cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анна Саргсян
Анна Саргисян (Աննա Մ. Սարգսյան; 2001 жылы 10 сәуірде туған) — армян шахматшысы, әйелдер арасындағы гроссмейстер (2020).
Өмірбаяны
Ол 2017 жылы 16 жасқа дейінгі қыздар арасындағы шахматтан Еуропа чемпионатында 4-орынға ие болған қыздар арасындағы шахматтан әлем және Еуропа чемпионатында Армения атынан өнер көрсетті. 2016 жылдан бастап Армения әйелдер арасындағы шахмат чемпионатының финалына тұрақты түрде қатысып, 2016 жылы 4-орынға ие болған ең жақсы нәтижеге қол жеткізді.
Ең ірі командалық шахмат турнирлерінде Армения құрамасының атынан:
2021 жылдың қарашасында Ригада Анна Саркисян ФИДЕ Grand Women швейцариялық турнирінде 28-ші орын алды.
Турнирлердегі табысы үшін ФИДЕ Анна Саркисянға 2019 жылы Әйелдер арасындағы халықаралық шебер (WIM) және 2020 жылы әйелдер арасындағы халықаралық гроссмейстер (WGM) атағын берді.
Сілтемелер
Санат:Шахматтан әйелдер халықаралық шеберлері Санат:Шахмат олимпиадасының қатысушылары Санат:Армения шахматшылары
Бад-Нойштадт-ан-дер-Зале
Бад-Нойштадт-ан-дер-Зале (Bad Neustadt an der Saale) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан қала. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Рён-Грабфельд ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 15555 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 36,79 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 73 114. Қаланың басшысы — Бруно Альтрихтер.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Ун-Хулюм
Ун-Хулюм — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Сосьва өзенінің оң жағалауынан 72 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 63 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Курте
Курте (Courteix) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Юссель округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,09 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 65 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6,44 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коррез департаментінің коммуналары
Вильпент (Од)
Вильпент (Villepinte) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,4 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11434, пошта индексі — 11150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1228 адамды құрады. Халық тығыздығы — 79,74 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Иври-ла-Батай
Иври-ла-Батай (Ivry-la-Bataille) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,76 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27355, пошта индексі — 27540.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2565 адамды құрады. Халық тығыздығы — 330,54 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Офранкенайм
Офранкенайм (Hohfrankenheim) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Страсбур-Кампань округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,76 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67209, пошта индексі — 67270.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Биоэнергетика
Биоэнергетика, биологиялық энергетика — тірі организмдердегі энергияның бір түрден екінші түрге айналу заңдылықтарының молекулалық негіздерін және механизмін зерттейтін ғылым. Биоэнергетика биологиялық тіршілік құбылыстарын энергетиклық тұрғыдан талдайды, бұл үшін физика және химия ғылымдар әдістерін пайдаланады. Биоэнергетиканың зерттеулері, негізінен, термодинамика заңдылықтарына сүйенгенмен, Биоэнергетика мен анорганиклық заттардың энергетикасы арасында айырмашылық бар. Клеткада болатын процесстер біркелкі температурада, көлемде және қысым жағдайында өтеді, сондықтан да организмдегі жылу бірден айналысқа түспейді. Эволюциялық даму нәтижесінде организмдерде бос энергияны жылуға айналдырмай, бір түрден екінші түрге тікелей айналдыру қасиеті пайда болды. Энергияның аздаған бөлігі құрамында фосфор қышқылының қалдықтары бар макроэргикалық қосылыстардың (фотосинтез, хемосинтез және биология тотығу нәтижесінде пайда болатын тірі организмдерде энергияға бай органиклық қосылыстар) химия энергиясына айналады; ал химикалық энергия тұрақты температура жағдайында биологиялық синтезге пайдаланылады. Аталған қосылыстардың ішіндегі ең маңыздысы — аденозин үшфосфор қышқылы (АТФ). Ол синтезделгенде (АТФ + Н2О - АДФ + фосфат) қоршаған ортаның биоэнергиясы F шамасына кемиді. Бұл жасуша жағдайында F = 50 кДж/моль немесе 1200 кал/моль, яғни басқа көптеген гидролиздеу реакцияларында босайтын энергия мөлшерінен анағұрлым артық. Осындай артық энергия босатып, ыдырайтын байланысты макроэргикалық байланыс деп атайды. Ерекше жағдайларда клетка энергиясына АТФ-тен басқа да макроэргикалық фосфорлы қосылыстар — гуанин-, цитозин-, уридин-, тимидин үш фосфаттар немесе креатинфосфаттар қатысады. Биосферадағы тіршілік үшін қажетті энергияның негізгі және бірден-бір қайнар көзі — Күн сәулесі. Оның 1 — 2%-ін жасыл өсімдіктер мен құрамында пигменті бар бактериялар пайдаланып, органикалық заттарды синтездейді, яғни Күн сәулесінің электрмагниттік энергиясы химияның энергияға айналып, органиклық заттардың құрамында болады; қара Фотосинтез.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Санат:Көп мәндi терминдер
Ранне
Ранне (Rannée) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Фужер-Витре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 51,95 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35235, пошта индексі — 35130.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1159 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,31 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Арынды құбыр желісі
