Физикадан_есеп_шығарудың_маңызы
Физикалық есептерді шығару әдістемесінің педагогикалық-психологиялық негіздері Оқу практикасында логикалық ой тұжырымдар, физиканың заңдары мен әдістерінің негізіндегі эксперимент пен матиматикалық әрекеттер көмегімен шешілетін шағын мәселелерді физикалық есептер деп атайды. Есепті шешу мақсатты бағытталған ойлау болғандықтан, оқушылардың ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамытудың маңызды құралдарының бірі – физикалық есептерді шешу болып табылады. Сабақтарда көбінесе оқушыларға есептр беру арқылы проблемалық жағдайлар туғызып, оқушылардың ой әрекетінің белсенділігін арттырады. Мазмұнында физикалық ақпараттың болуы есептің құндылығын, маңыздылығын арттырады. Сондықтан классикалық фундаментальді тәжірибелер мен қазіргі кездегі физиканың негізіндегі жаңалықтар сипатталатын, сондай-ақ зерттеудің физикаға тән әдістерін көрсеткен есептерге ерекше көңіл бөліну керек. Мұндай есептерге Штерн, О.Герике,А.Иоффе тәжірибелерінің негізінде берілген есептер жатады. Эксперимент табиғат құбылыстарын зерттеудің негізгі әдістерінің бірі, әрі оның негізіне физикалық шамалар арасындағы физикалық байланыстың математикалық зерттеулері мен өлшеулер алынатындықтан оқушыларға эксперименттік есептерді көбірек шығартқан жөн. 7-сынып оқушылары үшін келесі типтегі эксперименттік есептер беруге болады. Тарихи мазмұнды есептер шешу арқылы физик-ғалымдарға кездескен қиыншылықтар мен оларды шешу жолдарын көрсетуге болады. Мұндай есептерге жарық жылдамдығын анықтау, атом құрылысын зерттеу тәжірибелері негізіндегі есептер мысал болды. Есеп шығару процесінде оқушылар техника мен тұрмыстағы, табиғаттағы әртүрлі физикалық құбылыстарды талдауға өз білімдерін қолдану; графиктер, сызбалар, суреттер салу; есептеулер жүргізу; анықтамалық әдебиеттер қолдану; эксперименттік есептерді шығаруда әртүрлі құрал-жабдықтарды қолдану дағдылары мен біліктіліктерін меңгереді. Есеп шығарудың тәрбиелік маңызы ерекше. Есеп шығару барысында оқушыларды жаңа прогресшіл идеялармен таныстырып, олардың зейіні ғылым мен техника жетістіктеріне аударылады. Мазмұнына космосты игеру, электр станциялары және жаңа техникалық жаңалықтар қамтылған есептердің орны ерекше. Есеп шығару – үлкен күшті қажет ететін қиын еңбек. Бұл процесс кезінде шығармашылық жетістіктер қуанышы, пәнге деген қызығушылық, көңіл қалдыратын өкініш, өз күшіне сенбеушілік пайда болуы да, пәнге деген қызығуышылықтың жойылуы да мүмкін. Есеп шығарту арқылы мұғалім оқушылардың жетістігін, көңіл-күйін, өзінің оқу-тәрбие жұмысының тиімділігін үнемі бақылап отыратындықтан, есеп шығару сезімтал барометр тәрізді. Физикалық есептерді шығару әдістемесі Есеп шығару әдістемесі есептің мазмұнына, оқушылардың дайындығына, олардың алдына қойылған міндеттерге т.с.с. тәуелді. Дегенмен де көптеген есептерді шығару барысында жеткілікті көңіл бөлетін жағдайлар бар. VII – XI сыныптар аралығындаоқушылар шамамен 170 негізгі формуланы оқып-үйренеді. әр формулада кем дегенде үш шама болатынын ескерсек, әрбір оқушы негізгі заңдылықтарға арналған бірнеше жүздеген есептердің типтерін меңгеруі тиіс. Оқушылардың физикалық заңдылықтарды білуі, физикалық шамаларды, оларды өлшеу тәсілдері мен өлшем бірліктерін дұрыс түсінуі есеп шығару жетістігінің алғышарттары болып табылады. Осындай міндетті