cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маастрихт шарты
Толығырақ
1993 жылы 1 қарашада күшіне енді. Ол Еуропа мемлекеттерінің валюталарды біріктіру саласындағы көп жылғы күш-жігерінің қисынды жалғасы болды және 1989 жылғы наурыздан жұмыс істеген Еуропалық валюта жүйесіне сүйенді. 1985 жылы ЕІ-ға мүше елдер бірыңғай еур. акт қабылдады, онда 1992 жылдың аяғына дейін тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, капиталдардың, жұмыс күшінің бірыңғай нарығын құру көзделді. Оны қалыптастыру толымды валюталық одақ құрғанда тиімді нәтиже беретінін көрсетті, олар 1988 жылы шілдедегі Еуро кеңесте экон. және валюталық одақты кезең-кезеңмен қалыптастыру жоспарын әзірлеу туралы шешім қабылдады. Одақ туралы шартты әзірлеу үшін үкіметаралық конференция шақырылды, ол бірыңғай валютаны енгізу және бірыңғай банк құру үшін қажетті өзгерістер енгізуге өкілеттігі бар бірден-бір орган болды. ЕІ-да өткен пікірсайыстарға орай валюталық-экономикалық одақ туралы шартты әзірлеу жұмысымен қатар саяси одақ туралы шарт жасасу үшін екінші үкіметаралық конференция шақыру ұйғарылды. Нәтижесінде Маастрихте (Нидерланд) 1991 жылы 9 – 11 желтоқсанда, 1992 жылы 7 ақпанда Еуропа қоғамдастығын құру туралы Шарт қабылданды. Маастрихт шарты Еуропа экон. қоғамдастығын құру туралы 1957 жылы Рим шартына енгізілген түзетулер мен толықтырулар болып табылады. Атап айтқанда, Рим шартының едәуір бөлігі “редакцияланды” және “Еуропа экономикалық қоғамдастығы” деген термин барлық жерде “Еуропа қоғамдастығы” деген терминмен ауыстырылды. Әйтсе де Маастрихт шарты бекітілуіне байланысты ЕІ 1993 жылы 1 қарашадан бастап ресми түрде Еуро Одақ деп аталғанымен, “қоғамдастық” деген термин бұрынғыша сақталып келе жатқанын айта кету керек.
Дереккөздер
Маастрыхцкая дамова Vertrag über die Europäische Union
Жол
Пайдаланылатын көлік құралының түріне қарай жаяу жүрушілер мен велосипедшілерге арналған жолдар, темір жол, автомобиль жолы, әуе жолдары (қ. Әуе кемесі) және су жолы болып бөлінеді. Ірі қалаларда жер асты жолдары (қ. Метро) болады.
Дереккөздер
Санат:Жолдар
Оддераде
Оддераде (Odderade) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Дитмаршен ауданының құрамына енеді.
Ставролит
thumb| |right| Ставролит (грек. stauros – крест, lіthos – тас), кресті тас – силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Fe2Al9O7(OH)[SіO4]4. Изоморфты қоспалары: Mg, Fe3+, Zn, Tі, Cr, Co. Түр өзгерістері: цинк-ставролит (7,5%-ға дейін ZnO), люсакит (8,5%-ға дейін Со және 0,9% NіO), нордмаркит (11,6%-ға дейін Mn2O3). Моноклиндік сингонияда кристалданып, қысқа баған, призма тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаты жекеленген дән тәрізді; түсі қызғылт қоңыр, шымқай қоңыр, қара, жылтырлығы шыныдай. Қатт. 7,0 – 7,5, тығызд. 3,6 – 3,7 г/см3. Ставролит аймақтық және жапсарлық метаморфизмнің ортаңғы стадияларында сазды шөгінділерден түзіледі. Кристалды тақтатастарда, гнейстерде, гранат, слюда, силлиманит, турмалин, биотит, мусковит, рутил, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Үгілгенде серицитке, хлоритке айналады. Ставролит Шығыс Сібірде]], Оңтүстік Оралда, Азов теніз мен Байкал көлі маңында, Алтай өлкесінде, Джорджия және Нью-Хэмпшир штаттарында (АҚШ), Тирольда (Австрия), Баварияда (Германия) кездеседі. Ставролиттің ірі кристалдары Намибия мен Теннесси штатынан (АҚШ), люсакит – Лусакадан (Замбия) табылды. Мөлдір түр өзгерістері – сирек кездесетін зергерлік тас.
Оддераде
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 324 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 51 083. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Отто Бутеншён.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Ставролит
=Пайдаланған сілтеме=
Санат:Силикат минералдар Санат:Алюминий минералдары Санат:Темір минералдары
Мистербьянко
Мистербьянко (Misterbianco) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Катания провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 46 251 адамды құрайды. Халық тығыздығы 1175 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 37 км² шамасында. Пошта индексі — 95046.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant Antonio abate. Жыл сайынғы мерекесі — 17 қаңтар.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сицилия елді мекендері
Елена Николаева
Елена Павловна Николаева (1940) - қолөнер шебері. Алматы көркемсурет (1962), Санкт-Петербургтегі жоғарғы көркем-өнеркәсіп училещесін бітірген (1967). 1967 жылдан шығармалы жұмыста болды. 1972 - 1976 ж. Алматы көркемсурет училещесінде ұстаздық етті. Николаева негізінен дәстүрлі халық өнерін дамытуға үлес қосты. Оның "Шекспир" панносы (1970), "Сәндік портреттер" (1973), "Жаңарған өлке" (1979) триптихы, "Монтажшылар" (1984) композициясы, "Жеңіспен оралды" (1985), т.б. гобелендері бар. 1981 ж. "Қазақстан" қонақ үйіндегі (Алматы) "Қазақстан" гобелінен (басқалармен бірге) Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1993 ж. Ресейге қоныс аударды.
Белдемше
thumb|right|Белдемше Белдемше, юбка — дененің төменгі жағын жабатын әйелдердің киім-кешек бұйымы. Белдемше барқыттан, әр түрлі жібек маталардан тігіліп, жиегі айнала кестемен немесе құндыз терісімен көмкеріледі, түрлі әшекейлермен безендіріліп, белі қапсырмамен түймеленеді. Үй шаруасында жүргенде алға байлап алатын алжапқышты да “белдемше” деп атайды.
