cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Быстряна
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ветлуга бастауынан Ветлуга қаласына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Юда (Татышлин ауданы)
Юда — Башқұртстанның Татышлин ауданындағы ауыл, Бадряшев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 187 адамды құрады. Пошта индексі — 452833, ОКАТО коды — 80250815007.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Казевьей
Казевьей (Cazevieille) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Монпелье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,21 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34066, пошта индексі — 34270.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 180 адамды құрады. Халық тығыздығы — 11,1 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Яй-Ю
Яй-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Харута өзенінің оң жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Полинье
Полинье (Poligné) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Редон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,24 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35231, пошта индексі — 35320.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1117 адамды құрады. Халық тығыздығы — 120,89 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Ягымен-Яун
Ягымен-Яун — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лямин өзенінің сол жағалауынан 74 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Онгмар-Генувиль
Онгмар-Генувиль (Honguemare-Guenouville) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Берне округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,3 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27340, пошта индексі — 27310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 586 адамды құрады. Халық тығыздығы — 63,01 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев – аса көрнекті мемлекеттік және саяси қайраткер
Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев – аса көрнекті мемлекеттік және саяси қайраткер — 2011 жылы Алматы қаласы «Елтаным» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Б. А. Төлепбаев, К. У. Төлепбаева. Беттер саны — 216.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-7348-00-7.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Елтаным баспасының кітаптары
Жалбыз
Жалбыз (Mentha) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық тамырсабақты өсімдік.
Қазақстанда жалбыз туысының 10 түрі өседі, соның ішінде дәрілік мақсатта бұрышты жалбыз қолданылады. Жане де бұл өсімдіктің басқа түрлерінен порфюмериялық, кондитерлік, гигиеналық мақсаттарға қолданылады.
Жалпы сипаттамасы
Дәрілік өсімдіктердіӊ бірі - жалбыз. Ол - хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоӊыржай ендікте көп тараған. КСРО-да 20-дан астам түрі өседі. Қазақстанда жалбыздыӊ 9- түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама қарсы орналасқан болады. Оныӊ дала жалбыз, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маӊызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маӊында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынныӊ иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маӊызы бар. Ал кермек жалбыздыӊ жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдыӊ негізгі құрам бөлігі - ментол. Ментол парфюмерия, косметика кондитер, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай- ақ тіс порошогы мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі Валидол осы ментолдан алынады.
Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 80-100 см. Сабағы төрт қырлы күрең-күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақ. Сабаққа қарама қарсы орналасады. Жапырағын саусақпен уқалағанда жағымды иіс шығады. Себебі, жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Гүлдері ұсақ, түбі біріккен 5 тостағанша жапырақшасы күлгін түсті. Түбі біріккен 5 күлте, оның екеуі бірігіп жоғарғы ернін, үшеуі бірігіп төменгі ернін құрайды. Сондықтан да, мұндай гүлдерді ерінгүлділер тұқымдасы деп атайды. Аталығы 4, аналық жатыны екі ұялы біреу. Гүлдері сабақ ұшына шашақ гүлшоғырына жиналған. Жемісі- жаңғақша. Жалбызды тамырсабағынан көбейтеді. Эфир майында 55%-ға дейін ментол кездеседі.
Чула (Кама тармағы)
Чула — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кама өзенінің оң жағалауынан 1487 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама бастауынан Бондюг ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
1365 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1365 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1365 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Суару
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Суару"]]
Суару— 1) топырақ ылғалдылығын арттыру үшін жүргізілетін жұмыс. Дақылдардың вегетациясы кезіндегі суару саны және суармалау нормалары белгіленіп жүргізіледі. Суару әдістеріне топыраққа суды жайып жіберу, жаңбырлатып, тамшылатып, жүйектеп, көлдетіп суармалау әдістері қолданылады; 2) суармалы жерге су жеткізу, болу, судың белгілі бір сандық таза көлемін пайдалану арқылы егістің өсіп-өнуі мен өнімділігін арттыруға жағдай жасау. Суару тәсілі негізгі және арнаулы болып бөлінеді.
Суару кезеңі
Суару кезеңі- әрбір дақыл үшін олардың өсіп-өну жағдайына сәйкес топырақ ылғалдылығының қолайлы режімі. Шаруашылыққа жіберілетін судың жалпы мөлшерін анықтау үшін ондағы барлық ауыспалы егістікгерге арналған гидромодульдің үйлестірілген жалпы графигі құрылады. Осылай құрылған график шаруашылықтағы барлық дақылдарды суару режімін айқындайды.
Суару нормасы
Суару нормасы - 1) бір гектар жерді бір рет суаруға қажетті судың көлемдік мөлшері. Әдетте, суару нормасы бір гектар жерге бір текше метр мөлшерімен өлшенеді. Шаруашылыққа жіберілетін судың жалпы мөлшерін анықтау үшін ондағы барлық ауыспалы егістіктерге арналған гидромодульдің үйлестірілген (жинақталған) жалпы графигі (суарылу) уақыт және әр дақылға қажетті су көлемі аркылы құрылады. Бүл жағдайда шаруашылықтардағы суарылатын барлық егістік көлемі бірге тең деп есептесек, әрбір жеке ауыспалы егістік көлемі соның үлесі болып саналады. Үйлестірілген жалпы графикте ауыспалы егістің гидромодульдері кезекпен ауысып келіп тұрады. Ол үшін ординаталары алдын ала, жалпы шамасының тиісті мөлшеріне көбейтіледі. Осылай қүрылған график шаруашылықтағы барлық дақылдардың суару режімін сипаттайды. 2) бір гектар егістікке бір рет суарғанда берілетін судың мөлшері (м3/га). Суару нормасының өлшемді саны топырақтың сулы-физикалық қасиетіне, жер бедеріне, дақылға, суару тәсілі мен технологиясына байланысты болады. Суару нормасын анықтау кезінде топырақтың есепті қабатындағы ең төменгі ылғал сыйымдылығы негізге алынады.
Суару саны
Суару саны- дақылдарды маусым ішінде неше рет суаратынын көрсететін анықтаушы сан. Дақылдың өсіп-өну, даму кезеңіндегі суару санын суармалау және суландыру нормасының өлшемімен анықтайды: n= М/m, мүндағы n — өсіп-өну, даму кезеңіндегі суару саны; М — суармалау нормасы; m — орташа суару нормасы.
