cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Елді мекендерді сумен қамтамасыз ету гигиенасы
Су көздерінің жіктелуі
Грунт суларының эпидемиялық, химиялық, органолептикалық сипаттамасы олардың қоректену аймағының санитарлық жағдайына байланысты. Грунт сулары әдетте өзі сүзіліп өтетін жыныстардың химиялық құрамын көрсетеді. Дегенмен де грунт сулары неғұрлым терең жатса, соғұрлым олардың санитарлық сапасы жоғары болады. Егер олар жоғары орналасқан болса, сүзілу қабатының қалыңдығы аз болады да, суға тек органикалық ластағыш заттар ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығында пайдаланатын химиялық заттардың да өтуі мүмкін. Барлық жер асты суларының ішінде ластануының қарқындылығына және ыстық климат жағдайында минералдануы жоғары болуына байланысты қалқыма сулар сумен қамтамасыз ету мақсатында өте аз пайдаланылады.
Жердің қатты қабатының арасындағы сулар – су тірелетін табақшасының және су тірелетін жабындының болуымен сипатталады. Егер су тірелетін табақшасы мен жабынды арасындағы кеңістік сумен жартылай ғана толса, қатты қабаттарының арасындағы су қысымсыз деп аталады, ал кеңістік суға толы болса қысымды су немесе артезиан (мұндай суды XII ғасырда Францияда Артуа провинциясында пайдаланған, соның аты бойынша артезиан деп атаған) суы деп аталады. Егер пласт аралық қысымды сулар жер бетіне шығатын болса олар бұлақ деп аталады. Пласт аралық суларының қоректену аймағы, қысым аймағы және жеңілдену аймағы болады. Қоректену аймағы әдетте көтеріңкі және сулы қабаттың грунт сулары сияқты бос беткейі болады. Қысым аймағы — сулы қабаттың жабындыдан биік орналасқан бөлігі. Жеңілдену аймағы — жер бетіне шығатын бөлігі (ұңғымалар, бұлақтар).
Гидрогеологиялық жағдайларға байланысты жер асты суларының қозғалу жылдамдығы әр түрлі немесе тіпті жылжымайтын жер асты бассейні түрінде болады. Бұл жағдайдың олардың санитарлық үміттілігі жөнінде және санитарлық күзету аймағының мөлшерлерін анықтау тұрғысында гигиеналық маңызы зор. thumb|left|400px|Жер асты суларының түрлері:  А – грунттық ағын; Б – грунттық бассейн; В – артезиан құдығы; 1 – су өткізетін грунттар; 2 – су өткізбейтін грунттар. Жер асты суларының жеңілдеу бөлігі қоректенетін бөлігінен неғұрлым алшақ болса, соғұрлым су ластанудан жақсы қорғалған болады. Әдетте артезиан суларында микробтар жоқ деуге болады, олар жақсы органолептикалық қасиеттерге ие. Гигиеналық тұрғыда жердің қатты қабаттарының арасындағы су тұтынуға ең қолайлы су болып саналады және оларды тұтынушыларға беру алдында ешқандай дайындықты талап етпейді. Дегенмен де олардың да ластануы мүмкін. Бұл, негізінен, су өткізбейтін жабынды қабаттың бүтіндігі бұзылуынан (гидрогеологиялық терезелер) болады. Мысалы, өр түрлі мақсаттағы бұрғылау кезінде де болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейде бұл сулардың минералдануы өте жоғары концентрацияға жетіп, ішу мақсатында пайдалануға жарамсыз болып қалады.
Бірақ ретке келтірілмеген ағыны бар суларды пайдалану барлық уақытта су тұтыну мәселелерін шеше бермейді. Сондықтан көп елдерде бұл мәселе су қоймаларын жасау арқылы іске асады. Жер шарында қазіргі кезде 30 мыңнан астам су қоймаларын пайдаланады. Су қоймаларындағы судың бастапқы химиялық құрамы оны жасайтын ағысы бар судың құрамымен бірдей болады, бірақ су қоймасындағы судың булануы нәтижесінде минералды тұздардың концентрациясы біртіндеп өсе бастайды. Бұл үрдіс неғұрлым су қоймасының ауданы үлкен және терендігі аз болса соғұрлым қарқыңды түрде жүреді.
Өзен суларымен су қоймасына азот, фосфор сияқты көп биогенді элементтер түседі. Бұл судың "түстенуіне", яғни жаппай су өсімдіктерінің өсуіне ықпал жасайды, осыған байланысты бұл су ауыз суы үшін пайдалануға жарамсыз болады. Суда жағымсыз иіс, дәм пайда болады, ал балдырлар суды пайдалануға кедергі жасайды. Мұндай оңтүстік аймақтарға тән құбылысты эвтрофикация деп атайды және бірқатар жағдайларда су қоймаларының жарамсыздығына, яғни толық шөп басуына алып келеді. Бұл өндірістік және беткейлік ағынды сулармен ластанған көлдер мен тоғандарда өте жиі байқалады.
Ауыз сумен қамтамасыз ететін су көздері ретінде суы терең өзендерді немесе антропогенді ластануға ұшырамайтын (биік таулы) су көздерін пайдаланылады. Ретке келтірілген су қоймаларының санитарлық жағдайын анықтайтын басты фактор оларды дұрыс пайдалану төртібі болып табылады. Бұл бірінші кезекте – су қоймаларының маңында өндірістік кәсіпорындарды және елді мекендерді орналастыруды шектеу.
Орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланатын су көздерін, сондай-ақ тұзды және тұздылау су көздерін қолданудың гигиеналық, техникалық талаптары бойынша таңдаудың негізгі мәліметтері: Тұщы су көздеріндегі судың құрамына қойылатын талаптар: құрғақ қалдық – 1000 мг/дм3 (СЭС-тің келісімімен 1500 мг/дм3 дейін); хлоридтер – 350 мг/дм3-ден артық емес; сульфаттар – 500 мг/дм3-тен артық емес; жалпы кермектілігі – 7 мг/ экв/дм3 артық емес (СЭС-тің келісімімен – 10 мг экв/дм3 дейін). Химиялық заттардың концентрациясы шаруашылық-ауыз суы мен мәдени-тұрмыстық мақсатта пайдаланатын суларға арналып бекітілген шекті көрсеткіштен аспауы қажет. Мұндай талаптар міндетті түрде судың одан әрі өңделуіне байланыссыз қойылады. Суды өңдеудің қажетті дәрежесіне байланысты су нысандары 3 класқа бөлінеді. Бұл жағдайда сумен қамтамасыз ету үшін тазартпай және залалсыздандырмай тек 1-класқа жататын жер асты суларын ғана пайдалануға болады, себебі ол ауыз су сапасына қойылатын талаптарға сай келеді. 2-ші, 3-ші класқа жататын жер асты сулары және жер беті суларының барлық үш класы да өңдеуді талап етеді.
Орталықтандырылған шаруашылық-ауыз су мақсатына пайдаланатын су көздерінің санитарлық мүмкіндігі бойынша орналасу реті: Су құбырының қуаттылығы, қайтарылмайтын шығынды қоса есептегенде су көзінен алынатын судың шегінен аспауы қажет. Су көздерінің дебиті (французша дебит — шығын) — бұл су көздерінің уакыт бірлігінде беретін суының мөлшері. Сек, минут, сағат, тәулігіне л/м3-пен өлшенеді.
