cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәстүр және жаңашылдық
«Жастық туралы» өлең
Одан әрі ақынның ел жайын, халық тағдырын толғайтын сөздерінен Абайдың «Сегіз аяғымен» сарындастықты да, жаңа дәуірдің шындығын ашып көрсетуге ұмтылғандықты да кере аламыз. «Емшегін еміп, Анаға сеніп, <i> Бала ұйықтайды жастықпен. Қымызға қанып, Қызарып жанып, Бай ұйықтайды мастықпен. Шалап ішкен кедей мас. Мына жұрттың түрі оңбас. Қазағым, елім, Қайқайып белің, Сынуға тұр таянып. Талауда малың, Қамауда жаның, Аш кезіңді оянып! Қанған жоқ па елі ұйқың, Ұйықтайтын бар не сиқың?!» </i> Мазмұнына қарай мұнда елеңнің ырғақ-интонациясы икемділігіне, құбылмалы еркіндігіне қоса салмақты, байсалды сезіледі. «Сегіз аяқ» Абайдың ең таңдаулы поэзиялық туындысы болатыны - онда ақынның шеберлігіне тән ойшылдық, нәзік сыршылдық, керемет суреткерлік - бәрі ұштасып келеді. Ой-толғанысқа толы елеңнің мазмұнына сай кең тынысты өлшемнің иірімі мол, еркін өзгеріп отыратын, серпінді, ширақ ырғағы, интонациялық әуезділігі айқын көрініс тапқан. Шәкәрімнің кемеліне келістіріп жасаған Абайдың осы сез үлгісін қайталамай, бұл өлшемді басқа қырынан алып, молырақ қолдануы да тегін болмаса керек. Абаймен тура бетпе-бет келіп, бой өлшеу қандай ақынға болса да оңайға түспейтіні анық. Ал Шәкәрімнің өлең ернегін түрлендіріп, өзінше қолдану жағынан озық ақын екенін дәлелдеп жату артық. Абай дәстүрлерін жалғастырған, өрістеткен ақындар қатарында арнайы сез қылған Шәкәрім, Сұлтанмахмұт, Мағжан, А. Байтұрсынов пен М. Дулатов - әдебиеттегі ірі тұлғалар. Әрқайсысы - ез бағыты, өз стилі бар, қазақ әдебиетіне үлкен жаңалық әкелген қайраткер. Бұлармен қатар, не бұларға ілесе шыққан ақын, жазушылар да аз емес екенін ескерсек, Абайдан кейінгі қазақ әдебиетінде ұлы ақынның ағартушылық, адамгершілік, демократиялық идеялары, өмірді көркемдеп бейнелеу әдіс-тәсілдері жан-жақты жалғастық тауып, батыл шығармашылық ізденістерге тіреу болғаны айқындала түседі. Жоғарыда айтқанымыздай, Абай дәстүрлерін игеру мәселесі 20 ғ-дың бас кезімен шектелмейді, одан кейінгі кезеңдермен, қазіргі әдеби процеспен де ұласып жатыр.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы Санат:Қазақстан әдебиеті
Уссассай
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 763 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 47 км² шамасында. Пошта индексі — 8040.
Елді мекеннің қамқоршысы — Иоанн Креститель.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Бокстан жартылай орта салмақта әлем чемпиондарының тізімі
Бокстан жартылай орташа салмақта чемпион  — атақ, спортшы-боксшыларға беріледі.
Қазіргі уақытта атақты бере алатын ұйымдар
Балмағамбет Аймаханов
Аймаханов 1948 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.
Бокстан жартылай орта салмақта әлем чемпиондарының тізімі
Сілтемелер
*Жартылай орташа Жартылай орташа
Балмағамбет Аймаханов
Ленин орденімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1910 жылы туғандар Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар Санат:1956 жылы қайтыс болғандар Санат:Кентау тұлғалары Санат:Жезқазған тұлғалары Санат:Қазақстан кеншілері Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары Санат:Ленин орденінің иегерлері
Виладеканс
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 64077 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 20 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 16 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Сливенци (Добрич облысы)
Сливенци (Сливенци) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Добричка қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 9395. Телефон коды — 05711. ЕКАТТЕ коды — 70812.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Ракть-Я
Ракть-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ляпин өзенінің сол жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Вицнау
250px|thumb|Картада орналасуы Вицнау (Vitznau) — Швейцарияның Люцерн кантонында орналасқан коммуна. Люцерн округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1239 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11.76 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1068, пошта индексі — 6354.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Люцерн елді мекендері
Болонья (футбол клубы)
«Болонья» (Bologna FC) — Италия чемпионатында өнер көрсететін кәсіпқой футбол клубы. 1909 жылы құрылған. Италияның жеті дүркін чемпионы.
1998 жылғы Интертото кубогының жеңімпазы.
Сілтемелер
Санат:Италия футбол клубтары
Азяш
Азяш — Ресейдегі өзен. Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уфа өзенінің сол жағалауынан 903 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды.
Су тізімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені бастауынан Долгобродск су торабына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Челябі облысы өзендері
Уайт Бетти
Бетти Мэрион Уайт (ағыл. Betty Marion White, 17 қаңтар 1922 жылы дүниеге келген - 31 желтоқсан 2021 жыл) — америкалық актриса, комедия әртісі және тележүргізуші, негізінен өзінің «Алтын қыздар» телесериалымен танымал, сонымен қатар өзінің «Мэри Тайлер Мур шоуы» фильміміен де танымал. 2010 жылдан бастап 2015 жылдар аралығында «Кливлендтегі сұлулар» ситкомында  Элки Островски рөлінде ойнап, осы үшін АҚШ комедиялық сериалдарды ең үздік әйел рөлі үшін екі премия алған болатын, сонымен қатар, «Эмми» номинациясы бойынша комедиялық сериалдағы екінші дәржелі үздік актриса 2011 жылы алды. Өз мансабы үшін ол тағы да бірнеше кітаптар шығарған және бұл әдетін жетпіс жылдан көп уақыт желісінде жалғастырды.
Өзінің  телевизиялық мансабында актриса алты «Эмми» премиясына йе болды және жиырма рет сыйлыққа йе болды. Ол комедиялық номинациялар премияларды мүмкіндігінше жеңіп алған жалғыз актриса. Осымен қоса, ол «Ойын шоуының үздік жүргізуші» категория сыйлығын алған жалғыз әйел болды. 1983 жылы ол номинациялар аралығында ең ұзақ период ұсталды, біріншісі 1951 жылы, соңғысы 2015 жылы болды. 2014 жылы, 92 жасында, ол «Эмми» премиясының ең кәрі номинаты атанды. Оның телевидениеге қосқан үлесі Голливудтық даңқты саяжолдағы жұлдыздардың бірінде белгіленді.