Суару техникасы
Суару техникасы — суару жұмысын іске асыратын техникалық әдістер. Оларға: жүйекпен, тақтамен, мөлтекпен, жаңбырлатқышпен, тамшылатқышпен, құбырлармен суарғанда пайдаланылатын қондырғылардың суару элементтері жатады.
Суаруға арналған судың шығыны
Суаруға арналған судың шығыны—жер суаруға арналған судың біраз бөлігінің суарылатын жерге жетпей жолда жоғалуы (сүзілу процесі мен булану). Судың пайдасыз жоғалу мөлшері гектарына миллиметр қабат, текше метр немесе жалпы көлемінің шығынымен өлшенеді. Қажетті су көлемін есептеу барысында шаруашылықтағы су шығыны (судың шаруашылықта тиімді пайдаланылмауынан болатын шығындар), судың табиғи шығыны (булану, өте терең жер қабатында өтетін сүзілу және т.б.) тәрізді шығындарды ескере отырып, суды пайдалану жоспарының теңдестігін есептеп шығарады.
Суарудың көлденең схемасы
Суарудың көлденең схемасы— жүйекке су беру тәсілі. Көлденең суару схемасында су жүйекке уақытша арықтан беріледі. Уақытша арык суды шаруашылық каналынан алады. Уақытша арықтардың ара қашықтығы жүйек ұзындығына тең болады. Мысалы, жүйек ұзындығы 200 метр болса, уақытша арық әр 200 метр сайын қазылады.
Субөлгіш орын
Субөлгіш орын- шаруашылық каналдың су торабынан шаруашылық каналы су алатын гидротехникалық имарат. Экономикалық жағынан әрбір ауыспалы егістікке, орбір бригадаға немесе әрбір 600—1000 га жерге су тасымалдау үшін бір шаруашылық каналы қажет.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Ольмеда-де-Кобета
Ольмеда-де-Кобета (Olmeda de Cobeta) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Гвадалахара провинциясының құрамына кіреді.
Плань (Берн)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 378 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7.55 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 440, пошта индексі — 2536.
Ольмеда-де-Кобета
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 78 адамды құрайды.
Плань (Берн)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Ольмеда-де-Кобета
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
Лоун Гроув (Оклахома)
Лоун Гроув (Lone Grove) — Оклахома штатының Carter округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 4631 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 72.8 км² шамасында. FIPS коды — 40-43750.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Кирлер
Кирлер — жер бетіне сыздықтай көтеріліп, субаэральдық жағдайда (ауа қабатымен беттесу жагдайында) өзіндік өзгерістерге ұшыраған азшайырлы метанды-нафтенді мұнайлар есебінен қалыптасқан таушайырлар түрі; түтқыр сұйықтар мен омырылғыш қатгы заттар аралығындағы кез келген күйде ұшырасуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Геология
IC 3366
IC 3366 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 213994.
Сыртқы сілтемелер
IC 3366 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Алып құмырсқажегіш
Алып құмырсқажегіш (Myrmecophaga tridactyla) - Myrmecophagidae тұқымдасының Құмырсқажегіштер тегінің биологиялық түрі.
Таралуы
Құмырсқажегіш тропиктік және жалпақ жапырақты ормандарда, шалғынды далада жеке-дара тіршілік етеді. Негізінен, құмырсқалармен, термиттермен қоректенеді.Күніне 30 000-ға жуық жәндік олардың қорегіне айналады.
Биологиялық сипаттамасы
Алып құмырсқажегіш бір ғана ұрпақ әкеледі және келгенше оны арқасына салып көтеріп жүреді.
Алып құмырсқажегіш - өте мықты жануар.Оңтүстік Америкада оларды еті үшін аулайды.
Сілекейі жабысқақ болып келетін тілі кеуде тұсынан басталады.Тілін минутына 150 рет шығарып, көзіне көрінген қорегі таусылғанша өте жылдам қимылдайды.Алып құмырсқажегіштер кейде жұмыртқа мен пальма ағашының жемісін өткір тырнағымен шағып та жейді.
Дереккөздер
Санат:Мүкітістілер
Аяқ киім
thumb|right|200px|Аяқ киім қалыптары
Аяқкиім - аяққа киетін киімнің жалпы атауы, бұйым.
Аяқкиім және оның түрлері
Аяқкиім түрлері олардың жасалған материалына, тұтынушысының жасы мен жынысына, әлеуметтік жағдайына байланысты жасалады. Аяқ киімнің өңделуі мен әшекейленуі жоғарыда аталған жайттарға байланысты болады. Аяқ киімнің қыстық, жаздық, еркектер мен әйелдерге, балаларға, жұмысқа, салтанатты шараларға, қарттарға, жастарға арналған түрлері болады.
Дәстүрлі ортада аяқ киім тігумен тері, қайыс өңдеумен айналысқан маманданған адамдар айналысқан. Олардың атадан балаға беріліп отыратын өзіндік технологиясы, яғни тәсілдер жүйесі болды. Жылқышылар, отардағы малшылар, шанамен жолға шыққан жолаушы жылы аяқ киімінің сыртынан киеді.
Өкшелі аяқ киімдерге саптама етік, мөкі (киіз қонышты саптама), сырма киіз етік тәрізді өкшесі әртүрлі пішінді етіктер жатады. Әйел мен еркектер киюіне ыңғайластырылып тігіледі. Оларды өкшесіне қарай жуан өкше, қазық өкше, биік өкше, жез (тойнақпен қапталған) өкше, шоңқайма, мықшима деген түрлерге де бөледі.
Жергілікті тілде жұмыс aяқ киімдерінің бір сұқпай (шәркей), көн шабата (кебіс орнына киетін аяқ киім), қайыс етік, қалың, қатты көннен тігілген шоқай - шоқай, шапаты, шәркей, шәтиөр, шәрке, шепік, мөкі кебіс (кебістің шарық сияқты түрі) секілді жеңіл түрлерінің атаулары кездеседі. Былғарыдан етік киюге шамасы келмейтіндер, әсіресе, жасы үлкендер жазда, қыста сірімен қаптаған киіз байпақпен жүрген. Көн шабата, шабата, көн шарық, көн шоқай жазда киетін жұмыс aяқ киіміне жатады.
