Корей_поэзиясының_жанрлары
Коре династиясы дәуірінен бұрын пайда болып, қалыптасқанымен Чосон династиясы дәуірінде, яғни ортағасырлық кезеңде дамыған (ХУғ.) корей поэзиясындағы келесі бір жанр – каса жанры. Каса өлеңінің алғашқы үлгісін жасаушы Чон Гыгин («Көктемді жырлаймын») деп танылған. Ал әрі қарай дамуына ерекше үлес қосқан көзі тірісінде туған халқының ықыласы мен мейіріміне ие болып үлгерген көрнекті ақын Чон Чхоль. Ч.Чхольдың артында қалдырған мұралары қомақты: ханмунмен жазылған 7 том шығармалар, 80-нен астам сиджо, 4 каса т.б. Ч.Чхоль «Квандондық әуендер», «Сонсондық әуендер» атты екі пейзаждық касасында табиғаттың әсемдігін, кереметтігін, ұлылығын, өзінің жан-дүниесі табиғатпен біте қайнасқан, үндестікте екендігін шабыттана жырлайды. Ақын өлеңдерінде адам баласы табиғатқа үн қатып, оңашада онымен тілдесе отырып, өз қуанышын, жан тыныштығын табады. Чхоль касасындағы образдың сан алуандығы, теңеулердің көптігі экспрессивтілікпен, ырғақпен үйлесім тауып жатады. Чхоль касасында суреттелгендей пейзаж үлгісін бүкіл корей поэзиясынан табу қиын. Чхольдың дәстүрін жалғастырушы белгілі ақын Пак Инно (1561-1642) болды. Ақынның «Нога аймағы туралы әуен», «Тұйық көше туралы сөз» атты касалары өмірінің тақуалық кезеңіне арналған. Пак Инно 1592-1598 жылдары Имджин азаттық соғысы кезінде жапон армиясы мен флотын талқандауға белсене қатысты. Ақынның соғыс уақытында, соғыстан кейін жазған «Әлем туралы өлең», «Кемедегі ойлар» т.б. касалары өз дәуірінің патриоттық көңіл-күйін бейнелейді. Инно касалары корей халқының ұлттық батыры, қолбасшы Ли Сунсин өлеңдерімен үндес келеді. ХУІ-ХУІІ ғасырларда каса жанрының тақырыптық ауқымы кеңейіп, ол тек табиғат тақырыбын суреттеумен шектелмей, махаббат тақырыбын жырлауға ойысты. Ол кисэндер шығармашылығында да кеңінен таралып, дамып жатты. Кисэндер арасында білімді, талантты ақын қыздар (Хван Джини т.б.) көптеп кездесетін. ХУІІІ ғасырдың соңында төменгі тап арасында чапка («күрделі өлең») атты халық өлеңдерінің түрі пайда болды, ол пішіні жағынан касаға ұқсас келді. Ол кәсіби бишілер – кисэндердің орындайтын халықтық әндерінен жасалған попурри сияқты болып келеді. Чапка белгілі бір өлең өлшеміне бағынған жоқ. Осы уақытта тальгори («жыл мезгілдерінің әні») өлеңдері кең таралды. Ол да каса өлеңдеріне ұқсас болды және ай күнтізбесі бойынша 12 айға бөлініп отырады. Тальгори ауылшаруашылық жұмыстары басталатын немесе аяқталатын кезге сәйкес келетін халықтық мерекелерде айтылды. ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғ. басында яғни ағартушылық кезеңде чханга өлеңдері пайда болды. Мазмұны жағынан өзекті мәселелерді көтерген бұл қысқа өлеңдер өзінің ритмикалық-мелодиялық қатарын (құрамын) жаңа поэзия мен корей тілінің заңдылықтарына сәйкес толықтырып, жаңартып отырды. Көпқұрамды стопалардың кезектесіп келуінен тұратын чханга метрикасы (өлшемі) верлибр бағытына қарай дамыды. Ескінің «жаңа поэзияға» (көк) қарай бет алуы XX ғ. 10-20 жылдары жаңа замандық еркін өлең чаюсидің пайда болуына кеп соқты. Әдебиетте қалыптасып, даму тарихына көз жүгірткенде ханмун поэзиясы мен корей тіліндегі поэзия үлгілерінің тақырыптық, идеялық, мазмұндық жағынан бір-бірінен алшақтап, бөлініп кетпегенін, керісінше, бір-бірімен тығыз байланыста болып, әр дәуірде түрлі тарихи жағдайларға байланысты бірін-бірі толықтыра отырып корей поэзиясын дамытқандығы байқалады. Корей әдебиеті жөнінде жазылған зерттеу еңбектерге (орыс әдебиетіндегі) сүйене отырып, корей тіліндегі поэзияның дамыған кезі – УІІ-ХУІІ ғасырлар деп көрсетуге болады. Корей тіліндегі өлеңдердің қай-қайсында болса да айтылатын мәселе – отанды қорғау, өз билеушісіне сатқындық жасамау, адамзатты қоршаған табиғатқа зиян келтірмеу, оны қаз-қалпында сақтау. Табиғат пен адам арасындағы гармонияның сақталуы үшін корей ақындары көп күш жұмсады. Ақындар ғана емес жалпы халық табиғат гармониясының бұзылмауы үшін барын салып бақты. Сиджо, каса жанрларында пейзаждық лириканың әдемі, ерекше үлгілерінің тууы осыған дәлел. Сондықтан да корей поэзиясы жанрларының тәлім-тәрбиелік мәні ерекше болады.