cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бұлұтай Мұртаза
Бұлұтай Мұртаза Жүнісұлы (1.21.1969 жылы туған, Түркия, Ұлықышла (Ұлықыстау) ауданы, Қазақ ауылында) - белгілі дінтанушы, мәдениеттанушы, философия ғылымдарының кандидаты, Қазақ Мемлекеттік Әлем тілдері университетін (1994), Халықаралық Құқық және Нарық академиясын (2000) бітірген. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің оқытушысы, ҚМДБ үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, ҚР Парламент Мәжілісі төрағасының Кеңесшісі қызметтерін атқарған. «Құран Кәрім әліппесі» (1992) атты кітабы мен 4 үн таспалан тұратын «Дінімізді үйренейік» жинағы Ислам діннің негіздерімен таныстырады. «Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды?» (2000) ғыл. монографиясының, «Дін және ұлт» (2006), т.б. 10-ға жуық кітаптың, 200-ден аса ғылыми-публицистикалық мақалалардың авторы. Ислам қорының (Швейцария), Дүниежүзілік Мұсылман Жастары Ассамблеясының, «Иман», «Зерде» респ. қорларының алғыс хаттарымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1969 жылы туғандар Санат:Түркия қазақтары Санат:Дінтанушылар Санат:Қазақстан филологтары Санат:Қазақ ғалымдары
Ұшатын кесірткелер
Ұшатын кесірткелер, птерозаврлар (Pterosaurіd) — архозаврлар класс тармағына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылар отряды. Триастың аяғындағы қазба қалдықтары Еуропадан (Италия) табылған. Юра және бор кезеңдерінде Австралия мен Антарктидадан басқа барлық құрлықтарға таралған. Қазақстанда ұшатын кесірткелердің сүйектері Қаратау жотасынан, Ақтөбе облысынан табылған. Псевдозухийден (текодонттар отрядына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушы) шыққан. 2 отряд тармағы (рамфоринхтер және птеродактилдер), 35-ке жуық туысы, 110-дай түрі анықталған. Бұлардың денелері әр түрлі. Торғайдың үлкендігіндей кішкентай, қанаттарын жайғанда ауқымы 7 м-ге жететін алып түрлері де болған. Сүйектері жеңіл, сыртқы қабаты жұқа, берік, іші қуыс. Бас сүйектері мен сирақтарының қуыстары жұқа қабыршақтармен бекіген. Бас сүйектерінің қуыстары үлкен, онда үлкен көзі мен ұзын, сүйір жақ сүйектері орналасқан. Бірқатар орналасқан тістері үшкір, негізінен жемін ұстау қызметін атқарған. Кейбір түрлерінде тістері жойылған, олардың тұмсықтары мүйіз қабықпен қапталған. Бас миы ірі ми жарты шарларынан және көру бөліктерінен құралған, олар ұшу кезінде бағыт беріп отырады. Мишығы құстармен салыстырғанда кішірек болған. Мойындары ұзын, буынында жақсы қозғалатын 7—9 омыртқадан тұрады, арқа омыртқалары 12—16, сегізкөзде 4—10. Құйрықтары рамфорник сияқты түрлерінде ұзын, ал птеродактилилерде қысқа, омыртқа саны 10-нан 40-қа дейін. Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, олар кейбір птеродактил сияқты түрлерінде жалпақ, ал рамфоринхтерде жіңішке. Жарғақ қанаттары өте ұзарған 4-саусақтарына бекіген, 1—3 саусақтарының тырнақтарымен ұзындығы орташа, ал 5-саусақтары кішірейіп жойылған. Тығыз денесін қалың қылшық жапқан. Бұлар жылы қанды жануарлар деп саналады.
Артқы аяқтарының саусақтарының арасындағы жарғақтары суда жүзу және ұшқанда су бетінен көтерілу қызметін атқарған. Негізінен өзен, теңіз жағалауларында тіршілік етіп, балықпен және судағы омыртқасыз жәндіктермен қоректенген. Жұмыртқа салып көбейген. Ұшатын кесірткелер ішкі және сыртқы белгілерінің шығу тегінің бірлігіне емес, белгілі бір тіршілік жағдайына бейімделушілік қасиеттеріне байланысты бауырымен жорғалаушылардың құстарға және кейбір сүтқоректілерге (жарқанаттарға) ұқсас болуына мысал бола алады (қараңыз Конвергенция). Ұшатын кесірткелердің түр, туыстарының және кейбір тұқымдастарының тіршілік ету кезеңінің аса ұзақ болмауы — сол дәуірлерге тән шөгінді тау жыныстарының стратиграфиясын анықтауға мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Санат:Бауырымен жорғалаушылар Санат: Архозаврлар Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Пурди (Миссури)
Пурди (Purdy) — Миссури штатының Барри округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.7 км². FIPS коды — 29-60176.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 1103 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Барри округы (Миссури)
Непентес
Непентес - туысқа  жататын тропиканың  жаңбырлы орманында кездесетін  80  түр  жатады. Көп бөлігі ұзындығы  бірнеше  метрге жететін  лиана  түрінде  өседі. Непентес қармалауыштары  ірі жәндіктерді де  ұстауға  бейім.Ең  ірі  непентес тышқан, бақа,тіпті құстарменде қоректенеді. Бірақ көп  жағдайда  қорегі жәндіктер  болып  табылады. Басқа жыртқыш  өсімдіктермен  салыстырғанда  непентестіңқорек аулау  тәсілі  өзгеше. Құмыраға ұқсас жапырақтары су жинауға өте ыңғайлы  болып  табылады. Алжапырақтың түбі  воронкаға ұқсас, жиналған су  содан  тамшылап өзіне  жәндіктерді жинайды. Құмыраның шырынды бөлігіне жиналған жәндіктершырынды жеймін жеп құмыраның ішіне түсіп кетеді де ең ақырысондағы суға батып өледі. Непентесті кейде «аңшы кесесі» деп атайды. Санат: Жыртқыш өсімдіктер
Яна Клочкова
Яна Александровна Клочкова (7 тамыз 1982 жыл,  Ақмешіт) — украиндық жүзгіш, төрт мәрте олимпияда чемпионы, олимпиада ойындарының тарихындағы Украина жеріндегі ең танымал спортшы, үш жазғы олимпиаданың қатысушысы: 2000, 2004, 2008 (соңғысында жүзуге қатысқан жоқ).
Өмірбаяны
Санат:1982 жылы туғандар Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары Санат:Украина Олимпиада чемпиондары Санат:Алфавит бойынша жүзушілер Санат:Украина жүзушілері Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
NGC 4624
NGC 4624 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1828 жылы 9 сәуірде Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4624 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42970, NGC 4664, NGC 4665, UGC 7924, MCG 1-33-5, ZWG 43,18.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Раденак
Раденак (Radenac) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Понтиви округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 21,65 км² шамасында.
Хамде-Шор
Хамде-Шор — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Хальмер-Шор өзенінің сол жағалауынан 1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Раденак
Коммунаның INSEE коды — 56189, пошта индексі — 56500.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 976 адамды құрады. Халық тығыздығы — 45,08 адам/км².
