cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Елхан мемлекеті
Мемлекет негізі
Ал Хулагу Тебриз қаласын астана етіп, жаңа Ильхан мемлекетінің негізін қалайды. Мемлекеттің христиан сенімін ұстанатын алғашқы хандары Рим папасымен, Франция королімен одақтасып, мұсылмандықты қабыодаған Алтын Ордамен, Египет мәмлүктерімен, Осман империясымен үнемі соғыс жүргізген.
Хулагу 1265 жылы қайтыс болып, ақсүйектер арасында билік үшін талас өршиді. Жан-жақтан мұсылман елдерімен соғыс толастамайды. 1353 жылы соңғы елхан Туга Темір өлген соң Ильхандар мемлекеті мүлдем құлап,Иран жерінде тәуелсіз мемлекеттер құрыла бастады. Олардың арасында Жалайыр сұлтандығы біршама әйгілі болды.
Мемлекет тарихы
Ильхан мемлекеті Сирияны басып алу үшін крестшілердің көмегіне сүйене отырып, Мысырдағы мәмлүктер сұлтандығымен, Алтын Ордамен, Шағатай ұлысымен үздіксіз соғыс жүргізді. Мысыр мен Алтын Ордаға қарсы күресте олар Рим папасымен, Генуямен, Франция және Англия корольдерімен одақтасқанымен, соғыс сәтсіз болады.
Хулагу мемлекетін түркі-моңғол ақсүйектері басқарғанымен, мемлекеттік аппарат парсы шенеуніктерінен құралды. Үздіксіз соғыстар әрі алым-салық мөлшерінің шектен тыс көптігі халықты күйзеліске ұшыратып, алғашқы билеушілер тұсында жер-жерде жиі-жиі көтерілістер болып тұрды. Осындай тұрақсыздықтың салдарынан Газан хан ішкі саясатты өзгертуге мәжбүр болды. Ол ильхандардың арасынан бірінші болып ислам дінін қабылдайды. Осыдан кейін мемлекет билігі парсы ақсүйектерінің қолына көше бастады.
Уәзір әрі ғалым Рашид әд-Диннің басшылығымен реформа жүргізіліп, алым-салық мөлшері нақты белгіленді. Пайдаланылмай жатқан жерлер жер иленушілерге бөлініп берілді, олар бұл жерлерді өңдеп, игеруге міндетті болды. Жер суландыру жұмысы кең көлемде жүргізіліп, мемлекет үшін бірыңғай өлшем таразы жүйесі енгізілді. Газан хан шаруалардың жерге бекітілуін заң жүзінде күшейтіп, қашқын шаруаларды іздеу мерзімін 30 жылға ұзартады. Нәтижесінде Ильхан мемлекетінің, ең алдымен Иранның экономикасы тез өркендей бастайды.
Бірақ кейін мұрагерлердің тақ таласы күшейіп, орталық үкімет әлсіреп кетеді. Ильхан Әбу Саид (1316 — 35) қайтыс болғаннан кейін, елге толық билік жүргізген бірде-бір билеуші болған жоқ. Әр аймақтардағы парсы ақсүйектері өздерінің жеке хандарын таққа отырғызып, бір-бірімен өзара соғысуға көшті. Осыған байланысты Ильхан мемлекеті бірнеше тәуелсіз ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетті. Олардың кейбіреулері (Жалайыр сұлтандығы (1336 — 1411), Мозаффер мемлекеті (1340/50 — 93, т.б.) біршама күшті елдерге айналды.
Күрд мемлекеті іс жүзінде Ильхан мемлекетінен тәуелсіз саясат жүргізді. Орталыққа бағынған аймақтардың өзінде де жиі-жиі жергілікті тайпалар көтеріліс жасап тұрды. Ильхан мемлекетінің соңғы ханы 1353 ж желтоқсан айында көтеріліске шыққан сербезарлар ордаға басып кірген кезде қазаға ұшырайды.
Дереккөздер
Санат:Иран тарихы Санат:Моңғол мемлекеттері Санат:1256 жылы пайда болғандар Санат:1335 жылы ғайып болғандар Санат:Хулагу мемлекеті
Теньер-ан-Тьераш
Теньер-ан-Тьераш (Taisnières-en-Thiérache) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Авен-сюр-Ельп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,5 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59583, пошта индексі — 59550.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 481 адамды құрады. Халық тығыздығы — 56,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Кабади
thumb|right|300px|Кабади ойыныКабади, Азия елдерінде көп тараған күрес пен регбидің элементтері бар спорт түрлерінің бірі. Оның күрестен айырмашылығы командалық ойын, регбиден айырмашылығы ойын кезінде доп пайдаланбайды. Әр команда жеті спортшыдан тұрады. Алаң екіге бөлініп бір жағы шабуыл жасаушылар, екінші жағы қорғанушылар болып белінеді. Әр командадан бір спортшы рейдер топ жетекшісі белініп шығады. Ойын басталған кезде рейдер алға ұмтылып қорғаныстағы команданың неғұрлым көп ойыншыларына қолын тигізуге ал қорғанушылар рейдерді ұстап алуға тырысады. Егер ұстауға мүмкіншілік бермесе рейдер өз командасына қосылады. Келесі шабуылдау кезегі екінші командаға келеді. Ойын әр тайм 20 минуттан екі таймға созылады. Регбидің қолы тиген спортшы ойыннан шығарылады. Кабадидің екінші түрі уакытты есептемей қашан спортшылардың барлығы алаңнан шығып біткенше ойынды жалғастыра береді. Аламар атты түрінде спортшылар алаңнан шығарылмайды тек ұпай есе береді. Кабади Үндістан мен Пәкістан жерінде шамамен 4000 жылдай бұрын белгілі болыпты. Бұл қызықты спорт түрі 2002 ж. Оңтүстік Кореяның Бусан қаласында өткен XIV Азия ойындарының бағдарламасына енді.
Дереккөздер
Санат:Спорт түрлері
Рюденау
Рюденау (Rüdenau) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Мильтенберг ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 811 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 76 153. Муниципалитеттің басшысы — Удо Кесман.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Геологиялық деректеме
Геологиялық деректеме. Нақтылы геологиялық нысанды (ауданды, кенді, планшетті т.с.с.) зерттеу қорытындыларының жиынтығы. Бұл құжатта геологиялық түсірім, іздестіру және барлау жұмыстарының, бүкіл геофизикалық зерттеулер мен игерілу шараларының барша қорытындылары сараланады. Нысан бойынша жалпылама тұжырым жасақталып, болашақта шешілуге тиіс мәселелердің басы ашылады. Кендерді алдын ала және жан-жақты барлау жұмыстары толығымен аяқталған жағдайда, сол кенге тиесілі пайдалы қазбаның қоры есептеліп, оның экономикалық маңызы туралы тұжырым ашылып көрсетіледі.
