cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қарағанды облысының жер-су аттары
Қымызкұдык
Қымызкұдык - Көктал ауылының елді мекені. Атау «қымыз сияқты тәтті су» деген мағынаны білдіреді.
Қуөзек
Қуөзек - Көктал ауылының учаскесі. Атау «қурғақ өзек, сусыз өзен» деген мағынаны білдіреді.
Құрылыс
Құрылыс - Энгельс ауылының елді мекені, бұл жерде құрылыс жұмыстарының кең өріс алып құрылып бастағаннан солай аталып кеткен.
Қызылжар
Қызылжар - өңір. «Қызыл» сөзінің мәні жардың топырақ бетінің реңімен байланысты.
Қызылтау
Қызылтау - тау аттары. «Қызғылт түсті палеозой граниттерінен түзілген таулар». Түске байланысты атау.
Қотыр Қызылтау
Қотыр Қызылтау – таудың жерін жамылған тас қабатына сәйкес аталған.
Көкөзен
Көкөзен – көк терең суд, өзеннің бар екендігін білдіреді.
Күміс құдық
Күміс құдық – судың күмістей мөлдір, таза болғандығын көрсетеді.
Қушоқы
Қушоқы – ағаш-ормансыз таутөбесі.
Қарақұдық
Қарақұдық – Қарағанды қаласының маңындағы жер атауы.
Қос ағаш
Қос ағаш – қыстауы. «Қос» сөзі бір немесе екі қатарлы өскен ағаштар.
Көкдөңгелек
Көкдөңгелек – қыстау.Жүйрік жылқының жалған аты.
Миньковка
Миньковка - село. Атауы Екатеринославский (Днепрпетровский) облысынан келген, онда Миньково (Маньково) слободасы болған.
Майөзек
Майөзек – елді мекеннің атауы – құнарлы шөп деген мағынада.
Мырза
Мырза – қазақ тіліндегі мейірімді және ақ көңіл адамды белгілейді.
Оғыз төбе
Оғыз төбе – тау. Оғыз тау,Оғыз төбе Қазақстан жерінде жиі кездесетін атау. Бұл атаудың шығуы, тарихи тұлға Оғыз /Уыз/ ханмен және оғыздық этноспен байланысты болуы мүмкін.
Семізбұға
Семізбұға – тау /елді мекен/. Бұғымен байланысты атаулар Орталық Қазақстанда кездеседі. Оның бірі – Жауырбұғы, қазіргі Теміртау.
Семізбұғы
Семізбұғы – көне түркі тілдеріне тән көне топоним.
Садық
Садық – қыстау. Бұл топоним қыстау иесінің атымен байланысты. /Садық/ арабша – /сенімді, адал/ деген мағынаны білдіреді.
Самарқан
Самарқан - село, Ленин ауылының орталық мекені. Теміртау қаласының алғашқы атауы. Самарқан поселокесіне 1906 жылы адамдар тұра бастады, ал 1909 жылы 10 ақпаннан бастап дербес ауылдық басқару құқығын алды. Поселкеге алғашқы жылдары Самаркан губерниясынан немістер келген. Атау екі сөздің негізін алған: «Самар» - қоныс аударушылардың бұрынғы тұрған отаны және «қант» елді мекен деген мағынада. Осымен тұрғындар өздерін самарқандық екенін айрықтаған.
Сарыкөл
Сарыкөл - ауданның оңтүстік жағындағы көл. Атау «кең көл» деген мағынада.
Сарытөбе
Сарытөбе - Жауыр тауының жағасындағы өңір, Свердлов атындағы ауылдың екінші бөлімшесінің орталығы. Бұл жерде 1902 жылы атақты жазушы Ғабиден Мұстафин туған. Атау «кең» немесе «мол төбе» деген мағынаны білдіреді.
Саумалкөл
Саумалкөл - көл аты. Орын алып келген «саумал» (биенің сүті) мәніндегі түснік дұрыс емес сияқты. Өткен ғасырдағы орыс зерттеушілері саумал сөзін өсімдік атымен үштастырады.
Семізбұғы
Семізбұғы - тау. Атау «семіз бұғы» немесе «шөптің түрі» деген мағынада.
Тасауыл
Тасауыл - «Березняки» ауылының бөлімшесі. Атау «тасты ауыл» деген мағынада.
Таушық
Таушық - елді мекен, Буденый атындағы ауылдың бөлімшесі. Түрік тілінде тау және шиғ(л) немесе чиг(л) сөздерінен қалыптасқан этнотопонимге жорамалдынылады.
Тегісжол
Тегісжол - Киров атындағы ауылдың бөлімшесі. Атау өзінің тура мағынасында.
Текеқараөзек
Текеқараөзек - Ростовка селосының қазақша аты. Атау «жабайы текелердің азықтану» жері деген мағынаны білдіреді.
Теректі
Теректі - шоқы тізбегі, Соқыр және Нұра арлығындағы су бөлегі. Атау «шағын теректі тоғайы» деген мағынаны білдіреді.
Термен
Термен - Пролетарский ауылының учаскесі. Қазіргі башқұрт тілінде терме сөзі «киіз үй» мәнінде айтылады.
Тоғызқұдық
Тоғызқұдық – елді мекен. Қарағанды маңайында орналасқан жиі кездесетін атаулардың бірі «құдық». Құдық – суы бар құдық.Токаревка - село. Іргесін 1907 жылы Харьков губерниясынан келген қоныс аударушылар қалаған. Қоныс аударушылар ішінде Тамбов облысының Токаревка селосының шаруалары болған. Село атуы да, солардың туған жері ескерткіш ретінде қойылған.
Төрткөл
Төрткөл – елді мекен. Жердің ландшафты ерекшелігіне сәйкес атау. Бұл жерде ағысы жоқ шағын көл мағынасында.Ұзынбұлақ - Пушкин атындағы ауылдың учаскесі. Атау өзінің тура мағынасында.
Термен (Диирмен)
Термен (Диирмен) – шаруашылық құралы, диірмен.
Тоқан
Тоқан – қыстау. Адам атымен байланысты антропоним.
Тасшоқы
Тасшоқы – елді мекен. Қазақ тілінде тас - шоқы термині таза түркі негізіне тіреледі. Шоқы – Орталық Қазақстанның ландшафты ерекшелігіне сәйкес атау. (мысалы: Қосшоқы, Тасшоқы және т.б.).
Үлгі
Үлгі - село, Бабаев атындағы ауылдың екінші бөлімшесінің орталығы. Бұрынғы «Пример» колхозының аты.
Үміткер
Үміткер - Бабаев атындағы ауылдың орталық мекені. Бұрынғы «Надежда» колхозының аты.
Үштау
Үштау - елді мекен. Атау өзінің тура мағынасында.
Үштөбе
Үштөбе - село, Энгельс атындағы ауылдың орталық мекені. Үш сөзінің санмен байланысы жоқ. Көне түр. үүс+төбе сөздерінен қалыптасқан - «сұлутөбе» мәніндегі атау.
Шалқаркөл
Шалқаркөл - көл. Атау «алып жатқан аумағы үлкен көл» деген мағынаны білдіреді.
Шаңбас
Шаңбас - Бабаев атындағы ауылдың учаскесі. Атау «төбенің үсті шаң» деген мағынаны білдіреді.