Жер астындағы сулардың қоры жеткіліксіз болған күнде де оларды пайдалану мүмкіндігі қарастырылады. Бұл жағдайларда оларды жасанды түрде толтырып отыру тәсілдері қолданылады. Оның мәні — жер беті суларын табиғи инфильтрация (ашық жүйе) жолымен немесе грунтқа айдау (жабық жүйе) жолымен жер астына аудару.
Бұл: Жер асты суларын жасанды түрде толықтырудың барлық үрдістері негізгі 2 сатыдан тұрады: thumb|right|300px|Жер асты суларын жасанды жолмен толтыру схемасы:  1 – инфильтрациялық бассейн; 2 – лай (ил) қабықшасы; 3 – грунт суларының динамикалық деңгейі; 4 – грунт суларының статикалық деңгейі; 5 – ұңғы; 6 – өзен; 7 – лай қабықшасы. Су көздерін тандаудың негізгі көрсеткіші — оның санитарлық тұрғыда сенімділігі. Осы мақсатта барлық су көздерінің ішінен санитарлық күзету аймағын ұйымдастыруға болатынын ғана таңдап алады.
Су алатын жердегі судың сапасын бағалау үшін, кемінде соңғы үш жылдық талдаудың мәліметтері қажет. Бұл жер астындағы судың құрамының тұрақтылығын бағалауға және жер беті суларының ластану динамикасын жорамалдауға мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда санитарлық зандылықтар бір жылдағы 4 мезгілдік талдау мәліметімен шектелуге мүмкіндік береді. Жер асты суларын зерттеу бағдарламасына химиялық зиянсыздығы мен эпидемиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері кіреді. Бұл зерттеулер коли-индекс 3-тен асқан кезде жүргізіледі. Жер асты суларының 1 л мөлшерінде ішек жүқпалы аурулары қоздырғыштары (салмонеллалар, шигеллалар, энтеровирустар) болмауы керек.
Орталықтандырылған жүйе бойынша жер асты су көздерінен қамтамасыз ету
Жер асты суларының басты артықшылығы, эпидемиялық тұрғыда қауіпсіздігі және сырттан ластанудан қорғалғандығы. Жер асты су көздерінен сумен қамтамасыз етудің кемшілігі кейбір жекелеген қондырғылардың (ұңғы) дебитінің аздығы. Бұл жағдай міндетті түрде бірнеше қондырғыны орналастыруды талап етеді, яғни ол тұтыну мен санитарлық бақылауды қиындатады. Су алу түрін таңдау сулы қабаттың тереңдігіне және оның қуаттылығына байланысты. thumb|left|300px|Жер асты су көзінен алатын су құбыры схемасы:  1 – ұңғы; 2 – бірінші насосты станса; 3 – таза су резервуары; 4 – екінші насосты станса, 5 – су қысымды мұнара; 6 – су тарату торабы. Жер асты су көзінен тартылатын су құбыры – бірінші насостық станса, таза су резервуары, екіншілік насостық станса, су тарату торабы құрылымдарынан тұрады. Су көзінің дебиті және суды тұтыну аз болғанда су қысымды мұнаралар пайдаланылады. Егер су көзі қысымды болса бірінші насостық стансаның қажеті болмайды. Су алу орны барынша тұтынушыға жақын болуы және мүмкіндігінше судың мөлшері көп жерінде орналасуы қажет.
Тігінен су алу кезінде бір-біріне орнатылған құбырлар — ұңғылар кемінде 10 м тереңдікте жатқан қысымды және қысымсыз суларды алу үшін қолданылады. Көбіне ұңғылар 200, 300,1000 м және терең жатқан қуаты мол су қабатын aшy үшін пайдаланылады. Санитарлық тұрғыдан алғанда ұңғылар сенімді құрылымдарға жатады. Роторлық әдіс қазіргі кездегі жетілген әдіс болып есептеледі, мұнда бұрғылаумен қатар қүдықтың түбін жуу да жүргізіледі. Ұңғыны бұрғылау барысында бір-біріне отырғызылатын болат құбырлар түсіреді. Соғу әдісімен қазған кезде отырғызылатын құбырдың бірінші бағанасына диаметрі кіші екінші құбырды орналастырады және т.с.с. Құбырлы құдық телескоп тәрізді болып келеді. thumb|right|300px|Құбыр тәрізді ұңғының құрылымы
Жер беті су көздерінен сумен қамтамасыз ету
Жер беті су көздерінен су алатын орынды таңдау екі көрсеткішке байланысты жүргізіледі: Сондықтан су алатын орын ластану аймағынан алыс жерде және тереңдігі тұрақты, суы жеткілікті болуы қажет. Жағалық. Жағаға жақын жерлердің тереңдігі (2,5 м) жеткілікті болса жасалады. Су алатын құрылым жағада орналастырылады, суды тікелей суаттан алады. thumb|left|300px|Жағалық су қабылдағыштың схемасы:  1 – суды қабылдау бөлімі; 2 – насостық; 3 – тор; 4 – насос.
Арналық. Жағаға жақын жерлердің тереңдігі жеткіліксіз болған кезде жасалады. Су алатын орын өзеннің арнасына орналастырылады да, ол жерден су жағалық қүдыққа жиналады. Кейбір жағдайларда өзен суы деңгейі едәуір аутқитын кезде қалқыма су алу құрылымдары пайдаланылады. Жағалық су қабылдағыш құбырмен иілгіш шлангі арқылы байланыстырылады. thumb|right|300px|Қалқып жүретін су алу құрылымы: 1 – баржа; 2 – су алу; 3 – насос; 4 – иілгіш шланг; 5 – эстакада.
Орталықтандырылмаған сумен қамтамасыз ету
Ауыл тұрғындарының көпшілігі суды орталықтандырылмаған су жүйесінен алады. Бұған инфильтрациялық, шахталық және құбырлы құдықтар, бұлақ қапталдары, ал бірқатар ауандарда жер беті су көздері жатады.
