cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бәкі би
Шопай байланған терек
Бұл екі арада Шопайдың баласы жүгірген бойы ауыл адамдарына айтып, олар Бәкіге естіртіп үлгірсе керек. Бәкең жанында кісілері бар, атпен шауып келсе, қайыққа мінген алты орыс қарашекпен жағадан алыстап кетіп барады екен. "Ай, Матвеев-ай, қолыма түспей кеттің-ау! Сен алтауынды айдатпасам, Бәкі атым құрысын!" - деп ызадан, намыстан өзегі өртене жаздап, серт берген екен. Көп ұзамай әуелі дуанға, кейін корпусқа шағым жасап, істерін қаратып, әлгі алтауын жер аудартып жіберген екен.
Ал байғұс Шопайды байлаған жас Терек кейін бойлап өсіп, Қаратоғайдың бір босағасындай қиядан көзге шалынатын үлкен терек болады. Мал қоралайтын іңір арасында төбеге шығып, жан-жаққа қарап тұрғанда, әкелеріміз: "Анау, Қаратоғайдын щетіне қарай оқшауырақ тұрған, көзге қомақты көрінетін терек", - деп осы әңгімені айтушы еді.
Жуықта жол түсіп Кеңтүбекке (Бәкінің ауылы) барғанымызда, Қаратоғайға зер сала қарап едік, "Шопай байланған теректің" жапырағы жайқала көгеріп, әділет туындай желбіреп әлі тұр екен.
Бәкі мен офицер
...Козлов Николай әскери офицердің баласы, көшіп келген "переселенец" жер ауып, тоғай-суды меншіктенеді. Тоғайдан рұқсатсыз бір тал алса, не жеріне мал тұяғы түссе айып төлетіп, "жуасты жүндей түткен" - деседі.
Бір күні Козлов жиектегі отыз үйлі кедей ауылға келеді. Бұл ішер асқа, киер киімге жарымай, жадағай-жадау отырған жарлы-жақыбайлардың ауылы болатұғын. Козловтың көзі бұл ауылға көптен түсіп, қалайда колға түсіріп, кіріптар ғып ұстаудың амалын іздеуде еді. Бұл жолы сол сапармен арнайы сауда-саттық жасай келіп, әкелген дүние-бұйымдарын ауылдың бір шетінен көрсете бастайды. Ауылдағы "қолы кысқаларға" не қат-зәру екенін жақсы білетін әккі күнкөріске қажет ұн, шай, матадан бастап, бұрын көрмеген таңсық бұйымдарға шейін (кәмпит, айна, иісмай секілді заттар) мол ғып әкелген.
Қуаныш ұзағынан болмады. Қарашаның қара суығындай болып ауылға бір күні Козлов келіп, бұзауларын сұрады. Бұзау жоқ, күнкөріске ұсталынып кеткен. "Жарайды, уақасы жоқ, келер жылы қүнаншығар алармын", - деп жайбарақат Козлов кетті. Оның ойы тегіннен тегін жыл бойы асыратып, отыз бұзауды қүнаншығар қылып, ірілетіп алу. Мерзімді уақытта Козлов келсе, құнаншығарлар жок. Бұзау болмаған үйде құнаншығар болушы ма еді. "Келесі жылы дөнен өгіз аламын" деп бұл жолы көзін алайтып кетті.
Бұл істің арты үлкен дау болып, үш-төрт жылға созылып, ақыры Бәкеннің пайдасына шешіледі. Бірақ көп ұзамай бұрыннан осындай істерде жеңiстiк бермей жүрген Бәкіге әбден өшіккен саудагер "қарашекпендер" аңдып жүріп, ақыры қонақта отырғанда у беріп өлтіреді (Бәкінін атқосшысы болған, руы Тілмембет Сәмді ақсақалдың әңгімесінен).
Арғымағы орға жығылып, ақсұңқары қолдан ұшқан ел де у ішкендей болды. Үш күн азатұтып, аяулысын, арқа сүйер ардақтысың арулап, Жер-ананын қойнына берді. Қаралы, Кеңтүбек қан жылап, Жәмила айтқан жоқтауға қосылды:
Жарлы-жақыбайдың қорғаны болған, топырағың торқа болдыр Бәкі би де дүниеден осылай өткен екен.
Дереккөздер
Санат:1807 жылы туғандар Санат:Май ауданында туғандар Санат:1861 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ би-шешендері
Небаровка
Небаровка — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Иванов облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шача өзенінің сол жағалауынан 74 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Кострома қаласынан Унжа өзенін қоспағанда Горьков су торабына (Горьков суқоймасына) дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кастель-ди-Казио
Кастель-ди-Казио (Castel di Casio) — Италиядағы коммуна, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Болонья провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3170 адамды құрайды. Халық тығыздығы 67 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 47 км² шамасында. Пошта индексі — 40030.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Оқу жылдамдығы
200px|thumb|rightОқу жылдамдығы дегеніміз – белгілі бір уақыт ішінде оқылған мәтіннің көлемі. Мәтін көлемі – бет, сөз, буын, таңба (әріп, дыбыс) түрінде анықталады. Негізінен өлшеу бірлігі ретінде 1 минутта оқылған сөз (таңба) алынады және ол мынаған сәйкес келеді: 1 минутта 300 сөз (шамамен 1900 таңба) – қалыпты оқу 1 минутта 300 сөзден артық оқу – жылдамдатылған оқу 1 минутта 700-800 сөз (шамамен 4460-5100 таңба) оқу – жылдам оқудың шегі деп есептеледі.
Осындай зерттеу Ресейде де 2000 жылы халықаралық салыстырмалы зерттеулер (PISA) аясында өткізілді. Негізгі мақсаты 15 жасар оқушылардың мәтінді қандай жылдамдықпен оқитыны және түсінетіндігін тексеру болды. Осы зерттеудің нәтижесі Ресейде 15 жасар оқушылар орта есеппен минутына 179 сөз оқитынын көрсетті (зерттеуге Ресейдің 14 аймағынан 28 оқу орнынан 772 оқушы қатысты). Оқу жылдамдығының максималды шегі 240 сөз болса, минималді шегі – 41 сөз болды. Салыстыратын болсақ, бастауыш мектепті аяқтаған кезде оқушылардың оқу жылдамдығы 90 сөз (дауыстап оқығанда), 120 сөз (ішінен оқығанда) болуы тиіс.