Хамде-Шор
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Раденак
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Туралыг
Туралыг — Ресейдегі өзен. Краснояр өлкесі, Хакасия Республикасы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Белый Июс өзенінің оң жағалауынан 196 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым бастауынан Ачинск қаласына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Материалдардың тозуы
right|200px Материалдардың тозуы - ақырында конструкцияның қирауына әкеліп соғатын, уақыт бойынша циклді өзгеретін кернеу мен деформацияның ұзак әсері кезіндегі материалдардың механикалық және физикалық қасиеттерінің өзгеруі.
Дереккөздер
Қажу
Әмір Өсіпұлы Тілеукеев
Әмір Өсіпұлы Тілеукеев (5. 7. 1929 жылы т., Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты, доцент. Шымкент педогокиалық институтын бітірген (1960). 1960—1966 жылы мектептерде мұғалім, мектеп директоры. 1966— 1970 жылы Шымкент облысы партия к-тінде нұсқаушы. 1970—1971 жылы Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. 1971—1979 жылы Шымкент педогокикалық институтында оқытушы. 1979 жылдан осында кафедра меңгерушісі. Филология ғылым докторы С. Тапжановтың жетекшілігімен "А. Тоқмағамбетовтың сатиралық шығармаларының тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақ тілі
Циркуляцияның меридиандық типі
Циркуляцияның меридиандық типі - орта ендіктердегі бүкіл жарты шардың немесе оның кейбір бөліктерінің үстінде атмосфералық ағыстарда меридиандық құрамдастар басым болатын атмосфера циркуляциясының жалпы типі. Ол орта ендіктерде батыстан шығыска қарай кезектесіп келетін жоғары және аз қозғалатын циклондар мен антициклондардың пайда болуына байланысты.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Көмірлі микрофон
Көмірлі микрофон (Угольный микрофон) — дыбыс тербелісін электрондық сигналына түрлендіретін қайтымсыз түрлендіргіш. Көмірлі микрофонның жұмысы дыбыс тербелістерінің әсерінен көмір ұнтақтары кедергісінің өзгеруіне негізделген. Көмірлі микрофонның кедергісі қорек алу тоғының шамасына, көмір ұнтақтарының өлшеміне және олардың термиялық өңделуіне төуелді. Көмірлі микрофонның артықшылығы: арзан, сонымен қатар жақсы күшейткіш қасиетке ие.
Негізгі кемшіліктері: көмір ұнтағы ылғалға төзімсіз, кедергісі кеңістіктегі микрофонның орналасуы мен қорек алу тоғының шамасына тәуелді, сызықты емес бұрмаланулар мен өзіне тән шуылы бар. Телефон байланысында қолданыс тапқан көмірлі микрофонның жұмыс істеу сапасын арттыру үшін көмір ұнтақтарының сапасы мен ұнтақтың ылғалга төзімділігін арттыру керек.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Ангельбахталь
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Көлсай көлдері ұлттық паркі
«Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — мемлекеттік ұлттық табиғи паркі Мемлекеттік мекемесі Қазақстан Республикасы үкіметінің 2007 жыл 7 ақпандағы № 88 қаулысымен құрылды. Парк территориясында теңіз деңгейінен 1800-3500 метр жоғары өсетін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, керемет өзендер мен көлдер, қырлы ландшафттар кездеседі. Жоғарғы Көлсай теңіз деңгейінен 3000 м-ге жуық, Орта Көлсай (Қайыңды) 2600 м және Төменгі Көлсай 2130 м. биіктікте орналасқан. Төменгі Көлсайдың су айдыны басқаларына қарағанда үлкен. Көлсай көлдерінің табиғаты әсем тау шатқалында жатыр. Әлі де болса адамдардың шаруашылық тіршілігі жүргізілмеген ерекше табиғи орта кездеседі. Тапу өзендері, құздар, көлдер мен өзендер түрлі-түсті бояуларға боялған, бұталы өсімдіктер осы аумақтың тартымды және көріктілігін көрсетеді. Ауа-райы жағдайы демалу және сауықтыру үшін ыңғайлы, оған сәйкес қысы жұмсақ, ауасы таза, қысқы демалыс түрлері үшін қолайлы. Көлсай көлдеріне жаяу және атты маршруттармен, ал Қайынды көліне дейін автокөлікпен баруға болады.сонымен қатар, сіздер гидтер мен экскурсовод-нұсқаушылардың қызметін пайдалана аласыздар. Ұлттық парк аумағы біркелкі массивтен құрылған алматы облысының Талғар және Райымбек территориясында орналасқан. Көлсай өзенінің ағымында үш көл орналасқан: Жоғарғы Көлсай, Ортаңғы Көлсай, Төменгі Көлсай.
Қайыңды және Көлсай'
Көлсай көлдерінің қорық аймағы оған бірнеше жыл бұрын келгісі келетіндер үшін ашық болды, сондықтан мұнда табиғат өзінің беймәлім және алғашқы жаңалығы сақталған. Жер экологиялық таза және жабайы өсімдіктерге бай, олардың көпшілігі дәрілік болып табылады. Сирек кездесетін жергілікті өсімдіктерге : өрік, Іле барбарисі, долана, ирис Альберта жатады. Көлсай көлдерінің барлық ауданында, қылқан жапырақты ормандар да мол жаңбырдан кейін әртүрлі саңырауқұлақтар пайда болады: алмұрт,  шампиньондар, жирендер, кірпі, бал саңырауқұлағы. Төменгі Көлсай көлі (саты) теңіз деңгейінен 1815 м биіктікте орналасқан. Көлдің ұзындығы 1520 м, орташа ені-222 м, су айнасы ауданы-377 мың шаршы м, максималды тереңдігі-38.6 м, көлемі-5 млн. текше м. көлдегі су таза, мөлдірлігі 3-5 м.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан ұлттық парктері Санат:Алматы облысы
Үшір
Үшір — (онның бір бөлігін көрсететін сан) — онның бір мөлшеріндегідей көлемде алынған салық. Орта ғасырларда мұсылман елдерінде қолданылған. Жерден өндірілетін өнімге, саудадан түскен пайдаға салынған.
1) Жерден өндірілетін өнімге салынатын салық, халифаның мұсылман қауымына сыйлаған жеңілдігі ретінде (шағын бау-бақшалардан алынбайды) күнделікті тіршілікте басқаша жанама алымсалық жиналып алынады. Техникамен өңделіп жыртылатын суармалы жерлерден өндірілген өнімнің 1/20 бөлігі, ал өнімсіз, қолдан суарылатын жерлерден алынған өнімнің 1/10 бөлігі салық ретінде алынады. Егістік жерлері мол жер иелері Үшірді жалдамалардан алатын салықтан айырмасы арқылы төледі.
2) Саудадан түсетін қаржылан да, сатылған заттардың 1/10 бөлігінің құны алымға түседі. Әйтсе де, әртүрлі заттардың алым-салық мөлшері әртүрлі болып келетіні белгілі.
Жетісу (стадион)
Жетісу стадионы — Қазақстанның Талдықорған қаласындағы көп функциялы стадион. Бұрынғы атауы — "Спартак".
Үшір
3) Саудадан түсетін алым-салықтардың заңды түрде үстемеленетін жағдайлары болады (оны Үшірдің синонимі ретінде макс және мукус деп те атайды).
Жетісу (стадион)
Тарихы
"Спартак" стадионы Талдықорғанда 1982 жылы салынған. «Жетісу» футбол командасының үй аренасы болған.