Инфильтрациялық құдық ашық су көздерінің жағасы су өткізгіш жыныстардан (ірі түйіршікті құм, галечник) тұратын жағдайда жасалады. Ол платинадан төмен және жағадан суатқа дейінгі қашықтығы 3-5 м жерден қазылады. Су жағадағы құм арқылы сүзіліп, өлшенді заттардан, органолептикалық сапасы бойынша тазартылып құдыққа құйылады. Бірақ көпшілік жағдайда залалсыздандыруды талап етеді. thumb|left|300px|Жағалық инфильтрациялық құдықтар:  1 – су қабылдаушы құдықтар; 2 – құбыр; 3 – жинақтаушы құдық; 4 – насос; 5 – қысымды су құбыры. Шахталық құдықтар 30-40 м, сирек жағдайда 50 м тереңдікте жатқан жер асты суларын алу үшін пайдаланады. Ертеректе шахталық құдықтарды 10-15 м тереңдіктен қазатын болған. Механикаландырылған, яғни құдық қазатын машиналарды пайдалану, оны үлкен тереңдіктен қазуға мүмкіндік тудырды. Саяз құдықтардың шахтасы ағаш қималарымен, тереңіректері бетон шеңберлерімен бекітіледі. Су алатын құрылымдардың жетілген түріне құбырлы құдықтар жатады. Бұл қүдықтың артықшылығы: жер беті лас сулармен және жер бетіне жақын орналасқан сулармен ластанбайды; суының сапасы жақсы, терең жатқан сулы қабатты пайдалануға мүмкіндік береді; суды тек насос арқылы көтереді, ол судың тазалығын сақтайды. thumb|right|300px|Шахталық құдық:  1, 2 – су өткізбейтін қабаттар; 3 – сазды құлып; 4 – жер бетіне ең жақын орналасқан су; 5 – грунт суы; 6 – көпірше (отмостка); 7  – насос. Орталықтандырылмаған сумен қамтамасыз ету кезінде санитарлық–техникалық талаптарды сақтау өте маңызды. Құдықтар үшін су өткізбейтін жабынды қабаты бар су қабаттары пайдаланылады. Өте сирек жағдайларда ғана грунт сулары қолданылады. Бастау қапталдары үшін ластанудан қорғалған су қабаттары алынады. Құдықтар және бастау қапталдарының орны ластаушы көздерден - дәретханалардан, мал қораларынан, мал өліктерін көметін жерден, канализация тораптарынан, пайдаланылмайтын құдықтардан жоғары 50 м қашықтықта орналасуы қажет. Құдықтарды батпақты жерлерде, төмен (ойпат) жерлерде, базар алаңдарында және көшенің машина жүретін жағына орналастыруға болмайды. Құдықты пайдалану радиусы 100 м-ден аспауы керек.
Құдықтарды қазу кезіндегі талаптар: Бастау қапталдарын орналастыру талаптары: thumb|left|300px|Бұлақ қапталы сызбасы:  1 – суды алу; 2 – суды қапталға шығару; 3 – жинақтаушы резервуар; 4 – қаптал. Құдықтар мен қапталдардың айналасы таза, құрғақ болуы қажет. 20 м радиуста кір жууға, басқа да заттарды жууға және малдарды суғаруға тыйым салынады; тұтынушылар өздерімен алып келген шелекпен су алуға тыйым салынады; құдықтардың насостары қатып қалмас үшін жылытушы материал ретінде қиды пайдалануға рұқсат берілмейді, ондай мақсатта сабанды, шөпті, оның қалдықтарын пайдалануға болады; құдықтар мен қапталдар жылына кемінде 1 рет және СЭС-тің талап етуі бойынша тазартылуы қажет, тазарту және жөндеу жүмыстары жүргізілгеннен кейін залалсыздандыру жүмысы жүргізілуі тиіс; 1 л судағы ішек таяқшаларының саны 10-нан, исі мен дәмі 3 балдан аспауы тиіс. Су сапасы нашарлаған жағдайда профилактикалық залалсыздандыру жүргізіледі. Құдық суы қорғалмаған сулы қабаттан алынған болса су үнемі хлорлы реагенттермен залалсыздандырылады.
Бұл мақсатта керамикалық мөлшерленген патрондар қолданылады. Патрон хлор қосылыстарымен толтырылып, желім немесе керамикадан жасалынған қақпақпен жабылады да, су деңгейінен 0,5 м төменгі жерге ілінеді. Препарат патронның қабырғаларындағы тесіктен суға түседі. Патрондар көлемі 250, 500 және 1000 м3 болып келеді. 500 г хлорлы әк толтырылған бір патрон сағатына 40 мг белсенді хлор бөледі. Суды мөлшерленген патрондармен залалсыздандыру көптеген себептерге: су сапасына, су алмасуының қарқындылығына, патронның тесіктерінің санына, препарат мөлшеріне байланысты. Хлорлауды қалыпты беру үшін арнайы есептеулер жүргізіледі. Құдық суы шаруашылық-ауыз суы мақсатында, суғаруға және өртке қарсы пайдаланылмаса таза грунтпен тығыздалып жабылады. Құдықтарды тазартып және залалсыздандырғаннан кейін су сапасы жақсармаса оны ішу мақсатында пайдалануға тыйым салынып, ол туралы кесте ілінеді. Құдықты қарамағына алатын шаруашылық мекемелері құдықтың талаптарға сәйкес келуін, одан жүйелі түрде су сынамасын алатын және оны талдау үшін СЭС-қа жеткізу үшін жауапты адамды бөледі. Олар санитарлық ережелерді, сынама алу әдістерін және суды жеткізу ережелерін білуі қажет.
Төтенше жағдайларда, яғни әр түрлі апаттар кезінде халықты ауыз сумен қамтамасыз ету жағдайы бұзылады. Мұндай жағдайларда халық денсаулығына қауіп төнеді. Осы қауіпті төмендету үшін үш жағдайды орындау қажет: салыстырмалы су тұтынуды төмендету, ауыз суды тазарту және залалсыздандыру.
Адам ауыз суды ең аз мөлшерде тұтынғанның өзінде, ол оның физиологиялық қажеттіліктерін қамтамасыз етуі қажет. Тәуліктік тағамдық үлесте 750 мл су болады. Бұдан басқа, тағамның құрамындағы сутегі тотығып шамамен 320 мл "тотығу суын" түзеді. Ауыз суды ең аз мөлшерде тұтынғанның өзінде тағы да тәулігіне 630 мл су қажет. Судың мұндай мөлшері (1700 мл) климаты қалыпты жерде тыныштық жағдайында ағзадағы негізгі үрдістерді қамтамасыз етуге қажетті. Бірақ шынайы жағдайда судың тәуліктік биологиялық қажеттілігі — 2,5 л. Жылу реттеу үрдістері және организмге физикалық жүктеме белгілі бір деңгейдегі дегидратацияны (сусыздану) туғызып, оның су-электролиттік құрамын өзгертеді. 2 %-ға дейінгі дегидратация жоғарғы деңгейдегі шөлдеуге әкеледі, 5-6 %-да адам өзін нашар сезінеді, 6 %-дан жоғары болса комаға түседі, 8-12 % аралығыңда өлімге алып келеді. Сондықтан қауіпті жағдайларда суды гигиеналық мақсатта пайдалануды шектеу қажет.
Сумен қамтамасыз ету көздерінің санитарлық күзету аймағы
Жер асты және жер беті суларын ластанудан сақтайтын негізгі шаралардың бірі — сумен қамтамасыз ету көздеріне санитарлық күзету аймағын ұйымдастыру. Санитарлық күзету аймағы (СКА) - бұл халыққа берілетін судың сапасының нашарлауын болдырмау мақсатында, сумен қамтамасыз ететін су көздерінің және су құбыры құрылымдарының айналасында арнайы тәртіп орнатылған аумақ. Ережелерге сәйкес санитарлық күзету аймағы ведомостволық тәуелділігіне қарамастан шаруашылық-ауыз суы мақсатында қолданылатын жер беті және де жер асты су көздерінде, сонымен бірге жасанды түрде толықтырып отыратын жер асты су көздерінде ұйымдастырылады.
Санитарлық күзету аймағы ІІІ белдеуден тұрады: Су құбырын санитарлык қорғау - санитарлық қорғау алқабын орнатумен қамтамасыз етіледі. Барлық су көздерінің санитарлық күзету аймағының I белдеуі су алатын орында және су құбыры қоңдырғылары орналасқан жерде судың кездейсоқ не болмаса әдейілеп ластануын болдырмау үшін ұйымдастырылады. ІІ, ІІІ белдеулерінің мақсаты сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланатын су көздерінің ластануының алдын алу. Бұлардың шекарасы жер асты су көздері үшін есептеу жолымен анықталады.
