Эллада_мәдениеті
Әдебиет. Еуропадағы ең ежелгі әдебиеттердің бірі – ежелгі грек әдебиеті грек халқының ауыз әдебиеті негізінде пайда болды. Б.з.б. 8 – 7 ғ-ларда ру-тайпалық батырлар жөніндегі эпик. әндер мен Ионияның бұрынғы тарихи оқиғаларының негізінде “Иллиада” мен “Одиссея” эпик. жырлары жасалды. Олардың авторы соқыр жыршы Гомер болып есептеледі. Гесиод (8 – 7 ғ-лар) дүние мен құдайлардың пайда болуын (“Теогония”), патшалардан қысым көрген егіншілер көзқарасы тұрғысынан діни өсиеттер мен моральдық шаруашылық ережелерді баяндады (“Еңбектер мен күндер”). 7 – 6 ғ-ларда әдебиетте лирика елеулі рөл атқара бастады. Ионияда екі лирик. жанр: өсиеттік әскери-саяси, адамгершілік пен махаббат тақырыбындағы элегия мен әшкерелеуші күлкілі-ямб қалыптасты. Лесбос аралының ақындары лирамен сүйемелденіп орындалатын жеке әндер жазды. Сапфо махаббат және үйлену тойы тақырыбына өлеңдер шығарды. Оның ізімен иониялық Анакреонт (6 – 5 ғ-лар) тойлар мен махаббат тақырыбына лирик. шағын өлеңдер жазды. Салтанатты хор лирикасы, гимндер поэзиясы дамыды. Хор лирикасы өкілдерінің ішінде анағұрлым белгілері Алкман, Стесихор, Арион, Ивик, Симонид, Бакхилид, Пиндар болды. 6 ғ-да Ионияда филос. және баяндаушы проза пайда болды. Ауыз әдебиеті әңгімесінің жаңа типі – тарихи немесе тұрмыстық кейіпкерлері бар новелла дамыды. Прозалық ауыз әдебиетінің жарқын тұлғасы, тұрмыстық анекдоттың қаїарманы мысалдар авторы құл – Эзоп болып танылған. 5 – 4 ғ-лар ежелгі грек әдебиетінің неғұрлым гүлденген дәуірі. Афина демократиясы дамыған осы кезеңде жетекші жанр – мифол. тақырыптағы трагедия болды. Эсхил демокр. құрылыстың деспотизмді (“Парсылар”), мемлекеттілік пен соттың рулық тәртіптерді (“Орестея” трилогиясы, “Жетеуі Фивыға қарсы”) жеңуін, отбасы қағидаларының салтанат құруы (“Данаида”) мен өркениетті (“Прометей”) бейнеледі. Софокл шығармаларында адамдар өз мінез-құлқы бойынша толықтай дербес болды (“Антигона”, “Филоктет”, “Электра”). Сицилияда (Эпохорм, 6 – 5 ғ-лар) пайда болған, бірақ Афинада 5 ғ-да (ежелгі аттик. комедия атанған) дамыған комедия ескілікті карнавалдық-ойындық формаларын сақтап, оларды жаңа қоғамдық-сатиралық мазмұнмен толықтырды. Аристофан комедиялары Афинаның (“Салтаттылар”, “Соналар”), софистік философияға (“Бұлттар”), Еврипид трагедияларына (“Көлбақалар”) деген батыл және терең сатира болды. Ежелгі комедия ауыз әдебиеттік маскалар қолданумен жалпылама карикатуралық кейіпкерлер жасады. 5 ғ-дың 2 жартысында басталған полис дағдарысы софистік қозғалыстан өзінің идеол. көрінісін тапты. Ол жоғ. көркемдік дәрежеге жеткен тарихнама (Геродот, Фукидид, Ксенофонт) саласының, прозаның, филос. диалогтың (Платон) және шешендік өнердің тез дамуына әкеп соқты. 4 ғ-да сот және саяси шешендік (Лисий, Демосфен), сондай-ақ “салтанатты” (Сократ) шешендік өнері гүлденді. Осыған байланысты сөйлеу өнерінің шеберлігі мен стилінің теориясы – риторика пайда болды. Грекияда македондық биліктің орнауы мен эллиндік мемлекеттердің құрылуы (3 ғ-дың бас кезі) гректердің өмір салтын шұғыл өзгертті. Саяси шешендік өз негізінен айрылды. Әдебиет отбасылық және тұрмыстық тақырыптарға бет бұрып, “жаңа комедия” дамыды. Шағын поэзиялық формалардан махаббат, дастарқан басылық, қабір басына арналған, күлкілі эпиграммалар тарады. Сатиралық мазмұндағы новелла пайда болды. Римдік жаулап алушылық (б.з.б. 2 ғ-дың ортасынан бастап) Грекияның мәдени өмірінің құлдырауын тереңдетті. Дегенмен б.з. 1 ғ-нан бастап грек қоғамының жоғ. топтары өздерінің өткен тарихына көңіл бөле бастады. Әдебиетте ол аттик. проза тіліне бейімделу түрінде бейнеленді. 1 – 3 ғ-лардағы грек романы тағдыр соққысына қарамастан бір-біріне адал болып қалған мінсіз ғашықтар өмірін суреттеді (Харитон, Ксенофон, Ксенофон, Ямвлих, Ахилл Таттий, Лонг, Гелиодор) 4 ғ-дан бастап антик. грек әдебиеті өзінің жетекші орнын христиандық әдебиетке берді.