cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тұрсынбай, Балта Керей
Батыр Тұрсынбай
Тұрсынбайдың ерлігін әділ бағалап, оның көзі тірі кезінде Қожаберген, Дәстем сал, Бұқар, Тәтіқара, Үмбетей, Жанкісі (Керей), Көтеш, Жанақ (үлкен), Шал, Салғара ақындар өлеңдер, дастандар шығарған екен. Алайда ол шығармалар біздің кезеңге келіп жеткен жоқ.
Тұсынбай батыр ұрпақтары
Тұрсынбайдың 17 баласы болыпты.(Айбек, Байбек, Бердібек, Бетжан, Бекмұхаммед, Ермұхаммед, Жанмұхаммед, Ташмұхаммед, Ахмет, Махмет, Әйкен, Бәйтен, Жайкен, Баймен, Таукен, Кешубай, Келден). Тұрсынбай батырдың балаларының ішіндегі ең мықтысы Кешубай екен. Ол әрі батыр, әрі жан-жақты, үлкен қолөнерші кісі болыпты. Кешубай Құдайберді Атығай Құлсары Бөріұлы әулие – батырдың Назиха есімді қызына үйленіпті. Ол үш ұлды болыпты (Әлібай, Тәжібай, Сәлімбай).
Кешубайға әкесі Тұрсынбай енші бергенде, Тобыл өзені бойындағы Ұялысай деген жерді беріпті. Кеңес үкіметі жылдары бұл ауыл Киров атындағы колхоздың, кейіннен 60-жылдары Қаратал кеңшарының құрамына енді. Ирелеңдей аққан Тобыл өзені Ұялысай тұсында буырқанып келіп, ауылдан алыстап кетеді. Талының жуандығы білектей, жуасы жанға дауа, шөбі шүйгін, шиесі мен бүлдіргені балаларды мәз еткен қазақтың құтты қонысы талай марғасқаларды дүниеге әкелді. Кешубай ауылын халық «Батыр ауылы» деп, өз ағасы Уәли ханмен ренжісіп, бөлек кетіп, Кешубайға келіп паналаған Бақтыбай төре Абылай ханұлының ауылын «Төре ауылы» деп атаған екен.
Қолбасшы
Кей шежіреде 1755 – доңыз жылы жазда Алакөлдің жағасында хан, сұлтан, уәзірлер, шоралар, билер, бектер, батырлар бас қосқан құрылтайда Бөгенбай батырдың ұсынысы бойынша Тұрсынбай батырды боз биенің сүтіне шомылдырып, онан соң үстіне шымқай ақ киім кигізіп, көкірегіне құран ұстатып, ақ киізге отырғызып көтеріп, Ордабасы етіп сайлайды. Енді бір шежіреде Тұрсынбай сардарды 1758 – барыс жылы жазда Шығыс Түркістанды жаудан (жоңғар басқыншыларынан) тазартқан соң, аталмыш аймақтағы Сайранкөлдің жағасында жеңіс тойынан кейін құрылтай ашып, сонда үш жүздің әскерін басқаратын ордабасы етіп сайлапты.
Шығыс Түркістан жерінде Тұрфан асуы үшін болған 1758 жылдың күзіндегі соңғы шайқаста қазақ әскерін Тұрсынбай батыр басқарыпты. Сол үлкен ұрыста Тұрсынбайдың жақсы қолбасшы екенін сол кездегі ақын – жыраулар жырға қосыпты. 1771 жылы жазда Еділ бойынан шығыстағы жұртына қоныс аудару мақсатымен көшкен қалмақ шапқыншыларын талқандау кезінде де қазақ әскерін Тұрсынбай басқарыпты.
Сонымен қатар, Тұрсынбай басқарған қазақ әскері Қырғыз манаптары әскерін талқандауда ерекше ерлігімен көзге түсіпті. Қырғыз әскерінің масқара боп жеңілуі «Жайыл қырғыны» деген атақ алған екен. Ол жайында Бұқар жырау дастан шығарып, онда Тұрсынбайдың батырлығын ерекше жырлапты. Ол дастан қазақ тілінде жарық көрген жоқ. Кеңес дәуірінде орыс орта мектептеріне арналған 9-сыныптың «Қазақ әдебиеті хрестоматиясында» Бұхар жыраудың Тұрсынбай батыр туралы дастанынан орыс тілінде үзінділер берілді.
Қосымша мәліметтер
Балта Керей ішінде Қарасары аймағына жататын оның ұрпақтары бүгінде сол Тобыл бойын мекендеп отыр. Тұрсынбай батырдың бүгінгі ұрпақтарының өтініші бойынша 2010 жылдың тамыз айында Меңдіқара аудандық әкімшілігі Боровской селосындағы үлкен бір көшеге Тұрсынбайдың атын берді. Әкімшілік алдындағы алаңға бабамыздың ескеркіші қойылды.
Дереккөздер
Санат:Қазақ батырлары
Интразоналық өсімдіктер
Интразоналық өсімдіктер (латынша: intra - ішінде және грекше: zone - белдеу, зона) — интразоналық жағдайларда дамыған фитоценоздардың жиынтығы. қ. Интразоналық.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геодезия
Юссон (Пюи-де-Дом)
Юссон (Usson) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Пюи-де-Дом департаментінде орналасқан. Иссуар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,43 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 63439, пошта индексі — 63490.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 266 адамды құрады. Халық тығыздығы — 48,99 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пюи-де-Дом департаментінің коммуналары
Сақпан
Сақпан — тас атуға арналған ежелгі замандағы қол қаруы. Ежелгі Египет, Грекия, Рим, Орталық Азия елдерінде соғыс қаруы ретінде қолданылған. Сақпан түркі халықтарында жаугершілікке және аң аулауға, мал қайыруға пайдаланылды. Сақпан жылқының қылынан, жүннен есілген немесе таспадан өрілген. Өрімнің тең ортасына жұмыр тас, қорғасын қоюға ыңғайлап “алақан” жасалған. Соған тас салып үйіріп, жіптің бір ұшын ағытқанда тас алысқа атылған. Қазақ халқында сақпанның 2 түрі болған: сапты сақпан және түйме сақпан Алғашқысының бір жағынан ағаш сап байланады; екіншісі жіптен оралып білекке тағылады. Сапты сақпан мал қайыру, күзету, төлдету кезінде пайдаланылады. Осыған орай төл бағушы “сақпаншы” деп те аталған.
Дереккөздер:
Санат:Әскери іс
Есмағамбет Ақылбаев
Есмағамбет Ақылбаев (1908 жылы Көкшетау облысы Біржан сал ауданында туған)- еңбек арадагері, Жамбыл облысының құрметті азаматы.