Дереккөздер
Зерттеуден алған нәтижелерді мамандар сабаққа дайындалу уақытын есептеуге пайдаланып, мынадай мысал келтіреді: 10 сыныптың Физика оқулығы (Г.Я.Мякишев и Б.Б.Буховцев) 16 баспа табақтан тұрады, 140 сабаққа бөлінген. 16 баспа табақ 640000 таңбаға сәйкес, өйткені 1 баспа табақ – 40000 таңбаға тең екені белгілі. Баспа табақты сабақ санына бөлсек 1 сабаққа 4571 таңба немесе 2285 сөз сәйкес келеді. Егер оқушының оқу жылдамдығы минутына 110-120 сөз десек 1 сабақты оқуға 15-20 минут қажет болады. Ал нормаға сәйкес үй жұмысын орындауға жарты сағат бөлінсе физика пәнінен мәтін оқуға 15 минут, есеп шығаруға 15 минут қажет десек, оқушының орташа оқу жылдамдығы минутына 150 сөз болуы қажет.
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
NGC 3454
NGC 3454 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1831 жылы 17 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3454 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 32763, UGC 6026, MCG 3-28-30, ZWG 95.60, FGC 1155, KCPG 257A.
Рёслау
Рёслау (Röslau) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Франкония әкімшілік округіне бағынады. Вунзидель-Фихтель ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2266 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 29,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 4 79 145. Муниципалитеттің басшысы — Геральд Шаде.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Аққошқар ауылдық әкімдігі
Аққошқар ауылдық әкімдігі — Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы Ашутасты ауылдық әкімдігімен біріктірілген.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққошқар ауылы кірді. Орталығы – Аққошқар ауылы болды.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 629 адамды құрады.
Эдмонтон (Кентукки)
Эдмонтон (Edmonton) — Кентукки штатының Меткальфе (Metcalfe) округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1586 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7.5 км² шамасында. FIPS коды — 21-23968.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Седянковци (Габрово облысы)
Седянковци (Седянковци) — Болгариядағы ауыл. Габрово облысына қарасты Габрово қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 5300. Телефон коды — 067194. ЕКАТТЕ коды — 65989.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Габрово облысының елді мекендері
Абай лексикасы
Лексика. Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері қабатынан құралады. Өз тұсындағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ үшін пайдаланады.
Хан, уәзір, аламан, абыз, жылыс, тоғыс, наурыздама сөздері көбінесе Қара-сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де (шілдехана, үш тоғыз, қынаменде, ақшомшы, ықтырма, күзеу т. б.), кене киім-кешек, сауыт-сайман, қүрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, дулыға, шарайна т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы дегеннің орнына улық, кіші сөзінің орнына кішік, тураның орнына туғры тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық реңк үстеу сияқты белгілі бір мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің кенеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін және жиі қолданылғандығын сол кезеңдегі қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі артады. Бұл процесске қалам қайраткерлері белсене қатысады. Осы ретте Абайдың еңбегі көзге түседі.
19 ғасырдың 2 жартысындағы қазақ қоғамы өміріндегі елеулі тарихи оқиғалардың бірі - ел билеу, әкімшілік, әлеуметтік құрылыс салаларындағы өзгерістер, жаңалықтар болса, Абай лирикасы осы өзгеріс - жаңалықтарды атайтын сөздерді молынан танытады. Олар қазақтың төл сөздері де, кірме сөздер де болып келеді. Мысалы, елбилеу, әкімшілік құрылысына қатысты болыс, старшын, жандарал, ояз, кандидат, сайлау, шар, тас, шабарман, атшабар, атқамінер, улық сияқты сөздер; заң, сот саласына қатысты заң, закүн, сот, содия, шариғат, куә, би, билік, жан беру, ант ішу, антқа салу, нттасу, айып, тоғыз, барымта, дуре, салауат, дау, даугер, теңдік, бітім, төре беру, жаза, шағым, арыз, арызшы, іс, қағаз, тергеу, кәтелөшке, түрме, дезнание, прошениө сияқты сөздер термин дәрежесіне кетеріліп, әдеби тіл нормасына айналады. Бұл ретте кейбір әлеуметтік ұғым атауларының мағынасы айқындалып, ішінара терминделу процессі Абай тілінде ерекше байқалады. Мысалы, жарлы менкедей сөздерінің ақын біріншісін сын есім ретінде жиірек қолданады да, сол көздегі әлеуметтік топ атауына кедей сөзін әлдеқайда жиі телиді. Сол сияқты байғұс сөзінің ертеректегі қоңсы, жалшы мағынасы солғындап, бұл сөз көбінесе «бейшара, мүсәпір» деген мағынадағы сын есім ретінде нормалана бастайды. Әрине, Абайда бір ұғымды бір ғана атаумен білдіру барлық жерде бұлжымай жүзеге асырылған жоқ, ейткені, сөздердің барлық айналуы - едәуір ұзақ тәжірибенің жемісі және жеке қаламгердің еңбегін емес, көптің еңбегін, әсіресе баспасөз сияқты көпшілікке ортақ жазба дүниелердің қызметін қажет ететін құбылыс. Осы себептен Абайда да кәсіп мағынасында кәсіп, өнер, харекет сөздері, еңбек мағынасында еңбек, бейнет, қызмет сөздері жарыса қолданылған және керісінше, бір сөз арқылы бірнеше мағынаны білдіру де орын алады. Мысалы, Абай тілінде ғылыми сөзі осы күнгі мағынасымен қатар, білім, оқу семантикасын да қамти қолданылған. Өз тұсындағы қазақ қоғамының экономикалық күй-қалпына, сауда-саттыққа қатысты Лирика тобын өзінің кең тақырыпты шығармаларында молынан пайдаланып, мұнда да өмір суретін беретін сөздік қазынасын жасайды. Жалпы әдеби тілде, оның ішінде Абай тілінде базар, сауда, мәліш сауда, саудагер, бұл (пул), өсім, өсімқор, табыс, пайда табу, зиян шегу, несие, қарыз, борыш сөздерінің көпшілігі қазақ даласына келген жаңа ұғымдардың атаулары ретінде тұрақтала бастайды.