Дәстүрлі белдемше
19 ғасырдың аяғына дейін қазақ әйелдерінің белдемшесі ойын-сауық кезінде көйлек сыртынан киілген. Белдемшенің алдыңғы өңірлері бір-біріне түйісіп тұрады да, белінен төмен қарай кеңи береді.Белдемшені көйлектің етегін түгел жаппайтындай етіп тігеді.
Үй шаруасында киілетін белдемше жалаң қабат күйінде, түрлі-түсті шыттан тігіп, мал сауғанда, тамақ даярлағанда тазалық үшін киіледі.
Дереккөздер
Санат:Киім Санат:Қазақстан мәдениеті
Үлкен Едик
Үлкен Едик — Ресейдегі өзен. Краснояр өлкесі, Хакасия Республикасы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чулым өзенінің оң жағалауынан 1471 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым бастауынан Ачинск қаласына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Автобус кузовының бүйіpi
=Сілтемелер=
Дереккөздер
Санат:Көлік бөлшектері
Сан-Романо-ин-Гарфаньяна
Сан-Романо-ин-Гарфаньяна (San Romano in Garfagnana) — Италиядағы коммуна, Тоскана әкімшілік аймағына қарасты Лукка провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1432 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 55 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 26 км² шамасында. Пошта индексі — 55038.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Миллер (Миссури)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 699 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Лоуренс округы (Миссури)
Кере қарыс
Кере қарыс. «Кере қарыс маңдай ақыл-парасаттың қоймасы сияқты» (Р. Әутәліпов, Той тарқар.). Сырт қарағанда, тұрақты тіркес құрамындағы сөздердің кез келгені, мағына жағынан, түсініксіздік тудырмайды. Алайда, тіліміздің қазіргі түсіндірме сөздіктерінде әр түрлі ұғымға нұсқайды. Екі томдық түсіндірме сөздікте кере қарыс — кең, жазық; ал он томдықта кере қарыс — қарыс жетпейтіндей кбз деп баяндалған. Шындап келгенде, осы екі сөздің алғашқы мағыналары нені аңғартқанын біле бермейміз.
Кысса
Кысса — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мезень өзенінің сол жағалауынан 349 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 76 км-ді құрайды.
Кере қарыс
Тунгус-маньчжур, моңғол тобындағы тілдер дерегінде хир, кірі, кирэ тұлғалас сөздер «өлшем», «өлшеу» мағыналарын береді (ССТМЯ, I, 399). Ал ауыспалы мағыналары «көлем», «аумақ» сияқты түсінікке ие. Дегенмен, алғашқы, тұңғыш мағынасын «өлшем» деп қараймыз. Анығырақ айтқанда, «кере» сөзінің қазақшасы — «өлшеу».
Кысса
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені сағасынан Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Кере қарыс
Тіркестің екінші сыңары иран тілінен табылады ғәрс — ен, енділік (Пер.-рус. сл., 1959). Қазақ тілінде осы тұлға «қарыс» қалпына дейін өзгеріске түскен. Егер «кере қарыс» сөзін алғашқы мағыналары бойынша қазақшаласақ «өлшеу енділік» немесе «енділікті өлшеу», «ендік өлшем» болар еді. Қазақтар қолданылысында да осы жағдай анықтала түседі. Мысалы, «маңдайы кере қарыс», «жылқының қазысы кере қарыс» іспеттес сөз тіркестерінде заттың ұзын тұрқы емес, енділігі өлшеніп отырғанын байқау қиын емес.
Кысса
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Кере қарыс
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Қазақ тілі
Кысса
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Барнштедт (Саксония-Анхальт)
Барнштедт (Саксония-Анхальт) (Barnstädt) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Мерзебург-Кверфурт ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1114 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010). Алып жатқан жер аумағы 18,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 88 030. Муниципалитеттің басшысы — Отто Вебер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
NGC 187
NGC 187 — Кит шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Себета-Яха
Себета-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нярма-Яха өзенінің оң жағалауынан 34 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 29 км-ді құрайды.
NGC 187
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Себета-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
NGC 187
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 3 қарашада Ормонд Стоун астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 187 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 2380, MCG -3-2-34, IRAS00369-1455.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Себета-Яха
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Саффилд (Коннектикут)
Саффилд (Suffield) — Коннектикут штатының Хартфорд (Hartford) округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 14 704 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 111.1 км² шамасында. FIPS коды — 09-74540.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Коннектикут қалалары
Мырты-Ю
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қазақтың халық музыкасы мен музыка театры
Дереккөздер
↑ Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
Өткір радиация
thumb|250px Өткір радиация (Проникающая радиация) — ядролық жарылыс кезінде тарайтын радиоактивті сәулелер (гаммасәулелер мен нейтрондар). Ядролық жарьшыс кезінде пайда болып, лезде жанжаққа тарайтын, көзге көрінбейтін және адамдар сезінбейтін сәуле ағыны. Өткір радиацияға атом жарылысы энергиясының 10-15 пайызы кетеді. Өткір радиацияның әсері 10-15 секундқа созылады да, ол организм клеткаларын иондап, оған зиянды биологиялық әсерін тигізеді. Оның әсерінен тірі клеткалар кобею мүмкіншілігін жояды да, сәуле ауруына шалдығады. Аурудың дәрежесін радиоактивті сәулелендірудің молшері арқьшы біледі, оны рентген көрсетеді. Тротнлді эквиваленті 20 мың тонна ядролык бомба ашық жерде жарылғанда эпицентрден 600 м қашыктықта сәулелену дозасы 10 мың рентгенге, 1 км қашықтықта 1000 рентгенге, 1,5 км қашықтықта 100 рентгенге жетеді. Әр түрлі заттардан (оның ішінде ауадан да) өткенде гамма-сәулелер мен нейтрондардың күші кемиді. Радиацияның әсері жабулы блиндаждардан, баспаналардан, тік ордан, үйлердің кабырғаларынан, кемелер мен танкілердің корпусынан өткенде азаяды. Бұлар сәулелерден де қорғайды. Жер астында немесе су астында жасалған ядролық жарылыстың әсерін жер қабаттары (немесе су) едәуір азайтады, қауіпсіздендіреді. Мыс., 10 см бетон, 14 см жер қабаты, қалыңдығы 25 см ағаш Өткір радиацияның күшін екі еседей кемітеді. Сондықтан да жарылыс кезінде арнаулы орындарга жасырынган адамдар бірдей кашықтыкта түрғанның өзінде радиацияның мөлшерін ашық жерде қалғандардан едәуір аз қабылдайды.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Kernwaffenexplosion Explosion atomique Kärnexplosion
Дүниежүзілік роботтар олимпиадасы
Дүниежүзілік роботтар олимпиадасы(World Robot Olympiad, WRO), Халықаралық Роботтар Жарыстары — 10-18 жас аралығындағы оқушылар арасындағы бәсекелер. Алғаш рет Сингапур қаласында 2004 жылы өтті, қазіргі уақытта бұл жарысқа 32 елден келген 1000 астам дарынды жеткіншектер қатысады.