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1931). 1931-41 ж. Орал жоғары коммунистік мектебінде кафедра меңгерушісі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болып қызмет атқарды. 1941-51 жж. Батыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитеттерінде жауапты қызметтерде, 1951-53 жж. облыстық комитетінің хатшысы, 1953 жж. облыстық мәдениет басқармасының бастығы болған. 1972-74 жж. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты парткомының хатшысы болып жұмыс істеді. 1974-80 жж. Қазақстан Министрлер Кеңесі жанындағы Діни істер жөніндегі кеңестің Жамбыл облысы бойынша уәкілі болды.
"Құрмет белгісі" орденімен және бірнеше медальдармен марапталған.
Қазақстаннның еңбегі сіңірген мәдениет қызметкері.
Дереккөздер
Санат:1908 жылы туғандар Санат:Біржан сал ауданында туғандар Санат:Жамбыл облысы тұлғалары Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Қарағандыэнерго
«Қарағандыэнерго», Қарағанды энергетика жүйесі барлық өнеркәсіп орындарын, халықтың тұрмыс кажеттерін, әлеуметтік-мәдени және тұрмыстық қызмет мекемелерін энергетикалық және жылу қуатымен камгамасыз ететін энергия көздерінің және оны беру мен бөлу қондырғыларының жиынтық торабы.
Энергетика жүйесі Қарағанды Орт. электр ст. пайдалануға берілгеннен бері жұмыс істейді (1931). 1941 ж. Шторов Мемлекеттік аймақтық электр стансасының (Луганск облысы, Укр. КСР) бөлшектеліп алылған турбогенераторлары мен бу қазандары Қарағандыга тасып өкелінді, бұлар соЛ кезде салынып жатқан 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық стансасының қарамағына берілді. Алылған жабдық құрастырылганнан кейін қуаты 25 мың кВт. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы 1942 ж. қазаша салынып болды. Қарағанды орт. электр стансасы 1-Мемлекеттік аймақтык электр стансасы және осы мандағы электр желілері негізінде 1943 ж. Қарағанды энергетикалық комбинаты құрылды. 1945 ж. энергет. комбинат «Қарағандыэнерго» аймақтык энергет. басқармасы болып қайта құрылды. Ақмола, Павлодар, Екібастұз, Қостанай және Алтай энергет. жүйелерімен бірге «Қарағандыэнерго» Солтүстік Қазақстан біріккен энергет. жүйесіне енді. Оған кіретін электр стансаларының орнатылғанқуаты 1,6 мың кВт. Кернеуі 220-500 кВ электр беретін желілердің жалпы ұзындығы 3,5 мың км шамасында, ап барлық кернеулі электр желілерінің жалпы ұзындығы 33 мың км-ден астам. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасын кеңейту (1942-56), Балқаш ЖЭО-н (1937-64), Жезқазған ЖЭО-н (1952-70, Балқаш электр жұйелері кәсіпорнын ұлғайту және жоғары в-тты Жезқазған электр жүйелері кәсіпорнын құру, энергетика жүйесін онан өрі дамытуға жәрдемдесті. Электр энергиясына деген кажеттің өсуіне байланысты 2-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы (1962-68). 1-Қарағанды ЖЭО (1960-69) мен 3-Қарағанды ЖЭО (1977-1980), Қаражал ЖЭО (1960-63), Тентек ЖЭО (1964-65) салынды, сондай-ақ ЖЭО-ПВС (1960-72), 2 ЖЭО (1973-82) пайдалануға берілді. «Орталық Қазэнергожөндеу» өндірістік жөндеу кәсіпорындары, «Қарағандыэнерго жөндеу» арнаулы кәсіпорны, Қарағанды электр жүйелері кәсіпорындары (жоғары в-тті, солтүстік бөлу жүйелері), «Қарағанды жылу» ЖШС, кәсіпорындары мен энергетикалық бақылау мекемелері, энергетика кәсіпорындарын жөндеу, жағу және электр энергиясын тарату ісімен және т. б. айналысады.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Пыжина
Пыжина (Каилка) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь өзенінің оң жағалауынан 2226 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 213 км-ді құрайды.
Сыскан
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Пыжина
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Кеть өзенінің құйылысынан Васюган құйылысына дейін. Өзен саласы — Кеть, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сыскан
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Пыжина
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мұнай қоймасы
Мұнай қоймасы - мұнай мен оның өңделген өнімдерін сақтайтын кешен. Құрамына мұнай қорқоймалары, құбыр желілері, сорап станциялары тағы басқа кіреді. Қорқоймалар орналастырылу тәсіліне қарай жербетілік, жерастылық, суастылық болып ажыратылады. Мұнай қоймасы мұнай кәсіпшіліктерінің, мұнай базаларының, сорап станцияларының, мұнай және мұнай өнімдері арналық құбырларының, мұнай айыру зауыттарының және мұнай-химиялық кешендердің құрамында болуы ықтимал.
Ород
Ород (Hohrod) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Кольмар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,49 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 68142, пошта индексі — 68140.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 337 адамды құрады. Халық тығыздығы — 61,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Галла кенелері
Галла кенелері немесе Берішкене, Төрт аяқты кенелер (Tetrapodili – кенелер отрядына жататын жәндіктер.
Сипаттама
Құрт тәріздес денесінің ұзындығы 0,1 – 0,6 мм, дене пішіні құрт тәрізді, алдыңғы бөлімі қысқа, қалқанмен бүркелген, (соратын ауыз аппаратымен және 2 жұп аяғымен) және артқы ұзын, (жүмсақ, сақиналы бүркеуімен). Өсімдіктер құрамындағы клеткаларды сорып, көпшілігі галлалардың түзілуіне жағдай жасайды. Галлаларда өмір сүріп көбейеді. Галла кенелерінің көпшілігі ауыл шаруашылығының зиянкестері, өсімдіктің вирустық ауруларын таратушылар болып табылады.
Мекендейтін жері
Дүние жүзіне кең тараған 1500-ден астам түрі бар, ТМД-да 150-ге дейін түрі бар. Өсімдіктердің жасушасындағы құрамын сорып сонда мекендейді, осыдан галладар пайда болады, (осыдан атауы шығып отыр). Кейбір түрлері өрмек бөліп шығарады. Көптеген берішкенелер ауыл-шаруашылығындағы дән өсімдіктеріне зиян келтіреді, өсімдіктердің вирустық ауруларының тасымалдаушысы.