Оқу ағарту терминдері
Абай шығармалары тақырыптарының бірі оқу-ағарту, білім-ғылым, мораль жайы болғандықтан, осы салаға қатысты Лирика тобы ақын тілінде молынан кездеседі. Бұл реттегі Абай тілінің ерекшелігі, біріншіден, ол бірқатар сөздерді ете жиі қолданып, олардан туынды тұлғалар жасап, белсенді қорға айналдырған. Мысалы, білім сөзін 30-дан аса рет қолданып, одан білімді, білімсіз, білімділік, білімсіздік деген туынды сөздер мен білім-ғылым, ғылым-білім деген қос сөз тұлғаларын жасаған. Ал, ғылым сөзін Абай 100-ден аса рет пайдаланып, оны осы күнгі орысша наука деген үғымнан гөрі білім, оқу сөздерінің баламасы ретінде алған. Мысалы, «Хатта қыздарды да ең болмаса мұсылман ғылымына жіберіп, жақсы дін танырлық қылып үйретсе» дегендегі мұсылман - мұсылманша оқу. «Балаңа орыстың ғылымын үйрет» дегендегі Абайдың айтпағы - орысша оқыту. Сондықтан Абай тілінде ғана қолданылған ғылым табу, ғылым оқу, ғылым іздеу тіркестері білім алу деген мағынада келеді. Сөйтіп, Абай лирикасы 19ғ-дың 2 жартысындағы қазақ әдеби тілінің тақырыптық серияларға қатысты саласының байлығы мен барын, өзгерісі мен жаңалығын танытатын айнасы іспетті болды. Абай шығармашылығының дені поэзия болғанымен, оның жырлаған тақырыптарына орай және ақын жаңашылдығы мен шеберлігіне қарай өлеңдер тілінің өзінде де әлеуметтік терминология мен экономика, саясат, оқу-ағарту, мәдениет салаларына қатысты сөздер кең орын алған. Лириканың бұл топтарын мол қамтуына Абайдың проза жанрына баруы да септігін тигізген.
Араб және парсы ықпалы
Абай тілі лирикасының келесі қабаттары - араб және парсы сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып келеді. Араб-парсы сөздерінің басым көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі - мұнда қазақ тіліне енбеген араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне арналған атақты Отыз сегізінші сөзі мен қазақ оқырмандарына иман деген - алла табарақа уатағаланың... жарлығы- на... мойын сұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда философия мен моральға қатысты ой-пікірін айтуда автор осы салалардағы ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан атауларын қазақшаламай, сол күйінде пайдаланды. Мысалы, саниғ (өндіруші, жасаушы), салахият (жарамдылық), сәмиғ (тыңдаушы), тахмин (болжау, бағалау), хасил (нәтиже) т. б. Тіпті кейде арабша тұтас тіркестерді қолданады (иман тақлиди, жәлиб мәнфағат, уәфқи музаррат т. б.). Бұл қолданыстар стильдік мақсатты көздеген. Шығыс сөздерін пайдалануда Абай ұстаған бір бағыт - сол кезде айтылуы мен жазылуы жағынан қалыптасып болмаған сөздер қатарының әрқайсысына дербес мағына төлу әдісі. Мысалы, Абай ғашық - асық, ғаділет - әділет, харекет - әрекет, хакім - әкім, қайла - айла сияқты жарыспалы варианттардың әрбір сыңарын жеке-жеке мағынада жұмсайды. Олар өлең техникасының талабын да (Мысалы, «Сорлы асық сағынса да, сарғайса да» деген жолда ғашық сыңарын қолданса, өлеңнің буын саны тура келмес еді), мағына саралау мақсатын да («Ғаділетті жүректің әділетін бұзыппын»; «Қылыпжүрген өнері әрекеті - харекет»), стильдік мақсаттарды да (Мысалы, Отыз сегізінші сөзінде араб сөздерін төл нұсқада жазу: ғадалат, сифат, раст, хисап, харіф т. б.) етейді. Сөйтіп Абай шығыс сөздерін қазақ Лирикасын байытатын бірден-бір жалғыз және ең басты көз деп есептемеседе, қазақ әдебитінің лексикалық нормасында бұрыннан еніп, қалыптасқан араб-парсы сөздерінің мол қорының болуын құптаған, олардың қолданысын құбылтып, поэтик тіл айналымын қатыстыру, мағыналарын не тарылтып, терминге айналдыру (Мысалы, насихат, хат, кедей сөздері) не кеңітіп, полисемияға - көп мағыналы сөзге айналдыру (Мысалы, өнер, қызмет, ғылым, харекет, сипат сөздері), олардан синонимдік қатар түзіп, семантикалық үстеме реңктер беру (харекет, әрекет, ғашық-асық, ғаділет - әділет, заман - замана) стильдік мақсатта қолдану принциптерін ұстаған. Абайдың араб-парсы сөздерін пайдалануында түркілік жазба әдеби дәстүрдің әсері де жоқ емес. Мысалы, бір қыдыру жиі қолданылып, өлең текстеріне де енген хикмет, ғибрат, сухбат, Һәмише сияқты сөздерді немесе 38-, 13-сөздерінде халық тіліне енбеген араб сөздерін, кейде тіпті тұтас тіркестерді молынан келтіруі тұркілік (шағатайлық) нормаға үндеседі. Бұл Абайдың кітаби тіл дәстүріне қүбыжық ретінде емес, белгілі бір стильдік қүрал ретінде қарағанын танытады.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Эренсиа
Эренсиа (Herencia (Ciudad Real)) — Испаниядағы қала. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Сьюдад-Реаль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Кампо-де-Сан-Хуан ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сьюдад-Реаль елді мекендері
IC 4074
IC 4074 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Внучка (Теза тармағы)
Внучка — Ресейдегі өзен. Иваново облысы, Владимир облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Теза өзенінің сол жағалауынан 65,1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Клязьма Ковров қаласынан Уводь өзенін қоспағанда сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыден Еділге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Модернизация
right|200px Модернизация(франц.-жаңғырту) - артта қалған елдердің алдыңғы қатардағы елдердің деңгейіне жетуге бағытталған мемлекеттің саясаты.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Кызылсай (Уртабурти тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Урал өзені Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орынбор облысы өзендері
Думонт
Думонт (Dumont) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Рибейран-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Рибейран-Прету экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7 288 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 110,866 км² шамасында. Халық тығыздығы — 65,7 адам/км².
УЕФА кубогы мен УЕФА Еуропа лигасының рекордтары
Сілтемелер
Санат:УЕФА Еуропа Лигасы
Мақатан Шәріпқанұлы
Мақатан Шәріпқанұлы (1932, ҚХР, Үрімжі қаласы - 25.10.1983, сонда) - жазушы, ақын. Шыңжаң университетін бітірген (1954). 1954 - 1980 жылдары "Шұғыла" журналында редактор қызметін атқарған. 1980 жылдан өмірінің соңына дейін шығармашылық жұмыспен айналысқан. Мақатан "Жыр жолында" өлеңдер жинағының, "Ертіс жұлдыздары" киносценарийлер жинағының, "Өліара" романының авторы.