Бұл олимпиадада негізгі, шығармашылық және роботтар футболы категорияларына арналып құралған LEGO-роботтар бәсекеге түседі. Негізгі категория тапсырмасының мақсаты белгілі бір роботты құрап және алгоритмін жазып шығу, роботтың өлшемі 25х25х25 см-ден аспауы керек. Шығармашылық категорияда берілген тақырыпқа байланысты жоба құрып шығу керек. Негізгі және шығармашылық категорияларының тапсырмалары жыл сайын өзгеріп, қиындай береді. Футбол сайысына қатысу үшін команда екі роботты дайындау керек. Олар басқа командаға қарсы ойнайтын шабуылшы мен қақпашы болып табылады. Футбол ойыны арнайы футбол алаңы мен инфрақызыл сәулелі доп арқылы жүзеге асады.
Негізгі және шығармашылық категория өз кезегінде 10-11 жастар, 11-15 жастар және 15-18 жастағы оқушыларға деп бөлінеді.
WRO 2013
WRO 2013 Индонезия мемлекетінің Джакарта қаласында 15-17 қараша аралығында өтеді. Ережелерді wro2013.org сайтынан білуге болады. Негізгі категорияда Батик (10-11 жас), Боробудур (11-15 жас) және Комодо аралы (15-18 жас) бәсекелері; футбол ережелері өзгермеген
Сена-Мадурейра
Сена-Мадурейра (Sena Madureira) — Бразилиядағы муниципалитет, Акри штатында орналасқан. Вали-ду-Акри мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Сена-Мадурейра экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 34230 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 25278,095 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1,4 адам/км².
Тарихы
Қала 1904 жылы құрылған.
Жалдамалылық
Жалдамалылық - жалдамалыны жалдануға азғырып көндіру, оқытып-үйрету, қаржыландыру немесе өзге материалдық қамтамасыз ету, сондай-ақ оны қарулы жанжалда немесе соғыс қимылдарында пайдаланудан көрініс табатын қылмыс. Жалдамалылық бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыс болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Ақсай көшесі (Астана қаласы)
Бұрынғы атауы Бетонный көшесі. Ақсай көшесі Н.Гоголь көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 725,5 м. Ақсай - Қарағанды облысы, Шалқар алабындағы өзен. Ұзындығы -87 шақырым. Ұлытаудың солтүстік-батыс беткейінен бастау алып, Бозшакөл көліне 2 шақырым жетпей құрғап қалады. Суы көктемде ғана ішуге жарамды.
Антропологиялық принцип
Антропологиялық принцип - адамды табиғаттың бір бөлігі, тарихтан тыс, өзгермейтін материалдық және рухани маңызды табиғи нәрсе деп қарайтын философиялық принцип.
Антропологиялық принцип - өзінің классикалық түрінде дуализмге қарсы бағытталған материялықты руханилыққа бағындыра қарайтын идеализмге де қарсы Маркске дейінгі материализмнің бір түрі. Антропологиялық принциптің негізгі кемшілігі - адам санасының қалыптасуында қоғамдық тарихи практиканы ескермеуінде. Антропологиялық принцип Фейербах пен Чернышевскийдің философияларында өзінің ең биік шыңына жетті. Чернышывскийдің пікірінше, Антропологиялық принцип - материализмді қорғаудың нақты түрі, адамның табиғатына лайықты қоғам құрудың бірден-бір дұрыс жолы.
Антропологиялық принцип негізі - "адам мәнәнің бірлігінде". Ол антропологияны "әр жақты ғылымға" айналдырып, сол арқылы адам қоғамының құбылыстарын түсіндірмекші  болды да, идеализмге барып ұрынды.
Диалектикалық материализм Антропологиялық принципті сынай отырып, адамның мәні тек жеке адамға тән абстракт емес, өзініңшын мағынасында ол - барлық қоғамдық қатынастың жиынтығы ғана дейді.
Дереккөздер
Санат:Философия
Оқушының сана-сезімі
Оқушының сана-сезімі - оқушының оқудың мотивтерін, мақсаттарын, тәсілдерін; өзін-өзі оқу процесін ұйымдастыратын, бағыттайтын және бақылайтын оқу іс-әрекетінің субъектісі ретінде түсінуі.
Тоехаси
Тоехаси — Жапониядағы Айти префектурасының оңтүстік-шығысында, Ацуми түбегінде, Тое өзенінің төменгі ағысының жағалауында орналасқан қала.
Оқушының сана-сезімі
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Тоехаси
1906 жылы 1 тамызда Тоехаси кентіне қала мәртебесі беріледі. Тоехаси – машина жасау және тамақ өнеркәсібінің орталығы.
Қала ауданы 261,35км², халық саны 375 377 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы).
Қала нышандары – азалия гүлі мен камфор ағашы.
Дереккөздер
Санат:Жапония қалалары
Трансверсия
Трансверсия — пурин негізі пиримидин негізімен алмасуынан туатын мутация.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
13 қараша
Қарашаның 13 — Григориан күнтізбесінде жылдың 317-ші күні (кібісе жылдарда 318-ші). Жылдың аяғына 48 күн қалады.
Мерекелер
Тағы қараңыз: Санат:Қарашаның 13 күніндегі мерекелер
Сыртқы сілтемелер
Санат:13 қараша
Асперматизм
Асперматизм (а — жоқ, sperma — тұқым, шәует) - шәуетсіздік, жыныстық қатынас кезінде шәуеттің бөнбеуі. Адам мен еркек жануарлар бедеулігінің себебі.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Ли На (теннисші)
Ли На (李娜; 1982 жылы 26 ақпанда Уханьде, Қытай) — қытайлық теннисші, ұлттық теннис тарихында барынша табысты теннисші.