Қайта жөндегеннен кейін стадионға 5550 көрерменге дейін сыятын болды. Екі трибуна (Батыс және Шығыс) пластикалық орындықтар мен үстелдермен жабдықталған. Қайта құру барысында электронды табло орнатылған. Стадионда тренажер залы және қосымша алаң бар.
Жетісу ерлер командасынан басқа "Жетісу" дубль командасы мен "Жетісу" әйелдер футбол командасы ойнайды. Стадионда футболдан Қазақстан жастар құрамасы бірнеше үй ойындары өткізді.
Спорттық іс-шаралардан басқа, стадионда мәдени-көпшілік шаралар, эстрада жұлдыздарының концерттері болады.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан стадиондары Санат:Алматы облысы спорты Санат:Стадиондар
Тардуш қаған
Қара Шұрын Түрік әкесімен бірге 555 жылы эфталиттерге қарсы соғысқа қатысқан. 556 жылы өзі қол бастап Жоңғарияны бағындырған. 558 жылы ағайындары Түрксанф пен Бөріхан иеліктерін құру үшін Еділ мен Орал өңірлеріне жорық ұйымдастырған. 576 жылы Істемі қайтыс болғаннан кейін Тобо қаған соғыста шыныққан, өмірлік тәжірибесі мол Қара Шораға елдің батыс бөлігіне билік жүргізуді және әскерлерге қолбасшылық етуді тапсырады. Ол Тардуш хан деген атпен қағаннан кейінгі екінші адамға айналды.
Билікке келуі
Батыстағы билікті өз қолына алғаннан кейін Византияға төте жол ашуды ойластырып, Еділ мен Солтүстік Кавказ аралығын билеп отырған інілері Түріксанф пен Бөрі ханға батысқа жорыққа аттануға бұйрық береді. Бөрі ханның әскері 576 жылы Босфорды алып, Византия әскерімен шайқасқа түседі. Түркі-Византия соғысы 576 – 584 жылдардың аралығында болған. Қап тауының баурайындағы лаздармен болған шайқаста 300 000 әскер қаза тапқан деген дерек бар. 581 жылы түркі әскерлері біраз жеңістерге жетіп, Түрік қағанатының батыс шекарасын Византияға дейін кеңейтеді.
Тобо қағанның будда дінін қабылдап, түркілердің арасына осы дінді уағыздау үшін будда миссионерлерін қаптатып жібергеніне наразылық білдірді. 581 жылы Тобо қаған қайтыс болғаннан кейін, билікке Ишбар қаған келді де, Қара Шора Түрік Тардуш Муған қағанның ұлы Төременмен бірігіп орталық билікке қарсы топ құра бастады. Ишбар қағанның 582 – 583 жылдар аралығындағы Қытайға жорығында Қара Шора Түрік Тардуш императордан алтыннан соғылған бөрі басын сыйға алған соң өзінің әскерін майданнан алып кетті. Төремен де солай еткен. Сөйтіп, қытайлар толық талқандалудан аман қалады. 584 жылы Қара Шора Түрік Тардуш Ишбар қағанмен соғысып жатқан Төременге көмек берген. Ишбар қаған қайтыс болғаннан кейін билік басына келген жаңа қаған Чулохоуға қолдау көрсетіп, Төременге қарсы шығады. Бірақ, Төремен өлтірілгеннен кейін, Қара Шора Түрік Тардуш батыс бөлікті Түрік қағанатын бөліп алып, жеке мемлекет құру үшін күрес жүргізген.
589 жылы Қара Шора ұлы Ян Саухты (Саба) 300 000 әскермен Иран қарсы аттандырады. Герат шатқалында болған шайқаста иран қолбасшысы Бахрам Чубин Ян Саухты алдап қақпанға түсіреді. 20 мың әскерімен тар шатқалдың ортасында қалған ол қаза табады. Ян Саух өлгеннен кейін қолбасшылық Нили ханға өтеді. Ол шегіне жүріп шайқасып, Бахрам Чубинді тұтқындай жаздайды. Іле Нили ханның өзі торға түседі. Бірақ, иран шахы оған сый-сияпат көрсетіп, құрметпен шығарып салады. Сөйтіп, Қара Шораның Ұлы Жібек жолына үстемдік ету үшін жасаған бір жорығы сәтсіз аяқталады. 593 жылы қағанаттағы билік Қара Шора Түріктің қолына өтеді. 598 жылы сатқын Жаңғар ханды жазалау мақсатымен Қытай жеріне жорық жасайды. Шекарадағы әскердің күштілігіне қарамастан түрік әскері қытайларды Ұлы қорғанға дейін ығыстырады. Жаңғар Қара Шорадан кешірім сұрамақ болады. Бірақ, Чжань Сунь шэнь деген қытай оны бұл райынан қайтарады. Келесі жылы Қара Шора Ян Со бастаған қытай әскерімен шайқасқа шығып, жеңіліс табады. 599 жылы Дулан қаған қаза табады. Осыдан кейін Қара Шора Түрік Тардуш өзін қаған жариялайды. Бірақ қағанаттың шығыс бөлігінің бектері мен рубасылары оны мойындамады. Қағанның құрылтайсыз билікке келуін, шығыс бөліктегілер оны қолдамауын қытай императоры шебер пайдалана білді. 601 жылы Қара Шора Түрік Тардуш қаған Қытайға басып кіріп, қытай қолбасшысы Хань Хунның әскерін талқандады. Бірақ, бұл жеңіс ұзаққа созылмады, қытай тыңшыларының ұйымдастыруымен телес тайпаларының конфедерациясы көтеріліс жасады. Көтеріліс Селенгі өзенінен Тянь–Шаньға дейінгі аумақты қамтыды. Осы көтеріліс кезінде Қара Шораның немересі Нили-хан (Елтегін Бұйрық қаған)қаза табады. Қара Шора Түрік Тардуш қағанның әскерін талқандалып, ол Тоғанға қашуға мәжбүр болды. 603 жылы Қытайдың қолдауымен Жанғар қаған шығыс бөлікке қаған болып, батыс бөлігі біржолата бөлініп шығып, жеке мемлекет құрды. Ал, Қара Шора болса Тогонда тибеттіктердің қолынан қаза табады.
Тағы қараңыз
Санат:Түркі қағанатының билеушілері Санат:603 жылы қайтыс болғандар Санат:Ашина әулеті
Қазақстанның таратылған аудандары
400px|thumb|Қазақстанның 1992-1996 жылдар аралығындағы әкімшілік бөлінісі 1991 жылдың 16 желтоқсанынан бері Қазақстанның таратылған, жаңадан құрылған, атауы өзгерген аудандары мен аудан орталықтарының тізімі
Дереккөздер
Санат:Қазақстан аудандары Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Күнгей қауы
Күнгей қауы (Stipa kungeica) – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Күнгей Алатау жотасы Саты өзінің жағалауындағы құрғақ беткейлерде өседі. Биіктігі 60 см-дей, қалың шым түзетін өсімдік. Сабағының бойына иіле орналасқан бұдыр жапырақтары қылтанды болады. Гүлшоғыры – қысыңқы, көп масақты. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Күнгей қауы – құнарлы мал азығы. Өте сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Астық тұқымдасы
Сауыршөп
Сауыршөптің қысқы гүл деп аталатын атауы бар. Себебі ол қыстың соңына не ерте көктемде гүлдейді. Бір қызығы қар астында жатып-ақ бой көтеріп өсе береді. Бойының биіктігі 10-15 см. Наурыз айының басында сары гүл жарады. Гүлі сабақ басында 10-15 күндей ғана гүлдейді. Кішкене гүлдің өсуі баяу болғандықтан аулада оны адам аяғы баспайтын жерге отырғызғаны дұрыс. Ерте көктемде гүлдейтіндіктен, суғарып, қоректендіру қажет емес. Тамыр түйнегін отырғызар алдында түбіне құнарлы, жеңіл топырақ салғаны дұрыс. Тұқымы арқылы сәуір айында жылы жерде жәшіктерге көбейтеді. Тұқымы өніп жапырақ жарғанға дейін тұрақты температура мен үнемі ылғалдылықты сақтау керек.
