cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жердің бедері және оны пландар мен карталарда бейнелеу
Жер бедерінін түрлері
2) қазаншұңқыр-жер бетіндегі қазанга ұқсас ойпаң. Оның түбі, бүйірлік беткейі, кернеуі болады
3) жота, тау-жотасы-бір бағытта созылып жатқан таудың, не төбенің көтеріңкі беті. Ол екі жақты болып келеді, яғни екі беткейден тұрады
4) өзек-екі таудың, жотаның арасындағы ылдилап созылып жатқан, су жататын ойыс. Оның екі қабағы болады, өзек дами келе сайға айналады. Озектің ең төменгі нүктелері арқылы жүргізілген сызықты-су ағар (тальвет) деп атайды.
5) қайқы, бел-асу, тау жотасы қырқаларының бөліктері арасындағы ойпаң. Олар тау жоталарының бір жағынан өтуге мүмкіндік туғызады.
6) жыра-жауын мен қар суларының бұзу әрекеттерінен пайда болған рельефтің ойық формасы. Жыралардың терендігі 10-15 м, ал ұзындығы бірнеше километрге дейін жетеді. Жыралар мен жарлардың тік бейнелері картада ұсақ, ирек сызықтармен белгіленеді.
Рельефтің ерекше нүктелеріне таудың төбесі, шұңқырдың түбі, жоталардың ең төменгі және жоғарғы нүктелері, т.б. жатады. Горизонтальдарға перпендикуляр етіп жүргізілген кішкене сызықшалар-бергштрихтар беткейдің бағытын көрсетеді. Тауды, жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының сыртынан, ал қазаншұңкырлар мен өзектерді бейнелегенде, горизонталь бұрлысының ішінен қойылады. Карталарға горизонтальдардың биіктігі өрлеу бағытына бағытталып жазылады. Горизонтальдардың пландағы арақашықтығын салынды (заложение) табан деп атайды. Егер горизонтальдар бір—біріне жақын жатса, яғни салынды қысқа болса, беткейдің тік болғаны, ал аралары бір-бірінен алые болса онда беткейдің жатық болғаны. іргелес орнапасқан горизонтальдар биіктігінің айырмашылығын (һ) қима биіктігі деп атайды. Рельефтің қима биіктіктері карта мен пландардың масштабы мен рельефтің күрделілігіне тікелей байланысты. Осыған орай әртүрлі масштабтағы карталар үшін төмендегідей қима биіктіктер (һ) кабылданған.
Жер бедерінің халық шаруашылығының қай саласына болсын тигізетін әсері өте зор. Әсіресе, тау-кен жұмыстарын ашык әдіспен жүргізгенде, жер бедерінің ерекшеліктерін ескермеуге болмайды. Инженер мамандар жер бедерінің (рельефтің) түрлерін айырып, құрылыстарды жобалауда, кеніштерді салуда және де оларды дұрыс та нәтижелі пайдалана білулері кажет.
Дереккөздер
Санат:Геодезия
Прелая Виска
Прелая Виска — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чулома өзенінің оң жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сарытоғай (Қызылорда облысы)
Сарытоғай — Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Жосалы кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл, темір жол айрығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 61 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 6 адам (4 ер адам және 2 әйел адам) болса, 2009 жылы 5 адамды (3 ер адам және 2 әйел адам) құрады.
Кастро-де-Рей
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5566 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 176,9 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Луго елді мекендері
Брежана (Кырджали облысы)
Брежана (Брежана) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Джебел қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 адамды құрайды.
ЕКАТТЕ коды — 7939.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Колоратура
250 px|thumb Колоратура (coloratura – әшекейлеу, coloro – бояймын) – ән салудағы дауысты шапшаң құбылтатын, техникалық жағынан қиын, аса шебер орындалатын пассаждар (көбінесе, биік сопрано дауыстыларда кездеседі); әнші дауысының вокальдік партияларды әшекейлеп орындау мүмкіндігі. Бір буында бірнеше дыбысты, кейде қиын пассаждарды құйқылжытып асқан шеберлікпен орындау Колоратуралық дауыстың негізгі ерекшелігі болып табылады. Колоратура орта ғасырлардан бастап вокальдік музыкада қолданыла бастады. Әсіресе, 18 – 19 ғасырларда Италия операларында (әнші-кастраттар, жоғары әйел дауысы, лирикалық тенорлар, бас-буффтар партияларында) кең өріс алды. Көптеген композиторлар (В.А. Моцарт, Дж.Россини, Л.Делиб (1836 – 91), Дж.Верди, Р.Штраус, М.И. Глинка, Н.А. Римский-Корсаков) өз шығармаларында Колоратураны әнші дауысын күшейте түсетін көркемдік тәсіл ретінде пайдаланды. Ең жоғарғы әйел дауысын колоратуралық сопрано деп атайды.