Жалпы Ақпарат
Ли Наның әкесінің аты Шэнпэн, анасы – Яньпин. Жалғыз балалары. Әкесі қызы 14 жаста болғанында қайтыс болган.
2006 жылдың 27 қаңтарында Шань Цзынға тұрмысқа шықты.
Кішкентайынан бадминтонмен айналысып жұріп, 9 жасында тенниске бас бұрған.
Лидың хардты ұнатады.
Ұзақ уақыт жаттықтырушысы өзінің кұйеуі Шань Цзын болған, кәзіргі уақытта 2002 жылдан бастап Карлос Родригес болды.
Ли қытай, және ағылшын тілдерін жақсы менгерген.
Турнирлерге қатысу тарихы
К — квалификациялық турнирдегі жеңілісі.
Ақпарат өңдеу
Ақпарат өңдеу (Обработка информации; information processing) — алдын ала анықталған мақсатқа жету үшін берілген мәліметтер ді (бір ережеге жинастырылған нұсқаулар бойынша) түрлендіру әдісі.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Бөрлі ауданы
Бөрлі ауданы — Батыс Қазақстан облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы - Ақсай. Бөрлі ауданы 1935 жылдың 30 маусымында құрылған, қазіргі шекарасы бойынша 1965 жылы қалыптасты. Аудан аумағы 5 556 шаршы километр алаңды алып жатыр.
Географиялық орны, жер бедері, климаты
Аудан шығысында Шыңғырлау, оңтүстігінде Сырым, батысында Теректі, Бәйтерек аудандарымен және солтүстігінде Жайық өзенінің бойымен Ресей Федерациясының Орынбор облысымен шектеседі. Аудан жері өзен, сай-жыралармен тілімденген, қыратты, көтеріңкі жазық. Климаты тым континенттік. Жазы ыстық, қысы суық. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –15°С, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 – 250 мм. Аймақтың жері шөлейт белдемде жатыр. Аудан аумағынан Жайық, Ақжайық, Елек, Шыңғырлау өзендері ағып өтеді. Жері негізінен қоңыр және сортаң топырақты. Өсімдік негізінен өзен жайылмаларында өседі. Ағаштардан емен, шегіршін, терек, ырғай, т.б. бар. Жануарлардан түлкі, қарсақ, қабан; құстардан дуадақ, безгелдек кездеседі.
Халқы
Аудан тұрғындарының саны 2019 жылы 56 086 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар 70,90%, орыстар 19,09%, украиндар 5,33%, татарлар 1,74%, беларустер 0,70%, немістер 0,34%, мордвалар 0,29%, башқұрттар 0,21%, өзбектер 0,18%, басқалары 1,22%.
Әкімшілік бөлінісі
center|300px 28 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 13 ауылдық округке біріктілген:
Жол торабы
Бөрілі ауданы арқылы Саратов – Елек (Илецк) темір жолы, Ақсай – Жымпиты – Шыңғырлау автомобиль жолы өтеді. Аудан орталығынан облыс орталығына дейінгі арақашықтық 120 км. Темір жол ұзындығы 85 км, ол облыс жолдары ұзындығының 17,1 % құрайды. Автомобиль жолдарының ұзындығы 465 км, оның ішінде 240 км қатты жабындымен, 220 км қиыршық тас жабындымен және 5 км топырақ жабындымен жабылған.
Шаруашылығы
Негізінен астық өсіру мен мал шаруашылығымен шұғылданады. Ауыл шаруашылығына пайдаланатын жері 553,2 мың га, оның ішінде егістігі 86,3 мың га, жайылым 56,2 мың га, шабындық 9,7 мың га.
Дереккөздер
Санат:Бөрлі ауданы
14 қараша
Қарашаның 14 — Григориан күнтізбесінде жылдың 318-ші күні (кібісе жылдарда 319-шы). Жылдың аяғына 47 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:14 қараша
(935) Кливия
(935) Кливия — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Оны 1920 жылы 7 қыркүйекте Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.
Астероид сол аттас гүлді өсімдіктің атымен аталды.
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Шиенің түрлері
Шие — розагүлдестер тұқымдасына жататын жеміс-жидек өсімдіктерінің бір туысы. Ұзындығы 10 м-ге жететін бұтақтанып тік өсетін жемісті ағаш. Сәуір мен май айында гүлдейді. Жер таңдамайды, әсіресе жарық жерге жақсы өседі. Шиенің 127-дей түрі бар. Соның ішінде жеміс ретінде өсірілетіндері — 4—5 түр, шие бал да, жеміс те береді. Көптеген сорттары болады. Олардың бірі ерте, бірі кеш піседі, негізгі сорттары: «Анадоль шиесі», жұпар шие, Антонов-Костычев шиесі, Аньдо шиесі, Құмшие, Булыгин шиесі, Владимир шиесі, таудың мықыр шиесі —бұл Тянь-Шань тауының беткейлерінде есетін шиенің бір түрі.
Евгений шиесі, Идеал шиесі — Самараның жабайы дала шиесінің аналығын екпе пенсильван шиесінің аталығымен будандастыру арқылы 1906 жылы өсіріп шығарған И. В. Мичурин шиесінің сорты. Мұның түсімі мол, күтім талғамайды, тез өседі, төзімді. Бұл сортты Мичурин шиенің басқа сорттарымен де будандастырған. Екі жасар будан Идеалдан И. Мичурин 1921 жылы мына сорттарды өсіріп шығарды: Лавр шие, Мирт жапырақшие және Даланың ірі жеміс шиесі, Избылецк шиесі, Испан шиесі, Кисляков шиесі.
Қытай шиесі, Тікенді шие, — шиенің шығыста өсетін бір түрі. Жапырағы шабдалдікі тәрізді, гүлі сары түстес, бұтақтарында әрі ұзын, әрі үшкір тікендері бар, жеміс сүйегінін екі бүйірі қабысыңқы — күйме тәрізді.
Копылов шиесі, Краса севера шиесі —көбінесе Ресейдің еуропалық бөлімінің орта алқабында өсірілетін шиенің бір сорты. Июльдің бас кезінде ерте піседі. И. Мичурин бұл сортты екі түрлі жеміс өсімдігін (Владимир шиесі мен Қызыл шиесі) будандастыру арқылы өсіріп шығарған. «Краса севераның» анасы — ерте піскіш Владимир шиесі, атасы — қызыл шие.