Шат
Шат - село, Бабаев атындағы ауылдың бөлімшесі. Атау тау қойнауларындағы терең әрі ені тар сай деген мағынаны білдіреді.
Шешенқара
Шешенқара – елді мекен (тау). Шешенқара күрделі түсінігі бар және екі әр түрлі бөлек құрамнан тұрады. Шешен сөзінің түбірі монғолдың Цэцэн сөзімен бірдей ақылды, парасатты, есті, қызылтілді деген мағынаны білдіреді. /қазақ тілінде – тілі өткір/, қара тау – биік түсінігіне сәйкес.
Шидерадыр
Шидерадыр - Буденый атындағы ауылдың учаскесі. Атау «балшықты тау жыныстары» деген мағынаны білдіреді.
Шилі
Шилі - елді мекен. «Чия қопасы бар жерде» орналасқан. Ор. «Чайлы, Шайлы, Шийлы» және т.б.
Шоқай
Шоқай - ауыл. Шоқай ауылы қоныс аударушылар учаскесі Шоқайқалды өзенінің жағасында орналасқан. Шоқай - «жеңіл етік» және қалды сөздерінен қалыптасқан атау.
Шолаққарасу
Шолаққарасу - Миньковка селосының қазақша аты. Жер астындағы сулардан нгізгі қорек алатын, құрғап қалатын өзен мағынасындағы атау.
Шөптікөл
Шөптікөл - Молодецк селосының қазақша аты. Қазақ тілінде шөп және көл сөздерінен қалыптасқан атау.
Шолақ қарасу
Шолақ қарасу – Жер атауы (Миньковка). Нұраның кіші саласы. Жазда жырылып, кішкентай өзенге айналады, көзі кішкене бұлақтардан басталады.
Шоршоқы
Шоршоқы – тау. Шор – қаракесектердің арғы тектерінің бірі болуы мүмкін. Берік, мықты, тұрақты мағынасын білдіреді.
Шатан
Шатан – елді мекен. Кеуіп қалған өзен саласы, жылға, жыра мағынасындағы «шат» сөзінен шыққан болуы мүмкін.
Шаңтимес
Шаңтимес - өзен. Қатты ағысы бар өзендерге тән.
Ынтымақ
Ынтымақ - Амангелді атындағы ауылдың бөлімшесі. Атау «келісім, достық» деген мағынаны білдіреді.
Хан сүйегі
Хан сүйегі – елді мекен (Токаревка). Бұл жерде Орта жүздің соңғы хандарының бірі Бөкей Бұхарұлы жерленген (1819). Сонымен қатар XIX ғасырда Хан сүйегі моласында ірі ақын Жанақ Сағындықұлы жерленді.
Айтағы
Демек, «Айтағы» атауы «қасиетті тау», «сұлу тау» деген мағынаны білдіреді. Атаудың екінші құрамындағы «тағ» тағы - қазіргі тіліміздегі «тау» сөзінің көне тұлғасы, сөз соңындағы ы - тәуелдік жалғау қосымшасы.
Айшырақ
Айшырақ - Орталық Қазақстанның Атасу өзені бойындағы мекен аты (ежелгі ғимараттар орны). Онда қола дәуірінен қалған түрлі бұйымдар, көбіне ай тәріздес қола шырақтар табылып келген. Сол үшін де ол Айшырақ атанған.
Ақтүбек
Ақтүбек - Жаңаарқа ауданындағы елді мекен аты. Балқаш және Қорғалжын көлдеріндегі түбек аттары, әрі балықшылар мекен аты. «Ақотты түбек» мәніндегі атау.
Ақшағат
Ақшағат - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданындағы село. Атаудың бірінші сыңарындағы «ақ» сөзі тура мағынасында «аппақ, шаңқай, таза» деген мағынаны білдірсе, «шағат» сыңары «шақат» сөзінің дыбыстық тұрғыдан сәл өзгеріске түскен нұсқасы -«ащы соры шығып жататын, өсімдік нашар өсетін жер». Демек, «Ақшағат» - «аппақ боп шаңқиып, соры шығып жататын жер» деген мағынадағы атау.
Ақшоқы
Ақшоқы - төбе аты. Шоқы бастарының ағарып көрінуімен байланысты атау.
Алашбай
Алашбай - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында Алашбай атты өзен бар. Бұл қазақтың алаша руының атына байланысты қойылса керек. Халық аңызында Алаша ханның Үйсін, Арғын, Алшын деген балалары қазақтың үш Жүзін құрғаны айтылады.
Алтуайт
Алтуайт - тау, биіктігі 560,1 м. Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында. Е. Қойшыбаев бұл атауды көне түркі тіліндегі ал-ту-ай [т] элементтерінен құралған "алтай айлары" этнотопонимі мәнінде екенін жазады (1985, 46). Ал жергілікті халық аңызы бойынша, Ақтоғай ауданы жеріндегі биік құз, терең аңғарлы осы таудың озық бір сайында Алтыуайт деген батырды жаулар өлтіріп, тау сол батырдың атымен аталған көрінеді.
Алшағыр
Алшағыр - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы сай. Ол әйгілі «Қобыланды батыр» эпосындағы қалмақ ханы Алшағыр есімімен бірдей аттас.
Атасу
Атасу - өзен, жұмысшы кенті, ауыл, аудан орталығы. Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысында. Атасу өзенінің ұзындығы 184 км, алқабы 5715 км².
Әуел баста осы атау өзенге, кейіннен сол жерде пайда болған ауыл, жұмысшы кенттеріне қойылған болу керек. Мағынасы, өзі айтып тұрғандай, «басты, негізгі, үлкен өзен» дегенді білдіреді.
Балта
Балта - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында, Талдыманақа өзенінің батысында құрғап қалатын Балта деген өзен бар. Бұл өзеннің аты қазақ халқының құрамындағы балта, балталы руларының атымен байланысты болу керек.
Бестамақ
Бестамақ - село, Қарағанды облысы, Жаңаарқа, Шет ауданында. Осы атаудың құрамындағы «тамақ» сөзі арқылы жасалған геграфиялық атаулар басқа түркі тілдерінде де кездеседі. Түркі тілдеріндегі «тамақ» сөзінің топонимдік термин ретінде мағынасы - «өзен сағасы, сай аңғары, кішігірім сайлар» (Мурзаев, 1984, 542). Бұған қарағанда, «Бестамақ» топонимінің «кішігірім бес сай, бес аңғар» деген мағынаны білдіретінін көреміз.
Білеуті
Білеуті - өзен, тау, биік. 196,8 м. Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысында. Атаудың бірінші сыңарындағы «біле» сөзі Таулы Алтай тілінде кездесіп, Беле//Беля//Бэлэ//Пеля тұлғалы топонимдерді жасауға негіз болған. О.Т. Молчанованың айтуынша: беле - «шетен». Бұған қарағанда, «Білеуті» атауының құрамындағы «білеу» сыңары сол сөздің қазақша өзгеріп айтылған түрі болса, -ті қосымшасы жалғану арқылы «шетенді, шетені қалың, көп өскен» (тау) деген мағыналы атау екендігін аңғартады.
Жаңаарқа
Жаңаарқа - дала аты (Арқаның бір бөлігі), аудан аты.