2010 жылдың мамыр айында Бетти Уайт «Сенбілік кешкі тікелей эфирде» танымал шоу-программадағы жасы келген тележүргізуші ретінде болды және осы қойлымы үшін «Эмми» премиясын алды.
Оның кинорөлдерінің ішінде ең танымалдары: «Нөсер» (1998), «Біз туралы оқиға» (1999), «Лэйк Плэсид: қорқыныш көлі» (1999), «Ұсыныс» (2009) және «Қайтадан сен» (2010).
Ерте өмірі
Бетти Мэрион Уайт Оук-Парк (Иллинойс штаты) 17 қаңтар, 1922 жыл. Ол Хорас Л. Уайттың қызы, сауда агенті және инженер-электрик Хорас Л. Уайттың және Тесс Чаккинстің қызы. Оның атасы ұрпақ сызығы бойынша Грекиядан қоныс аударған, атасы әкелік сызық бойынша Даниядан қоныс аударған. Бетти Horace Mann School в Беверли Хиллз, Калифорния, және Beverly Hills High School меткептерінде білім алған.
1939—1979
Бетти Уайт өзінің телевизиондық мансабын орта мектебін аяқтағаннан кейін үш айдан кейін бастады, 1939 жылы ол өз сыныптасымен бірге «Көңілді тұл жесір» әнін айтқаннан кейін ол өз мансап жолына аяқ басты.
Марапаттары мен номинациялары
Уайт Битти жұлдызы даңқты аллеяда.
Номинант
Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
Лун-Вож (Ванда тармағы)
Лун-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ванда өзенінің сол жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Хайуанаттар бағы
thumb|right|250px|Чанг-Маи бағының көрмесі (Chiang Mai Zoo) thumb|right|250px|Зоопарк қонақтары thumb|right|250px|Барселона Аквариумы
Хайуанаттар бағы, зоопарк – жабайы жануарларды қолда (торда, қоршауда) немесе жартылай қолда (табиғи мекендеу ортасына жақын көлемде қоршалған аумақ) ұстайтын ғылыми ағарту мекемесі.
Тарихы
Алғаш хайуанаттар бағы б.з-дан 1500 жыл бұрын Мысырда, 1000 жыл бұрын Қытайда («Білім бағы» деген атпен) ұйымдастырылған. Еуропада 18–19 ғасырларда ашылды (Венада 1752 жылы, Мадридте 1774 жылы, Берлинде 1844 жылы, Парижде 1858 жылы, Мәскеуде 1864 жылы, т.б.).
Қазақстанның хайуанаттар бағы
Шымкент хайуанаттар бағы 1980 жылы құрылған. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1000 бас. Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 165 түрі ұсталады, олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Дереккөздер
*
Секейруш (Агиар-да-Бейра)
Секейруш (Агиар-да-Бейра) (Sequeiros (Aguiar da Beira)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Агиар-да-Бейра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 297 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12,92 км² шамасында. Халық тығыздығы — 23 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Әулие Себастьян.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Каменная Виска
Каменная Виска — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Белая өзенінің сол жағалауынан 40 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Халықаралық бағдаршам күні
Халықаралық бағдаршам күні. 1914 жылы болған оқиғаға байланысты 5 тамыз күні атап өтіледі. Осы күні Амеркианың Кливленд қаласында заманауи құрылғылардың алғашқы үлгілері пайда болды. Оның қызыл және жасыл шамдары болды, ал түстерін ауыстырған кезде дыбыс сигналын шығарып тұрды. Не дегенмен, ең алғашқы бағдаршамды британдық Джей Найт 19-ғасырда-ақ ойлап тапқан. Бұл аппарат 1868 жылы Лондон парламенті ғимаратының алдына орнатылды. Үш жылдан кейін бағдаршам өздігінен жарылып, полиция қызметкерін жарақаттады. Бұл оқиғадан кейін бағдаршам 50 жылға ұмытылып, тек 1910 жылы екі түсі бар алғашқы автоматты бағдаршам құрылғысы патенттелді. Қазіргі қолданыстағы үш түсті бағдаршамдарды алғаш рет 1920 жылы Детройт пен Нью-Йорк қалаларының тұрғындары көрді. Уақыт өте келе құрылғылар Америка мен Еуропаның түрлі қалаларында кең қолданыла бастады.
Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов
ҚазМУ-ді бітірген (1956). Ақшатау кен басқармасында геолог (1956), 1956 - 1960 жылдары Майқайың кешендік геологиялық - барлау экспедициясының геологы, аға геологы, 1960 - 1984 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирант, кіші ғылыми қызметкер, доцент, декан, проректор (1985-1990), 1990 - 1992 жылдары Қазақстанның Геология және жер қойнауын қорғау комитетінің төрағасы қызметкерін атқарған. 1992 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі.
Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның сирек және асыл металл кендерін зерттеуге арналған. Бәкенов бұл кендерді формациялық - генетикалық топқа бөлудің жаңа ғылыми негізін және металлогендік аудандастырудың жаңа принциптерін ұсынды, кентас түзілуінің эндогендік аймақтылығының сұлбасын жасады, асыл металдардың геохиммиялық орналасуының жаңа түрлерін тапты.
«Құрмет» орденімен (2004); «Қажырлы еңбегі үшін» (1970), «Жер қойнауын барлауы үшін» (1970), «Қызметі үшін» (2004), «ҚР Білім беру ісінің үздік қызметкері» (2003), «ҚР Жер қойнауының үздік барлаушысы» (2002), «Республика алдындағы қызметі үшін» (1985), «Еңбек ардагері» (1993), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске алпыс жыл» (2005) медальдарымен; КСРО Геология министрлігі белгісімен (1991); «Білім» қоғамының құрмет (1970, 1973), «Көп жылдық жемісті ғылыми-педагогикалық еңбегі үшін» (1973), «Геодезикалық және картакескіндемелік мамандықтарының топограф мамандарын дайындау табысы үшін» (1979), «ҚазКСР 60 жылдығына байланысты байланыс және оқу-тәрбие жұмыстарындағы жеткен табыстары үшін» (1980), Жоғары білім беру министрлігінің (1973, 1980, 1983, 1993), Білім беру министрлігінің, Гылыми мекемелер мен жоғары мектеп, ағарту қызметкерлері кәсіподақ ОК (1983), ҚазПТИ (1983, 1990, 2001, 2002), Халыққа Білім беру министрлігінің (1993), «Ғылыми және оқу-тәрбие ісіндегі табыстары үшін» (2001, 2004), Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ (2002) грамоталарымен марапатталған.
Академик Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (1980, 2004). Калгари қаласының Құрметті азаматы (Канада). ҚазКСР Еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1984).
IC 4329A
IC 4329A — Центавр шоқжұлдызында орналасқан S0-a (спиральді галактика) типті галактика.
Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов
Дереккөздер
Санат:1933 жылы туғандар Санат:Павлодар облысында туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан геологтары Санат:Профессорлар Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
IC 4329A
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 49051, ESO 445-50, MCG -5-33-21, IRAS13464-3003.
Сыртқы сілтемелер
IC 4329,1 Санат:Центавр (шоқжұлдыз)
УЕФА Еуропа лигасы 2018/19
УЕФА Еуропа лигасының 10-шы, УЕФА кубогының 48-ші маусымы. Финалдық ойын 2019 жылы 29 мамырда Бакудегі Олимпиада стадионында өтіп, "Челси" 4:1 есебімен "Арсеналды" ұтты.
Өткізілу форматы
2018/19 жылғы маусымнан бастап іріктеу ойындары екі тараптан тұрады: Чемпиондар жолы және негізгі жол.
Негізгі жол (топтық турнирге 13 жолдама)
Алғашқы раундта: 16 команда
Топтық кезеңге
Топтық кезеңде:
Қатысушылар
2018/2019 жылғы турнирдегі қатысушылар:
1 раунд
10, 12 — 19 шілдеде
2 раунд
Бірінші ойындар — 26 шілдеде, қарымта ойындар — 2 тамызда.
Финал
Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2018/19 Санат:2018 жылғы футбол Санат:2019 жылғы футбол
Сала-Монферрато
Сала-Монферрато (Sala Monferrato) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Алессандрия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 446 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 58 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. Пошта индексі — 15030.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Giacomo il Maggiore.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Эрцен
Эрцен (Aerzen) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Хамельн-Пирмонт ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Aerzen
Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы (мақала)
Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы - Сәтбаевтың мақаласы. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 1-томына енген.
Бұл мақаласында Сәтбаев екі рет Сталиндік сыйлық алған, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кеңестер Одағы Fылым академиясының президенті академик Владимир Леонтьевич Комаров жайында жазады. Оның алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының жалпы жұрт таныған ұйымдастырушысы және басшысы екендігі жайлы айта отырып, шын мәнінде ғылым ордасы болып отырған КСРО Ғылым Академиясысын құру, оның жұмысын белгіленген бағыт бойынша жүргізіп отыру міндеті B.Л.Комаровқа	жүктелгенін айтады.
Ғылым Академиясы: ''«1934 жылы үкімет қарары бойынша Ғылым Академиясы еліміздің астанасы Москваға көшіп келді. 1936 жылы, академик А.П.Карпинский қайтыс болғаннан кейін, В.Л.Комаров бір ауыздан академияның президенттігіне сайланды. КСРО Ғылым Академиясы президенті қызметінде В.Л.Комаров дүние жүзіне атағы шыққан білімпаз, кеңес ғылымының басшысы және ұйымдастырушысы, сол сияқты көрнекті мемлекет қайраткері екенін айқын көрсетіп, өзінің зор талантын кең өрістетті»'' дей келіп, академик В.Л.Комаровтың «Кеңестер Одағындағы ұлттық республикаларда алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының ордаларын құру, өркендету ісіндегі жетекшілігі зор орын алады» деп, оның ғылым саласында атқарған ерен еңбегін жоғары бағалайды.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Талғат Камелұлы Ғалымов
thumb|Талғат Камелұлы Ғалымов
1964 жылы 3 ақпанда Алматы қаласында туған. Татар.
Әкесі - Галымов Камел Құрбанғалиұлы, зейнеткер. Анасы -Галымова Гадила Юсупқызы, зейнеткер.
Алматы Технологиялық тұрмыс қажетін өтеу және жеңіл өнеркәсіп техникумының «Фототехника» факультетін бітірген (1983), фототехник.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1983 жылдан - «Гидромаш» зауытының фотограф-зертханашысы. 1992 жылдан - «Дәуір» баспасының фотограф-зертханашысы. 1994 жылдан - «Караван» газетінің фототілшісі. 1996 жылдан - «Трансатлантик групп Ltd.» консорциумының фототілшісі, Қазақстан БАҚ үшін Атлантадағы XXVI жаздық Олимпиадалық ойындарды түсірген. 1998 жылдан - республикалық апталық «Новое поколение» газетінің фототілшісі.
2005 жылдан бері - «Новое поколение» газеті фотоқызметінің жетекшісі.
«Алматы фотографиялық қоғамы» қоғамдық бірлестігінің мүшесі. Қазақстан Үйінде Атлантадағы жаздық Олимпиадалық ойындары өткізілген кезде ашылған дербес көрменің ұйымдастырушысы (1996).
«Қазақойл» Ұлттық мұнай компаниясы ұйымдастырған конкурстың лауреаты (2001). «Алтын Жұлдыз» конкурсындағы Құрметті дипломның және «Жыл фотожурналисі» атағының (2002), «NOX Kazakhstan» дипломының (2003), IV Жоғары Сән апталығы жобасына  қатысқаны үшін және  Қазақстанда Үлкен сән өнерін дамытуға  қосқан үлесі үшін дипломының (2005) иегері. Қазақстан туралы фотоальбом дайындауға бірнеше рет қатысқан, Германияның орыс тілді тұрғындарына шығатын «Пилигрим» альманағына жарияланады. Reuters, ИТАР-ТАСС, АР әлемдік агенттіктермен қызмет етеді.
«Маңғыстаумұнайгаз» компаниясы жөніндегі кітапта пайдаланылған және басқа да фотографиялардың авторы.
2008 жылы кәсіби қызметінің 25 жылдығына және «Новое поколение» республикалық апталығының 10 жылдығына арналған жеке фотосуреттер кермесі етті.
Үйленген. Жұбайы - Ғалымова Луиза Рафаэлқызы; Ұлдары - Галымов Ильдар Талғатұлы, Ғалымов Зиннур Талғатұлы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Идома
Идома — Орталық Нигерия аумағында тұратын халық (Бенуе штаты, Бенуэ өзенінің жағалауы). Саны 900 мың адам. Ненгізгі субэтникалық топтары: идома, авуме, агала, агату, адока, боджу, игумале, ичама, обоколо, оглеву, оквога, окпото, орокаму, отукпа, отуркпо, очекву, очобо, янгедде.
Тілі
Тілі – идома тілі. XX ғасырдың басынан бастап жазуы латын әліпбиіне негізделген.
Діні
Сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар, бір бөлігі - католиктік христиандар, дәстүрлі нанымдар сақталған.
Шығу тегі
Идомалардың көпшілігі өздерінің шығу тегін Нигерияның оңтүстік-шығысындағы джукун халқымен, бір бөлігі игаламен байланыстырады. Дәстүрлі мәдениет Батыс Африканың ішкі аймағына тән.
