cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақстандағы саяси партиялар
Қоғамның саяси өміріндегі басқа ұйымдар мен партиялар
1913 жылы Омбыдағы түрлі оқу орындарында оқитын қазақ жастары «Бірлік» қоғамын құрды. Қоғамның мақсаты бастапқы кезенде, негізінен, ағартушылык қызметтен тұрды, ал оның басқарушы тобы құрамында Мұхтар Саматов, Нығмет Нұрмақов, Мағжан Жұмабаев, Шаймерден Әлжанов, Сәкен Сейфуллин сияқты жастар бар еді. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейінгі оқиғалар тұсында «Бірлік» ұйымы екі қанатқа жарылып кетті. Оның бір қанаты (Ә. Досов, Ж.Сәдуақасов, Жүсіпбеков, т.б.) кеңестік билік жағында болса, екінші қанаты (Қ.Кемеңгеров, С.Сәдуақасов, т.б.) Алаш партиясының бағдарламасын қолдады, өздерін «жас алашшылар» санады.
Түрлі саяси ұйымдар мен партиялардың саяси белсенділігінің арта түсуі 1917 жылға тұспа-тұс келді. Құрамы жергілікті зиялылар мен оқушы жастардан тұратын бұл ұйымдардың саны жиырмадан асып түсетін еді. Олардың арасында Ақмоладағы «Жасқазақ», Орынбордағы «Еркін дала», Ордадағы «Жігер», Петропавлдағы «Талап», Меркідегі «Қазақ жастарының революциялық одағы» және басқалар бар еді. Бұл қоғамдық ұйымдардың көздеген мақсаты біркелкі болған емес, олардың қайсыбірі жалпыұлттық ұстанымда болса, екінші біреулері соңынан белгілі бір әлеуметтік топтарды ертуді көздеді.
1917 жылы қарашада Мұқан Әйтпенов және Шаймерден Әлжанов бастаған бір топ Омбы зиялылары «Үш жүз» аталатын саяси партия құрағандарын мәлім етті. Бұл партияның өмірге келуі қазақ зиялылар тобының білімі мен саяси мәдениеті түрғысынан біркелкі емес, сондай-ақ түрлі саяси ұстанымда екенінің айғағы. Келесі жылдың басына қарай бұл саяси ұйымдағы басшылық Көлбай Тоғысовтың қолына көшеді. Өздерін саяси партия ретінде жариялаған алғашқы күннен бастап-ақ үшжүздіктер Алаш партиясына қарсы ұстанымда болды. Бүкілресейлік Құрылтайға депутаттар сайлау науқанына дербес тізіммен түсіп, сайлауда бірде-бір өкілін өткізе алмады. Үшжүздіктердің қазақ қоғамы арасында беделінің жоқтығы басшылығында ел мойындаған саяси тұлғаның болмауына, сондай-ақ партияның халықты соңына ерте аларлық нақты бағдарлама ұсына алмауына байланысты еді. «Үш жүз» қазақ арасындағы мұсылмандықты қолдайтындығын және қорғайтындығын айта отырып, сонымен бірге атеистік ұстанымдағы большевиктермен қоян-қолтық жұмыс істеуге күш салды. Өз ретінде большевиктер үшжүздіктерді Алаш партиясының беделін түсіру мақсатында пайдалануға тырысты. Өзін социалистік ұстанымдағы партия санаған «Үш жүздің» қызметінде үйлесімсіз қайшылықтар көп еді, сондықтан да оның қызметі ұзаққа созылған жоқ. 1917 жылы құрылған саяси ұйымдардың бірі «Ислам жолындағылар кеңесі» («Шуро-и-Ислам») болды. Орталығы Ташкент қаласында құрылған бұл ұйымның қызметі жалпы Түркістан өңіріне ықпалды болды, сондай-ақ оның басшылығында Мұстафа Шоқай, Сералы Лапин болды.
Сен-Венан
Сен-Венан (Saint-Venant) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Бетюн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,24 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62770, пошта индексі — 62350.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3206 адамды құрады. Халық тығыздығы — 225,14 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Тибр
Дереккөздер
Санат:Италия өзендері
Растеде
Растеде (Rastede) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Аммерланд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 20 817 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 123 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 4 51 005. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Деккер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Арғұн
thumb|left|160px| Арғұн өзенінің алабы Арғұн (Хайлар, Эргүнэ, эвен. Ергэне) — Шилкамен қосылып Амурды құрайтын өзен.
Ұзындығы - 1620 км, оның 944 км-і Ресей мен Қытай шекарасын бойлай ағады.
Алабы 164 мың кm². Манчжуриядағы Үлкен Хинган жотасының солтүстік-батыс беткейінен басталады.
Бастауында Хайлар деп, ал Мутная тармағынан төмен - Арғұн деп аталады.
Жотадан шыққаннан кейін Арғұн жайылмасы үлкен кең аңғармен  ағады. Сағасына таяу жерде аңғары тарылады да, жағалары жар қабаққа айналады.
Жылдық орта су шығыны сағасында 400 m³/сек. Негізінен жаңбыр суынан құралады. Жылы маусымда тасиды.
Басты салалары:
Арғұнда балықтың 60 түрі бар, соның ішінде амур, сазан, кета көп ауланады.
Дереккөздер
Санат:Ресей өзендері Санат:Қытай өзендері
Тотыққан гемоглобин
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Безате
Безате (Besate) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Милан провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1826 адамды құрайды. Халық тығыздығы 144 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 20080.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant Innocente.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Тукану
Тукану (Tucano) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Солтүстік-шығыс Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Эуклидис-да-Кунья экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 106 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3 214,8 км² шамасында. Халық тығыздығы — 19,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1837 жылы құрылған.
