cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бізтұмсық балшықшы
Бізтұмсық балшықшы ( Recurvirosta avocetta ) - балшықшылардың ең ірілерінің бірі (биіктігі - 46 см шамасында, 300 г-ға жуық). Басында, мойнының сыртқы жағында, қанатында қара таңбасы бар, ұзын, қара, жоғары қарай имек бізтұмсықты, қардай аппақ әдемі құс. Құстың атауы да соған негізделген. Негізгі қорегі - шаянтәріздестер және су бунақденелілерінің дернәсілдері. Таяз суға басын түбіне дейін батырып, жан-жағына қозғап, тұмсығына іліккендердің барлығын соқыр тәуекелмен жинақтау арқылы қоректенеді. Дегенмен өзендік үйректер тәрізді денесін жоғарғы бөлігін суда ұстап, қорегін одан шығарып, судың терең қабатынан да қорегін табады. Бүкіл Еуразияның тұзды дала көлдерінің жайдақ жағасын кездейсоқ мекендейді. Бізтұмсық балшықшы қолайлы жағдайда - өсімдікке тапшы немесе өсімдігі жоқ жазықтықтағы тұзды және тұздылау суқоймалары болған кезде бүкіл Қазақстанда ұялайды. Алайда олардың саны барлық жерде аз. Қауымшыл құс, шағын шоғырлар түзіп, ұялайды. Ұялаудан тыс кезеңде де топтасып жүреді. Ұяларын жерге, таяз шұқырға орналастырады. Дегенмен, егер ызар (грунт) ылғалды немесе батпақты болса, онда ұяны құрылыс материалымен кейде 20 сантиметрге дейін ызар бетінен жоғары көтереді. Салындыда сирек секпілді сары 3-5, көбінесе 4 жұмыртқа болады. Ересек құстар ұясы мен балапандарын жан аямай қорғайды. Бізтұмсық балшықшылар балапандары қанатына көтерілген кезде топ түзіп, үлкенірек суқоймаларға, сондай-ақ өздері қыстайтын жаққа - Каспийдің оңтүстігіне жылыстайды. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке дейін кездеседі.
Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Санат:Татреңтәрізділер
Монтрей-л'Аржие
Монтрей-л'Аржие (Montreuil-l'Argillé) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Берне округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13,72 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27414, пошта индексі — 27390.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 794 адамды құрады. Халық тығыздығы — 57,87 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Міндетті ұғыну
Міндетті ұғыну процесінде қолбасшы алдында тұрған операцияның (ұрыстың) мақсатын, өзінен жоғары басшылар қойған міндеттің мазмұнын, өз бірлестігінің (бөлім, бөлімшенің) жоғарғы жақтан берілген міндетті орындау амалдары мен оперативті жағдайды (әскери шепте тұрған орнын, көршілердің тұрған орнын және олармен байланыс), жүктелген міндеттің ерекшеліктері мен орындалу мерзімін анықтап алады. Міндетті ұғыну барысында берілген міндетті орындау және операцияға (ұрысқа) дайындалу үшін кімге және қашан, кандай ұйымдастыру шаралары жүктелгені жөнінде қосымша шешімдер қабылданғаны анықталып отырады.
Дереккөздер
Санат:Әскери өнер
Вильтанез
Вильтанез (Villetaneuse) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена-Сен-Дени департаментінде орналасқан. Сен-Дени округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,31 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 93079, пошта индексі — 93430.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 12818 адамды құрады. Халық тығыздығы — 5548,92 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена-Сен-Дени департаментінің коммуналары
IC 3026
IC 3026 — Гидра шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3026 Санат:Гидра (шоқжұлдыз)
Сен-Илер-ан-Вуавр
Сен-Илер-ан-Вуавр (Saint-Hilaire-en-Woëvre) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Верден округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,12 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55457, пошта индексі — 55160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 192 адамды құрады. Халық тығыздығы — 17,27 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мез департаментінің коммуналары
Обориште (Варна облысы)
Обориште (Оборище) — Болгариядағы ауыл. Варна облысына қарасты Вылчи-Дол қауымының құрамына кіреді.
2008 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 355 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9147. Телефон коды — 05139. ЕКАТТЕ коды — 53093.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Варна облысының елді мекендері
Обориште
Ом, Георг Симон
thumb| Ом, Георг Симон (1787 ж. 16 наурыз, Эрлангем - 1854 ж. 7 шiлде, Мюнхен) - немiс физигi. 1805-1806 жылдары Эрланген университетiнде оқыды. Әр түрлi гимназияларда математика мен физикадан сабақ бердi
Эрланген университетiнде докторлық диссертациясын қорғады. Бамбергте, Кельнде, Берлинде сабақ берумен айналысты. Нюрнбергтегi Политехникалық мектептiң, Мюнхен университетiнiң профессоры болды.
1826 ж. эксперименттер арқылы ток күшiн, кернеу және кедергiнiң бiр-бiрiмен байланысын өрнектейтiн электр тiзбегiнiң негiзгi заңын ашты. Математикалық түрде Ом заңы V=I*R қарапайым формуламен өрнектеледi. Мұндағы V – тармақталмаған тұрақты ток тiзбегiнiң бөлiгiндегi өткiзгiш ұштарындағы потенциал айырымы, I – ток күшi, R - өткiзгiш кедергiсi. Ом кедергiнiң өткiзгiш материалына тәуелдiлiгiн, оның ұзындығына тура пропорционал және көлденең қиманың ауданына керi пропорционал екенiн көрсеттi. 1827 ж. электр мен жылудың таралуының сәйкестiгiне сүйенiп теория негiздерiнен заңдылықты табуға әрекет жасады. Ол электр ток заңын Фурье тұжырымдаған жылу ағынының заңымен салыстырды. Температуралар айырымына ұқсастығы арқылы “электр кернеулерiнiң түсуi" деген ұғым енгiздi. “Электр қозғаушы күш"(ЭҚК), “өткiзгiштiк" деген ұғымдарды да ол енгiзген. 1830 ж. Ом алғаш рет ток көзiнiң электр қозғаушы күшiн өлшедi.
Омның кейiнгi еңбектерi акустикаға, соның iшiнде дыбыстың күрделi құрамын (обертондардың бар болуын) зерттеуге арналған. 1841 ж. ғалым Копли медалiмен марапатталды, 1842 ж. Королдық қоғамының мүшесi болды.