Арынды құбыр желісі (Напорный трубопровод) — 1) сұйықтықты төменнен жоғарыға қарай немесе ұзына бойға кесіндісін толтыра тасымалдауға арналған сорғы станциясының құбыр желісі. Сұйықтық қысымы арынды құбыр желісінің бойында өзгеріп отырады. Сорғы станциялардың арынды құбыры темір бетон, болат, асбестцемент, шойын және пластмассадан жасалады. Арынды құбыр желісі үздіксіз өрлеме бағытта, тік және көлбеу жазықтықтағы бұрылымдары шектелген түрде, ең қысқа жолмен тиісті жабдықтармен қамтамасыз етіліп салынады. Құбырдың ұзына бойында 100 м-ге дейін бір сорғыға бір желі, 300 м-де жоғары екі-үш кұбырға бір желі, ал 100—300 м аралығында болса, онда орнатылатын желі саны математикалық-экономикалық есептеулер арқылы анықталады. Темірбетон құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде: диаметрі 1700 мм-ден жоғары, қысымы 0,5 МПа-ға дейін имарат орнында дайындалатын; диаметрі 500-1600 мм аралығында, қысымы 0,5—1,0 және 1,5 МПа, зауытта дайындалып, имарат басында құрастырылатын; диаметрі 250—800 мм аралығында, қысымы 1,0 және 1,5 МПа, қабырғалы, болат өзекті, жер асты кондырғыларына арналған болып бөлінеді. Қажет кезінде есепті қысымды 3,0 МПа дейін жеткізуге болады. Болат құбырдың мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры ретіндегі қысымы 1,5 МПа-дан жоғары жағдайда оның сорғыш құбыр есебінде барлыкқ диаметрі қолданылады. Арынды құбыр желісінің барлық бағытын өзгерткен жерлерінде, құрамалы құбырларда 200 м-ден асырмай, ал жайпақ жерлерде 200-300 м сайын анкерлі тіреу орнатылады. Анкерлі тіреулердің ортасына аралық тіреулер, ал әрбір 12—21 м сайын теңестіргіш (компенсатор) орнатылады. Асбестцемент құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде, диаметрі — 100- 500 мм, ұзындығы — 3-4 м, қысымы — 0,6 МПа ВТ-6, диаметрі — 200-500 мм, ұзындығы — 5 м, қысымы — 0,9 МПа ВТ-9, диаметрі — 200-300 мм, ұзындығы — 6 м, қысымы — 1,2 МПа классты түрлері қолданылады. Арынды құбыр желісі артықшылығы салмағының жеңілдігі, ток өткізбеушілігі, тоттануға беріктігі, кемшілігі — морт сынғыштығы. Шойын құбырдың диаметрі — 65—1000 мм, ұзындығы — 2—6 м және 5-10 м аралығында дайындалады. Тоттануға берік болғанымен, массасы ауыр әрі қымбат. Пластмассалы құбырдың диаметрі — 10-630 мм аралығында, қысымы - 0,25; 0,40; 0,60 және 1,00 МПа-ға дайындалады, түйістіре қыздырып жалғанады. Артықшылығы — электрхимиялық тоттануға беріктігі, болат құбырға қарағанда, арын шығыны 30% аз. Пайдалану кезінде гидравликалық кедергі тұрақтылығын сақтайды, қысымы ауыспалы процестерде басқа материалдармен салыстырғанда, көп өзгеріске түспейді; 2) Арынды құбыр желісі атқаратын міндетіне қарай: турбиналық және деривациялық болып екіге бөлінеді. СЭС-ның арынды құбырларының материалдарының негізіне: болат, темірбетон және ағаш құрылымдары алынады. Ағаш құбырлар сыртқы күштің әсеріне төзімді болады, сол себепті бақылау, жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін оларды, әдетте, ашық түрде төсейді. Ағын құбырлары ұзақ мерзімге шыдайды.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Турб
Турб (Tourbes) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,96 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34311, пошта индексі — 34120.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1489 адамды құрады. Халық тығыздығы — 93,3 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Самат Базарбайұлы Мұсабаев
2007 жылдан қазіргі уақытқа дейін облыстағы 30 құрылыс компаниясын біріктіретін «Маңғыстау – Құрылыс» қоғамдық бірлестігінің басқармасын басқарады, Қазақстан Республикасы Дзюдо федерациясының вице-президенті және облыстық дзюдо федерациясының президенті болып келеді.
Өмірбаяны
1969 жылы 1 қаңтарда күні Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданында, Шайыр ауылында көпбалалы мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Байұлы тайпасының Адай руының Тобыш бөлімінен шыққан.
Шетпе селосындағы №5 КТУ-ды бітіргеннен кейін 1987 жылы Ы. Жақаев атындағы Қызылорда Агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтына түседі. Институтты 1994 жылы «өндірістік және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша бітіріп, «құрылыс инженері» біліктілігін алды.
1988 – 1989 жж. – Кеңес Армиясы қатарында әскери қызметін өтеді.
Еңбек жолы
Еңбек қызметін 1994 жылы «Өзенмұнайгазқұрылыс» АҚ-да шебер болып бастап, прораб, учаске бастығы, осы қоғамның басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарды.
2004 жылы – «СМК-4» ЖШС-гін құрып, құрылыс саласында жеке бизнесін бастады.
2012 жылдан бастап құрамында 13 компанияны біріктірген  «Корпорация Каспий Строй-Сервис» ЖШС-нің бас директоры.
Соңғы 15 жылда оның басшылығындағы құрылыс компаниялары мемлекеттік тапсырыспен және NCPOC, «Қазақстан темір жолы» АҚ-ның тапсырыстарымен, сондай-ақ, өзінің жеке инвестициялық қаржысына 100-ден астам әлеуметтік маңызды нысандарды пайдалануға берді. «Қолжетімді баспана -2020» бағдарламасы бойынша 2012-2015 жылдар аралығында оның компаниялары жеке және несиелік қаржы есебінен Ақтау қаласының 29, 31а, 31б, «Шығыс-2» шағынаудандарында жалпы ауданы 75000 шаршы метрді құрайтын 1500 пәтерді пайдалануға берген.
Қоғамдық қызметі
Самат Мұсабаев «Нұр Отан» партиясының қалалық бөлімі саяси кеңесінің мүшесі.
2007 жылдан бері «Маңғыстау Құрылыс» қоғамдық бірлестігін басқарып келеді.
Маңғыстау облыстық «Дзюдо» федерациясының президенті.
2016 жылы Самат Мұсабаевтың Маңғыстау облысының әлеуметтік дамуы мен инфрақұрылымына бөлген қаражат соммасы 220 млн теңгені құрады.
Дереккөздер
http://7292info.kz/filantrop/ http://7292info.kz/mecenet-mugalimderdi-merekesimen-quttyqtady/
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Саят (саятшылық)
thumb|Саятшылықта жиі орын табатын бүркіттің түлкі ілуі
Қазақ халқындағы дәстүр
Қыран құстармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам «құсбегі» -, деп аталады. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: бүркіт, сұңқар, қаршыға. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: тастүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын, т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады: құндақ, томаға, тұғыр, балақ бау, желі бау –байлауыш. Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде –қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күндері аңның ізі қарда анық көрінеді. Сонар үшке бөлінеді: 1 – ұзақ сонар, 2- келте сонар, 3 – қан сонар. Қан сонарда аңшының жолы болып олжалы қайтқан. Аңшының аңнан табыспен қайтуы ауылы үшін мереке болған. Олар өздерінің аңшыларын мақтанышпен қарсы алып, оларды мақтан тұтқан. Саятшылық тек қызық үшін уақыт өткізу үшін емес. Ол үлкен өнер.