Дереккөздер
Санат:Опералық терминдер Санат:Музыкалық терминдер
Ақкемер (Мұғалжар ауданы)
Ақкемер — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл, Ақкемер ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан солтүстікке қарай 24,1 км жерде. Үстінен Ақтөбе-Атырау тас жолы, Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді. Ауыл маңында Қазақ-қалмақ соғысына қатысқан Көтібар батыр кесенесі орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1678 адам (933 ер адам және 745 әйел адам) болса, 2009 жылы 1679 адамды (845 ер адам және 834 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Ваквиль
Ваквиль (Vacqueville) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Люневиль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,96 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 253 адамды құрады. Халық тығыздығы — 25,4 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
Шлос-Хольте-Штукенброк
Шлос-Хольте-Штукенброк (Schloß Holte-Stukenbrock) — Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде орналасқан қала. Детмольд әкімшілік округіне бағынады. Гютерсло ауданының құрамына енеді.
Второй Иоль
Второй Иоль — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Первый Иоль өзенінің оң жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Шлос-Хольте-Штукенброк
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері
Второй Иоль
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вье-Ран
Вье-Ран (Vieux-Reng) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Авен-сюр-Ельп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,64 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 835 адамды құрады. Халық тығыздығы — 71,74 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Анорганикалық химия
thumb|right||Бейорганикалық қосылыстар алуандығы: A: [[Diborane features unusual bonding B: Caesium chloride has an archetypal crystal structure C: Fp2 is an organometallic complex D: Silicone's uses range from breast implants to Silly Putty E: Grubbs' catalyst won the 2005 Nobel Prize for its discoverer F: Zeolites find extensive use as molecular sieves G: Copper(II) acetate surprised theoreticians with its diamagnetism]]
Анорганикалық химия, бейорганикалық химия – химиялық элементтерді, солардан түзілетін жай және күрделі заттарды әрі олардың өзгерулерін зерттейтін ғылым.
Анорганикалық химияның негізгі мәселелері: элементтердің атомдық құрылысын анықтау, олардың қасиеттерін атом құрылысы теориясы тұрғысынан түсіндіру, жай және күрделі заттардың молекулалық, кристалдық құрылымдарын анықтау, сондай-ақ қазіргі ғылым мен техникаға сай қажетті қасиеттері бар (мыс., беріктік, қызуға, әр түрлі сәулелердің әсеріне төзімділік, т.б.) жаңа материалдар алу.
Анорганикалық химияның теориясы негізі – химияның стехиометриялық заңдары мен элементтердің периодтық жүйесі. Заттар бір-біріне айналып өзгергенде олардың сандық және сапалық қатынастарын атомистиканың негізін қалайтын заттардың масса сақталу заңы, құрам тұрақтылық заңы, еселік қатынас заңы, эквивалент заңы, сол сияқты газдардың көлемдік қатынастар заңы анықтайды. Химиялық зерттеудің негізгі әдістері – анализ бен синтез анорганикалық химияда кеңінен қолданылады.
Футболдан Дания чемпионаты
Суперлига (Superligaen) — Футболдан Дания чемпионын анықтайтын Данияның ең жоғарғы футбол лигасы. 1991 жылы құрылған. Оған дейін "Дания жоғары лигасы" деп аталып келді.
Сілтемелер
Санат:Футболдан Дания чемпионаты Санат:Алфавит бойынша футбол турнирлері
Анорганикалық химия
Даму барысында анорганикалық химияның үлкен жеке салалары пайда болды: кешенді қосылыстар химиясы, анорганикалық полимерлер химиясы, шала өткізгіштер химиясы, металдар және металл органикалық қосылыстар химиясы, радиохимия, тізбекті анорганик. қосылыстар химиясы, кластерлер химиясы, анорганик. биохимия, т.б. Химия өнеркәсібінің көптеген салаларының дамуы анорганикалық химияның жетістіктеріне тікелей тәуелді.