Санат:Германия физиктері Санат:1787 жылы туғандар Санат:1854 жылы қайтыс болғандар
Митесайм
Коммунаның INSEE коды — 67292, пошта индексі — 67580.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 660 адамды құрады. Халық тығыздығы — 77,74 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Роус Сити (Мичиган)
Қала тұрғындарының саны 653 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. FIPS коды — 26-69680.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Платформа (фильм, 2019)
Платформа (The Platform, түпнұсқа El hoyo, мағынасы Қуыс}}) — 2019 жылғы Испанияның Ғылыми фантастикалық және Қорқынышты фильмі болып, режиссері Галдер Газтелу-Уррутия. Фильм оқиғасы алып мұнара стиліндегі Вертикалды өзін-басқару орталығында болады. Оның тұрғындары ең жоғарғы қабаттан ас толтырылып, төмен түсетін бір платформа арқылы азықтанады, платформа әр қабатқа тоқтап, ондағылардың ас жеуіне сәл аялдайды, сосын жалғасты төменгі келесі қабатты азықтандырады, осылай төмен түсе береді. Ең жоғарыдағылар ең таза және мол ас жей алады, ал төмендеген сайын ас азаяды, бүлдіріледі, ластанады, тіпті ең төменгі қабаттағыларға мүлде ас жетпей қалады. Тұрғындар да тұрақты бір қабатта болмайды, олар әр 30 күн сайын көп қабаттар арасында ауысып отырады, бірде жоғарғы қабаттан оянса, келесі бір кезекте төмен қабаттан оянады. Жоғары қабатта болу қуанышты болып көрінеді, олар мол және таза асқа қарық болады, ал төменгілері аштықтың азабын тартады. Бұл жүйе толассыз қақтығыстарға әкеледі.
Фильм 2019 жылғы Торонто кинофестивалінде (TIFF) тұсаукесер өткізді, онда ол халық қалауы бойынша "Түн Жындысы" (Midnight Madness) сыйлығын иеледі. TIFF-те, фильм әлемдік медияға шығу келісімін Netflix-пен жасасты. Ол медия сервисіне 2020ж 20-шы наурызында шығарылды.
Оқиғасы
thumb|right|200px|2019ж қазан айында өткен баспасөз конференциясы: Тримагаси және басқалары Горең 48 нөмірлі бетон бөлмеде (төмен қарай саналады) оянады. Тримагасидің түсіндіруінше, олар мұнара формасындағы "Вертикал өзін-тәрбиелеу орталығы" құрылысындағы бір бөлмеге жайласқан; тік құрылыстың жоғарғы жағынан әр қабаттағы бөлмелерге азық-түліктер бір платформамен жеткізіледі; платформа әр қабатта белгіленген мерзімге тоқтап барып келесіге қарай түседі. Төменгі қабаттағы адамдар жоғарыдағылардан қалғандын ғана жей алады; егер біреу бөлмеге азықтарды сақтауға тырысса, бөлме іші өлім температурасына дейін қызады, немесе суиды.
Адамдар ай өткен сайын кездейсоқ ықтималдықпен жаңа қабаттағы бөлмеге орналастырылады. Әр тұрғынға өзімен бірге бір затты алып жүруге рұқсат: Горенг "Дон Кихот" романын, ал Тримагаси өздігінен өткірленетін пышақты алып жүреді. Тримагаси сондай-ақ 136 қабатқан орналасқанда, бөлмелесімен бірлесіп жоғарыдан құлап түскен біреуді боршалағанын айтады. Бірде қанға малшынған Михару есімді әйел платформадағы тамақтар арасында отырып төмен түседі. Тримагаси бұл әйелдің баласын іздеп төменгі қуысқа ай сайын түсетінін айтады. thumb|right|180px|Горең ретіндегі Иван Массагуэ Олар әңгімелескен кезде Гореңнің диплом үшін платформада алты ай болуға өз еркімен барғаны және Тримагаси адам өлтіргені үшін бір жылға сотталғаны белгілі болады. Бірінші айда олар дос болады, бірақ бөлме ауыстырылған күні Горенг төсекке байланған күйде оянады. Олар түскен платформада еш азық-түлік болмайтын 171 қабатқа (төмен қарай саналады) ауыстырылған екен. Тримагаси Гореңді байлап қойғанын Гореңнің етін кесіп жеп, екеуі де аман қалу үшін деп түсіндіреді. Сегізінші күні Тримагаси Горенгтің аяғын кесіп алады, бірақ платформадан түсіп келе жатқан Михару Тримасиге шабуыл жасайды. Ол Гореңді босатады, ал Горең Тримагасини өлтіреді. Михару Тримагасидің кейбір еттерін кесіп, Гореңді азықтандырады, сосын өзі де жеп, жалғасты төмен түсіп кетеді.
Фильмнің босатылуы
2020 жылы 20 наурызда Netflix аталған фильмді босатты. 2020 жылдың шілдесінде Netflixтің хабарлауынша, бұл фильмді алғашқы төрт аптада 56 миллион жанұя көреді, сөйтіп аталған компанияның ең табысты фильмдерінің бірі болды.
Дереккөздер
Санат:2019 жылғы фильмдер Санат:Испания қорқынышты фильмдері Санат:Испания триллер фильмдері
Жаңа Карамалы (Жаңа карамалин ауылдық кеңесі)
Жаңа Карамалы — Башқұртстанның Миякин ауданындағы ауыл, Жаңа карамалин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 630 адамды құрады. Пошта индексі — 452083, ОКАТО коды — 80244860001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Қараоба
Елді мекендер:
Таулар: Өзен:
Басқа мағыналар:
Вась-Юган (өзен)
Вась-Юган — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы 1-Лямин өзенінің оң жағалауынан 43 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 55 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жанама залал
Жанама залал, экономикадағы шаруашылық жоспарларының бұзылу салдарынан болған материалдық шығындар, яғни, өндірістің қысқаруы, сауда және банк операцияларының азаюы, кірістің кемуі, жүктер мен тұрғын халықты тасымалдау кезіндегі кідірістер есебінен келтірілген шығындар. Осы шығындар ТЖ-дан тікелей зардап шеккен аумақ үшін ғана емес, сондай-ақ зардап шеккен аумақпен экономикалық байланыстары бар басқа да өңірлер үшін де елеулі. Ж.З. көптеген жылдар бойы белең беруі мүмкін.
Жимонде
Жимонде (Gimonde) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Браганса округінің құрамына кіреді. Браганса муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Алту-Траз-уш-Монтеш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 386 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15,27 км² шамасында. Халық тығыздығы — 25,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Браганса округінің елді мекендері
Көктау ауылдық округі
Көктау ауылдық округі:
Байімбет Көжабаев
Байімбет Көжабаев 1949 жылы 4 қаңтарда Павлодар облысы Григорьевка аулында туған. Қазақ.
Әкесі - Көжабаев Қабылда, марқұм, ҰОС қатысқан. Анасы - Көжабаева Зүбайрам, марқұм, Еңбек әскеріне қатысушы. Ленинград консерваториясының профессор С.Р Рязанцевтің классын бітірген (1979), опералық-концерттік әнші, оқытушы.
Каир консерваториясының профессоры (Мысыр), Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры.
Қазақ, орыс, араб, итальян, неміс және ағылшын тілдерін біледі.