Дереккөздер
Санат:Гүлді өсімдіктер
Әл-Фараби және музыка
Әбу Насыр әл-Фараби (873—950) ежелгі Отырар қаласында туған. Ол іргелі еңбектер жазып қалдырды. Музыканың теориясы мен тарихы жөніндегі зерттеулерінде әл-Фараби көптеген ойшылдардан асып түсті. «Китаб әл-мусики әл-кабир» («Музыканың ұлы кітабы») деп аталатын еңбегі жарық көрген соңдай-ақ оны дүние жүзінің барша ғалымдары Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» деп таныды.
Әл-Фараби музыкалық аспаптарда шебер орындаушы болды, жанынан ән-күй шығарды, музыканы зерттеді, аспаптардың жаңа түрлерін өзі ойлап тауып, жасап шығарды және жетілдірді, өз замандастары қобызшы Нышан Абызбен, аты аңызға айналған күйші Қорқытпен таныс болған. Олардың орындауында «құс жолы», «Жез табақ», «Сыр сандық», «Желмая» күйлерімен танысады және осы күйлердің әсерімен «Шұбар айғыр»1 күйін шығарады. Музыка теориясы саласында әл-Фараби араб философы әл-Киидидің (800—879) еңбегімен танысады.
Әл-Фарабидің музыкалық аспаптар жөніндегі еңбектерінің маңызды болатын себебі, ол өз заманындағы музыкалық аспаптарды зерттегендігінде еді. Олар: үрлеп тартылатын: най, сыбызғы, қыпшақ; ішекті уд, чанг, рубаб, шахруд, дутар, қобыз, танбур, канун; ұрып ойналатын: нагора, тыйбл, дойра және басқалар. Ол жазған аспаптардың кейбірі бүл күнде жоқ немесе жетілдіріле келе дәуір өзгерген.
Әл-Фараби көне музыкалық аспаптардың шығу тегін табиғаттағы дауысқа балап соны қайта жаңғыртумен байланыстырады. Мысалы, құмның сусылы, үңгірлерде желдің уілдеп соғуы, қамыстың сыбдыры т. б. Қазақтың үскірік аспабының аталуы желдің үскіріп соғуына байланысты туған. Ал, ұрып ойналатын аспаптар негізінен ағаш пен көн теріні, сүйекті пайдалану негізінде дамыған. Мүйізден, қамыс сабағынан үн шығару үрлеп тартылатын аспаптардың бастамасы еді. Шығаратын үнінің ақырын немесе қатты естілуіне, сондай-ақ сыр-сипатына қарай тұрмыста түрліше дамып отырған. Бұл жайында әл-Фараби: «Соғыстар мен шайқастарда пайдаланатын; би, үйлену тойы, сауық-сайран үшін қолданылатын және махаббат жырларын сүйемелдейтін аспаптар болады»— деп жазған. Үрлеп тартылатын аспаптардың ащы даусын және ұрып ойналатын аспаптардың күшті даусын ұрыстарда, аңға шыққанда, шамандардың бақсылық құру кездерінде пайдаланған. Кейбір үрлеп тартылатын және ішекті аспаптарда музыканттар құстың сайрауын, аңдардың ақыруын, табиғатта болатын басқа да түрлі дауыстарды шебер сала білген, сондай-ақ әншінің салған әнін айнытпай келтірген.
Әл-Фараби орта ғасырларда негізінен вокальдық музыканың дамығандығын айтқан. Әншілер шертіп ойналатын және ысқышты аспаптардың ішектерін бір сарынмен даңғылдатып сүйемелдей отырып ән салған. Аспаптар қарапайым болғандықтан оларда ойнау мүмкіншіліктері де шектеулі болған, сондықтан әншінің, мың құбылттан әндерін сүйемелдеуге бұл аспаптар жарамаған. Әл-Фараби адамның, даусын ең жетілген және табиғи аспапқа балаған, басқа көне аспаптардың бәрі жетілдірілмеген деп санайды да, оларды аспаптың жасанды түрлеріне жатқызады.
Әл-Фараби арфаның шығу тегі садақ деп жазады. Әуелгі кезде оған екі ішек ғана тағылған, кейін он үшке дейін жеткен, жаңғырық шығаратын шанақ пен құлақтар орнатылған. Әл-Фарабидің айтуынша, көне арфаның басы мен шанағы аққудың бейнесінен аумайды екен, ал шығаратын даусы аққудың қиқулаған үніндей болыпты. Арфа тектес көп ішекті аспаптың диапазонын кеңейту үшін әл-Фараби ішектің санын көбейту керек деп тапқан.
Музыкалық аспаптардың екінші түріне жататындар туралы ғалым былай деп түсіндіреді: «... белгілі бір бөлікті саусақпен басып ойнау ар0ылы қажетті нотанын, бәрін де ала аламыз...» Арфа, уд, және чанг сияқты аспаптар ежелгі түркі елінде құңқау, күнқу, етиген деген атаумен аталған. Әл-Фарабидің сүреттеп жазуына қарағанда танбур бес першелі болған. Ол аспаптан шығатын екі дыбыс аралық үнді құлаққа жағымды келетін және жағымсыз деп бөледі. Мұнымен қатар ғалым дыбыстың жақсы шығуына аспап конструкциясының әсері жөнінде, шанақ пен астыңғы және үстіңгі қақпақтардың үні икемделіп келу ерекшеліктері туралы бағалы деректер келтіреді. «Өзінің табиғаты, өзінің құрылысы жөнінен, - деп түсіндіреді ғалым, аспаптардың шанағы пернелерді басқанда шығатын ноталарга қосақтала отырып өзі де үн шығарады...»