Жәйрем
Жәйрем - жұмысшы кенті (поселкесі) Жаңаарқа ауданы. Қарағанды облысында. А. Сейдімбековтың айтуынша, бұл жерде раң шөп қалың, бітік өседі екен де, қой жайылымына бірден-бір қолайлы болған екен. Содан қойды «раңға жай», «жайраңға» деген сөздер әдетке айналыпты. Сол «жай раңға» «жайраңға» боп айтыла келе, жергілікті жерде «Жайраң» деген жер атына айналып кетіпті. «Жайраң» атауын орыс тілінде «Жайрам», кейіннен «Жайрем» деп бұрмалап, содан қазақша да «Жәйрем» деп жазылуы қалыптасып кете барады. Бұны халықтық этимологиясы деп әсте айтуға болмайтын сияқты. Атаудың қолдану аясы мен қызметіне қарай қалыптасқаны анық көрінеді.
Жомарт
Жомарт - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында Жомарт деген көл бар. Ол белгілі ру атымен аталған. Жомарт - Ұлы жүз Жалайырдың Андасынан тарайды.
Жұманай
Жұманай - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданындағы өзен аты. Жұман деген кісі аты, ол араб тілінде «қымбат», «асыл зат» дегенді білдіреді.
Кенжебай (Кенжебайсай)
Кенжебай (Кенжебайсай) - өзен. Жаңаарқа ауданы. Қарағанды облысысында. Оның ұзындығы 76 шақырым. Басын Шұбароба аталатын таудың оңтүстігінденгі бұлақтар алып, Бескөл қыстауына үш шақырымдай жетпей тартылып қалады. Кенжебай ру атымен аталған ба, жоқ кісі есіміне байланысты аталған ба, оны дәл басып айту қиын.
Қазақ шежіресі бойынша Кіші Жүз Жетіру бірлестігіндегі Тама руының бір атасы - Есенгелдіден Атамшал, Қызылқұрт, Кенжебай, Дәулеткелді ұрпақтары тарайды. Олар Жамбыл облысының Сарысу бойын мекендеген. Аты аталған өзенге жоғарыдағы ру атының берілуі әбден мүмкін
Көптамасай
Көптамасай - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Көптамасай өзенінің атауы Кіші жүз Жетіру бірлестігіндегі Тама руының атымен байланысты болу керек. Көптамасай атуындағы алғашқы көп бөлшегі анықтауыштық қызмет атқарса, соңғы - сай бөлшегі географиялық термин болып табылады.
Қазықұрт
Қазықұрт - Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында Қазықұрт деген өзен ағады. Қазықұрт - Оңтүстік Қазақстандағы көне замандардан әйгілі тау атауы. Қазықұрт - көн түркілердің тайпа аттарымен байланысты қос этнонимнен құралған атау. Этимологиясы: қаз және құрт этнонимдерінің қосарланған түрі. Қаз және құрт түркілері б. з. VII-VIII ғасырларда өмір сүрген тайпалар.
Қу
Қу - тау, биік. 780,8 м. Жаңаарқа ауданы Қарағанды облысында.
Таудың Қу аталу себебі «бұталы өсімдігі мен шалғын шөбі жұтаң, сұйық өсетін және ерте қурап кететін қуаң қыр, тау» болумен байланысты сияқты.
Құртқа
Құртқа - Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында Құртқа өзені әйгілі «Қобыланды батыр» эпосындағы қалмақ ханы Алшағыр мен Қобыландының жұбайы, Қызылбас елінің ханы - Көктемнің қызы - Құртқа есімімен бірдей аттас. Құртқа сөзі ертедегі түркі тілдерінде «кәрі кемпір», «әже» деген ұғым берген.
Қырыққұдық
Қырыққұдық - бұлақ. «Қалың құдық» мәніндегі атау.
Мойынты
Мойынты - өзен, қала типіндегі поселке, темір жол стансасы, дөң, Жаңаарқа ауданы Қарағанды облысында. Ғ. Қонқашбаев атауды өзенмен байланыстырып, «жіңішке, мойынға ұқсас» десе, Е. Қойшыбаев: «Көне түркі тілінде моин «мойын» + ту сөздерінен қалыптасып, айтыла келе, қазақ тілінің артикуляциялық базасына сай, еріндік ұ дыбысы езулік «ы» түрін қабылдаған. «Мойын тау» мағынасындағы атау», - деп пайымдайды.
«Мойынты» атауы, «мойнақты, тік асулы тау немесе өзен арнасының жіңішкерген жері, иіні» деген мәнге ие екені байқалады.
Надырсор
Надырсор - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданындағы көлдің аты. Нәдір - арабтың «сирек, қалаулы» деген мағына беретін сөзі, кісі есімінде қолданылады.
Толағай
Толағай - тау, биік. 550,4 м. Жаңаарқа ауданы Қарағанды облысында. Құрамында «толағай» (тологой/толгай/толгой) сөзі бар топонимдер монғол, бурят тілдерінде де кездеседі. Мәселен, Баян-Толгой, Лам-Тологой, Бурят республикасында Чулун-Толгой, Ундэр-Толгой тау аттары бар. Монғол тілінде толгой - «бас» мағынасын білдірсе, топоним ретінде «төбе, шоқы» дегенді білдіреді. Ғ. Қонқашбаев тіліміздегі «толағай» сөзін монғол тілінен енген «шоқы, жеке тұрған биік тау», - деп білген.
А. Әбдірахманов бұл пікірді мақұлдаса, Е. Қойшыбаев: «Толағай - «түркі тілдірле толу, қаз. арх. толы - ғай - прогрессивті ассимиляция түріндегі сөз», - дегенді айтады. Демек, «Толағай» - «шоқы, жеке тұрған биік тау» деген мағынаны білдіреді.
Ұшпа
Ұшпа - тау, Жаңаарқа, Ұлытау ауданында, Қарағанды облысында. Бұл атау уш (түбір етістік) + па (етістіктің зат есім тудыратын жұрнағы) тұлғаларының бірігуінен жасалған. Г.Сағидолдагийннің атауды талдай келіп: «Ұш - «биікке көтерілу, самғау», түрк тілінді уч -«шың», қарақалпақша уша - «қызар, шың», алтай тілінде учар - «өзен жағасындағы өте биік тау», «үшар/учар» сөзі - (туынды етістік) - «биікке көтерілу, ұшу, самғау [] + ар (көсемшенің жұрнағы) тұлғаларынан жасалған», - деген түйіні нанымды шыққан.
Демек, Ұшпа атауының мағынасы «биік, асқақ тау» дегенді білдіргендей.
Абай атындағы ауыл
Абай атындағы ауыл - 1954 жылы Қазақстанның 30 жылдығы атын. колхозының негізінде ұйымдастырылған. Орталық мекені - Айнабұлақ селосы. Қазақ ақыны, қазақтың жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы, классик Абай Қүнанбаевтың құрметіне аталған.
Абас
Абас - Қарқаралы тауының оңтүстік-батыс аймағындағы өзен аты. Көне түрік тіліңде аба + ас тұлғаларынан құралған: «ата өзен» мағынасындағы атау.
Айғал
Айғал - тау тармағының немесе Қарқаралы тауының кіші-гірім бір тармағының аты. Айғыржал - таулар. «Таудың жалында айғыр өсімдігі өскен» мағынасындағы атау.
Айнабұлақ
Айнабұлақ - село. Абай атындағы ауылының орталығы. «Айна» және «бұлақ» - өзен сөздерінен шыққан, яғни «мөлдір, таза өзен» дегенді білдіреді.