Санат:Баия елді мекендері
Тукану
Ступа
нобай Ступа - әлем кеңістігі құрылымын бейнелейтін буддалық діни символикалық құрылыс (күмбез). Әдетте, Будданың немесе буддалық әулие адамдардың қасиетті заттары ушін, Будда мүсіндері үшін немесе жай ғана ұстаз құрметіне салынып отырған. Символикалық күмбез жекелеген детальдары өзгерген қалпында Үндістаннан Цейлонға келді, ал ол жерден және Үндістаннан Бирмаға, Тайландқа, Индонезияға, Кампучияға, Лаосқа жетті; бұл ғимарат бұлардан басқа Орталық Азия арқылы Қытайға, Моңғолия мен Кореяға да келіп орнықты.
Дереккөздер
Санат:Ступалар Санат:Буддизм сәулеті
Аргус
Аргус:
Тағы қараңыз
Санат:Терминология
NGC 1957
NGC 1957 — Қоян шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 11 желтоқсанда Фрэнсис Пресервед Ливенворт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1957 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 17427, NPM1G -14.0249.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Қоян (шоқжұлдыз)
Бивэркрик (Огайо)
Бивэркрик (Beavercreek) — Огайо штатының Greene округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 45193 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 68.4 км² шамасында. FIPS коды — 39-04720.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
NGC 6426
NGC 6426 — Ophiuchus шоқжұлдызында орналасқан IX типті шар тәрізді жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1786 жылы 3 маусымда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6426 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: GCL 76.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Ophiuchus (шоқжұлдыз)
Ступика
Ступика - оңтүстік үнділік храмның ұшар басына орнатылатын кішкене күмбез бейнелі сәулет элементі.
Одан да ұсақ түрінде храмдардың төменгі бөліктерінде сәулеттік ою-өрнек көрінісінде кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Үндістан сәулеті
Сахалар
Сахалар — якуттер деген атпен де белгілі, Саха (Якутия) республикасында тұратын түркі халқы. 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысы бойынша 478,1 мың якут Ресейде, негізінен Саха (Якутия) республикасында (466,5 мың), сондай-ақ Иркутск, Магадан облыстарында, Хабаровск және Красноярск өлкелерінде өмір сүрді. Қазіргі уақытта сахалардың едәуір бөлігі АҚШ, Канада, Швеция, Ұлыбритания және Оңтүстік Кореяда тұрады.
Тілі
Якут/саха тілі алтай отбасының түркі тілдерінің ұйғыр-оғыз тобының якут ішкі тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (агглютинативті аффикстенуді аналитикалық тәсілдермен және тұтастырылған формаларда флексиямен бірге қолданады). Орыс (кириллица) графикасындағы жазу 1922 жылы басталып, 1924 жылы жетілдірілді, 1929 жылы латын графикасына ауыстырылды, 1939 жылдан бастап жазу орыс (кириллица) графикалық негізіне қайтарылды. Якут тілінде төрт сөйленіс тобы бар: орталық, вилюй, солтүстік-батыс және таймыр.
Діні
19 ғасырдың 20-сы жылдарына дейін сахалардың басым көпшілігі Орыс-православ дініне өтіп болды. Бірақ қазірге дейін кейбір шамандық әдет-ғұрыптарды да сақтап қалған.
Шығу тегі
Ғалымдардың көпшілігі сахалар Олхон мен Байқал көлінің маңынан қазіргі тұрып жатқан Лена, Алдан және Вилюй өзендерінің алабына шамамен 13-ші ғасырда көшіп келіп, сол жерлердің эвендер, эвенктер секілді байырғы тұрғындарымен араласқан болса керек деп топшылайды. Археологиялық деректердің негізінде сахалар оңтүстік Сібірден шыққан, олардың шығу тектері буряттармен ортақ деген көзқарас орныққан. 2003 жылғы наурыз айында Германияның Макс Планк атындағы Эволюциялық антропология институты сахалардың шығу тегі туралы зерттеу жариялады. Ол зерттеуде 100-ден астам саха ұлтының адамының митохондриялық ДНҚ-лары басқа еуразиялық халықтардікімен салыстырылды. Зерттеу бойынша, сахалар сол аймақта өмір сүретін эвенктерге және оңтүстік Сібірдегі түрік тілдес тувалықтарға генетикалық жағынан өте жақын болып шықты.
Тарихы
1620-шы жылдары олардың жеріне орыстар келе бастады. Олар Саха елін өзіне қаратып, аң терісінің салығын орнатты. 1634 және 1642 жылдары болған саха көтерілістерін басып-жаншыды. Алтын қорларының табылуы мен Транс-сібір теміржолының ашылуынан кейін өлкеге орыстар көптеп келе бастады. . 1919 жылы кеңес үкіметі Якут Автономды Кеңес Социалистік Республикасын жариялады.
Кәсібі
Қоныстанған жерлері мен шаруашылық дәстүрлері бойынша сахалар екі негізгі топқа бөлінеді. Солтүстікте тұратындары жартылай көшпелі аңшылық, балықшылықпен, қодас және бұғы өсірушілікпен айналысады. Оңтүстіктің сахалары негізінен мал шаруашылығымен, жылқы және ірі қара өсірумен шұғылданады.
Баспаналары якуттардың сырықтардан жасалған, қайың қабығымен жабылған конус тәрізді- урасаларда өмір сүрді, оларды якут киіз үйлері деп те атады. Сахалардың қоныстары бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасқан бірнеше киіз үйлерден тұрды. Сібір халықтарының мәдениетінен ерекшелігі — сахаларда темір қорыту және саздан ыдыс жасау (көзешілік) өнері жақсы дамыды.
Мәдениеті
Сахалар тағамында жылқы етін, бұғы мен сиыр етін пайдаланады. Сонымен қатар сібір балықтарынан тағамдар дайындау кең таралған: чир, осетр, омул, муксун, пеляд, хариус, нелма және таймен. Сиыр және жылқы қабырғаларынан жасалған ет ойгос деп аталады, оны мұздатылған немесе шикі күйінде жейді. Строганина мұздатылған балық пен еттен дайындалады, оған ащы дәмдеуіштер араластырады. Хаан щұжығы жылқы мен сиыр етінің қанынан жасалады. Сусындардан қымыз бен күштірек койуургэн, шайдың орнына ыстық морс ішеді.