Саят маусымы
Саят уақыты онда пайдаланылатын қыран түріне байланысты әртүрлі болып келеді. Шағын қырандарды құс ілдіруге жыл құстары балапандарын қанаттандырғаннан кейін басталып, жыл құстары қайтқанға дейін жалғасады. Әсіресе алғашқы аяз түсіп, құстар көлге топ-тобымен жиналған кезде олжаны молынан түсіруге болады. Ителгімен жыл бойы саят құрады: жазда қаз, үйрек, дуадаққа, күз бен қыста ұсақ аң мен қоянға салады. Қазақтар бүркітті, қарашада теріскей мен Сібірден суык жел соғып, құстар жылы жаққа ауып, жан-жануар қысқы дайындыққа кіріскен кезде бастайды. Бүркітпен саятқа шығу қар түскеннен басталып, қыс аяқталғанға дейін жалғасады. Тәулік ішінде қырандардың ең шабытты кезеңі - таңертең ерте және кешқұрымғы уақыт. Саятқа қырандарды аштай алып шығады.
Саятқа дайындық
Саят атын суарып, егер күнұзақ жүретін немесе қонатындай жағдай болса, беретін жем (сұлы) ала шығады. Құрал-жабдық, арқан-жіп, қоржындары мен күнұзақ далада жүргенде талғажау ететін жолазық, ас-су дайындайтын ыдыс, оттықтарын қамдайды.
Дереккөздер
Санат:Саятшылық
Хисмет Бозанұлы Табылдиев
{{Мемлекеттік қайраткер {{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{Еңбек ардагері медалі}} {{!!}} {{Украинаны неміс басқыншыларынан босатқаны үшін 60 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} 22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} Атырау облысының Құрметті азаматы {{!}}} }} Хисмет Бозанұлы Табылдиев (8 қыркүйек 1936, Бесікті, Махамбет ауданы, Атырау облысы, Қазақ КСР - 25 қантар 2018, Атырау) — тарих ғылымдарының докторы (1998), профессор (1997), ҚР Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (1997). Атырау облысының Құрметті азаматы.
Өмірбаяны
Табылдиев Хисмет Бозанұлы 1936 жылдың 8 қыркүйек айында Атырау облысының Махамбет ауданы Бесікті ауылында дүниеге келген.
1957 жылы Гурьев қаласындағы Орджоникидзе орта мектебін бітірген
1962 жылы Абай атындағы Қазақ Мемлекеттік педагогика институтының тарих, әдебиет және тіл мамандығын бітірген.
1962-1963 жылдары Гурьев қаласындағы Орджоникидзе орта мектебінде мұғалім.
1963-1976 жылдары Гурьев педагогикалық институтының оқытушы, аға оқытушы, доцент, факультет деканы қызметін атқарды.
1976-1991 жылдары Сырттай оқу бөлімінің проректоры.
1991-1999 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.
2000 жылдан бастап Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі болып жұмыс істеді.
Қоғамдық жұмыс
Облыстық Мәслихаттың депутаттығына қатарынан үш мерзімге сайланған. Облыстық мәслихат депутаты ретінде награда комиссиясын басқарған.
2000-2004 жылдары Атырау облыстық мәслихаттың хатшысы.
2001-2004 жылдары Атырау облыстық «НұрОтан» партиясының төрағасы.
Еңбектері
1979 жылы «Социалистік Гурьевтің тарихы» тақырыбында тарих ғылымдарының кандидаты диссертация қорғады. Диссертация жетекшісы академик Салық Зиманов.
1998 жылы «Қазақстандағы сауатсыздықты жою: тарихи тәжірибе» тақырыбында тарих ғылымдарының докторлық диссертация қорғады.
250-ден аса ғылыми еңбектер мен мақала жазып, республика және облыс көлемінде газеттер мен журналдарда жариялады. Хисмет Бозанұлы 3 томдық «Боздақтар» жинағын шығарушы, 12 томдық «Үлкен Қазақ Совет энциклопедиясы» авторларының бірі.
Атырау өлкесінен 2000 жылы алғаш жарық көрген «Атырау» энциклопедиясын шығаруға атсалысты. Оның қаламынан туған «Отты жылдар», «Жеңісті жақындатқан жандар», «Адамдар. Тағдырлар. Люди. Судьбы», Атырау қаласынан «Атырау өлкесі — Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты және басқа да кітаптар баспадан шықты.
"Ақтаңдақтар ақиқаты", "Құрманғазы", "Кіші жүз руларының тарихы мен шежіресі", "Сауатсыздықтан білім шыңына", "Сарайшық", "Қазақстанда сауатсызды жоюдың қиындықтары", «Өзгерген өмір» жарияланымдардың авторы.
Марапаттары
Атырау облысының құрметті азаматы, Атырау қаласының (1997) және Құрманғазы ауданының (2001) құрметті азаматы. Парасат орденімен (2009), «Еңбек ардагері», «Ерен еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Парламенті 10 жылдығы», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін», «10 лет ассоциации вузов Прикаспий», «60 років визволения Украіни від фашиствских загарбників (Украина)» медальдарымен, Ахмет Байтұрсынұлы орденімен, «ҚР білім беру ісінің үздігі», «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгілерімен және әртүрлі грамоталармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихшылары Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері Санат:Тарих ғылымдарының докторлары Санат:Профессорлар Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары
Орталық Африка Республикасы
Орталық Африка Республикасы (ОАР) (République de Centrafricaine; сан. Ködörösêse tî Bêafrîka) – Африканың орталық бөлігінде орналасқан тәуелсіз мемлекет, әлемнің ең кедей елдерінің бірі.
Әкімшілік жағынан 16 префектураға бөлінеді. Ресми тілі – француз және санго тілдері. Халқының 50%-ы жергілікті наным-сенімдерді, 40%-ы христиан, 10%-ы ислам діндерін ұстанады. 1994 жылы қабылданған конституциясы бойынша мемлекет басшысы – Президенті. Ақша бірлігі – Орталықафрикалық КФА франкі. Ұлттық мейрамы – 1 желтоқсан – Республика күні (1958). БҰҰ-ның (1960) және Африка Бірлік ұйымының (АБҰ) (1963) мүшесі. thumb| left| alt=A.| [[Керік.]]
Географиясы
Орталық Африка Республикасы Африканың орталығында орналасқан және Суданмен, Камерунмен, Чадпен, Конго Республикасымен, Конго Демократиялық Республикасымен және Оңтүстік Суданмен шектеседі.
