Отырар_алқабының_тарихы
Қаңлылар
300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы right|thumb|Жартастағы суреттер 170px|right|thumb|Отырар тиыны Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы Битянь қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының "Ұлы билеушісінің" вассалдары ретінде бес "кіші иелікті" (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. "Қаңлы" деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында Канпо-Тарбан немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен Махабхаратта айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар "анкилер" де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген үйсіндер мен ғұндардың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын ұра, еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан дәнүккіштер, астық, бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп сиыр, қой, жылқы және ешкі өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. Елік, таутеке, арқар, киік ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде балық аулау құралдары - шанышқылар, сүңгілер, қармақтар, жүкшелер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі кәсіптер, қолөнер, сауда және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары Орта Азия мемлекетгерімен, Кавказ өңірімен, Риммен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің "аты беймәлім патшасының" мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының Шаштың, Хорезмнің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын Ақтөзенбе-2 және Ақтепе (Ташкент маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде Жетіасар мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — Алтынасар қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — қанжар, семсер, садақ, жебелерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.