cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
Тәуелсіздік алғанға дейін ұлт мүддесі жолында аянбай еңбек еткен қазақ зиялыларының ғылыми ізденістерін танып, құнды мұрасын кеңінен әрі ашық түрде насихаттауға әрдайым жол беріле бермегендіктен, олардың толық игерілмей келгені мәлім. Сондықтан кеңестік кезеңдегі зерттеулерде тіліміздің фонетикалық жүйесін, лексикологиялық қорын, грамматикалық құрылымын, ономастикалық, терминологиялық т.б. арналарын, қазақ тілінің дамуының тарихи кезеңдері мен көздерін, оның ішінде түркологияның мәселелерін, қазақ тілінің жазуын (графикасы), орфографиясын, терминологиясын, қазақ тілін оқытудың әдістемесін зерттеген, қазақтың академиялық тіл білімін қалыптастырушы ғалымдарымыздың еңбектері бүгінгі таңдағы қазақ тіл білімінің өзекті мәселелерін шешудің бастау көзі ретінде анықталды. Атап айтқанда, Ахмет Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов т.б. ғалымдардың еңбектеріндегі келелі тұжырымдар мен теориялық ізденістер, жаңа әдіснамалар қазақ тіл білімінің дербес ғылым саласы ретінде қалыптасып, өзіндік мектептерінің дамуына жол ашты.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдегі Тіл білімінің дамуы ерекше қарқын мен жаңа сипат алды. Бұл ең алдымен қазақ тілінің Қазақстан Республикасы мемлекет құрушы ұлтының тілі ретінде мемлекеттік мәртебе алуымен – саяси фактормен, осы мәртебесінің қоғамдық өмірдің барлық салаларында заңды түрде бекітілуімен – құқықтық фактормен, қазақ тілінің қолданыс аясынан, кеңеюімен қатар қолдану мәдениеті сапасының артуымен – әлеуметтік лингвистикалық фактормен, қазақ тілінде сөйлейтін тілдік тұлғалар саны мен сапасының артуымен – демографиялық фактормен, қазақ халқының ұлттық бірегейлігінің көркеюі, тарихи санасының жаңғыруымен – тарихи фактормен, сол сияқты басқа да қазақ тілді қоғам үшін тың факторлармен байланысты болды. Осы факторлар негізінде қазақ тілінің дамуында тың әрі қарқынды даму үрдістер орын алды. Қазіргі тіл білімінде қоғамдық санадағы, қоғамдық болмыстағы осы өзгерістердің тілдегі рефлексиясына талдау жасау, тілдің даму болашағын айқындау, тілдегі кейбір үдерістердің бағытын тілдік жүйенің іргелі, қоғам сұранысына тиімді жауап беретіндей болуы үшін дұрыс арнаға бұру мақсатында дәстүрлі ғана емес бейдәстүрлі – антропоцентристік бағыттағы әлемдік тіл ғылымы салалары бойынша да күрделі зерттеулер жүзеге асырылды.
Институт – қазақ тілінің дыбыстық және лексикалық қорын жинақтау, жүйелеу, нормалау негізінде қазақ тілі және тіл ғылымы бойынша құнды зияткерлік (интеллектуалдық) мүліктің сақтаушысы жинақтап, байытушысы болып табылатын бірден бір мекеме. Мұнда көлемі 5 миллионнан астам картотекадан тұратын Ұлттық тілдің сөздік қоры бар. Осы күнге дейінгі шыққан сөздіктердің сөзтізбесіне негіз болған, үнемі толығып отырған бұл сөздік қор еліміздің мемлекеттілігінің бірден бір нышаны ретіндегі мемлекеттік тілдің лексика-фразеологиялық байлығын, сөзтізбелік құрамын айқындайтын құнды мұра болып табылады. Сонымен бірге Институт жанынан қорғалған кандидаттық және докторлық жұмыстардың қоры және үнемі толығып отыратын 6 мыңнан аса лингвистикалық әдебиет жинақталған арнайы кітапханасының қоры жоғарыда айтқан ұлттық сөздік қормен бірге Институттың құнды зияткерлік қорын құрайды.
Институттың негізгі мақсаттары
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты – өзіндік зерттеу жүргізу дәстүрімен, сабақтастығымен, жалғастығымен ерекшеленетін, ғылыми мектептері мен бағыттары бар, мамандар арқылы қалыптасқан зияткерлік әлеуеті күшті, қазақ тіл білімі мен түркітанудың өзекті ғылыми мәселелерін заманауи деңгейде шешуді қамтамасыз ете алатын ғылыми-зерттеу мекеме.
Тіл мәдениеті бөлімінің тарихы
Тіл мәдениеті бөлімі 1971 жылы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстан ғылымының еңбек сіңірген қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор Мәулен Балақайұлы Балақаевтың бастамасымен құрылды. Бөлімнің ашылуына баспа өнімдерінің тілдік сапасына, көпшілік алдында сөйлеу мәдениетіне қойылатын талаптарға деген қоғамдық сұраныстың күшеюі де түрткі болды. Бөлімде алғашқы жылдары ғылым докторлары М.Балақаев, С.Талжанов, ғылым кандидаттары И.Ұйықбаев, Ө.Айтбаев, З.Бейсенбаева, Қ.Неталиева, Н.Уәли, Ж.Манкеева, А.Алдашева қызмет етті.
1971-1980 жж. аралығында бөлімді басқарған профессор М.Балақаевтың негіздеуімен қазақ тіл білімінде алғаш рет тілдік норма деген ғылыми термин, қалың жұртшылық үшін норма/норма емес деген жаңа талғау-түсінік қалыптасты. Тіл мәдениеті бұған дейін «әдемі сөйлеу», «этикетті сақтау» деген сияқты қарапайым түсініктерді қамтыса, ендігі жерде тілдік норма ұғымымен байланыста ғана түсіндірілді. Тілдік норманы сақтау қоғамда үлкен резонансқа ие болды, норма құрылымдық жағынан зерттеле бастады. Сөзді функционалды жағынан дұрыс қолдану, орфоэпиялық норма, көркем шығармалар тілінің стилі мен сөз мәдениеті, сөз мәдениетіндегі жөнсіз ауытқулар іргелі зерттеу тақырыптарына айналды. Көркем шығармалар тіліндегі нормадан жөнді/жөнсіз ауытқу түрлеріне алғаш назар аударылды. «Сөз өнері» (1976), «Өрелі өнер» (1978) ғылыми жинақтары жұртшылықтың назарына ұсынылды. Нормативтік сөздіктерді шығару қолға алынды. Қазақ тілі орфографиялық сөздігінің тілдік тәжірибеге емес, ғылыми зерттеулерге сүйенген, академиялық сипаттағы 2-басылымы жарық көрді (1978 ж.). Көпшіліктің тіл мәдениетін жетілдіруге арналған құралдар шығаруға айрықша көңіл бөлінді: мектеп оқушыларына арналған емле сөздігі (1972 ж.), орфоэпиялық сөздік (1977 ж.) жарыққа шықты. 1972 ж. «Тіл мәдениеті және баспасөз» атты ғылыми конференция ұйымдастырып, қоғамда үлкен резонанс тудырды, бөлім қызметкерлерінің бірнеше зерттеу материалдары жарық көрді. М.Балақаевтың бастамасы және зерттеулері негізінде әдеби тілдің стильдік жүйесі дербес курс ретінде жоғары мектептерде оқытыла басталды. 50 жыл бойы ЖОО-да негізгі оқулық ретінде пайдаланылып келген «Қазақ тілінің стилистикасы» (М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев Алматы, 1966, 1974) кітабы жарыққа шықты.