Жер асты су көздерінен су алу орны өндірістік кәсіпорындардың және елді мекен аумағынан тыс жерде болуы қажет.
Сулы қабат тұрақты көзден ластанатын болса, тек санитарлық күзету аймағын ұйымдастыру жеткілікті, бірақ аумақтың қарқынды антропогенді ластануы кезінде тек санитарлық күзету аймағын ұйымдастыру жеткіліксіз, сондықтан қосымша шаралар қарастырылады. Солардың бірі суды қорғау аймақтарын ұйымдастыру. Суды қорғау аймағы деп — сулы горизонттың қоректену аймағын қамтитын аумақты айтады. Санитарлық күзету аймағынан айырмашылығы белгілі-бір су алу орны ғана емес, сулы қабат толығымен қорғалады.
II-ші белдеудің бүйір жақтарының шекарасы — жердің рельефі тегіс болса — судың шетінен есептегенде 500 м-ден кем болмауы тиіс, таулы рельефте — бірінші қыраттың төбесіне дейін, жайпақ еңістер болса 750 м-ден, тік еңістер болса 1000 м-ден артық болмауы керек. Ағысы жоқ суаттарда, желдің су алатын жерге қарай тұру саны 10 пайызға дейін болса, санитарлық күзет аймағының бірінші белдеуінің шекарасы су алатын жерден барлық бағытта 3 км қашықтықта, ал желдің су алатын жерге қарай тұру саны 10 пайыздан жоғары болса — 5 км қашықтықта болуы қажет.
Су кұбыры қондырғылары. Санитарлық күзет аймағының бірінші белдеуінің шекаралары: Жеке тұрған суды қысыммен ағызатын мұнаралар үшін СЭС-тің келісімі бойынша санитарлық күзет аймағының бірінші белдеуі ұйымдастырылмауы да мүмкін. Су тасымалдайтын құбырлар. Су тасымалдайтын жолдарды күзету — санитарлық күзету аймағын құрумен қамтамасыз етіледі. Оның ені ең шеткі сызықтардан: құрғақ топырақта — құбырдың диаметрі 1000 мм болғанда 10 м-ден кем емес, диаметрі үлкен болса 20 м-ден кем емес, ал ылғалды топырақта диаметріне байланыссыз 50 м-ден кем болмауы қажет.
Санитарлық күзет аймағындағы суды қорғау шаралары
Бірінші белдеуде: Жер асты су көздерінің II және III белдеуінде: Сондай-ақ:
Картографиялық материалдарға: сумен қамтамасыз ету көздерінің және оны қоректендіретін бассейндердің (жер беті сулары болса) ағып келетін суларының санитарлық күзет аймағының II, III белдеулерінің шекаралары көрсетілген жағдайлық жоспар; қоректену аймағының гидрогеологиялық кескіні (жер асты су көзі болса), санитарлық күзет аймағының I, II , III белдеулерінің жоспары енеді.
Қоспаларды коагуляциялау
Коагуляция процесі – молекулалық тартылыс күшінің әсерінен молекулалардың өзара жабысуы нәтижесінде өлшенді бөлшектердің іріленуі. Қалыпты жағдайда (рН - 6,5-7,5) табиғи судағы қоспалардың бөлшектері теріс зарядталған және олар бір-бірін тебеді. Олардың бір-бірімен жабысу мүмкіндігін тудыру үшін суға коагулянттар қосады. Коагулянттардың бөлшектері болмашы зарядқа ие, бір-бірімен және суды ластайтын бөлшектермен де жабысуға бейімді. Коагуляция нәтижесінде қалқып жүрген бөлшектер бір-біріне жабысып, шөгіндіге айналатын, ірі, көзге көрінетін үлпектер пайда болады. Коагулянттар суда коллоидты жағдайда болады, бірақ ол үшін онда бикарбонаттар болуы қажет. Егер судың карбонатты сілтілігі төмен болатын болса, онда коллоидты ерітінді түзілмейді, сондықтан коагуляция да жүрмейді. Судағы бөлшектердің арасында электр зарядының ықпалымен тартылу және тебілу күші әсер етеді. Егер заряд күші аз болса, тебіліс күші төмендеп, бөлшектер тұрақсыз болып бір-біріне жеңіл жабысады. Бөлшектердің тұрақсыз дәрежесі судағы тұз құрамы мен сутек иондарының (рН) концентрациясына байланысты. Коагулянттар тұздар болып саналады, судағы қалқыған бөлшектердің тебіліс күшін әлсіретуге ықпал жасайды. Егер табиғи судың сілтілігі төмен болса, коагуляцияның алдында оған әк қосу арқылы сілтілейді. Сілтілік - бұл жойылатын карбонаттық кермектілік, 1оС 10 мг/л карбонатқа (СаО) сәйкес келеді. Коагуляция судың сілтілігі жоғары болғанда ғана жүреді. Сілтілік 40 мг/л күкірт қышқылы мен алюминийдің реакцияға түсуіне мүмкіндік береді. Коагуляция реакциясының жақсы жүруі үшін 2оС-та қажетті сілтілік мөлшері қажет, яғни бұның табиғи өзен суларында орны ерекше. Бірақ мұзды өзендердің сілтілік қоры жоқ және бұл жағдайда коагуляция ойдағыдай жүру үшін оған қайнатылған әк Са(ОН2) немесе сода, яғни натрий карбонатын (Na2C03) қосады. Сонымен бірге судың сілтілігі өзендерге жауын-шашын суы көп мөлшерде түскенде, өзендердің тасуы кезінде төмендейді.
Іс жүзінде коагулят ретінде көбіне су температурасы әсер етпейтін темір препараттарын (темір купоросы — FeS04, темір хлориді – FeCL3) қолданады. Бірақ темір препараттарымен жүретін коагуляция үрдісі рН-8-ден жоғары болған кезде ғана жүруі мүмкін. Темір хлоридін, көмір қышқылды алюминийді және әкті бірге қосу нәтижесі едәуір жоғары көрсеткіштер береді. Одан басқа, темір препаратын қолдану кезінде нормативпен бекітілгендей, пайдаланылатын суда темірдің концентрациясы 0,3 мг/л-ден аспауы қажет.
Кейбір темір тұздарының коагуляциялаушы қасиеттері: Құрамы әр түрлі сулар үшін коагуляция мөлшері де бірдей емес, сондықтан зертханада сынақтық коагуляция жүргізуді қажет етеді.
Құрамындағы қалқып жүрген заттардың мөлшеріне байланысты су 4 топқа бөлінеді: Суға түстілік беретін құрамындағы гуминдік заттардың мөлшеріне қарай, судың түрлері:
Суды тұндыру
Тұндырғыштар суды мөлдірлендірудің бірінші сатысы болып табылады. Олар сүзгілердің жұмысын жеңілдетеді және заттарды 10-20 мг/л-ге дейін азайтады. Тұндырғыштың жұмыс тиімділігі оның сыйымдылығына тура пропорционал.
Судың қозғалу бағытына байланысты тұндырғыштар үш түрге бөлінеді: көлденең, тік, радиальды.
