Баязит_Сәтбайұлы
Қытайға да шақыртумен барды
thumb|290px|right|Баязит Сәтбайұлының салған ғимараттарының бірі 1933 жылы Қытайдағы Алтай аймағының губернаторы Шәріпхан Жеңісханұлының шақыртуымен Сарысүмбе қаласына көшіп келеді. Ол туралы Баязиттің ұлы Мұқатай былай дейді: «...1933 жылы Қытай жеріне өтіп, Алтай облысы Сарысүмбе қаласына қоныс аудардық. Алтай облысының бастығы Зайсандағы төре тұқымдары Дайыр, Көгедай ұрпағы Шәріпхан Жеңісханұлы деген кісі төраға екен... Абыройлы, өте келбетті адам еді. Отанымызда (Қазақстанда Омбыда оқығанын айтып отыр А. Тоқтабай) оқып өскен, он ұлттың тілін білем деуші еді. Мен Алтай қазақ-моңғол мектебінде оқыдым. Бізге келіп лекция сейлеп тұратын. Өлең үйрететін: Орнық, отырықшы бол! Айтқан өсиетім, сол деп бастайтыны әлі есімде. Шәріпхан Жеңісханұлы Зайсанды толық таниды. Әкемізді өз қарамағына алды да, неше түрлі кірпіш өртетіп, өкіметке көп үйлер салғызды. Совет консул орындарын, совет орыс докторханасын (ауруханасын А.Тоқтабай) салды» (Мұқатай Баязитұлы Сәтбаев 1923 жылы туған, Әкесі жайында естеліктер, А. Тоқтабайдың жеке архиві). Қытай жерінде Баязиттің салған құрылыстарының ішінде жеке адамдарға салған мавзолейлері ерекше танылады. Жәкеби Қойтанұлының (1833-1914) күмбезі 1966 жылы мәдениет төңкерісі кезінде құлатылған. Өміртай Нашынұлы - (1843-1934) Алтай бетіндегі төрт бидің бірі. Қазірге дейін сақталып жеткен Баязит шығармаларының алтынның сынығындай, алмастың буындай бірі. Қалған үш мавзолейдің үшеуі де қиратылған. Мұқатай Баязитұлының жазуынша, «...1935-1936 жылдары халық ашаршылыққа ұшырап, соғыс көбейіп, халық қозғалысқа ұшыраған соң... әкем кәрілік келгеннен кейін Шәуешек облысына туыстарына қоныс аударып, Дөрбілжін ауданында тұрып қалды. 1954 жылы апрельде 84 жасында қайтыс болды...» (Мұқатай Баязитұлы Сәтбаев 1923 ж. туған, Әкесі жайында естеліктер, А.Тоқтабайдың жеке архиві). «Шебердің қолы - ортақ» дегендей, Баязиттің салған құрылыстарының көпшілігі әлі күнге дейін пайдаланылуда. Зайсанда салған әдемі мешіттің 1930 жылдары дінмен күрес кезінде мұнарасы мен	күмбезі қиратылып, мәдениет үйіне айналдырылды, қазір полицияның қарауында. Жиырма шақты тұрғын үйлер, біраз ғимараттар әртүрлі мекемелердің қолында. Жергілікті әкімшіліктің қолдауымен әрқандай жөндеулер болады, бірақ жеткілікті ғылыми реставрация дәрежесінде емес. 1980 жылы осы жолдардың авторының бастамасымен Зайсан қаласындағы Б. Сәтбаев салған 20-ға жуық құрылыстардың паспорты жасалынды. 400-дей фотография түсірілді. Паспорттар мәдениет министрлігіне қарасты "Қазпроектреставрация» институтының архивінде сақтаулы. Фотографиялар Зайсан музейінің қорында. Зайсан мешіті 1985 жылы республикалық дәрежедегі архитектуралық мұралардың қатарына кірген. Құрылыстың негізгі өлшемдері де алынып, қалпына келтіру жобасы да жасалына бастап, 1990 жылдары тоқтап қалды. Қазан төңкерісіне дейінгі көлемінің үлкендігі мен архитектуралық жобалануының ерекшелігімен саусақпен саналатын сән-салтанатты мешітке арнаулы республикалық дәрежедегі реставрация қажет. Осы түрғыдан алғанда Шәуешектегі гимназия үйі мен қос азан шақыратын мұнаралардың тағдыры дұрыс шешімін тапқан. Біріншіден, құрылыс Қытай мемлекетінің, сәулет мұраларының тізіміне кірген. Екі рет мемлекет тарапынан жөндеу-реставрация жұмыстары жоғары деңгейде жүргізілген. Қазір Тарбағатай аймақтық мұражайы болып тұр. Мұнаралар да күрделі жөндеуден өткен, қаланың ортасында, шығыстық-мұсылмандық сәулет өнерінің ескерткіші болып, бірден көзге шалынады. 1960 жылдары мәдени төңкерістен аман қалған Өміртай Нашынұлының күмбезіне де 1990 жылдары қалпына келтіру жүмыстары мемлекет тарапынан жүргізіліпті. Сонымен қатар, кесененің әр кірпішіне дейін өлшеніп, макеті жасалынып, аймақтық музейге қойылыпты. Бейне бір сырлы ойыншықтай көрушінің көзінің жауын алады. Алып кесененің өзін көріп, макетін тағы бір тамашаласақ, салған шеберге дән риза боласың, кеудеңді мақтаныш сезімі кернейді екен. Баязит Сәтбаевтың қазақ мәдениетінде, ұлттық өнерімізде орны қандай деген сұрақ қойсақ: бірінші - салған құрылыстрадың молдығы. Екі мемлекетте 50-ге жуық құрылыстар салған. Екіншіден, XIX ғасыр мен XX ғасыр басында бейіт, сағана, кесене, там, мазар салған қазақ ұсталары мен тамшылары көп болған. Б. Сәтбаевтың ерекшелігі сол: бейіттің басында, кесененің көлеңкесінде, мазардың мөлшерінде қалмай, өзінің сәулеткерлік өнерін орыстың, шығыстың құрылыс ісімен ұштастырып, кәсіпқой маман - сәулеткер дәрежесіне көтерілуінде. Демек, Б. Сәтбаев - қазан төңкерісіне дейінгі қазақтан шыққан тұңғыш профессионал-сәулетші. Сөз жоқ, Баязиттің творчествосы мен салған құрылыстары қазақ архитектура тарихынан өз орнын алады. Сондықтан жан-жақты зерттеуге лайық деп білеміз.