Әл-Фараби най, қыпшақ сияқты үрлеп ойналатын аспаптарды, олардың бір-біріне ұқсастыстары мен айырмашылықтарын егжей-тегжейлі зерттейді. Үннің, дауыстың неден пайда болатынын, қалай шығатынын теориялық жағынан негіздей отырып, ғалым барлық үрлеп ойналатын аспаптарда үннің шығу сипаты түтіктің ішкі қуысының көлеміне байланысты болатынын дәлелдейді. Түтіктің ішкі қуысы деп оның орындаушы үрлейтін жоғарғы ұшындағы тесіктен бастап, түтіктің үрлеумен пайда болған дауыс сыртқа шығатын жеріне дейінгі аралық аталады. Әл-Фараби ұрып ойналатын аспаптарды даусы тым қатты шығатын, адамның құлағын тұндырып жіберетін ащы дауыстылар қатарына жатқызады және олардың кебінесе үрыс-соғыс жағдайларында қолданылатынын айтады. Сөйтсе де, әл-Фараби оларды музыкалық аспаптар қатарына жатқызған. Бұған дәлел, оның мына сөзін келтірелік: «Дойра, танбура, нагора ойнау, әуен ырғағымен қол қағу, би, ырғаққа негізделген мимика — осылардың бәрі музыка саласына жатады». Қазіргі кездегідей, бұрын да халық аспаптарының ойналу мүмкіншілігі әр түрлі болған. Мүның өзі аспаптың жасалу құрылысындағы өзгешеліктеріне, ойнау тәсілдеріне, дыбыс шығару жолдарына, диапазонына байланысты. Кейбір аспаптар жетілдіріле келе адам даусының мүмкіншілігіне таяу келіп, тіпті асып та түсті, енді біреулерін жетілдіру қиынға соқты. Әл-Фараби көне халық аспаптарын толымды және толымсыз деп екіге бөлді. Ол толымсызға ән-күй орындау мүмкіншілігі шектеулі аспаптарды жатқызған. Бізге белгілі қазақтың көне музыкалық аспаптарының ішінен мұндай топқа — сазсырнайды, үскірікті және тастауықты; үрлеп тартылатын аспаптар ішінен — қамыс сырнайды, ысқыруықты, бұғышақты; сым тілшелі аспаптардан — шаңқобыздың ескі қарапайым түрін жатқызуға болады. Адамдардың көңіл-күйі, ой-арманын білдіру үшін қызмет еткен музыкалық құралдардың ішінде халық әндері әрқашан басты роль атқарған. Ал енді сүйемелдеуші музыкалық аспаптарды жетілдіру ісі вокальдық музыкамен тығыз байланысты. Әншілер аспаптардың шектеулі орындаушылың мүмкіншіліктерін адам даусының мүмкіншіліктеріне жақындатуға тырысқан, сондықтан егер аспаптың белгілі бір кемшілігі болса, ондай кемшілікті бірте-бірте ептеп жойып отырған; міне, осылайша уд және басқа аспаптар біржола жетілдірілген».
Орта ғасырларда қолданылған, әнді сүйемелдеуші музыкалық аспаптардың ролін әл-Фараби былайша сипаттап жазған екен: «... аспапта сүйемелденетін вокальдық музыка мейлінше құлпырып, байи түседі, құлаққа жағымды естіліп, жүрекке жылы тиеді және поэзиясы мен ырғақтылығының арқасында оңай жатталады...» Аспаптық музыканың (күй) өмірге келуі, дамуы аспаптардың өздерін жетілдірумен қатар жүреді. Нақ осы жөнінде әл-Фараби қызғылықты пікір айтқан: ''«Музыканттар аспаптардан адам даусымен салыстырғанда басқаша түрде болып келетін ноталар мен әуендер шығаруға болатынын байқады. Мұндай әуендер жанға жағып, бойды билейтін болғандықтан, вокальдық тондардың барлық қасиеттерін бере алмағанымен де, табиғи әуен ретінде жоғары бағаланған. Олар кейде ән салу ережелерінен ауытқи отырып, әлгі ноталар мен әуендерді қолданатын болды, сөйтіп олардан баға жеткісіз пайда тапты»''. Одан әрі ғалым өз пікірін дамыта келіп, былай деп толықтырады: ''«Аспаптық музыканың өзі адам даусын қаншалықты келтіре алатын болса, соншалықты дәрежеде әнге қосылады. Ол адам даусын сүйемелдейді және түрлендіріп байытады немесе прелюдия мен интермедия ролін атқарады. Интермедиялар әншінің тыныс алуына көмектеседі; сонымен қатар олар дауыспен келтіре алмайтын әуенді келтіріп, музыканы толықтырады»''. Музыкалық аспаптарда ойнаудың өзіндік екі немесе үш дауысты аккордтар трельдер, форшлагтар, күрделі ырғақтар үлгісі пайда бола бастайды, ал бұларды адам даусымен келтіру көбінесе өте қиынға соғады, тіпті адам даусын мүлде келтіре алмайды десе де болады. Міне, осы себепті вокалдық және аспаптық музыка арасында айтарлықтай айырмашылықтар байқалуда, ал мұнын, өзі, түптеп келгенде, күйдің пайда болуына әкеліп соқты.
Қазақтың домбыра және басқа да музыкалық аспаптары күйлердің дамуымен бірге жетілдірілген. Домбырада жаңа нернелердің пайда болуы халық өнерпаздарының интонациялық ойнау қабілетінің өскеиім бейнелейді. Әдетте, жаңа перне өзінде түңғыш рет ойналатын музыкалық шығарманың немесе автордың атымен аталып отырған.
«Китаб әл-мусики, әл-кабир» еңбегі жазылғаннан бері 1100 жылдан астам уақыт өтті. Алайда, әл-Фарабидің бұл ұлы кітабы, музыка зерттеу ғылымы үшін күні бүгінге дейін өзінің баға жеткісіз құнын жойған жоқ. Ол Шығыс халықтарының сонау бағзы замандағы музыкалық мәдениетінен мағлұмат беріп, біздің білімімізді кеңейте түседі.
Дереккөздер
Санат:Әл-Фараби Санат:Музыка
Тұрақты тепе-теңдік
right|200px Тұрақты тепе-теңдік - жүйенің аз ұйытқуы оның тепе-теңдік күйден аз ауытқуына әкелетін және біршама уақыттан кейін энергия диссипациясының салдарынан жүйе негізінен өзінің бастапқы күйіне қайта оралатын тепе-теңдік.
Тыныбеков Құрасбек
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Елтегін Бұйрық қаған
Елтегін Бұйрық хан немесе Нилі хан (қытайша: 泥利可汗 (nilikehan), Йаль-тегин, немесе Барамуда, Или-тегин) — 603 жылдан бастап Батыс Түрік қағанатының бірінші қағаны.
Басқаруы
Қара Шұрын Түрік иран-түрік соғысынан кейін Нілі ханды Пайкенд аймағының билеушісі етіп тағайындады. Парсы деректеріне сүйенсек Бахрам Чубинның әскеріне қарсылық көрсеткен, алайда ақырында тұтқынға түсіп қалады да (немесе келіссөздер үшін берілген) VI Ормизд ке жіберіледі, ол оны жақсы қарсы алып Пайкендке қайтарады. Қара Шұрын Түрік қаған атанғаннан кейін Нілі хан Түрік қағанатының батыс аймағының билеушісі болды. VII ғасырдың басында Қара Шұрын Түрік Тоғонға қашқаннан кейін таққа талас басталған еді. Нілі хан осы соғыстардың барысында қаза болды.
Тағы қараңыз
Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері Санат:604 жылы қайтыс болғандар
Динамикалық жад
Бұл жадтың сақтау ұяшықтары жартылай өткізгіштік микросхема элементтерінен құрастырылған конденсаторлар ретінде жасалған. Логикалық «1(> — қонденсатордың зарядталған, ал «0(> — зарядталмаған қалып-күйіне сәйкес келеді. Тексергіш схема оқу операциясын орындаған кезде бұл конденсаторды өзінің үсті арқылы разряд жасайды: егер конденсатор зарядталған болса, онда тексеру схемасының шығысында «1)( мәні көрсетіледі. Уақыт өткен сайын (егер ұяшыққа қатынас құру болмаса), конденсатор разрядталады да, ондағы ақпарат жойылады. Сондықтан бұндай жад конденсаторларды түрақты зарядтап түруды қажет етеді. Динамикалық жадтардың түрлері: MDRAM, FPM, VRAM, EDO, BEDO, SpRAM, SGRAM, WRAM, RDRAM жөне т.б.