Шолпан Бәкірова
thumb|right|200px Шолпан Бәкірова (15.12. 1924 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Жаңаталап ауылы - 2002 жыл) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1980).
Оның актерлік өнерінің қалыптасуына Мұхтар Әуезовтің драматургиясы ерекше ықпал жасады. Еңлік (“Еңлік-Кебек”), Көклан (“Қарақыпшақ Қобыланды”) рөлдері арқылы өзінің нәзік сезімді әрі парасатты, лирикалық бағыттағы үздік сахна санаткері екенін танытты. Мұнан кейін Баян (Ғабит Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш - Баян сұлуында”), Ақтоқты (“Ақан сері - Ақтоқтыда”) сияқты арулар рөлдерін ойнаса, енді бірде Соқыр кемпір (Сәкен Жүнісовтің “Ажар мен ажалында”), Кемпір (Дулат Исабековтің “Мұрагерлерінде”), Толғанай (Шыңғыс Айтматовтың “Ана - Жер-Анасында”), Комиссар (В.Вишневскийдің “Оптимистік трагедиясында”), Таңқабике (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Бибі (С.Жамалдың “Қара раушангүлінде”), Русудан (Г. Хухашвилидің “Өмір жолында”), Гонерилья (У.Шекспирдің “Король Лирінде”), т.б. рөлдерді орындаған. Бәкірова кейіпкерлерінің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі ой-мінезін терең ашып көрсеткен актриса.
Маршрут паспорты
Маршрут паспорты, туристік саяхат туралы қысқартылып жазылған есеп беру құжаты. Оның мазмұнында саяхат ұйымдастырылған маусым, саяхаттың жобасын, қозғалыс уақытын саяхат ұйымдастырылған аймақ, оның ұзақтығы, қашықтығы экскурсия нышандары, сонымен қоса басқа да деректер жазылады.
Дереккөздер
Санат:Спорт
Қазданбай Қосжанов
Қазданбай Қосжанов (1938, Маңғыстау ауданы,Ортаеспе ауылы– 1992) – педагог, ақын.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кіші Талота
Кіші Талота — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Талота өзенінен 1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 34 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Жайғастырғыштар
Жайғастырғыштар (Посадчики) — қамыр дайындамаларын пештің немесе нан көтерілу шкафтарының бесікшелеріндегі ұяшықтарға, сөрелеріне орнықтыратын механизмдер
Дереккөздер
Санат:Механизмдер
Репрессия
Репрессия - [лат. repressio - басып-жаншу] - бүтіндей жою, басып- жаншу мақсатында жүргізілетін жазалау шаралары (мысалы, реакциялық тәртіптерді). Үкімет басшыларының заң орындары арқылы өз халқын, оның жекелеген өкілдерін қуғынға ұшыратып, жазалау шаралары.
Қарағандыдағы екінші репрессия
Қарағандыдағы екінші репрессия 1937-38 ж. жүргізілді .Себебі бұл жылдары бүкіл елімізде, әсіресе Мәскеу мен Ленинградта жаппай репрессия басталған еді. Соның ызғары Қазақстанға да келіп жетті. Өйткені Карағанды еліміздегі үшінші көмір ошағы аталды. Мұнда көптеген партия, мемлекет және коғам қайраткерлері, белгілі ғалымдар, ақын - жазушылар , артистер жұмыс істеді.Сондықтан да 1937 жылғы Қазақстандағы репрессия ең алдымен Қарағандыдан басталды.Осы жылы маусымайында Қарқаралы округтік партия комитетінің хатшысы М.Ғатаулин ұсталды .Өйткені ол 1932 жылдын өзінде-ақ Ғ.Мүсірепов ,М.Дәулетқалиев ,Қ.Куанышев , Е.Алтынбековтермен бірге Қазақстан өлкелік партия комитетінін сол кездегі 1-хатшысы Ф.И.Голощекиннің үстінен БК(б) ПОК-не хат жазған болатын. Бұл хат Қазқстан Компартиясы тарихында «Бесеудің хаты» деген атпен белгіледі.Осы хатқа байланысты М.Ғатаулин үнемі бақылауда жүретін.Сол тұста онымен бірге Н.Нұрсейітовты, М. Орддбаевты, Ж .Баймолдинді тұтқынға алады. Сол жылдың күзінде осы іс бойынша А.Асылбеков, Н.Нұрмақов, С.Сейфуллин , Т.Рысқұлов т.б. ұсталып, ату жазасына кесілді. Бұдан кейін осы облыста кызмет істеген Ғ. И. Пинхасик, Ә. Макатов, Ж.Сәдуакасов,М.Тәтімов, Ж.Сұлтанбеков , X.Әміров,О.Беков,X.Жүсіпбеков, Т.Нұртазин,С.Талжанов,Р.Әлсенов , А. Асылбековтыңәкесі-Мүсәпір, С.Сейфулиннің әкесі - Сейфулла , Хасен Жетпісбаев сияқты карттар камауға алынып, ауыр жазаға ұшырады .Сол жылдары Федоровда , Куперман,Мрачковский , Кадаленко, Шедин , Измаиловтардың тобы деген «істер» ұйымадастырылды , көптеген адамдар нақақтан - нақақ жауапқа тартылды. Солардын ішінде Смирнов, Смертюк, Парамонов,Хенкин , Скрипкин , Көрпебаев сияқты жұмысшы гвардиясының көрнекті өкілдері де кетті. Бұлардан басқа «Қарағанды ісі», «Қарқаралы ісі» деген жалған қылмыспен сан қазақ сотталды. Сөйтіп,1937 ж. кезінде Қазақстанның Петропавл, Қостанай ,Семей обл ның чекистері тәрізді Қарағанды обл. Ішкі істер басқарма сынын қызметкерлері де ерекше қаталдығымен көзге түсті .Тіпті Ұлы Отан соғысының ауыр жылдарында Карағанды чекистерінің ұйымдастыруымен 1944 ж. қаланың Жамбыл атындағы орта мектебінің бір топ жастары- 3.Әбділдин, Б. Жақсылықов, А.Рүстемов,Ж.Өмірбеков т. б. « ЕСЕП » («Елін сүйгенерлер партиясы » ) атты ұлтшылдық ұйым құрды » деген айыппен қамауға алынып ,жауапқа тартылды. Ал 1951-52ж. Карағанды оқытушылар институтының профессор К.Жұмашев, аға оқытушысы А.Нарешев, осы институттың түлектері Б. Ысқақов,М. Теміров, Р. Нарешев т.б. жоғарыда аталған ұйымға қатысы болған деген айыппен қамауға алынып, әрқайсысы ұзақ жаза мерзіміне сот алып кетті. Бұл репрессия нын жалғасы 1963-64ж. дейін созылып, сол жылдары ұлтшылдық ұйым құрды деген жаламен К. Жүнісов, К. Сауғабаев т.б. институттан шығарылып, түрліше жазаларға ұшырады.