шарттарға оқушылардың математикалық дайындығы да енеді. Содан кейін оқушылар белгілі бір типтегі есептерді шығарудың жалпылама немесе арнайы тәсілдерін меңгеруі керек. Ол үшін есептерді шығаруға арналған әрекеттер реті нұсқаулар – есептің алгоритмін құрастырған дұрыс. Бірақ көптеген жағдайларда есептің күрделігіне байланысты мұндай алгоритмдерді құрастыру белгілі қиындықтарға әкеледі. Сондықтан көбіне есептер шығаруға арналған жалпылама нұсқаулар беріледі. Типтік есептерді шығаруға арналған нұсқаулар мен жалпы ережелерді жүйелі түрде қолдану оқушыларда дұрыс ой жұмысын қалыптастырып, күрделі шығармашылық жұмыстарды орындауын жеңілдетеді. Есептерді жалпы негізгі заңдылықтар мен деректергекөбірек көңіл бөліп, оқу материалының логикасынасәйкес жүйелі түрде шешу керек. Ондай болмаған жағдайда оқушылар әрбір есепті жаңа материал ретінде қарастырады да, келесі есепті шығаруда қиындыққа тіреледі. Дегенмен жалпы және дайын нұсқауларды пайдалану әртүрлі қиындықтағы есептерді шығаруда жетістіктерге жеткізбейді. Есептер шығару – физикалық құбылыстар мен тәжірибелерді бақылауда үлкен роль атқаратын танымдық процесс. Суреттер, сызбаларжәне графиктер сияқты бақылаулар мен тәжірибелер ойды жүйелеуге, есептің шартын ақтылауға, шамалар арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік береді. Ойлау процесі ретінде есеп шығару – анализді-синтездік процесс. Есептің тұжырымдалуының үлкен манызы бар. Ол өте анық, әрі нақты ьолу керек. Есептің тұжырымдамасындағы қосымша мәліметтер негізгі берілгендерді жауып қалмау керек. Есептің шартын талдау есепте сипатталған құбылыстын толық бейнесін көруге мүмкіндік береді, сонымен қатар қарастырған жағдай үшін берілгендердің немесе жағдайлардың қайсысы маңызды, қайсысы манызды емес екендігі анықталады. Құбылысты танып, физикалық заңдылықты анықтау үшін нақты жағдайды абстракциялап, ықшамдайды, сөйтіп құбылысты табиғатта кездеспейтін «таза» күйінде қарастырады. Мысалы, механика есептерін қарастырғанда көбінесе үйкеліс ескерілмейді, геометриялық оптика есептерін карастырғанда «жұқа» линзалардың қалынды ескерілмейді. Кейде бұл шарттар есептің мазмұнында берілсе, енді бірде еспе шығару барысында анықталады. Осылайша есепті талдау негізінде оны шығаруға ыңғайлы ықшамдалған тұжырымдамасы алынады. Есепті талдау барысында қандай ережелерді немесе заңдылықтарда берілген нақты жағдайға қолдануға болатындығын анықтау керек. Бұл оқушыларға белгілі қиындықтар әкеледі. Есепті талдай отырып оны блгілі типтегі есептер қатарына жатқызуға болатын жалпылама сипаты және есептің өзіндік сипаты анықталады. Оқушылар өздерінің белсенді әрекеттер процесінде, әсіресе проблемалық және шығармашылық есептерді шығарукезінде, есеп шығарудың жалпы ережелері мен нұсқауларын жетістікпен меңгереді. Оқушыларға есеп шығару дағдысын қалыптастыруда жазбаларды безендіру техникасына бірдей талаптар қою, тиімді есптеу әдістерін меңгерту және т.с.