Дереккөздер
нобай|солға|
Санат:Компьютерлік жад
Харвуд (Миссури)
Харвуд (Harwood) — Миссури штатының Vernon округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 90 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.3 км² шамасында. FIPS коды — 29-30862.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары
Атырау облысының экономикалық аудандары
230px|нобай|оңға|Атырау облысы Атырау облысының экономикалық аудандары.
Жайық бойы экономикалық ауданы.
Жайық бойы экономикалық ауданы. Бұл ауданның құрамына Махамбет,Индер аудандарының аумағы кіреді. Жер көлемі 20,5 мың шаршы шақырым, халқы 65,3 мың адам (2014). Табиғаты қатал, жері қуаң болып келеді. Тіршілігінің басты көзі – Жайық өзені. Өзен бойын жағалай бау-бақша, түрлі көкөніс, жеміс-жидек егіс алқаптары орналасқан. Мүйізді ірі қара, қой-ешкі, жылқы, түйе малдары көп өсіріледі. Егін шаруашылығы мен мал өнімдері аудан экономикасының негізі thumb| Махамбет ауданында бақша өнімдері өсіріледі | alt=A. Махамбет ауданы болып есептеледі. Махамбет ауданы бойынша 1 акционерлік қоғам, 2 шаруашылық кооперативі, 301 шаруа қожалығы, 45 шағын кәсіпорын жұмыс істейді. Аудан жері арқылы Атырау-Индер, Атырау-Орал, Махамбет-Аққыстау тас жолдары, Ресей және Кавказ бағытына қарай мұнай-газ құбырлары өтеді.
Индер ауданының жері пайдалы қазбаларға өте бай. Солардың ішіндегісі ең көлемдісі Индер тұз күмбезі. Бұл күмбез борат, гипс, ангидрит, бор, цементтік шикізаттаға да бай. Аудан жерiндегi гипстiң, жаппы қоры 10-15 млрд.т. шамасында. Индер көлі суының құрамында бром, калий мол, одан жоғары сапалы ас тұзы өндiрiледi.
Аудан тұрақты электр энергия көзiмен қамтамасыз етiлген. «Орта Азия-Орталық» қуатты газ магистралi Индербор қалашығы арқылы өтiп жатыр. Осындай техникалық-экономикалық алғышарттар ауданда iрі өнеркәсiп кешенiн тұрғызуға қолайлы мүмкіндiк туғызып отыр.
Ауданның өнеркесіптiк кәсiпорындары «Индер» ЖАҚ бiрлестiгi (Индер борат кенiші). «Жайықгазтасымалдау» басқармасы, геологиялық «Бор» ЖШС, «Индертұз» кәсiпорны, «Индергипс» бiрлескен кәсіпорны, «Индер» мұнай айдау стансасы, «Геохим» кәсiпорны аудан экономикасының негiзгi нысандары болып есептеледi. Ауданның табиғи қорларын игеру мақсатында шетелдiк компаниялармен бiрлескен кәсiпорындар жұмыс жасауда. Аудан орталығынан Атырау, Орал қалаларына, аудан iшiндегі елдi мекендерге автомобиль жол қатынасы бар. Мақат-Индер темiр жолының аудан экономикасы үшiн маңызы өте зор. Аудандағы 1 акционерлiк қоғам (Есбол АҚ), 2 өндірістік кооператив, З серiктестiк, 81 шаруа қожалықтары ауыл шаруашылығын құрайды.
Индер жерi тарихи оқиғаларға бай, тарихи тұлғалар мекенi. Бұл өңiрде Махамбет Өтемiсұлы өмiр сүрген. Ұлттық бостандық үшiн күрес басшысы, батыр Сырым Датұлыда Индер топырағында өз iзiн қалдырған.
Хамза Жұматов
Хамза Жұматов (15.10. 1912, Баянауыл ауданы, Павлодар облысы – 26.5. 1972, Алматы) – ғалым, медицина ғылым докторы (1954), профессор (1959), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960). Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1937). 1937 – 44 жылдары Алматы мемл. медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) дәрігер-ординатор, аспирант, ассистент, доцент болды. 1944 – 47 жылдары Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында аға ғылым қызметкер, КСРО Медицина Ғылым Академиясының Вирусология институтының докторанты, 1947 – 50 жылы осы академияның Эксперименттік медицина институтында (Ленинград) аға ғылым қызметкер, 1951 – 72 жылы ҚазКСР Денсаулық сақтау министірінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) ғылыми жетекші және Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1961 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының (ЖАК) мүшесі болды. Негізгі ғылыми еңбектері вирустардың молекулалық биологиясы мәселелерін зерттеуге арналған. Жұматовтың жетекшілігімен тұмау вирустарының штаммдары бөлініп алынып, жеке зерттелді. Ол тұмау вирустарынан, полиомиелит ауруларынан вакцина егу арқылы сақтанудың әдістерін ұсынды. Жұматов тұмау вирусын, адам және жануарларда ауру тудыратын вирустардың рибонуклеин қышқылдарын, жұқпалы гепатит ауруын, өсімдіктердің вирустық кеселдерін зерттеді. Жұматов 1-Халықаралық жұқпалы аурулары патологиясы конгресінде (Франция, Лион, 1956) француз тілінде, 1-Халықаралық Африка – Азия дәрігерлерінің конгресінде (Египет, Каир, 1964) баяндамалар жасады. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1974). 2 рет “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдермен марапатталған. Жұматовқа Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ескерткіш тақта орнатылған.
Атырау облысының экономикалық аудандары
Солтүстік-батыс экономикалық ауданы
Солтүстік-батыс экономикалық ауданы Бұл ауданға Құрманғазы, Исатай аудандарының аумағы кіредi. Жер көлемi 35,5 мың шаршы шақырым, халқының саны 84,4 мың адам. Бұл аудан жерiнiң 1/З бөлiгiн Нарын, Мыңтөбе құмдары алып жатыр. Жазы ыстық, қысы суық, жауын-шашын мөлшерi өте аз. Табиғат жағдайы мал шаруашылығына мамандалуға мүмкiндiк бередi. Сондықтан бұл экономикалық ауданның жетекшi саласы жайылымдағы мал шаруашылығы. Оның iшiнде ірi қара мен қой өсіру жақсы өркендеген.Құрманғазы ауданында мал шаруашылығымен шұғылданатын 9 өндiрiстік коопертив құрылған. Олардьщ iшiнде Ақжонас, М.Бекмұханбетов атындағы, Құрманғазы, Көптоғай, Сүйiндiк АҚ ұжымдық ауыл шаруашылық кооперативтерi.
Хамза Жұматов
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Атырау облысының экономикалық аудандары
Солтүстік-батыс экономикалық ауданы
Ауданда мал шаруашылығы өнiмдерiн ұқсататын 20 шағын кәсiпорын ұйымдастырылган. Ауыл шаруашылығының екiнші саласы — балық аулаумен айналысатын 4 балықшы өндiрiстiк кооперативтерi бар, балық өңдейтiн цехтар ашылган. Аудан аумағымен Ақтөбе-Астрахань темір жолы, Атырау-Астрахань тас жолы өтедi.