ОАР Конго мен Шари өзендерінің алабында орналасқан. Елдің көпшілік бөлігін Азанде (биіктігі 600 – 900 м) қыраты алып жатыр. Климаты экваторлық-муссондық, ылғалды. Жаз айларының орташа температурасы 31°С, қыс айларында 21°С. Солтүстігінде жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 –1200 мм, оңтүстігінде 1600 мм. Ірі өзендері – Убанги, Мамбере, Кадей (Конго өзенінің алабы) және Уам, Грибинги, Бахр-Аук, (Шари өзенінің алабы). Биік шөпті саванна басым. Мұнда қызыл латеритті және темір тотықты топырақ қабығы тараған. Оңтүстігіндегі шетіндегі қызыл-сары латеритті өңірде ылғалды экваторлы орман өседі. Жануарлар ішінде піл, мүйізтұмсық, енеке, бөкен, керік, арыстан, қабылан, қорқау қасқыр, маймыл бар, ал өзендерінде сусиыр, қолтырауын мен құстың көптеген түрлері кездеседі.
Жерінің ауданы 622,984 шаршы километр болатын ОАР дүниежүзі бойынша 44-ші орында.
Тарихы
thumb|left|[[1967 жыл|1967 жылғы ОАР пошта маркасында бейнеленген Буар мегалиттері. Олар неолит заманының соңына қарай салынған деп саналады.]]
Ежелгі тарихы
ОАР жерінде болған тайпалардың ежелгі және ортағасырлық тарихы аз зерттелген. Табылған тау-кен қазбалары арқылы біз ОАР жерін адам баласы ежелгі заманнан бастап мекендегендігін білеміз.
XVI-XVIII ғасырлар
XVI ғасырда ОАР аумағында төңкеріс жасаған құлдар Гаога мемлекетін құрды. Гаога халқы шаруашылықпен айналысты және оның ат мінген әскерінің мысыр саудагерлерінен алған қарулары да болатын.
Қазіргі ОАР-ның жерінде убанги тайпалары қоныстанатын, олар гбанзири, бурака, санго, якома мен нзакара деп бөлінеді. Сол жердің солтүстік-шығыс бөлігінде Багирми сұлтанаты, Дарфур сұлтанаты және Вадай сұлтанаты атты феодалдық мемлекеттер пайда болды. Бұл елдерге арабтардың әсері көп болған және күштеп мұсылмандандыру жүргізілетін. Ислам дініне қарсы болған Судан тайпалары қазіргі ОАР жеріне қоныс аударуға мәжбүр болады. Осылайша гбайя, банда мен сара сияқты халықтар Орталық Африкада тап болған. Гбайя батысқа қарай жол алып, қазіргі Камеруннің солтүстік-шығыс жерінде тұрақталып, негізделді.
XIX ғасырдың соңында ОАР жерінің үлкен бөлігі Раббаха мемлекетінің құрамында болды. Аталған мемлекеттер құл иеленушілік құрылыста өмір сүрді.
Француздар  отарындағы ОАР
19 ғасырдың соңына қарай, Африканың отарлық бөлінуі кезінде Еуропалықтардың Орталық Африканы жаулауы басталды. 1885 жылы олар, көбінесе француздар, немістер мен бельгиялықтар, қазіргі ОАР жерін жаулауды бастады. 1894 жылы Франция тайпалар арасындағы алауыздықты пайдаланып, Убанги мен Шари өзендерінің аралығын басып алып, жерді 1910 жылы Француз Экваторлық Африкасының құрамына қосты. Жер байлығы ірі француз компанияларына берілді.
thumb|right|[[Шарль де Голль Бангиде, 1940]]
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1926 жылы белгілі қоғам қайраткері Андре Гренар Матсуа Парижде “Француз Экваторлық Африкасы тұрғындарының ассоциациясын” құрып, бейбіт жолмен отаршыларға азаматтық бағынбаушылық қозғалысын ұйымдастырды. Бұл қозғалыстар 1928 жылы жаппай бас көтерулерге ұласты. Бірақ көтерілістер мен бас көтерулердің барлығы күшпен басылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін елде ұлт-азаттық қозғалысы өрістеді. 1946 жылы убангилік Бартелеми Боганда Француз Ұлттық Ассамблеясындағы сайлауда жеңіске жетеді де, тарихтағы Француз Үкіметіндегі тұңғыш Орталық Африкалық мүше болды. Боганда саяси қызметінде расизм мен отаршылдыққа қарсы пікірлері болды. Уақыт өте келе ол Француз үкіметінің шешімдеріне қарсы болады да, Орталық Африкаға оралып, сол жерде «Қара Африканың социалдық эволюциясы үшін қозғалыс » ("МЕСАН") (Mouvement pour l'évolution sociale de l'Afrique noire; MESAN) атты саяси партиясының негізін қалайды.
Тәуелсіз ОАР (1960—қазір)
1957 жылғы Убанги-Шари Территориялық Ассамблея сайлауында МЕСАН партиясы жалпы 356,000 дауыстың ішінен 347,000 дауыспен жеңіске жетіп, барлық заң шығарушы орындарға ие болады. Сөйтіп, Француз Орталық Африкасының Жоғарғы кеңесін Бартелеми Боганда басқаратын болды. Бір ғана жылдан кейін ол Орталық Африка Республикасының тәуелсіздігін жариялап, оның Тұңғыш Премьер-Министрінің рөлін атқарды. МЕСАН партиясы өмір сүруін тоқтамағанымен, оның әсері азайды. 1958 жылы 1 желтоқсанда Франция тәуелсіздікті 'мойындайды', алайда ОАР-ды әлі де Француз отары болып санала берді.
1959 жылы 29 наурыз күні Боганда ұшақ апатында қайтыс болады. Оның туысы Давид Дако МЕСАН партиясын басқаруда Боганданың ізбасары болып шығады. 1960 жылы 13 тамыздың түнінде Орталық Африка Республикасының тәуелсіздігі Франциямен мойындалғанда Давид Дако оның бірінші Президенті болды. Бұл күн қазір де ОАР-да Тәуелсіздік Күні болып тойланады. Дако өзінің барлық саяси қарсыластарын жоюды бастайды, соның ішінде бұрыңғы Премьер-Министр, МЕДАК (Mouvement d'Evolution Démocratique de l'Afrique Centrale, MEDAC) партиясының басшысын Абель Гумбаны айтып кетуге болады. 1962 жылдың қарашасында барлық оппозицияның жойылғанынан кейін Дако МЕСАН-ды елдің ресми партиясы деп жариялады.