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ геологиясы Санат:Терминология
3-ферма
3-ферма — Павлодар облысы Май ауданы, Кеңтүбек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Көктөбе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 126 адам (71 ер адам және 55 әйел адам) болса, 2009 жылы 22 адамды (14 ер адам және 8 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Май ауданы елді мекендері
Хулугу
Хулугу (т. ж. б. — б.з.б. 85) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 96 — 85). Әкесінің орнына таққа отырған. Оның билігі кезінде ғұндар Хань мемлекетімен соғыс жағдайында тұрды. Бұл соғыста ғұндар басымдық танытты, сондықтан б.з.б. 91 ж. Хань патшасы Уди Чжиян Шун деген елшісін ғұндарға жіберді. Бірақ келесі жылы қытайлар ғұндарға шабуыл жасап, жеңіліске ұшырады да, қолбасшысы қолға түседі. Осыдан кейін Хань патшалығы ғұндарға ханшаларын беріп, құдандалы болу арқылы олардың шабуылынан сақтану саясатын ұстанды.
Вье-Вьель
Вье-Вьель (Vieux-Viel) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Сен-Мало округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,77 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 286 адамды құрады. Халық тығыздығы — 32,61 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Динамикалық реакция
Динамикалық реакция(Реакция динамическая) — айналып тұрған қатты дененің тұғырының инерция күшіне тәуелді динамикалық қосымша реакциясы.
Вье-Вьель
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Брифинг
Брифинг-1)белгілі бір мәселелер жөнінде үкімет ұстаған бағытты арнаулы өкілдің, БАҚ журналистердің алдында шағын мәжіліс өткізіп, баяндап беруі. .Мысалы:халықаралық келіссөздерде болған мәмілені мәлімдеу, түсіндірме жасау.
2)Үкіметтің жеке мәселелер бойынша немесе халықаралық келіссөзге қатысушылардың келісімімен оның барысы туралы хабарлама жасау үшін ресми адамдардың ақпарат құралдары өкілдерімен кездесуі.
3)Нұсқау, қысқа мәжіліс. Баспасөз өкілдерінің кездесуі. Онда белгілі бір мәселе төңірегінде үкіметтің позициясы баяндалады немесе халықаралық келіссөзге, конференцияға қатысушы жақтардың көзқарасы хабарланады.Брифинг баспасөз конференциясының үлгісі тәріздес. Брифингте мемлекеттің қандай да бір бағыттағы мәселеге көзқарасы ашық баяндалып, оған БАҚ-тың көзқарасы тексеріледі. Брифинг материалының баспасөз-конференциядағыдай баспасөзде жариялануы міндетті емес.
4)Эксклюзивті пресс-конференция. Брифинг–бұл сенімге кірген журналистерге арналған пресс-конференция. Брифинг мүмкін болған жағдайда кез келген жерде өткізіле береді.Оның ғимаратта өтуі шарт емес, далада, су жағасында, балабақшада, саябақ аумағында кейде корабльде немесе ұшақта да өте береді.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Agenzia pubblicitaria
NGC 3467
NGC 3467 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1828 жылы 18 қаңтарда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3467 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 32903, UGC 6045, MCG 2-28-30, ZWG 66,67.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Ескі турбе
Ескі турбе — Башқұртстанның Шаран ауданындағы ауыл, Мичурин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 141 адамды құрады. Пошта индексі — 452638, ОКАТО коды — 80258830021.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ақсақал шапаны
Ақсақал шапаны - неке салтындағы кәде атауы. Күйеужігіт қалыңдығына алғаш рет үрын келгеннiн ертеңінде оның күрметіне жасалған, тойға шақырылған ақсақалға күйеужігіт тарапынан «ақсақал шапаны» деп аталатын кәде шапаны жабылады. Ертеде бұл кәде батыс қазақтарының арасында болғанға ұқсайды.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Қосаман
Географиялық орны
Аудан орталығы - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 89 шақырым жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 339 адам (179 ер адам және 160 әйел адам) болса, 2009 жылы 379 адамды (196 ер адам және 183 әйел адам) құрады.
Қосаманда орта мектеп, фельдшерлік бекет үйі, кітапхана, клуб тұрғындарға қызмет жасап келеді. Сондай-ақ, Құланды ЖШС-нің №1 фермасы осы Қосаманда орналасқан. Жақын теміржол бекеті – Сексеуілден 60 шақырым жерде.
Дереккөздер
Санат:Арал ауданы елді мекендері
Фернанду-Престис
Фернанду-Престис (Fernando Prestes) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Рибейран-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Жаботикабал экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5 625 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 170,112 км² шамасында. Халық тығыздығы — 33,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1914 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Элизабет-Софиен-Ког
Элизабет-Софиен-Ког (Elisabeth-Sophien-Koog) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Солтүстік Фризия ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 46 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 54 026. Муниципалитеттің басшысы — Уве Эльснер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда 2013/14
Толық мақаласы: УЕФА Чемпиондар лигасы 2013/14 Толық мақаласы: УЕФА Еуропа лигасы 2013/14
2013/14 жылғы Еурокубоктерде қазақстандық клубтар біршама жақсы ойнады. "Шахтер" клубы жарысты Чемпиондар лигасынан бастап, Еуропа лигасының топтық кезеңіне барған бірінші қазақстандық команда боп тарихта қалды.
"Ақтөбе" үшінші рет Еуропа лигасының плей-офф кезеңіне жетті, бірақ тағы да жолы болмай, топтық кезеңге өте алмады.
Бірінші іріктеу кезеңі
-
Екінші іріктеу кезеңі
---
Дереккөздер
Санат:2013 жылғы футбол Санат:Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 2013/14 Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2013/14
Мядловей-Яга (өзен)
Мядловей-Яга (Мядлавэй-Яга) — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Паханческая кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Теңгежапырақ шықшөп
Теңгежапырақ шықшөп (Drosera rotundifolia) - шықшөптер тұқымдасы шықшөп туысына жататын, ұсақ жәндіктермен қоректенетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.
Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда шымтезекті мүк өскен батпақты жерлерде, ылғалды, құмды жерлерде өседі.
Құрамы
Құрамында дрозерон, плумбагин, ферменттер, пигменттер танин, аскорбин, алма, лимон қышқылдары бар.
Емдік қасиеті
Шықшөптен жасалған дәрілердің қақырық түсіретін, жөтел басатын, тер шығаратын, несеп айдайтын, дененің қызуын төмендететін қасиеттері бар. Халық медицинасында көкжөтелді, бронх демікпесін, артериосклерозды және қақырыққа қан араласқанды емдеу үшін қолданылады. Шықшөптің жапырағында таңертеңгілікте пайда болатын шық секілді сұйық затпен сүйелді емдейді. Дәрі үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинайды.
Дәрі дайындау және қолдану тәсілі
Өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 2 стақан суға салып 6 сағат тұндырады да, оған 4 грамм бромды натрий қосады. Көкжөтелге қарсы осы тұнбадан 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді. Шықшөптен, жолжекеннің жапырағынан, қоғажайдан теңдей етіп алып араластырады. Оның 2 шай қасығын 1 стақан қайнап тұрған суға салып тұндырады да, жөтелге қарсы 1 ас қасықтан 3-4 рет ішеді.