Тәуелсіз Қазақстан
Тәуелсіз Қазақстанда 1998 ж. - «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп жарияланып, ашаршылық, репрессия жылдары туралы бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген мақалалар жарияланып ,игі шаралар ұйымдастырылды, тоталитарлық идеология әшкереленді.
Дереккөздер
Politisk repression
649 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:649 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:649 жылы қайтыс болғандар
Еуропаның миллионер-қалаларының тізімі
Бұл жерде халық саны 1 000 000 асатын Еуропаның қалалары берілген:
Дереккөздер
Санат:Еуропа географиясы
Унгор
Унгор — Ресейдегі өзен. Рязань облысы,Тамбов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/Еділ/2231/556/114 орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Рязань қаласынан Проня өзенін қоспағанда, Копоново ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Круаньон
Круаньон (Croignon) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Бордо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,62 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33141, пошта индексі — 33750.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 489 адамды құрады. Халық тығыздығы — 105,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Орденбек Белісбекұлы Мазбаев
Орденбек Белісбекұлы Мазбаев (1954. Алматы), педагогика ғылымдарының докторы, өлкелік туристер ұйымын басқаушы. 1994 жылдан бастап оқушылардың халықаралық туризм орталығының директоры. 2003 ж.бастап Абай атындағы мемлекеттік университеттің туризм кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты.
Дереккөздер
Санат:Ғылым кандидаттары Санат:Ғылым докторлары
Көп жүзді құрал
Көп жүзді құрал (Многолезвийный инструмент) — екі және одан да көп бірдей кесу бөлшектері бар құрал.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Ішкі су
Ішкі су — түгелімен белгілі бір мемлекеттің аумағында орналасқан теңіздер, өзендер мен көлдер, жағалаулары бір мемлекетке тиесілі, кірме ендері 10 теңіз милінен (18,52 км) аспайтын теңіз порттары, қойнаулар мен шығанақтар. Теңіз құқығының категориясы (санаты).
Дереккөздер
Санат:Теңіз құқығы Санат:Су шаруашылығы
Бентонит сазы
Бентонит сазы. Коллоидтық қасиетпен, оның ішінде сорбциялық қаблетпен сипатталатын монтмориллонитті саз, сирегірек сазтас. Сілтілі бентонит саздары аққыштық және көмпигіштік қасиеттерді иемденген. Бентонит сазы құрамында бентонит минералынан өзге гидрослюдалар, араласқабатты минералдар, каолонит, сепидолит, палигорскит, кристобалит, цеолиттер т.б. минералдар ұшырасады.
Сарпуранкс
Сарпуранкс (Sarpourenx) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,35 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64505, пошта индексі — 64300.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Сабын және синтетикалық жуғыш заттаp
Сабын — жоғары карбон қышқылдарының тұздары RCOOMe. Сабынның құрамына пальмитин С15Н31СООН және стеарин С17Н35СООН қышқылдарының тұздары (негізінен, натрий мен калий тұздары) кіреді және оның суда ерігіштігі құрамындағы металл катионына байланысты болады. Калий тұздары суда натрий тұздарына қарағанда жақсы ериді, ал магний, кальций, барий тұздары суда ерімейді. Сұйық сабынның құрамына калий, қатты сабынның құрамына натрий катиондары кіреді. thumb|right Түзілген сабынды бөліп алу үшін реакция өнімдеріне натрий хлоридін қосады, сонда сабын қоспаның бетіне қалқып шығып, глицерин астында қалады. Сабынды жинап алады және пішін береді. Сабын жасағанда жоғары май қышқылы тұзынан (RCOOMe) басқа оған — хош иісті заттар, бояулар, антисептиктер және т.б. заттар қосады. Түзілген қышқылдарды бейтараптау арқылы сабын алынады:
Витебск көшесі (Алматы)
Көшеге Белоруссияның облыс орталығының атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.10. 1958 №27 шешімімен берілген.
Сабын және синтетикалық жуғыш заттаp
Карбон қышқылы тұздарының (сабынның) гидролизі кезінде сілті түзіледі: thumb|right Сілті майлы заттарды ыдыратады, ал карбон қышқылы — беттік белсенді зат (ББЗ) (43-сурет). Ол екі сұйықтың немесе сұйық пен газ шекарасында беттік керілуді төмендететін зат. ББЗ болу үшін оның құрамындағы топтар әр түрлі затпен әрекеттесуі керек. Карбон қышқылы молекуласының беттік белсенді заты су мен органикалық сұйықтық шекарасында. Карбон қышқылында гидрофобты (hydro — су және phobos — қорқады) көміртек қалдығы және гидрофильді (hydro — су және рһіlіо — сүйеді, ұнатады) карбоксил тобы бар. 44-суретте сабынның жуғыш қасиеті көрсетілген. Сабын молекуласы екі бөліктен тұрады, көмірсутек тізбегі майдың құрамында, ал —COONa+ тобы суда болады.
Витебск көшесі (Алматы)
Көше Бостандық ауданында орналасқан. Жароков көшесінен басталып Алатау ауылына дейін созылып жатыр. Кешенін ұзындығы - 1350 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Сабын және синтетикалық жуғыш заттаp
Дереккөздер
Санат:Химия
Әбдірахман Әйтиев
Әбдірахман Әйтиев (21.3. 1886, Орал облысы, Орал уезі, Қароба болысы, Сүгірбай ауылы (қазіргі Теректі ауданы) — 16.11.1936) — мемлекет қайраткері. Әйтиев — Қазақстанның Батыс аймағындағы рев. қозғалыс және Азамат соғысы тарихын алғаш зерделеген авторлардың бірі. Оның қаламынан туған «Революционное движение в Уральской области», «Октябрьская революция в Уральской области» мақалалары осы тақырыптағы толымды еңбектердің бірі. Ұлы Тельман — тарих ғылыми кандидаты. Әйтиев атымен Алматы, Орал, Тараз қаласында көше аталған, 1992 ж. Орал қаласында ескерткіші (мүсінші Ю.Баймұқашев) орнатылды.
Өмірбаяны
Әкесі Әйтей Құлмағамбетұлы кедей шаруа болған. Тегі — Жетіруға жататын кердері руы.