Бөлімінің айналысатын негізгі тақырыптары
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
Бөлім қызметкерлері туралы ақпарат
Исаева Жанат Аманжолқызы 1973 жылы 23 ақпанда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет аулында дүниеге келген. 1994 ж. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітіріп, 1995-1996 жж. аталған елді мекендегі №29 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі қызметін атқарған. 1996-2000 жж. ҚР БҒМ ҒА А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты аспирантурасының күндізгі бөлімінде оқып, 2000 ж. «Қазіргі қазақ тіліндегі сегментті бірліктердің фоностилистикасы (сөз құрамындағы өзгерістер бойынша)» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 2000-2002 жж. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде оқу бөлімінің бас әдіскері, Бастауыш оқытудың педагогикасы және әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы қызметін атқарды. 2002-2006 жж. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында аға оқытушысы, 2006-2011 жж. Абай атындағы ҚазҰПУ Қазіргі қазақ тілі теориясы және әдістемесі кафедрасында доцент м.а., Филология факультеті деканының оқу ісі жөніндегі орынбасары, Тәрбие істері жөніндегі бөлім бастығы, Тәрбие жұмысы және жастар саясаты басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. ҚР БҒМ Ұлттық аккредитациялық орталықтың нострафикация бойынша эксперттік комиссиясының мүшесі, университеттің Ғылыми Кеңесінің мүшесі болды. Абай атындағы ҚазҰПУ ректорының Құрмет грамотасымен, Қыздар мемлекеттік педагогикалық университеті ректорының Алғыс хатымен, Медеу ауданы әкімдігінің Алғыс хатымен марапатталған.
Ғылыми зерттеу саласы: функционалды стилистика, тілдік бірліктердің фоностилистиксы, мәтін лингвистиксы, проза мәтіні поэтикасының мәселелері және т.б.
2000-2002 жж. «Жас талант» стипендиясының жүлдегері болды. Мектеп оқушыларына арналған «Емлесі қиын сөздер сөздігінің» (2000 ж.), «Қазақ тілі орфографиялық сөздігінің» (2001 ж., 2005 ж., 2007 ж.), «Қазақ тілі орфоэпиялық сөздігінің» 2005 ж. басылымдарының құрастырушысы және жауапты шығарушысы. 2006 жылдан бері жарық көріп келе жатқан 15-томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігінің» авторы және он екі томының шығарушы редакторы болып жұмыс істейді. 2008 ж. «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған. 3 монография, 70-тен аса ғылыми және ғылыми-көпшілік мақала авторы. Олар жазу, жазба тіл, жазу теориясы, орфография және орфоэпия, тіл мәдениеті, стилистика, ауызша сөйлеу мәдениеті салаларына арналады. «Тілдік норма және оның қалыптануы» (Р.Сыздықтың кітабына қосымша ретінде, 2001 ж.), Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы (авторлармен бірге, 2004 ж.), «Бірге және бөлек жазылатын сөздердің орфографиясы» (Алматы, 2005 ж.) және өңделіп екі рет басылған «Қазақ жазуының теориялық негіздері» (Алматы, 2006 ж. 2010 ж.) атты ғылыми монографиялары бар. Тұрмыс құрған, үш баланың анасы.
Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық – филология ғылымдарының докторы, профессор
Бұл салалар бойынша «XV-XIX ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің тарихы» (1968, 1984, 1993, 2000 жылдары жарық көрген), «Сөздер сөйлейді» (1980, 1994), «Язык Жами'ат-тауарих Жалаири» (1989), «Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы» (1991), «Сөз құдіреті» (1997), «Емле мен тыныс белгілері» (алғашқы басылымдардағы атауы «Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтағыш») (1959, 1947, 1996, 2000), «Сөз сазы» (1983, 1995, 2000), «Тілдік норма және оның қалыптануы» (2001), «Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар» (2009 ж.) т.б. 27 кітап, 250-ден астам мақалалардың авторы.
Рәбиға Сыздық қазақ тіл білімі үшін «Лингвистикалық стилистика» деп аталатын жаңа саланың негізін салушы деп есептеледі. Мұны ғалымның «Абайдың сөз өрнегі», «Сөз құдіреті» атты монографиялары мен шәкірттері қорғаған диссертациялық жұмыстары дәлелдейді. Р.Сыздықованың бірнеше басылым көрген еңбектері республикамыздың жоғарғы оқу орындарының филология факультеттері студенттері үшін оқулық құралы ретінде пайдаланып келеді. Ғалымның жетекшілігімен 4 докторлық және 19 кандидаттық диссертация қорғалды. «Еңбегі сіңген ғылым қайраткері» атағымен, «Құрмет Белгісі» орденінімен, Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Құрмет грамоталарымен марапатталған, Мемлекеттік сыйлықтың, Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері.
Нұргелді Уәли Мақажанұлы – Тіл мәдениеті бөлімінің бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор.
1945 жылы туған. 1968 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп, ҚазССР ҒА Тіл білімі институтының күндізгі аспирантура бөлімінде оқыды (1968-1971 жж.). 1973 жылдан бері осы Институтта ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1995-2008), Институт директорының орынбасары (1995-2009) қызметін атқарды, қазір Тіл мәдениеті бөлімінің бас ғылыми қызметкері.
Н.Уәлидің ғылыми еңбектері қазақ тілі мәдениетінің, әдеби тіл нормаларын кодификациялаудың теориялық әрі практикалық проблемаларына және қазақ фразеологиясының өзекті мәселелеріне арналған. Олардың негізгілері: «Сөз мәдениеті» (1984); «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» (1988); «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері» (канд. дисс., (1993); «Қазақтың бата-тілектері» (1993; 2007), «Фразеология және тілдік норма» (1997); «Емлесі қиын сөздер» (2001, бірлескен авторлар); «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1988, 2001, 2005, бірлескен авторлар); «Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті» //Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы (2004, бірлескен авторлар), Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері (докт. дисс., 2007).