Дәстүрлі маңызды заттар өндіретін өнеркәсіптермен (мыс., тыңайтқыштар, тұздар, қышқылдар, жай заттар, т.б.) қатар, жаңа материалдар шығаратын салалар (мыс., кристалдық шыны немесе ситалл өндіру) пайда болды. Анорганикалық химияның жаңа кезеңі ядролық энергетиканың, реактивтік техниканың, ғарыштық зерттеулердің дамуына байланысты 20-ғ-дың 2-жартысында басталды. Табиғатта болмайтын әрі физика-химиялық және механикалық қасиеті жағынан ерекше талаптарға сай келетін жаңа материалдарды синтездеу (мыс., ядролық энергетикаға, ғарыш кемелеріне жұмсалатын ниобий, титан, молибден, цирконий, вольфрам, тантал сияқты сирек кездесетін металдар) пайда болды. Шала өткізгіш материалдарды тұтынатын салалардың көбеюі (микроэлектроника, компьютерлік техника, т.б.) оларға қажетті кремний, германий, иттрий, сүрме, индий, т.б. элементтерді аса таза күйінде алу әдістерін тауып жүзеге асыруды қажет етті. Ең соңғы ашылған жаңалық – асқын өткізгіштердің алынуы да анорганикалық химияның табысы болып саналады.
Минералдық шикізат қорын игеруге байланысты Қазақстанда анорганикалық химияның көптеген салалары дамыған. Жүйелі зерттеулер ҚР ҒМ–Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында, Химимя-металлургия институтында (Қарағанды қ.), Мұнай және табиғи тұздар химиясы институтында (Атырау қ.), сондай-ақ Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінде, Қарағанды мемлекеттік университетінде, т.б. оқу орындарында жүргізіледі. Біздің республикамызда анорганикалық химияның қалыптасуы мен дамуы Ә.Б.Бектұров пен Б.А.Бірімжанов есімдерімен тығыз байланысты. Олар 1940 ж. фосфор тыңайтқыштарын алу, табиғи тұздар өндіру, жасанды күрделі заттарды синтездеу, т.б. бағыттардағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастырумен қатар осы салаларға қажет мамандар даярлауды да жолға қойды. 1951 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында табиғи тұздар лабораториясы ұйымдастырылды. Ондағы зерттеулер нәтижесінде натрий сульфатына бай Шөладыр кенінің хим. және геол. сипаттамасы берілді. Жалаулы көлі Өскемен титан-магний және Павлодар химия комб-тарының шикізат көзі ретінде ұсынылды. Балқаш металлургия комбинатының сульфат шикізат қорын кеңейту мақсатында 1950–60 ж. Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі ҚазҰУ) табиғи сульфаттарға бай Алакөл, Балқаш, т.б. көлдердің суларының құрамы және оларды тиімді пайдалану мәселелері зерттелді. Алынған нәтижелердің негізінде континенттік тұз түзілу гипотезасы ұсынылды (Бірімжанов) және табиғи судағы микроэлементтердің таралу заңдылықтары анықталды (Бектұров, А.И.Мун, Р.А.Жаймина, З.А.Базилович). Қаратау және Ақтөбе фосфориттерін, Индер бораттарын қышқылдармен және қоспалармен айыру тәсілдері табылып, көп құрамды жүйелердің ерігіштігі зерттелді (Р.Ф.Савич, М.Р.Танашева, Г.П.Кияткин, Ө.Жүсіпбеков, М.Н.Қазова, Р.А.Қазов). Натрий-кальций силикатын, франколитті, гидроксилапатитті, т.б. жасанды минералдарды автоклавта синтездеу жүзеге асырылды (Е.А.Букетов). Органикалық емес қышқылдардың амидтермен және тиоамидтермен реакцияласуы зерттеліп, олардың арасында көптеген қосылыстардың (амидқышқылдардың) түзілетіні дәлелденді..