1979 жылдан бері - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі. 1983-1987 жылдары - Польшада жұмыс, ансамбль солисі болып жұмыс істеген. 2001-2003 жылдары - Каир консерваториясында оқытушы (Мысыр).
Бас партияларын орындайды: Сырттан - «Абай», Тайшық - «Аппамыс», Хазірет - «Ақан сері - Ақтоқты», Галицкий - «Князь Игорь», Малюта Скуратов - «Патша қалыңдығы», Музыка Базилио мен Бартоло - «Севилья цирюльнигі», Мельник- «Русалка», Рамфис - «Аида», Мофистофель - «Фауст», Монтероне - «Риголетто», Самуил - «Бал-маскарад», Барон - «Травиата», II Филипп, Ұлы инквизитор - ''«Дон Карлос», Бонза - «Чио-Чио-сан», Феррандо- «Трубадур»'', Цунига - «Кармен», Раймонд - «Лючия ди Ламмермур», Гремин - «Евгений Онегин». ҚР Еңбек сіңірген әртісі. Діни көзқарасы - мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«XXI ғасыр - әл-ауқаттың жақсаруы, молшылық, өнердің өркендеуі»''. Хоббиі - аспаздық. Сүйіп оқитын әдебиеті - орыс классиктары, А. Құнанбаев, М. Әуезов.
Үйленген. ұлы, 2 немересі бар.
Дереккөздер
Санат:1949 жылы туғандар
12 ашулы кісі (фильм, 1957)
12 ашулы кісі (12 Angry Men) — 1957 ж. АҚШ-тың сотзалы фильмі болып, режиссеры Сидни Лумет, ол бұл фильмді 1954 жылы Регинальд Роуздың дәл осындай телехикаясына негізделген. Бұл сотзалы драммасында 12 алқаби жеткілкті күмән негізінде 18 жастық сотталушыны, қылмыскер, не жазықсыз деп үкім шығару мәселесін талқылау барысында, өз моралдары мен құндылықтарына сұрақ қоюуға мәжбүр болады.
Атырау ескерткіштері
Атырау ескерткіштері - көне дәуірлерден сақталған археологиялық ескерткіштер. 1989 ж. Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З.Самашев) зерттеген. Аймақтың солтүстігінен және оңтүстігінен мезолит (орта тас) дәуірінің құралдары табылды. Тайсойған, Азғыр, Қанішкен, Исатай елді мекендерінен. Сағыз, Жем өзендерінің бойынан тастан, сүйектен, ағаштан, мүйізден, ұлутастан, саздан, қыштан жасалған бұйымдар көптеп табылды. Неолит заманының бірнеше тұрақтары (б.з.б. 4 - 3-мыңжылдық) Сағыз өзенінің төменгі жағындағы Жем өзеніне жақын Аққұм деген жерден табылды. Бұл дәуір адамдары аңшылықпен, балық аулаумен және өсімдік терумен шұғылданғанын дәлелдейтін тас балта, қару-жарақ, ошақ орны, т.б. ашылды. Энеолит дәуірі ескерткіштері (б.з.б. 4-мыңжылдықтың аяғы - б.з.б. 2-мыңжылдықтың басы) үшбұрыш, төртбұрыш пішінді тарақ пен оюлармен өрнектелген құмыра сынықтары түрінде жиналды. Иманқара тауынан б.з.б. 5 - 4 ғасырлардағы ерте темір дәуіріне жататын қорғандар қазылық, олардан жерлеу рәсімін, мәдени, экономикалық және әскери істердің деңгейін білдіретін ескерткіштер табылды. Сарықамыс, Қаратон кенттерінің маңындағы және Азғыр құмшағылдарында қойылған Сармат мәдениетінің мүрделері зерттелді. Атырау ескерткіштері ішінде Алтын Орда кезеңінен қалған ескерткіштер де мол. Олар - Сарайшықтан Үстіртке дейін созылып жатқан 13-14 ғасырлардағы қалалар, керуен-сарайлар, қамал-бекіністер, құдықтар, жер суару жүйелері, зираттар. Солардың ішіндегі ең белгілілері - Сарайшық, Теңдік (Ақтөбе), Қайнар, Ұшқан қалашықтарында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Археология
12 ашулы кісі (фильм, 1957)
Санат:1957 жылғы фильмдер Санат:АҚШ драма-фильмдері
Артур Дрюри
Артур Дрюри (ағыл. Arthur Drewry; 3 наурыз 1881 — 25 наурыз 1961) — ФИФА-ның бесінші президенті. ФИФА-ның 1955-61 жылдары басқарды.
Карьерасы
Бірнеше жыл биснеспен де айналысып, футбол басшылығындағы карьерасын кештеу бастады. 1949-55 жылдары Футбол Лигасының басшылар алқасында жұмыс жасады. 1944 жылы ФИФА комитетінің алқасы мүшесі боп қабылданды.
ФИФА-ның төртінші президенті Рудольф Сильдрейерстің денсаулығы нашарлап кеткен соң бар жұмысты 1954 жылдан бастап-ақ Дрюри атқарды. 1956 жылы 9 маусымда ресми түрде президент боп тағайындалды. 1958 жылғы Швецияда өткен алтыншы әлем чемпионатын салтанатты түрде ашты.
1961 жылы 80 жасында қайтыс болды. Дрюриден соң ФИФА-ны Стенли Роуз басқарды.
ФИФА Президенттері
Санат:ФИФА президенттері
Сарыбас шақшақай
Сарыбас Шақшақай - өте өңді шақшақайлардың бірі. Аталықтарының желкесі айқан қарама- қарсы боялған да, басы және мойны толық ашық сары түспен боялған, ал Тәңіртау тауларында түршесінің бүкіл арқасы көмірдей қара. Аналықтарымен жас құстарының басқа шақшақайлардан айырымашылығы онша көп емес. Қазақстанның бірнеше жерлерінде, соның ішінде батыста, солтүстіктің таулы өлкелерінде өмір сүреді. Сонымен қатар олар көктем айында жадырақтар тәрізді құсойнақ жасап, әуеде сайрайды .Ерекшелігі: Наурыздан қазан айына дейін кездеседі.
Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Санат:Шақшақайлар
Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі
«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»  - Абайдың И. Бораганскийдің«Восточная» баспасынан 1909 ж. жарық көрген тұңғыш жинағы.
Құрастырып, бастырғандар Кәкітай Ысқақұлы мен Тұрағұл Абайұлы (кітапта Кәкітай, Тұрағұл Құнанбайұғылдары деп көрсетілген). Кітаптың әзірленіп, баспадан жарық көруіне Ә. Бөкейханов көп еңбек сіңірген. Ол ақын өлеңдерін жинап, редакциялауға белсене араласты. Тұрағұл әзірлеп, Бекейханов редакциялаған Императорлық орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесі шығармақ болған алғашқы жинақтың қолжазбасы Кереку түрмесінде қолды болған.
