cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украина
Античная заман
Скифы, ираноязычный халық орталықтың Азиясынан, VII ғасырда дейін н. э. киммерийцев Украинаның далаларынан вытеснили.
Жақын ең баяғы кезге гректер бірінші отарларды солтүстіктің Причерноморье шегінде VIII общегреческого отарла- қозғалысының - ғасырдың VI дейін н негіздеу бастады. э. (Ұлы грек отарла-). Солтүстіктің Причерноморья древнегреческой отарла- е ауқымдары - VII ортасының - V ғасыр дейін н мезгілдіктер́. э. Ол в несколько кезеңдер өтті және нескольких бағытта: батысшылда (Төменгі Побужье және төменгі приднепровье, батысшыл және юго-западный Крым) және шығыста (керченского бұғаздың оба жағасы, Кавказа және Приазовья жағасы). Ара жүріс отарла- негізде- несколько ондаған полис және ең кесек-кесек Боспор киммерийский бол- кенттердің, Ольвия, Херсонес таврический, Фанагория болған, Тира, Нимфей, Гермонасса.
Санал-, не скифы бірінші мемлекетті қазіргі Украинаның аумағында жасады. Около 200 жыл дейін н. э. скифов сарматы вытеснили. Н III ғасырында. э. северо-запада Украинаның аумағына мында Ойум өзінің королевство жаса- готы - екі мемлекеттік білім Украинаның аумағында көшкен. Готской заманмен қойын-қолтық да черняховскую археологиялық мәдениетті Правобережье байланыстырады және Причерноморье, нешінші - III - IV межесінің - ғасырдың V II межесінде өмір сүрді.
375 жылы готы жеңілісті Азияның тереңдіктерінен деген ауғындардың гуннов потерпели, қарамастан және үшін Дунай көшті, в шектер римской империи, қайда бара-бара өзінің королевства жасады. Гуннов держава спустя жүз жылдықты ақырын-ақырын түркі мемлекеттің қатарына деген ыдырады.
Кейін гуннов басқынының гегемония над Украинаның қазіргі аумағымен соңында V ғасырдың антов және сәйкесінше пеньковской (да жарым-жарты колочинской) және пражско-корчацкой археологиялық дақылдармен ұсын- склавинов славянским бауларына деген ауысқан. Тез арада Украинаның аумағының левобережная бөлігі Таврией хазарского каганата (салтово-маяцкая археологиялық мәдениет) тәуелділікке деген кездестірді.
Украинаның северо-западные облыстары в осы уақытты славян туғыз- ең ықтимал жерімен саналады. Славянским бауларға Украинаның аумағында поляне, древляне, северяне, бужане, тиверцы, соңында бірінші мыңжылдықтың қарады уличи, волыняне және сырттар.
Орта ғасыр
9 ғасырдан бастап Украина жері Киев Поляна бастаған орыс жерінің орталығына айналды. 882 жылы Киевті Варанг князі Олег (882-912) басып алып, оны «орыс қалаларының анасы» деп жариялап, Варангиялық Рюрик әулетінің билігін орнатты. Ольга княгиня (945-965), оның ұлы Святослав Батыл (965-972), Ұлы Владимирдің немересі (980-1015) және Ярослав Дана шөбересі (1019-1054) тұсында, жер. Ресей мемлекеті Киевтің көршілес шығыс славян, балтық және фин-угор тайпаларын жаулап алуы арқылы кеңейді.
Бұл Еуропадағы ең үлкен мемлекет болды, оның ауданы 1,5 миллион км2-ге жетті. Киев Русінің шекарасы солтүстікте Чудский көлі, Балтық теңізінің Финляндия шығанағы, Ладога және Онега көлдері аумақтарында жатыр; батыста — Днестр, Карпат, Батыс Буг, Ниман және Батыс Двина бастаулары аймағында; оңтүстігінде - Сула, Дон, Роси және Оңтүстік Буг; шығысында – Еділ және оның салалары Ока. Бұрын жергілікті князьдер басқарған жерлер мен этникалық князьдіктер Рюриковтарға берілді. 988 жылы Еділдің тұсында рутендіктер Византиядан христиан дінін қабылдады, бұл Украина жерінің келесі мыңжылдықтардағы өркениеттік тиістілігін анықтады және еуропалық монархиялар онымен есептесе бастады. Бірақ 11-13 ғасырлардағы феодалдық бытыраңқылық процесі Ресейдің әлсіреуіне әкелді, Киевтен негізгі билік орталықтары солтүстік-шығысқа, Окаға, болашақта Мәскеу княздігі пайда болған Еділ княздігіне көшті және содан кейін Мәскеу патшалығы, сондай-ақ батысқа қарай Галич және Еділ қалаларына дейін.
Сондай-ақ қазіргі Украина территориясында Черниговск (Деснада), Переяславск (қазіргі Полтава облысы), Турово-Пинск (Полиссияда) сияқты ұлы князьдіктер белгілі бір уақыт бойы болды.
1240 жылдары Ресейді Моңғол империясы қиратып, орыс княздіктерінің көпшілігі оған тәуелді болды.
Галисия-Волын мемлекеті
Киев Русі құлдырағаннан кейін украин жерінің саяси, экономикалық және мәдени орталығы Галиция-Волын мемлекетіне көшті. Оның құрамына Волынь, Халычина, Берестейщина, Холмщина, Пидляшсия, Белжщина, Турово-Пинщина, Қара Русь, Батыс Киевский, Закарпатье кірді. Ростиславичтер басқарған Галисиядағы тәуелсіз княздіктер 1084 жылдан бастап орталықтары Пржемысль, Теребовль және Звенигородта пайда болды. 1141 жылы Володимирко Володарович оларды біртұтас Галисия княздігіне біріктірді, ол Ярослав Осмомысль тұсында шарықтау шегіне жетті.
1199 жылы Украинаның пошта маркасында 13 ғасырдағы Данило Халицкийдің шабандозы. Ұлы Рим Галисия мен Волынияны біртұтас Галисия-Волын мемлекетіне біріктірді. 1245 жылы оның ұлы және мұрагері Данило татар-моңғол шапқыншылығы кезінде оның Алтын Ордаға тәуелділігін мойындады, бірақ тәуелсіздік үшін күресте католиктік Еуропаның көмегіне үміттеніп, Польша, Венгрия, Мазовия және Тевтон ордені, ал 1253 жылы ол автократтың белгісін - Рим Папасы Иннокентий IV-тен Ресей королінің тәжін қабылдады.
Шамамен 1256 жылы, Куремса моңғолдарын жеңгеннен кейін Данило Львов қаласының негізін қалады. 1259 жылы Батыстан әскери көмек болмағандықтан, патша Орданың үстемдігін қайта мойындады. Оның мұрагері Лев I Ордалардың Польша мен Литвадағы жорықтарына үнемі қатысты. 1303 жылы Даниловтың немересі король Юрий I Галисия Метрополисін құруға қол жеткізді. 1308 жылы мемлекет тевтон рыцарларымен және мазов княздерімен одақтаса отырып, Алтын Ордаға қарсы күресті бастаған оның ұлдары Андрий мен Лев II-ге көшті. Алайда олар қайтыс болғаннан кейін соңғы монарх Юрий II өзін қайтадан Алтын Орданың вассалы деп таныды. 1340 жылы оның өлтірілуі Ресей тағына әулеттік құқығы бар көршілері Польша мен Литваға галисия-волындық мұра үшін соғыс бастауға себеп болды. 1392 жылы Халычина Бельц жері және Холм облысы бар Польша патшалығына, ал Волыния - Киев пен Чернигов княздіктерінің жерлерін бұрынырақ игерген Литва Ұлы Герцогтігіне кірді. Сонымен бірге оңтүстік украин жерлері 1447 жылы құрылған Алтын Орданың, кейінірек Қырым хандығының, Закарпатия Венгрияның құрамына кірді.
