АҚШ_үкіметінің_экономикадағы_рөлі
Федералдық үкіметтің монополияны бақылауға алуға жасалған талпыныстары
Монополиялар АҚШ үкіметі қоғам мүддееіне орай рет- теуге тырысқан кәсіпорындардың алғашқылары еді. Шағын компаниялардың бірігуі кейбір ірі корпорацияларға нарық тәр- тібінен шығып, бағаларды белгілеуге немесе бәсекелестерді на- рықтан шеттетуге мүмкіндік берді. Реформаторлар бүл әре- кеттер түптел келгенде түтынушылардың тауарды жоғары ба- таға сатып алуына әкеліп соғатынын және таңдауларын шек- тейтінін айтты. Ал 1890 жылы қабылданған Шерманның моно- полияға қарсы заңы ешбір жеке тұлғаның немесе бизнестің саудайы монополияландыруға және саудаға қатысушылар ара- сында баға жөнінде келісімге келуге тыйым салды. 1990-шы жылдардың басында үкімет бүл заңды Рокфеллердің 8іапс1агс1 Оіі компаниясын және басқа да өз экономикалық беделін асы- ра пайдаланған ірі фирмаларды құлату үшін қолдайды. 1914 жылы Конгресс Клейтонның монополияларға қарсы заңы мен Федералды сауда комиссиясының заңын қабылдады, аталмыш заңдар Шерманның монополияға қарсы заңын күшей- те түсті. Атап айтқанда, Клейтонның монополияға қарсы заңы саудайы заңсыз шектетудің нақты түсіндірмесін берді. Заң кейбір сатып алушылардың басқа сатып алушылардың алдын- да биіктетіп тұратын баға айырмашылығына тыйым салды; өндірушілердің өз өнімдерін тек қана бәсекелестерінің өнімдерін саудалаудан бас тартуға келісім берген сауда аген- ттеріне өткізуге тыйым салды( және де бәсекелестікті шек- тейтін әрекеттер мен заңдар қабылдауға тыйым салды. Феде- ралдық сауда комиссиясының заңы бизнестен бәсекелестікке қарсы және басқа да күмәнді іс-әрекеттерді болдырмау үшін үкімет комиссиясы^ құрды. Сыншылар аталған монополияға қарсы құралдардың толық нәтижелілігіне күмән білдірді. Құрама Штаттарындағы болат өндірісінің жартысынан астамын өз қолында ұстаған Құрама Штаттарының болат өндіру ШіІесІ 8Ше8 8іее1 корпора- циясына 1912 жылы монополист деген кінә тағылды. Корпора- цияға қарсы сот ісі 1920 жылға дейін созылды. Нәтижесінде Жоғарғы Сот Шііесі 8Ше§ 8іее1 корпорациясын монополия деп таныған жоқ, себебі оның саудайы «негізсіз» шектеуге қатысы дәлелденген жоқ. Сот көлемділік пен монополия арасындағы айырмашылық^ мұқият қарастырыл, корпорация көлемнің үлкендігі міндетті түрде жаман болмайды деп тапты. Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін үкілет монополия- ларға қарсы сот шараларын жалғастырды. Федералды^ сауда комиссиясы және Әділет министрлігінің монополияға қарсы бөлімі монополистердің тұтынушылар мүдделеріне қайшы ке- летін сауда бірлестіктерін құру және бәсекелестікті қатты шектейтін іс-әрекеттердің алдын алуға тырысты. Төрт оқиға осы әрекеттердің ауқымын көрсетеді. ш 1945 жылы Американың Аллюминий компаниясына қатысты федералды^ апелляциялық соты қараған ісінде кәсіпорынның монополия ретінде қарастырылмас бұрын нарықтағы үлесінің қаншама үлкен болуы тал- қылайды. Сот пікірінше, монополия деп есептеуге ком- панияның нарықтағы үлесі 90% болғанда толық негіз бар, ал «60 немесе 65% болғанда анықтау қажет, ал тек 33% болғанда олай есептеуге болмайды» - деп шешті. ІІ 1961 жылы электр қүрал-жабдықтарын шығаратын бірқатар компанияларға баға жөнінде өзара келісіл, бә- секелестікті шектеді деген айып тағылды. Нәтижесінде, компаниялар түтынушыларға шығындарын өтеп беруге келісім берді және кінәлі компания басшылары абақ- тыға жабылды. и 1963 жылы АҚШ-тың Жоғарғы Соты нарықтағы үлес салмағы жоғары фирмалар бәсекелестікті шектейді деп шешті. Сот Филадельфия ұлттық банкін жауалқа тартты. Сот шешімі бойынша егер бірлесу компанияға нарықтың қалған бөлігін бақылауға алуға мүмкіндік берсе және сауда бірлестігінің зиянсыздығы туралы на- қты дәлелдер жоқ болса, онда кәсіпорындардың бірле- суіне тыйым салынады. ш 1997 жылы федералдық сот шешімі бойынша, бөлшек сауданың топтаспағанына қарамастан, кеңсе заттар «су- пермаркеттері» секілді кейбір бөлшек сауда бірлес- тіктері әртүрлі экономикалық нарықтарда бәсекелесіп жүр, алайда, аталған нарықтарда екі фирманың сауда бірлестігін қүруын сот бәсекелестікке қарсы бағыттал- ған деп тапты. Сот ісі кеңсе заттарымен қамтамасыз ететін 8іар1е§ компаниясы мен құрылыс заттарын сау- далайтын Ноте Бероі; компаниясының жұмысын қара- ды. Жоспарланған сауда бірлестігі іске аспады. Бүл мысалдар монополия мен бәсекелестік туралы за- ңның бүзылғанын немесе бұзылмағанын анықтау қиын екендігін көрсетіп берді. Заңды түсіндіру өзгерді, кейде сарап- шылар компаниялардың нарық жұмысына кедергі жасайтын- дай күшеюін бағалауда келісімге келе алмайды. Сондай ақ, жағдай өзгеріп, бұрын монополияға қарсы іс-шаралар туғыза- тын корпоративтік келісімдер бүгінгі күні қауіп-қатер төндірмейді деп есептеледі. Зіапсіагсі ОН монополиясының қалыптан тыс беделіне қарсы абыржулар 1900-шы жылдардың басы Рокфеллердің мұнай империясын ұсақ компанияларға бөлуге әкеп соқтырды, олардың арасында болашақта Еххоп мен МоЪіІ деп аталған компаниялар да болды. Бірақ 1990-шы жылдардың аяғында Еххоп мен МоЬіІ өздерінің бірігуі жайлы көпшілікке жария еткенде, ол қоғамдық абыржу тудырған жоқ, сонымен бірге бірігуді қолдамай тұрып үкімет олардан ымыраға келуді талап етті. Бензин бағасы өскен жоқ және басқа ірі мұнай компаниялар арасындағы бәсекелестік азайған жоқ.