Ал 1909 жылғы жинақ жарық көрген соң М. Дулатов: «1909 жылы Абайдың балалары мен інілерінің ризалығы Һәм Әлиханның ыждаһатымен Абай кітабы Санкт-Петербургте Бораганский баспасында басылып шықты», - деп жазды. Кітапқа енгізілген ақын өлеңдері «Халық туралы», «Өлең туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Ой туралы», «Насихат туралы», «Замандастар туралы», «Сегіз аяқ», «Сұлу ұрғашы туралы», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Аңшылық туралы», «Переводтар», «Аттың сыны» деген 16 бөлімге топтастырылды. Абайдың «Масғұт әңгімесі», «Ескендір» дастандары жеке бөлімде берілген. Белімдердің көлемі, оларға енгізілген шығармалар саны әр түрлі. Мысалы, «Халық туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Насихат туралы» бөлімдеріне 10-нан 37-ге дейін өлең топтастырылса, жыл мезгілдеріне байланысты бөлімдер, «Сегіз аяқ», «Аңшылық туралы», «Замандастар туралы», «Сұлу ұрғашы туралы»бөлімдері бірді-екілі өлеңнен ғана тұрады. Ақынның А. С. Пушкиннен, М. Ю. Лермонтовтан, И. А. Крыловтан аударған 41 өлеңі жеке бөлімге топтастырылған.
Дегенмен құрастырушылардың Абай шығармаларын бұлайша топтастыруын шартты жіктеу деп қарау керек. Өйткені тақырыптық жағынан олар сол бөлімдерге сай келе бермейді. Жинақта Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаевтың ақын өмірінен аса құнды деректер беретін және Абай туралы алғашқы жазбаша құжаттардың бірі саналатын «Абай (Ибраһим) Құнанбайұғылының өмірі»деген көлемді мақаласы жарияланған. Кітап ақынның фотосуретімен жабылады (бұл фото да аса құнды деректі материал). Кітаптың көлемі 120 бет.
Дереккөздер
Санат:Абай шығармалары Санат:1909 жылы шыққан кітаптар
Садиль
Садиль — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обва өзенінің оң жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кось-Рузь-Шор
Кось-Рузь-Шор — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Уса өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Шаншархан Наурызбаев
Шаншархан Наурызбаев (1934-1997, Атырау облысы). Атырау мұнай техникумын бітірген (1965). 1951-1953 жылдары - Қүлсары мұнай өндіру басқармасы ұңғымаларды жерасты жөндеу бригадасы операторының шәкірті, операторы. 1953-1955 жылдары -әскер қатарындағы қызмет. 1955-1995 жылдары - «Қүлсарымұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы ұңғымаларды жерасты жөндеу бригадасының операторы, бригада шебері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
NGC 7054
NGC 7054 — Аққу шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1872 жылы Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7054 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Аққу (шоқжұлдыз)
Табиғи омлет
Табиғи омлет. Шикі жұмыртқаға сүт және тұз қосып, қасықпен әбден көпіршігенше арластырады да, қызып тұрған табадағы майға дайын қоспаны құйып, қатты жанған отта қуырады. Омлет қоюлана бастаған кезде оның екі жағынан пышақпен көтеріп, ортасына қарай иеді, табадағы омлетті табақшаға аударыпсалып, содан кейін үстіне сары май жағып, дастарқанға қояды. 3 жұмыртқаға : 1 ас қасық сүт, 1 ас қасық сары май керек, тұз татымына қарай.
Дереккөздер
Санат:Тағамдар
Алексей Михайлович Эттенко
Дереккөздер
Айбын Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011.
Тағы қараңыз
Эттенко Алексей Михайлович
Санат:1937 жылы туғандар Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тереза ана
Тереза ана Калькутталық (шынайы есімі Аньэ́з (Агне́с) Го́ндже Бояджи́у; Anjezë Gonxhe Bojaxhiu; 26 тамыз 1910, Скопье  — 5 қыркүйек 1997, Калькутта) — католиктік монахиня, кедей және науқас адамдарға қызмет көрсеткен, әйелдер монахтік конгрегациясы «Махаббат әпкелер миссионерлері», ұйымын құрушы. Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1979).
2003 жылы жарылқанған католик шіркеуінің қатарына қосылды.
Серванш
Серванш (Servanches) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Периге округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 20,56 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24533, пошта индексі — 24410.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 81 адамды құрады. Халық тығыздығы — 3,94 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Флексографиялық басу
Флексографиялық басу (флексофафская печать,от flexibilies гибкий, эластичный - иілімді, от flexio — сгибание - ию... және графия) эластикалық резина, немесе серпінді (упругий) фотополимерлік материалдан жасалған басу формаларын және синтетикалық (анилинді) сұйық, тез кебетін бояуды пайдаланатын шығыңқы ротациялық басу тәсілі. Кез келген тегістікті (любой гладкости) материалдарда шағын қысыммен басуға болады. Кейде оны анилинді басу деп те атайды. Негізінен этикеткалық орамалау-қаптау өнімдерін шығаруға қолданады. Машиналары секциялық және планетарлық типте құралады.
Дереккөздер
Санат:Полиграфия
Әскери қауiпсiздiкке төнетiн қатерлер
Әскери қауiпсiздiкке төне-тiн қатерлер - мемлекеттің аумақтық түтастығына, бостандығына, еркіндігіне, тәуелсіздігіне, егемендігіне, мем¬лекеттік бірлігіне, оның үлттық қүндылықтарына және мүдделеріне қауіп төндіретін қарулы озбырлық; жауыққан, соғысқүмарлық сипаттағы мәлімдемелер; әскери қүралдарды пайдалану арқылы арандату, қысым көрсету, қоқанлоқы корсету шаралары; әдейі ойластырылмаған әскери қақтығыстың, оның ішінде байқамай ядролық соғыс өртінің шығу ықтималдығы. Әскери қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Қайнар көздері: экстремистік-экспансиялық мақсатта әске¬ри күш қолдану мүмкіндігін мойындайтын әскери доктриналар және саясат; басқа мемлекеттердің аса жоғары қорғаныс қажеттіліктерін қамтамасыз ететін әскери күшінің үдей түсуі, ядролық қарудың болуы және ядролық соғыс қаупінің сақталуы, ядролық әлеуетін арттыруға талпынатын мемлекеттер тобының болуы; әскери-саяси (аймақтық және ғаламдық) түрақсыздықтың өршуі; мемлекетпен шекаралас аймақта немесе мем¬лекеттің өз аумағында әскери-саяси шиеленісу мен қарулы қақтығыс ошақтарының болуы; әскери барлаудың белсенділігінің артуы; әскери қауіпсіздік мәселелері жөніндегі келісім-шарттардың бүзылуы және т.б.