Көлденең тұндырғыштар: тік бұрышты, ұзындығы 40-100 м болатын резервуары бар, онда судың баяу жылжуы нәтижесінде өлшенділер тұнбаға түседі. thumb|right|300px|Көлденең тұндырғыштың схемасы:  1 – ластанған судың түсуі; 2 – тұндырылған судың шығуы. Тұнбаның шөгуі үшін қолайлы жағдай қажет: тұндырғыштың ұзындығы үлкен және биіктігі төмен болуы керек. Тұндырғыштың ұзындығының тереңдігіне қатынасы 10-нан кем болмауы кажет. Шөгінділердің лай жиналатын науаға және шұңқырға сырғып түсуі үшін, тұндырғыштың түбі көлденең және бойлай еңістеу болады. Тұндырғыштағы судың қозғалу жылдамдығы 2-4 мм/сек. Көбіне тұндырғыш қатар жүмыс істейтін бірнеше коридорларға бөлінеді. Сумен қамтамасыз ету тәжірибесінде екі қабатты және көп қабатты көлденең тұндырғыштарды пайдалану да орын алуда.
Тік тұндырғыштар: түбі конус тәрізді дөңгелек резервуардан тұрады. Түбінде тұнбаның жиналатын және тығыздалатын аймағы бар. thumb|right|300px|Тік тұндырғыштың схемасы. Конустың еңкіш қабырғаларының арасындағы бұрыш 70-80°. Тұндырғыштың ортасында цилиндрлік құбыр (үлпек түзу камерасы) орналасқан, оның жоғарғы жағынан су қүйылып, өте баяу жылдамдықпен жоғарыдан төмен қарай жылжиды, содан соң тұндырғыштың өзінде төменнен жоғары қарай жылжып, қозғалады. Судағы қалқып жүрген өлшенді заттар шөгеді, ал мөлдірленген су тұндырғыштың шегінен асып, су жиналатын дөңгелек науаға құйылады. Бұл жағдайда мөлдірленген судың жоғары көтерілуі, калқып жүрген өлшенді бөлшектердің шөгу жылдамдығынан төмен болуы керек. Егер есептелінген мәлімет жоқ болса онда арнаулы параметрлерді пайдаланады.
Радиальды тұндырғыштар: тұндырудың екі сатылы жүйесінде бірінші сатысы ретінде қолданылады. Оның ерекшелігі — тұнбаны механикалық жолмен тазарту. Лайлылығы өте жоғары суды мөлдірлеу үшін пайдаланады, яғни салыстырмалы түрде аз қолданады. Тұндырғыштардың көрсетілген түрінен басқа суды өлшенді заттардан тазарту үшін өлшенді тұнбалармен мөлдірлегіштер қолданады. Коагулянтпен араластырылған суды төменнен жоғары қарай бұрын түзілген тұнба қабаты арқылы өткізеді. Бұл жағдайда бөлшектердің тұну жылдамдығы 2-3 есе артады, ал ең бастысы мөлдірлендіру және түссіздендіру (лайлылығы — 8 мг/л-ге дейін, түстілігі 20°-қа дейін) тиімділігі едәуір артады. Өлшенді тұнбалармен мөлдірлендіргіштер өзінің құрылымы жағынан біршама тік тұндырғыштарға ұқсайды. Өлшенді тұнбалар қабатының биіктігі 2-2,5 метр аралығында, ағынның жоғары көтерілу жылдамдығы 2 мм/сек болуы қажет. Егер лайлылығы аз суда майда дисперсті органикалык өлшенді заттар болса, оны тұндырғышта және мөлдірлегіште өндеудің тиімділігі аз. Бұл жағдайда тұндырғыштардың орнына флотациялық қондырғылар қолданады, оған су үлпек пайда болатын камералардан барады. Қондырғыға қысыммен ерітілген ауа қосылған су жіберіледі. Ауаның ұсақ дисперсті көпіршіктері қалқып жүрген өлшенді бөлшектерді судың бетіне көтереді де, флотациялық көбік жасайды, оны мезгіл-мезгіл пайдаланғаннан шыққан судың ағынына түсіріп ағызып отырады. Флотацияның маңызды сапалық қасиетіне суда тұнбаға түспейтін май мен мұнай өнімдерін тазартатын қабілетін айтуға болады.
Көлдер мен су қоймалары суларында заңды түрде планктондар болады (зоопланктон және фитопланктон). Суды олардан тазарту коагулянттың үлкен дозасын қолдануды және ұзақ уақыт тұндыруды қажет етеді. Бұл жағдай үшін микросүзгілер қолданылады. Ол үздіксіз айналып тұратын барабанды торлардан тұрады, онда пайда болған қабықша судың екпінді ағынымен жуылып отырады.
Суды сүзу
Кәдімгі құмды сүзгі – сүзгіш құм қабатынан; ұстап тұратын гравий қабатынан; сүзілген су жиналатын тесікті құбырлардан тұрады. thumb|right|300px|Құмды сүзгінің схемасы:  1 – судың тұндырғыштан кейін келіп түсуі; 2 – құм; 3 – ұстап тұратын гравий қабаты; 4 – сүзілген су шығатын жер; 5 – дренаж. Материалдарға белгілі бір талаптар қойылады, оның негізгілері – механикалық мықтылығы және химиялық жағынан тұрақтылығы.
Сүзгіш материалдардың кеуектілігі төмен, барлығы 40-60 %. Демек олардың 60-тан 40 %-ға дейінгі көлемі сүзуге қатыспайды деген сөз. Қазіргі кезде синтетикалык полимерлерді сынаудан өткізіп, қолдануда. Мысалы: пенополиуретанның кеуектілігі 98 %-ға дейін жетеді.
Баяу сүзгілер коагуляция жүргізілмеген суды сүзу үшін қолданылады. Бетоннан немесе кірпіштен жасалған резервуар, оның төменгі бөлігінде тазартылған суды ағызу үшін дренаждық қондырғы орналасқан. Дренаждық қондырғының үстінде гравийден немесе щебеннен ұстап тұратын қабаты, содан соң сүзгіш материалдар (көбіне құм) қабаты орналасады. Су жоғарыдан төмен қарай 0,1-0,2 м/сағат жылдамдықпен сүзіледі. Сүзгіш қабаттың бетінде сүзілудің жақсы жүруін қамтамасыз ететін өлшенді заттардан тұратын қабықша пайда болады. Сүзгілердің жұмыс тиімділігі өте жоғары. Әдетте сүзгілерде қалқыған өлшенді бөлшектер 0,3 мг/л-ден аспайды, судың түстілігі 50 %-ға, ішек таяқшасы тобындағы бактериялар тобының саны 99,7 %-ға дейін төмендейді. обындағы бактериялар тобының саны 99,7 %-ға дейін төмендейді. Баяу сүзгілердің кемшілігі – олардың тым үлкендігі (ұзындығы 60 м-ге дейін) және экономикалық жағынан жетілдірілмегендігі. 1-2 ай үздіксіз жүмыс істегеннен кейін сүзгілерге радикальды регенерация қажет (қайта қалпына келтіру), бұл кезде қалындығы 1-2 см құмның беткі қабаты ауыстырылады. Сонымен қатар сүзілетін судың мөлшері көп емес. Сонда да болса кішігірім елді мекендерде баяу сүзгілердің қолдануы мүмкін, өйткені олар біраз жағдайларда коагуляция және тұндыру үрдісінсіз-ақ суды тазартуға мүмкіндік береді, реагенттерді пайдалануды қажет етпейді.
