетін шаруа және т.б. ретінде көрсетті).
Сілтеме
Санат:Рыцарьлар
Қарамола
Елді мекен:
Таулар:
Басқа мағыналар:
Бағана жол
Бағана жол – әдетте бұлардың әрқайсысын кейінде нөмірлей отырып, беттерді екі немесе одан да көп бөлікке тік белу жолмен ерекшеленген мәтін.
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
Бақылау (басқару)
thumb| alt=A.| [[Бақылау.]]