Литва-орыс және поляк мемлекеттерінің құрамында
14 ғасырда Гедиминовичтер әулетінен шыққан Литва княздары Алтын Орданың құлдырауының басталуын сәтті пайдаланып, 13 ғасырдың ортасында Батия шапқыншылығынан қираған орыс жерлерін жинап, қайта бөлуді бастады. Литва Ұлы Герцогтігінің құрамындағы славян және іс жүзінде литва жерлерінің арақатынасы 1341 жылы 2,5-ке 1 болды, ал 1430 жылы ол 12-ге 1 болды. Князь Гедимин Ресей жерлерін Литваға қосуды бастады, атап айтқанда 1322 жылы Киевті басып алу арқылы кейіннен. Ирпин өзеніндегі шайқастағы жеңіс. 1340 жылы князь Любарт Волынияны Литваға қосты. Украин жерінің негізгі массасы Чернигов-Сиверский (1357-1358), Подльский (1363) және Киев жерлерін (1362-1363) қосып алған Ольгерд тұсында Литваға қосылды. Жаңа жерлер жаулап алу жолымен де, бейбіт бастамалар (келісім-шарттар, неке және отбасылық одақтар) арқылы да соңғыларының басымдылығымен қосылды.
1398 жылдан бастап Литва мемлекеті Литва, Ресей және Жемайтияның Ұлы Герцогтігі деп аталды.
Мемлекетті Литва князьдік әулеттері басқарғанымен, Литваның Ұлы Герцогтігіндегі қуатты орындарды көптеген орыс (украин) княздік отбасылары иеленді, олар литвалықтардан асып түсті, ал барлық деңгейдегі армияның үлкен бөлігін орыс солдаттары және командирлер. Орыс сарбаздары 1392 жылдан бастап Галисия мен басқа да батыс Украина жерлерін қамтитын Польша корольдігінің армиясында көрнекті орындарға ие болды. Атап айтқанда, Грюнвальд шайқасында (1410 ж.), поляк пен литва әскерлері бірігіп Тевтон орденін талқандаса, Львов маңындағы Романив қаласынан шыққан орыс рыцары Иванко Сушик ерліктері үшін патша Ягаилден атақ-даңқ пен жерлерді жеңіп алды. Литва мемлекетінің орыс (украин) княздік әулеттерінің ішінде Острозки мен Вышневецкийдің Волындық отбасылары ерекше атақты, беделді және ауқатты болды. Князь Константин Острозкий (1460-1530) Литва мемлекетінің ең табысты қолбасшыларының бірі, 1497 жылы Очаков маңында татар әскерін жеңгені үшін Литваның Ұлы Гетманы атағын бірінші болып жеңіп алған. 1514 жылы Орша шайқасында Константин Острозкий басқарған литва-орыс әскері Мәскеудің орыс жерлерін басып алуын тоқтатып, Василий III-нің мәскеулік әскерін талқандады.
Литваның Ұлы Герцогтігінің құрамында, литвалық әскери дәстүрлердің әсерінен украин казактары алғаш рет пайда болды. Казактарды негізінен Литва элитасы олардың пайда болуының алғашқы кезеңдерінде қолдағанымен, бұл мемлекет тарапынан мақсатты ұйым емес, көшпелілерден қорғаныс үшін ерікті процестер болды. Казак әскерлерінің санының артуы және олардың Қырым хандығының жерлеріне жорықтары Литва князьдері мен хан арасындағы қарым-қатынаста тұрақты шиеленіс тудырды. 1556 жылы Волынский князі Дмитрий Вышневецкий көшпенділерге қарсы күресу үшін Мала Хортица аралында бекініс құрды. Бұл бірінші казак сичінің кейінгі құрылуының бастаушысы болды.
1569 жылы Литва және Поляк мемлекеттері біртұтас Поляк-Литва Достастығына біріктірілді және Литва мемлекетінің орыс князьдік отбасылары негізінен сол кездегі ықпалын сақтап қалды. 1576 жылы Острозка князі Константин Василь негізінен өзінің асыл ханшайымы Халшка Острозканың қамқорлығымен Украинадағы ең көне жоғары оқу орны - Острозка академиясын құрды.
Жаңа уақыт
15 ғасырда Литва Ұлы Герцогтігінің оңтүстік-шығысында, Днепр аймағында өздерін казактар ​​деп атай бастаған қауымдар пайда болды. Олардың бөлінуі осы жерлерді Запорожьенің «жабайы даласында» дала халықтарының шабуылдарынан қорғаған жауынгерлер топтарының құрылуымен байланысты болды. 16 ғасырдан бастап Запорожье Сич казактардың әскери орталығына айналды. Запорожье армиясының казактары Поляк-Литва Достастығы жағындағы соғыстарға қатысқан жеке әлеуметтік тапты құрады: 1558-1583 жылдардағы Ливон соғысы, 1605-1618 жылдардағы Польша-Мәскеу соғысы, 1620-1616 жылдардағы Хотын соғысы. , және 1632-1634 жылдардағы Смоленск соғысы. Сонымен қатар, казактар ​​өз бетінше Молдоваға, Мәскеуге, Қырым хандығына, Болгарияның Қара теңіз жағалауына және Кіші Азияға тонау жорықтарына шықты, сонымен қатар, әсіресе 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғыс кезінде жалдамалы әрекеттермен белсенді түрде айналысты. Аталмыш соғыстар мен жорықтардағы ең табысты казак қолбасшысы тіркелген казактардың гетманы Петр Конашевич-Сагайдачный болды. Дворяндардың құқықтық және әлеуметтік езгісіне байланысты казактар ​​бірнеше рет көтерілістерді көтерді, олардың ең ірілері 1591-1593 жылдардағы Косынский көтерілісі, 1594-1596 жылдардағы Налывайко көтерілісі, 1625 жылғы Жмайыл көтерілісі, Федорович көтерілісі, 1630 ж. 1635 жылғы Сулима көтерілісі, 1637 жылғы Павлюк көтерілісі және 1638 жылғы Острянин көтерілісі. Казактар ​​поляк-литва достастығында діни және ұлттық езгіге ұшыраған украин халқының құқығын бірнеше рет қорғады.
1648-1657 жылдары казактар ​​Гетман Богдан Хмельницкийдің басшылығымен Польша-Литва достастығында үлкен көтеріліске көтерілді, оның нәтижесі Днепр аймағында өзін-өзі басқаратын Украина мемлекеті - Запорожье армиясы, немесе гетмандық. 1654 жылы поляктармен соғысты жалғастыру үшін казак Украинасы Мәскеу патшасының протекторатын қабылдады, ал 1656 жылы мәскеуліктер жеке бітімге қол қоюына байланысты Швеция және Трансильваниямен одақ құрады. 1657 жылы Иван Выховский жаңа гетман болып сайланғаннан кейін Украинада гетманға қарсы көтеріліс басталып, ол казак-мәскеу соғысына ұласты. Гетманның 1659 жылы Конотоптағы жеңісіне қарамастан, поляктармен одақтас болғандықтан, казак ақсақалдарының қолдауынан айырылды.