Ауыз суды тазарту тәжірибесінде жедел сүзгілер кеңінен таралған, оны коагуляция және тұндыру үрдісінен кейін қолданады. Су жоғарыдан төмен қарай оның сүзгіш (құм) және гравийлі ұстап тұратын қабатынан өтеді. Судың сүзілу жылдамдығы 6-8 м/сағ. Бұл сүзгі суды толық тазарту үшін пайдаланады. Үздіксіз 8 сағат жүмыс істегеннен кейін, суды қажетті қысыммен төменнен жоғары карай кері ағызу арқылы сүзгілерді тазарту жүргізіледі. Шайынды су жуылған ластағыштармен бірге жинайтын шұңқырға құйылып, содан соң су жинайтын жерге ағызып жіберіледі.
Сүзгі материалдары ретінде құмнан басқа майдаланған антрацитті, керамзитті, майдаланған мраморды және т.б. пайдаланады. Сүзгілерді әдеттегі жуумен қатар, оны ластанған қалдықтардан тазарту үшін мезгіл-мезгіл күйдіргіш натриймен, хлормен өңдеп отырады. Жедел сүзгілерде суды тазарту тиімділігі баяу сүзгілерге қарағанда төмендеу. Ластағыштардан тазарту және сүзу жылдамдығын арттыру үшін (10 м/сағ-қа дейін) екі қабат сүзгілерді пайдаланады. Су мұнда жоғарыдан төмен қарай әуелі ірі антрацит түйіршіктерінен өтеді де, содан сон майда құмнан өтеді. Екі кабат сүзгіні пайдаланғанда сүзгі циклының уақыты (әрбір жуатын уақыт аралығы) 48 сағат-қа дейін ұзарады. Жедел сүзгілердің кемшіліктері: суды тазартуға оның тек жоғарғы майда түйіршікті қабаты ғана қатысады, төменгі қабаттағы сыйымдылығы пайдаланылмайды. thumb|left|250px|Тұндырғыштар мен сүзгілерді пайдаланып суды дайындау схемасы:  1 – бірінші көтергіш насостар; 2 – реагенттік цех; 3 – араластырғыш; 4 – үлпектер түзілу камерасы; 5 – көлденең тұндырғыш. Коммуналдық шаруашылық академиясының сүзгілері. Мұндай екі ағынды сүзгілер де дренаж сүзуші қабатта орналасады. Осыған байланысты сүзу әдеттегі сүзгілер сияқты тек қана жоғарыдан төмен қарай емес, соңдай-ақ төменнен жоғары қарай дренаждың астында орналасқан төменгі қабаты арқылы да жүреді. Коммуналдық шаруашылық академиясының сүзгісіндегі сүзу үрдісінің сапасы жедел сүзгімен бірдей, бірақ өнімділігі екі есе артық. Лайлылығы және түстілігі аз суды (солтүстік өзендер) тазарту кезінде жанаспалы мөлдірлегіш көмегімен мөлдірлендірудің бір сатылы схемасы қолданылады. Олардың жұмыс принциптері кеуекті ортада қарқынды түрде жүретін жанаспалы коагуляцияға негізделген.
Жанаспалы мөлдірлегіш жедел сүзгінің бір түрі, мұнда су төменнен жоғары қарай, яғни сүзгіш материал ретінде ірі түйіршікті заттардан, майда түйіршікті заттарға қарай ағады. Су мөлдірлегішке түсер алдыңда коагулянтпен араласады, онда ішінде ластағыш заттарды ұстап қалуды қамтамасыз ететін гравийлі және құм қабатынан өту арқылы жанаспалы коагуляция жүреді. Бұл үшін судың лайлылығы 150 мг/л-ден, түстілігі 150°-тан аспауы қажет. Судың лайлылығы 20-30 мг/л, түстілігі 80-100° кезінде жанаспалы мөлдірлендіру тиімділігі едәуір жоғары. Жанаспалы мөлдірлегіштерді қолдану бір сатылы схемамен суды тазартуға, пайдаланатын қондырғылар көлемін қысқартуға (коагуляция үрдісін, тұндыруды, сүзуді жүргізетін қондырғы) және коагулянт шығынын азайтуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ жанаспалы мөлдірлегіште суды тазарту тиімділігі тазарту стансасындағы суды тазарту тиімділігінен кем түспейді. thumb|right|300px|Жанаспалы мөлдірлегішті пайдаланып суды дайындау схемасы:  1 – біріншілік кетергіш насостар; 2 – реагенттік цех; 3 – араластырғыш; 4 – жанаспалы мөлдірлендіргіш; 5 – таза су резервуары; 6 – екіншілік көтергіш насостар. Көлемі аз, лайлылығы төмен суларды тазарту үшін қысымды жедел сүзгілер қолданады. Олар – су қысымымен түсетін герметитикалық резервуарлар. Бұл қысым судың тек қана сүзілуін қамтамасыз етіп қоймайды, сонымен қатар су тарату торабына түсуін де қамтамасыз етеді, яғни екіншілік насостық көтеру қондырғысының орнын алмастырады.
Судың сапасын жақсарту әдістерімен қатар, ауыз суды кондиционирлеудің (стандарт талабына келтіру) арнайы өңдеу әдістері де бар. Бұл әдістер де сумен қамтамасыз ету тәжірибесінде кеңінен қолданылады.
Суды дегазациялау
Бұл үрдіс суды күкірт сутегі және басқа да жағымсыз иісті газдардан тазарту үшін жүргізіледі. Ол үшін суды жиі аэрациялау, яғни ауаны оттегімен байыту қолданылады.
Суды жұмсарту
Суды жұмсарту оны кальций және магний элементтерінен толық немесе жартылай тазарту үшін қолданылады. Реагентті, ионды алмасу, термиялық немесе осы барлық әдістер комбинацияланып қолданылады. Реагентті әдісте су белгілі бір заттармен өңделіп, тұнбаға түсетін кальций, магний иондары арқылы ерімейтін қосылыстар түзеді. Реагент ретінде сөндірілген әк (жойылатын кермектілік) немесе сөндірілген әк пен соданың қосындысы (тұрақты кермектілік) қолданылады. Әдетте реагенттер араластырғышқа коагулянтпен бірге қосылады, содан кейін суды тұндырады және сүзгіден өткізеді.
Суды тұщыландыру
Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан және Орта Азияның басқа елдерінде, Таяу Шығыста, Африкада ішуге жарамды тұщы су жеткіліксіздігі анықталып отыр. Сондықтан да әлемнің көп аймақтарында тұзды және тұздылау суларды тұщыландырудың әр түрлі әдістері қарастырылуда. Судың минералдылығы 1000 мг/л-ге дейін болса тұщы, 1-10 г/л-ге дейін тұздылау, 10-50 г/л-ге дейін болса тұзды және одан жоғары болатын болса өте тұзды болып есептеледі.
Суды тұщыландыру – оны жартылай тұзсыздандыру арқылы ауыз суы сапасын қалыпты мөлшерге дейін жеткізу. Суды тұздардан толық тазарту органикалық және физикалық тұрғыдан алғанда тиімсіз. Тұщы судың жеткіліксіздігіне қарамастан, оны тұщыландырудың қымбатқа түсуіне байланысты кеңінен қолдану шектеліп отыр.