Дәстүрлі қазақы ортада аяқ киімдердің мынадай негізгі түрі таралған: етік, кебіс, мәсі, салтама, байлақ, шоқай және т.б. Кебіс пен мәсінің сан алуан ыңғайлы да, әдемі түрлері тігілген. Кебіс көбінесе малдың сауыр терісінен тігіліп, қалыпқа қатырылады.
Аяқкиімге байланысты ырымдар
Қазақ aяқ киімнің табанына қарамайды. Өйткені оның бармайтын жері, баспайтын тауы «қалмағандықтан» былғанышты болады дейді. Оны көрген адамның көзі ұшынады-мыс. Ал аяқ киімінің табанына жазатайым көзі түссе, табанға үш мәрте түкіру керек. Яғни көзім ұшынбасын, аяғым ақсамасын деп ырымдағаны. Аяқ киімді төңкеріп қоймайды. Шешкеннен кейін қатарлап қояды. Төңкеріліп қалса, қайтадан оңдап орналастырады. Бытыратып шашып тастауға да болмайды. Аяқ киім төңкеріліп қалса иесі қайғыға ұшырайды, шашылып жатса жолы кесіледі деп санаған. Аяқ киіміңді сол аяқтан бастап кимейді. Қазақта басқа кісілерге қаратып аяқ киім шешпейді. Әйелдер аяқ киімді тасаланып киеді немесе шешеді. Иен түзде, жаугершіліктен босып-көшкенде немесе түрлі жағдайларға байланысты түнде ұйықтаған кезде басына жастанатын ештеңе болмаса аяқ киімді жастануға рұқсат етілген. Ол туралы қазақта «етік жолға бастайды, шалбар сорға бастайды» деп етікті жастануға болады дейді. Ал шалбарды жастануға мүлдем тыйым салынады. Аяқ киімнің табанына салынатын ұлтарақты маңдайынан тіліп қояды. Мұны ұлтарақтың жолын ашу дейді.
Дереккөздер
Санат:Лексика Санат:Этнография Санат:Киім
Үстірт-Сам ауданы
Тарихы
Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған.
1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.
1928 жылы аудан Адай округы құрамында қайта құрылды. 1929 жылдың сәуірінде аудан қайтадан таратылды. Аудан территориясы Жылыой ауданы құрамына өткізілді.
Әкімшілік бөлінуі
Аудан 5 болыстан тұрды. Олар: 1-Бозащы болысы, 4-Бозащы болысы; Келімберді; Тайсойған; Жем-Сағыз
Дереккөздер
Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Райновци (Велико Тырново облысы)
Райновци (Райновци) — Болгариядағы ауыл. Велико Тырново облысына қарасты Елена қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 5094. Телефон коды — 06713. ЕКАТТЕ коды — 61892.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері
Қырғи
thumb| Accipiter nisus
Қырғи (Accipiter nisus) — қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс.
Қазақстанда Ертіс өзені бойында, Алтай, Қалба, Солтүстік Тянь-Шань тауларында және Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы қылқан жапырақты және шыршалы ормандарда жиі кездеседі. Шәулісінің қанатының ұзындығы 224, ұябасарыныкі 260 мм, шәулісінің салмағы 150, ал ұябасарыныкі – 300 г-дай. Арқасы көкшіл-сұр түсті, бауырында көлденең орналасқан қоңыр жолақтары бар. Солтүстік аймақтарда жыл құсы, оңтүстікте отырықшы құс.
Наурыз – мамыр айларында ұшып келіп, ағаш басына ұя салады. өяға салған қошқыл дақтары бар ақшыл жұмыртқаларын (3 – 4) ұябасары 35 күндей шайқайды. Шәулісі балапандарын 50 күндей қоректендіреді. Қыркүйек – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Қырғи ұсақ торғайларды, кемірушілерді аулап қорек етеді. Қолға тез үйренеді. Құсбегілер Қырғиды бөдене аулауға пайдаланған.
Сипаттамасы
Қырғи – шағын денелі (150-300 г, қанатының алымы – 80 см шамасында) қаршыға. Аналығының жоны - алуан реңкті көкшіл сұр, төбесі – қаралтым, қасы-ақ, желкесі – ақшыл шұбар болып келеді. Бауыры – ақшыл немесе қоңыр немесе қызылсары көлденең безендірмелері бар қызыл қошқыл. Нұрлы қабығы қызылсары реңді. Тұмсығы – көкшілдеу қоңыр. Балсірісі және аяғы – сары. Аналықтары және жас қырғилардың жоны қоңыр түсті, ал жас қырғилардың төсінде көлдене жолақтардың орнына тамшы сияқты теңбілдер болады.
Тіршілігі
Солтүстік-батыс Африка тоғайларында және Еуропаның қоңыржай еңдіктерінде мекендейді. Қазақстанда орманды дала зонасында. Сондай-ақ оңтүстік-шығыстың тау ормандарында ұялайды. Негізгі қорегі – дене мөлшері бөденедей және түпкердей құстар. Қырғи балапандарын негізінде торғайтәріздес құстардың ұшуға даярланған балапандарының жаппай пайда болуымен бір мезгілде жұмыртқа дарып шығуы кездейсоқтық болмаса керек. Ұяларын ағаш басына салады. Салындыдағы 2–5 ( көбінесе 3–4) сирек теңбілді ақшыл жұмыртқаларды аналығы отыз күн бойы басады. Аталық аналықты қоректендіреді және балапандарына елу күн жем береді. Ұялау орындарын қазанда тастап, көктемде – сәуірде қайта оралады.
Дереккөздер
Санат:Сұңқартәрізділер Санат:Жыртқыш құстар
Хагэрман (Айдахо)
Хагэрман (Hagerman) — Айдахо штатының Гудинг округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.9 км². FIPS коды — 16-34300.
Греццана
Греццана (Grezzana) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Верона провинциясында орналасқан.
Хагэрман (Айдахо)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 656 адамды құрады.
Греццана
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 525 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 193 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 52,01 км² шамасында. Пошта индексі — 37023.
Хагэрман (Айдахо)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айдахо қалалары Санат:Гудинг округы (Айдахо)
Греццана
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Остиано
Остиано (Ostiano) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Кремона провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3016 адамды құрайды. Халық тығыздығы 159 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 26032.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Сумен қамтамасыз ету гигиенасы — сумен қамтамасыз ету жөніндегі шаралар мен техникалық қондырғылар жиынтығы жататын коммуналдық гигиена бағыты.