Қазақстандағы сахалар
Қазақстанның якут диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай:
Сыртқы сілтемелер
* Санат:Түркі этникалық топтары Санат:Ресей халықтары
Кеңқолат
Кеңқолат — Абай облысы Аягөз ауданы, Мыңбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде, Ақшәулі тауының солтүстік-шығыс жағында орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 371 адам (181 ер адам және 190 әйел адам) болса, 2009 жылы 198 адамды (99 ер адам және 99 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Комарица
Комарица — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шукшеньга өзенінің сол жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина бастауынан Вычегда өзенінің құйылысына дейін, Юг өзені және Сухона өзендерін қоспағанда (бастауынан Кубень су торабына дейін). Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Фаджано
Фаджано (Faggiano) — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Таранто провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Giuseppe (padre putativo di Gesù).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Апулия елді мекендері
Прата-ди-Принчипато-Ультра
Прата-ди-Принчипато-Ультра (Prata di Principato Ultra) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Авеллино провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3021 адамды құрайды. Халық тығыздығы 302 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 83030.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Қалдығайты
Қалдығайты – Жайық алабындағы өзен.
Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 243 км, су жиналатын алабы 5,8 мың км².
Бастауы
Бастауын Шыңғырлау ауданындағы Алмастау тауының оңтүстік-батысынан алып, Төлен ауылының тұсында тұзды көлдерге құяды.
Гидрологиясы
Аңғары кең, орта ағысы құмды өңірмен ағады. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Батпақкөл, Қалдығайты ауылдары тұсында жайылма құрап, батпақтанады. Қар көп болған жылдары қатты тасиды. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-дей 40 шақты саласы бар. Ірілері: Песчаная, Баянас, Ащысай, т.б. Жайылмасы – шабындық, жайылым. Өзен суында шортан, қарабалық, алабұға, сазан, т.б. балықтар кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Қаратөбе ауданы өзендері Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері Санат:Шыңғырлау ауданы өзендері
Флехтинген
Флехтинген (Flechtingen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Оре ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2794 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 42,73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 83 230. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Шварц.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Ай-Соим (Ворт-Юган тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Акчим (Вишера тармағы)
Акчим — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің сол жағалауынан 190 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Бондюг ауылындағыСу өлшеу посты су өлшеу постынан Березники қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Превентор
thumb|right|200px| Превентор - сұйық пен газдың атқылауын болғызбау үшін және ұңғыма оқпаны шеңберін кеңейте түсу үшін ұңғыма ернеуіне орнатылатын тетік. Оның металл корпусында бұрғылау оқпанын тығыз бітейтін айналмалы немесе ұңғыма қимасының бүкіл ауданын бітейтін қозғалмайтын қақпағы болады.
Превентор топан су басу және басқа да төтенше жағдай кезінде бұрғыламаны ұзақ уақытқа сөндіруге мүмкіндік береді, сол кезде қоршаған ортаны ластау мүмкіндігі жойылады.
Превентор түрлері
Превентор түрлері:
Плашкалы превентор - бітеу немесе өткізбелі ұңғымада құбырлар колоннасы болған кезде толық немесе сақина аралық кеңістікті саңылаусыздандыруға арналған.
Айналмалы превентор – айналушы немесе жетекші құбыры бар ұңғыма сағасын нығыздау үшін қолданылады. Егер ұғңымада бұрғылау колоннасының кезкелген бөлігі (құлып, құбыр, бағыттаушы құбыр) болған жағдайда, ұңғмадағы саңылауды жабуға арналған. Сақиналы айналмалы превентор бұрғылау колоннасының кез келген бөлігінде меңгеру, жөндеу, құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде ұңғыма сағасын герметизациялыуға арналған. Максималды жұмыс қысымы 14 МПа, массасы  700 кг. Кабельді превентор ГКР1кабель саңылауын герметизациялауға арналған ол сағалық қондырғының фланецне орнатылуы мүмкін. Жұмыс істеу қысымы 21 Мпа, массасы 70 кг.
IC 2324
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Превентор
Негізгі функциясы
Құрылыс немесе жөндеу жұмыстары кезінде мұнай-газ ұңғы сағасының герметизациясы.
IC 2324
Сыртқы сілтемелер
IC 2324 Санат:Шаян (шоқжұлдыз)
Превентор
Негізгі функциясы
Құрылғы құрамы
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Кандаковка (Кандак ауылдық кеңесі)
Кандаковка — Башқұртстанның Кигин ауданындағы ауыл, Кандак ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 460 адамды құрады. Пошта индексі — 452508, ОКАТО коды — 80236835001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Орташа Солянка
Орташа Солянка — Ресейдегі өзен. Саратов облысы, Самара облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солянка №993 өзенінің сол жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саратов облысы өзендері Санат:Самара облысы өзендері Санат:Төменгі Еділ су алабы өңірі өзендері
Тәжік тілі
Тәжік тілі (өз атауы: Забони тоҷикӣ, ) — тәжік халқының тілі, Иран тілдерінің оңтүстік-батыс тобына жатады. Ол көршілес дари тілімен тығыз байланысты, екеуі парсы тілінің өзара түсінікті диалектілері болып саналады, алайда тәжік тілінің бөлек тіл, не парсы тілінің бір түрі екендігі даулы.
Географиясы
thumb|right|Тәжік тілінің таралуы Тәжік тілінде сөйлейтіндер көбінесе Посткеңестік кеңістік (Тәжікстан, Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан мен Ресей), Ауғанстан және Қытай мемлекетін мекендейді.
Орталық Азияның ең маңызды қалалары — Самарқан мен Бұхара — қазіргі Өзбекстан құрамына кіреді, ол қалаларда этникалық тәжіктер басым көпшілігін құрайды. Бүгінгі күні Бұхарадағы тәжік тілінде сөйлейтіндердің барлығы тәжік пен өзбек тілдерінің екеуінде де сөйлейді. Бұл тәжік-өзбек қостілділігі Бұхар тәжіктерінің фонологиясына, морфологиясына және синтаксисіне қатты әсер етті.