Дереккөздер
Санат:Кенелер Санат:Қазақстан фаунасы
Отей-Отуе
Отей-Отуе (Autheuil-Authouillet) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Андели округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,66 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27025, пошта индексі — 27490.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қайбалы
Қайбалы, қойбалы – түркі тайпасы. 18 ғасырдада Енисей өлкесінің жоғарғыойпаты мен Қайбалы даласын жайлап, өздерін қайба немесе қойба деп атаған. 1858 жылы Қайбалы 7 руға бөлінді. Салт-санасы, әдет-ғұрпы, тұрмысы көршілес Минусинск татарларына ұқсас болған.
NGC 1930
NGC 1930 — Pictor шоқжұлдызында орналасқан SB0 типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 29 желтоқсанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1930 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 17276, ESO 253-4.
Шиловка (Патрушиха тармағы)
Шиловка — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Патрушиха өзенінің оң жағалауынан 7,8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Исеть бастауынан Екатеринбург қаласына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Романь-су-ле-Кот
Романь-су-ле-Кот (Romagne-sous-les-Côtes) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Верден округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,19 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55437, пошта индексі — 55150.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 114 адамды құрады. Халық тығыздығы — 8,03 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мез департаментінің коммуналары
Банновка (Қостанай облысы)
Банновка — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, Баннов ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Фёдоровка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 21 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1188 адам (576 ер адам және 612 әйел адам) болса, 2009 жылы 1061 адамды (494 ер адам және 567 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Жылжымалы бөгеуші жасақ (ЖБЖ)
Жылжымалы бөгеуші жасақ (ЖБЖ) — мина жарылғыш бөгеттер орнатуға арналған инженерлік әскерлер бөлімшелерінен (бөлімдерінен) құрлық әскерлерінде құрылған уакытша әскери құрылым. Олар әскерлердің ұрыстық ретінің элементі болып табылады. Жылжымалы бөгеуші жасақ механикаландыру құралдарын қолдана отырып, қарсыластың шабуыл және қарсы шабуыл бағыттарындағы жергілікті жерді танкіге қарсы және жаяу әскерге қарсы миналармен миналайды, өз әскерлерінің жазылу шептеріне, бөлімдер мен құрамалардың ашық қапталдарына, олардың аралықтары мен түйіскен жерлеріне, сонымен қатар теңіз жағаларының учаскелеріне, суда, қарсыластың десант түсіруі анықталған бағыттарда және тағы басқа жерлерде бөгеттер орнатады. Жылжымалы бөгеуші жасақ өз міндеттерін орындауда жалпы әскери бөлімшелермен (бөлімдермен), танкіге қарсы күштермен бірлескен түрде, ал кейбір жағдайларда өз алдына қимылдайды.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Яков Эширович Ламм
ЛАММ Яков Эширович (16.1. 1929 ж.т., Украина, Днепропетровск қаласы) – медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1973).
Өмірбаяны
ЛАММ Яков Эширович 1950 ж. Днепропетровск медицина институтын бітірген. Қарағанды облыстық ауруханасында дәрігер-хирург, бөлімше меңгерушісі (1950–55, 1958–60), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медецина академиясы) ординатор (1956–58), ассистент (1960–71) қызметтерін атқарды. 1971 жылдан доцент, профессор 1971 ж. «Резекция легких при туберкулезе в свете функциональных и обменных нарушений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Еңбектері
Ламмның негізгі ғылыми еңбектері өкпе хирургиясына арналған. Туберкулез, өкпенің іріңдеп қабынуы, кәсіби, жүрек-қантамыр жүйесі ауруларын хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін ұсынды.
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Серра-Прета
Серра-Прета (Serra Preta) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Солтүстік-орталық Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Фейра-ди-Сантана экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17 777 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 536,892 км² шамасында. Халық тығыздығы — 33,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1953 жылы құрылған.
Санат:Баия елді мекендері
Порто-Мантовано
Порто-Мантовано (Porto Mantovano) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Мантуя провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 344 адамды құрайды. Халық тығыздығы 361 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 37 км² шамасында. Пошта индексі — 46047.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Топырақтың экологиялық функциялары
Топырақтың экологиялық функциялары — топырақ түрлерінің тұтас алғанда биосфераның және жекелеген ланшафтардың экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету қабілеті. Осыған орай топырақтың экологиялық функцияларын жалпы биосфералық және ландшафт сақтаушы деп саралауға болады. Жаратылыстық - тарихи дене ретінде қандай топырақтың болсын жалпы биосфералық экологиялық функциялары болады, биосферадағы заттектердің, энергия мен ақпараттың ғаламдық айналымына қатысып, ондаған жалпы ] биосфералық функциялар атқарады. Топырақ литосферадағы көптеген процестерді тікелей немесе жанама түрде бақылайды (мысалы, оның жоғарғы қабаттарындағы биохимиялық түрлендіру, томенгі қабаттарына күн энергиясының өтуі және тағы басқа), гидросферада (топырақ суларын түзу, жер үсті суларын грунттық суларға айналдыру, өзен ағысын қалыптастыру процестері және тағы басқа), атмосферада (жермен астасқан қабатында заттектер, жылу, ылғал және энергия ағындарын, оның химиялық құрамын реттеу), биосферада тұтас алғанда жануарлар мен өсімдіктердің мекен ортасы, қүрлык организмдерінің заттектері мен энергия-сының қайнар көзі жоне қорғаиыш бегесін міндетін атқарады. Накты бір ландшафта бүйір беттік жоне бет астындағы топырақ ішіндегі заттектер, энергия мен ақпарат ағындарының ерекшелігіне едоуір ықпалы болатын топырақтардың ғана ланшафт сақтайтын экологиялық функциялары болады. Мұндай топырақ- тардың ұтымсыз пайдаланылу салдарынан өз функцияларын атқаруы бұзылғандай өрді соғады. Топырақтың экологиялық функцияларын талдау жерді экологиялық тұрғыдан қауіпсіз пайдалану жоспарларын жасауда басшылыққа алынатын топырақтық-экологиялық аудандастыру теориясының негізі болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Физика
Жәнке хан
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Борис Әміржанұлы Әбдірахманов
Борис Әміржанұлы Әбдірахманов (10.4.1953 жылы туған, Ресей, Иркутск облысы Нижнеудинск қаласы) – заң ғылым докторы (2005), профессор (2002), полиция полковнигі, ҚР ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі (1975) мен Бүкілодақтық ғылым-зертеу институтының адъюнктурасын (1980) бітірген. ҚР ІІМ Алматы заң институтының жедел-іздестіру қызметі кафедрасының (1998) және ҚР ІІМ академиясының ғылым орталық бастығы (2001) және осы академия бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (2002 жылдан профессор) қызметтерін атқарады.