Айрық
Айрық - ауыл. Айрық сөзі «екі айыр, тарау» және «асу бел» аттары болумен бірге «екі өзен-судың» немесе «екі сайдың түйіскен жерлерін» нұсайтын атау. Түркологиялық деректерде айръщ сөзін «арықпен» байланыстырады.
Айыртас
Айыртас - таулар. Айыр - «қос ашалы», «қос тармақты» мағынасында. Түрік тілінде айыр және тас тұлғаларынан қалытпасқан атау.
Ақбастау
Ақбастау - өзен. Этимологиясы: 1) «Ақбас» (руының) тауы; 2) «тұнық бастау» мәндес атаулар.
Ақбұлақ
Ақбұлақ - бұлақ. Көне түрік тілінде ақ («ағын») + бұлақ сөздерінен құралған «ағынды бұлақ» мәндес атау.
Ақжал
Ақжал - таулар. Ақжал - «бозарыңқы, ағарып көрінетін жал» немесе отты жал мәндес атау.
Ақтасты
Ақтасты - ауыл. Ақтасты атауы өзінің тіке мағынасында. Ақ + тас + ты компоненттерінен құралған атау.
Ақшоқы
Ақшоқы - көптеген таулар мен шоқылардың аты. Шоқы бастарының ағарып көрінуімен байланысты атау.
Аяқтуайт
Аяқтуайт - тау, биік 692,4 м. (Бастуайт тауының сілемі) Қарқаралы ауданы, Қарағанды облысында. Бұл тауды «аяқ-ту-ай» (т) тұлғасындағы этнотопоним» деп түсіндіру бар (Қойшыбаев, 1985, 56). Атаудың бірінші сыңарындағы «аяқ» сөзі «төменгі жақтағы» деген топонимдік мағынаға ие деп қарасақ, оның «туайт» сыңарын Таулы Алтай, Шығыс түркі тілдеріндегі «табат» топонимінің параллелі, ол негізінен монғолдың давтай (<dobutaі) -«жоталы, төбелі, қыр, қыратты» сөзінің дыбыстық тұлғадағы өзгерген түрі деп қарауға болады. Демек, атаудың «туаит» сыңары монғолдың dobutaі сөзінің дыбыстық тұлғадағы өзгерген түрі деп білеміз. Олай болса, «Аяқтуайт» - «төменгі жақтағы төбелер мен жота, қырлар» деген мәнге ие деп жорамалдаймыз.
Әулиетас
Әулиетас - бұлақ. Әулиетас атауы өзінің тіке мағынасында. Әулие + тас компоненттерінен құралған атау.
Бақты
Бақты - елді мекендердің аты және таудың аты. Қазақ тілінде «бағы бар жер» немесе көне түр. «бақтау» мағынасындағы атау.
Баладересін
Баладересін - село, Қарқаралы ауданы, Қарағанды облысында. Топоним құрамындағы «бала» сөзі «кіші», «кішкентай» деген мағына ие. Ал екінші құрамындағы «дересін» сөзінің түбірі дере (варианты - дара) түрік, тәжік тілдерінде «сай, жар, тау қыспағы, тау өзені» деген мағынаны білдірсе, қырғыз тіліндегі дере (иран тілінен енген) - «тау қыспағы, қылтасы», «сай», «жыра»; қырым татарларында дере - «жыра», «тар соқпақ»; лак, лезгинде - «сай», «жыра»; ауғанда дара - «сай», «өзек»; парсыда дере «сай», «өзек»; деген мән-мағыналарға ие (Мурзаев, 1984, 171). Олай болса, «Баладересін» атауының «кішкене сай, жыра, қыспақ» деген мағынаға ие екенін көреміз.
Балатүндік
Балатүндік - өзен, Түндік өзенінің сол саласы. «Түндік өзенінің басы» мәніндегі атау.
Балықтыкөл
Балықтыкөл - Қарқаралы ауданындағы Егіндібұлақ селосының оңтүстігінде Балықтыкөл атты әжептәуір ірі көл бар, Ұзындығы - 6,8 км, ені - 6 км. Бұрын бұл көл балыққа өте бай болып, онда балық аулау кәсібі өркендеген.
Бесоба
Бесоба - ауыл. Бесоба атауы өзінің тіке мағынасында. Бес + оба компоненттерінен құралған атау.
Бестамақ
Бестамақ - өңір. Бестамақ атауы өзінің тіке мағынасында. Бес + тамақ компоненттерінен құралған атау.
Бозшакөл
Бозшакөл - Қу тауының оңтүстігіндегі көл атауы. Боз - түркі тілдерінде «ақшыл», «сүр», «ақ», «қалың» мағынасын білдіреді. Ал топонимдерде боз - «күзге дейін мал түспеген жер», «тың» ұғымында да қолданылады.
Босаға
Босаға - тау. Босаға атауы өзінің тіке мағынасында.
Бұғылы
Бұғылы - тау, Қарқаралы тауының солтүстік сілемі. Атау «Бүғы-маралдардың мекен ететін жері» деген ұғымды білдіреді.
Бірұйық
Бірұйық - теміржол стансасы, Қарқаралы ауданы, Қарағанды облысында. Атаудың екінші сыңарындағы «ұйық» сөзі «жерұйық» сөзімен тіркесе келіп, «жер жанаты, қасиетті жер» мағынасын білдіреді. Соған қарағанда, Бірұйық - «қасиетті, киелі жер» деген мағынада қойылғаны байқалады. Өйткені көне түркі тілінде «йъқ», «ыдық», «ызық» - «қасиетті», «құдіретті» деген. «Бірұйық» - «өзі бір тұрған қасиетті, құдіретті киелі жер» деген мағынаға толық сай келеді.
Доғалаң
Доғалаң - Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы жер аты. Бұл доға сөзіне (зат есімге) -лаң жұрнағы қосылып жасалған, осы жердің доғаға ұқсап жатқанын көрсетеді.
Дара
Дара - мекен аты. Түрікше, монғолша-ир. дара - «шат, тау аралығы, терең сай» мағынасындағы атау тұлғалы топоним.
Егізқызыл
Егізқызыл - тау. Егізқызыл топонимін «Биік қызыл» деп түсінуге әбден болар еді, бірақ олай кесіп айтудың қиындық жағы да бар. Өйткені қызыл сөзінің түркі атауларында түстен өзге де түрлі мағналы фонетикалық варияциялары көп: көзәл («әсем, сұлу»), қысыл («тар») т.б.
Егіндібұлақ
Егіндібұлақ - село. Егіндібұлақ атауын екі жақты түсінуге болады: 1) «бұлақтың басы»; 2) Көне түрік тілдерінің егін<игін<иін түрлеріндегі байырғы түбіріне -ді қосымшасын жалғау арқылы қалыптасқан, қазіргі қазақ тілінде «иінді, иірімді, иілмелі» тұлғасындағы сындық атау.
Едірей
Едірей - тау. Қазақ тілінің едірею етістігімен бәлендей байланысы жоқ атау. Этимологиясы: көне түрік тілінде еді («жеті») және әрей («арай») сөздерінен қалыптасқан атау.