Наурыз айының ортасында әскерге адам алу тапсырмасымен елге шықты және сол түста облатком төралқасы мен әскери коллегиясының шешімімен қудалауға түсті. 1918 ж. 29 наурыздағы Орал қаласындағы төңкерістен кейін Орал Войско үкіметінің әскери-дала соты тарапынан сырттай ату жазасына кесілді. Осыған байланысты Қароба болысындағы Федоровка, Богдановка с-нда, Жымпиты ауылы түбіндегі Хакім Бекебасовтың үйінде жасырынып жүрді.
1936 ж. 16-қарашада Жамбыл қаласында ұзаққа созылған науқаcтан қайтыс болды.
Дереккөздер
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Футболдан Ресей суперкубогы 2021
2021 жылғы Ресей суперкубогында үшінші жыл қатарынан "Зенит" (2021 жылғы чемпионы) пен "Локомотив" (2021 жылғы Ресей кубогы иегері) ойнады.
Дереккөздер
Санат:2021 жылғы футбол
Санат:Футболдан Ресей суперкубогы Санат:Зенит ФК ойындары Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойындары
Адольф Дасслер
Адольф (Ади) Дасслер (немісше Adolf (Adi) Dassler; 3 қараша 1900 жыл, Херцогенаурах, — 6 қыркүйек 1978 жыл) - неміс кәсіпкері, Adidas компаниясының негізін қалаушы.
Балалық шағы, жастық шағы, бизнесі
Кедей отбасыда туған. Адольф етікші мамандығын (әкесі етікші болған), Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әкесі Кристоф Даслердің көмегімен етік жасауды үйренді. Әкесі істейтін фабрикада Адольф өз спорттық аяқ-киімдерін ойлап тапты. Адольфтің серіктестері ағайынды Целейн ұсталары болды. 1923 жылы Адольф өз фирмасына өз ағасы Рудольфті шақырды. 1924 жылы 1 шілдеде Адольф пен Рудольф сәтті болған Gebrüder Dassler атты өз фирмаларын ашты. Адольф өндіру туралы сұрақтармен айналысса, Рудольф қалай сату керек деген сұрақпен айналысты. 1928 жылы жазғы Олимпиадалық ойындарда бірнеше спортшылар Дасслерлердің аяқ-киімдерін киіп шықты.
Бір кездері ағайындылардың ара-қатынастары бұзылды. Содан кейін 1948 жылы екеуі фирмамен бөлінді. Адольф Adidas (үш әріпі өз Қысқартылған атының формасы "Ади" деген сөзден шыққан)компаниясын құрды, ал Рудольф Puma компаниясын құрды. 1978 жылы 18 тамызда инсульт ауруымен ауырып, 6 қыркүйекте қайтыс болды.
Жеке сапасы
Адольфтің әуестенушіліктерінің бірі футбол аяқ-киімдерін құрастыру болды. Футбол табаны тікен бутстарын ойлап тапқан өнертапқыш деп есептеледі. 1954 жылғы әлем чемпионатына Адольфке Германия командасын жабдықтау тапсырылды.
Ескерткіші
2006 жылы мамырда өз туған жерінде Херцогенаурах (Бавария) қаласында, Ади Дасслерге арнап қоладан жасалған ескерткіш қойды. Мүсінінің авторы - Иосиф Табачник атты мүсінші. Ади Дасслер стадионның 2-ші қатарында адамдар арасында отыр. Жігерлі, жалынды, мұңаймайтын, толық күші бар етікші милиардер болған Адольф, қолында бутц ұстап отыр.
Дереккөздер
Санат:1900 жылы туғандар Санат:1978 жылы қайтыс болғандар Санат:Германия тұлғалары
Әйтпенов Мұқан
Әйтпенов Мұқан(т.-ө.ж.б.) – қоғам қайраткері. 1917 ж. көктемде Омбы уездік қазақ к-тінің төрағасы, қараша айында Үш жүз – партиясын ұйымдастырушылардың бірі әрі партия ОК-нің алғашқы төрағасы болды. Партия басшылығы екі жікке бөлінгенде, Ә. Үш жүзді тастап, Алашқа қосы
Аталық жыланбас
Аталық жыланбас (Dracocephalum stamineum) – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын бұрынғы теңіздердің орнында, қорымдарда, құрғақ малта тасты өзен арналарында Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай альпі белдеуінде (теңіз деңгейінен 4000 м-ге дейін) өседі. Сабағы жайылған, саны көп, (биіктігі 7-30 см) түп. Сабақтары жұқа, бұтақтанған, жиі, түсі күлгін. Жапырақтар тақтасы дөңгеленген жүрек тәрізді (диаметрі 1,5 см) қалың қысқа түктері сұрғылт түс береді. Гүлшоғыры тығыз басты, бірнеше шығыңқы шоқтарымен. Тостағаншасы анық, қос ерінді, үшкір тісті. Күлтесі ұсақ (1 см), көк күлгін, шығыңқы аталықтарымен. Сондықтан түрге аталық деп атау берген. Шілде-тамызда гүлдейді, тамыыз-қыркүйекте жемісі піседі. Жер асты бөлігінің құрамында 0,4%-ға дейін эфир майы бар, ауруды басатын әсер береді. Омарталық және декоративті өсімдік, мәдени жағдайда зерттелген.
Дереккөздер
Санат:Еріндігүлділер
Экрон (Кентукки)
Экрон (Ekron) — Кентукки штатының Мид (Meade) округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 170 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.3 км² шамасында. FIPS коды — 21-24094.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Өшпенділік
Өшпенділік – адамның жағымсыз мінез бітістерінің бірі. Өшпенділік адамдар арасында талас-тартыс бар жерде, көзқарастары бір-бірімен үйлеспейтін кезде пайда болады. Мұндай мінезі бар адамдар көбінде өліспей беріспейді, бірін-бірі өлтіруге дейін барады. Қазақ халқы өшпенділіктің кез келген көріністеріне қарсылық білдіріп, ұрпақты ғасырлар бойы қайырымдылыққа, адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеп келген. Асан қайғы “Ердің құны болса да, алдыңа келіп қалған соң, қол қусырап барған соң, аса кеш те қоя бер, бұрынғыны қуыспа” деп ұрпақты бір-бірімен тату тұруға шақырған.