Кәсібі
Олар егіншілікпен (ямс, тары, құмай, жүгері), майлы пальма өсірумен (пальма майы экспорттың маңызды тауары болып табылады) айналысады. Кейбір топтар балық аулауға маманданған, аңшылық сақталған. Қолөнерден ұсталық, мата тоқу және бояу, керамика өнері дамыған. Идомалардың бір бөлігі ірі қалалардағы көмір шахталары мен зауыттарда жұмыс істейді.
Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін көп балалы отбасылар (оле) және рулық институттар құрайды. Кейбір топтарда жас топтары (эго), жартылай құпия би одақтары бар. Туыстық есеп - патрилинейлік. Көптеген дәстүрлі әдет-ғұрыптар, күнтізбелік мерекелер, аң аулауға байланысты салт-дәстүрлер және т.б. сақталған. Дәстүрлі нанымдарға ең жоғарғы құдай – Ово жатады. Ата-бабалар культі (алекву) ең кең тараған. Фольклордың барлық негізгі жанрлары кең тараған.
Идоманың дәстүрлі қоныстары екі түрлі: оңтүстік аймақтарда - өзен бойында немесе ормандарда орналасқан үлкен ықшам ауылдар, басқаларында - айтарлықтай қашықтыққа шашыраңқы үй шаруашылықтарынан тұрады. Тұрғын үйі - домалақ, сабаннан немесе шөптен жасалған конустық төбесі бар саман үйшік.
Дәстүрлі киімдері – жамбасқа оралған матаның орнын еуропаланған киімдер алмастыруда.
Негізгі тағамдары - өсімдік тектес азықтар (жарма, бұқтырылған ет, ащы дәмдеуіштермен пісірілген және пісірілген түйнектер), кейбір топтарда - балық.
Дереккөздер
Санат:Нигерия халықтары
NGC 3682
NGC 3682 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан S0-a типті галактика.
Ащысу (өзен, Абай облысы)
Ащысу – Ертіс алабындағы өзен.
NGC 3682
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ащысу (өзен, Абай облысы)
Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы, Жарма, Аягөз, Абай ауданы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 349 км, су жиналатын алабы 18100 км2.
NGC 3682
Ашылуы
Бұл нысанды 1793 жылы 6 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3682 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35266, UGC 6459, MCG 11-14-27, ZWG 314.29, KARA 481, IRAS11247+6651.
Ащысу (өзен, Абай облысы)
Бастауы
Бастауын Жақсы Қойтас, Жаман Қойтас, Сарытау баурайындағы бұлақтардан алып, Шаған өзеніне құяды.
NGC 3682
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Ащысу (өзен, Абай облысы)
Гидрологиясы
Өзен жағасы жарлауытты (биіктігі 2 м-ге жетеді) келген. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,34 м3/с (Үшбиік темір жол стансасы тұсында). Суы мал суаруға пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) өзендері Санат:Аягөз ауданы өзендері Санат:Жарма ауданы өзендері Санат:Ертіс су алабы
Шора Нәрікұлы
thumb|right|200px| Шора Нәрікұлы, Шора батыр (туған жылы белгісіз – 15.8.1546, Қазан қаласы) – батыр, тарихи тұлға. Кіші жүздің Жетіру тайпалық бірлестігінің Тама руынынан шыққан. Оның шығу тегі жөнінде шежіре-аңыздар көп, сондай-ақ “Шора батыр” және “Нәріктің ұлы Шора” атты жыр-дастандар халық жадында сақталып, хатталған. Осы әдеби мұралар мен орыс жылнамаларында XV–XVI ғасырларда Тама руының Қазан қаласы маңын жайлағаны баяндалады.
Туысқан татар халқы да Шора Нәрікұлы мен оның әкесі Нәрік ханды Қазан қаласының тарихында елеулі із қалдырған қаһармандар ретінде таниды. Олар өмір сүрген кезең айбынды Алтын Орда мемлекеті ыдырап, Еуразия кеңістігінде бір-бірінен оқшаулана бірнеше мемлекеттік бірлестіктер – Қазан, Ноғай, Астрахан бой көтерген бұлағай уақиғаларға тұтас келді. Әсіресе, Қазан билеушілері күш біріктіріп, қуаты кемелдене бастаған Мәскеу патшалығына жартылай тәуелді күй кешіп отырған еді. Шора Нәрікұлы осы кезде тарих сахнасына шыққан. 1545 ж. ол Галица боярының баласы Васька Бортевті Мәскеудің ұлы князі Иван Грозныйға жіберіп, Қазан хандығының бұрынғы билеушісі Сафа Герейге қарсы күресу үшін әскери көмек сұрайды. Көп ұзамай 1546 жылы 17 қаңтарда орыстардың Қазандағы елшісі Игнатий Яхонтьевтен Мәскеудегі патша сарайына хат келеді. Онда Шора Нәрікұлы Гамет шейх, Әбүйірхан, Сейіт және Қадыш мырзалар бірігіп Сафа Герейді Қазаннан қуып шыққаны баяндалды. Сөйтіп, Қазанда Шора Нәрікұлы тобының жақтасы Шаһғали билік құра бастады. Бірақ қазандықтар Қырым ханының азғыруымен Шаһғалиге қарсы шығып, хан жағында аз ғана топ қалды. Оған қастандық жасалуынан алдын ала сақтанған Шора Нәрікұлы үлкен жиын сәтінде Шаһғалиді қашырып жіберді. Сафа Герей үшінші рет келіп Қазан тағына отырады да Шаһғалидің жақтастарын қуғындай бастады. 1546 жылы 15 тамыз күні Қазанда Шора Нәрікұлы Баубек, Қадыш, т.б. мырзалар өлтірілді. Осыдан кейін Шора Нәрікұлының бауырлары – Ислам, Әлікей Нәрікұлдары және аталық Шапқын Отышев бастаған 76 адам Мәскеуге қашып, бас сауғалады. Кейін олар еліне қайтып оралып, халықты кәпірлерге (орыстарға) қарсы шығуға үгіттеді. Орыс тарихшысы Н. Карамзиннің еңбектерінде ағайынды Нәрікұлдарының 1546 жылы 26 тамызда Қазан қаласын Мәскеу басқыншыларынан қорғауға қатысып, ерлікпен шайқасқандары айтылады. Жалпы, Ресей құжаттарында Шора Нәрікұлы “кінәз” деп көрсетілген. Демек, ол Қазан хандығының ел билеу саясатына тікелей араласып, ханға тікелей ықпал еткен “қараша” атты ақсүйектер тобына жатқан. Оны Шора Нәрікұлының Шаһғалиге қамқор болып, жаудан қорғауы, орыс патшасына елшілікке баруы дәлелдейді. Әдетте “қараша” атағы әр рудың ең таңдаулы әулет өкілдеріне беріліп, ұрпақтан ұрпаққа мирасқорлық жолмен ауысып отырған. Қазақ шежіресі бойынша Шора Нәрікұлынан Шотқара, Есенгелді, Жабал, Жөгі өрбиді. Ал Есенгелдіден Аташал, Аташалдан Торым. Торымнан Базарқұл, Базарқұлдан Көкі, Көкіден атақты Есет тархан туады.