Жақсы Абралы
Жақсы Абралы - тау. Жақсы сөзі топообъектінің анықтауыш сыңары есебінде екі түрлі қызмет атқарады:
Жалпақ-қарағай
Жалпақ-қарағай - өңір. Жалпақ-қарағай атауы өзінің тіке мағынасында. Жалпақ+ қарагай компоненттерінен құралған атау.
Жалғызқарағай
Жалғызқарағай - өңір. Жалғызқарағай атауы өзінің тіке мағынасында. Жалғыз + қарагай компоненттерінен құралған атау.
Жамантау
Жамантау - тау аты. Қазақша тілінде «мүжілген тау, тоқал тау, жатаған тау» мағынасындағы атау. Жаман сөзінің түпкі лексикалық ұғымы (түрік-монғолша) йаман болуға тиіс («жатаған, пәкене» мағыналарында).
Жарлы
Жарлы - өзен. «Жарлы өзен» деген мағынасындағы атау.
Желтау
Желтау - тау. Желтау атауы өзінің тіке мағынасында. Жел + тау компоненттерінен құралған атау.
Жосалы
Жосалы - су, шоқы аттары. Атау «жосасы көп жер» деген мағынаны білдіреді.
Жуантөбе
Жуантөбе - таулар. Жуантөбе атауының шыққан төркіні «жуылған» (су орған, су қаптаған) етістігіне «төбе» (зат) атау тұлғасы қосу негізінде қалыптасқан топоним.
Кент
Кент - таулар. «Кент» деген сөз ирандылықтардан шыққан Түп төркіні қала дегенді білдіреді. Кент атауы біздің дәуірімізге дейінгі X - V ғасырларда берілген болуы керек. Өйткені сол кезде осы маңда халық өте тығыз қоныстанған екі шарышы километрге жуық аймақта әзірге жүзге жуық құрылыс орны табылды. Оның ішінде табыну орны да, қүрбандық орны да бар. Былайша айтқанда, мұнда Кент қаласы болған.
Кентөбе
Кентөбе - темір кен орны. Атау «кен табылған төбе» деген мағынаны білдіреді.
Көктал
Көктал - өзен. Көне атауларының бірі. Тал және көк сөздерінің біріне-бірі қарама-қарса тіркестері қатасты мағынадағы «бел-белестер» ұғымын береді.
Көктөбе
Көктөбе - таулар. Бұл арада «көк» сөзі «заңғар биік» немесе тіпті «асапан» мәніне сай келеді.
Көкөзек
Көкөзек - Егіндібұлақ селосындағы ағынсыз көл. Ол көл жағасының көрінісіне байланысты аталған. Көк сөзі көптеген түркі тілдеріне ортақ, кейде топонимдер құрамында «шөрті», «шөп» мағынасын да береді.
Комсомол шыңы
Комсомол шыңы - Бұл шыңның ертедегі аты «Жиренсақал». Бабалардың айтуынша бұл шыңды жер астының байлығының иесі Жиренсақал әулие тұрақ еткен. Қожайын мезгіл-мезгіл қазыналарын түгендеп, қайта жасырып отырған. Сол кезде таудан гуіл, қүлаған тастардың жаңғырығы естілетін болған..
Аңыз осындай. Кейбіреулер үш тас деп атаған. Бұл атау бекімеді. Өйткені бір түсынан қараса үш тас көрінеді, басқа жақтан қарасаң екеуі ғана көрініп, олар үшіншісін тасалап тұрады. Кейін оны Қосшоқы деп атаған. Косшоқы деген ұғым шыңның екі шоқысы бар дегенді аңғартады. Төртінші «Қабан шоцысы» деген атау бұл жерде тағы шошқалардың жайлағанын бекітеді. Оған таяу жерлерде «Қабан үңгірі», «Қабан өзені» атауларының болуы да тегн емес.
Бұл шыңның соңғы бесінші атауы 1936 жылы орнықты. Қарқаралының жүзге тарта жас жігіттері мен қыздары ең биік шыңға шыққаннан кейін, оны жаңадан комсомол құрметіне «Комсомол шыңы» деп ат қойған.
Қарабастау
Қарабастау - таулар. «Адам мен мал шоғырланған жер» немесе Қарабас этнонимімен байланысты: «Қарабастардың тау» мәніндегі атау.
Қарабұлақ
Қарабұлақ - село. Қарабұлақ атауындағы қара сөзі судың түсіне қатысты емес. Қарабұлақ ұғымы ежелден-ақ «мөлдір бұлақ», «сусын» мәнін берген. Қарабулақ - үлкен өзен емес, жер астынан, сай-жыралардан шығып жатқан қайнар суы. Бұл атаудағы қара сөзін байырғы түркі тілдес халықтар «жер» мәнінде қолданған. Сондағы мағынасы, біздің ұғып келгенімізден өзгешерек «жер бұлағы» (грунт) деген ұғымда.
Қарағайлы
Қарағайлы - тау, өңір аты. Қаз. қарагай тұлғасыны сын есімдік -лы жұрнағын жалғау арқылы жасалған атау.
Қаражал
Қаражал - таулар. «Биік (таулы) жал» мағынасындағы атау.
Қарасу
Қарасу - өзен. Қарасу - үлкен өзен емес, жер астынан, сай-жыралардан шығып жатқан қайнар суы. Бұл атаудағы қара сөзін байырғы түркі тілдес халықтар «жер» мәнінде қолданған. Сондағы мағынасы, біздің ұғып келгенімізден өзгешерек «жер суы» (грунт) деген ұғымда.
Қаратау
Қаратау - таулар. Ауыл аттары. Бұл атаудағы қара сөзі түспен байланысты, өйткені Қаратауларда өзге ұлы таулардағыдай жаз бойы қар жатпайды.
Қарқаралы
Қарқаралы - Сарыарқаның шығысындағы ең биік жері 1566 м, ұзындығы 35-40 км, ені 20-25 км., аласа тау жоталары. Түсті металл кендері бар тау. Қарағайлы атты кен орны жұмыс істейді. Тауда қарағай өсіп, етек жағы орманды келеді. Е. Қойшыбаев: «Көне түрік тілінде қарқара (қар.) тұлғасына қаз. - лы қосымшасы жалғанған атау», деген түсінік берген. Атау туралы толығырақ талдауды А. Әбдірахманов еңбегінен көреміз. Оның пікірінше: «Атаудың құс атынан қойылу мүмкіндігі басым. Сонда қарқара (құс) + лы (туынды сын есім жұрнағы) > Қарқаралы жолымен жасалуы әбден орынды». Халық аңыздары мен көптеген ғылыми пікірлерді басшылыққа ала отырып, А. Жартыбаев атаудың мағынасын: «қар + қара + лы - «биік таулар мен қырат, жота, шыңдары бар жер» дегенді білдіреді», -деп жазды. Э.М. Мурзаев «қар» сөзінің жер жүзі тілдерінің көбінде кездесіп, «жар тас, тау, жота, қыр» мағыналарында айтылатынын көрсетеді. В.М. Иллич-Свитыч атаудың екінші құрамындағы «қара» сөзі туралы: «араб. dara - «жеке тұрған жартас, құз; «жота, шоқы, төбе», монғ. хаг, хага - "жал", "қыр", "жота" деген мәндегі сөз», - деген дерек келтіреді. Бұдан бұрын Ғ. Қонқашбаев «қара» сөзінің, күрделі жер-су аттарының соңында келгенде, шоқы немесе төбеге үқсас биіктікті, мәселен, Аманқара, Берікқара, т.б. білдіретінін айтқан-ды». Демек, қарқаралы» атауы көне заманнан келе жатқан қарқара» тауымен түбірлес те мәндес, мағына жағынан бір-біріне шендес деп білеміз. Атаудың топонимдік мағынасы: «қыр, қыратты, таулы, тасты жер».