Уәли Н. жоғары мектепке арналған «Тіл мәдениеті» (2005, бірлескен авторлар) оқу құралының; жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған «Қазақ тілі. Сөз мәдениеті» (Алматы, 2006, 2010) атты оқулықтың, әдістемелік құралдардың; 12 жылдық мектептің 6-сыныбына арналған «Қазақ тілі» байқау оқулығы (2009); «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшісінің тілдік портфелі. Фонетикалық курс (2009) авторларының бірі. 200-ден астам ғылыми және ғылыми көпшілік мақаласы бар. Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2006 жылдан бастап жарық көре бастаған «Қазақ әдеби тілі сөздігінің» нұсқаулығын жасап, жалпы редакциясын басқарып келеді. Бүгінде I-XIII томы жарыққа шығып отырған сөздіктің сапасын көтеруде, сөз байлығын қамтуда ғалымның қосқан үлесі ерекше. Бұрын онтомдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» әртүрлі себептермен енбей қалған көне, сирек сөздер, тұрақты сөз тіркестері, жаңа қолданыстар қоры негізінен Н.Уәлидің ұзақ жылдар бойы жинаған жеке картотека қорынан алынды. «Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Түрікменстанның және басқа да елдердің тәжірибелеріне ғылыми талдау жасай отырып, латын әліпбиіне көшу жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізу» атты тәуекел зерттеу бағдарламасының белсенді орындаушысы және тақырып жетекшісі (2007 ж.) болған Н.Уәли қазақ жазуының жаңа латын графикасына көшу барысында атқарылатын жұмыстар мен қарастырылуы тиіс міндеттер туралы бастама пікірлер ұсынып, соны идеялар көтерді. «Мультимәдени қоғамдағы тілдік сәйкесімділік (лат. identicus): мемлекеттік тілді лингвомәдени-семиотикалық жүйелер негізінде меңгертудің лингвистикалық аспектісі» тақырыбының орындаушысы ретінде 2007, 2008 жж. зерттеулер нәтижесін ғылыми жинақтар мен журналдарда жариялады. Н. Уәли өз зерттеулерінде қазақ сөз мәдениетін нормативтік, коммуникативтік, прагматикалық және когнитивтік, лингвомәдени, лингвоэкологиялық тұрғыдан қарастырып, оның теориялық пән ретіндегі концептуалдық негіздерін айқындады. Сондай-ақ сөздің коммуникативтік сапаларын объективті түрде бағалаудың және тілдік нормаларды кодификациялаудың ғылыми негіздерін ұсынды. Қазіргі кезде ол когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттаным салалары бойынша ғылыми мақалалар топтамасын жариялай бастады. Зерттеудің материалдары мен теориялық пайымдауларын жоғары мектеп үшін жазылатын сөз мәдениеті жөнінде оқулықтар мен оқу құралдарын, бағдарламаларын жасауда, сондай-ақ зерттеу жұмысында айтылған тұжырымдары мен ұсыныстары нормативті сөздіктерде кодификациялау тәжірибесінде қолданылып жүр. Ғалым ғылыми ұйымдастыру жұмысына белсене араласып келеді. Әсіресе Н.Уәлидің «Тілтаным» ғылыми лингвистикалық басылымының негізін салғанын және ұйымдастырушы-шығарушысы болғанын ерекше атап айтуға болады. Қазіргі кезге дейін аталмыш басылымның 40 басылымы жарық көрді. Институтта орындалған іргелі зерттеулердің негізгі нәтижелері мен қорытындысын жинақтап көрсететін «Тілтанымдық зерттеулер» (2000-2002 жж.; 2003-2005 жж.) атты сериялық басылымның ұйытқысы және ұйымдастырушысы болды.
Ғалымның жетекшілігімен 13 кандидаттық, 1 докторлық диссертация қорғалды.
Н.Уәли қоғамдық жұмыстарға белсене қатысты: ҚР Министрлер кабинетінің жанындағы Мемтерминком (1995-1998); «Мемлекеттік ономастика комиссиясының (2005-тен қазірге дейін) мүшесі; «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының (1991 жылдан қазірге дейін), ҚР ҰҒА-ның Хабаршысы журналының (1996-2009) алқа мүшесі болды. Қыздар педагогтік институтында А.Байтұрсынұлы атындағы зертханалық кабинеттің ашылуына атсалысты. Қазақ тіл білімін дамытуға, жоғары білікті тілші-мамандар даярлау, білім беру ісіне сіңірген еңбегі үшін Уәли Н. «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» (1996); «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгілерімен марапатталды (2006), сондай-ақ Халықаралық ИNTAS қоры стипендиясының (1998-1999), «Ғылым мен техниканың дамуына елеулі үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның» (2008-2010) иегері болды.
Әміржанова Назира Серікқызы - Тіл мәдениеті бөлімінің ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты.
1981 жылы 11 ақпанда қазіргі Алматы облысы, Алакөл ауданы, Көлбай аулында дүниеге келген. 2002 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің Қазақ филологиясы факультетін бітіріп, 2004 жылдан А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының Тіл мәдениеті бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып істейді. 2010 жылы «Латын әліпбиі негізіндегі қазақ жазуының графикасы мен орфографиясы (1929-40 жж.)» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 20-дан аса ғылыми және ғылыми-көпшілік мақала авторы. Олар жазу, жазу теориясы, орфография, тіл мәдениеті салаларына арналады.
Ономастика бөлімінің тарихы
1971 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының жарлығымен Тіл білімі институтында ономастика бөлімі ашылып, филология ғылымдарының кандидаты А.Әбдірахманов бөлім меңгерушісі болып бекітілді. Бөлімде ғылым кандидаты Е.Қойшыбаев пен екі ғылыми қызметкер жұмыс істеді. Бұл кезде «Қазақ тілінің тұсіндірме сөздігі» бөлімінің аға ғылыми қызметкері Т.Жанұзақов 1976 жылы «Основные проблемы ономастики казахского языка» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алғашқы топонимист ғалымдар Е.Қойшыбаевтың «Краткий толковый словарь топонимов Казахстана» (1974), О.Сұлтаньяевтің «Понятные непонятности» атты оқу құралы (1973), А.Әбдірахмановтың «Топонимика және этимология» (1975), «Қазақстан этнотопонимикасы» (1979) атты кітаптары да ұлттық ономастиканың болашағы мен дамуына тілдік, тарихи-деректік тұрғыдан қосқан үлес деп есептеледі. Ал қазақ ономастикасының ұлттық лингвистика ғылымында дербес сала ретінде түпкілікті орнығуына Т.Жанұзақовтың 1976 жылы қазақ антропонимия, этнонимия, космонимия, зоонимия салаларын жан-жақты тілдік тұрғыдан, әсіресе этнографиялық деректерге молынан иек арта отырып зерттеген «Основные проблемы ономастики казахского языка» атты докторлық диссертациясы ұлттық ономастикадағы кезеңдік жұмыс ретінде бағаланатын айтарлықтай үлес болды. Қазақ ономастикасының осы кезеңдегі ұлкен жетістігі - ол қолданбалы ономастика, топонимиканы стандарттау, транскрипциялау мәселесі біршама ғылыми шешімін тапқандығы.