Жазуы
Тәжік тілінің қазіргі әліпбиі:
1928 жылға дейін тәжік тілі араб жазуымен жазылатын және 1928–1939 жылдары латын әліпбиі қолданылатын. Иранның тәжіктері әлі де араб жазуын қолданады.
Сутра
Сутра - ережелерді тұжырымды түрде баяндайтын діни текст.
Тәжік тілі
Диалекттері
Бірнеше сөйленістерді біріктіретін 4 диалектіге бөлінеді:
Сутра
Дереккөздер
Санат:Өнер Санат:Мәдениет
Тәжік тілі
Диалекттері
Әдеби тілі Самарқан, Бұхара, Ферғана аңғары, Истаравшан, Пенжакент сөйленістерін біріктіретін солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан.
Фонологиясы
Тәжік тілінде 6 дауысты және 24 дауыссыз фонема бар.
Грамматикасы
Тілі құрылымдық жағынан флективті-аналитикалық тілдер тобына жатады. Септік жалғау мағынасы синтаксистік тәсіл арқылы беріледі, есімдер изафет арқылы байланысады. Етістіктің рай, шақ категориялары бар. Сөздік құрамында араб, орыс, өзбек тілдерінен енген сөздер жиі кездеседі. Ежелгі жазба ескерткіштері IX-шы ғасырдан бастау алады. Жазуы сан ғасырлар бойы араб жазуына, 1930 жылдан латын әліпбиінде және 1940 жылдан бастап кириллицаға негізделген.
Тәжікше Уикипедия
thumb|right|Тәжік Уикипедиясының логотипі Тәжік Уикипедиясы (Википедияи Тоҷикӣ / Vikipediai Tojikī) — Уикипедия онлайн-энциклопедиясының тәжік тіліндегі нұқсасы. 2004 жылдың 27 қаңтарында құрылды.
Қазақша Уикипедия сияқты Тәжік Уикипедиясының мақалаларын латын әліпбиімен оқуға болады.
Полтавка (Қостанай облысы)
Полтавка — Қостанай облысы Фёдоров ауданы, Пешков ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Фёдоровка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 176 адам (85 ер адам және 91 әйел адам) болса, 2009 жылы 162 адамды (78 ер адам және 84 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Ұқсас мүшелер
thumb|right Ұқсас мүшелер (analogia -сәйкес, ұқсастық) - бірдей қызмет атқаратын және сыртқы құрылымдары ұқсас, бірақ шығу тегі әртүрлі өсімдік мүшелері.(мысалы: бөрі каракатопунция кактусының тікенектері түрі өзгерген жапырақтар ал жиде мен долана түрі өзгерген өркендер.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Homology (biology)
Айқастыру белгісі
Айқастыру белгісі — ісік түйінінің айналасында ұзын іздердің түйісуі, лимфа және қан айналымының бұзылуы салдарынан рентген сәулесі арқылы бейнеленген дәл аралық тканнің ісінуі және дәнекер тканьге айналып қатаюы.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Борба-де-Монтанья
Борба-де-Монтанья (Borba de Montanha) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Селорику-де-Башту муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 255 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,91 км² шамасында. Халық тығыздығы — 126,6 адам/км².
Сеньгас
Сеньгас — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вонжуга өзенінің оң жағалауынан 28 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Борба-де-Монтанья
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Сеньгас
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Иванак
Иванак (Кіші Кибрис) — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уса өзенінің оң жағалауынан 46 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь бастауынан Кондома өзенін қоспағанда, Новокузнецк қаласына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Хэндерсон (Миннесота)
Хэндерсон (Henderson) — Миннесота штатының Sibley округіне жататын АҚШ қаласы.
Су балансы
Су балансы(французша balanсе - таразы) – табиғаттағы не жеке шағын аймақтағы, атмосферадағы ылғалдың жалпы кірісі мен шығынын бейнелейтін сандық сипаттама, нақты бір аудан бойынша судың келуі мен ағып кетуі және жұмсалуы (шығыны) арасындағы байланыс. Су балансының құрамдас бөліктеріне: атмосфералық жауын-шашын, жер үсті сулары, булану, өсімдік транспирациясы, шаруашылықта пайдалану және су ағындары (жер үсті және жер асты) жатады.
Дереккөздер
Санат:Су шаруашылығы терминдері
Хэндерсон (Миннесота)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Аргус (мифология)
Аргус  (Ἄργος), - ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкер алып, көп көзді, асқан қырағы сақшы.
Әйел тәңірісі Гераның әмірімен Зевстің ғашығы Ионы (сиқырмен сиырға айналдырылған) күзеткен. Аргусты Гермес өлтіріп, Ионы босатып жіберген. Гера өлген Аргустың көп көзімен тауыстың құйрығын әшекейлеген.
Дереккөздер
Санат:Мифология
Саудиялықтар
Саудиялықтар — Сауд Арабиясында тұратын араб халқы. Саны 18,7 миллионнан астам адам. (2010, халық санағы).
Тілі
Саудиялықтар араб тілінде сөйлейді. Араб түбегінің елдері (Йемен, Оман, БАӘ, Бахрейн) арасында айналымда жүрген араб диалектілері кең таралған.
Діні
Діні бойынша саудиялықтар – сүнниттік мұсылмандар, кейбірі – ваххабистер. Солтүстік-шығыста шиит мұсылмандары кең таралған.
Береке (Атырау облысы)
Береке (2000 ж. дейін Память Ильича) — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Алмалы ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Саудиялықтар
Тарихы
Біздің дәуірімізге дейінгі II мыңжылдықтан бастап Сауд Арабиясының аумағын арабтардың көшпелі тайпалары алып жатты. V-VI ғасырларда Орталық Арабияны (Неджд) кинда Араб тайпалық одағы уақытша біріктірді. Ислам пайда болғаннан кейін, VII ғасырдың басында, Омейядтар мен Аббасидтер халифаттарында Арабия саяси және экономикалық аймаққа айналады. XVI ғасырдың басынан бастап, Хиджаз Осман империясының қол астында болған кезде, Оңтүстік-Шығыс Арабия мен Неджд іс жүзінде тәуелсіз болды.