Люб шиесі — Ресейдің еуропалық бөлігінің орта алқабында, Кавказда және Украинада өседі. Июльдің аяқ кезі мен августың басында піседі.
Малоярослав шиесі, бадам шие, Миртжапырақ шие, Мичуриндік мықыр шие, Мичуриндік өсімтал шие — Самара дала шиесінің аналығын мичуриндік мықыр шиенің тозаңымен будандастырғаннан кейін алынған жаңа сорт. Мичуриндік өсімтал шие 1887 ж. бірінші рет жеміс бөрген. Мономах шие, Остгейм шиесі, Украинада, Белоруссияда, орталық қара топырақты алқапта өседі, шілде піседі.
Пенсильван шиесі (Prunus pensilvanica) — Америкада өсетін шиенің бір түрі, бойы ұзын, шиесі ұсақ, өте түсімді.
Құмшиесі (Prunus Besseyi), Подбельский шиесі, Полевка шие — мичуриндік жаңа шиенің бір сорты. Жыл сайын мол енім береді. Жемісі ірі. Ағашының бойы 2 м. Аязға төзімді. Тез өніп-өсіп, жедел кебейеді: бір түбі жыл сайын айналасында 10—50 тамыр атпаларын шығарады, бұларды көктемнің бас кезінде қазып алып басқа жерге отырғызса сол жылы жеміс береді. Сөйтіп алғашында отырғызылған 10 түптен 5 жылдың ішінде 500 түп толық бағалы шие өсіруге болады.
Полевка шие телусіз-ақ (қара: Прививка) жеміс шығарады. Осы қасиет Идеалда да бар. Ерте піскіш шие — Краса Севера деген шиенің екінші генерациясынан алынған сорт. «Краса севера» шиесіне қарағанда бұл сорт 1,5 апта ерте піседі.
Дала шиесі (вишня степная) — ұзындығы 50— 150 см болатын бұта. Тамыр атпалары көп болады. Жемісі ірілі-майдалы, түсі күлгіндеу де, күрең де және қара да болады. Дала шиесі көбінесе Оралда, Батыс Сібірде, Ресейдің қара топырақты және орта алқаптарында өседі. И. Мичурин Дала шиесін селекцияда пайдаланып, одан «Мичуриннің өсімтал», «Идеал», «Полжир», «Полевка» және баска жаңа сорттарын өсіріп шығарды.
Уйма шие (вишня уйма) — И. Мичуриннің өсіріп шығарған аласа бойлы жаңа сортты шиесінің бірі. Уйма шиенің қолайлы жері: жемісі жинауға ыңғайлы келеді, солтүстікте де өседі. Украин шиесі — шілде айында піседі.
Шепалы шиесі (вишня шепалинская), Шпанка шиесі — Воронеж және Курск облыстарында өсірілетін шие. Июль айының бірінші жартысында піседі.
Шубин шиесі (вишня шубинка) — Москва және Иванов облыстарында өсіріледі. Июльдің аяғы мен августың басында піседі.
Юбилейлік шие — мол өнім беретін шие.
Американың құм шиесі (Prunus Besseyi W. немесе Western sand Ch.) — Американың аязға төзімді шиесінің бір сорты.. И. Мичурин Американың құм шиесін телуші ретінде де пайдаланған, сонымен бірге туысаралық будандастыру мақсатымен де оны Қытай алхорысымен шағылыстырып, олардың арасынан жаңа сорт алған.
Дереккөздер
Санат:Раушангүлділер Санат:Ауыл шаруашылығы
Марк Павлович Павлов
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1918 жылы туғандар
Қызылжар ауылдық округі (Ертіс ауданы)
Қызылжар ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Қызылжар, Тоғызақ ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылжар ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1580 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ертіс ауданы ауылдық округтері
Аспермия
Аспермия - бөлінген шәует құрамында сперматозоидтардың болмауы. Адам мен еркек жануарлар бедеулігінің себебі.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Адсорбциялық су
Дереккөздер
Санат:Геология
Неи-ле-Реаль
Неи-ле-Реаль (Neuilly-le-Réal) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Мулен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 46,97 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03197, пошта индексі — 03340.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1372 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,21 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Гистрион
Гистрион (histrio)-1) комедиялық-тұрмыстық сахналарда ойнаған Ежелгі Рим актері; 2) Ертедегі орта ғасыр дәуірінде өмір сүрген кезбе халық актері (9-13 ғ.). Ол - музыкант, әңгімеші, биші, жануарларды қолға үйретіп машықтандырушы болған. Францияда оны -жониф, Германияда-шпиль-ман, Польшада - франт, Ресейде - скоморохтар, Қазақстанда - қуақы, қу, Тәжікстанда - масқарапоз, Өзбеқстанда - қызықшы деп атаған. Кезінде шіркеу мен билеуші таптың қудалауына ұшырады.
Этнофобия
Этнофобия - өз этносының немесе этнос бірлестігінің басқа этностарға жауласуы негізінде жасалған психология, саясат, идеология.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Токай
Токай – Жапониядағы Айти префектурасының оңтүстік-шығысында, Тита түбегінде, Исэ шығанағының жағалауындағы қала. .
1969 жылы 1 сәуірде Тита уезіндегі Уэно мен Екосука кенттерін біріктіру арқылы негізі қаланған.
Қала – қара металлургия мен химия өндірісінің орталығы. Қала ауданы 43,36км², халық саны 108 694 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы).
Қала нышандары – Азалия Сацуки гүлі мен камфор ағашы.
Тавакач
Тавакач — Башқұртстанның Архангель ауданындағы ауыл,    Тавакачев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 623 адамды құрады. Пошта индексі — 453030, ОКАТО коды — 80203846001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Рахмет Жанғазыұлы Жолаев
Рахмет Жанғазыұлы Жолаев – ғалым, техника ғылымының доктуры (1962), профессор (1964), Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962), Қазақстанның еңбек сіңірген гидротехнигі (1961).