Казактар ​​қақтығыстары кезеңі басталды - қирандылар, нәтижесінде казак мемлекеті Днепр бойымен Сол жағалау, оң жағалау және Запорожье болып бөлінді. Украинаның оң жағалауы Поляк-Литва Достастығына, ал Сол жағалау мен Запорожье Мәскеудің ықпалына түсті. 1667 жылы бұл дивизия Андрусив бейбітшілігімен бекітілді.
1672 жылы Бухач келісімі поляк және түрік тілдерінде Украина мен Украина мемлекеттілігінің болуын мәлімдеді.
1672-1676 жылдары Осман империясының көмегімен Гетман Петро Дорошенконың басшылығымен Украинаны біріктіру әрекеті казактардың жеңілісімен және алдыңғы дивизияны нығайтумен аяқталды. 1689 жылы Мәскеу мен Поляк-Литва Достастығы Гетмандықты ақыры бөлді. 17 ғасырдың аяғында поляктар Оң жағалаудағы казактардың егемендігінің қалдықтарын жойды, ал мәскеуліктер оны Сол жағалауда бірте-бірте жойды.
1709 жылы Ұлы Солтүстік соғыс кезінде Гетман Иван Мазепа бастаған казактар ​​Швециямен одақ құрып, Мәскеу билігінен құтылуға тырысты, бірақ Полтавада жеңіліске ұшырады. 1710 жылы Гетман Пылып Орлык бастаған жеңіліске ұшыраған казактар ​​жер аударылғанда алғашқы казак конституциясын қабылдады. Мазепа көтерілісінен кейін Ресей империясына айналған Мәскеу мемлекеті Украинадағы казак автономиясын толығымен жою курсынан өтті. 1754 жылы орыстар украин-орыс кеден шекарасын жойып, 1764 жылы гетмандықты жойып, соңғы гетманға Кирил Разумовскийге фельдмаршалдың сәндік атағын берді. 1775 жылы Запорожье сичі жойылды, 1781 жылы Украинадағы казак жүйесі жойылды, 1783 жылы украиндық еркін шаруалар бекітілді.
Қырым хандығы
Украинаның байырғы халықтарының бірі Қырым татарларының мемлекеті 1441-1783 жылдары Гирей әулетінің билігі кезінде оңтүстік Украина жерінде болған Қырым хандығы немесе Қырым тағы болды.
Мемлекетте мемлекеттік-өкілдік жүйе болды, негізгі діні ислам болды.
Ол Қырым территориясын, Днестр мен Дон өзендері аралығындағы Солтүстік Қара теңіз аймағының далаларын, сондай-ақ солтүстік Кубань жерлерін алып жатты.
Оны 1441 жылы Алтын Орданың саяси ыдырауы нәтижесінде І Герай қажы құрды. 1478 жылы оның ұлы Менгли I тұсында Осман сұлтанын сүннит мұсылмандарының халифасы деп таныды. Ол ноғай, Буджак, Едисан, Перекоп ордаларының көшпелілерін, Кубаньның шағын ноғайларын және Солтүстік Кавказдың черкестерін вассалдық тәуелділікте ұстады.
1735-1739 жылдардағы орыс-осман соғысы кезінде қатты зақымданған. 1774 жылы Осман империясының Ресейден кезекті жеңіліске ұшырауы нәтижесінде ол Осман империясынан да, Ресейден де толық тәуелсіздік алды, бұл бейбітшілік келісімімен жазбаша түрде расталды.
1783 жылы Ресей империясы шартты бұзып, Потемкиннің әскери жорығы нәтижесінде Қырым хандығын өзіне қосып алды. Ұлы державалардың ішінде Франция ғана бұл әрекетке ашық наразылық білдірді.
Императорлық дәуір
1795 жылы Польша-Литва Достастығы соңғы рет бөлінгеннен кейін Украина жерлері Австрия-Венгрия мен Ресей арасында бөлінді. Біріншісі Галисия, Буковина және Закарпатияны алды, ал екіншісі Украинаның қалған бөлігін алды.
18 ғасырдың аяғынан бастап еуропалық романтизм мен ұлтшылдықтың ықпалымен украин жерінде украин ұлттық қозғалысы жаңа дамуға ие болды. 1798 жылы Иван Котляревский басты тақырыбы казак мемлекетін қалпына келтіру болған «Энеида » деген бурлеск поэмасын жариялады. Бұл шығарма украин әдебиетінің ауызекі украин тілінде жазылған алғашқы туындысы болды және украин ұлттық дәстүрлерін жаңғыртуға түрткі болды. 1806 жылы Харьков университеті құрылды, ол украинтану орталығына айналды. 1825 жылы украиндық гуманитарлық интеллигенцияның қалыптасуына әсер еткен «Русский тарихы» жазылды. 1834 жылы Киев университеті құрылды, ол Харьков университеті сияқты украинтану орталықтарының біріне айналды. 1840 жылдары Тарас Шевченко украиндық ұлттық сананың ояту қоңырауы болды, оның поэзиясы украин қоғамының кең топтары арасында - Волыннан Кубанға дейін танымал болды. Императорлық кезеңдегі украин мәдениетінің ең танымал қайраткерлері арасында Григорий Квитка-Основяненко, Николай Костомаров, Пантелеймон Кулиш, Марко Вовчок, Иван Франко, Ольга Кобылянская, Михайло Коцюбинский, Леся Украинка, Василий Стефаник, т.б.
Украинаның ұлттық жаңғыруын Ресейдің империялық басшылығы дұшпандық ретінде қабылдады. Ресей үкіметі империяның еуропалық бөлігіндегі орыс емес халықтарды толық тілдік және мәдени ассимиляциялау курсын ұстанды, оның құралы украин халқын орыстандыру саясаты болды. Осы мақсатта Ресей билігі украин тілін қолдануға ресми тыйым салды, атап айтқанда 1863 жылғы Валуев циркуляры және 1873 жылғы Эмс жарлығы.
Жаңа уақыт
1917 жылы Ресейдегі Ақпан төңкерісі монархияны құлатып, республикалық Уақытша үкіметтің құрылуына себеп болды. Осы оқиғалардың жаңғырығы 17 наурызда Киевте профессор Михайло Грушевский басқаратын Орталық Раданың құрылуы болды. 20 қарашада Ресейдегі большевиктер төңкерісінен кейін Орталық Рада Украинаның өкілді органы ретінде автономиялық Украина Халық Республикасының (БҰҰ) құрылғанын жариялады, ал 1918 жылы 22 қаңтарда Украина- Большевиктер соғысы, ол өзінің тәуелсіздігін жариялады. Бір айдың ішінде Украина үкіметі Брест-Литовскіде Германия және Австро-Венгрия империяларымен келісімге қол қойды, олардың көмегімен Украинаны большевиктерден азат етті. Алайда 29 сәуірде украиндық монархиялық күштердің мемлекеттік төңкерісі нәтижесінде Орталық Рада үкіметінің орнына Гетман Павло Скоропадский келді. Республика «Украин мемлекеті» деп аталды.