Дереккөздер
Санат:Туған жылы белгісіздер Санат:1546 жылы қайтыс болғандар Санат:Тарихи тұлғалар Санат:Қазақ батырлары
Бәкі
thumb| Бәкі - серіппемен ашылып-жабылатын, асыл болаттан соғылған шағын өткір пышақ. Оны шаппа деп те атайды. Түркі тектес татар, башқұрт тілдерінде вәке, бәке, мәкі деген сөздер ойық, жырық деген мағынада айтылады. Бәкі сөзінің түп төркіні содан шыққан болу керек. Кей жерлерде қазақтар сақал - шаш алатын ұстараны да бәкі деп атаған. Бәкі жабық күйінде қалтаға салып жүруге өте қолайлы. Былғарыдан тіккен қынға салып, белбеуге іліп те жүреді.
Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Санат: Мәдениет
Леспиньян
Леспиньян (Lespignan) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,92 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34135, пошта индексі — 34710.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3104 адамды құрады. Халық тығыздығы — 135,43 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Газ хроматографиясы
нобай|Аутосамплер орнатылған газ хроматографы Газ хроматография — бұл ыдыратпай буландыруға болатын қосылыстарды бөлу үшін аналитикалық химияда қолданылатын хроматографияның кең таралған түрі. GC көбіне белгілі бір заттың тазалығын тексеру немесе қоспаның әр түрлі компоненттерін бөлу үшін қолданылады (мұндай компоненттердің салыстырмалы мөлшерін де анықтауға болады). Кейбір жағдайларда GC қосылысты анықтауға көмектеседі. Препаративті хроматографияда қоспадан таза қосылыстарды дайындау үшін GC-ді қолдануға болады.
Газ хроматографиясында жылжымалы фаза - бұл әдетте гелий сияқты инертті немесе азот сияқты реактивті емес тасымалдаушы газ. Бөлу үшін сутек газы тиімді болғанымен, гелий құралдардың 90% қолданылатын кең таралған тасымалдаушы газ. Стационарлы фаза ретінде көбіне баған деп аталатын әйнектен немесе металлдан жасалған түтіктің ішкі қабырғасынадағы инертті қатты тіректегі сұйықтықтың немесе полимердің микроскопиялық қабаты қолданылады. Газ хроматографиясын жүргізу үшін қолданылатын құрал газ хроматограф (немесе «аэрограф», «газ сепараторы») деп аталады.
Талданатын газ қосылыстар стационарлы фазамен қапталған бағанның қабырғаларымен әрекеттеседі. Қоспадағы әр қосылыс тежелу уақыты деп аталатын белгілі бір уақытта элюцияланады (шайылып шағады). Тежелу уақытын салыстыру GC-ге оның аналитикалық тиімділігін береді.
Газды хроматография принципі бойынша бағанды хроматографияға ұқсас (хроматографияның басқа түрлері сияқты, мысалы, HPLC), бірақ бірнеше маңызды айырмашылықтары бар. Біріншіден, қоспадағы қосылыстарды бөлу процесі сұйық стационарлы фаза мен жылжымалы газ фазасы арасында жүреді, ал бағанды хроматографияда стационарлы фаза қатты, ал жылжымалы фаза сұйық болып табылады. Демек, процедураның толық атауы - «Газ-сұйық хроматографиясы» - сәйкесінше мобильді және стационарлы фазаларды атайды. Екіншіден, баған газдың температурасын басқаруға болатын пеште орналасқан, ал әдеттегі бағанды хроматографияда температура бақылауы жоқ. Және үшіншіден, газ фазасындағы қосылыстың концентрациясы тек газдың бу қысымының функциясы.
Газ хроматографиясы кейде бу фазалы хроматография (VPC) немесе газ-сұйықты таралу хроматографиясы (GLPC) деп те аталады. Бұл балама атаулар, сондай-ақ олардың қысқартулары ғылыми әдебиетте жиі қолданылады. Нақтырақ айтсақ, GLPC - бұл ең дұрыс термин, сондықтан көптеген авторлар осыны таңдайды.
Тарихы
Хроматография орыс ғалымы Михаил Семенович Цветтің 1903 жылғы сұйық хроматография көмегімен өсімдік пигменттерін бөлген эксперименттеріне негізделген. Неміс химигі Эрика Кремер 1947 жылы аустриялық докторант Фриц Приормен бірге GC-дің теориялық негіздерін жасап, алғашқы сұйық-газды хроматографты жасады, бірақ оның жұмысы маңызды емес болып саналды және ұзақ уақыт бойы еленбеді. Арчер Жон Портер Мартин сұйық-сұйық (1941) және қағаз (1944) хроматографиясын дамыту жұмысы үшін Нобель сыйлығына ие болды, сондықтан газ хроматографиясының негізін қалады деп есептеледі. Газ хроматографиясының қолданысы жалынмен иондау детекторы (FID) дамығаннан кейін тез өсті.
GC арқылы талдау
Газ хроматографы - күрделі үлгідегі химиялық заттарды бөлуге арналған химиялық талдау құралы. Газ хроматографы баған деп аталатын, газ ағыны өтетеін жіңішке түтікті пайдаланады. Үлгідегі қосылыстар әртүрлі химиялық және физикалық қасиеттеріне байланысты және стационарлы фаза деп аталатын материалмен әрекетесуіне байланысты баған бойымен әртүрлі жылдамдықта қозғалады. Химиялық заттар бағаннан шыққан кезде, олар электронды түрде анықталады және сәйкестендіріледі. Бағандағы стационарлы фазаның мақсаты қоспадағы компоненттерді бөлу. Оның арқасында компоненттердің әрқайсысы бағаннан әртүрлі уақытта (тежелу уақыты) шайылып шығады. Тежелу ретін немесе уақытын өзгерту үшін қолдануға болатын басқа параметрлер - тасымалдаушы газдың ағын жылдамдығы, бағанның ұзындығы мен температурасы. нобай|Газ хроматографының диаграммасы. GC арқылы талдау кезінде, сұйық немесе газ түріндегі аналит әдетте микрошприц ті (немесе, қатты фазалы микроэкстракция талшықтары, газ көзін ауыстыру жүйесін) пайдаланып, бағанның «басына» айдалады. Тасымалдаушы газ баған арқылы аналит молекулаларын жылжытады, бұл қозғалысты аналит молекулаларының адсорбциясы тежейді. Молекулалардың баған бойымен қозғалу жылдамдығы адсорбция күшіне байланысты, бұл өз кезегінде молекуланың түріне және стационарлы фазаның материалдарына байланысты болады. Әрбір молекуланың жылжу жылдамдығы әр түрлі болғандықтан, қоспаның компоненттері бөлініп, олар бағанның соңына әр түрлі уақытта жетеді (тежелу уақыты). Бағаннан шығыс ағынын бақылау үшін детектор қолданылады; осылайша, әрбір компоненттің шығатын уақыты мен оның мөлшерін анықтауға болады. Әдетте заттарды сапалық анықтау үшін бағаннан шығу реті не тежелу уақыты қолданылады.