Дереккөздер
Санат:Шықшөптер Санат:Дәрілік өсімдіктер Санат:Қазақстан флорасы
Козинка (Орлика тармағы)
Козинка — Ресейдегі өзен. Орлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Орлик өзенінің сол жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока бастауынан Орёл қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Маншинка
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аркозелу (Говея)
Аркозелу (Говея) (Arcozelo (Gouveia)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Говейя муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Серра-да-Эштрела экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 858 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 30,79 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,9 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Монте-Сан-Пьетро
Монте-Сан-Пьетро (Monte San Pietro) — Италиядағы қала, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Болонья провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 269 адамды құрайды (2001). Халық тығыздығы 137,6 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 74,63 км² шамасында. Пошта индексі — 40050.
Жыл сайынғы мерекесі — 7 қазан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Фернандо Торрес
Фернандо Хосе Торрес Санс (исп. Fernando José Torres Sanz; 20 наурыз 1984, Фуэнлабраде, Мадрид, Испания) — испан футболшысы, шабуылшы. 2008, 2012 жылдары Еуропа чемпионы, 2010 жылы әлем чемпионы атанды. thumb|right|Фернандо Торрес
Клубтық
1984 жылы 20 наурызда дүниеге келген Фернандо бес жылдан соң футболға алғашқы қадамын жасайды. Бұл жайтты «Атлетиконың» жанкүйері болған атасы да нақтылайды. Дәл сол кісі Фернандоға футбол ауруын жұқтырған. Кішкентайынан стадионға апарып футбол көрсетіп, нағыз ойынның не екенін сездірткен. Осыдан барып ол жастар командасында доп тебе бастайды.
10 жасында «Райо 13» командасына алынып, бір маусымда 55 доп соғады. Осыдан барып оны «Атлетико» футбол мектебіне шақырады. Онда ол өзін керемет көрсете біледі де, жастар командасына ауысады. Үш жылдан кейін Торрес өзінің ең алғашқы жеңісін тойлайды. 15 жасар футболшылардың арасында өткен Еуропаның мықты командалары қатысқан ірі турнирде ол командасына жеңіп шығуға үлкен көмек көрсетеді. Сөйтіп сол турнирдің үздік ойыншысы деген атаққа ие болады.
1999-жылы ол «Атлетиконың» негізгі командасымен алғашқы келісімшартқа отырады. 16 жасарлардың арасындағы Еуропа чемпионатын ұлттық құрама сапында жеңеді. Онда да ол қарап жүрмей 7 ойында 6 доп соғады. 2000/01-жылғы маусымда тұсаукесер кездесуін «Альбасете» командасына қарсы өткізеді. Бір апта өткен соң бірінші голын ұрады.
2003/04 жылы Торрес 35 ойында 19 доп кіргізіп, команданың ең жас капитаны болады. Ол шақта «Эль Ниньоны» Испанияның ұлттық құрамасына шақырады. Португалиямен жолдастық кездесуде ұлттық команданың жейдесімен тұңғыш рет алаңға шығады.
Вонга
Вонга — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Сосьва өзенінің сол жағалауынан 212 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Фернандо Торрес
Клубтық
Торрес 2015 жылы «Милан» клубынан «Атлетико Мадрид» клубына жалға келді. Өзінің бұрынғы клубында ол алғашқы ойынында көзге түсті. Торрес 19 номермен ойнады, Ал ол кезде 9 номерді Хорватиялық футболшы Марио Мандзукич алған болатын.
Вонга
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Фернандо Торрес
Ұлттық құрама
2004-жылғы Еуропа біріншілігі мен соңғы Әлем чемпионатына Торрес Испанияның ұлттық құрамасымен қатысты. Соңғысында екі доп соқты. Оның бірі финалда Германия қақпасына. Әлемнің үздік қорғаушыларының бірі Филип Лам дәл сол сәтте Фернандодай жылдам шабуылшыға күші жетпесін бірден ұқты. Бір қателік, бір гол. Бұл 2008 Еуропа біріншілігінің финалында соққан голы болатын! Бұл біріншіліктен соң Эль-Ниньо лақап атымен әйгілі Фернандо Торрес Испания ұлттық құрамасының сапында 2010 жылғы әлем біріншілігіне қатысып, 1-орын медалін қанжығасына байлайды.
Жетістіктері
Командалық
«Атлетико Мадрид»
«Челси»
Испания құрамасы
Дереккөздер
Санат:Испания футболшылары Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары Санат:Милан ФК ойыншылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Бругиоз
Қоздырғышы-Brubia malayi (Brud 1927)-жіп тәрізді құрттар. Аналығының өлшемі 55х0,16 мм, аталығының өлшемі (22-23)х0,088 мм. туған микрофилярий өлшемі (0,22-0,26) х (0,005-0;006) мм. 2 түрлі штаммалары бар: B.malayi:. B.malayi: өмірлік циклі вухерерийге ұқсайды, бругерийдің ақырғы иесі болып адам, аралық иесі масалар тұқымдасы. Ақырғы субпериодтық штамма жабайы және үй жануарлары мысық, ит, маймылдардың кейбір түрлері болуы мүмкін. Маса ағзасында личинкалардың дамуы инвазивті кезеңінде 8-9 күн болады. Жетілген гельминттер ақырғы иесінде лимфа жүйесінде бірнеше жылға дейін сақталады, олар қан тамырларында 2-2,5 айдай жүреді.
Эпидемиология.
Бругиоз-перкутантты трансмиссивті биогелминтоз. Периодты бругиоз-трансмиссивті жүғу жолы масалардың шағуынан жұғады. Суперпериодты бругиоз-трансмиссивті зооноз, табиғи ошақтық инвазия. Қоздырғыш көзі болып инвазирленген жабайы және үй жануарлары мысық, ит, маймыл және сонымен қатар адам. Бругиоз тек Азия, Индия, Қытай, Корея, Вьетнам, Филиппин, Малайзия, Тайланд, Индонезия және де Сезам аралының батыс бөлігінде таралған.
Патогенез.
Бругиоздың патогенетикалық құрылымына адам ағзасының сенсибилизденген және токсикалық әсер ететін гельминттердің тағам қорыту кезінде лимфа түйіндерімен тамырларында, лимфаоттоктың бұзылыстарында, екіншілік инфекцияның қосылуымен жүреді.
Клиникасы.
Инкубациялық кезеңі 3-18 ай. Клиникасында аурудың 3 фазасын ажыратамыз.
Бірінші
Бастапқы кезеңінде аллергиялық реакциялар симптомды көрініс береді; қызба, теріде бөртпелердің шығуы, локальды ісік, әртүрлі ағзалардың эозинофильді инфильтраты, сонымен қатар өкпеде қанның эозинофилиясы мен гиперэозинофилия, фунифаденит және лимфаденит болуы мүмкін. Фуникулит, орхит, эпидимитит дамиды, ал әйелдерде мастит болды.