Дереккөздер
Санат:10 сәуірде туғандар Санат:1953 жылы туғандар Санат:Нижнеудинскде туғандар Санат:Заң ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан полковниктері Санат:Қазақстан Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкерлері Санат:Алматы заң институты оқытушылары Санат:Қазақстан Ішкі істер министрлігі академиясының профессорлары Санат:Қазақстан заңгерлері
NGC 6398
NGC 6398 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан SBa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1836 жылы 7 шілдеде Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6398 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60735, ESO 139-18, AM 1738-614.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова
Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова (27.04.1966, Алматы облысында туған) - кескіндемеші. Қазақ. Албан тайпасының Қызылбөрік руынан шыққан.
Еңбек жолы
200-ден аса кескіндеме туындыларының авторы. Еркін суретші.
Остраудерфен
Остраудерфен (Ostrhauderfehn) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Лер ауданының құрамына енеді.
Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова
Қоғамдық жұмысы
ҚР Суретшілер одағының мүшесі.
Остраудерфен
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 10 658 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 51,00 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 4 57 017. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Хардерс.
Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова
Дереккөздер
Санат:27 сәуірде туғандар Санат:1966 жылы туғандар Санат:Алматы облысында туғандар Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері Санат:Қазақстан кескіндемешілері Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Остраудерфен
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Караджалово (Пловдив облысы)
Караджалово (Караджалово) — Болгариядағы ауыл. Пловдив облысына қарасты Первомай қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 4283. Телефон коды — 03165. ЕКАТТЕ коды — 36230.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пловдив облысының елді мекендері
Ельшма
Ельшма — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Толшма өзенінің оң жағалауынан 72 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 58 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина бастауынан Вычегда өзенінің құйылысына дейін, Юг өзені және Сухона өзендерін қоспағанда (бастауынан Кубень су торабына дейін). Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аманат хат
Аманат хат, Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы аясында ат спорты ойындары өткізілетін Б. Момышұлы атындағы атшабар маңындағы биік төбеде болашақ ұрпақтарға бүгінгі ұрпақтың Аманат хатын сақтап қою рәсімі болды. Бұл тарихи төбені біріншіден, тарихи орынға, екіншіден, жұртшылық демалатын мәдени орталыққа айналдыру жөніндегі бастамаға Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: "Әрі балаға жақын, әрі айнала алақанға салғандай көрінетін, көпшілік шараларға аса ыңғайлы жер екен" деген пікірі бар мәселені айқындап берген еді. Демалыс ошағын ұйымдастыру туралы облыс әкімінің ұсынысына үн қатқан "Жамбылжолқұрылыс" АҚ президенті І.Тортаев барлық құрылыс жұмыстарын өз міндетіне алды. Олар-аталған орында мейрамхана салу, айналаны тамашалайтын көру алаңшасын, ардагерлер мен жастар алаңын жасау. Аманат хатты сақтауға қою салтанатында облыс әкімі С. Ә. Үмбетов игілікті істерді қолға алып жатқан "Жамбылжолқұрылыс" АҚ-на, оның ризашылығын білдіре келіп, Елбасына құрмет-елге құрмет екенін айтты. Бұл игі істің жамбылдық, тараздық кәсіпкерлерге үлгі болатынына, олар да осы жерде түрлі мәдениет-демалыс ошақтарын салып, ортақ іске өз үлестерін қосатынына сенім білдірді. Аманат хат арнайы әзірленген құтыға салынған соң, облыс әкімі құтыны болашақ ескерткіш белгі орнында арнайы дайындалған қуысқа салып орналастырды.Оның бетіне:"Бұл жерде Тараз қаласының 2000 жылдығы тойына Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың болашақ ұрпаққа Аманат хаты сақталуына байланысты белгі қойылады" деген сөздер қашап жазылған мәрмәр тақта орнатылды. Болашақ ұрпаққа арналған Аманат хат осылайша өз сапарын бастады.
Дереккөздер
Санат:Тарихи кезеңдер
Бурру
Бурру (Bourrou) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Периге округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,13 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24061, пошта индексі — 24110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 143 адамды құрады. Халық тығыздығы — 15,66 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Кленовик (Перник облысы)
Кленовик (Кленовик) — Болгариядағы ауыл. Перник облысына қарасты Радомир қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 281 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2421. Телефон коды — 07725. ЕКАТТЕ коды — 41232.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Перник облысының елді мекендері
Ардеган (Фафе)
Ардеган (Фафе) (Ardegão (Fafe)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Фафе муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 342 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,14 км² шамасында. Халық тығыздығы — 108,9 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Михаил Петрович Галин
Галин Михаил Петрович (8.11.1918 жылы, Ресей, Челябі қаласы — 1998 ж., Рудный, Қостанай облысы) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, рота командирі, Қызыл әскердің гвардия капитаны, Кеңес Одағының Батыры (1945). Ұлты - орыс.
Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылды. 1941 жылдың қазан айында майданға жіберілді. Үш рет жараланды. Капитан Галин басқарған 2-мотоатқыштар батальонының (1-Украина майданы, 4-гвардиялық танк армиясы, 6-гвардиялық механизацияланған корпусы, 17-механизацияланған гвардиялық бригадасы) пулемет ротасы 1945 жылы Потсдам қаласына шабуыл жасаған сәтте пулеметтен оқ жаудырып, басқа бөлімшелерге қолдау көрсетті. Шайқас кезінде 5 атыс нүктесін, көптеген жауынгерлерін жойып, 1 зениттік қондырғыны қолға түсірді. Осы ұрыста Галин ауыр жарақат алып, госпитальға жіберілді. Жасаған ерлігі үшін Галинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.6.1945). Соғыс аяқталғаннан кейін запасқа шықты. Ленин, Қазан революциясы, бірінші және екінші дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Ұлы Отан соғысы Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары Санат:Тарихи тұлғалар
Галла нематоды
Галла нематоды  – жұмыр құрттар класына жататын жәндік. Өсімдік тамырында масылдық тіршілік етеді, онда ұзындығы 1 мм-дей галла (зақымдалған өсімдік бойында пайда болатын өсінді) түзеді. Галла ішіндегі ұрғашысы 2 мыңға жуық жұмыртқа салады. Бұдан дамыған дернәсілдер (ұзындығы 37 – 50 мк, ені 15 мк) өсімдік тамырларын зақымдайды. Ондай өсімдіктер көп ұзамай шіриді. Бұл құрттар жер шарында көп тараған, жиі кездесетін түрлері оңтүстік, солтүстік, мақта, арахис Г. н-лары. Ол 1500-ден аса өсімдіктер түрін, оның ішінде бау-бақша, жеміс-жидек, көкөніс және тех. дақылдарды қатты зақымдайды. Г. н. аса көбейіп кеткенде өсімдік галла нематодозы ауруына ұшырайды, өнімд. 40 – 60%-ға төмендеп не мүлде өз тіршілігін жояды. Күрес шаралары: ауыспалы егіс тәртібін сақтау. Алғы дақылдар ретінде астық тұқымдас өсімдіктерді себу; топыраққа және зақымданған өсімдіктерге Г. н-на қарсы хим. препараттар – базамид, нематицидтерді (карбатион, онетион, немагон, тиазон, ДД, т.б.) беру.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан табиғаты Санат:Биология
Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов
Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов (12.10.1938 жыл, Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Козлово селосы) – қазақ эпидемиологы және микробиологы, медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1987). Қазақстан Республикасы Медицина ғылым академиясының корреспондент мүшесі.