Дереккөздер
Санат:Саясат Санат:Әскери іс
Кристоф Виллибальд Глюк
Кристоф Виллибальд Глюк (нем. Christoph Willibald Ritter von Gluck, 1714 жылдың 2 шілдесінде Эрасбахта туылып—1787 жылдың 15-ші қарашасында Венада қайтыс болған) — XVIII ғасырдың екінші жартысында итальян опера-сериясы мен француз лирикалық трагедиясының реформасын іске асырған, классикалық кезеңнің австриялық жазушысы.
=Өмірбаяны=
Кристоф Виллибальд Глюк орман күзетшісінің отбасында дүниеге келіп, кішкентай кезінен музыкаға қызыққан. Әкесі үлкен баласының музыкант болуын қаламағандықтан Глюк Комотаудағы иезуит коллегиясын аяқтап, жасөспірім кезінде ақ үйінен кетіп қалған. Көп саяхаттағаннан соң 1731 жылы ол Прага қаласына келіп, Прага университетінің философия факультетіне оқуға түседі. Оқумен қатар сол кездегі чех композиторы Богуслав Черногорскийден бір уақытта сабақ алып тұрды. Иаков шіркеуіндегі хор құрамында өлең айтты, кезбе ансамбльдерде скрипка мен виолончельдерде ойнады. Білім алғаннан соң, Глюк 1736 жылы Венаға жол жүріп, граф Лобковицтің капелласына қабылданды. Арада аз уақыт өткен соң Итальян меценанты А.Мельциден Миландағы сарай маңындағы капелланың камер-музыканты болуға шақырту алады. Операның отаны саналатын Италияда Глюк осы жанрдағы үлкен шеберлердің шығармашылықтарымен танысуға мүмкіндік алды, сонымен қатар ол опералық, симфониялық композитор Джованни Саммартинидің композициясын оқып – білумен айналысты. 1741 жылдың желтоқсан айында Миланда Глюктің Пьетро Метастазио либреттосындағы «Артаксеркс» опера-сериасы операсының алғашқы көрсетілімі болды. «Артаксеркс» Глюкке үлкен жетістіктер әкелді, Италияның басқа қалаларынан тапсырыстар келе бастады, келесі төрт жыл ішінде бұдан да кем емес жетістіктерге жеткізген «Деметрий», «Пор», «Демофонт», «Гипермнестра» және т.б. опера-сериялар дүниеге келді.
=Негізгі тақырыптары=
Глюк операларының негізгі тақырыптары – батырлық, халық үшін, оның амандығы, бақыты үшін күресу. Дәл осы тақырыптар арқылы Глюк жастарға адамның адам болуын үйретеді.
Глюк шығармашылығы (опералары) басқа композиторлардан айырмашылығы – операның мазмұны адам жанына жақын, күнделікті өмірде болатын істер, адамдық қасиеттер, қарапайымдылық драмалық операның әуенімен үйлесіп жатуы. Композитордың негізгі мақсаты – музыкада (операда) темпті кішкене азайтып, вокал жағына көп көңіл бөлу.
Глюк опералардың стилін өзгертті. Ол seria операсының ариясына сүйенді. Әшекейлерді азайтқаннан соң әуен өте кең, толық болып өзгереді. Композитор тұрмыс- тіршілікке байланысты әуендерді қолданады. Оның шығармашылығында шығармалардың әуендері маңызды рөль атқарады. Композитор сөз бен әуеннің үйлесуі үшін көп жұмыс істейді. Secco речитативтерін сүйелденген речитативтерге айырбастайды. Сонымен қатар оркестрдің партиялары да маңызды рөль атқарады. Операның толық мазмұнын, формасын ашатын және операның қандай мінезбен орындалатынын көрсететін – оркестрдің сүйемелдеуі.
Глюк арияларды да өзгертеді. Ол үлкен формадан бас тартып (da capo), импровизаторлық бостандыққа жол береді.
Глюк шығармаларында шағын аяқталған ариялар бар. Мұнда басты мақсат – сөз бен әуеннің үйлесуі. Сонымен қатар, басты кейіпкердің не айтқысы келгенін толық жеткізу. Глюктің идеалы бойынша операда музыка драманың соңынан жүруі және эмоциялық – психологиялық сезім арқылы мазмұнын ашу қажет.
Жаңадан қолданыла бастаған хор да бар. Хор Глюк операларын байыта түсті. Сонымен қатар балет те маңызды элементтерінің бірі болған. Операға би нөмірлері қосылған француз стиліне ұқамайтын ерекше шығарма жазған.
=Глюк шығармашылығы= Кристоф Виллибальд Глюк был көбінесе опералық композитор болды. Оған әлі күнге дейін сахнадан түспейтін 107 опера тиеселі. Солардың ішінде «Орфей мен Эвридика» (1762), «Альцеста» (1767), «Авлидедегі Ифигения» (1774), «Армида» (1777), «Тавридтегі Ифигения» (1779) сияқты танымалдарын атап өтуге болады. Одан да көбірек әлемге танылған опералардың бөлек фрагменттері бар, олар эстрадада бұрыннан ақ жаңа өмір бастаған: Көлеңкелердің биі (оның өзі «Әуен») және «Орфея және Эвридикадан» алынған Фуриялардың билері, «Альцеста» және «Авлидедегі Ифигения» операларының  увертюралары және т.б. Сонымен қатар Глюк Симфониялар, увертюралар және оркестрлерге арнап бірқатар шығармалар жазады. Оркестрлік сырнайға (G-dur) арналған концерт, генерал-бас және 40 жылдары жазылған. «Дон Жуаннан» Г.Анджолинмен бірге Глюк тағы үш балет шығарады: «Александр» (1765), сонымен қатар «Семирамида» (1765) және «Қытайлық жетім» — екеуі де Вольтердің трагедиялары бойынша жазылған.
=Увертюра=
Тағы айта кететін жайт – Глюк операға увертюраны қосқан. Оның ойынша опера мен увертюра – бір бүтін.
=Дереккөздер:=
Кириллина Л. Реформаторские оперы Глюка. — М.: Классика-XXI, 2006. 384 с. ISBN 5-89817-152-5
Балашша И., Гал Д. Ш. Путеводитель по операм.
Қазақ ауыз әдебиеті мен араб әдебиеті байланысы
Қазақ ауыз әдебиетіне қасиетті Құран Кәрім қиссаларының тигізген әсері./ - Ұлықбек Алиакбарұлы. Шымкент-2011. 136-бет.
Қазақ халқы фольклор саласында айтарлықтай табыстарға жеткен болса, дін мен діни тәрбие салаларында анағұрлым кешеуілдеп келеді. Дін мен қазақ халық әдебиетінде ешқандай байланыс жоқ сияқты болып көрінуі мүмкін. Дегенмен олай емес, қазақ ауыз әдебиетін Қасиетті Құран кәрім қиссаларының тигізген әсері өте көп. Қолыңыздағы еңбекте Құран қиссаларының қазақ ауыз әдебиетіне тигізген әсерлері, Құрандағы фольклоризм мәселелері қамтылған. Мәселен: Бәдір, Ухуд, Исра-Миғраж, Жүсіп-Зылиха, Қыдыр ата секілді дастандардың құран аяттарымен байланыстары жайлы айтылған. Оңтүсітк өңірінің шайырлары, Мәделі, Майлықожа, Құлыншақ Кемелұлы, Молда Мұса, Шәді Төре шығармаларының араб әдебиетімен байланыстары жайлы зерттеулер жасалған.