Скоропадскийдің режимі бірінші дүниежүзілік соғыста оның негізгі одақтастары немістер тапсырылған қарашаға дейін созылды. 14 желтоқсанда Симон Петлюра мен Володимир Вынныченко бастаған директория көтерілісі Гетманатты құлатып, Республиканы қалпына келтірді. Алайда немістердің шегінуі орыс большевиктеріне соғыс қимылдарын қайта бастауға мүмкіндік берді. 1919 жылы 6 қаңтарда олар Харьков қаласында қуыршақ мемлекет – Украина Социалистік Кеңестік Республикасын құрып, оның атынан соғыс бастады. 1919-1920 жылдары Украина республикашылары, большевиктер, Ұлыбритания, Франция және Польшаның қолдауымен орыс ұлтшылдары, Нестор Махн бастаған украин анархистері, украин партизандары Украинаны бақылау үшін күресті. Күрес большевиктік күштердің жеңісімен және Орталық, Шығыс және Оңтүстік Украинада кеңестік бақылау орнатумен аяқталды.
Осымен қатар Австрия-Венгрия ыдырауына байланысты 1918 жылы 19 қазанда Халычина, Буковина және Закарпатия украиндары астанасы Львов болатын Батыс Украина Халық Республикасы (ЗУНР) құрылғанын жариялады. Алайда сол жылдың 1 қарашасында оған Польша шабуыл жасап, украин-поляк соғысын бастады. Шабуылшыны Антанта елдері - Ұлыбритания, Франция, Румыния Корольдігі және Венгрия қолдады, ал батыс украиндықтар халықаралық оқшаулануда болды. Одақтас іздеп ЗУНР үкіметі БҰР-ға көмек сұрап, 1919 жылы 22 қаңтарда онымен біртұтас мемлекетке бірікті. Бірақ Анықтама большевиктермен соғыспен айналысып, әскер жібере алмады. Нәтижесінде 1919 жылы шілденің ортасына қарай поляктар Галицияны, румындар Буковинаны, чехтер Закарпатияны басып алды. 1920 жылы сәуірде Батыс Украинаны иемдену үшін кеңес-поляк соғысы басталды. Ол 1921 жылы 18 наурызда Польшаның Украина Галисия мен Волынияға құқығын бекіткен Рига бейбітшілігімен аяқталды.
Украина Кеңес өкіметі тұсында (1920-1930 жылдар)
1922 жылы 30 желтоқсанда Украина Кеңестік Социалистік Республикасы Ресей, Беларусь және Закавказье большевиктік республикаларымен бірге Кеңестік Социалистік Республикалар Одағын (КСРО) құру туралы келісім жасады. Бұл шарт бойынша жаңа Одақтың барлық ұлттық республикалары тең болды, бірақ 1936 жылы КСРО Конституциясы қабылданғаннан кейін орталықтандырылған басқару жүйесі таңдалып, ұлттық мемлекеттер Ресей құрамындағы автономияларға айналды.
1923-1933 жылдары КСРО үкіметі мен Коммунистік партия Украина КСР-де большевиктердің позициясын нығайтуға бағытталған украиндандыру курсын жүргізді. Украин тілінің білімде, ғылымда, бұқаралық ақпарат құралдарында, армия мен партияда қолданылу аясын кеңейте отырып, большевиктер украиндықтардың Кеңес үкіметіне деген дұшпандық дәрежесін төмендетуге тырысты. Бірақ 1930 жылы Украинаның большевик-губернаторы Лазарь Кагановичтің бастамасымен украиндандыруды және оның жақтастарын өткір сынға алу науқаны басталды. 1933 жылы большевиктер бұл курсты «ұлтшылдық иілісі» деп атап, украин зиялыларына қарсы жаппай қуғын-сүргіндерді бастап, орыстандыру бағытын жаңартты. Сталиндік қуғын-сүргіннің нәтижесінде, әсіресе Ұлы террор кезінде миллиондаған украиндықтар, соның ішінде мыңдаған украин мәдениеті мен ғылымының қайраткерлері саяси себептермен өлім жазасына кесілді немесе еңбекпен түзеу лагерлеріне жіберілді. 1930 жылдары Кеңес өкіметінің 200-ден астам украин жазушылары мен суретшілерін, негізінен 1920 және 1930 жылдардың басында белсенділігі шарықтау шегіне жеткен адамдарды жоюы украин мәдениетінің бұл ұрпағын «Атталған ренессанс» деп атады. Ең танымал құрбандар арасында Лес Курбас, Николай Кулиш, Николай Зеров, Хнат Хоткевич, Михайло Семенко, Майк Йохансен, Валериан Пидмохильный, София Налепынска-Бойчук болды.
Украинаның экономикалық саласында коммунистер ауыл шаруашылығын «ұжымдастыру» деп аталатын әрекетті жүзеге асырып, «индустрияландыруды» күшейтті, бұл халықтың қалың бұқарасын ауылдардан қалаларға күштеп көшірумен қатар жүрді.
1932-1933 жылдары экономиканы «ұжымдастыру» және орталығы украин ауылы болған украиндық азаттық қозғалысын басу мақсатында Кеңес өкіметі КСРО территориясында қолдан ашаршылық ұйымдастырды. Бұл украиндар ықшам тұратын басқа кеңестік республикалардың аймақтарына, атап айтқанда Кубаньға да әсер етті. Түрлі бағалаулар бойынша, Голодомордың салдарынан украин халқы 4 миллионнан 12 миллионға дейін адамнан айырылды. Ол украин ауылын және соның салдарынан Днепр облысында, Слобожан облысында, Запорожье мен Кубандағы дәстүрлі құндылықтар жүйесін жойды. Голодомор халықаралық деңгейде геноцид және адамзатқа қарсы қылмыс ретінде танылды.
Украина жерлері Польша, Румыния және Чехословакияға кірді
1920-1930 жылдар Батыс Украина жерінде кейіннен ОУН ұйымдық құрылымында қалыптасқан антиполяктық азаттық қозғалысының қалыптасу уақыты болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы 18 желтоқсанда Германия Барбаросса жоспарын бекітіп, 1941 жылы 22 маусымда КСРО-ға шабуыл жасады. Бұл мемлекеттер арасындағы соғыс төрт жылға созылды және негізінен Украина аумағында болды. Германия жағында қақтығысқа Италия, Венгрия, Румыния, Хорватия, Болгария, Словакия және Финляндия қатысты.
1941 жылы 30 маусымда Ярослав Стецко фашистік әскерлер басып алған Львовта Украина мемлекетін қалпына келтіру актісін жариялады. Көп ұзамай ол Степан Бандера екеуі Заксенхаузен концлагеріне түседі.
1941 жылы 19 қыркүйекте шабуылшылар Киев пен Оң жағалауды, 24 қазанда Харьков пен Сол жағалауды, 1942 жылы маусым-шілдеде Қырым мен Кубанды басып алды. 1943 жылы ақпанда КСРО Сталинград түбіндегі жаудың шабуылын тоқтата алды, ал сол жылдың тамыз айында Курск доғасындағы жеңістен кейінгі шабуыл бастамасын тоқтатты. 1943 жылы 6 қарашада кеңес әскерлері Киевті басып алып, 1944 жылдың сәуір-мамыр айларында Оң жағалау мен Қырымға кеңестік бақылау орнатты. 1944 жылы тамыз айының аяғында КСРО Батыс Украинаны басып алып, Орталық Еуропаның неміс басып алған елдеріне қарсы шабуылды бастады. 2 мамырда кеңес әскерлері Германия астанасы Берлинді басып алды. 8 мамырда соғыс Германияның берілуімен аяқталды. КСРО жеңісінің нәтижесінде оның халықаралық аренадағы рөлі артты. Орталық Еуропа елдерінде бірқатар кеңестік режимдер құрылды.