Ғылыми еңбектері вирусология, жұқпалы аурулар иммунологиясы мен эпидемиологиясы мәселелеріне арналған. 270-тен астам ғылыми жарияланым мен 11 монографияның авторы. 7 авторлық куәлігі бар.
Дереккөздер:
Санат:12 қазанда туғандар Санат:1938 жылы туғандар Санат:Володар ауданында (Астрахан облысы) туғандар Санат:Медицина ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан Медицина ғылым академиясының корреспондент мүшелері Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері Санат:Ленинград эксперименттік медициналық институты түлектері Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығының директорлары Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығының профессорлары Санат:Қазақстан эпидемиологтары Санат:Қазақстан микробиологтары
Қарақат Жақсылыққызы Әбден
Қарақат Жақсылыққызы Әбден (кейде Абден, 7 мамыр 1974 жыл, Қорғалжын ауданы, Ақмола облысы) — қазақстандық саясаткер, экономист және жазушы, 2023 жылдан бері Қазақстан Мәжілісі VIII-шақырылымының депутаты, 2016 жылдан 2021 жылға дейін Астана қалалық мәслихатының мүшесі болған.
2022 жылғы президенттік сайлауда «Ұлттық кәсіби әлеуметтік қызметкерлер альянсы» атынан кандидат ретінде ұсынылды, тек 2,6% дауыс жинап, 3-орын алды. Келесі жылғы парламент сайлауында Мәжіліске Ауыл ХДПП өтіп, 8 мандатқа ие болды. Сол 8 мандаттың бірі Қарақат Абденге берілді.
Өмірбаяны
1974 жылдың 7 мамырында Целиноград облысының Қорғалжын ауданындағы XXII партсъезд атындағы ауылда дүниеге келген. Әкесі — Жақсылық Ыбырайұлы Әбден, Қарғалы ауылының тумасы, құрылысшы болған, қазір зейнетте. Анасы — Рысбала Молдашқызы Әбден, Жамбыл облысының тумасы, мұғалім болған, қазір зейнетке шыққан.
1991 жылы Жезқазған облысының Жәйрем ауылының №10 орта мектебін алтын белгімен бітірген. Мектеп бітірген соң Алматы халық шаруашылығы институтының «маркетинг және коммерция» мамандығына оқуға түскен. Экономика ғылымдарының кандидаты. Кандидаттықты «Жергілікті бюджеттерді өндірістік емес төлемдермен толтыруды қалыптастыру» тақырыбында қорғаған.
Негізгі еңбек жолы Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігімен байланысты. 10 жылдан астам ҚР Салық Комитетінің Орталық аппаратында қызметте болған. 2006 жылы ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет Академиясына — Мемлекеттік саясаттың Ұлттық мектебіне жұмысқа шақырылды. Әрі қарай «Нұр Отан» партиясының Орталық аппаратында жұмыс істеген. «Құрмет » орденімен марапатталған.
2022 президенттік сайлау
2022 жылғы президент сайлауы 20 қараша күні өтеді деп жоспарланған. 7 қазан күні «Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы» атты ұйым Қарақат Абденді үміткер ретінде ұсынды.
2023 парламент сайлауы
2023 жылғы парламент сайлауынан бұрын Абден мен алдыңғы сайлаудың басқа үміткері Жигули Дайрабаев екеуі Ауыл ХДПП мүшелері болып тіркелді. 2023 жылғы парламент сайлауында Ауыл ХДПП 8 мандатқа ие болды, сол мандаттың бірі Қарақат Абденге берілді.
Салық салу ұсынысы
2022 жылғы президент сайлауындағы үміткер ретінде Абден сол жылдың 11 қараша күні шетелдіктерге үйденген қазақстандық әйелдерге ірі салық салуды ұсынды. 5 сәуір күні өзінің осы даулы ұсынысын ол депутат ретінде Мәжілісте айтып кетті. Нәтижесінде құқыққорғаушы Дина Таңсәрі осы сөзді этникалық кемсітушілік деп атады да, Абден депутаттығының тоқатылуын қалап, петиция бастады. "Ауыл ХДПП" фракциясының басшысы Анас Баққожаев сол петиция және Абденнің көзқарасы жайлы айтқаны:
Баққожаев тағы Абден ұсынысының қалған депутаттары қолдамайтынын айтып кетті.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан саясаткерлері Санат:Қазақстан экономистері Санат:Қазақстан әйелдері Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VIII шақырылымының депутаттары
Шығыс Қазақстан облысы
thumb|250px|Облыстық әкімшілік ғимараты ([[Өскемен)]] Шығыс Қазақстан облысы — Қазақстан Республикасының солтүстік-шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлігі. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. 1997 жылғы 23 мамырдағы № 3528 Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен облыс құрамына таратылған Семей облысының территориясы қосылып, 2022 жылы 8 маусымда Абай облысы болып қайта бөлінді.