ХІХ ғасырдың басында Арабияның көп бөлігі ваххабит мемлекетіне аназа тайпасының Сауд руынан шыққан әмірлермен біріктірілді. Бұл мемлекет ХХ ғасырдың басына дейін, Хиджаз және Неджд мемлекеттері пайда болғанға дейін (үзілістермен) өмір сүрді. 1932 жыл Сауд Арабиясы Корольдігінің жарияланған жылы болды.
Береке (Атырау облысы)
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 477 адам (234 ер адам және 243 әйел адам) болса, 2009 жылы 1078 адамды (532 ер адам және 546 әйел адам) құрады.
Саудиялықтар
Кәсібі
Сауд Арабиясы экономикасының дамуында оның аумағында орасан зор мұнай қорының ашылуы үлкен рөл атқарды. Қазір бұл ресурс экспорты бойынша мемлекет Ресейден кейін екінші орында тұр. Мұнай сатудан түсетін табыс король қазынасының 75% құрайды. Мұнай өндіру климаты қолайсыз және табиғи ресурстары тапшы елді дамыған елдердің біріне айналдырды. Бұл жергілікті халықтың өмір салтын түбегейлі өзгертті. Халықтың негізгі бөлігі мұнай компанияларында және қызмет көрсету саласында жұмыс істейді.
Біраз ауыл тұрғындары қой шаруашылығымен айналысады. Дәнді дақылдар (дурра, бидай, арпа, жүгері), құрма, бау-бақша дақылдары өсіріледі. Түйе шаруашылығының дағдарысы бәдәуи көшпелілерінің бір бөлігін ұсақ немесе ірі мал өсіруге көшуге мәжбүр етті. Көшпелілер саны шамамен 400 мың адамға дейін қысқарды. Кейбір топтар тоқыма, тері, қыш және зергерлік қолөнер, інжу-маржан өндірумен айналысады.
Береке (Атырау облысы)
Әлеуметтік нысандары
thumb|орта|600px|Береке ауылы
Саудиялықтар
Өмір салты
Саудиялықтардың әдет-ғұрпы ұзақ уақыт бойы қалыптасып, тарихи өзгерістерді еңсеріп, бүгінгі күні өзінің ерекше қалпында сақталған. Қыздарды ерте күйеуге береді (кейде қалыңдық небәрі 10 жасқа толғанда неке қиылады). Әйелге көшеге өзі шығуға тыйым салынған, ол еріп жүретін ер адам (ағасы, әкесі, күйеуі) болған жағдайда ғана көшеге шыға алады. нобай|оңға|200px|ХХ-ғасырдағы арабтар Заманауи өмір арабтардың өміріне өзгерістер әкелгенімен, бірақ бірқатар негізгі ережелер өзгеріссіз қалған. Сауд Арабиясының заңнамасының таң қалдыратын тағы бір саласы, бұрынғы заманда қалыптасқан ұрының қолын кесу дәстүрі көпшілікке белгілі.
Саудиялықтар көбінесе бір шаңырақ астында бірнеше ұрпақтың өкілдері тұратын көп балалы отбасыларға ие. Көбінесе әйелдер үй шаруасымен және бала тәрбиесімен айналысады, бірақ жұмыс істеуге тыйым салынбайды. Кез келген нәрсені тек оң қолымен алады.
Тұрғын үйлер әртүрлі пішіндерімен (ауласы бар төртбұрышты үйлер, мұнара үйлер, т.б.) және материалдарымен (тас, кірпіш, пальма төсеніштері, маржандар) ерекшеленеді. Балшықтан жасалған мұнаралар, сарайлар мен бекіністер дәстүрлі сәулет өнерінің ескерткіштері ретінде сақталған. Көшпелілер мен жартылай көшпелілер дәстүрлі бедуин шатырларында тұрады.
Ерлер киімдері – жеңі ұзын және ақ мақтадан жасалған көйлек, биязы жүннен тоқылған қоңыр плащ, жеңіл сандалдар, бас орамал. Белдікте иілген қанжар - хуса немесе сүйек сабы бар хурайды. Сондай-ақ шалбар, халат, қысқа қара күрте, жеңі тар ұзын жейде киеді.
Әйелдер костюмі – мақтадан немесе жібектен тігілген ашық түсті көйлек, үстінде күңгірт көйлек, шалбар, қара жамылғы, бас орамал. Беттің төменгі бөлігі мөлдір қара шүберекпен жабылған, ал бетінің өзі тығыз қара жібектен немесе паршадан жасалған маскамен жабылған. Алақан, табан және саусақтар жиі хнамен боялған. Ваххабистік тыйымдарға қарамастан күмістен және алтыннан, меруерт және кейбір асыл тастармен жасалған әшекейлерді тағады.
Дәстүрлі тағамдары – қой сүті, нан-шелпектер, құрма, кофе, шай. Саудиялықтар ет тағамдарын жақсы көреді - олар қозы немесе қой етінен дайындалады. Кебабтардың көптеген нұсқалары бар, олар пуул пюресі, лимон және дәмдеуіштермен беріледі.
Дереккөздер
Санат:Арабтар
Асылы Әлиқызы Осман
Асылы Әлиқызы Осман (13 шілде 1941 жыл, Грузия, Ахалқалақ ауданы, Хавет ауылында туған) – қазақстандық ғалым, қоғам қайраткері, Филология ғылымының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. «Парасат ордені» нің және "Тіл жанашыры" құрмет белгісінің иегері.
Толығырақ
Асылы Әлиқызы Осман 1941 жылы 13 тамызда Грузияның Ахалкалак ауданында Хавет ауылында дүниеге келген. 1944 жылы қараша айында отбасы Қазақстанға жер аударылады.
Қоғамдық қызметі
Ол қазақ тілі жөнінде жазылған көптеген ғылыми кітаптар мен сөздіктердің авторы. Осы тақырыпта баспасөз беттерінде 200-ден аса ғылыми және аударма мақалалары жарық көрген. Асылы Әлиқызы Осман қазақ тілін дамыту, оны шын мәнінде мемлекеттік тіл деңгейіне жеткізу ісіне белсене ат салысып жүрген белгілі қоғам қайраткері.