Сілтемелер
Анорганикалық химия
Санат:Химия
Жаңалық (айрық)
Елді мекендер:
Мәндестілік
Мәндестілік - бір белгісіз бар немесе n белгісізі бар n теңдеулер жүйесінің екі немесе бірнеше теңдеулердің ортақ түбірлері жиынының болу қасиеті. Мәндестілікті кейде эквиваленттілік атайды.
Дереккөздер
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов
Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов (2.11.1961 ж. туған, Төле би ауданы Алғабас ауылы) – заңгер. Целиноград (қазіргі Астана) инженер-құрылыс институтын (1989), Қазақ Мемлекеттік заң академиясын бітірген (2000). Астана қаласы Көлік департаменті бастығының орынбасары (1999 – 2003), «ІNADA ІNBEST» бірлескен кәсіпорынның Президенті, ҚР Парламент мәжілісінің депутаты.
Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев
Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев (1947 ж. т.) - мүсінші. Қондырғылы және монументті-сәндік мүсін саласында жұмыс істейді.
Ол «Абайдың балалық шағы» мүсінін (1979, гипс, Абайдың Қарағандыдағы әдеби-мемориал мұражайы қоры) жасады. Шығармада кейіпкердің сезімі мен кескін-келбеті үндестік тапқан.
Дереккөздер
Санат:1947 жылы туғандар Санат:Қазақстан мүсіншілері
Жаттығулар барысындағы спортшының дайындық кестесі
Жаттығулардың максаттары орындалу үшін алдымен мынадай мәселелер шешілуге тиісті: 1. Өзі таңдаған спорт түрінің әдістері мен жаттығу тәсілдерін үйрену. 2. адам ағзасының мүмкіншілігін жетілдіру жолында алға қойған мақсаттарды орындау. 3. психиканы кемелдендіру, дұрыс тәрбие алу, мінез-құлықтықалыптастыру, спорт саласындағы озық жетістіктерді үнемі пайдаланып отыру. 4. ілімге сүйене отырып жаттығуларды пайдалы ұйымдастыра білу. 5. жаттығулардың тиімділігін арттыру үнемі жақсы бапта болу. Осы мәселелердің жиынтығы жаттығулардың мазмұнын байытады, жоғары көрсеткіштерген жол ашады.
Жаттығулардың жүйелері
Жаттығулардың жүйелері, осы жүйелер арқылы әдістік, тәсілдік психологиялық дайындықты дамытуға болады. Оның салалық жүйелері бір- бірлерімен тығыз байланысты. Бұлар былайша жіктеледі: 1. Жарыста өнер көрсететін жаттығуларға, мысалы ауыр атлетикада зілтемірді жұлқи және серпи көтеру, қайық есуде, байдарка, каноэ, академиялық қайық есу, атлетикада секіру, жүгіру түрлері және т.б. Мұны спорттық жаттығулардың яки айналысатын "түрі" деп атауға болады. 2. Арнайы дайындық жаттығулары, мұны белгілі спорт түрлерінен нәтижелерге жетуге дайындық жаттығулары деп атауға болады. 3. Жалпы дайындық жаттығулары, мұны белгілі спорт түрлерінде нәтижелерді жақсартуға көмектесетін жан-жақты жаттығулар тобы.
Медицина-биологиялық жүйе
Медицина-биологиялық жүйе, бұл жүйені пайдаланбай спортта үздік нәтижелерге жетуге болмайды. Олар: спортшының күнделікті режимді сақтауы, жеке басының гигиенасы, спорттық құрал-жабдықтармен жаттығу орындарының гигиенасы және оларға қойылатын талаптар, тамақтану, биологиялық заттарды, дәрі-дәрмектерді пайдалану, таза ауа (оттегі, иондалған ауа), су процедуралары, физиотерапия, сылау (массаждар, пневмомассаж, гидромассаж, вабомассаж) және т.б.
Психологиялық әсер ету жүйесі
Психологиялық әсер ету жүйесі, мұның түрлері кептеген идеимоторлық жаттығулар (қимыл-қозғалыстарды қиялдау арқылы ойда бекіту), бұлшық еттердің реалекциясы), ұйқы, бұлшық еттерде аутогендік жаттығулармен әсер ету, музыка таңдау, көркем және арнайы әдебиеттерден оқу, психоги- гиенаның талаптарын орындау.