Аутосамплерлер
Аутосамплерлер үлгіні инлетке автоматты түрде енгізуге мүмкіндік береді. Үлгіні қолмен енгізу мүмкін болғанымен, қазіргі кезде көп таралмаған. Автоматты түрде енгізу қайталанғыштықты жақсартады және уақытты тимді пайдалануға көмектеседі. alt=An autosampler for liquid or gaseous samples based on a microsyringe|нобай|Микрошприцке негізделген сұйық немесе газ тәрізді үлгілерге арналған аутосамплер Әр түрлі аутосамплерлер бар. Аутосамплерлерді робот технологияларына қарай (ең көп таралғандары: XYZ роботы және айналмалы роботтар) сыйымдылығына қарай (ауто-инжекторлар және аутосамплерлер) немесе үлгі түріне қарай жіктеуге болады:
Инлеттер
нобай|сплит/сплитсіз инлет. Бағанның инлеті (немесе инжекторы) үлгіні тасымалдаушы газдың үздіксіз ағымына енгізуге мүмкіндік береді. Инлет - бағанның басына бекітілген аспаптық бөлік.
Инлеттің негізгі түрлері:
Тасымалдаушы газды (жылжымалы фазаны) таңдау өте маңызды. Сутектің тиімділігі жағынан гелиймен салыстыруға болатын ағындардың ауқымы үлкен. Алайда, ағым жылдамдығы бейімделген болса, гелий тиімдірек болады, және ең жақсы бөлінуді қамтамасыз етеді. Гелий жанбайды және көптеген детекторлармен және ескі құралдарда жұмыс істейді. Сондықтан, гелий - ең көп таралған тасымалдаушы газ. Алайда, гелийдің бағасы соңғы жылдары айтарлықтай өсті, бұл ғалымдардың көбін сутегі газына ауысуға мәжбүр етті.
Детекторлар
Жылу өткізгіштік детекторы (TCD) вольфрам-рений филаменті арқылы өтетін заттың жылу өткізгіштік қабілетіне сүйенеді. Бұл қондырғыда гелий немесе азот жоғары жылу өткізгіштігі арқасында тасымалдаушы газ ретінде қызмет етеді, олар филаментті суытып, біркелкі кедергі мен филаменттің электрлік тиімділігін қамтамасыз етеді. Алайда, аналит молекулалары бағаннан шыққанда, жылу өткізгіштік күрт төмендейді, бұл детектордың жауабын тудырады. Жауап жылу өткізгіштіктің төмендеуіне байланысты, себебі бұл температураның жоғарылауына әкеледі, ал бұл өз кезегінде филаменттің кедергісін арттырады. Детектордың сезімталдығы филаменттегі тоқ күшіне пропорционал, ал ол детектордың қоршаған орта температурасына және тасымалдаушы газдың ағын жылдамдығына кері пропорционал.
Жалынмен иондау детекторында (FID) бағаннан шыға беріс жеріне жақын орналасқан сутегі ауамен жанатын жалынға электродтар орналастырылады, ал көміртегі бар қосылыстар бағаннан шыққан кезде олар жалынмен пиролизденеді. Бұл детектор органикалық заттар не көмірсутектері бар қоспалар үшін ғана жұмыс істейді, өйткені көміртек пиролиз кезінде электродтар арасында ток тудыратын катиондар мен электрондар түзе алады. Тоқ үшінің артуы тіркеліп, хроматограмманың шыңы ретінде көрінеді. FID-лерде анықтау шегі төмен (секундына бірнеше пикограмм), бірақ олар карбонилді көміртектен иондар түзе алмайды. FID үшін жарайтын тасымалдаушы газдарға гелий, сутегі, азот және аргон жатады.
Сілтілік жалын детекторы (AFD) немесе сілтілік жалынмен иондау детекторы (AFID) NPD тәрізді азот пен фосфорға жоғары сезімталдыққа ие. Алайда сілтілік металл иондары жалынның үстіндегі түйірден емес, сутегі газымен шығады. Осы себепті AFD NPD сияқты «шаршамайды», және ұзақ уақыт бойына тұрақты сезімталдықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, сілтілік иондар жалынға қосылмаған кезде, AFD стандартты FID сияқты жұмыс істейді. Каталитикалық жану детекторы (CCD) жанғыш көмірсутектер мен сутекті өлшейді. Разрядтаумен иондау детекторы (DID) иондау үшін жоғары вольтты электр разрядын пайдаланады.
Полиарк реактор - бұл FID арқылы анықтамас бұрын барлық органикалық қосылыстарды метан молекулаларына түрлендіретін GC-FID құралдарына қосымша. Бұл әдісті FID сигналын жақсарту үшін қолдануға болады және көбірек көміртекті қосылыстарды табуға мүмкіндік береді. Қосылыстардың метанға толық конверсиясы калибрлеу мен стандарттардың қажеттілігін жояды, өйткені барлық қосылыстардың жауап факторлары бірдей. Бұл күрделі қоспаларды жылдам талдауға мүмкіндік береді.
Жалын фотометрлік детекторы (FPD) қосылыстардың жану барысындағы спектральды сызықтарын анықтау үшін фотокөбейткіш түтігін қолданады. Колоннадан шығарылатын қосылыстар белгілі бір элементтерді қоздыратын сутегі жалынына түседі, ал қозған элементтер (P, S, галогендер, кейбір металдар) белгілі бір толқын ұзындығын шығарады. Шығарылған жарық фотокөбейткіш түтігі арқылы сүзіледі және анықталады. Атап айтқанда, фосфор шығаруы шамамен 510-536 нм және күкірттің шығуы 394 нм деңгейінде. Атом эмиссиясы детекторында (AED) бағаннан шығарылатын үлгіні микротолқындар энергиялайтын плазмалы камераға түседі. Плазма аналитті ыдыратады, және белгілі бір элементтер атом эмиссиясының спектрін тудырады. Атом эмиссия спектрлері дифракциялық тормен дифракцияланады және бірнеше фотокөбейткіш түтіктері немесе фото диодтар арқылы анықталады.