Бокассаның басшылығы, Орталық Африка империясы
thumb|right|Орталық Африка императоры [[Жан-Бедель Бокасса]] 1965 жылының 31 желтоқсан күні Сент-Сильвестер мемлекеттік төңкерісі әсерінен Президент Давид Дако президенттілігінен босатылады, ел басшылығына Полковник Жан-Бедель Бокасса жауапты болды. Ол Конституцияны жоққа шығарып, Халық Ассамблеясын таратты. 1972 жылы Президент Бокасса өзін Өмір бойы Президент қылып жариялады. 1976 жылының 4 желтоқсанында ол мемлекеттің атын Орталық Африка империясы деп ауыстырады да, өзінің лауазымын «Орталық Африка империясының императоры Бірінші Бокасса» деп өзгертті. Бір жылдан кейін оның тәж кигізу жорасы өткізілді, оның қымбаттылығы мен сәнділігі дүние жүзінде мазақ қылдырылған, өйткені Орталық Африка халқының көбісі өте кедей болды.
Колингба басшылығы
Андре Колингба Конституцияны жоққа шығарды да, 1985 жылға дейін елді әскери джунта арқылы басқарды. Ол 1986 жылы жаңа халықтық референдумда дауыстар саны бойынша жеңіске жеткен Конституцияны ұсынды. Ол өзінің жаңа Орталық Африка Демократиялық партиясына («Rassemblement Démocratique Centrafricain, RDC») кіруді міндетті емес қылды. 1987 мен 1988 жылдары жартылай тәуелсіз парламентке сайлау жүрді. Алайда Колингба қарсыластарына, Абель Гумба мен Анж-Феликс Патассеге, оған қатысуға мүмкіншілік берілген жоқ.
1990 жылға қарай Берлин қабырғасының құлауынан шабыт алған халық про-демократиялық қозғалыстын іргесін салды. АҚШ пен Франция сияқты мемлекеттерден түскен қысым әсерінен Колингба келісуге мәжбүр болды. БҰҰ Сайлау істері көмегімен 1993 жылы Орталық Африкада тәуелсіз және адал сайлау жүрді. Осы жолы Анж-Феликс Патассе 53% дауыс жинады да, жеңіске жетті, және Абель Гумба 45.6% дауыс жинады.
Патассеның басшылығы (1993—2003)
Өзінің саясатында Патассе Колингбадан қалған барлық элементтерді жоюды бастады. Осыны көрген Колингба қолдаушылары оны Якома тайпасына қарсылық деп көрді. 1994 жылдың 28 желтоқсанында Жаңа Конституция бекітілді, алайда ол елдің саясатын қатты өзгерте алмады. Ұлтаралық қақтығыс жиеленді, Патассе басшылығына сенім азайды және халық наразылықты көрсетуді бастады. Осы уақытта (1996 жылы) Бейбітшілік корпусы (Корпус мира, Peace Corps) көршілес Камерунға көшуді бастады (қазіргі күнде олар әлі де оралған жоқ). 1997 қаңтарында қол қойылған Банги келісімшарты әсерінен ОАР жерінде әскери миссия басталды. Сол жылдың БҰҰ Бітімгершілік күштері әскери миссияны бастаған. Қазіргі күннің өзінде де олардың белсенділігі байқалады.
1998 жылдың парламенттік сайлауда Колингбаның партиясы 109 орынның ішінен 20 ғана жеңді. Қоғамның наразылығына қарамастан Президенттік сайлауда Патассе қайта жеңіске жетеді.
2001 жылдың 21 мамырында көтерілісшілер стратегиялық ғимаратты озбырлықпен басып алуда және мемлекеттік төңкеріс жасауда сәтсіз болады. Нәтижесінде ол офицерлер Абель Абру, Генерал Франсуа Н'Джаддер Бедая өлтірілсе де, Патассе Конго мен Ливия әскерилерін қолданып биліктің тартылып алуына жол бермейді. Осы оқиғадан кейін Патассеның әскері көтерілісшілерден кек алуға көптеген талпыныстар жасайды; Патассенің саяси қарсыластары өлтіріледі және халық арасында бейбітшілік бұзылады.
Сонымен Патассе Франсуа Бозизені төңкеріс жасағандығы туралы айыптайды және ол әскерилерімен бірге Чадқа қоныс аударуға мәжбүр болады. 2003 жылдың наурызында Бозизе Патассенің ел ішінде болмағандығын қолданып, шабуыл жасап, билікті тартып алады.
XXI ғасыр
ОАР әлемдегі артта қалған елдер қатарына жатады. Елдің сыртқы қарызы 1,1 млрд. $. Халықтың 80 – 90%-ы ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Экспортқа алмаз, мақта, кофе, темекі, ағаш шығарылса, импорт ретінде машиналар және жабдықтар, азық-түлік, химия өнеркәсібі өнімдері, мұнай өнімдері, т.б. әкелінеді. Негізгі сауда серіктестері: Франция, Бенилюкс елдері одағы, Жапония, Германия, Италия, Испания.
Дереккөздер
*
Үсенов Әнуарбек көшесі (Алматы)
right|thumb|Металлург Көшеге алтын мен күмісті химиялық жолмен өндіруді бірінші рет ойлап тапқан ғалым, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, КСРО-ның құрметті металлургі Әнуарбек Үсеновтің (1933-1996) есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 22/139 қаулысы) берілген. Ол «Қазалмазалтын» консорциумын басқарған.
Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1000 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Әскердің жауынгерлік (күшін) қалпын сақтауы
Әскердің жауынгерлік (күшін) қалпын сақтауы (Живучестъ войск (сил) — 1) адам күштерінің кандай да болсын қиындықты жеңе білуі, қаруын орналасқан шебін сактап, не орын ауыстыру арқылы жауынгерлік қабілетін жоғалтпауы. Оның мақсаты ұйымдастырылған құрылымына, техникалық жабдықтармен камтамасыз етілуіне, далалық (теңіз, әуе) жерде әбден машықтануына, корғану құралдарын колдануына, жергілікті жердің ерекшеліктеріне, оны инженерлік жабдықтауға, уақытында беліп орналастыру мен орналасқан жерлерін ауыстырып отыруға, күш пен құралдар қорының құрылуына, жаппай кырып жою қаруларынан корғану шараларын өткізуге байланысты.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Көңіл шай
Көңіл шай - үйінен өлік шыққан отбасы мүшелерінің, қиыншылыққа тап болған жандардың көңілін аулау мақсатында жайылатын дастархан жаю, қонақ күту дәстүрі.