Әкімшілік бөлінісі
Облыс құрамында 9 аудан: 2 облыстық маңызы бар қала бар:
Тарихы
250 px|thumb|Ескі көрінісі 200px|thumb|Түркістан – Сібір темір жолына арналған марка Шығыс Қазақстан облысының аумағы ежелгі заманнан қонысталынған. Оның куәгері есебінде Алтайда, Зайсан қазаншұңқырында, Тарбағатай мен Сауыр жоталарында ежелгі кеніштердің, суландыру жүйелерінің, бекіністер мен қоныстардың іздері сақталған. 15 ғасырдың бас кезінде Ертіс өзені алабының жоғарғы бөлігін ойраттар басып алғаннан кейін бұл жер Жоңғар хандығының құрамында болды. 1758 ж. Қытай әскерлері Жоңғар хандығын жойып жібергеннен кейін, қалмақтар Еділ өзенінің арғы бетіне кетті. Ал қалмақтардан ығысып, негізінде Сарыарқаны мекендеген қазақ рулары өздерінің ежелгі қоныстарына қайтып оралды. 18 ғасырдың бас кезінде патшалық Ресей қазақ жерін тереңдей отарлау мақсатымен қазақтарды ата қонысынан тықсыра отырып, қазіргі облыс аумағында Ертіс бекіністер желісін салды. Осы желінің бойымен біртіндеп бекіністер мен форпосттар жүйесі, ал одан кейініректе казак-орыс станицалары құрылды (1718 ж. Семей, 1720 ж. Өскемен, 1763 ж. Бұқтырма бекіністері) салынды. Казак-орыстардың мекендері Ертістің оң жағалауы мен оның салаларының бойында пайда болды. Ертіс өзенінің екі бірдей жағынан он шақырымдық шұрайлы жерлер (“Иртышская десятиверстная полоса”) қазақтардан тартып алынып, казак-орыстардың пайдалануына берілді. Яғни, қазақтарға Ертіс өзеніне 10 км-ден жақын жерде қоныстануға тыйым салынды. Қазақтар ең шұрайлы жерлерінен айрылып, ата қоныстарының атауларын жоғалтты, олардың орнына карта беттерінде сақталған орысша атаулар пайда болды. Бүкіл Ертіс өзеніне құятын салалары мен жыра-сайлар, жылғалар орысша аталып кетті. Станицалар біртіндеп оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай жылжи берді. 1826 ж. Қалба жотасының етегінде Көкпекті бекінісі, 1831 ж. Аягөз өзенінің оң жағасына таяу қазіргі Аягөз қаласына жақын жерде Сергиополь бекінісі, Шәуешек жолының бойында станицалар пайда болды.
Казак-орыс отарлауымен бірге Алтайдың тау аңғарларының шалғайдағы жетуі қиын тайгалық түпкірінде патша өкіметінен тығылып, қашып жүрген орыстар келе бастады. Олар кержактар (ескі ғұрыпты адамдар) мен Оралдың және Алтайдың зауыттары мен кеніштерінен қашқан жұмысшылар мен қолөнершілер еді. Бұлар Бұқтырманың жоғарғы ағысы мен оның салаларының және Нарын мен Қалжыр өзендері бойларында қоныстанды. Осы кезде Қатонқарағай, Белая, Черновая, т.б. ауылдар пайда болды. 18 ғасырдың 60-жылдарында Алтайдың солтүстік-батыс жағында Оба мен Үлбі өзенінің аңғарларында Ресейдің ішкі губернияларынан “поляктар” деп аталған шаруалар келіп қоныстанды. 18 ғасырдың соңында Кенді Алтайдың шегінде кен өнеркәсібі пайда болды. Мұнда бірінен кейін бірі Риддер (1784), Зырянов (1794), Белоусов (1797), Сокольный (1822), т.б. түсті металл кеніштері іске қосылды. 1844 жылдан Зырянов кеніші Алтай кен зауыттарының шикізат базасына айналды. Ресейде басыбайлылық құқықтың жойылуы салдарынан арзан жұмыс күшінен айрылған және тех. қайта құруды керек еткен Алтайдың кен өнеркәсібі күрт құлдырай бастады. Оны осы кезде Алтайдың кен өнеркәсібінің негізгі өнімі болып саналатын – күміс бағасының арзандауы ушықтырып жіберді. Алтай зауыттарының түгелдей дерлік жабылуымен бірге Алтайдың басыбайлылық кен өнеркәсібі ауданы, кейбір полиметалл кеніштері австралиялық, ағылшындық, франциялық, т.б. шетелдік капиталға концессияға берді.
19 ғасырдың соңынан бастап Семей қаласында өңдеу өнеркәсібі біршама дами бастады. Оның негізгі салалары: ұн тарту мен жүн жуу болды. Жиналған астық пен бидай ұны Ертіс арқылы кемемен 600 км-дей жердегі Сібір темір жолына жеткізіліп тұрды. Ал Қазақстанның бүкіл шығыс бөлігінен және ішінара Шыңжаң аймағынан (Қытайдан) жиналып әкелініп Семейде жуылған жүн алғашқы өңдеуден өткеннен соң, еуропалық Ресейдің шұға фабрикаларына жеткізілді. Өнеркәсіптің бұл екі саласынан басқа облыс жерінің әр тұсында орналасқан ірі елді мекендерде арақ-шарап пен сыра қайнату, сондай-ақ тері илеу, тон тігу, май және сабын қайнату өндірістері де болды. Зайсан, Марқакөл, Алакөл көлдері мен Ертіс өзенінің салаларында балық аулау кәсібі, Риддер мен Алтай ағаш және темір ұсталық кәсіптер орын алды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ертіс өзенінде пайда болған кеме жол қатынасының маңызы күшейді. Кемелер Семейден Омбыға дейін, Зайсан көлі мен Қара Ертіс бойымен жоғары көтерілді.
Шығыс Қазақстан облысы Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында елеулі дами қойған жоқ. Тек 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және елді индустрияландыру науқанын жүзеге асыруға байланысты Кенді Алтай Қазақстандағы түсті металлургия мен кен өнеркәсібінің ең ірі орталығына айналды. Алтайдың қазақтар тұратын бөліктерінде сан алуан елді мекендер пайда болды. Облыс экономикасының әрі қарай дамуына Түркістан – Сібір темір жолы мен Локоть – Риддер және Өскемен – Зырянов темір жолын салу, Ертіс өзенінің көліктік маңызын көтеру, Түрксіб темір жолы Жаңғызтөбе стансасынан басталатын “Шығыс айналма жолы” деп аталған жақсартылған қара жол салу едәуір әсер етті.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары облыс экономикасы тез қарқынмен дамыды. Ертіс өзенінде Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі электр стасасылары салынды. Кенді Алтай бойында түсті металл өндіретін жаңа кеніштер мен оны өңдейтін металлургиялық кәсіпорындар, Семейде бұрынғы одақ көлемінде қуаты жағынан КСРО-да екінші орын алған ет комбинатының қуаты артып, Өскеменде титан-магний комбинаты, жасанды жібек комбинаты сияқты көптеген өнеркәсіп орындары пайда болды. Республикалық маңызы бар Алматы – Семей және облыс ішінде өнеркәсіп орындарын темір жолы стансасыларымен және ауылдық елді мекендерді ірі қалалармен, аудан орталықтарымен байланыстыратын облыстық маңызы бар көптеген автомобильдік жолдары салынды.