NGC 2848
NGC 2848 — Гидра шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Суды тұтыну
Су тұтыну – тұрғындардың, ауыл шаруашылығының, өндірістің, көліктің қажеттілігін қанағаттандыру үшін су нысандарын пайдалану. Су тұтыну: жалпы су тұтыну, яғни қондырғылар мен техникалық құрылымдарды пайдаланбай қолдану және арнайы қондырғыларды қолданып су тұтыну деп бөлінеді.
NGC 2848
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Суды тұтыну
Су тұтынудың екі санаты бар:
NGC 2848
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 31 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2848 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 26404, MCG -3-24-7, UGCA 160, IRAS09178-1618.
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Суды тұтыну
Суды тұтыну түрлері: Соңғы жылдары өндірістік сумен қамтамасыз етуде қайтарылымды жүйе кең қолданылуда.
NGC 2848
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Гидра (шоқжұлдыз)
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Суды тұтыну
Елді мекендерде суды пайдалану мақсаттары: Уақыт аралығында немесе өнімнің өлшем бірлігіне берілетін су көлемін меншікті су тұтыну деп атайды.
Сыртқы тораптар мен ғимараттар құжаты бойынша тұрғын үй құрылыс аудандарында бір адамға шаруашылық-ауыз суын тұтынудың бекітілген нормасы: Бұл нормалардың демалыс үйлеріне, санаториялық-туристік кешендерге, балалар лагерьлеріне қатысы жоқ. Нормада көрсетілген аралықтардағы су тұтыну деңгейін тандау үйлердің қабаттылығына, орналасу дәрежесіне, климатқа және жергілікті жағдайларға байланысты. Халқы 1 миллионнан асатын қалаларға Мемлекеттік бақылау мекемелерінің келісімімен су тұтыну деңгейін арттыруға болады. Су тұтынудың біркелкі еместігі халықты сумен қамтамасыз етуде үзілістер болдырмау үшін, сумен қамтамасыз етуді жобалау кезінде ескерілуі қажет.
Елді мекендерде өртке қарсы пайдаланылатын су құбырлары қарастырылуы қажет, олар заңды түрде шаруашылық-ауыз сумен не өндірістік орындардың су құбырларымен бірге болады.
Сумен қамтамасыз етудің түрлері мен жүйелері
Суды тарату әдісіне байланысты сумен қамтамасыз етуді 2 түрге бөледі: Су құбыры деп — су тұтынушыларды белгілі сападағы сумен қамтамасыз ету үшін су алу орнын, су құбыры насостық стансаны, су тазарту немесе су дайындайтын стансасын, су тасымалдау торабы мен резервуарларды қамтитын құрылымдар кешенін айтады. Бірнеше елді мекендерге су беретін су құбырын топтық су құбыры деп атайды.
Шаруашылық–ауыз су және мәдени-тұрмыстық мақсаттан басқа суды ауыл шаруашылығының және өндіріс орындарының мұқтаждығына, сондай-ақ басқа да мақсатта пайдаланады:
Негізгі су тұтынушылардың су пайдалану деңгейіне байланысты сумен қамтамасыз ету жүйелері: Жүйе түрлерін тандау көрсеткіштері:
Су құбырының тарату жүйесі
Сақтық және күнделікті санитарлық бақылау кезінде су құбырының тарату жүйесіне айрықша көңіл аударған жөн. Тарату торабына түскен суды ұйымдастырылған түрде тазартуға және залалсыздандыруға мүмкіншілік болмайды. Тарату торабы орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету жүйесіндегі судың екінші рет ластанатын ең осал жері болып табылады. thumb|left|250px|Су құбыры торабының пішіні:  а) айналмалы; б) тұйықталған. Гигиеналық тұрғыдан алғанда айналмалы жүйенің артықшылығы бар. Бұл жүйе сумен үзіліссіз қамтамасыз етеді, іс жүзінде жекелеген апаттарға сезімтал емес. Тұйықталған тораптағы апат кезінде тұтынушылардың едәуір бөлігіне су берілуі тоқталады. Айналмалы торапта құбырлар судың үзіліссіз ағынымен жуылып отырады, ал тұйықталған торапта су тоқтап қалып микробтардың көбеюіне ықпал жасайды. Сондықтан да қалаларда тұйықталған тораптарды қолданбайды.
Тұйықталған тораптың рұқсат етілу жағдайлары: Жаңа су тасымалдау құбырлары айналмалы торапқа қосылуы, ал ескі тұйық тораптарды айналмалы торапқа айналдыру қажет.
Су бөлетін құбырлар торабы: Су алатын колонкалардың ең шеткі су алу қондырғысына дейінгі радиусы 100 м-ден аспауы қажет.
Су тарату торабына қойылатын негізгі гигиеналық талаптар: Шаруашылық-ауыз суды тарату үшін әр түрлі материалдардан жасалған құбырлар қолданылады: шойын, болат, темір-бетон, кейбір жағдайларда ағаш, пластмасса, шыны. Құбыр материалдарын таңдау түсірілетін қысымның мөлшеріне, топырақтың сипатына, құбырларды орнату әдістеріне байланысты. Көп елдерде көбіне шойыннан жасалған құбырлар қолданылады. Бұл құбырлар 10 атм-ға дейінгі қысымға шыдайды. 100 атм-ға дейінгі қысымға шыдайтын су құбырларын қолдану орындары: Су тарату құбырларын орналастыру тереңдігі жердің тоң басатын қабатынан 0,5 м төмен жатуы қажет. Болат құбырларды пайдаланған кезде оны коррозиядан сақтау шарасы қарастырылады. Ол үшін Денсаулық сақтау Министрлігінің талабына сай келетін коррозияға қарсы құбыр жабындылары қолданылады. Соңғы жылдары бетон, темір-бетон, асбест-цемент құбырлар кеңінен қолданылып жүр, олар коррозияға төзімді, әрі пайдалану мерізімі ұзақ, бірақ өте нәзік.