Екінші кезең
Жұққаннан кейін 2-7 жылдан соң дамиды, Бұл кезеңдегі ең бір маңызды симптом қан тамырларының варикозды кеңеюі, көбінесе беткей және терең жатқан лимфа тамырлары. Олардың бүйректе және зәр жолдарындағы жарылуы-хилурия және гематохилурия, ішектерде-хилизді диарея, ішастар-хилезді асцитке және перитонитке, умада-хилецил дамуына әкеледі. Бұл кезде лимфа тамырлары мен тері асты қабатының варикозды ісініп, қабынады және де лимфа түйіндерінің үлкеюі байқалады. Паразиттер маңайында абсцесстер дамиды: тері асты қабаты, бұлшық ет, жыныс мүшелері, буындардың ішінде, плевра, құрсақ ішінде болады. Ал осы абсцесстерді жарса плевра эмпиемасы, іріңді перитонит және артритке әкелуі мүмкін.
Үшінші кезең
Осы кезеңде де-аяқ-қолдары зақымданады. Аяқтары сүйелденіп, қатпарланып, бір қарағанда пілдің аяғына ұқсайды.
Емі
Жоғары әсер көрсететін ретінде ивермектин, мектизан жатады. Курсқа 30-40 мг/кг цитрат (немесе 15-20 мг/кг).
Алдын алу.
Ауру науқастарды табу іс-шарасы тасымалдаушылармен күрес. Күнделікті міндетті түрде өз қалына қарап, қадағалап, жылына 1 рет міндетті түрде ивермектин 100мкг/кг қолдану.
Ерте Темір дәуіріңдегі Солтүстік Қазақстан
Ертедегі Темір дәуіріңдегі Солтүстік Қазақстан Обалар мен қоныстар хронологиясы. Солтүстік Қазақстанның ертедегі темір дәуірі ескерткіштерінің хронологиялық негізіне заттай құрал-саймандарға — металл бұйымдарға, ең алдымен қару-жарак, еңбек құралдарына, сондай-ақ керамикаға салыстырмалы-типологиялық талдау жасау нәтижелері алынған. Қоныс ескерткіштерінің хронологиялық айқындамалары мен мәдени керек-жарақтарының ең басты өлшемі керамика болып табылады. Солтүстік Қазақстанның төрт қонысынан алынған ыдысты статистиқалық жағынан өңдеу оның мерзімін анықтауға және оған салыстырмалы талдау жасауға сенімді негіз берді. Сақтар заманының алғашқы кезені (б. з. б. VIII—VII ғғ.) обаларының негізгі тобы жебе үштарының жиынтығы бойынша ерекшеленеді. Мәдени топтастыру кестесін жасау кезінде жаратылыстану ғылымдарын тарта отырып, салыстырмалы-типологиялык талдау жасау жолымен б. з. б. VII ғасырда болған мәдени үлгілерді бір ғасырға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін болды.
Оларды негізге алып, обаларды уақыты жөнінен белуге болады. Жебелердің ұштары бойынша ен ертедегі обалар қатарына екі оба жатқызылады, олар: Бірлік-2,5-оба; Бірлік, 1-оба. Біріншісінің мерзімі қос қалақшасы бар ұңғылы және қысқа үш қалақшалы, үш кырлы алты жебе ұшының болуымен белгіленеді. Б. з. б. VII ғасырдың өзінде-ақ басы мен жүзі біршама өзгеше түрде болған екі қалақшасы бар ұңғылы үштардың ежелден келе жатқанына баса назар аударылды. Қоладан жасалған қысқа жебе ұштары Қазақстада қола дәуірінен белгілі болатын, сондықган олардың мерзімінің ертедегі деп көрсетілуі күмән туғызбауға тиіс. Обадан соңғы қола кезіне тән ыдыстар табылды. Табылған екінші жебенің уақыты дөңгелек ұзын нысанда сүйектен жасалған терт бұрышты ұңғылы ұштармен анықталады. Бұл жебе ұштары табылған құрал-саймандардың өзге заттарымен ұштастырылғанда олар скифтерден бұрынғы уақытқа тән кешенді құрайды. Бұған ұқсастары Солтүстік Қара теңіз өңірінің киммерийлер молалары мен Аржан обасының материалдарынан белгілі.
Б. з. б. VII ғасырға жататын төрт қорған мыналар: Алыпқаш, 1,13-обалар; Покровка, 1-оба; Бектеніз, 3-оба. Алыпқаштағы 13-обаның жиынтығы жарқын, анықтығымен ерекшеленеді. Ол жебе ұштарының алты түрінен тұрады, б. з. б. VII ғасыр үшін олардың ұштасуы тұрақты болып табылады. Жебе ұштарының типологиясы алдыңғы сақ заманының әскери қабірлерінің жарқын кешендерін ашып көрсетті. Олардың жерлеу кұрал-саймандарына жебе ұштарымен бірге хронологиялық көрсеткіш бола алатын пышақтар жатады. Бұлар — бір жүзі бар, алқымы шеңберлі немесе сабы қомақты, ұшы өткір жалпақ пышақтар. Олардың түрлері Қазақстан мен Орта Азияның аумағында қола дәуірінен белгілі. Төрт қырлы шүйдесі бар, ұңғылы, жалпақ уатқышты қола калып қызықты олжа болып табылады. Қарудың мұндай түрінің мерзімі сақтар заманының алғашқы кезеңіне сәйкес келеді.
Бұл кезеңге тән сақ обаларының шеңбері оған ернеуі және сыртында ілмешегі бар дөңгелек қола айнадан тұратын кешендердің енгізілуі есебінен кеңейе түседі. Қазақстанның бес кешенінде айналар ертедегі үлгідегі жүген жиынтығымен бірге табылды. Бұл — тікбұрышты үзеңгі мен тіреуішке қоса, тесіктері екі катар жасалған өзекше тәрізді орамы бар қола ауыздық. Ауыздық көне заманға жататындығын айқын көрсететін белгі өзекшелеріндегі шығыңқы, «езуіне» құйып жасалған «ойык» түріндегі өрнек болып табылады. Солтүстік Кавказ кешені бойынша мүндай өрнегі бар ауыз- дықтар б. з. б. VIII—VII ғасырлардан кейін таралған жоқ. Бұл кезеңге үш қоныс жатады. Қарлыға-1 және Боркі-2 қоныстарынын заттай құрал-саймандарының арасында қоныс мерзімін дәл анықтайтын бұйымдар кездеспеді. Керамикалық кешеннің орманды-дала өңірі ескерткіштерінде ұқсастары бар. Қоныстардың уақытын анықтау үшін біз жанама сипаттағы мәліметгерге жүгінуге мәжбүр болдық.