Дереккөздер
Санат:Жантану Санат:Медицина Санат:Қоғам
Анар Жаппарқұлова
Анар Жаппарқұлова (1977 жылы туған, Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) — айтыскер ақын. Қожа Ахмет Иасауи атынд. Халықар. қазақ-түрік университетінің филология факультетін бітірген. Ақын С.Ерубаевтың 80, қоғам қайраткері Н.Оңдасыновтың 90, Молда Мұса Байзақұлының 150 жылдығына арналған айтыстарда, Оралхан Бөкейді еске алуға байланысты Өскемен қаласында өткен сайыста және Астана қаласында өткен «Ана тілім – ардағым» атты сайыста, сондай-ақ облыстық, республикалық ақындар айтысында жүлделі орындар алған.
Патшайым Тәжібаева
Патшайым Тәжібаева (1920 – 1991) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1960), профессор. Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1967). Негізгі ғылыми еңбектері Орталық Қазақстанның шөгінді жыныстары мен кен тастарын зерттеу мәселелеріне арналған.
Өмірі
Ол 1920 жылы қазіргі Төле би ауданының Қарақия елді мекенінде дүниеге келген. Патшайымның атасы Есенқұл ел басқарған көзіқарақты, дәулетті адам болыпты. Әкесі Тәжібай сол заманның білімді азаматы болып, орыс тілін жетік білгендіктен үкімет жұмыстарына араласқан. Әкесі ерте қайтыс болып, жетімдіктің, жоқшылықтың тақсыретін ерте тартқан Патшайым балалар үйінде тәрбиеленген. Бауыры Лашкер екеуі сонда жүріп сауат ашып, ары қарай жетіжылдық мектепті бітіреді. Табиғатынан қайсар, алғыр мінезді Патшайымды өмірдің ащысы мен суығы шыңдай түседі.
Білімі
1936 жылы Алматыдағы педагогикалық училищеге түсіп, оны үш жылда аяқтайды. Бұдан соң Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің геология-минерология факультетіне түсіп, 1943 жылы бірінші дәрежелі диплом алып шығады. Геолог-минеролог мамандығын алған Патшайым Индустрия университетінің кен-металлургия факультетіне аспирант болып қабылданып, Қазақтың Ғылым Академиясын да бітіреді. Сондай-ақ, 1948 жылы Куйбышев (қазіргі Самара) қаласындағы университеттің физика-математика факультетін тәмамдайды.
Ғылымдағы орны
180-нен астам ғылыми еңбек жазған. Рентген лабораториясын ашқан. Ол – Қазақстанда ғана емес, АҚШ, Жапония, Канада сияқты ірі мемлекеттерде қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде баяндамалар жасаған танымал ғалымның бірі.. Шөгінді жыныстар мен рудалардың ерекшелігін екшеп, зерделеген. Орталық Қазақстан мен Батыс Қазақстандағы кен орындарын ашқан. Қазақстан мен Орта Азиядан шыққан ең алғашқы ғалым-геолог, литология ғылымының негізін қалаушы.
Ғалым жайлы жазылған кітаптар
Қазақтың біртуар ақыны Жұбан Молдағалиев «Бәйтерегі ғылымның» атты өлеңінде: Жүдемей тағдыр салған сызға жаны, Жетелеп өр мақсатқа ізгі арманы, Жұмбақ әлем – ғылымда танытты атын, Қазығұрттың қырмызы қызғалдағы...» деп жыр жолдарын арнапты. . «Ғылымда дара, өмірде дана Патшайым» деп аталатын кітапта ғалымның әріптестері мен шәкірттерінің, достарының Патшайым Тәжібаева туралы жазған пікірлері мен естеліктері, ғалымға арнаған өлең жырлары, естелік-эсселері топтастырылған. Кітапты құрастырғандар: ҚР еңбек сіңірген қайраткері, белгілі қазақ жазушысы Сәбит Айтмұханұлы Досанов пен Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің оқытушысы, академик, профессор Құралай Қошқарова. Алматы, Шымкент қалаларындағы, Оңтүстіктегі Қазығұрт ауданындағы үлкен көшелер, екі бірдей мектеп Патшайым Тәжібаева есімімен аталады. .
Марапаттары
Қазақстан Жоғарғы кеңесінің депутаты, Жоғарғы кеңес төрағасының орынбасары лауазымдарын атқарған. Америка, Жапония, Германия, Венгрия сияқты елдердің ғылыми қауымдастығының мүшесі. Ол Халықтар достығы және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
Отбасы
Жолдасы – белгілі дипломат Ахмет Аққошқаров. Қыздары Қарлығаш және Құралай. Кіші қызы – академик Құралай Аққошқарова, ал күйеу баласы ҚР еңбек сіңірген қайраткері, белгілі қазақ жазушысы Сәбит Досанов.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан геологтары Санат:КСРО геологтары Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Бармақ, буын уәзіні
Бармақ, буын уәзіні - әр жолындағы буын сандарының біркелкі келу заңдылығына негізделген түркі тілдес халықтар поэзиясының өлең өлшемі.
Бұл жүйедегі өлең құрылысы тек түркі тілдес халықтар поэзиясында ғана емес, сондай-ақ, француз поэзиясында, кейбір славян тілдес халықтар поэзиясында ертеден қолданылып келе жатқандықтан оны әдебиет теориясында силлабикалық (силлабо - буын) өлең деп атау қалыптаскан. Түркі тілдес халық поэзиясында ертедегі ауыз әдебиетінен бастап бүгінге дейін осы өлең жүйесі қолданылады. XI ғасырда жазылған Махмұт Қашқаридің "Диуани лұғат ат-түрк" кітабындағы өлеңдер де бармақ өлшемімен жазылған. Кейбір халыҚтардың (өзбек,Әзірбайжан, т.б.) жазба поэзиясында араб-парсы үлгілеріне еліктеу негізінде аруз өлшемі қолданылып келді. Арузда буынның саны емес, сапалық өзгешелігі, яғни, ұзынды-қысқалы буындардың белгілі ретпен кезектесіп келуі алдымен ескеріледі.
Дереккөздер
Санат:Өлеңдер Санат:Түркі мәдениеті
Реттеуші жабдық
Реттеуші жабдық — құбыр желісіндегі су өтімін және қысымын реттейтін жабдық. Бұларға өтім реттеуіштер мен қысымды өзіне дейін және өзінен кейін реттеуші жабдықтар жатады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Хроматографияның теориялық негіздері
Хроматографиялық-дннамикалық бөлу кезінде құрамдас бөліктерінің жылжымалы фазасының жылжымайтын ауысуы және, керісінше, периодты түрде жүреді. Нәтижесінде әрбір молекула орта есеппен алғанда қозғалатын фазасында tn және қозғалыссызда tk уақыт аралығында болады және ол осы уақытта бағана ішіндегі қозғалыс фазасының жылдамдығына сәйкес V жылдамдықпен козғалады. Бағанадағы еріген заттың қаншалықты тездеу қозғалатындығын tn мен tk салыстырмалы шамасы арқылы анықтайды.