Қысымды су тарату құбырлары және тораптары үшін металл емес құбырларды қолданған жөн. Шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пластмассалық құбырларды пайдалануға р9қсат етілген, бірақ көптеген пластмассалар майды ерітетін заттарға сезімтал келеді. Судың органолептикалық қасиеттеріне әсер етеді. Өзара бір-бірімен жалғау әдісі бойынша құбырлар раструбтік және фланцтілік болып бөлінеді. Ең жақсы герметикалық қасиетке раструбтік құбырлар ие, ал фланцтілік құбырлар тек елді мекен ішінде немесе тоннельдерде қолданылады. Ауыз суды тарататын құбырлар канализация тораптарын кесіп өтетін жағдайларда, оларды канализация тораптарынан жоғары (0,4 м-ден кем емес) орналастырады.
Ыстық сумен қамтамасыз ету жүйесі
Жабық жүйесі шаруашылық-ауыз су құбырларымен келетін суды ысыту арқылы жүргізіледі. Оны ысыту жылу электр стансасы немесе бу қазандарынан келетін жылу тасушы сумен, арнайы коммуналдық ысытқыш-бойлерлерде жүргізіледі. Әдетте бойлерлерді елді мекендердің өздерінде не жылыту орындарында орналастырады. Ыстық сумен қамтамасыз етудің ашық жүйесі орталықтандырылған жылыту жүйесімен бірге жүргізіледі. Бұл жағдайда жылу тасушы су жылу электр стансасынан немесе бу қазандарынан жылыту торабына және ыстық сумен қамтамасыз ету жүйесіне бір уақытта түседі. Ысытуға су шаруашылық-ауыз суы құбырларынан беріледі немесе алдын-ала өңдеуден өткізген су көздерінің суынан беріледі.
Ауыз судың гигиеналық маңызы және қойылатын гигиеналық талаптар
Нормалар мен регламенттерді бекіту - гигиенаның негізгі тапсырмаларының бірі, оның мақсаты — адам денсаулығын сақтау. Ғылыми мәліметтердің жиналуына қарай нормалар қайта қаралып, көбінесе көрсеткіштері төмендетіліп отырады. Ауыз суы эпидемиялық және радиациялық тұрғыда қауіпсіз, химиялық құрамы бойынша зиянсыз, органолептикалық қасиеті бойынша қолайлы болуы керек.
Судың эпидемиялық көрсеткіштері
Таза суда патогенді микроорганизмдер мен нәжіспен ластанудың индикаторлары — бактериялар болмауы керек. Бірақ бұл мәселені бүгінгі күні шешу мүмкін болмағандықтан, судың сапасына белгілі нормативтер бекітілген. Осы тұрғыдаа эпидемиялық бақылау көрсеткіштерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Әдетте, оң нәтиже сирек алынатындықтан, анықтау тәсілі күрделі болғандықтан және инкубациялық кезеңінің ұзақтығына байланысты судағы патогенді микроорганизмдерді тікелей анықтау тәсілі қолданылмайды. Бұл бағыттың сенімсіздігін су арқылы тараған эпидемия кезіңде жүргізілген талдаулардың көп жағдайда теріс нәтиже беретіндігінен байқалады. Ең сенімді және оңай әдістің бірі - ауыз судың эпидемиялық қауіпсіздігінің жанама көрсеткіштерін анықтау.
Ауыз судың эпидемиялық қауіпсіздігі төмендегідей көрсеткіштермен анықталады:: Бірақ бұлардың барлығы — жанама көрсеткіштер.
Судың токсикологиялық көрсеткіштері
Ғылыми тұрғыдан алғанда тірі ағзада бүгінгі күнгі белгілі химиялық элементтердің барлығы кездеседі деуге болады. Олардың көпшілігі өте аз мөлшерде болса, ал кейбіреулерінің биологиялық рөлдері анықталмаған. Дегенмен де бірқатар элементтер және олардың қосылыстары белгілі бір дәрежеде организмге түскенде оған қолайсыз эсер ететіндігі көп жылғы байқаулар мен ғылыми зерттеулерде дәлелденген. Осындай жағдай олардың қоршаған орта нысандарында, оның ішінде ауыз суында да қатаң регламенттелуінің себебі болып отыр.
Алюминийдің улы әсерінің негізгі механизмі — көптеген ферменттердің құрамынан бірқатар биоэлементтерді (магний, кальций, натрий, фосфор, темір) ығыстырып шығарады. Соның нәтижесінде ферменттердің белсенділігі төмендеп, көптеген зат алмасу жүйелерінің және орталық жүйке жүйесінің қызметі өзгереді, гемоглобиннің синтезделуі және тіндердің жетілуі баяулайды. Соңғы жылдардағы жүргізілген зерттеулер алюминийдің ағзаға ауыз сумен тіпті аз мөлшерде түсуінің өзі нейротоксикалық және мутагендік әсер беретінін көрсетіп отыр. Бұл мәліметтердің бәрі жануарларға жүргізілген тәжірибе негізінде алынған.
Молибден. Табиғи суда миллиграмның жүзден, мыңнан бір бөлігіндей ғана мөлшерде кездеседі. Жер беті суларына ол осы металлды өндіретін өнеркәсіптерден шыққан ағынды сулармен түседі. Ондай өңірдің малдарында жүндерінің зақымданғаны және ас қорытуларының бұзылуы байқалады. Молибденнің тәжірбие жүзіндегі зиянсыз концентрациясы — 0,5мг/л. Ауыз судағы шекті рұқсат етілген концентрациясы — 0,25 мг/л.
Күшән. Ауыз судағы шекті рұқсат етілген концентрациясы — 0,05 мг/л. Күшәннің кені бар жерлерде вулкандардың атылуы және топырақтың эрозияға ұшырауы — оның табиғи көзі болып табылады. Жер беті су көздерінде әдетте 0,01 мг/л деңгейінде, яғни шекті рұқсат етілген концентрациясынан - 5 есе кем. Күшәннің ауыз судағы концентрациясы 2,2 мг/л жетсе, өлімге әкелетін улану болуы мүмкін. Су көздері күшәнмен өндірістің қатты калдықтары арқылы ластануы мүмкін, мысалы: түсті металлургия зауыттарының қалдықтары арқылы. Күшәннің едәуір мөлшері өндірістен шыққан ағынды суларда және суаттардың түбіндегі шөгіндіде болады.
Нитраттар. Соңғы он жылда ауыз суда азот қосылыстарының болуына ерекше көңіл бөлінуде. Табиғатта атмосфера құрамындағы азот пен жер бетіндегі азоттың өзара араласуы жүріп жатады. Гигиеналық тұрғыдан нитраттарға, нитриттерге және N - нитрозо-қосылыстарына көп көңіл бөлінеді.