Еңбектері
Жолаевтың негізгі ғылым зерттеулері гидротехникалық құрылыс және су шығару мәселелеріне арналған. Ол тау өзендерінен су тартқыш құрылғылардың тиімді түрлерін зерттеп, олардың Қазақстан, Қырғызстан және Түрікменстанның гидротехника құрылыстарында пайдаланылуына ұйытқы болды. Сондай-ақ, күріш егістігіне су жіберуді реттеу әдістерін ұсынды, суды бөлудің теориялық негіздерін зерттеді. Октябрь Революциясы, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдермен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Шалқар ауданында туғандар Санат:1910 жылы туғандар Санат:1979 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Профессорлар Санат:Қазақстан гидротехниктері
Қоғыр
Дереккөздер
Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Ла-Иглесуэла-дель-Сид
Ла-Иглесуэла-дель-Сид (La Iglesuela del Cid) — Испаниядағы муниципалитет. Арагон автономды бірлестігіне қарасты Теруэль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Маэстрасго ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 505 адамды құрайды.
Сергей Федорович Ударцев
Сергей Федорович Ударцев (28.8.1951 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Об кенті) – заң ғылымы докторы (1992), профессор (1994), ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1998). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы университетте ассистент, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1976–88), Алматы жоғары партия мектебі мен Алматы басқару және саясаттану университетінде доцент, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1988–92), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында доцент (1992), ҚР Конституциялық сотында судья (1992–95), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1995–99), «Қазатомөнеркәсіп» ЖАҚ-да бөлім, басқарма бастығы (1998–99) болды. 1999 жылдан «Әділет» жоғары құқық мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады. «Политическая и правовая теория анархизма в России: история и современность» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік кітаптардың авторы.
IC 901
IC 901 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 47954, MCG 2-35-11, ZWG 73.45.
Сыртқы сілтемелер
IC 901 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
NGC 4519
NGC 4519 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан SBcd типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 15 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4519 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 41719, UGC 7709, MCG 2-32-135, ZWG 70.167, VCC 1508, IRAS12308+0856.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
IC 5339
IC 5339 — Tucana шоқжұлдызында орналасқан E-S0 (эллипстік спиральді галактика) типті галактика.
УЕФА кубогы 1979/80
УЕФА кубогы 1979/80 — аталымыш турнирдің тоғызыншы маусымы. Жартылай финалға ГФР-дің төрт бірдей клубы шығып, рекорд жасады. Ал ГФР атынан қатысқан бесінші клуб "Кайзерслаутерн" ширек финалда "Бавариядан" ұтылды.
Финалда "Айнтрахт Франкфурт" және "Боруссия Менхенгладбах" клубтары кездесіп, "Айнтрахт" клубы жеңімпаз атанды.
Финал
Толық мақаласы: УЕФА кубогының финалы 1980
Сілтемелер
Санат:УЕФА Еуропа Лигасының маусымдары Санат:1979 жылғы футбол Санат:1980 жылғы футбол
Момышұлы атындағы көше (Алматы)
right|thumb Көшеге өрліктің символы, ұлтжандылықтың үлгісі, белгілі жазушы, Панфиловшылар дивизиясы полкінің қолбасшысы, аты аңызға айналған халық қаһарманы, Кеңес одағының батыры Бауыржан Момышұлының есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 31.01.1985 №3153 шешімі) берілген. Бауыржан Момышұлы (1910-1982) Жамбыл облысы Жуалы ауданының Көлбастау елді мекенінде дүниеге келген. Ол - «Артымызда Мәскеу», «Төлеген Тоқтаров», «Генерал Панфилов», «Ұшқан ұя» шығармаларының авторы.
Көше Әуезов ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Новостройка көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Төле би, Жұбанов, Абай, Шаляпин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 4500 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Алкобаса (аудан)
Алкобаса (аудан) (Alcobaça) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лейрия округінің құрамына кіреді. Алкобаса муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Оэште экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 987 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,38 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1 475,40 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лейрия округінің елді мекендері
Абайлаңыз, сиыр!
Абайлаңыз, сиыр! (орысша Осторожно, корова!) — 2014 жылы шыққан режиссері – Асқар Ұзабаев пен продюсері – Баян Есентаеваның комедиялық жанрда түсірілген фильмі.
Фильмнің сюжеті
Алматы, 1993 жыл. Сиыр деген лақап атты жас семіз студент қыз Айгүлді барлық курстастары әжуа қылады. Барлық студент қыздар сияқты, ол да топтарындағы ең әдемі Марлен есімді жігітке ғашық болады. Студенттік кештердің бірінде бойжеткен оған өз сезімін білдіруге шешім қабылдайды, бірақ сол әрекеті сәтсіздікке ұшырап, масқара болады. 20 жылдан кейін Айгүл кішігірім ауыл әкімі лауазымына сайлауға түсуді ұйғарады және оның ең басты бәсекелесі сол баяғы Марлен болады. Айгүлге махаббат пен депутат мандаты арасында таңдау жасауға тура келеді.
Сыртқы сілтемелер
Фильмнің толық нұсқасы
Санат:Қазақстан фильмдері Санат:2014 жылғы фильмдер
Кіші Горевка
Кіші Горевка (Кіші Гаревка) — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Печора өзенінің оң жағалауынан 1518 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Амапа
Амапа  (Amapá) — Бразилиядағы муниципалитет, Амапа штатында орналасқан. Солтүстік Амапа мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Амапа экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2008 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7745 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9169 км² шамасында. Халық тығыздығы — 0,808 адам/км².
Кіші Горевка
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Амапа
Тарихы
Санат:Амапа елді мекендері
Габровица (Пазарджик облысы)
Габровица (Габровица) — Болгариядағы ауыл. Пазарджик облысына қарасты Белово қауымының құрамына кіреді.
Айыр тәрізді арқалық
Айыр тәрізді арқалық - алдыңғы аралық осьіне айыр тәрізді ұштарында, автомобиль доңғалағының бұралуын қамтамасыз ететін цапфа орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Арқалық Санат:Техника
Габровица (Пазарджик облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 492 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4467. Телефон коды — 03583. ЕКАТТЕ коды — 14163.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пазарджик облысының елді мекендері
Көкпекті (Ақтөбе облысындағы қыстау)
Көкпекті – Байсары тауының оңтүстігіндегі қыстау.
Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Кемерши ауылының солтүстігінде 22 км жерде орналасқан. Сағыз өзенінің аңғарында.