ББК 82.3 (Қаз) ISBN 9965-903-06-9 «Алтын алқа» баспасы © Ұ.Алиакбарұлы.
Пікір
left|thumb| alt=A.|250 px|"Қазақ ауыз әдебиетіне қасиетті Құран Кәрім қиссаларының тигізген әсері" кітабының мұқабасы. Ұлықбек Алиакбарұлы. "Алтын алқа" баспасы. Шымкент-2011. Кіріспе бөлімінде қазақ – араб ауыз әдебиетінің байланысы алғаш Құран Кәрім кітабындағы аңыз, әпсана, хикаялардан басталатыны туралы тақырып алып, ғылыми жұмыс жасауы өте орынды. Ғылыми жұмысы негізгі екі бөлімнен, қорытынды және Дереккөздернен құралған. Қазақ тілінен басқа орыс, араб, түрік, ескі араб әріптерімен жазылған қазақ тіліндегі кітаптарды пайдаланған. Құран Кәрім қасиетті кітаптарындағы діни қиссалар, қазақ жеріне жетіп келген көптеген қазақ қисса дастандарының негізі сол қасиетті Құран Кәрімнен алғаны белгілі. Мысалы: Құран Кәрімде «Хазіреті Оспанның р.а. Пайғамбарды қонаққа шақырғаны»,-деген сюжет негізінде менің жазып алған жыр, дастандарым арасында «Әзіреті Оспанның баласын дүреге жатқызғаны» атты қисса пайда болғанын көруге болады. Ғылыми жұмысында осы қиссаның араб әдебиетіндегі нұсқасын тауып сюжет желісінің ұқсастығын салыстыра зерттеуі өте орынды. Келешекте композициясы мен поэтикалық шеберлігін салыстыруда мүмкіндік туады. Магистрант ғылыми жұмысын қазақ, орыс, араб, парсы, түрік тілдеріндегі үлгілерімен сюжеттік үлгісін салыстыра зерттеп бірнеше жаңалық ашуға қолы жеткен. Мысалы Шәді Төренің «Хайбар» атты қиссасының сюжет желісі «Қисасул Әнбия», «Сияр Шариф» ертегісі негізінде дүниеге келгенін дәлелдей отырып, салыстырып, пікір айтады.
Үшінші тараудағы «Жүсіп – Зылиха» дастанының ұзын-сонар сюжеті Құран Кәрім кітабынан басталуын айта отырып, Құран Кәрім кітабындағы аңыз, әпсаналар мен ақыл-нақыл сөздердің фольклоризм саласына негіз болатындығын дәлелді мысалдармен зерттеу жүргізе білген. «Исра-Миғраж» қиссасына түсінік бергенде «Исра»-арабша түнде жүру, ал «Миғраж» аспанға көтерілу деген мағына беретіндігін түсіндіре келіп, бұл қиссаның сюжет желісі «Пайғамбар тарихынан» (Қисасул Әнбия) кітабынан алынғанын дәлелдейді.
Төртінші тарау «Қазақ ауыз әдебиетіндегі «Балықшы және жын» ертегісінің «1001 түн» ертегілері негізінде айтылған сюжеті бойынша салыстыра зерттеу мәселелері» деп аталады. Магистрант ғылыми жұмысын жазуда Ливанның астанасы Бейрут қаласында баспадан шыққан «Мың бір түн» кітабындағы араб тіліндегі үлгісімен қазақ тіліндегі және орыс тілдеріндегі үлгілерімен салыстыра зерттеу жүргізеді. Сонымен бірге ғылыми жұмысына байланысты кейбір материалдарды Дамаск университетінің Әдебиет факультеті кітапханасынанда кездестірген. Хайбар, Ухуд, Бәдір секілді қиссалардың болған жерлерін өз көзімен көргендігін де атап өткен. Ғылыми жұмысының қорытынды бөлімін толықтырып жазу қажет. Компьютерде кеткен кейбір кемшіліктер курс жұмысының құнын түсіре алмайды. Сондықтан Ұлықбек Алиакбарұлының ғылыми еңбегіне өте жақсы деген бағамен бағалауға болады. Ғылыми жетекші, ф.ғ.д., профессор Қ.Саттаров
Кіріспе
Қазақ әдебиетінің сонау заманнан бері өсіп өркендеп келе жатқандығына еш дау жоқ. Біздің мәдениетіміздің қайнар бұлағы - әдебиет, яғни әдеби жырлар, халық ауыз әдебиеті, сан алуан өлең жыр-дастандар, ақсақалды қарияларымыздың асыл сөздері, сәнді де сазды төгілген күй термелері және т.б. Әр бір ұлт мәдениетінің, әдебиетінің өзіндік өсу, қалыптасу жолы және өзіне тән ерекшеліктері бар. Сол секілді қазақ әдебиеті негізінен діни наным-сенімдермен тығыз байланыста болды. Егер екі-үш ғасыр артқа шегініп сол кездегі жырлар мен әдеби шығармаларда діни терминдер немесе діни тұрғыдағы сөздердің табылмауы мүмкін емес еді. Халқымыздың әдебиетінің діни сеніммен тығыз байланысы халық болып қалыптасқан кезден Кеңес өкіметі құрылған жылдарға дейін жалғасып келеді. Кеңес өкіметі орнап, «дін апиын» деп танылған соң, діни тұрғыда жазылған шығармаларды теріс пиғылды деп танып, оқырманнан айыруды қолға алды. Дегенмен Кеңес халқы сырттай Құдай жоқ дегенімен, іштей тәубесіне келіп жататын.
Біздің еңселі ел болып, шаңырағымызды көтеріп, мемлекет болып хандық құру кезеңімізді тарих ғалымдары 15 ғасыр деп көрсетіп жүр. Қазіргі қазақ жерін біздің мемлекет пайда болмай тұрып түркі тілдес тайпалар мекен еткен. Сол түркі тайпалары,яғни, біздің халқымыз Ислам діні келген уақыттан бастап жаңа дінді қабылдап мұсылман болған. Біздің халқымыз 15 ғасырда өз алдына мемлекет болып құрылған болса, 7 ғасырда Алла тағала тарапынан соңғы Мұхаммед с.а.с. пайғамбарға жіберілген Ислам діні қазақ жеріне сонау түркілер заманында яғни ІХ-Х ғасырда келді. Ислам діні түркілерге (қазіргі қазақ жеріне) зорлық-зомбылықпен орнатылмаған. Ислам дегеннің өзі бейбітшілік деген мағына білдіреді. Түркілер арабтардың әкелген жаңа дінін ілтипатпен қарсы алып қабылдаған. Сол уақытта түркілер Көк Тәңіріге табынған, яғни Ұлы Жаратушыны көкте деп білген. Арабтардың жаңа дінді уағыздауымен түріктер мұсылман болды. Ислам тек дін емес ғылым да әкелді, онымен бірге араб әдебиетін де жетелей келді. Ислам дінінің қасиетті кітабы – Құран.