Негізгі үрдістері: 2N02 + 02 = 2N03
Судағы және топырақтағы органикалық заттар бактериялардың әсерінен ыдырайды. Органика белоктары амин қышқылына дейін ыдырайды, амин қышқылдарынан аммиак түзіледі, ал аммиак - нитриттерге және нитраттарға айналады.
Судың нитраттармен ластануы табиғи (топырақтың химиялық құрамы, органиканың ыдырауы) және антропогенді (жасанды тыңайтқыштар, өндірістік және тұрмыстық қалдықтар) болып бөлінеді. 1 өгіз жылына қиымен бірге 40 кг-нан астам азот, ал 3200 бастан тұратын табын 1400 тоннадан астам азот шығарады екен, яғни ол 25 000 халқы бар қаладан шығатын азоттың мөлшерімен тең.
Жоғарыда айтылған факторларға байланысты жер асты және жер беті суларының құрамындағы нитраттардың мөлшерінің ауытқу интервалы үлкен болуы мүмкін. Әдетте жер беті суларында оның концентрациясы 45 мг/л-ден (шекті рұксат етілген тастама (ШРЕТ)) аспайды. Терең жер асты суларында жер жынысының геохимиялық ерекшеліктеріне байланысты, ол көбірек мөлшерде болуы мүмкін.
Қорғасын. Қорғасын және олардың қосылыстары улылық әсері жоғары химиялык заттарға жатады, сонда да болса өндірістің әр түрлі салаларында кеңінен қолданылады. Адамзат бүл металды 7 мың жылдам астам уақыт пайдаланып келді, сонша уақыттан бері қорғасыннан уланудың да тарихы белгілі. Ежелгі Римде қорғасыннан жасалған су құбырының суын пайдаланғанда улану байқалған. Соған қарамастан бұл металды әр түрлі мақсатпен пайдалану бара-бара өсіп келеді. Қазіргі кезде осы сұраққа жүздеген ғылыми жұмыстар арналса да маңыздылығы жойылған жоқ. Кейбір елдерде осы күнге дейін қорғасыннан жасалған су құбырларын пайдаланады. Бұл жағдайда сутегі иондарының концентрациясы төмен сулардың, су құбыры жүйесінен қорғасынды жуып әкету қабілеті жоғары болады. Біздің елімізде шаруашылық-ауыз суымен қамтамасыз ету үшін қорғасыннан жасалған құбырларды пайдалануға заңды түрде тыйым салынған. Сондай-ақ ауыз судың қорғасынмен ластануына өңдірістен, әсіресе түсті металлургия өндірісінен шыққан ағынды сулар және қалдықтар, этилденген бензинмен жұмыс істейтін автомобильдердің газдары т.б. ықпал етеді.
Қорғасын және оның қосылыстары политропты улар, негізінен орталық жүйке жүйесіне, жүрек қан-тамыр жүйесіне, сондай-ақ ферментативтік реакциялардың, дәрумендердің алмасуында өзгерістер туғызады және ағзаның иммунобиологиялық реактивтілігін төмендетеді. Қорғасынмен улану механизмінің басты мәні порфирин мен гемнің биосинтезінің бұзылуы болып табылады. Бұдан "қорғасын" анемиясы пайда болады. Эритроциттердің өмір сүру қабілетінің төмендеуі эритропоэздің активтілігін жоғарылатып, яғни базофильді түйіршікті эритроциттердің және ретикулоциттердің саны көбейеді. Көптеген ғылыми әдебиеттерге жүргізілген талдау бойынша күніне адам организміне ауамен 4—5 мкг қорғасын, ал су және тағаммен шамамен 400 мкг қорғасын түседі. Америка геохимиктері, қазіргі кездегі адам ағзасыңда бұрынғы кезбен салыстырғанда қорғасынның концентрациясы шамамен 100 есе артық екендігін айтады. Қорғасынның ағзаға жүйелі түрде түсіп отыруы ағзаның жұқпалы ауруға қарсы қабілетін төмендетеді.
Қорғасынның биологиялық ортадағы (қан, несеп) мөлшері үнемі төмендетіліп, қайта қаралып отырады. Осы бағытта ауыз судағы нормативі де өзгеріп отырады.
Селен. Биологиялық белсенділігі жоғары. Селен суға вулкан текті топырақтардан, полиметалл рудасынан, сондай-ақ түсті металлургия және химиялық өндірістен шыққан ағынды сулармен түседі. Әдетте суаттар суында селеннің мөлшері 0,1—0,2 мкг/л. Бірақ топырақ құрамында селен көп болса, судағы оның мөлшері 6 мг/л дейін болуы мүмкін. Кейбір өсімдіктер судан, топырақтан селенді көп сіңіреді, оның нәтижесінде малдардың селеннен улануы мүмкін. Селенді бақша өсімдіктері де бойына көп жинайды. Осы көрсеткіш бойынша шекті концентрациясы 0,01 мг/л-ге тең. Селеннің тағамдық азықтармен және сумен организмге түсуінен тыныс алудың бұзылуы, жүрек соғуының жиіленуі, әлсіздіктің пайда болуы уланудың әсерінен байқалады. Селеннің улылық әсері сульфгидрил тобындағы ферменттер мен амин қышқылдарын тежеуімен түсіндіріледі. Элемент ұзақ уақыт әсер етсе жүдеуге, бауыр циррозына, шаштың түсуіне, жүйке жүйесінің зақымдануына, анемияға әкеп соғады.
Стронций. Қоршаған ортада кеңінен таралған. Өзен суындағы орташа мөлшері 0,1 мг/л, бірақ бұл мөлшерден едәуір ауытқуы мүмкін. Су көздері өндірістен шыққан ағынды сулармен және табиғи ауытқулары әсерінен ластанады. Стронций организмде сүйектің синтезделуіне қатысады және суға ащы дәм, өзіне тән иіс беріп, оның органолептикалық қасиеттерін өзгертеді. Органолептикалық шектеуі — 12 мг/л. (шекті концентрациясы - 7,0 мг/л).
