Отырар_алқабының_тарихы
Сақтар
left|thumb|300px|Сақтар картасы Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне парсы, элам және аккад тілдерінде құрастырылған Дарий мен Ксеркс патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың зороастриялық дін кітаптарының жинағы — Авестo, әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының (Геродот, Гекатей Милетский, Арриан, Диодор, Плиний, Страбон, т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. Сырдария алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі Шірікрабад саналады. Сондай-ақ 1877 жылы "Әмудария көмбесі" көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары Әмудария көмбесіндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда Ахемен әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. Александр Македонский (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), селевкилер әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте тиграхауда сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде массагеттер деп аталды, сондай-ақ мұнда дахтар (дайлар) тұрды, ал батыста — савроматтар (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — исседондар, солтүстік-шығыста — аримаспылар мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ "пирамидалары" немесе "патша" обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.