АҚШ_қаржы-несие_және_салық_бюджет_саясаты
Салық-бюджет саясаты және экономикалық тұрақтандыру
1930-шы жылдары Құрама Штаттарының Ұлы Депрессия- ның шырмауынан шығуы барысында, үкімет салық-бюджет саясатын тек өзін ғана қолдау үшін немесе әлеуметтік мәселе- лерді шегендеу үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл экономи- каның өсуі мен тұрақтануы мақсатында пайдалана бастады. Стратегияларды жасаушыларға ағылшын экономисі Джон Мейнард Кейнс қатты әсер етті, ол өзінің «Жұмыспен қамта- масыз ету, пайда және ақшаның жалпы теориясы» (1936) кіта- бында өз дәуірінің жаппай жүмыссыздығы тауар мен қызмет көрсетудің жеткіліксіз сүранысынан туындап отырғанын атап өтті. Кейнстің ойынша, адамдардың экономика өндіріп жатқан барлық тауарды сатып алуға жеткілікті табысы болған жоқ, сондықтан баға қүлдырады, компаниялар шығынға батты немесе күйреді. Егер үкімет осы жағдайға араласпаса, бұл процесс түйыққа тірелер еді. Кейнстің пікірінше компаниялар- дың банкроттыққа үшырауына байланысты жұмыссыздық жоғарылайды, ол халықтың табысың азайтады және осындай күрделі жағдайға батқан компаниялардың санын өсіріл жібе- реді. Үкімет өзінің шығындарын көбейту немесе салықтарды төмендету арқылы құлдырауды тоқтата алады. Сөйтіп, екі жағдайда да, табыс өседі, адамдар көбірек ақша жұмсайды, ал экономика қайтадан даму жолына түседі. Бүл мақсатқа жету үшін бюджет тапшылығына баруға тура келсе, Кейнстің ойық- ша үкімет оған жол беру керек. Оның ойынша тереңдеп кет- кен экономикалық құлдырау одан да зор қатер әкеледі. Кейнстің идеялары 1930-шы жылдардың ішінде жарым- жартылай ғана қабылданған еді, бірақ Екінші Дүниежүзілік соғыс кезіндегі үкіметтің әскери шығындарының күрт артуы оның теориясын дэлелдегендей болды. Үкіметтің шығындары өскендіктен халықтың табысы артты, зауыттар қайтадан толық күшінде жұмыс істей бастады, сөйтіп, депрессияның қиыншылықтары үмытыла бастады. Соғыстан кейін, экономи- ка үй сатып алу және жанұя құруды кейінге қалтырған адам- дардың талаптарының жүзеге аса бастағанының арқасында дамыды. 1960-шы жылдардағы стратегия жасаушылар Кейнс тео- рияларына бас игендік танытқандай еді. Алайда қазір көптеген американдықтар сол кезде үкімет экономикалық саясатында салық-бюджет саясатын қайта қарастыруға әкеп-соқтырған бірнеше қателіктер жіберді деген пікірмен келіседі. Экономи- калық орлеуге серпін беру мақсатында 1964 жылы салықтар- ды азайтыл жұмыссыздық^ қысқарту үшін президент Линдон Ь. Джонсон (1963-1969) және Конгресс елдің ішіндегі шығын- мен кедейшіліктің ауыртпалығын жеңілдетуге бағытталған көлемді бағдарламаларды жүзеге асыра бастады. Сонымен қатар, Джонсон Американың Вьетнам соғысына қатысуын қаржыландыра^, әскери шығындарын көбейтті. Бұл көлемді үкіметтік бағдарламалар, үлкен тұтыну шығындарымен қатар, экономиканың мүмкіншілігінен асып түсетін, тауар мен қыз- мет көрсетуге сұраныстар көтеріп жіберді. Жалақы мен баға кәтеріле бастады. Тез арада жалақы мен бағаның көтерілу! бірін-бірі бейтараптандырды. Барлық бағаның спираль бойын- ша көтерілу! инфляция екені белгілі. Кейнс осындай, сұраныс шектен тыс болған кездерде, үкімет инфляцияны болдырмау үшін, шығындарды азайтып немесе салықтарды көтеру қажеттілігін нақтылады. Алайда, инфляцияға қарсы салық саясаты жиі өзінің қолдау таппай- тындығынан саяси түрғыдан жарамсыз болып қалды, ал үкі- мет оны қабылдаудан бас тартты. Содан кейін, 1970-ші жыл- дардың басында ел мұнай мен азық-түлікке әлемдік бағалар- дың күрт жоғарлауына тап болды. Бүл стратегтердің алдына өткір дилемманы қойды. Дәстүрлі инфляцияға қарсы страте- гия федералды^ шығынды қысқартыл немесе салықты көтеру арқылы сүранысты шектеуге саятын еді. Бірақ бүл ойсыз да мүнайдың бағасының көтерілуінен зардап шегіп жатқан экономикаға кері әсерін тигізер еді. Нәтижесінде жүмыссыз- дықтың күрт өсуі орын алар еді. Егер стратегтер мұнай баға- сының