Еріту. Тоқырау. Қайта құру
1945 жылы Украина КСР Біріккен Ұлттар Ұйымының негізін қалаушы мүшелердің бірі болды. Кеңестік МЭСМ-нің алғашқы компьютері Киев электротехника институтында салынып, 1950 жылы жұмыс істей бастады.
Соғыстан кейінгі этникалық тазарту Кеңес Одағының жаңа экспансиясымен болды. Статистикаға сәйкес, 1953 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша украиндар ересек «арнайы иммигранттар» арасында тізімде екінші болды, бұл жалпы санның 20% құрайды. Украиналықтардан басқа, Украина КСР-ден 450 000-нан астам этникалық немістер мен 200 000-нан астам қырым татарлары мәжбүрлі депортацияның құрбаны болды.
Украина КСР-і соғыс кезінде қатты қиратылды, 700-ден астам қала мен 28 000 ауыл қирады, сондықтан қалпына келтіру айтарлықтай күш-жігерді қажет етті. Жағдай 1946-1947 жылдардағы құрғақшылық пен инфрақұрылымның әскери қирауынан туындаған соғыстан кейінгі ашаршылықпен қиындады. Ол ондаған мың адамның өмірін қиды.
1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Никита Хрущев КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болды. Хрущев 1938-1949 жылдары Украина КСР КП бірінші хатшысы ретінде республикамен терең таныс болып, бүкілодақтық билікке келгеннен кейін украин және орыс халықтарының достығына баса назар аудара бастады. 1954 жылы Переяслав Радасының 300 жылдығы кең көлемде аталып өтілді, атап айтқанда, Қырым РСФСР-дан Украина КСР-іне берілді.
1950 жылдың өзінде-ақ республика өнеркәсіп пен өндірістің соғысқа дейінгі деңгейінен толық асып түсті. 1946-1950 жылдары Кеңестік Украинаға бес жылдық жоспардағы кеңес бюджетінің 20% дерлік инвестицияланды. Осының нәтижесінде Украинаның жұмыс күші 1940 жылдан 1955 жылға дейін 33,2%-ға өсті, ал өнеркәсіп өндірісінің көлемі сол кезеңде 2,2 есе өсті. Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндіріс саласында еуропалық көшбасшыға, кеңестік әскери өнеркәсіп пен жоғары технологиялық зерттеулердің маңызды орталығына айналды. Мұндай маңызды рөл жергілікті элитаның елеулі ықпалымен анықталып, толықтырылды.
1950 жылдардың соңы мен 1970 жылдар аралығындағы Хрущевтік жылымық кезінде кеңестік қуғын-сүргіннің уақытша әлсіреуі нәтижесінде Украинада зиялылар арасында әдеби-көркемдік және қоғамдық-саяси қозғалыс қалыптасып, оны алпысыншы жылдар деп атады. Алпысыншы жылдар кеңестік тоталитарлық мемлекеттік режимге ішкі моральдық қарсылық болды. Алпысыншы жылдардағы дүниетанымдық принциптердің негізінде бостандықты тану, гуманизм және антропоцентризм идеялары тұрды. Алпысыншы жылдардың ең танымал өкілдерінің қатарында жазушылар Лина Костенко, Грихир Тютюнник, Василий Симоненко, Иван Драх, Василий Стус, әдебиеттанушылар Иван Свитличный, Иван Дзюба, суретшілер Алла Горска, Галина Севрук, кино суретшілері Юрий Илленко, Иван Мыколайлар болды. Вячеслав Чорновиль, Валерий Марченко және т.б. Кеңес өкіметі тарапынан қысым мен қуғын-сүргін қайта басталғаннан кейін алпысыншы жылдардың бір бөлігі билікпен ішінара ымыраға келді, басқалары тоталитарлық режимге ашық қарсылық көрсету жолын таңдап, өкілдері Кеңес үкіметін ашық сынаған диссиденттік қозғалыстың бір бөлігі болды. және шын мәнінде оған қарсы болды. Украина КСР-дегі диссиденттік қозғалыстың маңызды оқиғасы 1976 жылы адам құқықтары жөніндегі украиндық Хельсинки тобының құрылуы болды, оның ең танымал негізін қалаушылардың арасында Николай Руденко мен Левко Лукьяненко болды. Диссиденттер Кеңес өкіметі тарапынан саяси қуғын-сүргінге ұшырады, көпшілігі ұзақ мерзімге түрмеде болды. Кейіннен, 1991 жылы диссиденттер Левко Лукьяненко, Вячеслав Чорновил және Михайло Хорин Украинаның тәуелсіздігін жариялау актінің авторлары болды.
Тәуелсіздік
1990 жылы 16 шілдеде Украина КСР Жоғарғы Радасы КСРО мен Украина КСР үкіметтері арасындағы қарама-қайшылықтың басталғанын білдіретін Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияны қабылдады. 1991 жылы 19 тамызда Мәскеуде коммунист-консерваторлар партия билігін қалпына келтіру үшін сәтсіз төңкеріс жасады. Повщисттердің сәтсіздігінен кейін 1991 жылы 24 тамызда Украина КСР Жоғарғы Радасы Украинаның тәуелсіздігін жариялау актісін қабылдады. Бұл акт 1991 жылы 1 желтоқсанда өткен бүкіл украиналық референдумда украиндардың 90,32% қолдады. Бұл тәуелсіз Украина мемлекетінің пайда болуын көрсетті. Дәл осы күні Украина Жоғарғы Радасының төрағасы, идеология бөлімінің меңгерушісі, Украина Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің хатшысы Леонид Кравчук 1988-1990 жылдардағы бірінші президенттік сайлау өтіп, жеңіске жетті. 8 желтоқсанда Беловьеза Пущада және 21 желтоқсанда Алматыда Украина, Беларусь және Ресей басшылары КСРО-ның тарағанын растап, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құрды. Украинаның Жоғарғы Радасы қосылуды ешқашан ратификацияламаса да, яғни Украина ешқашан ТМД мүшесі болған емес.
Украина бастапқыда қолайлы экономикалық жағдайлары бар республика ретінде қарастырылды, бірақ бұл ел бұрынғы кеңестік республикалардың кейбіріне қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде Украина 1991 жылдан 1999 жылға дейін ішкі жалпы өнімнің 60 пайызын жоғалтты және бес таңбалы инфляция деңгейінен зардап шекті. Экономикалық жағдайға, сондай-ақ қылмыс саны мен жемқорлық деңгейіне көңілі толмаған украиндықтар наразылық білдіріп, ереуілдер ұйымдастырды.