Адам өмірінде қуанышты да, ренішті де жайлар болады. Басына іс түскенде, тұрмыста кездесетін қиын жағдайда, ренішті, күйінішті кездерде адамдар бір-біріне көңіл білдіріп, қиыншылыққа ортақтасып, ақыл-кеңес береді. Ашулы сәтте басу айтады. Міне, осындай кездерде ауылы аралас ағайын-туыс көңіл білдіріп, дастарқан жаяды. Аталған жағдайларда жайылған дастарқан " көңіл шай" деп аталады. Осы жерде көңіл білдіру мен көңіл айтудың арасын ажырата білу керек. Көңіл білдіру жоғарыдағыдай. Ал көңіл айту - қазалы жағдайда қолданылатын ғұрып.
Дереккөздер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Балақжүн
thumb| alt=A.| [[Бүркіт.]]Балақжүн, бүркіттің екі санында бұрқыраған қалың мамық майда жүндер мен елібше талшықтары, өте жұмсақ әрі салалы, әрі тығыз біткен қауырсыншалар. Бұл жүндер құсқа арнайы кигізген шалбар сияқты оны ыстық-суықтан, жел-бораннан, жауын-шашыннан қорғайды. Отырғанда құстың аяғынан басына дейін түгел жабады. Бурют табиғатында балақ жүндер қысқа-ұзын, аз-мол, түстері де әртүрлі бола береді. Құсбегілер балақжүннің әрі ұзын, әрі салалы, әрі мол болғанын ұнатады.
Дереккөздер
Санат:Спорт
Дала зонасы
Дала зонасы 77 млн га жерге тараған Қазақстанның біраз аумағын, дәлірек айтқанда, 27%-ынан астамын алып жатыр. Дала зонасы орманды дала зонасының оңтүстігінен басталып, батыстан шығысқа қарай 2200 км-ге созылған кең алқапты камтиды, шамамен 54°-50° с.е. аралығында орналасқан. Дала зонасына Батыс Сібір жазығының оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар тауы түгелдей дерлік, Жалпы Сырт сілемдері, Каспий маңы ойпатының солтүстік жартысы, Орал етегі, Жем үстірті, Сарыарқаның солтүстігі мен орталық аудандары жатады. Дала климаты континентті, жазы ыстык әрі құрғак, жиі-жиі аңызак желі соғып тұрады. Ал қысы қатаң, қары жұқа болады. Қаңтардың орташа температурасы -16°-18°С, шілде айында солтүстігінде 18°С-тан, оңтүстігінде 23°С-қа дейін жетеді. Жылына 220-310 мм-ге дейін жауын-шашын жауады, бірақ мұның мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай азая түседі. Климат жағдайлары егін шаруашылығымен шұғылдануға толық мүмкіндік береді.
Өзендері
Дала зонасы өзендерінің деңгейі төмен. Зонаны Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық, Нұра, Торғай, Шар, Ырғыз және бірнеше шағын өзендер кесіп өтеді. Олардың жылдық ағысының 80 %-ы көктемгі су тасу кезеңіне келеді. Егін шаруашылығы мен өнеркәсібі дамыған бұл аудандарда, су әлі де болса жеткіліксіз. Сондықтан да бөгендерде су жинап, оны су құбырлары мен каналдар (Ертіс-Қарағанды) арқылы пайдаланады.
Климаты
Орманды даламен салыстырғанда дала зонасының климаты континентті, жазы ыстық, қысы қатаң. Жаз айларында солтүстіктен оңтүстікке жылжыған сайын булану түсетін жауын-шашын мөлшерімен салыстырғанда 3-7 есеге артады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 мм-ден 200 мм-ге дейін кемиді. Климат жағдайлары суарылмайтын тәлімі егіншілікпен айналысуға мүмкіндік береді.
Қазақстанның даласына антициклондық ауа райы режимі мен күн сәулесінің мол түсуі, құрғақышылықтың жиі болуы тән. 10°-тан жоғар температураның жиынтығы 2000°-тан 2300°-қа дейінгі аралықта ауытқиды. Өсімдіктер өсіп-өнетін вегетациялық кезеңінің ұзақтығы 150-160 күнге дейін созылады.
Топырағы
Дала зонасының топырағы қара және қызыл қоңыр топырақ типіне жатады. Зонаның солтүстігінің топырақ қабатында жоғары өнім жинауға жеткілікті 6%-ға жуық шірінді бар. Оңтүстікке қарай топырақтағы шірінді кеми түседі де, бірте-бірте куаң далаға тән қызғылт күрең топырақка айналады. Бұл арада сортаң топырақты жерлер көбірек кездеседі, олар арнаулы тыңайтқыштар мен ерекше күтімді кажет етеді. Қызғылт күрең топырақтың құнарлы жерлері егін шаруашылығы үшін жарамды. thumb|Итмұрын
Өсімдіктері
Дала зонасы шөптесін өсімдіктерге бай. Мұнда боз, бетеге, атқонақ, еркек шөп, кермек, қаңбақ басым өседі. Ойпаң және ылғалды жерлерде, әсіресе өзен жайылымдарында шалғынды өсімдіктер тараған. Шалғынды өсімдіктерден бидайық, қылқансыз арпабас, шалғынды қоңырбас басым, аса ылғалды жерлерде қияқ пен құрақ өседі. Бидайық шалғындарынан мол пішен алынады. Даланың оңтүстік бөлігінде негізгі өсімдіктермен қатар жусанның кейбір түрлері өседі. Кей жерлерде бұлар тұтас үлескілерді алып жатады. Дала өсімдіктерінің арасында дәрі-дәрмектік өсімдіктер де бар. Мысалы, жанаргүл, шайшөп, итмурын, дәрілік валериан кездеседі. Жаз бойы даланың түрі үнемі өзгеріп отырады. Дала көктемде ғана қысқа мерзімде алуан түрге бөленіп құлпырады. Шілдеде шөп қурап, сарғайып кетеді. thumb|Түлкі
Жануарлары
Ашық дала кеңістігінде тіршілік етуге бейімделген көптеген түрлі жануарлар кездеседі. Қоршаған ортасының түсіне ұқсас келетін, жылдам жүгіретін әрі тез ұшатын, жылдың колайсыз мезгілдерінде де ұзақ ұйқыға кететін жануарлардың да түрлері бар. Дала сүткоректілеріне саршұнақ,қосаяқ, дала тышқандары, дала алақоржыныжатады. Бұлар егінге көп зиян келтіреді. Мұнда саршұнақ тұқымдасынан ірі суырлар (салмағы 10 кг-ға дейін) болады. Суырлар мен саршұнақтар ін қазып, топырағын сыртқа шығарып, үйіп тастайды. Қосаяқтар, саршұнақтар, дала тышқандары тіршілік ететін жерлерде жыртқыштардан күзен, аққіс, түлкі кездеседі. Олар терісі бағалы кәсіптік жануарлар қатарына жатады. Даланың оңтүстік аудандарында түлкі тұқымдасынан қарсақ кездеседі. Ол інінен тек түнде ғана шығып, жортады. Даланың барлық жерінде осы зонаның негізгі жануары қасқыр көп болады. Далада ақбөкендер кездеседі. Бөкеннің басы үлкен, қошкар тұмсық, денесі ықшам, аяғы жіңішке келеді. Бөкеннің жүгіргеніне көз ілеспейді. Бұдан едәуір бұрын далада үйір-үйір болып жүретін бөкендер қазір халықтың жиі қоныстануына байланысты біртіндеп шөлейт және шөл зоналарына қарай ауды. Далада құстардан дуадақ бар, бұлардың кейбіреулерінің салмағы 16 кг- ға жетеді. Одан басқа безгелдек, тырна, балықшы, бозторғай кездеседі, әсіресе қараторғайлар көп. Жыртқыш құстардан дала бүркіті дала құладыны, кезқұйрық бар. Далада көлдер көп, әдетте олар терең болмайды, жағалары жазық, жайпақ келеді. Көп көлдердің жағалауларында қамыс-құрақ пен ұсақ бұталар өседі. Онда суда және батпақта тіршілік ететін құстар көп кездеседі. Бұлар - қаз, үйрек, тырна, шағала, балықшы, қамыс торғайлары, аққұтан. Сарыарқаның ұсақ шоқылар арасындағы бытыраңқы орналасқан көлдерде суда жақсы жүзетін құстар - сүңгуір, гагара, крохалб, турпан болады.