Педагогикалық тәрбие жүйесі
Педагогикалық тәрбие жүйесі, ең алдында спортшының бойында елжандылықты, Отанды сүюге тәрбиелеу. Қазақстан Республикасының Әнұранын жатқа білу, айту, халықтың салт-дәстүрлерін сақтау, орындау, мемлекеттік мерекелерді, заңдарды қастерлеу, республикада тұратын басқа ұлттар өкілдерін де құрметтеу.
Материалдық-техникалық жүйе
Материалдық-техникалық жүйе, бұған жаттығатын жарыстар ететін спорт құрылыстары, құрал-жабдықтар, тренажерлер, ақпарат құралдары, киім-кешектер эстетикасы, техникалық, байланыс аппараттары жатады. Кұрылыстар мен құралдардың заман талабына сай, сапасының жоғары болуы, жоғары спорттық нәтижелерге жақсы әсер етеді. Спортшы киген киімдердің, пайдаланатын құрал-жабдықтары ыңғайлы, әдемі, жазда терлетпейтін, қыста тоңдырмайтын болуы шарт. Сонымен қатар спортшы өзінің өнерін қайталап көріп, қарсыластарының нәтижелері туралы мәліметтер алып отыруға тиіс. Олардың өнер көрсетуі теледидардан көрсетіліп, газеттерге жарияланып, олардың спорттық жолдары туралы кітаптар жазылып, фотоальбомдар шыгарылып отырса құба-құп. Соңғы уақытта барлық елдерде компьютерлік диагностика кеңінен пайдалана бастады. Бұл арқылы спортшы ішкі дене мүшелерінің қайсысына күш түскенін, спорттық бабының деңгейін біле алады. Сонымен қатар спортшы жасайтын қимылдардың дағдысын қалыптастыруда тренажерлердін де маңызы зор. Мысалы, жүзгіштердің, ауыр атлеттердің, ескекшілердің, жеңіл атлеттердің қимылдарында бұлшық еттерге нағыз жаттығу кезіндегідей күш түсіретін изокенетикалық тренажерлер қазіргі жаттығуларда кеңінен қолданыла бастады. Жаттығу жүйелерін жақсы білу спортшы үшін уақыттың да негізгі талабы.
Жаттығу қағидалары
Жаттығу қағидалары, бұл қағидалар спорт саласында бұрыннан қалыптасқан барлық спорт түрлерімен айналысушылар үнемі орындап отыруға тиісті заңдылықтар. Бұл қағидалар талай рет тәжірибеден өткен, олар жаттығуларды өткізудің негізі, талабы, заңдылықтары болып табылады. Бұл қағидалар белгілі педагогикалық қағидалармен бірлесіп, қабысып жатады. Осы негізгі талаптарды өзінің іс-тәжірибесінде бұлжытпай орындаған жаттығушы ғана үлкен табыстарға жетеді. Бұл қағидаларға мыналар жатады:
Біртіндеп үйрену қағидасы
Біртіндеп үйрену қағидасы, педагогикада "қарапайымнан күрделіге" деген қағида бар. Бұл спорт жаттығуларында үнемі қолданылады. Қимыл-қозғалыстың алғашқы қарапайым түрі бірте-бірте күрделеніп үлкен шеберлікке ұласады. Бұған айлап, жылдап уақыт кетеді, тамшылап талай тер төгеді. Содан барып спортшы Олимп биігіне кетеріледі.
Жан-жактылық қағидасы
Жан-жактылық қағидасы, адам ағзасы дамуының физиологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып дене және жан дамуының ең жоғары сатысына кетерілу, бұл арада ми мен жүйке тығыз байланысты болады.
Жекешілдік қағидасы
Жекешілдік қағидасы, үйреткен жаттығуларды спортшылардың барлықтары бірдей қағып алып сол бойда орындап кетеді деп ойлау қате. Бұл әр спортшының бейімділігіне, қабілетіне, дене мүшелерінің ерекшеліктеріне байланысты нәрсе. Жаттығушы үйреткен кезде осы айырмашалықтарды ескеріп әр спортшыға оны бейімдеу керек. Шын мәнінде осы негізгі қағидалардың барлығы өзара байланысып жатады.