Электронды ілу детекторы (ECD) электронды ілу дәрежесін өлшеу үшін радиоактивті бета бөлшектерін (электронды) пайдаланады. ECD құрамында галогендер, карбонил, нитрилдер, нитро топтары және органометаллдар сияқты функционалды топтары бар және электртеріс элементтері бар молекулаларды анықтау үшін қолданылады. Детектордың бұл түрінде жылжымалы фазадағы тасымалдаушы газ ретінде азот немесе аргондағы 5% метан қолданылады. Тасымалдаушы газ бағанның соңында орналасқан екі электродтың арасынан өтеді, ал катод жанында (теріс электрод) 63Ni сияқты радиоактивті фольга орналасады. Радиоактивті фольга бета бөлшегін (электронды) шығарады, ол тасымалдаушы газбен соғысып, оны иондап, тоқ күшін тудырады. Электртеріс элементтері немесе функционалды топтары бар молекулалар электронды іліп алады да, тоқ күшін төмендетеді, бұл детектор жауабын тудырады.
Азот-фосфор детекторы (NPD), термоэлектрондық детектордың бір түрі, онда азот пен фосфор арнайы жабылған шарда Шығу жұмысын өзгертеді және нәтижесіндегі ток өлшенеді.
Құрғақ электролиттік өткізгіштік детекторында (DELCD) ауа фазасы мен жоғары температура қолданылады. Хлорланған қосылыстарды өлшеуге арналған.
GC-MS деп аталатын бұл әдіс масс-спектрометрді (MS) қолданады; өте тиімді және сезімтал, тіпті аз мөлшердегі қосылыстарды анықтайды. Бұл детекторды хроматограммалардағы аналиттерді олардың массалық спектрі бойынша анықтау үшін пайдалануға болады. Кейбір GC-MS резервтік детектор ретінде әрекет ететін ЯМР спектрометріне қосылған. Бұл комбинация GC-MS-ЯМР ретінде белгілі. GC-MS-ЯМР-ға қосылған инфрақызыл спектрофотометр қосымша детектор ретінде әрекет етеді. Бұл комбинация GC-MS-NMR-IR ретінде белгілі. Алайда, бұл өте сирек кездесетіндігін атап өту керек, өйткені көптеген талдауларды тек GC-MS арқылы жасауға болады. Вакуумдық ультракүлгін (VUV) газ хроматографиясының детекторларындағы ең соңғы дамыған түрі. Химиялық бөлшектердің көпшілігінде шамамен 120–240 нм аралығында бірегей абсорбция спектріне ие. Егер абсорбцияның спектрлері аналиттер үшін белгілі болса, VUV детекторы химиялық кедергілер болмаған кезде ағымдағы молекулалар санын абсолютті (калибрлеусіз) анықтауға қабілетті.
Бұдан басқа детекторлар: Холл электролиттік өткізгіштік детекторы (ElCD), гелиймен иондау детекторы (HID), инфрақызыл детектор (IRD), фото-иондау детекторы (PID), импульсті разрядтпен иондау детекторы (PDD) және термионды иондау детекторы (TID).
Әдіс дайындау
Әдіс дегеніміз белгілі бір талдауды жүргізуге арналған GC параметрлерінің жиынтығы. Әдіс дайындау деп берілген талдауды барынша жақсы орындауға арналған GC параметрлерін анықтау процессін айтамыз. Оңтайландыруды қажет ететін параметрлерге көбіне инлет температурасы, детектор температурасы, бағанның температуралық бағдарламасы, тасымалдаушы газ бен оның ағын жылдамдығы, бағанның станционарлы фазасы, диаметрі, ұзындығы, инлеттің типі, үлгінің енгізілетін мөлшері, енгізу әдісі жатады. Детектордың түріне байланысты, оның параметрлері де әртүрлі болады және оңтайландыруды қажет етеді. Кейбір GC-лерде тасымалдаушы ағынның бағытын өзгертуге арналған клапандар болады. Олардың ашылып-жабылатын уақытын оңтайландыру да әдіс дайындаудың маңызды бөлігі.
Тасымалдаушы газ бен оның ағын жылдамдығын таңдау
Ең жиі қолданылатын газдарға гелий, азот, аргон, сутек and ауа жатады. Қай тасымалдаушы газды қолдану керек екені детекторға байланысты. Мысалы, разрядтаумен иондау детекторы гелийды талап етеді. Кейде үлгінің матрицасы тасымалдаушы газды таңдау барысында үлкен рөл ойнайды. Мысалы, егер талданып жатқан үлгілер аргонда дайындалса, тасымалдаушы газ да аргон болғаны абзал. Қауіпсіздік ережелері мен қолжетімділік те таңдауға әсер етеді. Мысалы, сутек жанғыш газ, сондықтан оны қолдану қауіп тудыруы мүмкін, ал өте таза гелий кей жерлерде қолжетімді емес, әрі бағасы да қымбат. Оған қоса, гелийдің жетіспей бастады, сондықтан көптеген лабораториялар гелийді сутекпен алмастыруға көшті. Тасымалдаушы газдың тазалығы да детекторға сай таңдалады, дегенмен жоғары сезімталдық үшін барынша таза газдарды пайдаланған абзал. Көбінесе 99.995% не одан да таза газдар қолданылады. Заманауи аспаптардың көбісі 5-деңгейлі тазалықты талап етеді, бұл деген 99.999% таза газдар. Бұл олардың құрамындағы қоспалардың концентрациясы 10 ppm шамалас дегенді білдіреді. Қолданыстағы ең жоғары тазалық теңгейі 6 (99.9999%) болып саналады, дегенмен кейбір мақсаттарда 7-деңгейлі тазалықтағы газдар да қолданылады. Тасымалдаушы газдың сызықтық жылдамдығының әсері температура әсеріне ұқсас. Сызықтық жылдамдық неғұрлым жоғары болса, соғұрлым талдау тезірек жүреді, бірақ аналиттер арасындағы бөліну төмендейді. Сызықтық жылдамдықты таңдау - бұл бөліну өнімділігі мен талдау ұзақтығы арасындағы тепе-теңдікті табу. 1990-жылдарға дейін шыққан аспаптарда тасымалдаушы газдың ағын жылдамдығы инлеттегі қысым арқылы басқарылды. Нақты ағын жылдамдығы шығу көмейінде орналасқан флоу-метр арқылы анықталды. Бұл процесс ұзақ уақытты талап етті және өте күрделі әрі шаршататын процедура болды. Талдау барысында қысымды өзгерту мүмкін емес, сондықтан талдау барысында ағын жылдамдығын өзгерту мүмкін емес еді. Инлеттегі қысым мен ағын жылдамдығын сығылатын сұйықтықтарға арналған Хаген-Пуазейль теңдеуі арқылы сипаттауға болады. Дегенмен заманауи аспаптар ағын жылдамдығын аутоматты түрде өлшейді, және оны электронды түрде басқаруға болады. Оған қоса, ағын жылдамдығын талдау барысында өзгертіп, қысым бағдарламаларын жасауға болады.