Қазақ халық ауыз әдебиетінде біздің халқымыздың ежелден мекен еткен жер-суларының атаулары молынан ұшырасады. Жоғарыдағы Қарқаралы атауының қойылуын Қозы Көрпеш-Баян сұлу жырындағы Баянсұлудың сәлемдемеге берген бас киімінің жолай түсіп қалуымен байланыстыра отырып: «Қыздың берген қарқарасы түсіп қалып, «Қарқаралы» тау атын қоя сапты», - деп қиыстырады. Жоғарыда келтірілген мысалдардан құс деген ұғымның басым екенін көреміз. Сондықтан да қарқара құстың аты, оған туынды сын есімнің -лы жұрнағы жалғауы арқылы ол Қарқара құсы көп мекендейтін тау деген ұғым береді.
Қарағанды облысындағы тау, өзен, қола дәуіріндегі елді мекен орны, сондай-ақ қазіргі кездегі осы облыстағы қала, аудан және оның орталығының атаулары.
Қоңыртемірші
Қоңыртемірші - таулар. Қоңыртемірші атауы өзінің тіке мағынасында. Қоңыр + темірші компоненттерінен құралған атау.
Қоңыртөбе
Қоңыртөбе - таулар. Атау «қоңыр өсімдігі қалың төбе» деген мағынаны білдіреді. Қоңыржал - тау. Атау «қоңыр өсімдігі қалың таулы жал» деген мағынаны білдіреді.
Қоянды
Қоянды - тау, өңір, ауыл аттары. Атау өзінің тіке мағынасында. Қазақша «қояны мол жер» деген мағынаны білдіреді.
Құрөзек
Құрөзек - өзен. Атау «құрғақ өзек» деген мағынаны білдіреді.
Күйгенқыстау
Күйгенқыстау - өңір. Күйгенқыстау атауы өзінің тіке мағынасында. Күйген + қысақ компоненттерінен құралған атау.
Қызылсу
Қызылсу - өзен. «Қардың суы (саяз су)» мәніндегі атау.
Қызылтас
Қызылтас - тау. Атау өзінің тіке мағынасында. Қызыл + тас компоненттерінен құралған атау.
Қызылшоқы
Қызылшоқы - өңір. Атау өзінің тіке мағынасында. Қызыл + шоқы компоненттерінен құралған атау.
Қызыл-Шілік
Қызыл-Шілік - өңір. Қызыл + шілік - көне түрікше шіл сөзінен - «жел» + ік жұрнағы қосылған. Атау «желді» деген мағынаны білдіреді.
Қырғызстан
Қырғызстан - ауыл. Алғашқы аты Бүркітті. Қырғызстандан 1954 жылы келген бірінші тың игерушілер құрған ауыл.
Мәди атандағы ауыл
Мәди атандағы ауыл - Қазақтың халық композиторы, әнші, ақын Мәди Бәпиұлының (1880-1912) құрметіне аталған. Ол жасынан өлең, жырға, домбыраға құмар болады. Мәди ел арасында әнші, ақын, серілігімен белгілі болды. Оның бүкіл өмірі әділетсіздікке қарсы күреспен өтті. Сол кездегі үстем тап өкілдерінің «Ұры» деген жаласымен Атбасар, Қарқаралы, Семей, Омбы түрмелерінде болады. Түрмеде елін, жерін сағынып әділетсіз заманға қатты налыған. Бұрынғы «Айрық» шаруашылығы 1990 жылдың 9 мамырында Мәди Бәпиүлының есімі берілді.
Мыржық
Мыржық - тау жотасы. Қазақша этникалық топ атауы. Антропоним түрінде де таралған атау.
Мырзашоқы
Мырзашоқы - тау. Атау «мырзалардың шоқысы» деген мағынада.
Найза
Найза - тау, Қарқаралының шығыс сілемдерінің бірі. Сырт сипатына қарай қойылған атау.
Пашенное
Пашенное - көл. Бұл көлдің ертедегі қазақша аты - Кішкене көл болыпты. Бірақ, ол ұмытылған. Көл сонау бір кезде Крешке көлі деп те аталыпты. Өйткені көлдің жағасында православье дініндегі адамдар ағаштан крест белгісін койған екен. Ал онда кімнің жерленгенін ешкім де білмейді. Көлдің Гришке көл деген де аты болған. Осында көшіп келіп, қоныс тепкеннен кейін, Қарқаралының қазақ-орыстары бұл жерді егістік алқап ретінде таңдап алған екен. Бірақ, егін шықпай қойған соң олардың көпшілігі жайына кетіпті. Тек Григорий есімді біреу ғана мол қайсарлықпен біраз жыл әуре болып, ақырында бұл маңайға егін шықпайтынына оның да көзі жетіпті. Ал соқа тістерінің ізі ұзақ сақталып, жергілікті түрғындарға айқын белгі болып қалған. Сөйтіп, иесіз алған егістік жер бірте-бірте «Пашенное» деген көлдің атына айналса керек.
===Сарышоқы Сарышоқы - өңір. Атау «кең шоқы» деген мағынаны білдіреді.
Саумалкөл
Саумалкөл - Қарқаралы ауданындағы Егіндібұлақ селосының солтүстігінде Саумакөл деген көл орналасқан. Ұзындығы - 3,6 км, ені - 2,7 км. Көлдің жағалауы саумалдық, сүттіген, қымыздықтарға толы болады. Көлдің атауы онда өсетін өсімдігіне, саумалдыққа байланысты қойылған.
Сиректас
Сиректас - таулар. Атау өзінің тіке мағынасында. Сирек + тас компоненттерінен құралған атау.
Суықбұлақ
Суықбұлақ - өзен. Атау өзінің тіке мағынасында. Суық + бұлақ компоненттерінен құралған атау.
Талды
Талды - өзен, елді мекен аты. Тал иранша немесе санскрит тілінде «доң, шоқы» тұлғасына қаз. -ды жұрнағының жалғануы жұмбақ құбылыс.
Талдысай
Талдысай - ауыл. Қазақ тілінде тал тұлғасына -ды жұрнағын және сай сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.
Тасбұлақ
Тасбұлақ - бұлақ. Қазақ тілінде «тастын астынан ағып тұратын бұлақ» деген мағынаны білдіреді.
Тәттімбет атындағы ауыл
Тәттімбет атындағы ауыл - Бұрынғы «Арқалық» совхозы. Халық композиторы-күйші, шертпе күй орындау мектебінің негізін қалаушы Тәттімбет Қазанғапүлының (1815-1862) құрметіне аталған.
Теректі
Теректі - ауыл. Атау өзінің тіке мағынасында.
Тоқай
Тоқай - таулар. Қазақтардың этнониміне байланысты аталған.
Төресай
Төресай - Едірей тауының ішіндегі сайдың ең көріктісі, әсем жер болғандықтан Сайдың төресі екен деп риза болысқан. «Төресай» атауы содан шыққан дейді.