Мұндай қоныстың пайда болуы - көшпелі мал шаруашылығы қалып- тасуының занды нәтижесі. Көшпеліліктің таза күйінде тіршілік ете алмайтыны мәлім. Оның табиғи тіршілік етуі үшін отырықшы қолонер және егіншілік орталықтарымен өзара байланыс жасауы қажет. Шаруашылықты жүргізудің жылжымалы түрлеріне көшудің бастапқы кезеңінде отырықшылық ошақтары бір этникалық, туыстық ортада пайда болды. Бұл іс жүзінде кауымның көшпелілерге қызмет ететін бір бөлігі еді. Одан кейін жаңа өндірістік маманданудың кеңеюі мен топтануына байланысты көшпелі және отырықшы дүниенін алшақтау үрдісі басталады. Отырықшы компонент этниқалык қауым шегінен шығады. Б. з. б. I мың- жылдықтың орта шеніне қарай Солтүстік Қазақстанның көшпелілері үшін егінші әріптестер рөлін Батыс Сібірдің орманды-далалық өңірінің отырықшы орталықтары өз мойнына алды. Солтүстік Қазақстанның далалық өңірінде көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуымен бірге ертедегі темір ғасыры мәдениетінің қалыптасу үрдісі жүріп жатты. Мұны өтпелі кезендегі обалар тобы айқын көрсетеді, ал ол кездің ғұрпында қола ғасырының да, ертедегі темір ғасырының да белгілері ұштасып жатыр. Б. з. б. I мыңжылдыктың басында палеоклиматтық және шаруашылық өзгерістердің нәтижесінде ландшафтық аймактардың қазіргі шектері қалыптасып, әр түрлі екі археологиялық мәдениеттер мен шаруашылық-мәдени үлгілердің қалыптасу үрдісі жүріп жатты. Олардың арасына қатаң шек болтан жоқ. Шаруашылықтың жаңа уклады неғұрлым ілгері басушылық және ширақ кадам болды, ал оны таратушы дала аймағының көшпелі тайпалары орманды-далалық өңірдің оңтүстік шетіндегі тұрғындарға ықпал жасады. Бұл ықпал мәдениет пен өндіріс саласында жекелеген элементтердің (жыл- жымалы мал шаруашылығының элеменггері) алмасуы түрінде көрінді.
Жайық-Ертіс өзендерінің аралығындағы далалык аудандарда сақ үлгісіндегі мәдениет қалыптасады.Солтүстік Қазақстанның сақ дәуіріндегі тұрғындарының жерлеу ғұрпынан негізгі көрсеткіштері жағынан алғанда Орталық Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің ғұрпымен ұқсастык байқалады. Ол б. з. б. (VIII) VII—III ғасырлардағы алғашқы екі хронологиялык кезендер бойы тұрақты болды, тек материалдық мәдениет заттары ғана эволюцияға үшырады. Солтүстік Қазақстан тайпаларында басқа мәдени байланыстар және бәлкім, тайпалық байланыстар да айқынырақ көрінеді. Солтүстік Қазақстан тұрғындарының мәдениеті өздерінің оңтүстік көршілерімен бірқатар жетекші белгілерінің ұқсастығын сақтай отырып, бір жағынан — Батыс Сібірдін орманды далаларының, екінші жағынан — Орталық Қазақстанның далалық аудандарының төркіндес мәдениеттеріне жақын. Б. з. б. VII—VI ғасырлардағы тасмолалықтар ғүрпына тән белгі жылқыға табыну болатын. II үлгідегі обалар лақаттарынын оңтүстік жағына жылқының бас сүйегі, аяқтарынын сүйектері, тіпті терісі көмілсе керек.
«Мұртты» обалар
«Мұртты» обалар тобына кіретін шағын обалар үйінділерінін астынан жылқының түтас қаңкалары немесе сүйектері аршылып алыңды. Солтүстік Қазақстан ғұрпында жылқыға табыну онша айқын анғарылмады. Ат әбзелдеріне жататын заттар бірлі-жарым кездесті және оба үйінділерінің тобына кіретін жекелеген тас қоршаулардан табылды. Келесі айырмашылық отқа табыну көріністеріне қатысты. Тасмолалықтарда ол жерлеу ғұрпына жатады, мола шұңқыры бар обалардың сыртына шығарылған. Оның іздері шағын — серіктес обаның ежелгі үстіңгі беттері- нен кездеседі. Солтүстік Қазақстан ғұрпында ол жерлеу үрдісінін өзімен байланысты рәсімдік әрекеттер құрамьша енгізілген және б. з. б. IV—II ғасырларда мейлінше айқын көрінеді. Қыш ыдыстарының сипаты мен қызметі де әр түрлі. Тасмолалықтарда ыдыстар жерлеу обаларының үйінділері астынан табылды. Солтүстік Қазақстан ғұрпында ыдыс моладан табылады, түрі, жасалу кұрамы және өрнегінің салынуы жағынан ерекше болып келеді. Бұл заманда Қазақстан далаларында түсті металлургияның қуатты өндірістік ошағы одан әрі жүмыс істеді. Оның өнімі Қазақстан шегінде пайдаланып қана қоймай, Еуразия даласының шектес және алыс аудандарына да шығарылады. Сібір мен Қазақстан үшін сипатты металл құрамы бар бұйымдар алыстағы батыстан, Шығыс Еуропа мен Солтүстік Кавказдан табылды. Түрлі топтардағы құрал-саймандардың жалпы скифтік үлгілерін дайындап, пайдаланумен қатар аймақтың езіне тән ерекшелік беретін жергілікті үлгілер жасалады. Мәселен, Солтүстік Қазақстанда сыртында ілмешегі бар дөңгелек айналардың таралуымен бір мезгілде қосымша ілмешек салынған бүйірінде тұтқасы бар айналар пайда болады. Б. з. б. VIII—VII ғасырларда темір қорыту ісі игеріле бастайды. Мұны қоспа металдардан және темірден жасалған пышақтардың, тоғалардың, қалақшалардың табылуы дәлелдейді. Бұл технологиялық жетістікке, шектес аумақтарға карағанда, Қазақстан далаларында ертерек қол жеткізілген. Жайықтың арғы беті мен Батыс Сібірдің орманды-далалық өңірлерінде темірден жасалған бұйымдар — б. з. б. V ғасырда, Оңтүстік Оралда б. з. б. VII—VI ғасырлардың аяғында93 пайда болады. Б. з. б. VIII—VII ғасырларда Солтүстік Қазақстанның және жалпы алғанда ертедегі темір ғасыры тұрғындарының тарихында тасмола мәдени-этногра- фиялық қауымы ерекше орын алады. Бұл — тасмолалықтардың гүлденген кезеңі. Олар Жайық-Ертіс өзендері аралығындағы далалық аймақтың орасан зор аумағын игерді. Әр түрлі хронологиялық кезендер ескерткіштерінің сан жағынан алғандағы арақатынасына қарағанда, б. з. б. VIII—VII ғасырларда Солтүстік Қазақстан далалары белгілі бір демографиялық дүмпуді бастан кешіреді. Ескерткіштердің көпшілігі сол кезеңге жатады.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Молекулалық масса
Молекулалық масса, салыстырмалы молекулалық масса – заттың бір молекуласының массасы. Молекулалық масса молекуланы құрайтын барлық атомдар массаларының қосындысына тең.