Көзбен көру қағидасы
Көзбені көру қағидасы, ұстаз қандай жаттығулар үйрететінін шәкірттеріне көзбен көрсетуі керек. Мұнда алдымен қажет қимылды өзі орындайды, басқаларға орындатқызады, суреттер, сызбалар, кинопленка арқылы көрсетеді, оның санасында бекуіне жағдай туғызады.
Қайталау қағидасы
Қайталау қағидасы, бір рет орындағын жаттығу сол күйінде жатталып қатып қалмайды. Әрбір жаттығу санада әбден бекігенше сан мәрте қайталанады. Орындалатын жаттығу неғүрлым жеңіл болса, ол соғүрлым жиі кайталанады, сосын барып әбден бекіп дағдыланғаннан кейін барып басқа одан да күрделірек қимыл-қозғалыстарға көшу керек. Қайталаулардың жиілігі мен олардың арасындағы уақыт кеңістігі (демалу) бір- бірлеріне тығыз байланысты. Шеберлік ескен сайын қайталаулар да жиілеп жаттығулар арасындағы уақыт та азая түседі.
Саналылық қағидасы
Саналылық қағидасы, жаттықтырушы мен спортшылар өздерінің алдарына қойған мақсаттарын айқындай білуге тиіс. Әрбір жаттығуға саналы түрде қарап оны спорттың ілімі мен тәсілдеріне тығыз байланыстыра білген ұстаз жақсы нәтижелерге жетіп езінің тәжірибесін басқаларға үйрете алады.
Дереккөздер
Санат:Спорт
Құмарбек Көпенұлы
Құмарбек Көпенұлы (1899-1932) — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданында дүниеге келген. 1932 жылы Кеңес өкіметінің солақай саясатының кесірінен атылған. Қ. Көпенұлының бүгінгі күнге екі әні ғана жетті.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Консорбенттер
Консорбенттер (Консорбенты) (латынша consortio — ортақтық) — консорцияның едәуір көп мүшелері, ценотиптің бір түрі.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Конус түріндегі су тұндырғы
Конус түріндегі су тұндырғы — судың тұнуы процестері, бұл процестер кезінде: 1) қалқымалы бөлшектер мен тұнатын судың коллойдтары молекулалық және электрстатикалық күштердің әсерінен қалқымалы заттардың бетіне жабысып тазаланады; 2) қалқымалы бөлшектер өте жіңішке толассыз өзгергіш қуысты жарыкшақтан өтіп, механикалық түрінде сүзіліп тазаланады. Конус түріндегі су түндырғының нормативтілігін (құрылыс нормасы және пайдалану ережелері) арқылы есептейді.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Березовка полиметалл кен орны
Березовка полиметалл кен орны - Шығыс Қазақстан облысында. Ежелгі кен қазбаларының орнында 1730 жылы ашылған.
Құрамы
Березовка полиметалл кен орнында мырыш, мыс және қорғасын басым, сонымен қатар алтын, күміс кездеседі.
Қызыл Тұрдалыұлы
Қызыл Тұрдалыұлы (1860-1921) - қазақ халық әнші, сазгер, ақындығымен қатар жыраулық шеберлігімен де елге танылған. Қазіргі Ақтөбе облысының Ойыл ауданы Көптоғай ауылында туған. Мұхит салдың заманындағы ірі әншілердің бірі. Ол 1921-22 жылдардағы ашаршылықтың құрбаны болған. Қызылдың «Мешін-тауық», «Ой, гөк» атты екі әні ғана сақталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақ ақындары
Любовь Константиновна Шашкова
Шашкова Любовь Константиновна (28.11.1951 жылы туған, Беларусь Республикасы Могилев облысы Пармческий ауданы Василевка ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1981). "Темиртауский рабочий" газетінде, республикалық қазақ радиосында "Жазушы" баспасында, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші сияқты жауапты жұмыстар атқарған. Қазір "Казахстанская правда" газетінің тілшісі және "Простор" журналында бөлім редакторы.
Шығармашылық
"Жар души своей", "Пора подсолнухов" ,"Ты есть - Я", "Диалоги с надеждой" (3 томдық таңдамалы шығармалары) жинақтарының авторы. Бірқатар қазақ ақындарының жырларын орыс тіліне аударған.