Фтор. Өзіне тән иісі бар — газ. Химиялық белсенділігі өте жоғары — барлық элементтермен қосылысқа түседі. Сондықтан да фтор табиғатта бос түрінде кездеспейді, көпшілігінде фторидтер түрінде кездеседі. Қазіргі кезде құрамындағы фтордың мөлшері әр түрлі арақатынастағы 100-ден аса минералдар белгілі. Әлемдегі мұхиттарда фтордың мөлшері 780 000 мың тонна. Фтор фосформен және калиймен бірге судың түбіне шөгіп апатит қабатын құрайды. Жалпы фтор жер бетінде мырыштан 10 есе, қорғасыннан 30 есе көп.
Судың органолептикалық көрсеткіштері
Қазіргі кезде судың органолептикалық қасиеттері химиялық заттардың концентрациясын сезім мүшелерінің қабылдау қарқындылығы бойынша нормалайды.
Судың органолептикалық қасиетіне әсер ететін химиялық заттардың концентрациясының нормативтері: Сутекті көрсеткіш – қоршаған ортаның қышқылдық ластанулары судағы ауыр металдардың айналымын арттырады. Олар топырақ пен судан өсімдіктерге өтеді, одан шөппен малдың ағзасына, содан тамақ тізбегінің соңында адам ағзасына өтеді. Егер қышқыл жауын жауған жердің топырағында және суында сілтілік заттар көп болса, бұл үрдіс бейтараптану нәтижесінде көп зиян келтірмейді, ал силикатты жынысы басым болған аудандарда ауыз судың қышқылдығы бірден артады. Ауыз суы үшін рН нормасы 6-9.
Темір – табиғи су көздерінің бәрінде де кездеседі. Егер су көздері өндірістік ағынды сулармен ластанса, онда судағы темірдің концентрациясы едәуір болуы мүмкін. Адам ағзасына темірдің тәуліктік қажетті мөлшері 1,5 мг, бірақ организм тағам арқылы күніне 100 мг темір қабылдайды. Ауыз судағы темірдің физиологиялық маңызы төмен, өйткені ондағы темірдің үлкен мөлшері улануға әкелмейді. Сонда да болса ауыз суда темір эстетикалык және тұрмыстық мақсатпен нормаланады. Ол судың мөлдірлігін төмендетіп, сарғыш қоңыр түс, металл дәмін береді, кір жуғанда киімдерде темірдің шіріген дақтары қалады. Құрамында темір мөлшері көп су оның бактерияларының көбеюіне ықпал жасайды, бактериялар тіршілік қабілетін жойғаннан кейін су құбырларының көзін тарылтатын шөгінді түрінде тұнады. Судың мөлдірлігі мен түстілігінің өзгеруі темір гидроксидінің пайда болуына байланысты. Бүл жағдайда судың ащылау — темір дәмі болады және темір бактериясы қарқынды түрде дамиды. Темірдің нормативі — 0,3 мг/л.
Судың кермектілігі – кальций және магний тұздарының мөлшерімен анықталады.
Кермектілігі жоғары судың кемшіліктері: 1. Мұндай суда ет және көкөніс нашар піседі. 2. Сабын кірді нашар кетіреді, өйткені сабын құрамындағы натрийді судағы кальций мен магний ауыстырып магний сабынын түзеді. 3. Шәйдың дәмі мен сапасын төмендетеді. 4. Мұндай су жуынғанда теріні құрғатып, тітіркендіреді. 5. Суды қыздыратын құрал-жабдықтарда және ыстық сумен қамтамасыз ететін жүйелерде ерімейтін тұнбалар түзіледі. Бірқатар зерттеулер, кермектілігі 10 мг/л экв-тен артық суды қабылдаса склероз, гипертония және несеп жолдарында тас ауруының пайда болуына ықпал тигізеді деп есептеуге мүмкіндік береді. Судың жалпы керемектілігі 7 экв/л-ден артық болмауы керек.
Марганец – табиғатта өте кеңінен таралған элемент. Ағзада тотығу-тотықсыздану үрдістеріне қатысады, ферменттердің құрамына кіреді. Сумен қамтамасыз ету тәжірибесінде судың дәмі мен иісін кетіру үшін, сүзгілердің көзін тұтып қалатын су өсімдіктерін жою үшін қолданылады. Металлургия кәсіпорындарының қалдьқтарының, кейбір пестицидтердің, минералды тыңайтқыштардың құрамына кіреді. Адам үшін тәуліктік қажеттілігі — 10 мг, бұл тамақ рационымен толық қанағаттандырылады. Марганецтің суға үлкен мөлшерде түсуінен улану туралы мөліметтер жоқ, сондықтан ауыз суда оны организмге зияндылығынан емес, оның органолептикалық қасиетіне байланысты регламенттейді. Екі валентті марганец судың дәмін кіргізсе, жеті валентті марганец оның түсін өзгертеді (межелігі 0,1 мг/л). Марганецтің судағы шекті көрсеткіші 1,0 мг/л.
Қалдық полифосфаттар – натрийдін гексаметафосфаттары мен триполифосфаттары сумен қамтамасыз ету тәжірибесінде, әсіресе шет елдерде металдан жасалынған су құбырларын коррозиядан қорғауда, кермектігі жоғары суды жұмсарту және құрамында темірі бар судың түсін және лайлылығын болдырмау үшін қолданылады, әдетте оны суға 7-10мг/л мөлшерінде қосады. Қалдық концентрациясы 0,2—0,3 мг/л-ден кем болмауы керек. Полифосфаттардың судағы концентрациясы 75 мг/л асқанда суға тәттілеу дәм береді, ал 20 мг/л болғанда иіс пайда болады. Құрамында 5 мг/л артық полифосфаты бар суды қыздырғанда бұлынғыр түс пайда болады. Улылығы айқын емес. Нормативі - 3,5 мг/л.
Сульфаттар – табиғатта көптеген сулфаттар минералдар түрінде өзен суларында және тұзды көлдердің шөгінділерінде тұрақты түрде кездеседі. Табиғаттағы суларда концентрациясы тұрақты болмайды — бірнеше мг/л-ден қаныққан ерітіндіге дейін (магний және натрий сулфаттары). Жауын суындағы мөлшері 1,0-ден 10,0 мг/л дейін жетеді. Ауыз судың сульфаттармен ластануы, табиғи көздерін есептемегенде, негізінен бірқатар кәсіпорындардан шыққан өндірістік ағынды сулардан болады. Бұлар көбінесе натрий, кальций, аммоний сулфаттары, олардың концентрациялары оңдаған мың мг/л-ге жетуі мүмкін. Құрамында сульфат мөлшері жоғары судың іш өткізетін әсері бар. Сулфаттардың судағы концентрациясы 500 мг/л-ден асқанда суда ащы тұзды дәм пайда болады. Қайнатқанда дәмінің сезілуі біршама төмендейді. Судың осындай дәмі құрамында сулфаттары көп жаңа қазылған скважина суын су құбырына қосқанда тұрғындарда пайда болатын жаппай іш өтудің себебін анықтауға мүмкіндік береді.