«Құран – араб әдебиеті тарихынан ең алғашқы жазба ескерткіш ретінде үлкен орын алды. Өйткені ол араб тілінің сақталып қалуы мен өзге елдерге тарауы, араб тілінің грамматикасының қалыптасуына барынша әсер етті. Кейінгі ғасырларда өмір сүрген шығыстың ақын, жазушылары (біздің елімізден шыққан ақын жыраулар да) шежіреші, тарихшы, географтары Құраннан көп дәйектемелер алып, өз шығармаларында пайдаланған».
Араб-шығыс әдебиетіне еңбегі сіңген ғұламалар - суреттер
Ислам дінің келуімен ежелгі қазақ жерінде араб әдебиетінен нәр алған, түркі халықтарын шыққан ұлы ғұлама ойшылдар пайда болды. Оларды атап өтер болсақ, қазіргі Түркістан қаласына жақын жерде, Арыс пен Сырдария өзендерінің құйылысында орналасқан, бұрын үлкен орталық қамал болып, қазіргі таңда аумақты қорған ретінде сақталған ежелгі Отырар ( "فاراب"арабша Фараб) қаласында, қыпшақ ұлысынан әскери басшы Мухаммад ибн Узлақ отбасында дүниеге келген Әбу Насыр Әл-Фараби. (толық есімі: Әбу Насыр Мухаммад ибн Мухаммад Тархан ибн Узлақ Әл-Фараби). Жастайынан зерек болған Әл-Фараби бақытына ора сол кезде Отырардағы бай кітапханадағы кітаптарды көп оқитын. Ол кісі араб, грек тілдерін жетік игерген. Сонымен қоса Әл-Фараби жетпіс жұрттың тілін меңгерген ғалым. Батыс пен Шығыс ғылымдары жетістіктерінен нәр алған кемеңгер ғалым, жан-жақты кемел оқымысты. Аристотельден кейінгі екінші ұстаз "المعلم الثاني" «әл-Муъаллиму әс-сәни» атанған. Шығармаларының көпшілігін (барлығын дерлік десе де болады) араб тілінде жазған. Өз еліндегі оқу орындарынан соң әл-Фараби араб елдеріне аттанып, сол барған жерлерінде ғылым ізденуін жалғастырған.
Қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихы үшін әл-Фарабидің алатын орны орасан зор. Әл-Фараби заманында ғылымы мен білім жақсы өркендеді. Осы уақытта яғни Ислам діні келіп тарала бастаған кездерде Ибн Сина, әл-Бируни, Әбілқасым Фирдауси, Низами, Омар Һайям, Насыреддин ат-Туси, Исмаил Жауһари, Махмұд Қашқари, Мұхаммед Хайдар Дулати, Жүсіп Баласағұни, Ахмед Ясауи секілді түркі тілдес елдерден шыққан дана, ғалым адамдар дүниеге келді. Махмуд Қашғари (толық есімі: Махмуд ибн әл-Хусайн ибн Мухаммад әл-Қашғари) түркі тектес елдеріне әйгілі «Диуани луғат ат-Түрік» кітабының авторы. Бұл кісі Орта Азияның түркі тайпаоарынан шыққан, орта ғасыр ғұламасы. туған жері қазіргі Қазақстан жері. Қашғари 1029-30 жылдары Барысқан қаласында дүниеге келген. Махмуд Қашғари араб тіліне жетік болған ғалым. «Махмуд Қашғари иран мен араб тілін жетік білсе де, дін һәм хадис ғылымдарын өте жетік білмеген. Бірақ ол араб тілін, әдебиетін жете білген, һәм (Диуан луғат ат-түрк) кітабын атақты араб филологы Халилдің (Халил ибн Ахмадтың) كتاب العين «Китабул ъайн» деген классикалық (үлгі) кітабына ұқсатып жазғанын айтады. Шынымен ол тіл, әдебиет майданында арабтың ең алдыңғы қатардағы ғылымдарымен қатар тұрып, түрік тілін сол замандағы ең жоғарғы фәни усулға салып жазған» .осы жерден ол кісінің араб әдебиетіне жақын болғандығын көреміз. «Түрік сөзін араб харфімен жазған адам, әрине, Қашғари бірінші (тұңғыш) адам болған». Ғалым Қашғаридің өз еңбегін араб әрпімен (бірінші болып) жазғандығы араб әдебиетіне жақын болғандығының екінші дәлелі емес пе?
Шахнамеден үзінділер - суреттер
left|thumb| alt=A.|250 px|[[Жүсіп Баласағұни Қырғыз 1000 сомы]]
Орта ғасыр жазба әдебиетінің айқын көрінісі Жетісулық Жүсіп Баласағұни «Қутадғу Білік» атты кітаптың авторы. Баласағуни ХІ ғасырдың алғашқы ширегінен бастап, сол ғасырдың 70 жылдарына дейін өмір сүрген. Ахмед Ясауи – Түркістан қаласында дүниеге келген. Өз заманында сауатты, білімді адамдардың бірі болған. Жастайынан Исламдық тәрбие алған. Ол – сопылық идеядағы поэзияның көрнекті өкілі. Оның бізге мәлім шығармасы «Диуани хикмет» атты діни уағыз, ғибрат өлеңдер жинағы.
Ислам діні қазақ жеріне келгенде араб әдебиеті де тарады деп жоғарыда атап өткен едім. Қазақ жерінен шыққан ғұлама ойшыл ақындар бірінші кезекте өз шығармаларын араб әдебиетімен байланыстыра жазды. Ал кейбіоеулері араб тілінде жазды. Сол секілді қазақ халқы пайда болып, мәдениеті өркендеп, әдебиеті де өркендеген тұста тікелей бірінші кезеңде араб әдебиетімен байланысты болды. Арабтың кебір сөздерін біздің халық қолданатын еді. Тіпті кейбір: «қалам, кітап, дәптер, мәжіліс, қағида, табиғат» т.с.с. араб сөздерін осы күнге дейін қолданып келеміз. Ендігі кезекте өз шығармаларын араб әдебиетімен байланыстырған сонымен бірге араб сөздерін де қолданған кейбір ақын жырауларды атап өтейін. Қазіргі Қызылорда облысы, Тереңөзек (Сырдария) ауданы Шіркейлі кеңшарында көрнекті айтыс ақыны Күдеріқожа Көшенұлы (1820-1858 ж.) дүниеге келген. Өз заманының көрнекті ақыны болған Күдеріқожаның өлең, толғаулары біздің заманымызға да келіп жетті. Оның Ұлбикемен айтысында (1840 жыл) мынадай мәтіндер келген:
Ұлбике: Ақын жігіт белбеуін есе келер, Қызуланып той десе өме келер. Тіл аузыңа симаған ақын болсаң. Бір жылда «үтір-уәжіп» неше келер?