Түндік
Түндік - өзен аты. Түндік - «киіз үйдің шаңырағына жабылатын төрт бүрышты, төрт баулы киіз» Ал жергілікті жерде кейде түндік сөзі «киіз үй», «үй» мағынасында да қолданылады. Түндікті атауы - осы өзенді жағалай қонатын үйлердің /түндіктің/ молдығына байланысты аталған.
Түнқатар
Түнқатар - кіші-гірім тау аты (Қарқаралының жалғасы). Қазақ тілінде этникалық топ атауы.
Шайтанкөл
Шайтанкөл - Бұл көл алғашқы кезде «Әулие көл» атанған. Жағасына тастан қашалған крест қойылған. Бір кезде әлгі крест суға құлап кеткен. Содан кейін «Шайтанкөл» аталыпты.
Баяғыда бұл көлді әулие мекендеген, суына беті-қолын жуған деп жұрт киелі су санапты. Жүма сайын қожа-молдалар бастаған байлар келген екен. Жағасында құдайға арнап мал сойып, құран оқысады. Шаншар ішінде Торсықбай дейтін қу болған. Бірде сол әлгіндей топтық үстінен шығады, құрбанға шалынған малдың мол етінен қарбыта асап, сары қымыздан сылқыта жұтармын деп жұтынады. Бірақ жуандар жыртық шапанды кедейді табаққа жолатпайды. Біған қорланған қу ішінен «тұра тұрыңдар, бәлем!» деп кете барады.
-Ойбай, шайтан!- деп төмен қарай зыта жөнеледі. Қорқып отырған жүрт орындарынан қопарыла түрып, тымтырақай қашады. Оларды шайтан боп үркітіп жүрген Торсықбай ешкі терісінен жасаған кепті шешіп тастап, «пісмілда» деп, жайрап қалған асты қолға алады. Содан бері Әулиекөл осылай Шайтанкөл болып аталып кетіпті.
Ал бұл туралы орыстар басқаша айтады. Бірде аңшылар атып алған бүғыны кейін бір айналып кеп алмақ боп осы Шайтанкөл жағасына қалдырады. Қайта келгенде көлді таба алмай: «Шайтан алғыр-ай, қайда кетті?»-деп іздесе керек. Бертінде шіркеудегі поп көлді Бұрынғысынша атайық деп тақтайға жаздырып қойса жүрт оны аулаққа лақтырып тастап, «Шайтанкөл» деп атапты.
Айсакөл
Айсакөл - Қарағанды облысы, Нұра ауданындағы көл. Атау қазақ тіліне арабтардан ауысқан. Айса<Иса атауының арғы шығу тегі (Иссус) көне еврей сөзімен байланысты.
Алабас
Алабас - көл, Кенжарық селосының солтүстік-шығыснан 9 км жерде орналасқан. Қазақ тілінде этникалық топ атымен қойылған атау.
Алаботалы
Алаботалы - көл, Изенді селосының солтүстік батысынан 3 км жерде орналасқан. Көне түр. ала + бота - бот. «биік бүта» мәніндегі атауы.
Алакөл
Алакөл - көл, Кенжарық селосының оңтүстік-батысынан 21 км. жерде орналасқан. Халық ұғымында «көл бетінің алабарқын түсіне, жағалауына» қарата қойылған атау.
Арықты
Арықты - Нұра ауданының солтүстігінде Арықты деп аталатын көл бар. Ұзындығы - 1,8 км, ені - 1,3 км. Көлдің суы ертеректе одан тартылған арықтар арқылы жер суғаруға пайдалынылған, содан Арықты аталған.
Аршалы
Аршалы - өзен. Қаз. арша + лы, «арша өсетін жер» деген мағынаны білдіреді.
Ахмет ауыл
Ахмет ауыл - елді мекен. «Төре» түқымынан тараған Ахмет бай атымен аталған. Қазір «Энтузиаст» ауылында оның ұрпағы тұрады. Ахмет бай өте бай адам болған. Оны 1934 жылы Петропавловск қаласына жер аударып жіберген. Ауылда 200 адам тұрған.
Мұнда кітапхана, ұстахана, лавкалар болған. Біртіндеп Ахмет ауыл үлкен село болып, 1954 жылы «Энтузиаст» ауылы деп қайта аталған.
Ащысор
Ащысор - көл. Киевский ауылының батысында 27 км. жерде орналасқан. Атау «суы ащы, топырағы сорлы жер» деген мағынаны білдіреді.
Балақұндызды
Балақұндызды – Үлкен құндызды өзенінің саласы. Қазақ тілінде бала және құндыз сөздеріне -ды жұрнағы тіркескен атау: «Кіші өзен» мәніндегі атау.
Балықты
Балықты - көл. Қазақ тілінде балық + ты, «балығы мол, көп көл» мәніндегі атау.
Балықтыкөл
Балықтыкөл - ауыл. Ауыл маңындағы қыраттар баурайында үлкен көл бар, онда балық өте мол. Сондықтан, халық ауыл атауын осы «Балық-көл» деген екі сөзден құрастырып қойған.
Басал
Басал - көл, Тассуат поселкесінің солтүстгінде 11 км. жерде орналасқан. Атау қазақтардың этнонимінен шыққан «тыныштық», «тыныш көл» мәніндегі атау.
Баятар
Баятар - Нұра ауданындағы көл, Ұзындығы - 2,3 км, ені - 1,1 км, терең жері - 1,3 м. Бұл атау монғолша баян /бай/ + тар - /жіңішке «сай», «ор»/ сөздерінің бірігуі арқылы жасалған, білдіретін мағынасы - «ойлы, сайлы немесе ойға бар жер»
Берсуат
Берсуат - елді мекен. Түрік тілінде бери (<бер<бире<бура) және су-ат (суат) компоненттерінен құралған атау. «Бергі» немесе «бергі беттегі су жиегі» («сувлаг») мәніндегі атау.
Ефремовское
Ефремовское (1909) - село, шаруа Гаврил Андреевич Ефремовтың құрметіне аталған. Ол 1958 жылы Нұра жағасына жақын Канкринский поселкесіне жер жыртып және егін еге бастаған алғашқы орыстарының бірі. Кейін оның ұрпақтары Канкринскийдан Нұра жағасына қоныс аударған.
Жайқопа
Жайқопа - көл, Арықты поселкесінің батысында 2 км жерде орналасқан. Атау жердің құрылымын анықтайды, «қамыс өскен борпылдақ жер» мағынасын білдіреді.
Жалпақсор
Жалпақсор - көл, Шүңқыркөл ауылының оңтүстігінде 3 км жерде орналасқан. Қазақша тілінде жалпақ және сор компоненттерінен қалыптасан атау.
Жаманкөл
Жаманкөл - көл, Киевка ауылының оңтүстігінде 6 км. жерде орналасқан. Қазақша тілінде жаман + көл сөздерінен құралған атау. «қауіпті, жаман көл» мәніндегі атау.
Жаманқарт
Жаманқарт - тау аты. Жаман қарт - қазақ этнонимінің аты. Түпкі Жаманқара этнонимінің көпші түрі (жамақара -т) айтыла келе, соңғы дыбысынан арылып, жаманқарт формасын қабылдауы сөзсіз.
Жаңақұрылыс
Жаңақұрылыс - Байтуған ауылының бөлімшесі. Қазақша тілінде жаңа және құрылыс сөздерінен құралған атау.