Шығармалары:
1991 жылы «Синонимдес етістіктердің семантика-стилистикалық қызметі», 1994 жылы «Қазақша-түрікше-орысша тілашар» еңбектері жарық көрген. Сонымен қатар, он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1974-1986 жылдар) құрастырушылардың бірі әрі ғылыми жинақтар жазуға қатысқан. 300-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік мақалалары, басқа тілдерден аудармалары жарияланған.
Дереккөздер
Санат:Филология ғылымдарының докторлары Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Батыс Ириан
thumb|right|350px|Индонезия Батыс Ириан (жасылмен белгіленген) Батыс Ириан немесе Батыс Жаңа Гвинея, немесе Ириан Джая - Индонезия Республикасы құрамындағы Жаңа Гвинея аралының батыс бөлігі. Жері 421 981 км² - бұл Индонезияның құрғақ аумағының 22 %-ы. Халқы - 3,59 млн тұрғын (2010 жылдың мәліметі), тығыздығы 8,64 адам 1 км²-ге. Халқының ¾ бөлігі ауыл жерде жекешеленген топтар құрап тіршлік етеді. Негізгі халқы - ириандықтар. Еуропалықтар да тұрады. Жергілікті халық егін егеді, балық, аң аулап, жабайы жеміс тереді.
Әкімшілік орталығы - Джаяпура, бұрынғы Холландия (тұрғыны 149 618 адам). Ірі қалалары:
Батыс Ириан орта ғасырларды Шривиджая әкімдерінің бақылауында (7-13 ғ.) болып, кейін Маджапахит империясының құрамына енді (13-16 ғ.). 20-шы ғ. баснда Нидерланд Ост-Индия деп аталған отаршыл бірлестіктің құрамына өтті. 1952 ж. ақпаннан бастап Нидерланд корольдығының бір бөлігіне айналды. Индонезия қарулы күштерінің соғыс қимылынан қорыққан голланд үкіметі 1962 ж. 15 тамызда Нью-Йоркта Батыс Ирианды Индонезияға беру туралы келісімге қол қойды. Батыс Ириан 1963 ж. 1 мамырда Индонезияға қосылды.
Қиманың жазық қалмауы
Қиманың жазық қалмауы. Қиманың кейбір нүктелері сырықтың осі бойынша ауысады, сондықтан барлық қима жазық болып қалмайды. Мысалы, сырықтың бұралуы кезінде оның қимасы майысады.
Дереккөздер
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бэдфорд Хэйтс (Огайо)
Бэдфорд Хэйтс (Bedford Heights) — Огайо штатының Cuyahoga округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 10751 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11.7 км² шамасында. FIPS коды — 39-04920.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
Төленді
Төленді — Абай облысы Аягөз ауданы, Нарын ауылдық округі құрамында болғаны ауыл, 2017 жылы таратылған.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 61 адам (2009).
Санат:Аягөз ауданының таратылған елді мекендері
Сент-Обен-сюр-Гайон
Сент-Обен-сюр-Гайон (Saint-Aubin-sur-Gaillon) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Андели округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,46 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27517, пошта индексі — 27600.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1686 адамды құрады. Халық тығыздығы — 86,64 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Милево (Пловдив облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 898 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пловдив облысының елді мекендері
Төбелер ауылдық қонысы
Төбелер ауылдық қонысы — Ресей Федерациясы Алтай Республикасының Қосағаш муниципалды ауданындағы муниципалды құрылым.
Дала шпаттары
Дала шпаттары  – қаңқалы силикаттар класының өте көп тараған, тау жынысын түзетін минералдар тобы.
Төбелер ауылдық қонысы
Әкімшілік орталығы — Төбелер.
Дала шпаттары
Химиялық өзгешеліктері
К, N8, Са алюмосиликаттарының изоморфты қоспалары кальций мен натрийдің, калий мен натрийдің, калий мен барийдің қаңқалы алюмосиликаттары. Плагиоклаздар, сілтілі дала шпаттары және біршама сирек барий дала шпаттары болып сараланады. Кристалдар, түйірлі агрегаттар, сеппелер және тағы басқа түзеді. Жер қыртысы массасының шамамен 50%-ын құрайды. Дала шпаттарын құрайтын минералдар тобы үш ұдай жүйеге жіктеледі: катион ролін натрий атқаратын дала шпаттары альбит [N3(AlSi3O8)], калий атқаратын дала шпаттары — калийлі дала шпаттары (ортоклаз, микроклин, сандин) [К(AlSi3O8)], ал кальций атқаратын дала шпаттары  анортит [Са(AlSi3O8)] деп аталады; альбит пен калийлі дала шпаттары  аралығындағы минералдар сілтілі дала шпаттары  деп аталса, альбит пен анорит  аралығындағылары плагиоклаздар деген  атауға ие.
Дереккөздер
Санат:Кремний қосылыстары Санат:Силикат минералдар Санат:Алюминий минералдары Санат:Кальций минералдары
Төбелер ауылдық қонысы
Тарихы
Ауылдық қоныстың мәртебесі мен шекарасы «Муниципалитеттерді құру, тиісті мәртебе беру және олардың шекараларын белгілеу туралы» Алтай Республикасының 2005 жылғы 13 қаңтардағы № 10-РЗ Заңымен белгіленген.
Дереккөздер
Санат:Қосағаш ауданының муниципалды құрылымдары Санат:Алтай Республикасының ауылдық қоныстары
Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.
Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.
Кеңістік координаттар жүйесі
Координаталардың кеңістік жүйелерінің ішінде көпшілікке танымалысы-географиялык координаталар жүйесі. Бұл жүйеде нүктенің жер бетіндегі орны жалпы дүниежүзілік масштабта анықталады. Оларды географиялық ендік- және географиялық бойлық-λ дейді (2-сурет). Геодезиялык (φ) экватор жазықтығы мен бекітілген Р нүктесі арқылы өтетін тіктеуіш сызық арасындағы бұрыш. Ендік экватордан бастап, берілген нүктеге дейінгі географиялык меридианның доғасымен өлшенеді де, экватордан екі жаққа солтүстікке қарай 0° тан 90°-қа дейін өзгеріп отырады.