Жердің рельефі
thumb|right|200px|Алтай таулы жүйесінің картасы 200px|thumb|Алтай тауларындағы Қатын өзені Шығыс Қазақстан облысының жер бедерінің құрылысы өте күрделі. Таулары мен жоталары 200px|thumb|Алтай тауларын
Пайдалы қазбалар
Шығыс Қазақстан облысының жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда мырыш, қорғасын, мыс, күміс, алтын, кадмий, сүрме, күшәла, темір, күкірт, висмут, индий, галий, селен, теллур, сынап, қалайы, тантал, ниобий, молибден, вольфрам, титан, никель, кобальт, көмір, жанғыш тақтатас, сондай-ақ әр түрлі химиялық шикізаттар мен құрылыс материалдарының кен орындары бар.
Климат
Облыстың климаты тым континенттік. Облыс бойынша вегетациялық кезең 175 – 200 тәулікті құрайды.
Су ресурстары
thumb|200px|Балқаш thumb|200px|Марқакөл Облыстың, әсіресе Кенді Алтай өңірі жер беті суларына бай. Олар Ертіс өзені мен Балқаш – Алакөл алаптарына жатады және негізінен өзендерден тұрады. thumb|200px|right|Семейдегі Ертіс өзені үстінен өтетін аспалы көпір
Облыста Ертіс өзені мен оның салалары суының өнеркәсіп пен халықты сумен қамтамасыз етуде үлкен маңызы бар. Сондықтан оларда ірі Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендері мен СЭС-тер салынған. Бұларға қоса Нарын, Бұқтырма, Үлбі, Оба және Шүлбі өзендері ағаш ағызуға кеңінен пайдаланылады. Өзендер мен көлдердің (Зайсан, Алакөл, Марқакөл, т.б.) балық аулауда да едәуір маңызы бар. Облыстың Алтай аймағында минералды шипалық көлдер көп. Шығыс Қазақстан облысы жер асты суына да бай. Ол халықтың тұрмыстық қажетін өтеу және мал суаруға ғана емес, онымен бірге сан-алуан кеніштер мен кәсіпорындарды да сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.
Топырақтары
right|200px||Топырақтар Облыстың топырағы мен өсімдік жамылғысы жазық бөлігінде ендік белдем бойынша, ал таулы аудандарда биіктік белдем бойынша тараған. Бірақ бірқатар жерлерде бұл белдемдер жер бедерінің, жергілікті климаттың ерекшеліктеріне, өзендер мен көлдердің жақын болуларына байланысты айтарлықтай өзгеріске ұшыраған. Облыстың батыс жағында, ұсақ шоқылар тараған аудандарда солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ жамылғысы оңтүстіктің қара топырағынан шөлді-далалық топырақтарға ауысады. Ертістің оң жағалауындағы құмдақ топырақта таспалы қарағай орманы, ал оңтүстік қара топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктер тараған. Қызғылт қоңыр топырақ Шыңғыстау жотасының етегінде бозғылт қоңыр топыраққа ауысады. Бұл топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктермен аралас жусан да көп өседі. Қалба мен Шыңғыстау жоталарының гранитті қыраттарында кішігірім қарағайлы және қайыңды-теректі ормандар кездеседі. Зайсан мен Алакөл қазаншұңқырларында шөлдің сұр, сұрғылт және далалық топырағы (сұр топырақ) тараған. Зайсан қазаншұңқырында бұл топырақ арасында аздап сор және сортаң топырақ кездеседі. Ал Алакөл қазаншұңқырында олар әдетте сортаңданған. Зайсан қазаншұңқырында бозғылт қоңыр топырақ пен құмды алқаптар (Бозайғыр және Ақжан) тараған. Қазаншұңқырлардағы өзен жайылмаларында шалғынды-батпақты топырақ қалыптасқан. Зайсан қазаншұңқырында өсімдіктерден шашақты селеу, жусан, ал шағын өзен аңғарларында далалық шалғындар, Зайсан көлі мен Ертіс өзенінің жағаларында қамыс-құрақ көптеп кездеседі. Шығыс Қазақстан облысының таулы аудандарының топырақ және өсімдік жамылғыларында биіктік белдемдер айқын байқалады. Кенді Алтайдың төменгі биіктіктеріндегі далаларда ауыр саздақ және саздақ қара топырақ тараған. Олардан жоғары сұр топырақ пен күлгінденген қара топырақ, ал одан биікте таулық сұр күлгін топырақ тараған. Келесі белдеуде таулық шалғынды топыраққа, одан кейін таулық тундраға ауысады. Оңтүстік Алтай мен Сауыр таулары жоталарының төменгі бөліктерінде (тиісінше 600 – 800 м-ге және 1200 – 1300 м-ге дейін) түпкі жыныстардың және саздақ шөгінділердің үстінде таулық күрең топырақ тараған. Олардан жоғары қаратопырақ белдеуі, тау беткейінде таулық қарашіріндісі аз және шымтезекті топырақ, тауаралық қазаншұңқырларда таулық қошқыл қаратопырақ қалыптасқан. Ең биік жерлерде таулық тундра топырағы орын алған. Тарбағатайда қызғылт қоңыр және қаратопырақпен бірге шөптесін өсімдікті таулық шалғынды және орманды телімдерде орманның сұр топырағы тараған.
Өсімдіктер
thumb|right|200px|Тянь-Шань шыршасы Алтайдың баурайын шымды-астық тұқымдас шөптер даласы, одан төменірек бетегелі-селеулі, ал жоғарырақта қайыңды-теректі шоқтоғай аралас шөпті-селеулі дала алып жатыр. 700 м және одан биіктеу жерлерде астық дақылды аралас шөпті шалғын алмасқан қылқан жапырақты орман белдеуі басталады. Кенді Алтайда самырсынды-шыршалы-қара самырсынды ормандар басым келеді, ал Оңтүстік Алтайда олармен сібір қара самырсыны аралас өседі. Сауыр жотасының жапырақты ормандарында Тянь-Шань шыршасы өседі. Кенді Алтайда орманды белдеуден жоғары субальпілік, альпілік шалғындар өседі, одан биікте олар қыналарға ауысады. Тарбағатайда алма ағаштары және теректі ормандар тараған.