Қазақ ономастикасын ұлттық тіл білімінің жеке бір саласы ретінде зерттеудің ғылыми-ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып, 1979 жылы жабылып қалған ономастика бөлімі 1981 жылы Тіл білімі институтының құрамында қайта ашылды, меңгерушісі болып профессор Т.Жанұзақов бекітілді. Содан бері бөлімде ономастиканың түрлі саласы бойынша Т.Жанұзақовтың бастамасымен 300 мыңнан астам бай картотекалық қор жасалды, Республикаға ономаст-ғалымдарды дайындауда да бөлімде көп ізгілікті іс атқарылды. Осы кезге дейін ономастикалық зерттеулер толқын тәріздес сипатта келіп, ономастикалық ізденістер жүйелі, жоспарлы қалыпқа ие бола бастады. Оған қоса қазақ ономастикасының негізгі бөлімдерін қамти зерттеген кешенді сипаттағы тұңғыш еңбек Т.Жанұзақовтың «Очерк казахской ономастики» атты монографиясы (1982) ономастикамыздың қалыптасу тарихына өзіндік үлес қосты.
1981-1994 жылдар аралығында ономастика бөлімінде кіші ғылыми қызметкерлер Е.Керімбаев, Д.Жүнісов, Ә.Сапарбекова, А.Мұқатаева, Қ.Рысберген, Г.Мадиева, Р.Баймағамбетова, Г.Сағидолдагийн, А.Мектепов, Ш.Рахметов, Н.Оңғарбай және т.б. жұмыс жасап, ұлттық ономастиканың деректік қорын әр түрлі көздерден жинақтап, толықтыруға атсалысты.
Бөлімнің жоспарлы жұмыстарына сай Е.Керімбаевтың «Атаулар сыры» (1984), «Тюркская ономастика» (1984), Е.Қойшыбаев. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі» (1985), «Қазақ ономастикасының мәселелері» (1986), Т.Жанұзақовтың «Қазақ есімдері» (1988), «Есіміңіз кім?» (1989) атты кітаптары жарыққа шықты.
1981-1985 жылдары Т.Жанұзақовтың басшылығымен бөлім мамандары Жезқазған, Қарағанды, Көкшетау, Павлодар, Торғай, Целиноград облыстарына арнайы ұйымдастырылған кешенді экспедицияларда болып, топонимиялық аса құнды материалдар жинап қайтты, нәтижесінде 40 мыңға жуық жер-су аттары, аңыз-әңгімелер жазып алынып, өңделіп, ғылыми айналымға түсті. Экспедиция материалдары «Орталық Қазақстанның жер-су аттары» (1989) атты ұжымдық монография түрінде жарық көрді.
80-ші жылдары қазақ ономастикасының ғылыми танымалдылығы артып, сол кездегі Одақ көлемінде қалыптасқан түркітану саласындағы Мәскеу, Ташкент, Баку сынды беделді ғылыми орталықтардың біріне айналды. А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, оның ономастика бөлімі Республиканың облыс орталықтарындағы жоғары оқу орындарына көптеген жоғары білікті мамандар дайындады. Тіл білімі институтында туыс тұркітілдес аймақтардан Сібір, Кавказ, Орта Азия республикаларынан көптеген докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғалды. Мәселен, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Башқұртстан, Татарстан, Әзербайжан, Қарашай-Балқария, Хакасия т.б. республикалар мен аймақтардың ғалымдары ономастика бөлімінде талқыланып, Институт жанындағы диссертациялық кеңесте докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғады.
2000 жылдарға дейін қазақ ономастикасы бойынша жасалған ғылыми ізденістер мен қорғалған диссертацияларда негізінен аймақтық топонимдік зерттеулер басым болды, оның басты нәтижелерін қорытып айтар болсақ, олар төмендегідей:
Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізуі қоғамымызда көптеген саяси, мәдени саладағы оң өзгерістер әкеліп, ұлттық сананың жаңғыруына, қазақ ономастикасының ұлттық мүдде негізінде дамуына зор ықпалын тигізді. Қайта құру кезеңінен бастап, еліміз тәуелсіздікке ие болған жылдардан бері Республикада ономастика саласында нормативтік-құқықтық тұрғыдан Тіл білімі институты тікелей мұрындық болып, осы кезеңде ономастика бөлімі, проф. Т.Жанұзақтың тарапынан көптеген игі іс-шаралар атқарылды.
Т.Жанұзақов Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумына Мемлекеттік ономастика комиссиясын құрудың қажеттілігін, оның мақсаты мен міндетін, мемлекеттік мәні мен маңызын сипаттап хат жазды. Нәтижесінде 1989 жылы 30 қарашада Жоғарғы Кеңес мәжілісінде Т.Жанұзақов баяндамасы кеңінен талқыланып, Қазақстан Үкіметі жанынан Мемлекеттік ономастика комиссиясын құру, оның жұмысын Ұлттық Ғылым академиясының А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі Институты атқару жайлы шешім қабылданды. Қазақ СССР Жоғарғы Советінің осы шешіміне сәйкес Қазақ ССР Министрлер Советі 1990 жылдың 20 сәуірінде Мемлекеттік ономастикалық комиссия құру туралы қаулы қабылдады. Осы қаулыдан соң академик Ә.Қайдаров, Т.Жанұзақов жазған «Қазақ КСР-індегі Мемлекеттік және әкімшілік-территориялық бірліктердің атауларын реттеудің, елді мекендердің аттарын өзгерту және тарихи, географиялық атауларын қалпына келтірудің ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ» 1991 ж. 20 қыркүйегінде «Социалистік Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланды. Бұл Тұжырымдама Республикамыздағы тарихи атауларды қалпына келтіру, жаңарту, жаңғырту және әкімшілік-аумақтық бірліктердің атауларын реттеу, елді мекендердің аттарын өзгерту мәселесінде ауылдық, селолық, аудандық, қалалық, облыстық, Мемлекеттік ономастикалық комиссия жұмысында басшылыққа алатын бірден-бір басты нұсқау ретінде міндетті түрде қолданылып келеді.