Массаның атомдық бірліктері жиынтығымен өлшене отырып, заттағы бүкіл атомдар массасының қосындысымен сипатталатын молекула массасы. Массаның атомдық бірлігі ретінде көміртектің он екінші изотопы (12С) атомы массасының мөлшері 1,66043.10−24 г-ға тең келетін 1/12 бөлігі алынған. Молекулалық салмақ затты құрайтын элементтердің бүкіл изотоптық құрамын ескере отырып анықталған молекуланың орташа массасы болып табылады. Синонимі — "молекулалық масса". Молекулалық салмақ терминінен гөрі осы "молекулалық масса" терминін пайдаланған орынды, себебі алғашқысы ескірген термин.
Дереккөздер
Санат:Физикалық шамалар
Вальделарко
Вальделарко (Valdelarco) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Уэльва провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Сьерра-де-Уэльва ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 254 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 125 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Уэльва елді мекендері
Жұмабек Ахметұлы Тәшенов
Жұмабек Ахметұлы Тәшенов (20 наурыз 1915 жылы Ақмола облысы Аршалы ауданы Танакөл ауылында (Бабатай қыстауында) туған - 18 қараша 1986 жылы Шымкент қаласында дүниеден озған) — мемлекет және қоғам қайраткері, экономика ғылымының кандидаты (1962). Ақмола құрылыс техникумын (1932), КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1955) бітірген.
Қайраткерлігі
Тәшенов республиканың саяси, экономикалық, мәдени дамуына басшылық жасаған жылдары қазақ мемлекетінің аумақ тұтастығының сақталуына көп еңбек сіңірді. Маңғыстауды Түрікменстанға қосу жөніндегі ұсыныстарға тойтарыс берді. Тың өлкесіне біріктірілген солтүстік облыстарды Ресейге, Оңтүстік Қазақстанның мақта егетін аудандарын Өзбекстанға беруге қарсы шықты. Қазақстан жерінде ядролық жарылыстар жасауға қарсылық білдірді. Шығармашылық одақтар өкілдеріне үй-пәтер бергендігі үшін Алматының ортасында “қазақ ауылын” құрды деп айыпталды.
Марапаттары
«Ленин», «Еңбек», «Қызыл Ту», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған
Ел есінде қалған істері
Одан кейін Алматыда Үкімет мәжілісінде келесі жылдың халық шаруашылық жоспары қаралып жатқанда мінбеге көтерілген Тың өлкелік атқару комитетінің төрағасының бірінші орынбасары А.И.Козлов: «Жұмабек Ахметұлы! Біз сіздерден ештеңе сұрамаймыз, тек Мәскеудің бергеніне тимесеңіздер болғаны»,- деп қыр көрсетеді. Мұндай жүгенсіздікке төзбеген Жұмабек Тәшенов оны тоқтатып қойып: «Тың өлкесі Қазақстанның құрамында, ал Қазақстанды оның Орталық партия комитеті мен Үкіметі басқарады. Сіз сол партияның мүшесісіз. Мынадай қыңыр мінез бен істі қоймайтын болсаңыз партиядан шығарып орныңыздан аламыз. Сонан кейін баратын жеріңізге барып арызыңызды айта беріңіз»,- деп қадап айтады. Н.Хрущевтің қырына ілігіп қызметінен төмендетіліп Мәскеуден Қазақстанға жіберілген А.Козлов зәресі ұшып сол жерде кешірім сұрайды. Осылай Жұмабек Тәшенов Мәскеудің жіберген кеудемсоқ адамдарын тәубесіне келтіріп Қазақстаннның бес облысының берілмейтінін ашық мәлімдейді. Жұмабек Тәшеновтің бір ауыз сөзі «Қазақ әдебиеті» газетін жақтаушыларды бір көтеріп тастап, мәжіліс залындағы қарсылас топты жеңіп шығуына жол ашып бергендей болады. Жұмабек Ахметұлы бірінші басшыға: «Иван Дмитриевич, қазақ тілінде шығатын «Қазақ әдебиеті» газеті туралы мәселе қаралып жатқанда, осы бөлімде жұмыс істейтін қазақ жолдастар неге бюроға қатыспайды?», - дейді. Оның сұрағына жауап беруді И.Д.Яковлев Қ.Оспановқа ысырады. Қ.Оспановтың орнына жауап берген Н.Иванов: «Жандосов демалыста, Ысмағұлов іссапарда, А... Шалабаев...», - дейді. И.Д. Яковлев: «Сіз бен біз қазақша білмейміз, сонда бұл мәселені бюроға кім әзірлеген?» деп сұрайды. Н.Иванов: «Басқа сектордағы жолдастарды пайдаландық», - дейді. Сәбит Мұқанов: «Сонда Қазақстан Орталық Комитетінде қазақ жігіттеріне сенім жоқ деп түсінеміз бе? Осы жаңа ғана Ысмағұловты да, Шалабаевты да көрдім ғой», - дейді. И.Д. Яковлев ойланып қалады. Өз кезегінде Сақтаған Бәйішев газеттің ұлтшылдығын 1913 жылы шыққан «Қазақ» газетімен салыстырып, «А.Байтұрсыновтың «Қазақ» газетінің лебі аңқып тұр» - деп сөгеді. Осы мәселеге байланысты «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан» - С.Д) газетінің редакторы Қасым Шәріпов: «Қазақ әдебиеті» газетін жабу керек, ал басқа қазақ тілді газеттерді аудармаға айналдырмаса болмайды. Егер «Социалистік Қазақстан» газетін «Казахстанская правдадан» аударып, мен редактордың орынбасары болып қол қойсам, өзіме үлкен бақыт санар едім», - дейді. Сонда Жұмабек Тәшенов: «Социалистік Қазақстан» газетін ашқан да сен емес, жабатын да сен емессің, не деп отырсың өзің!», - деп басып тастайды. Сөйтіп ҚКП Орталық Комитетінің бюросындағы талқылауда «Қазақ әдебиеті» газеті жабылудан аман қалып, газетті жақтаушылардың пайдасына шешіледі.
Рим империясы
Рим империясы (латын: Imperium Romanum; көне грекше: Βασιλεία Ῥωμαίων) — ежелгi римдiк постреспубликалық фазасының өркениет дамуындағы ерекше белгiлер, басқарудын автократиялық формасы және Еуропадағы үлкен аймақтық иелiктерi мен Жерорта теңiзi.
Римдiк империяның хронологиялық шеңбері Август бiрiншi императорының басқаруынан бастап, екi бөлiкке бөлуiне дейiн қамтиды. Яғни б.з.б. 27 жылдан 476 жылдар аралығы. Римдiк империя тарихының периодизациясы өзгешеленедi.
