Ахмет_Байтұрсынұлы_атындағы_тіл_білімі_институты
Грамматика бөлімінің тарихы
Бөлім қызметкерлерінің қазақ тілі морфологиясына қатысты ұстанымдары қазақ тілі оқулықтарға, оқу құралдары мен грамматикаларға еніп, қазақ тілі грамматикасының дамуында өзіндік бағыттың қалыптасуына, белгілі бір категорияның тіл білімінде танылуына жол ашты (Қазақ тілінің грамматикасы. – А. 1944; 1953; Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы, 1967; Бегалиев Ғ. Қазақ тілінің грамматикасы. Педучилищеге арналған оқу құралы. – Алматы, 1944; Қазақ тілі грамматикасы. 2 бөлім. Синтаксис. Орта мектептің 6-7 кластарына арналған оқу құралы. – Алматы, 1948. (авт. бірі); Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1964; 1974; 1991 т.б.; Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1989; Современный казахский язык. – Алматы, 1962; Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. – Алматы, 1967; Балақаев М. Қазақ тілінің грамматикасы. Үлкендер мектебіне арналған. – Алматы, 1938; Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері. – Алматы, 1941; Қазіргі қазақ тілі: лексика, фонетика, грамматика. – Алматы, 1954 (авт. бірі); Қазақ әдеби тілі тарихының грамматикасы. – Алматы, 1964 (авт. бірі); Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1988; Аблақов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері (оқу құралы). – Алматы, 1971; Қазақ тіліндегі барыс жалғаулы сөз тіркестері (оқу құралы). – Алматы, 1975; Қазақ тіліндегі табыс жалғаулы сөз тіркестері (оқу құралы). – Алматы, 1986; Әбдіғалиева Т. Қазақ тілі. 6 кл үшін. – Алматы, 1990 (авт. бірі); Осы оқулыққа методикалық нұсқау. – Алматы, 1990 (авт. бірі); Грамматикалық таблицалар. 5 кл үшін. – Алматы, 1990; Практикалық қазақ тілі. – Алматы, 1993 (авт. бірі); Кестелі грамматика. – Алматы, 1993 (авт. бірі); Әмір Р. Қазақ тілі. Учебник казахского языка для II-IV кл. русской школы. 6-е изд. –Алматы, 1965 (авт. бірі); Қазақ тілі. Грамматика, емле, тіл дамыту. –Алматы, 1965; Бірінші класта қазақ тілін оқыту. – Алматы, 1962; Қазақ тілінен бірінші класқа арналған таблицалар. – Алматы, 1965; I класта оқушылардың тілін дамыту үшін істелген жұмыстар. – Алматы, 1957). Сонымен қатар бөлім қызметкерлері зерттеп жүрген категориялары бойынша кандидаттық, докторлық диссертациялар қорғады (Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі көсемшенің семантикасы мен қызметі (канд. дисс.). – Алматы, 1940; Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем жүйесі (докт. дисс.). – Алматы, 1943 т.б.; Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімдердің шырайлары (канд. дисс.). – Алматы, 1951; Сәдуақасұлы Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің жақ категориясы (канд. дисс.). – Алматы, 1988; Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдердің құрылымдық типтері (етістік бас мүшелі сөйлемдер). (докт. дисс.). – Алматы, 1997; Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің жақ категориясы. – Алматы, 1994; Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. – Алматы, 1996 т.б.; Неталиева Қ. Имена действия в современном казахском языке. АКД, - Алматы, 1963; Қайымова Б. Қазақ тіліндегі етістіктен есім туғызушы аффикстер. (канд. дисс.). – Алматы, 1963; Ысқақов А. Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер. – Алматы, 1950; Қалыбаева А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. (канд. дисс.). – Алматы, 1949; Қазақ тіліндегі етістікті негіздер (докт. дисс.). – Алматы, 1960; Есенов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағының қылы сөйлемдер (канд. дисс.). – Алматы, 1962; Жанпейісов Е. Қазіргі қазақ тіліндегі модальды сөздер. (канд. дисс.). – Алматы, 1958; Балақаев М. Основные вопросы синтаксиса простого предложения в современном казахском языке (докт. дисс.). – Алматы, 1950; Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі етістіктің шақ категориясы (канд. дисс.). – Алматы, 1949; Ұйықбаев И. Категория глагольного вида в современном казахском языке (канд. дисс.). – Алматы, 1954; Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық формалары (докт. дисс.); Қасым Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер (канд. дисс.). – Алматы, 1992.; Қазақ тіліндегі заттың күрделі атауларының теориялық негіздері (докт. дисс.). – Алматы, 2002 т.б.; Әбдіғалиева Т. Болымсыздық семантикасы және оның қазіргі тілінде берілу жолдары (канд. дисс.) –Алматы, 1991; Семантика отрицания и способы его выражения в современном казахском языке АКД., – Алматы, 1991; Әмір Р. Союзы в казахском языке. АКД., -Алматы, 1955; Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. АДД., -Алматы, 1972; Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып, қалыптасуы мен мағыналық түрлері: филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 143 б.; Жолшаева М. Аспектуалды семантика: форма және мазмұн: филол. ғыл. докт. дисс. – Алматы, 2009. – 280 б.; Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік модальдылығының функционалды-семантикалық өрісі: филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2004. – 30 б.; Жаңабекова А. Қазақ тіліндегі уақыт ұғымының тілдік парадигмасы (докт. дисс.). – Алматы, 2010; Солтанбекова А. Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/ішақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы (канд. дисс.). - Алматы, 2010 т.с.с. Бөлім қызметкерлері қазақ тілі морфологиясымен қатар синтаксисті де назардан тыс қалдырмады. Атап айтқанда, сөз тіркесі синтаксисі (Балақаев М. Основные типы словосочетания в казахском языке. – Алматы, 1957; Синтаксис словосочетания и простого предложения. – Алматы, 1959; Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис (оқулық). – Алматы, 1961 (авт. бірі); Аблақов Ә. Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. – Алматы, 1986; Қазақ тіліндегі салт етістіктердің меңгеруі (әдістемелік құрал). –Алматы, 1988; Қазақ тіліндегі меңгеру категориясының мәні (әдістемелік талдама). – Алматы, 1988; Сөз тіркесінің өзіндік ерекшелігі және оның байланысу тәсілдері мен түрлері (әдістемелік құрал). – Алматы, 1990; Қазақ тіліндегі көлемдік септікті сөз тіркестері (әдістемелік құрал). – Алматы, 1991; Қазақ тілі (оқу құралы). – Алматы, 1993. (авт. бірі); Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің дамуы мен лексикалану процесі. – Алматы, 1997. (авт. бірі) т.б.); сөйлем синтаксисі (Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. – Алматы, 1948; Қордабаев Т. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1961 т.б.; Есенов Қ Қазіргі әдеби тіліміздегі күрделенген сөйлемдердің негізгі мәселелері. – Алматы, 1975; Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. – Алматы, 1974; Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы. – Алматы, 1982; Қазіргі қазақ тіліндегі синтаксистік қатынастар. – Алматы, 1985; Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1995; Синтаксис осложненного предложения в казахском языке. – Алматы, 1992 т.б.; тарихи синтаксис мәселелері (Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері (XV - XVIII ғасырлар материалдары бойынша). – Алматы, 1964); сөйлеу тілі синтаксисі (Әмір Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. АДД., -Алматы, 1972; Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. –Алматы, 1972) т.с.с.