Батыс_Қазақстан_облысының_қала_құрылысы_мен_сәулеті
thumb|left 19 ғасырдың басында қаланың одан әрі өсе түсуіне байланысты дуал Түркістан алаңына (Қызыләскер көшесі) көшірілді. Қаланың Түркістан алаңындағы соңғы бекініс орлары, дуалдары мен күзет мұнарлары 19 ғасырдың ақырына дейін сақталған. Бұл бекініс желісі қаланы солтүстік жағынан екі қақпалы дуалмен қоршап жатты, дуалдың іш жағынан айналмалы жіңішке баспалдақ орнатылған кірпіш мұнаралары болды. Дуалдар үстінде сондай-ақ кірпіштен тұрғызылған дөңгелек күзет үйшік көтерілді. Түркістан алаңына орнатылған «үлкен есік» деп аталған мұнараның бірі 19 ғасырдың аяғына дейін сақталып жетті, кейін Бұл жерге Қызыл қақпа тұрғызылды. «Кіші есік» атанған екінші мұнара пішен базарының маңында болды. Қазақ халқының тарихында елеулі орын алатын елді мекендердің бірі — Орда қаласы немесе Хан ордасы, Жәңгір қаласы. Оның ірге тасы 1826 жылы қаланды. Алғашында Жеңгір хан өзіне арнап шағын үй тұрғызады, ал екі жыл өткен соң император сыйлаған қаржыға қапталында қосалқы бөлмелері бар ағаш сарай салдырады. Бұл ғимаратты айнала ханның туыстары мен қызметшілері, саудагерлер, казак-орыстар орналаса бастады. 1833 жылы жәрмеңке ашылып, ол көп ұзамай бүкіл қазақ еліндегі аса ірі сауда орталығының біріне айналады. Сол жылы Хан ордасында бас мешіт тұрғызылды. Кейінірік православие шіркеуі, театр мешіті пайда болды, Бұлар бас мешітпен бірге қаланың көрнекті ғимараттарына айналып, Орда келбетіне ерекше өсем сипат берді. 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырдың жобалық құрылымын неғұрлым жақсы сақтаған поселкілердің бірі — Жымпиты. Батыс Қазақстанның өзіндік архитектуралық ерекшеліктері, әрине, Орал қаласынан анық байқалады. Қазан төңкерісінен Ұлы Отан соғысы жылдарына дейінгі кезенде облыс орталығының құрылысына онша көп өзгеріс ене қойған жоқ. Бұл кезендегі ірі құрылыстық архитектура ескерткішінде Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің бас ғимаратын жатқызуға болады. 1966 жылы Алматының «Казгорстройпроект» институты Орал қаласының жаңа бас жоспарын жасады. 1995-2000 жылдарға есептелген жаңа бас жоспар Орал қаласының құрылысы мен архитектурасына айтарлықтай ықпал етті. Қаланың бас жоспарын жүзеге асырып, одан әрі дамыта түсу үшін оның аса маңызды магистральдары мен жоспарлық тораптарының нақты жобалары жасалды (архитекторлары: А.Антоненко, В.Катышев, С.Калантьев, Е.Қызылов, Н.Касинова, Қ.Садықов, В.Смирнов, Ю.Хакало). көптеген өнеркәсіп орындары қаланың шет аймағына шығарылды, «Желаево» разъезі ауданында жаңадан солтүстік-батыс және Шаған өзенінің арғы бетінде батыс өнеркәсіп торабы қалыптасты. бүгінгі қаланың шын мәнінде қалыптасуы 1975 жылдан басталды. 1974 жылғы 16 қарашада Қазақстан Архитекторлар одағының Орал бөлімшесі құрылып, архитектура мен қала құрылысының өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты. Оның алғашқы мүшелері архитекторлар О.Рудовский, Ю.Хакало, И.Баштанник, А.Антоненко, Е.Қызылов болды. Көпке дейін ауылдық елді мекендердің көпшілігінің бас жоспары болмады: олар қалай болса солай салынды, бір кешенге біріктірілмеді, айқын аймақтары белгіленбеді, оның үстіне қоныстық және мал шаруашылығына арналған аймақтар арасындағы санитарлық айырмашылықтар сақталмады. Жетпісінші жылдарда қысқа мерзім ішінде барлық болашағы бар 500 поселкенің бас жоспары жасалды,Бұл жоспарға шаруашылық орталықтары да, бөлімшелердегі елді мекендер де енгізілді. Облыста селоларды кешенді түрде қайта салуда түбегейлі өзгерістер жасалды. Ауыл-село құрылысы және оларды жабдықтау жұмыстарын жақсартуға thumb|right|Хан ставкасы,Орда бағытталған конкурстың қортындысында бірқатар шаруашылық грамотаға ие болды. 1975 жылы Ақжайық ауданының Шағатай поселкесі қола медаль алды,1984 жылы Тоғанас поселкесі күміс медальмен марапатталды. Облыс орталығында көп қабатты үйлер негізінен қаланың орталық бөлігіне, сондай-ақ солтүстік-шығысына орналасқан. қаланың бұл бөлігінде көп қабатты үйлер құрылысы кешенді, шағын аудандар түрінде салынуда. Көп қабатты жаңа құрылыстарды қаланың солтүстік-шығыс жағында бос жатқан алаңқайлар мен қала орталығын қайта тұрғызу есебінен жүргізу көзделіп отыр. Әсіресе 2001 жылдан облыс орталығындағы архит. ескерткіштерін қалпына келтіріп жөндеу, әрлеу жүмыстары қолға алынды. Қарашығанақ газ кешенінің өркендеуіне байланысты бұрын негізінен ауыл шаруашылықты аудан орталығы ғана болған Ақсай қаласының архитектуралық болашағына кең жол ашыла бастады. Қаланы ауыз және техникалық сумен қамтамасыз ету, көгалдандыру, инженерлік коммуникация құрылыстарын өрістету, түрғын және қоғамдық ғимараттар құрылысын салу мен жобалаудың жер бедеріне сай тиімді әдістерін табу, қаланы өнеркәсіп қоғыстарынан тазарту, құрылыс мекемелерін дамыту, қала іргесінде ауыл шаруашылық базасын жасау шараларын кешенді іске асыра бастады. Өнеркәсіптің дамуы қала құрылысын өркендетудің негізгі мүмкіндіктерін ашты. Азаматтық түрғын үй және өнеркәсіп объектілерінің жобаларын жасауға, бас жоспарлар, нақты құрылыстар жобаларын әзірлеуге Алматы, Орал т.б. қалалардың аса ірі жобалау ұжымдары тартылды. Конкурс барысында қала құрылыстарының жаңа идеялары анықталып, архитектуралық-кеңестік ортаны шешуге бағыт берілді.