Тыңайған жерлері
Қазан төңкерісіне дейін дала зонасы ғасырлар бойы көшпелі мал жайылымы ретінде пайдаланылып келді. Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдарында (1954-59 ж.) дала зонасының 28 млн га жері жыртылды.
Солтүстік дала зонасы тармағы
Сарырақаның солтүстік бөлігін, Торғай үстірті мен Жемді алып жатыр.
Топырағы. Зона тармағында кәдімгі және оңтүстік қара топырағы, ұсақ шоқылардың аралығындағы шағын ойпаңдарда сортаң түзетін сортаңданған топырақ таралған. Әрбір тұйықталған ойпаңдар өзіне тән өсімдіктер тобы бар дербес шағын ландшафт түзеді.
Қостанай облысының солтүстік-батыс және Солтүстік Қазақстан, Павлодар облыстарының солтүстік-шығыс бөлігінің біршама шағын аумағын қарашірік мөлшері 6-10% -ға дейін жететін кәдімгі қара топырақта өсетін ағаш текті өсімдіктердің шоқтары бар әртүрлі шөптесін өсімдікті дала алып жатыр. Олар жазықты-жонды жер бедері жағдайында корбанатты саздарда түзілед.
Зона тармағының қара топырағында әртүрлі шөптесін өсімдіңті дала дамыған. Негізгі өсімдіктер бірлестігінен астық тұқымдас қызыл боз, лессинг бозы, тырса, аз мөлшерде бетеге, ал әртүрлі шөптесін өсімдіктерден дала эстрагоны, әрем, мыңжапырақ тәрізді ксерофитті өсімдіктер кездеседі. Сортаңдау топырақтарда құрғақшылыққа төзімді ақжусан, бетеге сияқты өсімдіктер өседі. Біршама ылғалды ойпаңдарда өсімдіктердің шалғынды-далалық түрлерінен ақ беде, сібір анры т.б. кең тараған.
Кең өзен аңғарларының табанындағы өзен жағаллауларын бойлай терек пен тал, қалың қамыс нулары, шабуға жарамды шалғындар өседі. Кей жерлерде батпақтар кездеседі.Әсіресе дала зонасының солтүстік бөлігіндегі құмдарда қарағайлы ормандар таралған. Атап айтсақ, Аманқарағай орманында қарағай құм жалдарының төбесін бойлай өседі. Ал жаларалық ойыстарда қарағайға қайың мен терек қосылады. Наурызым қарағайлы орманында жаларалық ойыстарда жыңғыл мен жидеден тұратын бұталар шоғыры таралған сортаңдар бар. Көкшетау сияқты аласа таулардағы жартастар мен таудың қиыршықтасты қара топырағында жатаған қарағайлар мен арша, ойыстарда көктерек пен қайың, аласа ағаштар мен бұталар өседі. Көптеген көл жағалауларында қолайлы томарлар мен қалың қамыс нулары кездеседі.
Оңтүстік дала зонасының тармағы
Құрғақ дәнді дақылдар даласы солтүстік дала зонасының оңтүстігінде таралған. Мұнда гидротермиялық жағдайларға байланысты өсімдіктердің өсіп-өнуіне біршама қолайсыз. Жоғары температура қарқынды буланумен қатар жүреді.
Топырағы.Түсетін жауын-шашынның кеміп, температура мен буланудың артуына байланысты қара топырақты оңтүстік дала зона тармағын біртіндеп күңгірт қара қоңыр топырақ алмастырады. Оның құрамындағы қарашіріктің мөлшері 3-5% аралығында ауытқиды. Қарашірікті қабаттың қалыңдығы - 50 см. Олардың арасындағы ойпаң жерлерде көп күтім мен арнайы тыңайтқыштарды қажет ететін сортаң топырақтар да кездеседі.
Өсімдіктер жамылғысы.Оңтүсік дала зонасы тармағында, негізінен, бозды-бетегелі өсімдіктер бірлестіктерінен тұратын лессинг бозы, тырса, бетеге, шисабақ пен жабайы сұлы басым. Құмайтты топырақтарда бозды-еркекшөпті, сазды және сортаңды телімдерде бетегелі-жусанды өсімдіктер бірлестіктері таралған. Көктемде эфемерлер мен эфемероидтер: баданалы қоңырбас, шөл қоңырбасы және т.б. Ойпаңдар мен сайларда дала бұталары, өзен жайылмаларында итмұрын мен ұшқат аралас қарағайлы және көктеректі тоғайлар кездеседі.
Оңтүстікте құрғақ дала зонасы тармағының шегіндегі аласа таулардың жартастыбеткейлерінде қарағай, аңғарларда қайыңды-көктеректі тоғайлар өседі. Жайық өзенінің алабындағы далада еуропалық типтегі ерекше орман телімдері бар
Дала зонасының жануарлар дүниесі орманды даламен салыстырғанда шөл фаунасымен көбірек ұқсас. Мұнда үлкен сарышұнақ, суыр, дала тышқаны, дала алақоржыны, кәдімгі аламан, кәдімгі шақылдақ сияқты көптеген нағыз қазақстандық түрлер кездеседі.