Исатай ауданында 200 дей шаруа қожалықтары құрылған. Жапондык фирма арқылы құрылған шағын ет комбинаты, қуатты наубайхана, кірпiш зауыты салынған. Исатай ауданы экономикасының жетекшi саласы - мұнай өнеркесібi. «Жайықмұнайгаз» басқармасы, «Ембімұнайгаз» өндiрiстік филиалы облыстағы iргелi өндiрiстердiң бiрi. Аудан жерiн Аққыстау, Исатай станциялары мен 8 темiр жол бекетi арқылы Батыс Казақстан темiр жолы кесiп өтедi. Сондай-ақ аудан үстiмен Атырау-Солтүстiк Кавказ газ құбыры өтедi.
Солтүстік-шығыс экономикалық ауданы
Солтүстік-шығыс экономикалық ауданы Бұл ауданның құрамына Қызылқоға ауданының аумағын жатқызуа болады. Ауданның жер көлемi 24,9 мың шаршы шақырым. Халқы 31,8 мың адам (2014). Құрамында 5 өндiрістiк кооператив, 1 толық серiктестiк, 96 шаруа қожалықтары мен жеке иелiктерi, 2 асыл тұқымды қой зауыты бар. Жерiнiң батыс бөлiгi құмды болып келедi. Ауданның жазы құрғақ, ыстық болып келеді.thumb |Қызылқоға ауданында қой шаруашылығы жақсы дамыған Аудан экономикасының басты саласы-ауыл шаруашылығы. Ауданның негiзгi кәсiбi төрт түлiк мал болса, соның ішінде қой шаруашылығы жақсы дамыған. Әсiресе ауданның қаракөл елтiрiсiн өндiру жөнiндегi жұмысы айтарлықтай. Соңғы жылдары ауданның «Жасқайрат» АҚ-да еттi-майлы-елтiрiлi Атырау асыл тұқымды қой түрi шығарылды.
Ауданның жер қойнауынан мұнай-газ қоры, сондай-ақ құрылыс материалдарының қоры анықталды. 1986ж. аудан аумағының Орысқазған, Қотыртас алаңдарынан мұнай көздерi ашылып, кейiн «Қайнар» мұнайгаз өндiру басқармасы құрылса, кейіннен Қондыбай, Казанғап, Мәтенқожа кен орындары ашылды. Ауданның экономикалық-әлеуметтiк жағдайын темiр жолдың өтуi айтарлықтай жақсартты.Сағыз, Мұқыр, Кенбай, Жамансор, Жантерек стансалары арқылы күн сайын ондаған жолаушы және жүк поездары жүредi. Сол сияқты, Индер-Миялы-Сағыз, Мұқыр-Құлсары, Атырау-Ақтөбе тас жолдары бар.
Шығыс, оңтүстік шығыс экономикалық ауданы
Шығыс, оңтүстік шығыс экономикалық ауданы Бұл экономикалық ауданға Мақат, Жылыой аудандарының аумағы кiредi. Жер көлемi 34,3 мың шаршы шақырым, халқының саны 107,1 мың адам (2014). Ауданда қазақ мұнайының қара шаңырағы Доссор, Мақат, т.б. мұнай кенiштерi орналасқан. Мақат ауданына қарасты 6 қала типтес кентi, Ескене темiр жол стансасы жене темiр жол разьездерi бар. Ауданда мұнай-газ өндiретiн iрi 2 басқарма бар. Аудан үстiмен 4 бағытқа темiр жол магистралi өтедi. Мақатта үлкен темiр жол торабы қалыптасқан. Онда iрiлi-уақты 10 кәсiпорын, бөлiмшелер бар: олардың iшiнде Мақат локомотив депосы мен темiр жол стансасы iрi кәсiпорындар болып саналады. Газ айдайтын желiлiк-өндiрiстiк басқарма, мұнай айдайтын станса, құрылыс-монтаж пойызы, жол кұрылысы кәсіпорындары бар. Автокөлiк жөндеу зауыты мұнай өндiру кәсiпорындарына қажеттi құрал-жабдықтарды, қондырғыларды жасап, жөндеп шығарады.
Аудан аумағында мұнайдан басқа көмiрдiң, тұздың, цемент пен керамзиттiң, бордың, кiрпiшке керектi шикiзат, емдiк қасиетi бар балшық пен калий тұзының үлкен қоры анықталып отыр. Аудандағы мұнай, т.б. кен орындарын шетелдiк фирмалармен бiрлесiп игеру бағдарламасы жасалып, олар өз тарапынан ауданда аса қажет наубайхана, шұжық цехын, т.б. салуда. Осындай шаралар аудан экономикасын дамытуға, халықтың әлеуметтiк жағдайын жақсартуға үлкен мүмкiндiктер берiп отыр.
Жылыой ауданында 1 қала, 3 кенттiк 3 ауылдық әкiмшiлiк бар. Орталығы- Құлсары қаласы. Басты кен байлығы - мұнай мен газ. Олардан басқа өндiрістiк мәнi бар кир, қиыршық тас, бор кендерi, минералдық су көздерi кездеседi. Қазақстан мұнайы тарихындағы бiрiншi мұнай фонтаны осы аудандағы Қарашүңгіл ұңғысынан атқылады. Саладағы ежелгі мұнай кәсіпшіліктері Құлсары (1935) және Прорва мұнай өндiру басқармасы. (1963).
Оңтүстік экономикалық аудан.
Оңтүстік экономикалық аудан. Ауданға Атырау қалалық әкiмшiлiгiнiң аумағы жатады. Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 кала, 2 кенттiк әкімшілiк (Балықшы, Жұмыскер), 7 ауылдық аймақ (Ақсай, Атырау, Геолог, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 28 елдi-мекен бар. Аумағы 294,8 мың га. Халқының саны 239,5 мың адам (2014).
Аудан Каспий маңы ойпатында орналасқан. Климаты тым континенттiк — қысы салқын, ал жазы ыстық, қуаң.
Бұл ауданда облыста өндiрiлетiн өнеркесiп өнiмдерiнiң 90 пайызға жуығын шығаратын iрi-iрi өндiрiс орындары, құрылыс мекемелерінің 95 пайызы орналасқан. Мұнда республикадағы ең iрі балық консервi комбинаты «Атыраубалық» АҚ бар. Атырау, Дамбы ауылдық аймақтарында балық аулаумен айналысатын өндiрiстiк кооперативтер жұмыс жасайды. Қала маңындағы жеке шаруа қожалықтары мен өндiрiстiк кооперативтер ауыл шаруашық өнiмдерiн өндiрумен айналысады. thumb| alt=A.| Қала маңындағы жеке шаруа қожалықтары мен өндiрiстiк кооперативтер балық өнiмдерiн өндiрумен айналысады Қала iргесiндегi Балықшы кентінде кеме жөндеу зауыты, машина-мелиорация стансасы, Атырау өзен айлағы, Ширина мұнай базасы т.б.бар.
Атырау iрi транспорт торабы. Облыста транспорттың барлық түрлерiмен тасылатын жүктiң 70 пайызы қала үлесiне тиедi. Темiр жол, автомобиль вокзалдары мен әуежай бар.