1996 жылы Украинаның Конституциясы қабылданды, ол саяси жүйені тұрақтандыруға ықпал етті және сонымен бірге биліктің басым бөлігін сол кездегі президент Леонид Кучманың қолына шоғырландырды. Сол жылдың қыркүйек айында ақша реформасы жүргізіліп, жаңа ақша бірлігі гривен енгізілді. Украина экономикасы 1990 жылдардың аяғында тұрақтанды, ал 2000 жылдан бастап ол жыл сайын орта есеппен 7%-ға өсе бастады.
Қызғылт сары революция, Ющенко мен Януковичтің президенттіктері
2004 жылы президенттік сайлаудың екінші туры үкіметшіл кандидат Виктор Януковичтің пайдасына жаппай жүйелі бұрмалаулармен өтті. Бұл «қызғылт сары революция» деп аталатын жалпы украиндық наразылықтың басталуына әкелді. Украина Жоғарғы соты Орталық сайлау комиссиясының Виктор Януковичтің сайлаудағы жеңісі туралы шешімін жойып, қайта дауыс беруді бұйырды, нәтижесінде Виктор Ющенко президент болып сайланды. Янукович 2007 жылы қыркүйекте кезектен тыс парламент сайлауына әкеліп соқтырған Дағдарысқа қарсы коалиция кезінде премьер-министр болған кезде 2006 жылы билікке оралды. 2010 жылы Янукович президент болып сайланып, Николай Азаров басқаратын жаңа үкіметті құрады. 21 сәуірде Виктор Янукович Ресей Федерациясының президенті Дмитрий Медведевпен Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының Севастопольде болу мерзімін 2042 жылға дейін ұзарту туралы келісімге қол қойды. 2011 жылы 11 қазанда Киевтің Печерск соты Украинаның бұрынғы премьер-министрі және президент сайлауындағы Януковичтің басты қарсыласы Юлия Тимошенконы жеті жылға бас бостандығынан айырды.
Қадір төңкерісі, орыс-украин соғысы және Порошенконың президенттігі
Януковичтің билігіне наразылық 2010-2013 жылдар аралығында көптеген наразылықтармен аяқталды, соның ішінде «Салық Майданы», «Украина Януковичке қарсы», Врадиевкадағы наразылықтар және т.б., ал 2013 жылы 21 қарашада Министрлер кабинеті келісімге қол қоюдан бас тартты. Шығыс әріптестік саммиті кезінде жоспарланған Украинаның ЕО-мен бірігуі Еуромайдан және «Қадір төңкерісі» деп аталатын алдағы президент сайлауы қарсаңында ЕО жақтастары өткізген мыңдаған наразылық акцияларына әкелді. : украиндықтардың азаматтық құқықтарын зорлық-зомбылықпен бұзуға түбегейлі қарсы шыққан наразылық білдірушілерге қосылғаннан кейін. 30 қарашаға қараған түні Киевте наразылық білдірушілердің (негізінен студенттер) күштеп таратылуы 1 желтоқсанда Азаров үкіметі мен президенттің отставкаға кетуін талап етіп, жүздеген мың адамның (кейбір деректер бойынша миллионға жуық) көшеге шығуына себеп болды. өзі. Қақтығыстың дамуы 2014 жылғы 18-20 ақпанда шарықтау шегіне жетті, ол кезде Киев орталығында қауіпсіздік күштері мен наразылық білдірушілер арасындағы қақтығыс салдарынан жүзден астам адам қаза тауып, 1500-ден астам адам жараланды, жүздеген адам із-түзсіз жоғалды деп есептелді. Сол оқиғалардың нәтижесінде 22 ақпанда Жоғарғы Рада Виктор Януковичті Украина президенті қызметінен алып, 2014 жылдың 25 мамырына кезектен тыс президент сайлауын тағайындады. 2014 жылдың 23 ақпанынан бастап Жоғарғы Рада Александр Турчиновты Украина президентінің міндетін уақытша, президент сайланғанға дейін атқаруға тағайындады (бір күн бұрын ол В.Рыбактың орнына Украина Жоғарғы Радасының Төрағасы болып сайланған болатын. ).
Саяси дағдарысты пайдаланып, ресейлік арнайы қызмет Қырым қалаларында (2014 жылдың 23 ақпанынан бастап) және көп ұзамай Украинаның шығысында мемлекетке қарсы көптеген шерулерге дем берді. Қырымда әп-сәтте мемлекеттік мекемелерді басып алуға итермелейтін «өзін-өзі қорғау бөлімшелері» (кейінірек белгілі болғандай, олар Ресейден әкелінген жалдамалылардан тұратын) және ресейлік әскери қызметшілермен (олар) құрылды. сол кезде киімдері мен жабдықтарында айырым белгілері жоқ) Украина Қарулы Күштерінің түбегіндегі әскери бөлімшелеріне тосқауыл қоя бастады. Қақтығыс кезінде Украина Қарулы күштерінің бірқатар әскерилері мен украиншыл қоғамдық белсенділер қаза тапты. Сондай-ақ ресейліктер Қырымдағы Украина әскери-теңіз күштерінің кемелері мен түбекке құрлықтағы кіреберістерді жауып тастады. 16 наурызда Ресей билігінің пікірінше, Украина территориясын басып алуды заңдастырған заңсыз референдум өтті.
Қырым аннексияланғаннан кейін Владимир Путин бастаған Ресей басшылары Оңтүстік-Шығыс Украинаны Ресей территориясы деп жариялауға тырысып, 2014 жылдың сәуір айынан бастап бұл жерлерде Қырым сценарийін жүзеге асыруға тырысты. Сәуір айының басында Донецк пен Луганскіде мемлекеттік мекемелер басып алынды, осындай әрекеттер кейбір басқа қалаларда, атап айтқанда, Харьков (2014 жылғы 7 сәуір) мен Одессада (2014 жылғы 22 сәуір) орын алды. 12 сәуірде ресейлік жауынгерлердің әскери бөлімі Славянск және Краматорск қалаларын басып алды. В. о. Президент Александр Турчинов антитеррорлық операцияның (АТО) басталғанын хабарлады. Жауап алған аумақтарда ресейшіл лаңкестер Донецк (04.06.2014) және Луганск (27.04.2014) халық республикалары деп жариялады, мұның барлығын қаржыландырған және осында қару-жарақ, ПММ және жауынгерлерді жеткізуді ұйымдастырған Мәскеу толық бақылауда ұстады. 2014 жылдың мамыр-тамыз айларында Украина Қарулы Күштері ерікті батальондармен бірлесе отырып, үлкен аумақты басқыншылардан азат етіп, Донецкті дерлік қоршап алды. Алайда, Ресей Федерациясының қарулы күштерінің Иловайск маңында кенеттен тікелей басып кіруі Кремльге «ДХР » және «ЛПР » деп аталатындарды құтқарып, қақтығысты тоқтатуға мүмкіндік берді.
2016 жылдың 1 қаңтарында Украина ЕО-мен еркін сауда аймағына қосылды. Украина азаматтары 2017 жылғы 11 маусымда кез келген 180 күндік мерзімде Шенген аймағына 90 күнге дейін визасыз саяхат алды және Қауымдастық туралы келісім 2017 жылғы 1 қыркүйекте ресми түрде күшіне енді.
Стокгольм Сауда палатасының төрелік институты «Нафтогаздың» Газпром жеткізбеген транзиттік газды өтеу туралы талаптарын қанағаттандырды. Стокгольм арбитражының хабарлауынша, «Нафтогаз» Газпромның транзит үшін келісілген көлемдегі газды жеткізбегені үшін өтемақы ретінде 4,63 миллиард доллар төледі. Стокгольмдегі екі арбитраждық процестің нәтижесі бойынша Газпром Нафтогаз пайдасына 2,56 миллиард доллар төлеуге (кейінірек төлеуге) мәжбүр болды.