Қазіргі кездегі тұщыландырудың әдістері: дистилдеу, электродиализ, ионды алмасу, қатыру (мұздату), кристалгидраттық, гиперсүзу және т.б. Сумен қамтамасыз етуде қолданатын ион алмастыру шайырлары бірқатар гигиеналық талаптарға сай келуі қажет: Мұндай суларды темірсіздендіру үшін қолданылатын әдістер:
Аэрация (тотығу). Негізінен кезекті тұндыру мен сүзуді қажет етеді. Аэрация қондырғысының құрылымдары: Аэрация негізінен жер асты суларын темірсіздендіру үшін қажет.
Коагуляция. Жер беті суларын темірсіздендіру кезінде, кейде хлорлаумен және аэрациялаумен бірге қолданылады. Темір коагулянттары тиімді нәтиже береді.
Әктендіру. Тұндырғыштар мен сүзгілерде темір гидроксиді тұнбасын жою үшін қолданады. Бұл жағдайда темірсіздендірумен қатар суды жұмсарту процесі де жүреді. Әктендіру, аэрация қажетті тиімділік нәтижесін бермеген жағдайда қолданылады. Суды темірсіздендіру сенімді, бірақ қымбат әдіс болып табылады.
Сүзгіден өткізу (сузу). Бұл әдісте су араластырғышта оттегімен байытылып, сүзгіге түседі, оның түйіршіктерінде темірдің катализдік тотығуы жүріп, оны судан бөліп ажыратады. Аэрация жүргізуге арналған қондырғылардың болмауы, тазарту құрылымының құнын арзанға түсіріп, оларды пайдалануға ыңғайлы етеді.
Суды фторсыздандыру
Суды фторсыздандыру үшін екі түрлі әдіс қолданылады: реагентті және реагентсіз. Бұлардан басқа, флюороз эндемиясының ошақтарында санитарлық қызмет орындары ұсынатын шаралар:
Суды дезодорациялау
Бұл – суға органикалық емес қосылыстардың енуіне байланысты пайда болатын исі мен дәмділігін жойып, оның минералдық құрамын жақсарту үрдісі. Сонымен қатар, негізінен табиғи жер беті суларында органикалык заттардың (балдырлардың, бактериялардың және де басқа су организмдерінің ыдырауынан) болуына байланысты биогенді исі мен дәмділігі болуы мүмкін. Суды тазарту және хлорлау судың бұл қасиеттерін едәуір мөлшерде жояды, бірақ түбегейлі емес, сондықтан бұл жағдайда көбіне арнайы өңдеу әдістерін қажет етеді:
Суды денитрификациялау
Ауыз судағы нитраттарды азайтуға бағытталған шаралар техникалық, ауыл шаруашылық және заңдылық шаралар деп бөлінеді:
Суды фторлау
Суды фторлау кезіндегі негізгі кезең фтордың қажетті мөлшерін тандау болып табылады. Судың құрамындағы фтордың шекті көрсеткіші 0,7-1,5 мг/л. Суды фторлау үшін келесі реагенттер қолданылады: Суды фторлаудың тиімділігін білу үшін 2–3 сынып оқушыларының кариеспен зақымдануын тексереді. Егер тиімділігі аз болса, бірақ флюороз жоқ болса, судағы фтордың деңгейін көтеруге болады.
Суды залалсыздандыру әдістері
Сумен қамтамасыз ету тәжірибесінде пайдаланатын суды тазарту әдістері (мөлдірлендіру, түссіздендіру т.б.) оның бактериялық ластануын едәуір төмендетеді, бірақ эпидемиялық қауіпсіздігін толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан ішек инфекциясының берілуін болдырмау үшін су залалсыздандырылуы қажет. Қазіргі уақытта суды залалсыздандырудың көп әдістері бар, солардың ішінде көбірек белгілі болғандары: хлорлау, озондау, суды ауыр металдардың иондарымен өндеу, гамма сәулесімен әсер ету, улътракүлгін сәулелерімен және ультрадыбыспен әсер ету және т.б.. Дегенмен де сумен қамтамасыз етуде залалсыздандырудың үш әдісі жиірек қолданылады: хлорлау, озондау, ультракүлгін сәулесімен сәулелендіру.
Су құбырын дезинфекциялау – бұл процесс су эпидемиясында, су құбыры торабының ластануына күмән келтірген жағдайда; су торабында апаттық-жөндеу жұмыстарынан кейін; жаңа су құбырын немесе оның учаскелерін пайдалануға беру алдында.
Суды озондау – озонның ішек таяқшасы мен вирустарға әсері хлорға қарағанда күштірек. Залалсыздандыру кезінде озон алдымен жансыз органикалық заттарды тотықтырады, содан кейін вирустарға әсер етеді. Суды өңдеу үрдісінде бактерицидік әсер етумен қатар судың сапасын да жақсартады. Судың түсін өзгертетін молекулаларды түсі жоқ молекулаға айналдырады. Органикалық және органикалық емес қосылыстарды тотықтыра отырып, судың иісі мен дәмін жояды. Озонның өзі тіпті көп артық болса да суға иіс бермейді, себебі тұрақсыз болғандықтан судың органолептикалық қасиеттерін жақсарта отырып оттегіне айналады. Озондау мұнай өнімдерімен ластанған суды дезодорациялауда тиімді әдіс болып табылады. Судағы мұнай өнімінің концентрациясы 1 мг/л болған кезде және басқа әдістермен тазарта алмаған жағдайда мөлшері 3 мг/л озонмен өңдеу арқылы оны толық иіссіздендіруге болады.
Суды ультракүлгін сәулемен сәулелендіру – физикалық реагентсіз залалсыздандыру әдістерінің бірі. Ультракүлгін сәулеленудің биологиялық әсері (УФ-А, УФ-В, УФ-С) деңгейінің әр түрлілігіне байланысты оптикалық спектр аймақтарына бөлінеді. Бактерияларға УФ-С аймағы күшті әсер етеді. Олардың негізгі нысанасы – бактерия жасушасының ДНК-сы.
Гамма сәулелерімен залалсыздандыру. 70-жылдардың басында суды гамма сәулелерімен өңдеу әдісі қолданыла бастады. Бұл да реагентсіз әдіс, судың табиғи сапасын өзгертпейді. Суды сәулелендіру кезінде микробтар тез өледі де су ішу мақсатында пайдалануға дайын болады. Гамма сәулесі суға аз сіңеді, сондықтан олар судың көп мөлшерін залалсыздандыруға жарамды. Бұл әдіс суды 100 % залалсыздандыруды қамтамасыз етеді, тиімділігі гамма сәулелерінің мөлшерінің қуатына байланысты. Ішек таяқшалары басқа микроорганизмдермен салыстырғанда гамма сәулелеріне төзімді келеді. Әдіс гигиеналық тұрғыда дұрыс болғанымен де, қазіргі кезде кеңінен қолданылмайды.
Суды йодпен залалсыздандыру – бұл әдісте дайындайтын суды кристалл иондары бар бағана арқылы өткізеді. Судың йодпен қанығуы оның температурасына байланысты: 200 мг/л 10оС кезінде, 400 мг/л 30оС кезінде. Иод мөлшерін таңдау күрделі қондырғыларды талап етпейді. Бұл әдіс кішігірім сумен қамтамасыз ету стансаларында қолданылады. Йодтың қалдық концентрациясын шамамен судың түсі бойынша анықтауға болады.