Күдеріқожа: Асқабақты қауын деп жеген қазақ, Мені, сірә, қылмассың әзіл-мазқ. Он екі айда келеді «мың бір үтір», Мұның несін сұрайсың аңқау қазақ?
Бұл жерде «үтір» және «уәжіп» сөздеріне тоқталар болсақ. Үтір бұл араб тілінде тақ сандық мағынаны білдіреді. Дегенмен Алматыдағы «Жазушы» баспасынан 1984 жылы шыққан «Бес ғасыр жырлайды» кітабында «үтір – араб әріптерінің үстіне қойылатын белгі»,-деп түсіндіріліпті. Бұл қате түсіндірме. Себебі: біріншіден араб әріптерінің үстіне қойылатын белгілер «харакат» деп аталады. Олардың ішінде үтірге ұқсасы бар (ــُُـ), бірақ ол үтір емес "ضمة" «дамма» деп аталады. Ұлбикенің сұрап отырған үтірі ол Құптан намазындағы үш ракат (бас) үтір уәжіп намазы. Ал Күдіреқожаның шариғаттан хабары болған, егер болмағанда жауап беруі мүмкін емес еді. Айтыста қойылған сұраққа, сұрақ қойылған мезеттен жауап ізделеді. Айтысқа үйден жауап дайындап келмейді, муырып салып сол жерде жауап береді. Қорыта айтқанда, Күдеріқожаның араб әдебиетінен, кейбір діни терминдерден хабары болған. Сонымен қатар қазіргі Қызылорда облысы Шиелі ауданы, Ыбырай Жақаев атындағы ұжымшарда туып өскен, мұсылманша оқыған Будабай Қабылұлы (1830-1890) өзінің туысқаны Әшір мен Кембілдің өтініші бойынша шығарған Әйекені жоқтау өлеңінде: Сақилығы бар еді, Баязити Бастамдай ,-деген сөздерді қолданған. Бұл жердегі Баязити Бастамдай – ертедегі араб әдебиетінде дәріптелетін ұнамды кейіпкердің есімі. Будабай мұсылманша оқыған, демек араб тіліндегі Қасиетті Құранды оқыған. Діни мәтіндермен бірге араб әдебиетімен де таныс болған деп айта аламыз. Егер таныс болмаса, өз өлең жолдарында араб әдебиеті кейіпкерлерін қолдану-қолданбауы екі талай еді ғой. Қысқаша айтқанда, Будабайдың араб әдебиетімен байланысы болған, немесе оның өлең жырлары араб әдебиетінен әсер алған. Бұл ақын да кітәби, нәрирігөйлік стильді ұстанған шайырлардан болған. Кітаби ақындар шығыс, араб әдебиеті үлгілерінде бар поэзияның озық үлгілерін, өздерінше жырлап, қазақ халқының арасына таратып отырған, шығыс тіліндегі кітаптар сюжетін қайта өңдеп, қисса-дастандар жазған. Осы секілді кітаби ақындардың шығармалары қарастырылып, олардың араб әдебиетімен байланысы төменгі қатарларда баян етілген. Алдыңғы аталған кісілерден соң мына кішкене ғана зерттеу жұмысымды қазақ араб ауыз әдебиетінің ежелгі дәуірден бергі байланысы, қарым-қатынасын, Қасиетті Құрандағы фольклоризм мәселелері (оның ішінде тек қазақ халық ауыз әдебиетіне тән туындыларды ғана ескердім) және оңтүстік өңірінен шыққан бес ақын шығармашылығының араб әдебиетімен байланысын қарастырдық.
І – тарау
left|thumb| alt=A.|270 px|[[Антара ибн Шаддад Араб әдебиеті]]
Қазақ араб ауыз әдебиетінің ежелгі дәуірден бергі байланысы, қарым-қатынасы
Ғылымда тексерілуге, зерттелуге жататын материал – фольклор деп аталады. Фольклор ағылшын сөзі. Оның дәл мағынасы – халық даналығы, халық білімі деген сөз, ауызша шығарылған асыл, аталы, көркем сөздер. Сонда фольклор деген сөз ауыз әдебиеті деген мағына береді. Бірақ, фольклор халықаралық сөз, ғылымдық атау.
Діни дастандар біздің рухани мұрамыз.
Басқа халықтар секілді, қазақ халқының да ертеден келе жатқан діни ұғымдары, ескі наным-сенімі болған. Мұндай ұғымдар қазақ арасында ертеде, Шоқанның айтуынша, шамандық дәуірде, көп құдайға сиынған кезде туған. Бертін келе, қазақ арасына Ислам діні және оның шарттары тараған кезде ауыз әдебиетінде діни ұғымдарды көрсететін жаңа шығармалар туды. Мұндай шығармалардан бұрынғыдай жаратылыс құбылыстарынан туған көп құдайлар басты орын алмай, жеке құдай, яғни Ислам дінін таратқан құдай (Алла тағала), жайлы айтылады. Біздің бұл кішкене ғана зерттеуіміздің мақсаты халқымыздың мәдени мұрасының бір саласы – фольклордың бүгінгі күндегі орны мен маңызын анықтау, оның қазіргі мәдениетімізде қалай пайдаланылып отырғандығын талдау және соған қатысты кейбір мәселлерді қарастыру. Дәлірек айтқанда қасиетті Құран Кәрімдегі фольклоризм мәселелеріне тоқталу. Біз тек қазақ халық ауыз әдебиетіне тән туындыларды ғана ескеруге тырыстық.
Сонымен бірге қазақ араб ауыз әдебиетіндегі «Жүсіп-Зылиха» жыр үлгілерінде кездесетін сюжеттік композициялық және өлең құрылыстарындағы бірлігі және айырмашылықтарын анықтау және «Балықшы мен жын» секілді мың бір түн сюжеті негізінде пайда болған қазақ араб ертегілерін салыстыра зерттеу мәселелері.
thumb|left|''[[«Шахнаме Фирдоуси]]
Қазақ фольклоры – жанр жағынан да, түр жағынан бай мұра. Оның ғасырлар бойғы тарихы бар. Ол сонау алғашқы қауымның ыдырау кезеңінде туып, күні бүгінге дейін өмір сүруде. Көне заманнан бері ол жәй ғана өмір сүріп қана қоймай, әр бір қоғамға, өмір шындығына сәйкестеніп, өзгеріп отырды.