2018 жылдың 25 қарашасында Керчь бұғазында оқиға болды, ол кезде Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) жағалау күзеті Украина Әскери-теңіз күштерінің Қара теңізден теңізге өтуге әрекеттенген үш кемесін оқ жаудырып, басып алды. Азов Керчь бұғазы арқылы Мариуполь портына бара жатқанда.
2018 жылы Киев Митрополитіне Экуменик Патриархы Варфоломейден (томос) автоцефалия беру процесі басталды, ол 2019 жылдың 6 қаңтарында Фенерде қабылданды, оның алдында Украина Православие шіркеуін құрған Біріккен Кеңесі болды.
2019 жылдың 21 ақпанында Украина Конституциясына түзетулер енгізілді, Украинаның Еуропалық Одақ пен НАТО-ға мүшелігінің стратегиялық бағыты туралы ережелер Негізгі Заңның преамбуласында, үш бапта және өтпелі ережелерде бекітілді.
Зеленскийдің президенттігі (2019 жылдан бастап)
2020 жылдың 2 наурызында Черновцы қаласында COVID-19 инфекциясының алғашқы жағдайы расталды. Кейіннен карантин енгізіліп, шекаралар жабылып, төтенше жағдай жарияланды. Эпидемия Украинаның барлық аймақтарын қамтыды. Денсаулық сақтау министрлігі күн сайын індеттің таралуы туралы жаңа ақпаратты жариялайды (Ресейдің Украинаға қарсы соғысы фонында, 2022 жылдың 24 ақпанынан бастап статистика жүргізілмейді). Елдегі карантиндік шектеулерге байланысты экономикалық дағдарыс күшейіп, ресми жұмыссыздар саны 67%-ға өсті. Наурыздың 20-сы күні алғашқы науқас емделді, бұл уақытқа дейін бірнеше облыста науқастар болған.
2021 жылдың 23 ақпанында Украинада коронавирусқа қарсы 2 вакцина тіркелді: AstraZeneca және Pfizer/BioNTech. 24 ақпанда бірінші адам екпе салды.
Бейсенбі, 2022 жылдың 24 ақпанында Ресей Федерациясының Президенті В.Путиннің үндеуінен кейін Ресей армиясының Украинаға қарсы кең ауқымды агрессиясы басталды. Таңертең Киев уақытымен сағат 4:00-де Украина аумағына «Калибр» және «Искандер» қанатты зымырандарымен шабуыл жасалды. Ресей әскерилері Беларусь аумағынан, Ресей-Украина шекарасы бойында және уақытша басып алынған Қырымнан шабуылға шықты.
2022 жылдың 28 ақпанында Украина президенті Владимир Зеленский Украинаның Еуропалық Одаққа дереу қосылуы туралы өтінішке қол қойды. 2022 жылдың 28 ақпанында Еурокомиссия президенті Урсула фон дер Лейен Украинаның Еуропалық Одаққа тиесілі екенін және блок Украинаның қосылуын қалайтынын, бірақ бұл уақытты қажет ететінін айтты. 2022 жылдың 1 наурызында Еуропарламент Украинаны мүшелікке ресми кандидат етуді ұсынды, ал 2022 жылғы 10 наурызда Еуропалық Одақ Кеңесі Еуропалық комиссиядан өтініш бойынша қорытынды беруді сұрады. 2022 жылдың 8 сәуірінде фон дер Лейен Зеленскийге заңнамалық сауалнаманы өзі тапсырды.
2022 жылғы 14 сәуірде Украина Жоғарғы Радасы Ресей Федерациясының 2022 жылғы 24 ақпанда басталған Украинаға қарсы қарулы агрессиясының соңғы кезеңінде Ресей Федерациясының жасаған әрекеттерін украин халқының геноциді деп таныды. Ресейдің әрекеттерінде геноцид әрекеттері, атап айтқанда, Буча, Бородянка, Гостомель, Ирпин және т.б.
Ресей-украин соғысы кезінде Украинада ресейлік әскерлер жасаған украиндықтардың геноциді Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропадағы ең ірі геноцид болуы мүмкін.
2022 жылдың 23 маусымында Еуропарламент Украинаға Еуроодақ мүшелігіне кандидат мәртебесін дереу беруге шақыратын қарар қабылдады. 2022 жылдың 23 маусымында Еуропалық кеңес Украинаға Еуропалық Одаққа кіруге үміткер мәртебесін берді.
Халқы
thumb|left|200px|Дәстүрлі киімдегі украин әйел, Киев Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті - 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына (Германия, Израиль) оралғандар құрады.
Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: украиндар (78%) мен орыстар (13%). Украиндар саны жөнінен славян халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.
Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар Донецк және Одесса облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, Қырымда олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында беларустар, еврейлер, молдовандар, поляктар мен болгарлар және т.б. ұлт өкілдері тұрады. Татарлар Қырымда, гректер Азов теңізі жағалауында, ал румындар мен словактар Карпат сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — гуцулдар, бойкалар мен лемкалар тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, кілем тоқушылар да көп.
Діни құрамы жағынан христиан дінінің православие тармағы басым, бұдан басқа христиаи дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ ислам, иудаизм діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1км2 -ге шаққанда 78,6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы Львов облысында 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. Полесье аумағында орналасқан Чернигов, Волынь, Житомир облыстарында, сондай-ақ далалы Херсон облысында бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.
Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі - 65%. Батыс Украинада урбандалу деңгейі төмен, Закарпатье облысында қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. Донецк алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда ТМД бойынша ірі қала шоғырларының бірі - Донецк агломерациясы қалыптасқан.
Экономикасы
thumb|left|200px|Украина Ұлттық банкі КСРО дәуірінен қалыптасқан өндіріс орындарының технологиясы озық үлгіде. Мәселен, ғарыш кемелері мен зымырандарды жасайды, су астында жүзетін сүңгуір қайықтар, мұхиттарда жүретін ірі кемелерді шығарады. Атом және энергетика саласы жақсы дамыған. Шикізат өндірісі, темір жол, автокөлік жолы саласы көп ілгері басқан. Әсіресе, ғылыми-зерттеу орталықтары дамыған. Патон атындағы институты темірді дәнекерлеу ісінде дүниежүзіне аты шыққан.
Ауыл шаруашылығы саласын алсақ, олар бидай егіп, астық өндіреді, мал өсіреді. Ірі қара, құс өсіру саласында озық технологияларды пайдаланады. Жалпы ет, сүт өнімімен өздерін толық қамтамасыз етумен қатар, шет елдерге де өз өнімдерін шығарып отыр. Олар тұрмысқа қажетті тауарларды өте көп өндіреді және оны да экспортқа шығарады.
Алуан түрлі өндіріс орындары елдің шығыс жағында орналасқан болса, батыс жағында ауыл шаруашылығы өнімін өндіру өркен жайған.