Рахат (Жамбыл ауданы)
Рахат — Жамбыл облысы Жамбыл ауданы, Аса ауылдық округі құрамындағы ауыл. Көкорай өзекті бойлай ел қоныстанған ауылдың аты алғаш рет "Көкөзек" ауылы деп аталған. 1932-1933 жылдары ашаршылыққа ұшыраған халықты орталыққа шоғырландырады. Бос қалған бұл ауылдың үйлеріне қаладан өзбектер көшіп келіп орналасып, егіншілікпен айналысқан. Мол өнім алып, сулы, нулы жерге риза болған халық бұл жерді "рахат екен" деп қуанған. Ауыл сол себепті "Рахат" ауылы деп аталды.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Аса ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1 км-дей жерде.
Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.
Геодезиялык бойлық
Геодезиялык бойлық (λ) бастапқы меридиан жазықтығы мен берілген нүкте арқылы өтетін меридиан жазықтығы арасындағы бұрыш. Бойлық бастапқы меридиан батысқа (батыс бойлық) және шығысқа (шығыс бойлық) қарай 0°-тан 180°-қа дейін салынады.
Рахат (Жамбыл ауданы)
Халқы
Тұрғыны 408 адам (2009).
Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.
Географиялық координаталар жүйесі
Географиялық координаталар жүйесі бүкіл жер шарына ортақ және олар астрономия, сфералық геометрия, картография, ғарыш мәселелерін шешуде жиі қолданылады.
Рахат (Жамбыл ауданы)
Ауыл маңы
Рахат көлі - Рахат ауылының оңтүстік-батысында ұзындығы 1 км, ені 100 м, тереңдігі 50-60 см көл бар. Бұл көлдің орнында бұрындары өзен болған, жан-жақтағы бұлақтардың суы жиналып, жергілікті тұрғындардың қолымен бөгет қазып үлкейтілген. Бөгетті "Шәлімбет бөгеті" деп атаған, ол кейін суға толып, үлкейіп көлге айналған, көл ауылдың атымен "Рахат көлі" деп аталады.
Дереккөздер
Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.
Жазық координаталар жүйелері
Жазық координаталар жүйелері ішінде геодезияда ең кеңінен тарағандары-тік бұрышты және полярлық координата жүйелері.
Тік бұрышты жазық координаталар жүйесі.
Тік бұрышты координаталар жүйесінде X осі-абсцисса, ал У- ордината осьтері болып белгіленеді. Горизонталь жазықтық координата осьтерімен төрт ширекке бөлінеді. Математикада колданылатын декарттык тік бұрышты жүйеден геодезиядағы бұл жүйенің айырмашылығы-ширектердің оң жаққа карай нөмірленулері, яғни солтүстік-шығыс ширектен басталып, сағат тілінің бағытымен есептеледі. Әлбетте, мұның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді.
3-суретте көрсетілгендей, кез-келген нүктенің орны, мәселен А нүктесінің орны координаталар басынан осы нүктелердің Х,У осьтеріндегі проекциялары (ОХ, ОУ), яғни ХА, УА координаталарымен анықталады. Ал, осы X пен У осьтеріндегі АВ сызығының проекцияларын координаталар өсімшелері деп атап, оларды Δх, Δу деп белгілейміз. Координаталар өсімшелерінің белгілері де ширектің орнына байланысты, егер өсімшелердің бағыттары, яғни тік бұрышты үшбұрыштардың қажеттері координаталык осьтердің оң бағытымен сәйкес келсе, онда координаталар өсімшелері оң, ал сәйкес келмесе-теріс болады. Координаталар өсімшелерінің әр ширектеріндегі белгілері 1-кестеде келтірілген.
Егерде А нүктесінің ХΔ, УΔ координаталары және А мен В нүктелері арасындағы Δх пен Δу координата өсімшелері белгілі болса, онда В нүктесінің координаталары мынаған тең болады
ХВ=ХА+ΔХ ; УВ=УА+ Δх (2)
Координаталардың бұл тікбұрышты жазық жүйесі горизонталь түсірістер жүргізіп және олардың нәтижелері бойынша жердің пландарын жасаған кездерде қолданылады.
Зоналық тік бұрышты жазық координаталар жүйесі
Зоналық тік бұрышты жазық координаталар жүйесі. Жер бетінің едәуір территориясын планға, картаға түсіру үшін жер бетіндегі нүктелерді эллипсоид бетінен жазық бетке кескіндеу қажет болады. Міне, осындай кескіндеу кезінде мына төменгі шарттар сақталуы керек: 1) жер бетіндегі арақашықтар өзгерістерінің ауытқу мөлшерінің шамалы болуы; 2) жер бетіндегі бұрыштың проекцияға ешқандай өзгеріссіз түсірілуі; 3) географиялық координаталардан тік бұрышты координаталар жүйесіне көшу мүмкіндігі.
Осы жоғарыда айтылған шарттарға көлденең цилиидрлік деп аталатын неміс ғалымы Гаусс үсынған проекция тәсілі сәйкес келеді. Бүл проекцияға Жер эллипсоидының беті зоналарға бөлінген. Ол зоналар (4, а-сурет) шығысы мен батысында меридиандармен шектеліп, оңтүстік полюстен солтүстік полюске карай созылып жатады.
Зоналардың бойлықтағы ені 6°-тық болып келеді, нөмірлері Гринвич меридианынан шығыска қарай белгіленеді. Қазақстанның кең байтақ территориясы 6°-тық зоналар бойынша есептегенде 8-ден 15-ші зонаға дейінгі аралықты алып жатыр. Гаусс проекциясында зоналардың орталық (осьтік) меридианы жазықтыққа ешқандай өзгеріссіз проекцияланады, ал осьтік меридианнан алыстаған сайын, қашықтықтар аздаған өзгеріске үшырайды.