Жарлыкөл
Жарлыкөл - Құланөтпес поселкесінің оңтүстік-батысында 67 км. жерде орналасқан. Атау «жары биік көл» мәніндегі атау.
Захаровка, Нұра
Захаровка, Нұра - ауыл. Қоныс аударушылар учаскесіне атауын 1901 жылы қойған. Бұл атау халық календарі бойынша Захаров күні болғандықтан қойылған. Құжат бойынша 1902 жылы Захаровка, ал 1909 жылы 27 сәуірден бастап Нұра ауылы деп аталған. Іргесі 1907 жылы қаланған. Нұра атауы 3 жыл ғана түрақтанып, 1912 жылы Захаровка болыстық орталығы болып бекітілген. 1931 жылы Захаровка, Плаховка, Семёновка селолары біріктелініп, В.В.Куйбышев атындағы колхоз деп аталған. 1961 жылы наурыз айынан бастап Захаровка совхоздың орталық мекені.
Ивановка
Ивановка - бұрынғы Бірсуат ауылы. Іргесін 1900 жылы Украинадан келген қоныс аударушылар қалаған.
Изенді
Изенді - Нұра ауылының елді мекені. Қазақша тілінде изен (бот.) сөзіне -ді қосымшасын жалғау арқылы жасалған атау. «Изен шөбі өскен жер» мәніндегі атау.
Керей
Керей - көл. Қазақтың этникалық тайпасының аты.
Киевка
Киевка - аудан орталығы. Осыдан жүз жыл Бұрын Украинадан қоныс аударған халық, өз елдерінің астанасы Киев қаласының атауына байланысты кішігірім Киев, яғни «Киевка» деп атаған.
Киевское
Киевское - ауыл. 1954 жылы құрылған. Осы өңірге Киевтан алғаш қоныстанған тың көтерушілердің қалуымен қойылған.
Қарақұдық
Қарақұдық - Нұра ауылының учскесі. «Қара» сөзі құдық басының қарайып көрінетін түріне орай айтылуы керек.
Қаратай
Қаратай - көл, Киевка ауылының солтүстік-батысында 17 км. жерде орналасқан. Түрік тілінде қара және тай сөздерінен қалыптасқан көне атау. Қазақша тілінде қазақтартың ру тайпаларына жататын атау.
Қиякты
Қиякты - көл. Қазақша тілінде қияқ (бот.) сөзіне -ты қосымшасын жалғау арқылы жасалған атау. «Қияқ өсімдігі өскен жер» мәніндегі атау.
Қобыкөл
Қобыкөл - Семёновка поселкесінің өңтүстік-шығысында орналасқан көл. Атау «таяз, құрғауға бейімді көл» деген мағынаны білдіреді.
Қосқопа
Қосқопа - көл, «Бородинский» поселкесінің қазақша аттары. Атау «қос қопалы көл» мағынасын білдіреді.
Құмкөл
Құмкөл - Заречное селосының батысында орналасқан көл. Атау «көл жағасы құмды» деген мағынаны білдіреді.
Қызыл жұлдыз
Қызыл жұлдыз - Көбетей ауылының учаскесі. Бұрынғы «Красная звезда» колхозының атынан қалған.
Қыпшак
Қыпшак - көл. Этнотопоним. Қыпшақтар қазақ елінің ұйтқысы болған тайпалардың біріне жатады.
Майоровка
Майоровка - село. Село Үлкенталдысай қоныс аударушылар учаскесінде 1909 жылы 27 қарашада құрылған. Волга жағасынан Нұра жағасына келген, немістерді қоныс аударуға белсенді қатысушысы Карл Андреевич Майер құрметіне аталған.
Малай
Малай - өзен. Әрі ру аты (этноним), әрі қазақтың белгілі батырының есімі (антропоним), кейін бұл атау гидронимге (өзен атауына) ауысқан.
Нұра
Нұра - Қостанай, Астана, Қарағанды облыстарының жері арқылы өтетін өзен. Бұл атаудың шығу төркіні жайлы пікірлер әр қилы. Зерттеушілер монғол тіліндегі «нураа», «нуруу» және «нур» сөздерін бір қатарға қойып, осы сөздердің бәрін «нұра» сөзінен өрбіген немесе өзгерген түрі деп жаңылыс талдайды. Бұл сөздердің монғол тілдерінде жеке-жеке мағынаға ие, дербес лексема екендігінде мән бере қарастырғанымыз жөн. Монғол тіліндегі норах - «опырылыс», «құлау; бур. нуралта - «құлау, жылжу»; монғол тілінен эвенк тіліне енген «нура» - «жар». Монғол тілінде нуру - «тау жотасы, тау сілемі», «тізбегі».
Ошағанды
Ошағанды - Нұра өзенінің саласы, Андроновка селосының қазақша аты. Қазақ тілінде Ошаған (бот.) сөзіне -ды қосымшасын жалғау арқылы жасалған атау. «Ошаған өсімдігі көп өскен жер» мәніндегі атау.
Өндіріс
Өндіріс - Тассуат ауылының елді мекені. «Производственный» колхозының бұрынғы аты.
Плаховское
Плаховское - село. Ақмола қоныс аударушылар басқармасының жұмыскері болған Плахов фамилиясынан пайда болған. Ол уездің бір шаруа учаскесін басқарған. Қоныс аударушылар әскер чиновнигі қамқорлық пен көмек жасап отырады деген үмітпен өздерінің селосын Плаховка деп атаған.
Пржевальское
Пржевальское - село. 1954 жылы Н.М. Пржевальскийдің басқаруымен бірінші ашушы-саяхатшылар экспедициясы болған. Сондықтан, жаңа село Н.М. Пржевалскийдің құрметіне аталған.
Сарыала
Сарыала - ауданның шығыс жағындағы, Киевкаден оңтүстік-шығысында 25 км. жерде орналасқан көл. «Ала көл» қазақтардың Сары руының көлі болған мәнындегі атау.
Сарыалаат
Сарыалаат - Қарағанды облысының Нұра ауданында Қолаң, Кертінді, Қарт (Жақсы Қарт, Жаман Қарт) деген тау, шоқылар, Сарыалаат, Күреңалаат, Маржанкөл атты көлдер кездеседі. Міне, осы жер-су атауларына байланысты халық ішінен мынадай аңыз-әңгіме бар:
Саумалкөл
Саумалкөл - көл. Көлдің атауы онда өсетін өсімдігіне, саумалдыққа байланысты қойылған. Немесе саумал сияқты көпіріп жататын көл мәніндегі атау.
Сәрсенкөл
Сәрсенкөл - Қарағанды облысының Нұра ауданындағы көл аты. Бұл иран сөзінен жасалған атау, чар - төрт, шамбе - күн дегенді аңғартады. Содан сөз бірігіп, чаршамбе>сәрсенбі болып қазақ тілінің дыбысталу ерекшелігіне орай өзгеріске түскен.
Серліқамыс
Серліқамыс - Тассуат ауылының солтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан көл. Атау «сұлу, әсем қамыс» мағынасын білдіреді.
Соналы
Соналы - ауыл. «Сонасы бар жер» мәніндегі атау.
Соркөл
Соркөл - Тассуат ауылының оңтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан көл. Атау «ащы, тұзды көл» мағынасын білдіреді.