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін меншікті өзгертіп, олар да нарық экономикасына көшкен. Алайда, көптеген өндіріс орындары мемлекет меншігінен шығарылғанымен, ұжымдық негізде қалып, бұрынғы жүйені сақтап қалған. Өзінің өнімін өндіруге мүмкіндігі жетпейді. Жағдайлары өте мүшкіл еді. Оның үстіне аурухана, мектеп, бала бақша, кітапхана және тұрғын үйлер, яғни, әлеуметтік саланың объектілері бұрынғы күйінде қалып қойған ғой. Коммуналдық шаруашылық саласының барлық қызметі үлкен қаражатты талап етеді. Сондықтан ол кезде елдің экономикасы тежеліп қалған екен. Украинада 1999-2000 жылдары коммуналдық реформа жасаймыз дегенде халық оған қарсы болды.
Сондай-ақ, елге шетелден келетін инвестицияның да ролі зор екені анық. Тәуелсіз 13 жылдың ішінде Украинаға 7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция келген. Ал Қазақстан экономикасына құйылған инвестиция көлемі 30 млрд АҚШ долларын құрады. Қазақстанда 1993 жылдан бастап тиісті заң қабылданып, инвестиция тартуға өте қолайлы жағдай жасалды. Ал Украинада ондай заңның қабылдануы кешеуілдеп қалған. Сондықтан шетелдік инвестор келуі үшін ол өзінің салатын қаражатын кері тиісті пайдамен қайтарып алып кете ала ма, жоқ па, заң жүзінде толық сенімділігі болмаған соң, қауіптенеді. Сол секілді шағын және орта кәсіпкерлік те өз деңгейінде дами алмаған. Оның себебі кәсіпкерлердің құқығын қорғайтын, жауапкершілігін айқындайтын тиісті заңдар жүйесі де жетілмеген.
Өмір сүру стандарттары
Ең төменгі күнкөріс деңгейі – 2379 грн. 2021 жылдың 1 шілдесінен.
Қазіргі уақытта Украинада ай сайынғы ең төменгі жалақы 6 000 грн құрайды, бұл 220 долларға баламалы (ҰБҰ 2021 жылдың 14 шілдесіндегі бағамы бойынша).
Украинадағы орташа айлық жалақы 2021 жылдың мамыр айында 13 499 гривен (ҰБҰ 14.07.2021 жылғы бағамы бойынша $495) құрады.
2019 жылы Украина әл-ауқат рейтингінде — плюс 15 позицияға көтерілді, біздің еліміз 96-шы орынға ие болды. Рейтинг құрушылар (The Legatum Prosperity аналитикалық орталығы) Украинаның ең күшті аспектілері білім беру және өмір сүру жағдайлары, ал ең әлсіздері - әлеуметтік капитал екенін атап өтті.
Ауыл шаруашылығы
Украина күнбағыс майының әлемдегі ең ірі өндірушісі, астық, қант, бал, жұмыртқа және құс етінің негізгі жаһандық өндірушісі және ет және сүт нарығындағы болашақ жаһандық ойыншы.
Футурологтар климаттың өзгеруі мен экспорт құрылымы шаруалардың басымдықтарына әсер етеді деп есептейді: күздік бидай егіс көлемі азаяды, жүгері, соя және жоңышқа егістері ұлғаяды, бұршақ, құмай, рапс, зығыр және күріш дақылдары ұлғаяды. артады. 2050-2060 жылдарға қарай Украина әлемдегі ең ірі азық-түлік өндірушіге айналуы мүмкін, ал халықтың тек 10% ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін болады. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты Украинаның барлық экспортының шамамен үштен бірін құрайды. Дамыған логистика, арзан жем, дайын өнім шығаратын біріктірілген кәсіпорындар Украинаға әлемдік ет және сүт өнімдері нарығында негізгі ойыншы болуға мүмкіндік береді. Өнімдер әлемнің 100-ден астам еліне жеткізіледі. «Сымыренко» агроөнеркәсіптік кооперативінің басшысы Алексей Симыренконың айтуынша, болашақта климаттық фактор топырақты өңдеудің ең аз әдістерін жаппай енгізуге түрткі болады: болашақта ауыл шаруашылығы өндірісін толық автоматтандыру сөзсіз.
Екінші жағынан, КСРО кезіндегі Украинадағы ауыл шаруашылығы өндірісінің құлдырауы туралы цифрларды объективті бағалау қиын. 1990 жылдары ауыл шаруашылығының күрт құлдырауы болды.
Энергия
Украина КСРО республикаларының ішінде бірінші болып газ өндірді. Дашавада 1920 жылдары газ өндірілген. Бұл ретте Дашава — Дрохобыч газ құбыры тартылды. Содан кейін Дашавадан Польша арқылы Берлинге дейін, соғыстан кейін сол газ құбыры бөлшектеліп, Дашава-Киев, кейін Дашава-Мәскеу газ құбыры тартылды. Тіпті кейінірек Минск арқылы Ленинградқа газ құбыры тартылды. Дашава КСРО-дағы ең ірі газ кен орындарының бірі болды. Дашавскийден кейін басқа да газ кен орындары ашылды. Олардың барлығында кемінде 30 км³ газ қоры болды, яғни олар айтарлықтай қуатты болды. Бірақ содан кейін тым қуатты Шебелинск кен орны ашылды. Ал 1973 жылы украиналық газ өндіру максимум 68 км³-ге жетті. Осыдан кейін өндіріс төмендеп, бүгінде Украина 20-21 км³ өндіреді.
Украина энергия ресурстарын ең ірі еуропалық тұтынушылардың бірі болып табылады: ол Германияға қарағанда ЖІӨ бірлігіне шамамен екі есе көп энергия тұтынады. Энергия ресурстарының үлкен үлесі атом энергетикасынан келеді, ал ел ядролық отынның басым бөлігін Ресей Федерациясынан алады. Украина негізінен ядролық энергияға тәуелді. Украинада Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы (Запоризка АЭС) бар.
Қазіргі уақытта елде Вараш, Энергодар, Южноукрайн және Нетишин қалаларында орналасқан төрт белсенді атом электр станциясы бар. Осы белсенділерге қосымша Қырымда бесінші атом электр станциясын салу жоспарланған, бірақ Чернобыль апатының салдарынан құрылыс белгісіз уақытқа тоқтатылды.
1991 жылдан бері тәуелсіз Украинада 3 жаңа реактор салынды (алғашқысы 1995 жылы), қалған 16 реактор КСРО-дан мұраға қалды.
Туризм
Дүниежүзілік туристік ұйымның рейтингі бойынша Украина туристер саны бойынша Еуропада сегізінші орында тұр.
Украина - Орталық және Шығыс Еуропаның, Солтүстік пен Оңтүстіктің торабында орналасқан мемлекет. Ол Ресеймен шектеседі және Түркиядан алыс емес жерде орналасқан. Карпат тау жоталары шаңғы тебуге, жаяу серуендеуге, балық аулауға және аң аулауға қолайлы. Қара теңіз жағалауы - танымал жазғы демалыс орны. Украинада табиғи шарап өндіретін өзінің жүзімдіктері, ежелгі құлыптардың қирандылары, тарихи саябақтар, православиелік және католиктік шіркеулер, бірнеше мешіттер мен синагогалар бар. Ел астанасы Киевте Айя София және кең бульварлар сияқты көптеген бірегей құрылымдар бар. Туристерге жақсы таныс басқа қалалар бар - Одесса порт қаласы және батыста ескі Львов қаласы.