Сабыржан Юсупалиев
Сабыржан Юсупалиев (5.12.1940, Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы Нарпой ауданы Зирабұлақ аулы) – жазушы, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаты (1994). Еңбек жолын 1958 ж. Сайрам ауданындағы Қарабұлақ аулында бастаған. 1962 ж. ауданы газетке әдеби қызметкер болып қабылданды. 1969 ж. – Ташкент мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіріп, 1980 – 82 ж. Алматы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1982 – 1991 ж. Сайрам ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, Манкент ұжымшары партия комитетінің хатшысы, 1991 жылдан өмірінің соңына дейін облысы «Жамуби Қозохистон» (бұрынғы «Дүстлик байроғи») газетінде бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Юсупалиев көптеген повестер мен поэмалардың авторы.
Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Санат: Тұлғалар Санат: Әдебиет
Екібастұз көшесі (Астана)
Екібастұз - Павлодар облысындағы қала. 1876 жылы мұнда тас көмір бар екені мәлім болады. Кейіннен электр стансалары салынып, іске қосылды. Соның нәтижесінде Екібастұз Қазақстандағы ірі көмір өндіру және энергетика орталығына айналды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Тоқмақ уезі
Тоқмақ уезі - 19 ғасырда Жетісу облысына қараған әкімшілік бөлік. Облыстың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Уездің негізгі халқы - қырғыздар мен қазақтар. Олардың жалпы саны 1870 жылдары 126632 адам, уезде 1870 ж. 19 болыс, 128 ауылда 24070 түтін болған. Бұлар негізінен егіншілікті кәсіп еткен. 1869 жылы мұнда 94699 жылқы, 282 мың ipi кара, 556656 қой, 13971 түйе өсірген. 1891 жылы далалық әкімшіліктің жағдайына байланысты уездер қайта құрылып, Тоқмақ уезі Пішпек ауылы деп аталды.
Дереккөздер
Санат:Уезд
IC 4416
IC 4416 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 51452, MCG 5-34-31, ZWG 163.39, NPM1G +29.0314.
Сыртқы сілтемелер
IC 4416 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Сәнқабақ
Сәнқабақ (Luffa) – асқабақтар тұқымдасына жататын лиана тәрәздә асқабақ тектес өсімдіктер туысы. Азия мен Африканың тропикалық немесе субтропикалық аймақтарында өседі.
Дереккөздер
Санат:Асқабақтар
Ауаның артықтық коэффициенті
Ауаның артықтық коэффициенті - белгілі бір қоспаның отынға қатысты масса ауасының нормадағы жанар-жағар май масса ауасына қатысы.
Дереккөздер
Санат:Физика
Үлкен адрон коллайдері
thumb|right|250px|colisionneur CERN әуеден көрінісі thumb|right|250px|LHC кешенінің макеті thumb|right|200px|CERN кешені thumb|right|200px|ҮАК төртполюсті магниттері Үлкен адрон коллайдері (ҮАК, кейде Үлкен адрон соқтығыстырғышы, Large Hadron Collider, LHC) — дүниедегі қазір бар ең үлкен және ең жоғарғы энергиялы бөлшектер үдеткіші кешені. Коллайдер шамамен 7 тераэлектрон-вольт мөлшерінде энергиямен үдетілген, бір-біріне қарама-қарсы бағытта ұшып бара жатқан протондар шоғын бір-бірімен соқтығыстыруға арналған ғылыми аспап. Оның басты мақсаты — қазіргі таңда бөлшектер физикасының жалпы қабылданып отырған теориялық негізі — «Стандартты модельдің» негіздерін және осал жақтарын анықтау. Соқтығыстырушы Хиггс бозондарын жасап шығарып, соларды бақылау «Стандартты модельдің» алдын ала жасаған болжамдарын растайды немесе жоққа шығарады және элементар бөлшектер масса сияқты қасиеттерге қалай ие болатыны анық болады деп күтіледі.
Бірқатар мамандар ҮАК-те өткізілетін тәжірибелердің қауіпсіздігіне алаңдаушылық білдірсе де, ғалымдардың арасында ҮАС-те өткізілетін бөлшектер соқтығыстырулары елеулі қауіп туғызбайды деген пікір кең тараған.