Кейде үлкен дәлдікті қажет ететін жұмыстарда жер шарының бетін жазықтыққа 3°-тық зоналар арқылы проекциялайды. Зоналардың осьтік меридианы (х осі) мен (у) жазықтықта өзара перпендикуляр түзу сызықтармен кескінделеді, олардың қиысу нүктесі координаталар басы болады (4, ә-сурет). Қазақстан Солтүстік жарты шарда жатқандықтан, барлық нүктелердің абсциссалары-(Х) оң болып, ал ординаталары У әр зонаның осьтік меридианының шығыс жағынан-оң, ал батысында-теріс болып келеді. Кейде теріс ординаталармен жұмыс істеудің қолайсыздығынан У-осінің басын батысқа карай 500 км-ге шегеру келісілген, демек зоналардың ординаталары қайталанып отырады. Сондықтан, нүктенің қай зонада орналасқанын білу үшін У мағынасының алдына сол зонаның нөмірі жазылады. Мысалы, 4, ә-суретте А және В нүктелері 12-зонада орналасқан делік, ал олардың шын координаталары УА=12625 км, Ув=12385 км-ге тең. Бұл мысалдан мынаны көруге болады: егер нүктенің ординатасы 500 км-ден артық болса, онда ол нүкте В-зонаның батыс жағында болғаны.
Әрі қарай әр зона осьтік меридианмен экваторға параллель етіп жүргізілген кереге көз сызықтарга бөлініп, олар-тік бұрышты координаталар торы не километрлік тор деп аталынады.
мұндағы N-6°- тық зонаның нөмірі.
Координаталық осьтер мен тік бұрышты координаталар басының әрбір зонада толық аныкталған географиялық орны болатындықтан, тікбұрышты және географиялық жүйелері өзара байланыста болады. Ендеше, нүктенің тік бұрышты координаталарынан геодезиялык координаталарга көшуге немесе керісінше жасауға толық мүмкіндік бар.
Жазық полярлық координаталар жүйесі.
Жазық полярлық координаталар жүйесі. Геодезиялык жұмыстарды жүргізген кезде, көптеген нүктелердің орындарын бастапқы бағыт немесе бағдар ретінде қабылданған белгілі бір нысанадан анықталатын жазық, полярлық координаталар жүйесі қолданылады. Осы координаталар жүйесінің элементтері 5-суретте көрсетілген:
1) бастапқы бағыт, полярлық осі-ОХ; ОХ осінен кез-келген жаққа бағыттауға болады, мысалы, А және В нүктелеріне;
2) О-нүктесі-координаталар басы (полюс), түсірістер кезінде, полюс ретінде теодолиттік жүрістер нүктесі қабылданады.
Жазық полярлық координаталар жүйесінде нүкте екі координата арқылы анықталады: полярлық осьтен нүктеге дейінгі бағыт аралығындағы горизонталь бұрыш-ß; полюстен бастап анықталатын нүктеге дейінгі арақашықтық-d. Мысалы, А нүктесінің координаталары ß1 d1 ал В нүктесінің координаталары ß2, d2 болып келеді.
Полярлық бұрыштар полярлык осьпен сағат тілінің бойымен О мен 360° аралыгында өлшенеді. Жазық полярлық координаталар жүйесі теодолиттік түсірістер мен жобадан жергілікті жерге қүрылыс объектілерінің нүктелерін көшіргенде қолданылады.
Жәкен Рүстемов
Жәкен Үрістемов (02.02.1908, Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы - 21.06.1995).- кенші, тау-кен технигі, тау-кен ісі шебері, Социалистік Еңбек Ері (1957).
Дереккөздер
Санат:2 ақпанда туғандар Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар Санат:21 маусымда қайтыс болғандар Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Шахтер даңқы белгісінің иегерлері Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшелері Санат:Қарағанды облыстық Кеңесінің депутаттары Санат:Қарағанды қалалық Кеңесінің депутаттары Санат:Қарағандының құрметті азаматтары Санат:Қарағанды политехникалық колледжі түлектері Санат:Қазақстан шахтерлері Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Шамбри (Сена және Марна)
Шамбри (Chambry) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Мо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,75 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77077, пошта индексі — 77910.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 891 адамды құрады. Халық тығыздығы — 91,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Шалқар (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)
Шалқар – Есіл алабындағы тұзды көл.
Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы Шалқар ауылының солтүстік-батысына қарай 7 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 309,7 м биіктікте жатыр.
Гидрографикасы
Аумағы 35,5 км2, ұзындығы 15,0 км, су айдынының көлемі 267,0 млн. м3, су жинайтын алабы 209 км2. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,5-0,6 м. 1930-1960 жылдар аралығында су деңгейі біртіндеп түскен. Суының минералдылығы көктемгі толығуынан кейін 3,5-4,0 г/л, жазда 4,5-5,0 г/л-ге жетеді.
Жағалау сипаты
Шоқылар арасындағы аңғардағы көл қазаншұңқырында жатыр. Оңтүстік жағалауы көктеректі-қайынды шоқ тоғайлармен көмкерілген, жағаның қалған бөлігі ашық. Су жинайтын алабының 30%-ы жыртылған, кей бөлігіне бетеге-боз өскен. Көлге 5 кішкене өзен құяды. Көл айдыны ашық, түбі жайпақ, ортасына қарай әлсіз еңісті, құмды-тасты, жағалауына таман аздап лайлы. Оңтүстік жағасы биіктігі 8 м жарқабақты, қалған бөліктері жайпақ, қабақтарының биіктігі 3-4 м. Суы мал суаруға және Айыртау, Шалқар елді мекендерінің шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Айыртау ауданы көлдері Санат:Есіл су алабы көлдері
Ай-Тэг-Юган
Ай-Тэг-Юган — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненец АҚ, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Могот-Лейм-Посл тармағының сол жағалауынан 33 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысынан Салехард қаласына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмен Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Рехтзупвег
Рехтзупвег (Rechtsupweg) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Аурих ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Игаза
Игаза — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Томь өзенінің сол жағалауынан 631 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.