Қыстаулары мен бұлақ жазықтары
Маңында Бұлақ, Ақсай, Қызылшоқы, Қосағаш қыстаулары мен Егіндібұлақ бұлағы бар. Қырқалы жазықтағы сортаң топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп өседі.
Дереккөздер
Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Жоқтау
Жоқтау немесе элегия (гр. ἐλεγεία – жоқтау) — дауыс қылу деп те аталады, қазақ халқының әдет-ғұрпында адам қайтыс болған күннен бастап оның жылы өтіп, асы берілгенше жоқтау айтылады. Қазаны естіген жанашыр туыстар ауылға “ой,бауырым" деп ат қойып шауа келіп, атынан жығыла түсіп, жақындары жоқтау айтып, қайғылы сарынмен көріседі.
Элегия
thumb|right|200px|Уильям Адольф Бугро: Элегия (1899) Элегияға арнайы тоқталсақ, өлеңдік ұйқаспен жазылатын, айтылатын, өлімге, махаббатқа, соғысқа қарата автордың қайғылы түрде терең сезіммен еске алуын білдіретін лирикалық өлең-жырлар. Мұндай өлеңдерге жақын туыстарының, достарының өлушіге арнап қайғылы түрде айтатын жоқтаулары, елдік-ұлттық трагедияны айтатын мұңлы өлеңдер (Елім-ай, Ағажай-Алтайдай әндері), адамның немесе адамзаттың басына келген пәле-қазаларды айыптап айтатын қасірет өлеңдері де кіреді. Бұл өлең түрі ежелгі халықтардың бәрінде дерлік - ғұндарда, түрік халықтарында да, грек-римдіктерде, қытайларда да болған. Жоқтау өлеңдері қайғы-мұңға толы болатыны өз алдына, онда және терең махаббат, ізгі сезім, философиялық толғаныс, жау мен жамандыққа деген кек, тіпті батырлық жігер де жатқан болады. Кейбір өлеңдер негізгі тақырыпқа орай сыншыл, ызалы, кекесінді, түйреп өткен, жамандықты масқара-мазақ еткен мағынаға ие болуы да мүмкін. Кейде естірту, көңіл айту, қайғыны басу да осы жанрға кіреді.
Мысалы:
''Аққу ұшып көлге кетті,
Сұңқар ұшып шөлге кетті.
Ол адасып кеткен жоқ,
Әркім барар жерге кетті.
Арғымақтың тұяғы,
Тасты баса кетілер,
Сазды басса жетілер.
Екі арыс аман болсын,
Жетпесті қума,
Келмеске жылама.(2) ''
Жоқтаудың тарихи үлгілері
''Алып Ер тоңа өлді ме?
Жаман дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар!
Зұлым жауды қашырған.
Мойнын тұтып қайырған
Өлім басты аударып..
Заман өтер, кісі тоймас,
Адам ұлы мәңгі қалмас
Заман әбден тозды,
Осал жауыз қозғалды
Өнер біткен сиреді,
Дүние бегі Афрасиаб жоғалып(3)
'' Жоқтау айтылып жатқан кезде,– деп жазады этнограф, тілші-ғалым Т. Арынов: «Айтушылардың барлығы жылап, көл-көсір көз жастарын төгу шарт емес. Тек өлген азаматтың жұбайы ерекше сарынмен, терең сезіммен айтқан кезде азаматқа арналған қайғылы сөздер мен ащы өкінішті көтере алмай талып қалатын әйелдер, қыздар болады. Осы бір ауыр сурет тыңдаушыларына қатты әсер етеді, әркімді ел үшін, өз халқы үшін қызмет етуге баулитын үлкен тәрбиелік мәні бар құбылыс болған». Жоқтау өлеңдерінің көнелік сипаты жайлы сөз еткенде ең алдымен тасқа басылған алғашқы үлгілер, көне түркі жазба ескерткіштеріне айырықша тоқталған жөн. Бұл жазулар жалпы түркі тектес халықтардың мол мұрасы, бастау бұлағы екені мәлім. Мәселен, Күлтеген жазуларында форма жағынан да,  мазмұн жағынан да  қазақтың жоқтау жырларымен үндес тұстары кездесіп отырады. Мысалы:
''Інім Күлтегін қаза болды,
Көрер көзім көрместей,
Білгір ақылым білместей болды.
Өзім қайғырдым.
Тағдырды тәңірі жасар,
Адам баласы бәрі өлгелі туған.
Қайғырғаным сонша,
Көзге ыстық жас келер,
Көңілге ауыр шер келер,
Тағы да ойландым,
Қатты қайғырдым. (4)
''Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным!
Тұра алмастай үзілді ме жұлыным!
Адасқанын жолға салдық бұл ноғайлы ұлының!
Аққан бұлақ, жанған шырақ жалғыз күнде құрыдың,
Жоқтаудың көне де көркем үлгілерінің бірі ретінде Қаз дауысты Қазыбекті қызы Қамқаның жоқтауына тоқтала кетейік:
''Біссмілләдан бастайын,
Шариғаттан аспайын,
Ішім толды қайғыға,
Азырақ көзім жастайын,
Алаштан озған әкекем,
Жоқтаусыз қалай тастайын?
Алатаудай әкеме Ажалдың сыны келгені,
Көздің жасын көрмеді!
Қазақ болып зарлады,
Тілеуді құдай бермеді,
Кешегі жүрген әкекем
Жоқтаусыз тастар ма еді?! ''
Әбдірахман өлгенде ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлы жазған мына өлеңінен де жоқтау сарынын байқауға болады:
''«Арғы атасы қажы еді,
Бейіштен татқай шәрбәтты,
Жарықтықтың өнері,
Адалдық, ақыл жасынан,
Қозғапты, тыныштық бермепті,
Мал түгіл жанға мырза еді,
Аңсап алдын кернепті.
Бәрінің көңілін тындырып,
Біреуін ала көрмепті.