Атырау қаласы - облыстың саяси-әкiмшiлк орталығы. Қала Каспий теңiзiнен 40 шақырым жерде Жайық өзенiнің атырауын алып жатыр. 1938 жылы 15 каңтардан облыс орталығы. Қаланың іргетасы 1640 жылы қаланып, ертеде «Жайық тас қалашығы», «Үйшiк» аталған, кейiн қаланы салуға қаржысын шығарған көпес Гурьев есiмi Ресей әкiмшiлiгiнiң шешiмімен берiлген. 1991 жылы 21 ақпанда қала тұрғындарының тiлегiне орай «Атырау» деп аталды.
Атырау —қазiргi заманғы iрi өнеркесiп орталығы. өнеркесіп құрылымында ауыр өнеркесiп жетекшi орын алады. Бұл салада Атырау мұнай айыру зауытының өнiмдерi, машина жасау зауытының (Заман ЖШС) мұнай кәсiпшiлiгi жабдықтары, полиэтилен тұрбалары үлкен сұранысқа ие болып отыр. Қалада 200-ден астам кәсiпорын маңызды өнiм түрлерiн шығарады. Әсiресе құрылыс индустриясы жедел қарқынмен дамуда. Қалада тұрғын үй, әкімшiлік, өндірістік, әлеуметтiк ғимараттарды тұрғызумен айналысатын бiр мыңға жуық жеке, бiрiккен, отандық, шет елдiк құрылыс компаниялары жұмыс жасайды Қаланың архитектуралық бет-бейнесi мүлдем өзгерiп, түбегейлi жақсарды.
Дереккөздер
Санат:Атырау облысы
Бағдарламалау тілі
Бағдарламалау тілі (язык программирования; programme - нұсқау, хабарлау) — хабарларды есептеуіш машиналардың көмегімен сұрыптайтын жасанды тілдер тобы.
Бағдарламалық тілдерде символдарды бірізділікпен өңдеуге қажет мәтіндер алдын ала жазылып кояды, мәтіндерді бұйрықты тапсырма деп қарауға болады. Семантикалық шарттары бойынша мәтіндер мынадай деңгейлерде сұрыпталады: дербес мағынасы жоқ әліпби таңбалары; шағын тіл бірліктерінің екі жақты атаулары; мағынасы бұйрық түрінде емес атаулардың қосындысын білдіретін сөйлемшелер; белгілі әрекетті білдіретін (бұйрық мағынасында) синтаксистік құрылымдардан тұратын операторлар тағы басқа. Бағдарламалық тілдердің өзіне тән сипаты — символдық, сөздік, сөйлемдік, мәтіндік деңгейлердің ара жігі белгісіздігінде мәтіндерді жазып, ЭЕМ-ге енгізуде ондағы жетімсіздік басқа символдармен толықтырылады. Мысалы, (СОТО сөйлемшесі бір символ, бір сөз немесе бір сөйлем болып есептелуі мүмкін. Бағдарламалық тілдер қолданылу тұрғысынан екіге бөлінеді: алгоритмдік әр түрлі типтерді алдын ала жазуға болатын универсалдық бағдарламалық тілдер және неғұрлым шағын мақсатты жүмыстарға (модель жасау, мәтінді автомат өңдеу, белгілі бір процесті басқару) арналған мамандандырылған бағдарламалық тілдер. Бұлардың ішінде ЭЕМ-мен пайдаланушының қарым-қатынасын дамытуда диалогтік бағдарламалық тілдер маңызды орын алады. Бағдарламалық тілдердің дамуы олардың деңгейін көтеру, адам мен машинаның қарым-қатынас процесін жеңілдету, бағдарламалардың тиімділігін арттыру арқылы іске асырылып отырады. 20-ғасыр 70-жылдары бағдарламалық тілдердің жалпы саны 1 мыңға жақындады. Ең жиі қолданылатын, деңгейі жоғары тілдік бағдарламалар: фортран, кобол, ПЛ/1, алгол, бейсик, паскаль, мектепте кең тараған — паскаль тілі. thumb|Бағдарламалау тілдер кітаптары БАҒДАРЛАМАЛАУ ТІЛІ, бағдарламалау тілі — мәліметті (деректі, ақпаратты) және олардың алгоритмін (бағдарламасын) ЭЕМ-де өңдеуге арналған формальды (жасанды) тіл. Бағдармалау тілінің негізін алгоритмдік тіл құрайды. Алғашқы Бағдарламалау тілі ішкі машиналық тіл болып есептеледі. Қазіргі Бағдармалау тілі машиналық-бағдарланған, процедуралық-бағдарланған және проблемалық-бағдарланған тілдер болып ажыратылады. Машиналық-бағдарланған Бағдармалау тілі өзінің мәліметтерінің түрі мен алгоритмінің құрылуы бойынша белгілі бір ЭЕМ-нің (не ЭЕМ класының) құрылымын бейнелейді. Мұның үстіне оның бағдарламалау процесін жеңілдету және автоматтандыру сияқты ерекшеліктері бар. Ол машиналық тілге жақын тіл. Машиналық-бағдарланған бағдармалау тіліне автокод, алмо, эпсилон, т.б. тілдер жатады. thumb|left|C++
Синтаксис
Бағдарламалау тілінің сыртқы формасы синтаксис ретінде белгілі. Бағдарламалау тілдерінің басым көпшілігі текстік.
Процедуралық-бағдарланған бағдармалау тілі
Процедуралық-бағдарланған бағдармалау тілі — белгілі бір мәселелер класын шешу бағдарламасын сипаттауға арналған тіл. Бұл тілде мамандар кәсіптік терминдер түрінде ЭЕМ үшін тапсырмалар құрастыра алады, әрі онда мәселені шешу үшін орындалатын нақты қадамдар міндетті түрде көрсетіледі. Мұндай тілге фортран, Паскаль, алгол, ПЛ1, кобол, бейсик, дельфи, СИ, т.б. жатады. Мұның ішінде фортран ғылыми-техникалық есептерді шығару үшін, Паскаль өндіріс пен оқуда, бейсик дербес компьютерде жұмыс істеу үшін, т.б. әр түрлі мақсатта қолданылады.thumb|[[Java]]
Проблемалық-бағдарланған бағдармалау тілі
Проблемалық-бағдарланған бағдармалау тілінде функциялық терминдер ЭЕМ-ге орындалу реті көрсетілмей-ақ беріледі. Мұндай тілге әр түрлі қолданбалы бағдарламалар тобын (пакетін), ақпарат-іздеу жүйесінің сұраныстарын жатқызуға болады. Бағдарламаны сипаттаудың толықтығына қарай Бағдармалау тілі төменгі және жоғарғы дәрежелі Бағдармалау тілі болып бөлінеді. Төменгі дәрежедегі Бағдармалау тіліне нұсқау беру кезіндегі қадамдардың толықтығы тән. Мұндай тілдер әдетте машиналық тілге жақын болып келеді. Бұл ЭЕМ-ге берілетін тапсырмадағы кәсіптік қызметте пайдаланылатын терминдердің қысқа әрі сиымды берілуіне мүмкіндік береді. Қазақстанда Паскаль, дельфи, СИ, ассамблер бағдарламау тілінде көптеген жаңа бағдарламалар жазылды. Олар республикада кеңінен пайдаланылып, шет елдерге де сатылды. thumb|left|[[Java интерфейсі]]
Дереккөздер
Санат:Бағдарламалау тілдері