өсуінен туындаған кірісті жоғарылатуға қарсы тұрса, онда олар шығынды көбейтіп немесе салықтарды азайтуға мәжбүр болар еді. Осы әдістердің ешбірі де мұнай мен азық-түлік ұсыныстарын арттыра алмағандықтан, үсыныстың өзге- руінсіз, сүранысты көтеру тек бағаның көтерілуіне әкелер еді. Президент Джимми Картер (1977-1981) бұл дилемманы екі-компонентті стратегия көмегімен шешуге тырысты. Ол экономиканың циклын тегістеу үшін, жұмыспен қамтамасыз ету бағдарламасын құрып және федералды тапшылықтың өршуіне жол беріп, жүмыссыздыққа қарсы салық саясатын бағыттады. Картер инфляциямен күресу үшін, жалақы мен бағаны еркін бақылау бағдарламасын құрды. Бірақ та, бұл стратегияның бірде-бір компоненті ойлағандай нәтиже әкелген жоқ. 1970-ші жылдардың соңына таман халық инфляция мен жүмыссыздықтың жоғары деңгейінен зардап шекті. Көптеген американдықтар стагфляциядан Кейнс теория- сының іс жүзіне аспайтынына көз жеткізді. Оның үстіне, бас- қа фактор үкіметтің экономиканы басқарудағы салық саяса- тын қолдану қабілетін одан де бетер төмендетті. Енді бюджет тапшылығы салық саясатының тұрақты элементіне айналған- дай болды. Ол бірінші рет 1970-ші жылдардағы экономикалық тоқырау кезеңінде сыр бере бастады. Содан кейін, 1980-ші жылдары президент Рональд Рейганның (1981-1989) әскери шығындарын көбейтіл және салықты кесу бағдарламасын жүзеге асыру себебінен бюджет тапшылығы өсе түсті. Бюджет тапшылығы 1986 жылға қарай жалпы федералды шығынның 22 пайызынан астамын құрып, 221 миллиард долларға дейін көбейді. Енді үкімет сүранысты көтеру үшін салық немесе шығын саясатын қолданысы келсе де, тапшылық мұндай стратегияның мүмкіндігін жоққа шығарды. Бертіндегі, 1980-ші жылдардың соңынан бастап бюджет тапшылығының азаюы салық саясатының басты мәселесіне айналды. Жылдам өркен алып отырған сыртқы сауда мүмкіндіктері және жаңа техникалық өкімдердің шығуы жағ- дайында экономикалық өсуді ынталандыру үшін үкімет тара- пынан саяси қолдаудың көп қажеттілігі жоқтай көрінді. Шене- уніктердің пікірінше, тым төмен тапшылық үкіметтік қарыз- дарды азайтады және компаниялардың дамуды қаржыланды- ратын капиталды алуға жеңілдік беретін пайыздық ставкілерді түсіруге көмектеседі. Әйтеуір, 1998 жылы мемлекеттік бюджет кемелінен асып түсті. Бүл салықтарды азайтуға жаңа үмтылысты туындатты, бірақ салықтарды төмендетуге қатыс- ты ынталылықты бір жағынан алғанда соғыстан кейінгі «нәресте серпіліс» кезеңінің үрпақтарының көбі зейнеткерлік жасқа жетеді және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі зейнеткерлік төлемдер мен «Медикэр» бағдарламасының ме- дициналық төлемдерін ала бастағанда, мемлекет жаңа ғасыр басында үлкен бюджеттік проблемалармен бетпе-бет келеді деген ой-пікір тежеді. Стратегтер 1990-шы жылдардың соңында көлемді эконо- микалық мақсаттарға жету үшін салық-бюджет саясатын қол- дануда	бұрынғы	ж о л	салушыларға	қарағанда,	едәуір	бейім- ділік көрсетті. Оның орнына, олар экономиканың жеке компо- ненттерін беріктеу мүддесінде саясаттың тар өзгерістеріне көбірек назар аударды. Президент Рейган мен оны алмастыру- шы Джордж Буш (1989-1993), капиталдың табысына салына- тын салықты азайтуға тырысты, яғни меншік немесе акциялар сияқты активтердің қүндылығын арттыру арқылы ұлттың әл-ауқатын көтеру. Сөйтіп олар осындай өзгерістер, жинақтау мен салымдауды ынталандырады деді. Алайда, демократтар, бұған қарсы шығып, мұндай өзгерістер байларға өте көп пай- да әкеледі деген пікірді айтты. Бірақ та бюджет тапшылығы азайғанда, президент Клинтон (1993-2001) осы мәселеге кенді және капиталдың табысына салынатын салықтық максималды ставкісі 1996 жылы 28 пайыздан 20 пайызға азайды. Клинтон сонымен қатар, экономикаға пайдасын тигізетін әртүрлі білім мен кәсіптік оқу бағдарламаларын жасады. Мұның бәрі жоға- ры біліктіленген, яғни өнімді және бәсеке қабілеті күшті, жұмыс күшін дамытуға бағытталған болды.