Әлемге жайған өрнекті
Тәубесін еске түсіріп,
'''«…Қажыны алған бұл өлім
Сабырлық қылсақ керек-ті»''' деп жұбату айтады.(6)
Сондай-ақ жоқтау қаралы хабарды кеш алған сыйлы адамдар келгенде де айтылады. Жоқтаудың созылыңқырап айтылатын, ғасырлар бойы қалыптасқан әр түрлі сарыны бар. Жамбылдың “Алғадайындағы”, Кенен Әзірбаевтың “Базар–Назарындағы” әуен-ырғақтар – ежелгі халық жоқтауның үлгісімен жазылған (қ. Жоқтау әні). Жоқтау жырының тілі мейлінше бай болып келеді. Онда “ақылға дихан кемеңгер”, “мұхит дария суындай”, “ақылы терең мол еді”, “жапырағы алтын шынарым”, т.б. шешендік өрнектер көп қолданылады.
Жоқтаудың зерттелуі
Жоқтау жырларын зерттеу 19 ғасырдан басталады. Ш.Уәлиханов оған алғаш ғыл. баға беріп, бірнеше үлгісін жазып алған. Жоқтау ауыз әдебиетінің бағалы үлгісі ретінде жинап, 1926 ж. “23 жоқтау” деп аталатын кітап етіп шығарған Ахмет Байтұрсынұлы болды. 19 ғасырдың соңы 20 ғасырдың басындағы ақын-жыраулардың шығармаларында әр түрлі жоқтау үлгілері кездесіп отырады. Әсіресе, 20-ші ғасырдағы қиын кезеңдерде ақын-жазушылар қаламынан туған жоқтау жырлар, Ұлы Отан соғысынан оралмаған, ерлікпен өмірін қиған ұлдарына арнаған халық жоқтаулары жеткілікті.
Жоқтауды Ахмет Байтұрсынұлынан кейін жүйелі түрде жинап, зерттеген тілші-ғалым Т.Арынов болды. Ол қазақтың жоқтау жырларын мұқият жинастырып, “Боздағым” деген атпен кітап етіп, бастырып шығарды (1990).Жоқтау' – қазақ халқының дәстүрлі ғұрыптық салты, тұрмыс-салт жырларының бір түрі.
Жоқтаудың қысқаша тарихы
Жоқтаудың ежелгі үлгілері шумерлердің Гильгамеш туралы жырларында да, үнді эпосы “Махабхаратада” да, Гомердің поэмасы “Илиада” да, Мысыр жырларында да кездеседі. Жоқтау үлгісіндегі жырларды ежелгі грек трагедияшылары, сондай-ақ Рим ақындары Катулл мен Вергилий де жазған. Түркі әдебиетіндегі жоқтаудың ең көне үлгілерінің бірі – “Алып Ер Тоңғаны жоқтау”. “Бөрідей ұлып жылады, Жоқтады жыртып жағасын” дейді жырда. Махмұт Қашқаридың жазуы бойынша, жоқтау – ежелгі түркі тайпаларының ерлік тұрмысынан туған жырлардың бір түрі. Алып Ер Тоңға түркілердің арғы тегі сақ ұлысының аты аңызға айналған билеушісі, жауларын тізе бүктірген алып батыр. Жыр мазмұнынан батырдың бейнесі, ерлік өмірі анық байқалады. Жоқтау жырлары ежелгі түркі халықтарына ортақ басқа әдеби мұраларда да кездесіп отырады. Соның бірі – оғыз-қыпшақ дәуірінің (8 – 9 ғасырлар) ескерткіші “Қорқыт ата кітабындағы” Дирсеханның жалғыз ұлы Бұқашты анасының жоқтау жыры. Осындай жоқтаулар ауыз әдебиетіндегі “Қобыланды батыр”, “Алпамыс батыр”, “Ер Тарғын” сияқты қаhармандық эпостарда, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қыз Жібек” сияқты ғашықтық жырларда да ұшырасады. Бұл жоқтау батырдың ел-жұртынан амалсыз айырылған кезінде, жау қолына түсіп дұшпанынан қорлық көрген кезінде туыстарының қайғысымен аралас суреттеліп отырады. Жоқтаудың бізге жеткен көне үлгілері халық тарихындағы болған оқиғалармен сабақтас. Осындай оқиға Қодан тайшының атақты жоқтауымен байланысты халық жадында сақталып қалған. Қара қыпшақ Қобыланды Әбілхайыр ханның қазысы, арғынның әділдігі үшін Ақжол аталған биі Дайырқожаны өлтіреді (1456). Сонда әкесі Қодан тайшының қаза болған ұлының сүйегін айналып жүріп айтқан, “Қара қыпшақ Қобыландыда, Нең бар еді, құлыным” деп басталатын жоқтау арада сан ғасыр өтсе де халық жадында сақталып қалған. Дайырқожа өлгеннен кейін Жәнібек, Керейлермен бірге Шу бойына көшкен Қодан тайшы Қазақ хандығының шаңырақ көтеруіне өз үлесін қосқаны тарихтан белгілі. Қазақ халқының әдет-ғұрпы бойынша, жоқтауды марқұм болған адамның артында қалған әйелі, қызы, қарындасы, келіні, басқа да туыстарының әйелдері айтады. Ел ішіне кең тараған жоқтау жырлары негізінен айтар ой сарыны, ұйқасы, образды сөз кестесі жағынан бір-біріне ұқсас болып келеді. Елге қадірлі, беделді адамның қазасын лайықты жырмен жоқтау оның артындағы қалған ел-жұртына салмақты сын болған. Әдетте, жаттанды сөздермен көпке белгілі жоқтау үлгілері ондай кезде жаңаша айтылып, мазмұны жағынан толығып отырады. Ел есінде сақталған осындай жоқтау үлгілері ауызша тарап, көпшілігі кейінгі ұрпаққа жеткен. Осындай жоқтаулардың бірі – “Мамайды шешесі Қараүлек ананың жоқтауы” (1559). Қараүлек ана Мамайдың бойындағы асыл қасиеттерін терең жеткізіп, осындай адам өлген соң елдің келешегі не болады, орнын кім толтырады деп тебіренеді. жоқтаудың айтылған уақыты да, ондағы адамдардың өмір сүрген дәуірі де тарихи деректерге сәйкес. Атақты Қаз дауысты Қазыбек биді қызы Қамқаның жоқтау жыры да (1758) – аяулы азамат есімін қастерлеп, кейінгіге оның ісін жоқтау жыры арқылы жеткізе білудің жарқын үлгісі.
Түсініктемелер
Санат:Салт-дәстүрлер
Люля
Люля — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Чуваш Республикасы, Мордовия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сура өзенінің оң жағалауынан 269 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 47 км-ді құрайды.