1991 жылдан бастап еліміз өз алдына мемлекет болып, тәуелсіздік алған уақыттан бастап жұртшылық фамилиялары мен әке аттарының жазылуындағы қазақ тіліне тән емес –ов, -ев, -ова, -ева, ович, -евич, -овна, -евна сияқты қосымшаларды алып тастап, олардың орнына халқымыздың тарихи қалыптасқан дәстүрлеріне сәйкес үлгілерімен жазу жайлы өтініш-тілектер айтты. Олар жайлы «Егемен Қазақстан», «Ана тілі», «Жас алаш» газеттері беттерінде қызу дискуссия орын алғаны белгілі. Еріксіз таңылған –ов пен –ев-тен, -ин мен –н-нан құтылу, төл фамилиямызды қалыптастыру, бір ретке келтіру мақсатында академик Ә.Қайдаров, проф. Т.Жанұзақовтардың «Қазақстан республикасындағы қазақ азаматтарының есімдері мен әке аттары және фамилияларын реттеу туралы Тұжырымдамасы» Мемлекеттік ономастикалық комиссияның 1994 қарашада өткен мәжілісінің шешімімен бекітілді.
Бөлім «Қазақстанның географиялық атаулары» тақырыбын зерттеу нәтижесінде «Қазақстан географиялық атауларының сөздігі. Жезқазған облысы» (1990); «Қазақстанның географиялық атаулары. Ақмола облысы» (1998); «Қазақстан Республикасының топонимдері. Топонимия Республики Казахстан» (2001) сынды ұжымдық сөздіктер топтамасы мен Қ.Рысбергеннің «Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана» (2000) атты монографиясы жарық көрді.
Қазақстан егемендік алып, қоғамымызда ұлттық рухани, мәдени жәдігерліктері мен құндылықтарды жаңғырту процесінің өріс алуы еліміздің мыңдаған ұмыт болған атаулары қайтарылды, жер-су атауларымыз жаңа ұлттық мазмұнға ие бола бастады. Сондықтан мыңдаған жаңғырған тарихи атаулардың этимологиясы беріліп, халыққа жеткізу қажеттілігіне және Қазақстанның әр түрлі аймақтарындағы жер-су атауларына қатысты көптеген тың тарихи деректерді ғылыми айналымға түсіру қажеттілігіне байланысты облыстық топонимдік сөздіктер топтамасын әзірлеу ісі қолға алынды. 2000-2002, 2003-2005 жылдар аралығындағы бөлімнің іргелі зерттеулері екі бағытта жүргізілді: қазақ жер-су атауларының тарихи-этимологиялық негіздер мен семантикалық мазмұнындағы этномәдени факторлар ғылыми-теориялық тұрғыдан дәйектелді. Аталмыш кезеңде бөлім мына тақырыптар бойынша жұмыс істеді: «Қазақстан топонимдерінің этимологиясы. Топонимдік сөздіктер жасау» (2000-2002), «Қазақстан топонимдерін тарихи-этимологиялық тұрғыдан зерттеу. Облыстық топонимдердің этимологиялық сөздіктерін жасау» (2003-2005). Нәтижесінде Алматы, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Шығыс Қазақстан облыстарының топонимдік сөздіктері жасалды. Бұл аралықтағы зерттеулер нәтижелері ықшамдалып Институт әзірлеген «Тілтанымдық зерттеулер» атты екі ғылыми жинақта (2007) жарияланды. 2003 жылдан бастап Қ.Рысберген бөлім меңгерушісі болып тағайындалды.
«Қазақ ұлттық топонимиясының когнитивтік негіздерін зерттеу» (2006-2008) іргелі тақырыбы мен «Ұлттық идеяның қазақ ономастикалық жүйесіндегі көрінісі» (2007-2009) атты қолданбалы сипаттағы зерттеулердің бірқатар нәтижелері 2010 жылы бөлімде қорғалған екі докторлық диссертацияда көрініс тапты: Қ.Рысберген «Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік негіздері», С.Иманбердиева «Тарихи ономастикалық кеңістік (X-XIV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)». Аталмыш екі ғылыми жобаны зерттеу нәтижесінде ұлттық когнитивтік база – халықтың санасындағы топонимдік ақпарат пен білімдерді құрылымдаудың, сақтау мен таратудың әмбебап бірлігі ретінде танылатындығы көрсетілді. Топонимдік ақпараттағы түрлі номинациялық аспектілер мен менталдық түсініктерді когнитивтік әдіс-тәсілдер арқылы зерттеу топонимдік концептіні құрылымдау жолдары айқындалды. Сондай-ақ, ұлттық топонимдік жүйедегі және тарихи ономастикондағы прецеденттік феноменонимдердің орны айқындалды. Онимдердің концептуалдық талдауындағы фреймдік құрылымның ішкі иерархиялық ерекшеліктері айқындалып, топонимдік концептісінің алгоритмдік матрицасы әзірленді. Жалпы концептілер мен топонимдік концептілердің іргелі сипаттары, концепт түрлері мен типологиясы айқындалды. антропонимдерден, фитонимдерден жасалған топонимдердің лингвомәдени сипаты көрсетілді А.Иасауидің «Диуани хикмет», Ж.Баласағұнның «Құтты білік», Хорезмидің «Мұхаббат-наме» поэтикалық шығармаларындағы прецеденттік есімдердің мазмұны мен мәтіндегі қызметтері анықталды. Ұлттық топонимиядағы ұлттық сана көрінісі, қазіргі тәуелсіз Қазақстан жағдайында аса өзекті ұлттық идея, ұлттық бірегейлік проблемаларымен үндеседі. Өзге мәдениет пен тілдің әсерінен төлтума аталым үдерісінің өзгергендігі көрсетілді. Сондай-ақ қазақ атаулары орыс тілінде транскрипциялау барысында екі тілдің фонологиялық, этногенетикалық жүйесінің айырмашылығына байланысты қатты бұрмалауға ұшырағандығы мысалдармен дәйектелді. Орысша транслитерацияланған қазақ тіліндегі атаулар кері ретранслитерациялану барысында алғашқы мазмұнымен көбіне алшақтап кеткендігі көрсетілді, яғни төлтума топонимиконның айтарлықтай бөлігі дүбараланған, төлтума болмысынан арылғандығы анықталды.
«Қазақ этносы жалқы есімдерін этномәдени және тілдік – тарихи парадигмада зерттеу» (2009-2011) тақырыбы зерттелу үстінде. Қазақ жалқы есімдер жүйесінде көрініс тапқан ұлт менталитетінің қалыптасу жолдары қарастырылуда және қазақ жалқы есімдерінде кодталған ұлттық сана мен этнотаным ерекшеліктері саралануда. Түрлі дискурстық формациядағы - көркем дискурс, саяси-публицистикалық дискурс және фольклорлық дискурстағы ономастиконның ұлттық санадағы қызмет түрлері қарастырылу үстінде. Зерттеу шеңберінде алғаш рет қолға алынып отырған көркем концепт ерекшелігі мен көркем мәтін ономастикалық кеңістігіне қатысты хронотоп теориясы мен публицистикалық, фольклорлық мәтін ономастикасының қызметі, прагматикалық аспектілері қарастырылып отыр.