Станционарлы фазаны таңдау
Еріген заттың полярлығы стационарлы фазаны таңдау барысында өте маңызды. Ең дұрысы баған полярлығы талданып жатқан заттың полярлығына ұқсас болғаны абзал. Ашық түтікті бағандардағы көп таралған станционарлы фазалар цианопропилфенил диметил полисилоксан, полиэтиленгликоль, бис-цианолпроил цианопропилфенил полисилоксан, дифенил диметил полисилоксан жатады.
Инлет типі және ондағы ағын жылдамдығы
Инлет түрі көбіне үлгінің күйіне байланысты таңдалады. Сұйық үлгілер бағандағы инлет көмегімен тікелей бағанға енгізіле алады. Егер еріткіш матрицасы буландыруды талап етсе S/SL инжекторлары қолданылады. S/SL инжекторлары қазіргі кезде ең көп қолданылатын инлет типі. Газ үлгілер көбіне газ көзін ауыстыру инжекторларының көмегімен енгізіледі. Адсорбцияланған үлгілер (мысалы адсорбциялық түтіктер) көбіне бағанмен байланысқан не байланыспаған шеткі жүйелерде десорбцияланады (мысалы бөліп-тұзақтау жүйелері). Қатты фазамен микроэкстрациялау (ҚФМЭ, SPME) талшықтары тікелей S/SL инлетінде десорбциялана алады.
Үлгіні енгізу
Хроматографиялық талдау үлгі бағанға енген сәтте басталады. Капиллярлы газ хроматографиясының дамуы үлгіні енгізуді қиындата түсті. Бағандағы инлет арқылы үлгіні енгізу әдісі толтырылған бағандармен жақсы жұмыс істесе де, бұл әдісті капиллярлы бағандармен қолдану мүмкін емес, себебі енгізілген үлгі мөлшері бағанды артық жүктемеуі қажет, ал енгізілген үлгінің бағандағы ені хроматография әсерінен жайылуға байланысты кішкентай болуы тиіс. Бұл шарт орындалмаған жағдайда, хроматографиялық бағанның өнімділігі (заттарды бөлу қабілеті) күрт төмендейді. Көп жағдайда енгізілетін үлгінің көлемі мен детектор ұясының көлемі аналит молекулалары бар элюат көлемінің 1/10 бөлігі болуы тиімді.
Үлгіні енгізудің жақсы әдісі бағанда тиімді бөліну өнімділігін, репрезентативті үлгілердің дәл әрі қайталанғыштығы жоғары енгізілуін, үлгінің құрамын аналиттердің қайнау температурасына, полярлығына, концентрациясы мен термал/катализдік тұрақтылығына қарамай, өзгертпей енгізілуін қамттамасыз ететін, сұйылтылмаған үлгілерге де, іздік концентрацияларға да сай келетін болуы тиіс.
Дегенмен, микролитрлік шприцтерді қолдану көптеген проблемаларға әкеліп соғады. Нарықтағы ең жақсы шприцтердің өзі тек ең кем дегенде 3%-дық дәлдік көрсетеді, ал қолы үйренбеген адамдар қолданған кезде, қателіктер арта түседі. Мысалы, шприцті енгізу кезінде ол септумның бір бөлігін іліп алып кетуі мүмін. Ол иненің ұшын бұғаттап, келесі енгізу барысында үлгінің көлемін азайтады, ал мұны бірден анықтау қиын. Оған қоса үлгідегі аналиттің бір мөлшері септум жасалған материалға тұзақталып қалуы мүмкін. Бұл жағдайда, келесі талдау кезінде жалған шыңдар пайда болады. Ұшқыш компоненттер енгізу барысында ине ұшынан буланып кетуі де ғажап емес, бұл компоненттердің үлгідегі мөлшерін азайтады.
Баған температурасы мен оның бағдарламасы
Газ хроматографындағы баған(дар) температурасы электронды түрде өте дәл қадағаланатын пеште орналасады. Көп жағдайда баған температурасы деп дәл осы пеш температурасын айтады. Шынында бұл екеуі әр түрлі термин болғанымен, көп жағдайда олар бірін-бірі алмастыра алады.
Жалпы, температураны бөлінуге әсер етпей, бірақ талдау уақытын барынша азайтып таңдайды.
Баған температурасы талдау барысында тұрақты болып қалатын әдістерді изотермалық әдістер деп атайды. Шындығында, көптеген әдістер талдау барысында пешті қыздырады не суытады, белгілі бір уақытқа тұрақты қылып ұстайды және т.б. Талдау барысындағы температураның өзгеруін пештің температурасының бағдарламасы деп атайды.
Температура бағдарламасы бөліну өнімділігін сақтап, талдау уақытын азайтуға мүмкіндік береді.
Сапалық талдау
Хроматография нәтижелері көбіне детектор жауабының уақыт бойынша функциясы (хроматограмма) түрінде беріледі. Ондағы әр шың қоспаның құрамындағы әр аналитке сәйкес келеді. Әдістің жағдайлары бір болған кезде, шыңдардың тежелу уақыты мен жалпы бейнесі тұрақты болып сақталады, сондықтан оны аналиттерді сәйкестіндіруге қолдануға болады. Дегенмен, жаңа әдістердің көбінде, GC масс-спектрометр тәрізді аналиттерді сапалық анықтауға болатын детекторға жалғанады. Бұл аналиттердің тез, артық жұмыссыз анықтауға мүмкіндік береді.
Сандық талдау
Хроматоргаммадағы шыңның ауданы аналит мөлшеріне пропорционал. Сондықтан да, шың ауданын интегралдау арқылы есептеп, ол арқылы аналиттің концентрациясын табады. Аналиттің әртүрлі белгілі концентрациясына детектордың жауабын тауып, оны мөлшерлеу қисығы арқылы белгісіз концентрацияны есептеуге қолдануға болады. Кейде, концентрацияны табу үшін аналиттің салыстырмалы жауап факторын да есептейді. Салыстырмалы жауап факторы дегеніміз детектордың мөлшері белгілі аналит және қосылған ішкі стандартқа (қоспаға белгілі мөлшерде қосылған, тежелу уақыты белгілі зат) берген жауаптарының қатынасы. Жаңа GC-MS жүйелерінде, хроматографияға арналған бағдарламалар шыңдарды интегралдау, масс-спектрлерді сәйкестендіру тәрізді жұмыстарды адам қатысынсыз, өзі атқарады.
Дереккөздер
Санат:Хроматография Санат:Аналитикалық химия