Өрт
thumb|250px|Өрт
Хроматографияның теориялық негіздері
мұндағы Н - ВЭТТ мәні, \sigma - қалыпты ауытқу. L - фаза аралығындағы тепе-теңдік орнайтын (яғни онда ағым жылдамдығы, температура және басқалар) белгілі бір жағдайда бағана бөлігінің ұзындығы.Мұнымен қатар теориялық табақшалар саны (N) деген ұғымды енгізеді. Сонымен бөліну ойдағыдай болу үшін теориялық табақша саны мүмкіндігінше көп, ал ВЭТТ керісінше аз, бағана ұзындығы қысқа болғаны жөн. ВЭТТ төмен болған сайын, бағана тиімді жұмыс істейді, ал ВЭТТ саны N=16(x/w)^2 мұндағы X - хроматограммадағы t-ға сәйкес бөлік ұзындығы, w - шоқтықтың ені. Бұдан N= L/H = 16(x/w2), мұндағы Nэфф = L/Hэфф = 16(x'/w2) - эффектілі параметрлер, демек,
H= L/N = L/16(x/w)2;         Nэфф = 1/Nэфф = L/16(x'/w)2   (15.8)
Сондай-ақ теориялық табақша санын (N) коэффициент арқылы да өрнектеуге болады:
Nэфф  (15.9)
мұндағы tR - құрамдас бөліктің ұсталу уақыты. Нақтылы жүйедегі Н тұрақты шама болғандықтан, х пен w бір мезгілде қолданылуы қажет, ендеше, бір хроматограммадағы бірнеше шоқтық үшін tR (немесе х) үлкен болған сайын w үлкен, шоқтық енді болады. Бөлу құбылысы дұрыс жүруі үшін w мен Н мәндерінің мейлінше аз болғаны дұрыс. Бұл саладағы көптеген зерттеушілер ВЭТТ-ті басқа қатынаспен де көрсетуге болады деген тұжырымға келді және оны Ван-Деемтер теңдеуі дейді:
мұндағы A, В, С - нақтылы жүйеге арналған тұрақты шамалар, V - ағым тасымалдаушылардың түзу сызықты жылдамдығы, см/с.
Теңдеудегі А бағана бойымен қозғалған кезінде жылжымалы фазасындағы еріген заттың барлық молекулаларының бірдей жылжымайтынын көрсетеді, ол бағананы толтыратын бөлшектердің біртекті емес бөлшектерінің дәрежесіне тәуелді және мына қатынаспен анықталады:
(15.11)
мұндағы DB - жылжымалы фазасындағы еріген заттың диффузия коэффициенті, dP - қатты бөлшектің орташа диаметрі, К мен Р - тасымалдаушының ретсіздігіне тәуелді тұрақтылық - Қозғалатын фазасындағы ағым жылдамдығы өскен сайын, В-ның үлесі төмендейді де, қатынаспен анықталады:
(15.12)
мұндағы Dn мен DH - қозғалатын және қозғалмайтын, тұрған фазалардағы еріген заттың диффузия коэффициенттері, \gamma-зат молекуласының эффекті жылжу жылдамдығының тасымалдаушы жылдамдығына қатынасы, К - сыйымдылық коэффициенті. В қосылғышы еріген заттың бойлық диффузиясымен байланысты, B/V шамасын ағым тасымалдаушыларының жылдамдығын арттыру немесе температураны жоғарылату арқылы азайтуға болады.
CV ағым-тасымалдаушыларының жылдамдығымен артады, әрі фазалар арасында тепе-теңдік орнаған кезде кешігу мен қатты бөлшектер арасындағы әр түрлі ұзындықтағы арақашықтардың себебімен қозғалыс фазасындағы көлденең диффузияға байланысты. Ондағы с шамасын мына қатынаспен өрнектейді:
(15.13)
мұндағы q - бөлшек өлшеміне тәуелді геометриялық фактор. d - қатты бөлшектерге жабысқан қозғалыссыз фаза қабатының калыңдығы немесе қатты бөлшектердің диаметрі, V - бағананың толуына тәуелді параметр. 15.2-суретте A, В, С аймақтары белгіленген. Әр түрлі құрамдас бөліктер үшін Н-тың әр түрлі ең кіші мәнінде оның жылдамдығы тиімді. Және мұны бөлінуі қиын құрамдас бөлік үшін таңдап алу керек.
Ван-Деемтер теңдеуі газ хроматографиясы үшін тұжырымдалған. Сұйық хроматография үшін ол күрделілеу, С қосылғышы құрамына бірнеше косымша енеді. right|200px|thumb
Газ хроматографиясына қарағанда қисықтағы ең кіші Vопт шамасы 6 \cdot104 есе кем. Сынаманы енгізген сәттен бастап, оның ең биік шоқтыққа дейінгі аралығын ұсталу уақыты дейді. Газ хроматографиясында ұсталынбайтын құрамдас бөлік ретінде ауа газы қабылданады: tR=tR1-t0. Ал сұйық хроматографиясында мұндай әмбебап зат жоқ. Ұсталатын VR көлемді ұсталмайтын құрамдас бөліктің ұсталу уақыты мен ағым жылдамдығымен (көлемдік) анықталады.
(15.14)
мұндағы F - көлемдік жылдамдық, см3/с.
Көршілес шоқтықтардың бөліну дәрежесін айқындау өлшемі делінеді, ол мына қатынаспен анықталады:
(15.15)
(15.16)
яғни жүйенің таңдаушылығы тепе-теңдік таралу коэффициенттерінің немесе екі құрамдас бөліктің көлемдік коэффициенттерінің қатынасына тең, әрі олардың таралуындағы термодинамикалық айырмашылықтарының өлшемі болып табылады:
(15.17)
Сонымен қатар неғұрлым ВЭТТ кіші болса, соғұрлым шоқтық енсіздеу болады. Соғұрлым жүйе эффективті болады, әрі бағанада көптеген құрамдас бөліктердің санын бөлуге болатынын ескереміз, 15.15. және 15.16 теңдеулерін пайдаланып, айқындауды өзгеше келтіруге болады:
(15.18)
Nэфф0,5  (15.19)
Айқындаушылықтың басқа қанағаттанарлықсыз айқындаушылық болған кездегі параметрлерге тәуелділігі бөлуді жақсартуға мүмкіндік беретін параметрді анықтауға жағдай жасайды.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия Санат:Ғылым