Болашақтағы зерттеу бағыттары
Ономастика жөніндегі деректер базасын тұрақты негізде қолдау, жетілдіру, толықтыру, компьютерлік бағдарламалардың жаңа технологиялары мен әзірленімдерін қолдану жолымен физика-географиялық атаулар мен ойконимдер каталогын қажетті материалдармен жабдықтау.
Қолда бар топонимикалық қордың негізінде топонимдердің ұлттық лексикографикалық базасын және Қазақстанның ономастикалық кеңістігінің секторлары бойынша компьютерлік қорды қалыптастыру жөніндегі жұмыстарды іске асыру.
Ономастикалық сөздіктер, тезаурустар жасаудың жаңа технологияларын енгізу Ономастиканың әртүрлі салалары бойынша электрондық сөздіктер модульдарын жасау.
Тарихи ономастикондар корпусын модельдеу.
Ономастикалық энциклопедия әзірлеу (3 том).
Аймақтық топонимдік түсіндірме сөздіктер дайындап, шығару.
Прагматонимдер мен идеонимдер тобындағы атаулардың номинациялық принциптерін, уәждік негіздерін, семасиологиялық, семиотикалық табиғатын қарастыру.
Қазақ онимдерінің сөйлеу тіліндегі орны, коммуникация аясындағы көрінісі, қызметі, коммуниканттардың өзара әлеуметтік қатынасы, оның этнопсихологиялық ерекшеліктері мен халықтық этникалық аспектілерін зерттеу.
Оралмандар есімдер жүйесінің статикалық, динамикалық қалпын зерттеу қажет. Қазақ ономастикасының ең қызықты да кұрделі саласы ол ру, тайпа атаулары жүйесін, соған байланысты шежіре, әңгімелердің екінші рет номинациялану үрдісін лингвомәдени, танымдық-когнитивтік негізде зерделеу. Ономастика саласында БҰҰ жанындағы географиялық атауларды стандарттау жөніндегі комиссиямен өзара іс-қимылды үйлестіру және әлемдік қоғамдастықтың халықаралық тәжірибесін зерделеу (АҚШ, Франция, Ресей, Қытай, Түркия, Өзбекстан).
Бөлім қызметкерлері туралы ақпарат
Меңгерушісі – Рысберген Қыздархан Құрмашқызы, филология ғлымдарының докторы, доцент.
Рысберген Қыздархан Құрмашқызы 1957 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Қызылқұм ауданы, Шәуілдір ауылында дүниеге келді. 1981 ж. Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін үздік дипломмен бітірген. 1981-1983 жж. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ғылыми стажировкадан өтіп, 1984 ж. бері осы институттың ономастика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, 1996 ж. 22.08. бастап 2004 ж. 30.09. дейін Институттың ғалым-хатшы қызметін атқарып келді. Осы қызметте жүріп 2001 жылдан бері Ономастика бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1993 ж. «Оңтүстік Қазақстан облысы топонимиясының тарихи-лингвистикалық зерттеуі» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Іргелі зерттеулермен қатар Республикадағы ономастика саласындағы жұмыстарды ғылыми-теориялық, әдістемелік, практикалық тұрғыдан реттестіру ісімен де айналысып келеді. Мәселен, қоғамдық, саяси-әлеуметтік мәні зор құжаттар санатындағы «Инструкция по русской передаче казахских и казахской передаче русских географических названий» атты нұсқаулықты 2003 ж. және «Қазақстан Республикасындағы ономастикалық жұмыстардың тұжырымдамасының» жобасын 2004 ж. әзірлеуге қатысты. Ұлттық ономастиканың түрлі өзекті проблемаларына қатысты 50-ге жуық ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала, кітап, сөздіктері жарық көрді. 2000 ж. «Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана» атты монографиясы, 2004 ж. Т.Жанұзақпен бірігіп жазған «Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы» әдістемелік құралы жарық көрді. Сондай-ақ қатысуымен үш топонимдер сөздігі, 2002 ж. «Қазақша-орысша сөздік» (2002), «Орысша-қазақша сөздігі» (2005) шықты. Ол лексикография саласындағы жұмыстарды жалғастырып, қазіргі кезде қазақ ӘДЕБИ тілінің 15-томдық түсіндірме сөздігін жасауға қатысуда. 2010 ж. «Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік негіздері» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ономастика саласы бойынша республикадағы білікті мамандардың бірі, оның ғылыми жетекшілігімен 6 кандидаттық диссертация қорғалды. 2006 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы. АЛТЫНСАРИН» белгісімен жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін марапатталды. Алматы қаласы ономастикалық комиссиясының мүшесі.
Жанұзақ Телғожа Сейдінұлы
Ономастика секторының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ҚР ҒА-ның Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлығының иегері, ҚР Гуманитарлық Ғылым академиясының академигі. 1927 жылы 15 шілдеде Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылында қызметкер отбасында дүниеге келді. Ол өмір жолын 1944 жылы аудандық дайындау мекемесінде бухгалтер болып бастайды. 1947-1951 ж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында оқиды. 1951 ж. осы институттың аспирантураға қалдырылды. 1952 жылдан бастап Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында (қазірде А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты) кіші, аға ғылыми қызметкер (1952-1980), ономастика бөлімінің меңгерушісі (1981-1994), ғылыми-зерттеу тақырыптарының жетекшісі (1995-2003), бас ғылыми қызметкер (1995 жылдан) болып жұмыс істейді. Т.Жанұзақтың тікелей белсенділігі арқасында ономастика бөлімі 1981 жылы қайта ашылды.