Осылай, қарастыру кезiнде құрылымның мемлекеттiк-құқықтысымен екi негiзгi кезең көзге түседi: 1. Қағидашы - мемлекеттiк құрылымның республикалық және монархиялық формалары, б.з.б. I ғасырда — б.з. III ғасыр. Қағидашы мерзiмiне байланысты келесiдей кезеңдерге бөлiнедi.
thumb|{{legend|#C46C5C|[[Рим республикасы}}{{legend|#9C649C|Рим империясы}}{{legend|#BCC45C|Шығыс Рим империясы}}{{legend|#5CA4CC|Батыс Рим империясы}}]]
Апенин түбегінің табиғи жағдайы
Апенин түбегінің табиғаты бұл өңірде ежелгі қоғамның қалыптасуына қолайлы жағдай жасады. Оны алып жатқан Апенин тауларындағы қалың орманда ағаштың алуан түрі өсті. Арасында аңдар толып жүрді. Тауда темір, күміс, алтын, мыс кендерінің мол қоры болды. Италияның солтүстігін Альпінің биік таулары алып жатты. Ол елдің солтүстігінің табиғи шекарасы іспетті еді. Альпі туралы елді солтүстіктен соғатын желден қорғады. Егін егуге, мал жаюға қолайлы жерлер мол еді. Өте ертеде бұл жерге қоныс аударып келген гректер оның шүйгін шабындығы мен қаптаған малына таңғалған болатын. Əуелде олар түбектің оңтүстігін италия деп атаған. Бұл сөз "бұзаулы ел" дегенді білдіреді. Түбек кейін Италия аталып кетті.
Римде республикалық құрылыстың орнауы
Ежелгі Рим мемлекеті Жерорта теңізіндегі Апенин түбегінде қалыптасты. Аңыз бойынша оның алғашқы патшасы Ромул болды. Патшалық дəуір б.з.б. 753-509 жылдарды қамтыды. Тарквиний Римнің соңғы патшасы болды, ол туралы Рим тарихшысы Тит Ливий былай деп жазған: "Ол өте қатал, адамгершілігі төмен, көптеген римдіктерді дарға асып, Римнен қуып жіберген." Халық бұған наразылық көрсетіп, Тарквинийді отбасымен елден қуып жіберді. Римдіктер енді ешқашан патша сайламауды ұйғарды. Римді республика деп жариялайды.
Римнің жаулаушылық соғыстары
Рим Апенин түбегінде үстемдік орнату үшін 12 ұлыстан тұратын Италия жерінде жаулаушылық соғыстар жүргізді. Римдіктер оңтүстік Италиядағы грек қалаларына қауіп төндірген кезде, Италия жеріндегі ең үлкен əрі өте бай Тарент қаласының шонжарлары шағын Эпир мемлекетінің патшасы "Пиррден" көмек сұрайды. Пирр өз əскерімен оларды қорғау үшін б.з.б. 280 жылы Италияға келеді. Соғыс барысында оның əскері орасан зор шығынға ұшырайды, содан кейін Пирр қалған əскерімен Грекияға кетеді. Рим бүкіл Италияға өзінің үстемдігін орнатады.
Римдік жəне провинциялық ақсүйектер
Римдіктердің арасынан ірі жер иеліктері мен құралдары бар мемлекет ісін басқаратын ақсүйектер бөлініп шықты. Олар халықтың жоғары тобы - "аристократияны" қүрады. Атақты ақсүйектер өздерінің беделдерін көтеруге тырысты. Қоғамдық пікірде рулардың ежелгі ұрпақ екендігі жəне ататегінің даңқы маңызды орын алды. Римдік ақсүйектерге "сенаторлар" жатты. Сенаторлар үстіне қызыл күрең матадан тігілген шапан, аяғына ерекше сəнді аях киім киген. Ал қолдарына алтын жүзік салатын. Олардың үйлері император сарайларының маңында орналасты. Бөлмелерінің қабырғаларына фрескалар жапсырылып, едендері мозаикамен өрнектелді. Ауладағы бақ ішінде мүсін ескерткіштер тұрған. Кейбір атақты ақсүйектерден шыққан римдіктерді құлдар зембілге салып көтеріп жүрген.
Өндірушілердің əлеуметтік топтары
Өндірістегі барлық жұмысты құлдар атқарды. Астық жинау кезінде құлдар тəулігіне 17-18 сағат жұмыс істеген. Олар жер жыртты, құм септі, астық жинады, ұн тартып, жүзім мен зəйтүннен шырын шығарды, табын-табын мал бақты. Олардың ішінде дəрігерлер, суретшілер, хатшылар жəне мұғалімдер болды. Құлдар сонымен қатар күміс өндірілетін кеністерде, ірі кемелерде ескекші болып та ауыр жұмыстар атқарды.
Доминат (284-476)
Бұл мерзiмнiң басты мазмұны көне заманды жан-жақты бiрiктiру процесi құрайды. Ол Римдiк республикамен іске асатын, бiрақ алғашқы сәттерде материалды болды, жаулап алу және бағынудыан тұратын; қазір бұл процесс ендi жiгерленiп (дифференциалдайды ) қиындайды. Ол айқындалады:
Бұл бiрiктiру процесі, жемiстi және озық, толық дамуына II ғ. аяғында жетедi. Бiрақ оның кемшіліктері де бар: ол мәдени деңгейдi төмендеуі мен бостандықтың жоғалуымен III ғ. айқындалады. IV ғ. христиандықтың арқасында дiни бiрлестiк пен антикалық дүниелердің бірігуі болады.
V ғ. аралығында Рим империясына шетелдер жағынан шабуылдарға душар болды, соның әсерінен 476 жылы римдiк өркениет мәңгiлiкке жойылды. Жаңа тарихи мерзiм жарияланады. Әлеуметтiк бiрiктiру және провинциялардың әртүрлi ұлттық элементтерiнiң бейiмделуiнiң жетiстiгi әсiресе императорлардың тарихында көрнекi айқындалады, олардың дербес тағдырлары мен мінездері империя тарихында ең көрнектi фактор болып қалыптасты.
Қағидасы
Августпен жасалған қағидашының негiзінде - әскери монархия мен республикалық магистратураның комбинациясы. Магистратура сайлау немесе тағайындауда негiзделе алады; монархия тұқым қуалаушылықты талап етедi. Қағидашының тарихтарында екi қағиданың араласуын байқауға болады, кейде бір­біріне әсер етуі мүмкін, кейде бiртума комбинацияда, таза римдiк институт негiздемесінде бала асырап алу: император өз мирасқорын асырап алады. Екi қағиданың дұрыс әсер етуі қарулы күштiң кез келген басып кiруiмен бөлiнедi, империя және император өкiметiн қорғауымен қызмет көрсетуi керек болатын.