Жануарлар
Шығыс Қазақстан облысының жануарлар дүниесі өте бай. Мұнда табиғатының әр түрлі болуына байланысты таулық жануарлармен бірге қарағайлы ормандар, далалар және шөлейт жануарлары көп тараған. Алтай мен Сауырдың және Ертіс маңы ормандарында тиін, ақтышқан, кәмшат сияқты қымбат елтірілі аңдардың және құстардың кәсіпшілік маңызы бар. Алакөл мен Зайсан қазаншұңқырларының су қоймаларында ондатра жақсы жерсіндірілген. Ертіс пен оның салаларында, Марқакөл, Зайсан және Алакөлде, Ертіс бойындағы Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендерінде балықтың көптеген түрлері, оның ішінде стерлядь, таймень, хариус сияқты бағалы балықтар көптеп кездеседі. Олардың негізінде балық аулау мен балық өңдеу кәсіпшілігі ұйымдастырылған.
Халқы
Шығыс Қазақстан облысы халқының саны
Облыста Қазақстан халқының 9,4%-ы шоғырланған.
Тығыздығы
Облыс халқының орташа тығыздығы әр 1 км2-ге шаққанда 5,1 адам. Халықтың ең жиі қоныстанған жерлері – Ертістің оң жағалауы, әсіресе Кенді Алтайдың тауаралық жазықтары. Глубоков, Бородулиха және Шемонаиха ауданында бұл көрсеткіш 9-дан 12,7 адамға, ал Өскемен қаласының төңірегінде 186 адамға, Семей қаласының төңірегінде 133,5 адамға дейін барады. Ауылдық жердің қоныстануы да әркелкі.
Экономика
Шығыс Қазақстан облысы Қазақстанның ең ірі индустриялды-аграрлық аймағы саналады. Шаруашылығының басты саласы – өнеркәсіп. Оның құрамында кен өндіру, түсті металлургия, энергетика, машина жасау, құрылыс материалдар өнеркәсібі, ағаш өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіптері дамыған. 2006 ж. облыс өнеркәсібінің барлық салалары 399,1 млрд теңге көлемінде өнім өндірді, бұл бүкіл ел өнеркәсібі өндірісінің 6,2%-на тең.
Кен өндіру өнеркәсібі
right|thumb|«[[Қазақмыс»]] 250px|thumb|Кен өндіру өнеркәсібі («Казахмыс») thumb|right|200px|Кен өндіру өнеркәсібі thumb|right|200px|Шахта Облыс өнеркәсібінің негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды. Бұл салада 197 нысан жұмыс істейді (2006). Негізгі өндірілетін өнімдері – түсті металл (мыс, мырыш, күміс), алтын, титан, көмір. 2005 ж. облыс бойынша 10,8 млн т түсті металл кентасы өндірілді. Кентасты негізінен Риддер және Зырянов полиметалл кен аудандарындағы “Қазақмырыш” АҚ-на қарасты кеніштер, Ертіс маңы полиметалл кенді ауданындағы “Қазақмыс корпорациясына” қарасты кәсіпорындар өндіреді. Асыл металл өндіру саласы бойынша Шығыс Қазақстан облысында 27 кәсіпорын бар. Оларда 3,5 мыңнан астам адам жұмыс істейді, 17,3 т алтын өндіріледі. Негізгі алтын өндірушілерге “Бақыршық” кен кәсіпорны, “ФИК”, “Алел”, “Алтынтөбе” АҚ-ның, “Андас Алтын”, “Даңқ”, “Жерек”, “Іnter Gold Capital” ЖШС-терінің кеніштері жатады. 2006 ж. Өскеменнің титан-магний комбинатын жергілікті шикізатпен қамтамасыз ететін (Көкпекті ауданында) Сәтбаев атындағы ильменит құмының кен орны іске қосылды. Ол жылына 15,0 мың т ильменит концентратын береді. Облыстағы көмір өндіру 6 нысан бойынша жүзеге асырылады. Ол негізінен “Қаражыра ЛТД” ЖШС-не қарасты Қаражыра, Кендірлік және Алакөл кен орындары.
Облыс өнеркәсібінің басты түсті металлургиясы“Қазмырыш”, “Өскемен титан-магний комбинаты”, "Үлбі металлургиялық зауыты" АҚ-дары, "Қазақмыс корпорациясы” АҚ-ның “Шығыс Қазмыс” бөлімшесін, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің РМК “Қазақстан монета сарайы”, “Қазниобий Ертіс химия-металлургия зауыты”, “Ертіс сирек элементті компаниясы”, “Қазмырыштех” ЖШС-терін қамтиды. Бұл кәсіпорындар өздерінің шығарған сан алуан, бағалы өнімдері бойынша дүние жүзіне белгілі.
Электр энергетикалық кешені
Облыстың электр энергетикалық кешенінің құрамында Ертіс өзеніндегі Бұқтырма, Өскемен, Шүлбі СЭС-тері, Үлбі мен Громотуха өзендері бойындағы Риддер СЭС каскадтары, Өскемен, Риддер, Семей ЖЭС-тері, т.б. кәсіпорындар бар.
Машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп
thumb|right|500px|Семейдегі автобус жинайтын цех
Облыстың машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп кешені 18 ірі және қуаты орташа кәсіпорындарын біріктіреді де, мұнай кәсіпшілік және металлургия өнеркәсібі жабдықтарын, тұрмыстық электр қозғалтқыш пен сорғыларды, конденсаторлар, техникалық және кабельдік өнімдер, металл бұйымдарын пісіретін электродтар, т.б. көптеген өнімдер жасап шығарады.
Ағаш өңдеу өнеркәсібі
thumb|250px|right|Ағаш өңдеу өнеркәсібі Шығыс Қазақстан облысының ағаш өңдеу өнеркәсібі негізінен “Ертістрансойл”, “Жаңасемейшпалзауыты”, “Өскемен Иннотекс”, "Өскемен жиһаз комбинаты" сияқты құрамында бірнеше нысандары бар 4 ірі және орташа қуатты кәсіпорындарды қамтитын ЖШС-терден тұрады. Олар кесілген ағаш материалдарын, дайындамалар, үй салуға қажет бөренелер, терезе мен есік жақтауларын жасауға маманданған. Жиїаз жасау өнеркәсібінің құрамында 119 кәсіпорын бар, олардың алтауы ірі және орта қуатты. Жылына 30 мың м3 фанера, жиһаздық тақта, ДСП шығаратын өндіріс Бородулиха ауданында іске қосылды.