Шөлейт және дала зонасында кең таралған шөл жануарларына соқыр және үлкен қосаяқ, ал орман жануарларына ақкіс, кәдімгі тоқалтіс, ақ қоян, су жертесері, орман тышқаны жатады.
Орман жануарларының барлық түрлері даладағы бұталардың арасында, қарағайлы орман шоқтарында, өзен жағалауларындағы орманды-бұталы тоғайларда мекендейді.
Дереккөздер
Санат:Далалар Санат:Климаттық аймақтар
Арынды сулар
Арынды сулар (Напорные воды) — атмосфералық қысымнан едәуір артық қысымда болатын және біршама ірі геологиялық құрылымдар (синеклиздер, моноклиндер) ішінде сутірек (су нашар өтетін) қабаттардың аралығында жататын таужыныстардағы жер асты сулары. Мұндай сулардың пъезометрлік деңгейі, оларды ұңғыма бұрғылау арқылы ашқанда, сутірек жабын мен сулы горизонттың түйіскен жерінен жоғарырақ деңгейде тұрақталады. Арын шамасы берілген нүктедегі пъезометрлік деңгей мен сулы горизонттың жабынының белгілерінің айырымына тең. Арынды сулар көбінесе артезиан сулары деп аталады. Олар Қазақстан аумағында жиі кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Есепшот (құрал)
Есепшот - ең алғашқы пайда болған есептеу құралы болып табылады. Кейбір деректерге сүйенсек, есепшоттың жасы 2000-5000 жылдар шамасында, ал пайда болған жері ертедегі Қытай немесе ертедегі Мысыр, тіпті ежелгі Грекия болуы да мүмкін. Бұл санау құралын гректер мен Батыс-Еуропалықтар «абак» деп, қытайлықтар «суан-пан», жапондықтар «серобян» деп атаған. Бұл құралмен есептеулер оның шұңғыл тақтада орналасқан тастарын жылжыту арқылы жүргізілген. Тастар піл сүйегінен, түрлі түсті шынылардан, қоладан жасалды. Осындай есепшоттар қайта өркендеу дәуіріне дейін пайдаланылып келді. Оның жетілдірілген түрі осы күнге дейін қолданылып келеді. Санат:Есептеу техникасы Санат:Механикалық есептеу そろばん ڳڻپيوڪر
Б. з. д. 76 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 76 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Әкетілімдік баждары
Тауарды экспорттау кезінде мемлекеттің пайдасына алынатын кедендік баж салығының түрі; бұл елдің ішінде үлкен сұранысқа ие өнімнің дефициті (жетіспеушілігі) туындамауының алдын алу мақсатында тағайындалады. Баж салығының мұндай түрінің мөлшерін белгілеу кезінде, ертеде сатылу кезінде түскен салықтар мен акциялық алымдардын мөлшерлері есепке алынады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Шиелі-Телікөл каналы
Шиелі-Телікөл каналы – Қызылорда облысы Шиелі, Сырдария аудандары жерінде.
Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 90 км, ені 6 – 10 м, тереңдігі 3 – 4 м. Каналдың жалпы орташа су ағымы 12 м³/с. Суымен 50 мың га-дан астам жер суландырады.
Дереккөздер
Санат:Қызылорда облысы каналдары
Даурықпа шүрегей
Даурықпа шүрегей (Anas querquedula) – республика даласындағы су айдындарында ұялайтын құс. Қанатының ұзындығы 175 – 210 мм, салмағы 375 – 450 г. Жыл құсы. Орта Азияда, Каспийдің оңтүстік жағалауында қыстайды.
Дереккөздер
Санат:Өзен үйректері
Коммуна (Франция)
thumb|220px|Францияның барлық 36,568 коммунасының шекарасы көрсетілген карта Коммуна ( commune — жамағат ( communia — қауым)) — Франциядағы әкімшілік-аумақтық бөлінудің бесінші деңгейіндегі бірлік; елді мекеннің қауымдастық пункті. Басқа елдерде француз коммуналарына муниципалитеттер және т.б елді мекендер сәйкес.
Коммуналар сәйкесінше округтердің құрамына кіріп (Париж, Марсель және Лион қалаларын қоспағанда, бұл қалалардың өздері муниципалды аудандарға бөлінеді), елдің құрылымының ең төменгі деңгейін көрсетеді. Француз коммунасы халық саны бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді: ол Париждегі миллиондаған тұрғын және небәрі он адам тұратын ауылдар. Әрбір комунада мэр мен муниципалдық кеңесі бар. Oлардың халықтың санына қарамастан, өкілеттіктері барлық аудандарында бірдей болып табылады.
2004-ші жылдың басында Францияда 36 782 коммуна саналды, соның ішінде 36 568-і — метрополияда және 214-і — мұхиттың арғы жағындағы территорияда. Метрополиядағы коммуналардың орташа жер аумағы 14,88 км², орташа медиандығы — 10,73 км². Коммуналардың орташа медиандық тұрғындары — 380 адам.
Сунарка
Сунарка — Ресейдегі өзен. Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Санарка өзенінің сол жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Цивиль бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Чувашия өзендері
Шөл бидайық
Шөл бидайық, жолеркек (Agropyron desertorum) – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ертіс алқабында, Ақтөбе, Солттүстік Үстірт, Арал теңізі маңы, Балқаш – Алакөл ойысында, Қызылорда аймағының тастақты, саз топырақты жазық, шөлейт жерлерінде өседі. Биіктігі 25 – 60 см. сабағының төм. жағы имектеу, тықыр немесе түкті, масағының асты бұдыр, қалың шым түзеді. Жапырағы жіңішке, таспа пішіндес. Гүлшоғыры – көпгүлді масақ. Масағының ұзұндығы 2,5 – 7 см, ені 5 – 9 мм, жылтыр, жалаң. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Құнарлы мал азығы, көктей орылған шөбінде 13,4% протеин, 10,2% белок, 1,3% май, 35,3% клетчатка, 42,7% азотсыз экстрактивті заттар, 7,2% күл бар. 1 га-дан 15 – 18 ц шөп түседі. Аудандастырылған сорттары: Камышинский-1, Краснокутский, Жіңішке масақты-305.
Дереккөздер
Санат:Астық тұқымдасы
Таркойта (Шапкин тармағы)
Таркойта — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шапкин өзенінің сол жағалауынан 108 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Горна-Кула (Кырджали облысы)
Горна-Кула (Горна кула) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Крумовград қауымының құрамына кіреді.