Августтың басқаруы (б.з.б. 31 – б.з.б. 14 жылдар)
Біріншіден гөрі екiншi триумвират дербес емес мәмiле, ол мемлекеттiк мекеме, көлемдi өкiлеттiкке ие болды: Триумвирларға халық жиналысының қаулысы бойынша мемлекет жасауы тапсырылған - triumviri reipublicae constituendae causa. Екi жора-жолдастардың жоюы, барлық құрылтай өкiметi Октавиан қолында түйлiктi; ол бұл берілген билікпен тек өз жауынгерлерiне сый беру үшін қолданды, imperator perpetuns атағымен қанағаттанды, яғни провинциялардың бас қолбасшы жағдайымен. Келесi жылы ол Агриппамен бiрге цензорге айналды және (Сенаттың біріншісі) princeps senatus атағын алды.
Сенатқа көзқарасы анықталып, Октавиан бас қолбасшы атағымен жасалды және Сенат тұндыруы бойынша ғана лауазымды қайта қабылдады, 10 жылдық мерзiмге, қайта сол мерзiмге жалғастырылды. Проконсул өкiметiмен қалған республикалық магистратуралардың өкiметтерiн бiртiндеп қосты – Трибунская өкіметі	(23 жылдан Р. Хр­ға дейiн), цензор (praefectura morum) және бас понтификаның өкiметi. Оның өкiметi екi жақты сипатқа ие болды: ол римдiктерге қарағанда республикалық магистратурадан және әскери империумға қарағанда провинцияларға. Октавиан Сенат президентi және императордың рөлін атқарды. Бұл екі элемент Августтың «Құрметтi» лауазымында қосылды, 27 ж. Сенатпен сыйланды. Лауазым дiни реңде болды.
Бұл тұрғыда да Август үлкен сабырлықты көрсеттi. Ол оның атымен алтыншы айды атауға рұқсат бердi, бiрақ өзін құдай деп тануын қаламады, сондықтан Римда тек қана (құдайшыл Юлийдың ұлы) divi filiusтiң атағына ие болды. Ол тек Римнен тыс өз атына храмдарды, тек қана (Roma et Augustus ) Римы бар Қосуда тiптiнi атына салып, және ерекше абыздық алқаны құруға рұқсат бердi - Августалы. Осылай тамыздың өкiметi әлi ерекше терминдi тарихта белгi қоятын келесi императорлардың өкiметiнен қағидашы айтарлықтай айырмашылығы болады. Қос өкiметтiк ретiнде қағидашыны сипат Сенатқа тамыздың қатынастары ашық қарастыру кезiнде әсiресе сөз сөйлейдi. Цезарьде жақтаған тәкаппарлық және кейбiр жаратпау Сенат қарағанда айқындалды. Ғана емес тамыз Сенат және өмiр сүрудiң хабардың көп жеке сенаторларына көмектерi, тиiстi олардың биiк жағдайына қалпына келтiрдi - ол өкiмет Сенатпен тiкелей бөлдi. Барлық провинциялар сенат және императорға бөлiндi. Бiрiншi дәрежеге барлық бiржолата қылшиып қалған облыстар үйт; олардың үкiметтерi, проконсулдардың атағында, Сенатта жеребе бойынша бұрынғыша белгiлендi және оның бақылауларымен қалды, бiрақ тек қана азаматтық өкiметтермен ие болды және әскерлердiң өз ұйғарымдарында алмады. Соғыс бола алған әскерлер тұратын және легаттардың ол тағайындалатын тамыздардың пропреторлардың атағында тiкелей өкiметтермен тастап кетiлген провинциялар.
Бұған сәйкес империяның қаржы әкiмшiлiгi: де бөлiндi (қаржы мекемесi ) aerarium Сенат жүргiзуiнде бұрынғыша қалды, бiрақ (fiscus ) император қазынасы қатар олардан пайда болды, император провинцияларымен табыстар қайда барды. Халық жиналысына тамыздың қатынасы оңай болды. Комицийлар үстiрт бар болады және тамызда, бiрақ олардың сайлау өкiметi императорға өтедi, заң жүзiнде - жартыға, iс жүзiнде - бiржола; олардың сот өкiметi олардың заң шығару қызметi сот мекемелерiне немесе трибунаттың өкiлi ретiнде императорға шегiнедi - Сенатқа. Комицийлар қандай дәрежеге дейi өз мәнi тамызда, көруге болатын олар оның мирасқорында тек қана император өкiметiнiң негiзi - теория империяны бiрге Римдiк құқықпен, орта ғасыр өткен бастан өткiзген ретiнде халық үстiнен қараушылығының теориясындағы iзi қалдырып елеусiз жоғалған жоғалтады.
Августтың iшкi саясаты керiтартпа - ұлттық сипатты тасысты. Цезарь Римға рұқсат провинциалдарға кең ашты; Тамыз тек қана әбден сапалы элементтер азаматтық және Сенатқа қабылданатындай етiп туралы жағдай жасады. Цезарь үшiн, Антония, азаматтықтың құқығының беруi үшiн әсiресе кiрiс көзiмен болды; Август, өз сөздерiлер бойынша, тезiрек қазына Римдiк азаматтықтың абыройы төмендету қарағанда залал сабыр ету үшiн мүмкiн деуге дайын болды»; тiптi қасында оны бұған сәйкес көп Римдiк азаматтықтың құқығы берiлген оларға ертерек тартып алды. Бұл саясаттар мырзаның қарастыруына бұрын әбден берiлген құлдардың ерiгiне жiберу бойынша жаңа заң шығару шаралары шақырды. «Тамыздың заңы бойынша бұрынғы азаматтықтың құқығы байланатын (magna et justa libertas ) Толық бостандық бере алды, тек қана белгiлi шарттар және сенаторлар және салт аттылардан бақылап ерекше комиссиясының жанында; тек қана азаматтықтың латынша құқығын босаудың бұл шарттарының сақтамауында бердi, масқаралайтын жаза тап болған құлдар тек қана дәрежесiне қол астына қарайтын провинциал тигiздi.
Август азаматтардың саны данқтылыққа келтiрiлгендей етiп туралы қамына кiрiстi, және ценз шыққан қолданулар ендi дерлiк қайта бастады; қаруды тасысуға қабiлеттi азаматтардың 28 жылындағы 4 063 000 көрсеттi, кейiн 19 жылдар - 4 163 000. Бекiп қалған салт тамыз мемлекеттiк есепке жарлынанатын азаматтарында болып және отардағы азаматтарын шығаруға сақтады; айрықша оның қамдарының затымен бiрақ сәулеттендiру және әшекей өзiмнiң Рим-шiсi болды. Ол халықтың рухани күшi, берiк отбасылық тұрмыс-салт және ұнамдардың оңайлығын сонымен бiрге қайта туғысы келдi. Ол храмдар келген ескiлiктерге қалпына келтiрдi және, мақсатпен ұнамдардың бейбастақтығының шегiн қойып, Leges Juliae және Papia Poppeae балалардың брактер және тәрбиесiн мадақтауға заң шығарды, Р.Хр бойынша 9 г.); ерекше беру артықшылықтары бердi болды.