Суды ауыр металдардың ионымен залалсыздандыру. Бұл жағдайда күмістің электролиттік ерітіндісін қолдану тиімді болып табылады. Бірақ металл препараттарының қымбаттылығына байланысты әдіс шектеліп қолданылады. Басқа ауыр металдардың иондарына биологиялық белсенділігіне байланысты микроорганизмдердің сезімталдығы төмен.
Дереккөздер
Санат:Гигиена Санат:Денсаулық сақтау
Тоқтарбай Қадамбаев
Тоқтарбай Қадамбаев. 1944 жылы 13 шілдеде Қостанай облысы Қостанай ауданының Ақсу кентінде туған. Қазақ. Әкесі - Дәнекенов Қадамбай, марқұм, жұмысшы болған. Анасы - Дәнекенова Зейнеп, марқұм, сауыншы болып жұмыс істеген. Қостанай ауыл шаруашылығы институтын (1980) зооинженер мамандығы бойынша; Апматы Жоғары партия мектебін (1985) саясаттанушы мамандығы бойынша; Қостанай мемлекеттік университетінің заң факультетін (1996) заңгер мамандығы бойынша бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты (1999). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Өнеркәсіптегі муліктерді басқару». Халықаралық ақпараттандыру академиясының мүшесі-корреспонденті (1997). «Нарықтық экономиканы ұйымдастыру» оқулығының (1996), «Өнеркәсіп кәсіпорындарындағы муліктерді басқару» (Қостанай облысының өнеркәсіптік қуатының үлгілері бойынша) (1999) монографиясының авторы. Қазақ және орыс тілдерін біледі. КОКП (1966-1991 жылдары), «Нұр Отан» ХДП (2002 жылдан) мүшесі. 1963 жылдың қыркүйегінен - Қостанай облысының Тарановский ауданындағы Алғабас кенті бастауыш мектебінің мұғалімі. 1963 жылдың қарашасынан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1966 жылдан - Қостанай облысының «Викторовский» кеңшары комсомол ұйымының хатшысы. 1969 жылдан - Қостанай облысы «Қайраңкөл» кеңшарының жұмысшылар комитетінің төрағасы, партия ұйымының хатшысы. 1975 жылдан Қостанай облысының «Колос» кеңшары партия комитетінің хатшысы. 1977 жылдан - Қазақстан Компартиясы Тарановский аудандық партия комитетініңхатшысы. 1983 жылдан-Қазақстан Компартиясы Тарановский аудандық комитетінің екінші хатшысы. 1986 жылдан - Орджоникидзе аудандық атқару Халық депутаттары кеңесініңтөрағасы. 1991 жылдан - Қостанай облысының мемлекеттік мүлік бойынша аумақтық комитетінің төрағасы. 1993 жылдан - Қостанай облысы әкімшілік басшысының орынбасары, Қостанай облысының мемлекеттік мүлік бойынша аумақтық комитетінің төрағасы. 1995 жылдан - Қостанай облысының әкімі. 1999 жылдың сәуірінен тамызына дейін - Қостанай облысы бойынша ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау комитетінің төрағасы. 2000 жылдан - ҚР Мемлекеттік сатып алулар женіндегі агенттігі төрағасының орынбасары. 2005 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Қостанай облысы бойынша Қаржылық бақылау және мемлекеттік сатып алулар жөніндегі басқармасының бастағы. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша 4-ші шақырылымының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. Қостанай облыстық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1986 -1990).
«Құрмет белгісі» (1975, 1980), «Құрмет» (2001) ордендерімен; «1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы Жеңісіне жиырма жыл» (1965), «Тың жерлерді игергені үшін» (1968, 1984), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен марапатталған.
Әскери атағы - запастағы полковник.
Діни көзқарасы - «Дінге құрметпен қараймын».
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстан болашағы туралы болжамы - «ҚР-ның экономика жағынан гүлденіп, демократиялық сипаты қайта жаңара беретініне сенемін».
Нотариустың құқықтары мен міндеттері
Нотариустың:
Тоқтарбай Қадамбаев
Хоббиі - «Адамдарға жақсылық жасау; шахмат, домбырада ойнау». Сүйіп оқитын әдебиеті - тарих, философия, экономика.
Нотариустың құқықтары мен міндеттері
Нотариустың міндеттері:
Дереккөздер
Санат:Құқық
Тоқтарбай Қадамбаев
Үйленген. Жұбайы - Қадамбаева Бәтима Саханқызы (1947). Қыздары - Қадамбаева Әлия Тоқтарбайқызы (1968), Қадамбаева Гүлмира Тоқтарбайқызы (1978); ұлы-Қадамбаев ДәулетТоқтарбайұлы (1970). Немерелері - Самат, Самала, Самұрат, Дәуір, Әлішер, Әлидар, Әлинұр.
Дереккөздер
Санат:Қостанай облысының әкімдері
Ащылы
Ащылы- өзен. Ертіс алабында, бастауы Киевское ауданының солтүстік-шығысында, Жекебұлақ өзенінің оң саласы, Сандықтау ауданында.
Ащылы- ауыл. Сандықтау ауданында.
Ащылы-жылға. Ертіс алабында,бастауы Барақбай ауданының батысында, Ащылы өзенінің төменгі сол саласы, Сандықтау ауданында.
Электрлік Импульс
Электрлік Импульс – электр кернеуінің не ток күшінің қысқа мерзімді өзгерісі. Э. и. жоғары кернеу импульсы, шамасы үлкен ток импульсы, радиоимпульс болып ажыратылады. Жоғары кернеу импульсы (пішіні апериодты) әдетте найзағай және конденсатор разряды кезінде пайда болады. Шамасы үлкен ток импульсының секірмесі өзінің пішіні жағынан жоғары кернеу импульсына ұқсас болып келеді. Мұндай импульстар телевизияда, есептеу техникасында,радиолокацияда, автоматикада, т.б. қолданылады. Радиоимпульс деп амплитудасы мен ұзақтығы үзілісті жоғары жиілікті не аса жоғары жиілікті электр тогының не кернеудің тербелісін айтады. Радиоимпульстар негізінен радиотехника мен байланыс техникасында қолданылады.
Санат:Физика
Кларен
Кларен (лат. сіагиз — жылтыр) — қазба көмірлердің жартылай жылтыр кұрамдас бөлігі. Әркелкі көмірлерде қалыңдығы әр түрлі жолақтар түрінде кездеседі, кейде тұтас көмір қабатын түзеді, Кларен споралық, кутикулдык, шайырлы, фюзен-семифюзенді, споралы-фюзенді-семифюзенді болады.
Кларен-дюрен
Көмірлердің күрделі ингредиенті, қасиеттері бойынша дюренге жақын.
Дереккөздер
Санат:Геология
Қиылысты лицензия
Қиылысты лицензия (кросс-лицензия) - лицензиялық келісімге отырған кезде заңды тұлғалардың құқық жөнінде өзара кенуі. Мұндай тәсіл серіктестер өздерінің өндірістік және коммерциялық қызметін бір-бірінің құқығын бұрмаламастан жүзеге асыра алмайтын жағдайда қолданылады.