Хлоридтер – ауыз суда хлоридтер органолептикалық қасиеттеріне байланысты бағаланады. Көп елдердегі кеңінен жүргізілген зерттеулер нәтижесінде хлоридтердің судың дәміне әсер ету межелігі анықталды. Мысалы: хлор-ионының концентрациясы 250 мг/л мөлшерінде тұздылау дәмі байқалмайды, ал 500 мг/л мөлшерінде әлсіз тұздылығы сезіледі. Осыған байланысты біздің елімізде ауыз судағы хлоридтердің стандарты - 350 мг/л. Хлоридтердің 2,5 мг/л концентрациясы гипертония ауруының пайда болуына әсер ететінін тәжірибелік және клиникалық бақылаулар көрсетті. Бұл жағдайда хлорлы натрийдің қан мен жасуша сыртындағы сұйықтарда бөлінуіне байланысты, ағзаның зәр шығару функциясына ауыртпалық түседі.
Мырыш – табиғатга кеңінен таралған, көп минералдардың құрамына кіреді. Мырыштың топырақтан суға өтуі, оның химиялық қосылыстарына, топырақ ерітіндісінің реакциясына және су тәртібінің сипатына байланысты. Мырыштың кен көздерімен байланысы жоқ суларда, оның концентрациясы болмашы ғана болады (микрограмм/л). Ауыз суға мырыштан жасалған құбырлардың коррозияға ұшырауы нәтижесінде түсуі мүмкін. Мырышпен су көздері көбінесе өндірістік ағынды сулар арқылы ластанады. Мырыш өте маңызды элемент, бірақ үлкен концентрациясы организмнің жеке органдары мен жүйелерінің қызметін бүзуы мүмкін. Ағзаға төуліктік қажеттілігі - 16 мг/л, әдетте тамақпен камтамасыз етіледі. Мырыштан улану, тек өндіріс жағдайында ғана кездеседі. Құрамында 50 мг/л мөлшеріндегі мырышы бар суды қабылдағанда оның организмге зиянды әсері байқалмайды. Сондықтан да ауыз суда мырыш негізінен органолептикалық тұрғыда қалады:
Цинк. Цинктің нормативі — 5 мг/л. Ауыз су құрамында бұл қалыпты сақтаудың су көздерін тандауда айтарлықтай қиындығы болмайды. Қиыншылық қоршаған ортаның қарқынды антропогенді ластанған және табиғи биогеохимиялық аймақтарында кездеседі. Сыртқы ортада кобальт мөлшері аз биогеохимиялық аумақтарда оның жетіспеушілігі В12 дәруменінің синтезделуін нашарлатады. Акобальтоз малдың арықтауын үдетіп, өлімге де жеткізуі мүмкін. Бұл ауруға көбінесе қойлар мен ірі қара мал шалдығады.
Су сапасының органолептикалық көрсеткішінің шамасы - адамның сезу қарқындылығымен байланысты, яғни тіпті химиялық құрамы жағынан зиянсыз болғанның өзінде, судың жағымсыз иісі, дәмі, түстілігі, лайлылығы болмауы тиіс.
Ауыз сумен қамтамасыз ететін су көздерін гигиеналық бақылау және таңдау
Сумен орталықтандырылған жүйе арқылы қамтамасыз ету саласындағы сақтық санитарлық бақылау - сумен қамтамасыз ету жобасына сараптама жүргізумен түсіндіріледі. Санитарлық дәрігер сумен қамтамасыз ету жобасына сараптама жүргізгенде тұтынушыларға берілетін судың сапасы санитарлық қадағалау талаптарына сәйкес келіп, мөлшері бойынша жеткіліктілігі туралы сұраққа жауап беруі қажет. Сараптама гигиеналық аспектіде сумен қамтамасыз ету жүйесінің үміттілік деңгейін айқыңдайтын негізгі сұрақтарға бағытталуы қажет. Оның мақсаты – адам денсаулығына қауіпсіз және зиянсыз сумен қамтамасыз ету.
Сараптаманың негізгі мезеттері: Сумен қамтамасыз ету жобасына сараптама жүргізгенде санитарлық дәрігердің жауапты міндеті: Қазіргі кездегі техникалар тіпті өте лас суларды да санитарлық қадағалау құжатының талабына сай етіп жеткізе алады. Бірақ бұл орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету үшін кез келген су көзін пайдалануға болады деген сөз емес. Сұрақты ойдағыдай шешу үшін гигиеналық нормативтерге сәйкес келетін су көздерін пайдалану керек. Бірақ мұндай жағдайлар іс жүзінде өте сирек кездеседі, сондықтан азды-көпті ластанған су көздерін пайдалануға тура келеді.
Су көздерінің жіктелуі
Су көздеріне қарай су – жер беті және жер асты суларына бөлінеді. Гигиеналық тұрғыда, жер асты су көздеріне жоғары баға беріледі. Сондықтан да XX ғасырда елді мекенді шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыз ету үшін, өндіріс пен ауыл шаруашылығының қажеті үшін де жер асты суларын пайдалану қарқыны тез өсіп отыр.
Орналасу жағдайларына байланысты жер асты сулары 2 түрге болінеді: thumb|right|300px|Жер асты суларының орналасу схемасы: 1 – су өткізбейтін қабаттар; 2 – грунт суы; 3 – пласт аралық қысымсыз су; 4 – пласт аралық қысымды су; 5 – грунт суын алатын кұдық; 6 – пласт аралық қысымсыз суды алатын құдық; 7 – артезиан ұңғымасы.
Грунт суының орналасу тереңдігі бірнеше ондаған метрге дейін жетуі мүмкін. Олардың сапасы гигиеналық тұрғыдан қарағанда, жоғары жатқан беттің санитарлық жағдайына байланысты. Осыған байланысты грунт суының тазалығы жабынды топырақ қабатының ластану дәрежесіне және орналасу тереңдігіне байланысты.