«Қазақ тіліндегі кісі аттары» деген тақырыпта кандидаттық (1961) (проф. С.Е.Малов пен акад. І.Кеңесбаевтың жетекшілігімен), «Қазақ тілі ономастикасының негізгі проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация (1976) қорғады. Қазақ тіл білімінің лексика, лексикография, терминология, фольклор, көркем аударма салалары бойынша зерттеулер жүргізуде. Т.Жанұзақ Республикадағы ономастикалық жұмыстарды реттестіруге, дамытуға зор үлес қосқан білікті ономаст маман ретінде көптеген нормативтік, заңнамалық құжаттардың авторы болды, олар әлі күнге еліміздегі нормативтік ономастика саласында іс жүргізуде басшылыққа алынып отыр. Ғалым қазақ жеріндегі тарихи атауларды қалпына келтіру, ескірген атауларды өзгерту, жер-су атттарын реттеу ісіне белсене қатысып, 1989 ж. Жоғарғы Үкімет орындарына хат жолдап, Мемлекеттік ономастикалық комиссия құру жайлы мәселе қойды. Нәтижесінде Қазақстан Үкіметі жанынан Мемлекеттік ономастикалық комиссия құрылып, ол 1990-1998 жылдары оның ғалым-хатшысы, 1999-2003 жылдары мүшесі болып, қоғамдық негізде ұлттық мүддеге қызмет етті. Еліміздің ономастикалық атауларын реттеуге қатысты, мемлекеттік деңгейдегі іс-шараларға белсене аралсып, ономастикалық комиссия Ережесін жазды. Т.Жанұзақтың академик Ә.Қайдармен бірлесе отырып жазған «Республикадағы мемлекеттік және әкімшілік-аумақтық бірлестіктердің атауларын реттеудің, елді мекендердің аттарын өзгерту және тарихи географиялық атауларын қалпына келтіру Тұжырымдамасы» мен «Қазақстан Республикасындағы ұлты қазақ азаматтарының есімдері мен әке аттары және фамилияларын реттеу туралы Тұжырымдамасы» қоғамдық, мемлекеттік органдарға күнделікті жұмысына қажет құрал. 1974-1986 жылдар аралығында жарық көрген 10-томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» іргелі лексикографиялық еңбектің басты авторларының бірі және редакциялық алқа мүшесі ретінде Мемлекеттік сыйлықтың иегері атағына ие болды. Қазіргі кезде «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарлама шеңберінде Тіл білімі институты орындап отырған 15-томдық сөздіктің белсенді авторларының бірі. «Қазақ тілінің сөздігінің» (1999) жауапты редакторы. Ғалым 30 кітап, 11 ғылыми-көпшілік сипаттағы кітаптар мен кітапшалар, 340 жуық ғылыми, ғылыми-көпшілік мақала, түрлі сөздіктердің авторы.
Қазақ ономастикасының негізін салушы ғалымдардың бірі және Республиканың лингвистикалық қауымына Қазақстан ономастикалық мектебін қалыптастырушы ғалым ретінде танылады. Ғалымның жетекшілігімен 4 докторлық және 18 кандидаттық диссертация қорғалды. ҚР Үкіметінің «Көрнекті ғалымдарға арналған Мемлекеттік стипендиясының» иегері (2000), «ҚР ның ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісінің иегері (2007), ҚР Президентінің «Ерен Еңбегі үшін» марапатының иегері (2007), «Нұр Отан» Халықтық демократиялык партиясының мүшесі. Оңғарбай Нұржамал Бекенқызы
Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданы Шалдар кеңшарында 3.09.1953 ж. дүниеге келді. Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1976), 1982-1981 ж. Шымкенттегі Сыпатаев атындағы орта мектептің мұғалімі. 1981 жылдан бастап А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының диалектология бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, 1993 жылдан бері ономастика бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер. Академик Ә. Қайдардың жетекшілігімен «Қазақ жұмбақтарының тілі» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1997). Н.Оңғарбай 2002 жылы жарық көрген Институттың іргелі лексикографиялық еңбектерінің бірі «Қазақша-орысша сөздігінің» бірнеше жыл қатарынан техникалық үйлестірушісі ретінде өз тарапынан көптеген құнды деректер қосып, сапалы жұмыс істеп, көп еңбек сіңірді. Сондай-ақ осы сөздіктің құрастырушыларының бірі. 1993 жылдан бері ұлттық ономастика мәселесімен айналысып, бөлімнің іргелі, қолданбалы зерттеулеріне қатысып келеді. Қазіргі кезде жасалып отырған 15-томдық қазақ әдеби тілі сөздігінің құрастырушыларының бірі. Ғалымның 30-дан астам ғылыми жарияланымдары бар. Таштахметова Жанар Қазтайқызы
Алматы облысы, Панфилов ауданы, Қоңырөлең ауылында 22.11.1985 жылы дүниеге келген. 1992 жылы №34 Қожбанбет би атындағы орта мектептің табалдырығын аттап, 2003 жылы осы аталған мектепті бітірген. 2004 ж. Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті филология факультетіне түсіп, 2008 ж. үздік дипломмен бітірген. Мамандығы: филолог. 2008 ж. Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті, Магистратура және докторантура институттың 1 курсына түсті. 2010 жылы бітірді. Гуманитарлық ғылымдарының магистрі дәрежесін алды. 2009 ж. ақпан айынан бастап, 2009 ж. желтоқсан айының басына дейін Қазақстан Республикасы Ішкі істер Министрлігі Академиясында Мемлекеттік тіл және ақпарат бөлімінде инспектор қызметін атқарды. 2010 жылдың 4 қаңтарынан қазіргі уақытқа дейін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Ономастика бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып қызмет істеп келеді. Бөлімнің «Қазақ этносы ономастикалық кеңістігін этномәдени, тілдік-тарихи парадигмада зерттеу» (2009-2011 жж.) атты іргелі зертеу тақырыбы бойынша жазбаға түсірілген және бөлімге қатысты жұмыстарды атқарады.
Фонетика бөлімінің тарихы
Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарында (1961) Тіл білімі институтында экспериментті фонетика лабораториясы құрылды. Алғашқы меңгерушісі Ж.Аралбаев болды. Лаборатория бүкіл Орта Азия мен Сібірде танымал болды. Аспиранттар мен ізденушілер өздерінің экспериментті жұмыстарын аталған лабораторияда жүргізіп, кандидаттық және докторлық диссертацияларын қорғауға жаңа мүмкіндіктер ашылды. Қазақ тілі фонетикасының кейбір талас тудыратын теориялық мәселелері экспериментті түрде дәлелденді.
60-80 жылдарда қазақ тілінің фонетикалық жүйесі І.Кеңесбаев пен Ж.Аралбаевтардың еңбектерінде біраз зерттелді. Бұл ғалымдар фонетика мәселелерін талдаумен байланысты қазақ тілінің сөйлеу және жазу нормаларына көңіл аударды.