с., өте маңызды. Мысалы көптеген емептерді жалпы түрде шығарып, содан соң есептеулер жүргізген тиімді, көбіне аралық есептеу нәтижелрі қажет емес, сондықтан уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл тәсіл есептің нәтижесін тексеру мен талдауды жеңілдетеді. Шамалардың сан мәндерін олардың атауларымен бірге формулаға қойған дұрыс. Бұл барлық шамалар бірліктерінің бір жүйеде алуға міндеттейді. Физиканы оқыту алгашқы кезеңінде есептердегі физикалық шамаларды бір жүйеге арифметикалық тәсілмен келтіреді. Содан соң оқушыларды шаманың атауын соңғы формулаға қойылып, алгебралық түрлендіру кезінде бірте-бірте жалпы ережені пайдалануға үйретеді. Келесі кезең – есептеулерді орындау оқушылар математикадан алған білімдерінпрактикада қолдана алмағандықтан бұл кезеңге көп уақыт жұмсайды. Сондықтан есеп шығару кезінде ең алдымен  сұрақтың физикалық жағына көңіл бөліну керек, содаң сон математикалық есептеудің тиімді жолдары мен құралдары іздестіріледі. Физика есептеріншығаруға дейін оқушылар жуықтап есептеумен танысады. Бірақ жуықтап есептеу негізінде физика сабақтарында қолданылады. Ең соңында шешімді тексеру мн талдау жүргізіледі. Алынған мәліметтің ретін тексеру үшін жуықтау есептеулеріннің ережелерін ауызша пайдаланып, мұғалім өзі көрсетері. Жауаптың талдау мен тексеруі үшін өлшемділік әдістерінің көмегімен логикалық бағалау өте маңызды. Сондай-ақ көптеген жағдайларда есепті эксперимент арқылы немесе бірнеше тәсілдері пайдаланып шығарған жөн. Физикалық есептер шығарудағы анализдік – синтездік әдіс Анализдік – синтездік әдіс – орта мектептің барлық сыныптарындағы физика есептерін шығарудаңы негізгі әдіс. Оқу процесінде оны ойдағыдай қолдану оқушыларға есептің шешуінің дұрыс жолын табуына жол ашып, олардың логикалық ойлауының дамуына септігін тигізеді. Физикадан әдістеме құралдарында талдау (анализ) мен синтез екі тәуелсіз әдістер ретінде жиі қарастырылады. Алайда бұлай бөлуді дәл сол мағынасында түсінуге болмайды.Синтез бен анализ есептердің шығаруда, ойлау процесіндегі индукция және дедукция сияқты бөлінбейді. Физикалық есептерді шығарғанда анализ бен синтезді қолдану бірге алынады, яғни практикада анализдік әдіс қолданылады. Бұл әдіспен есептің сұрағынан бастап, анализ жолымен шығарғанда, оны шығару үшін не істеу қажеттігін айқындайды және біртіндеп күрделі есепті жай есептер қатарына жіктей келе, шартында берілген белгілі шамаларға дейін жетеді. Одан кейін синтез көмегімен пайымдауды кері тәртіпке жүргізеді: белгілі шамаларды пайдалана отырып, бірқатар амалдарды жүргізіп барып, нәтижесінде белгісізді табады. Сапалық есептерді шығару әдістемесі Оқушыларды сапалық есептерді саналы шығару дағдысын тәрбиелеу үшін, мұғалімнің белгілі бір жүйесі және ойластырылған оқыту әдістемесі болуы керек. Есепті дұрыс таңдаудың маңыздылығы да аз емес. Есептің алғашқы кездерінде оқушылардың өз тәжірибесінен белгілі құбылысқа немесе фактілерге түсінік беруі жүйелі енгізілсе, оқушылар өмірімен байланысты көреді. Ұсынылатын есептердің танымдық және тәрбиелік мағынасы артады. Оқушылардың политехникалық ой өрісін кеңейту мақсатында 7-сыныптан бастап-ақ есептің шартына оқушылар үшін жаңа деректерді, техникалық мәліметтерді енгізген дұрыс. Есептерді таңдап алуда мектептің айналасындағы өндірістің сипатын және жергілікті жағдайларды ескерудің маңызы үлкен. Сапалық есептердің шығару негізінен үш кезеңнен тұрады: шартын оқу, есепті талдау және шешу. Есеп мазмұнын талдау кезінде ең алдымен оқушылар берілген тақырыптағы белгілі ортақ заңдылықтарды пайдаланады: осыдан кейін есептегі айтылған құбылыс қалай нақты түсіндіріулі керек екенің айқындайды. Сапалық есептерге шарттың талдауы негізделген керекті жауаппен тығыз байланысты.