І.Кеңесбаев қазақ фонетикасының негізгі проблемаларын, яғни фонемалардың құрамы мен жіктелуі, буынның жасалуы мен алмасуы, дыбыстардың үндесуі, сингармонизм, акцентуация мәселелерін сөз еткен (Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1962.). Фонема теориясына келгенде І.Кеңесбаев дәстүрлі фонология мектебінің принциптерін ұстанады. «Сөз мағынасы мен сөз тұлғасын ажыратуға себі бар тілдегі ең кішкене дыбыстық единицаны фонема деп атаймыз» дейді ғалым. Екпін категориясы сөз болғанда, І.Кеңесбаев оның үш түрін көрсете келіп: лебізді (динамикалық), үнді (тоникалық), квантитатив, яғни қазақ және басқа түркі тілдерінде лебізді екпіннің үстіне квантитатив екпін қосылады дейді. Қазақ тілінде сөз екпінінен басқа фразалық (ритмикалық) екпін де болады, себебі «сөйлем ішіндегі сөздердің бәрі бірдей үнемі дербес екпінге ие болуы шарт емес». Сондай-ақ ғалым тұңғыш рет қазақ тілінің фонетикалық транскрипциясын да жасаған. Ж.Аралбаев қазақ тілі фонетикасының кейбір өзекті мәселелерін зерттеп кеткен ғалым: фонемалар құрамы және олардың айтылу ерекшеліктері, сингармонизм заңдылығы, буын жігі және кейбір просодикалық мәселелері (Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер, Алматы, 1988.). Ж.Аралбаев қазақ тілінің фонема теориясының дамуына үлес қосқан. Оның мәні мен жаңалығы, біріншіден, фонемалар бір-біріне қарсы қойылып айқындалады, екіншіден, олар тек өзінің комбинаторлық не позициялық варианттарында көрініс табады деп ғалым нақты мысалдармен дәлеледейді. Ғалым фонетиканың тарихи мәселелеріне де назар аударған, «қазақ тілінің көне заңдарын, тарихын жақсы білмейінше, оның қазіргі заңдарын, дамуын жақсы білуге болмайды» деп қазақ тіліне байланысты ламбдаизм, ротацизм құбылыстарын және дыбыстарының ілгерілеу процестері жайында сөз қозғаған. Сондай-ақ Ж.Аралбаев ритмикалық және ой екпіні, фразалық мелодика, интонацияның семантика-синтаксистік функциялары жөнінде де құнды пікірлер айтып кеткен.
Бұл ғалымдардың тұсында қазақ тілінің дыбыс құрылысын өмірдің сұранысына сәйкес экспериментті түрде зерттеу қажеттілігі туындады. Сол уақытта бөлім қызметкерлері эксперименттік жұмыстарды жүргізіп, кандидаттық диссертацияларын қорғап шыққан (Ә.Жүнісбеков, С.Татубаев, Н.Түркпенбаев, М.Райымбекова, А.Қошқаров, С.Кеңесбаева, З.Базарбаева). 1986 жылы эксперименттік фонетика лабораторияның аясында фонетика бөлімі ашылып, Ә.Жүнісбеков бөлім меңгерушісі болып тағайындалды. 2001 жылдан бері З.Базарбаева бөлім меңгерушісі қызметін атқарып келеді.
90-шы жылдардан бастап, Қазақстан егемендік алғаннан бері қазақ тілінің фонетикалық жүйесі үндестік заңы (сингармонизм) тұрғысынан қарастырыла бастады. Бөлім қызметкерлері экспериментті жұмыстармен қатар теориялық проблемалармен де шұғылданатын болды. Сингармониялық бағытты қолға алып, оның ұғымдары мен терминологиясын жасап, теория деңгейіне көтерген Ә.Жүнісбеков болатын. Аталған бағыттың ұстанған өзіндік принциптері бар: сингармонизм теориясы бойынша фонема мен екпін есепке алынбайды. Сингармонизмнің ең кіші функциональды бірлігі сингема деп танылады және ол төрт түрлі сингармониялық тембрмен сипатталады: езу жуан, езу жіңішке, ерін жуан, ерін жіңішке. Бұл бағыт бойынша қазақ фонологиясын үндесім фонология деп біледі. Сонымен қазақ тіліндегі үндесім дыбыстардың құрамы анықталып, жүйе ретінде берілген: барлық дыбыстардың жасалым, айтылым және естілім белгілері анықталған (А.Жүнісбек Қазақ фонетикасы, Алматы, 2009, 17 б.т.; Введение в сингармоническую фонетику, Алматы, 2008, 108 б.). Ғалымның айналысатын проблемалары: Жалпы, түркі және қазақ тілтанымындағы сөзқұрауыш (просодика слова) мәселесі. Тілдердің айырым белгілері олардың жіктеліміне негіз болып қана қоймай, кейбір пікір-талас тудырып жүрген мәселелерді шешуге де септігін тигізеді. Бұл ең бастысы қазақ тілтанымында орнығып қалған «европацентристік» ұстанымдардан арылуға мүмкіндік береді. Сөздік екпін акцент тілдерді жіктеудің айырым белгісі болғандықтан, ол тек бір тілдің ғана, яғни орыс тілінің құрылымына ғана тән болғандықтан, сөздік екпінді, мысалы, қазақ не қытай тілінің құрылымынан іздемеу керек. Әуен немесе тон тілдерді жіктеудің айырым белгісі болғандықтан, ол тек бір тілдің ғана, яғни қытай тілінің құрылымына ғана тән. Ендеше тонды, мысалы, қазақ не орыс тілінің құрылымынан іздемеу керек. Үндесім немесе сингармонизм тілдерді жіктеудің айырым белгісі болғандықтан, ол тек бір тілдің ғана, яғни қазақ тілінің құрылымына ғана тән. Ендеше сингармонизмді, мысалы, қытай не орыс тілінің құрылымынан іздемеу керек.
Олай болса: сөздік екпін бар жерде тон мен сингармонизм болмайды; тон бар жерде сөздік екпін мен сингармонизм болмайды; сингармонизм бар жерде сөздік екпін мен тон болмайды.
Қазақ тіліндегі сингармонизм (үндесім түрленім). Теориялық тілтаным (фонетика) мен қолданбалы лингвистика (оның ішінде әдістеме де бар) үшін әліпби дыбыстардың санымен шектелу жеткіліксіз болып отыр. Себебі дыбыстардың әліпби тізбегі тілдегі ақиқат дыбыстардың бір тобын ғана қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Т, С (әліпби атауы – ты, сы) дауыссыз дыбыстары бар. Ал осы дыбыстар тек тыс сөзінің құрамында ғана кездеседі де, дәл сол Ты, Сы айтылым үлгілері тіс, тұс, түс сөздерінің құрамында кездеспейді. Өйткені, Ті, Тұ, Тү, Сі, Сұ, Сү дыбыстарының жасалымы да (артикуляциясы), естілімі де (перцепциясы) басқа екені эксперимент арқылы анықталып отыр. Ендеше, теориялық фонетика дыбыс түрленімінің мүмкін болған үлгілерін түгел анықтауға тиіс, онсыз ғылыми нәтиже толық болмайды; бұны қолданбалы лингвистика қолғанат қондырғылар құрастырғанда ескерілуі керек, онсыз ақпарат (байланыс) желісінде ақау болады; әдістеме өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйреткенде пайдалану керек, онсыз акцент жойылмайды.