ҮАК таяуда қайта қосылды
thumb|left|200px|ҮАК-тің CMS детекторы thumb|right|200px|[[Хиггс бозонының бір жолының Фейнман диаграммасы бәлкім ҮАК-та қалыптасуы мүмкін. Мұнда екі кварк W немесе Z бозондары қалыптасады, олар қосылып бейтарап Хиггс жасайды.]] 2022 жылы 22 көкекте Еуропа ядролық зерттеулер ұйымы (CERN) Үлкен адрон коллайдерінің үшінші жұмыс сеансын бастады. Ол жөндеу және жетілдіру шараларын өткізуге үш жылға тоқтатылған еді. Ғалымдар жетілдірілген коллайдер жаңа субатом бөлшектерді, бесінші табиғат күшін, сондай-ақ қараңғы материя барының дәлелдерін табар деп үміттенеді.
Коллайдер бұған дейін 2009–2013 және 2015–2018 жылдары табысты жұмыс істеген. Құрылғы жарық жылдамдығына таяу жылдамдыққа дейін үдетілген бөлшектерді соқтығыстырады. Әлемдегі ең қуатты үдеткіш секундына жүздеген миллион соқтығысу жасата алады. 50-ден 175 метрге дейінгі тереңдікте ойылған коллайдер тоннелінің ұзындығы 26,7 км. thumb|[[Хиггс бозонының пайда болуы.]] Алып коллайдердің көмегімен 2012 жылы Хиггс бозоны — Стандарт модель физикалық теориясы болжаған элементар бөлшек ашылғаны белгілі. Бірақ Стандарт модель қараңғы материя мен қараңғы энергия атты жұмбақ нәрселерді түсіндіре алмайды. Сондай-ақ ҮАК-тың LHCb детекторы алған кей деректер бөлшектердің Стандарт модельмен түсіндіруге келмейтін беталысын көрсетті. Мұны беймәлім фактор — мүмкін, әзірше ашылмаған жаңа, бесінші іргелі әсерлесу — туындатқан шығар.
2018 жылы желтоқсанда аяқталған екінші сеанс кезінде, ҮАК бөлшектер шоғын 6,5 тераэлектронвольт энергияға дейін үдете алатын. Қазір бұл шама 6,8 ТэВ-қа дейін көтерілді. Бұл үшін протон шоқтарын бағыттайтын мыңдаған асқынөткізгіш магниттер күштірек тоқтармен жұмыс істейді. Енді 13,6 ТэВ энергиямен соқтығысатын протондар осы күнге дейін белгісіз болып келген жаңа субатом бөлшектерді туғызуы ықтимал.
Сонымен бірге коллайдердің жарқырауы, яғни белгілі бір көлденең қима арқылы бір секундта ұшып өтетін бөлшектер ағыны, елеулі арттырылады. Бұл детекторлар бақылайтын соқтығысу санын әлдеқайда көбейтеді. ҮАК-тың ATLAS пен CMS негізгі детекторлары алғашқы екі сеансты қосқандағыдан көп дерек жинайды деп күтіліп отыр. Ал апгрейдтелген LHCb — үш есе көп, ALICE детекторы — бес есе көп дерек жинауы тиіс. Аспаптар Хиггс бозонының тууын бұрынғыдан жиі байқамақ, бұл оның қасиеттерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Санат:Бөлшектер физикасын зерттеуге арналған құрылғылар Санат:E-ғылым Санат:Лаборатория құрылғылары Санат:Әлемдік лабараториялар Санат:Үдеткіштер Санат:Физика құралдары Санат:Физика зерттеулері
Чешник
Чешник — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кондома өзенінің сол жағалауынан 212 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кондома. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Махметов Қожахмет
Махметов Қожахмет (1900, Ерейментау ауданы Қарағай ауылы – 1970) – еңбек ардагері.
Руы — Уақ. Социалистiк Еңбек Ері (1948). 1930 жылдан Свободный путь ұжымшарында жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болған. Артель басқармасының мүшесі, ауылдық кеңестің депутаты болып сайланған. Екі рет Ленин орденімен марапатталған.
Дереккөздер
«Ақмола облысы» энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар Санат:Социалистік еңбек ерлері
IC 33
IC 33 — Кит шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 2101, MCG 0-2-82.
Сыртқы сілтемелер
IC 33 Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Потенциометрия
Потенциометрия - теңгерілген электродты потенциал мен электрохимиялық реакцияға қатысушы қоспалардың термодинамикалық активтілігі арасындағы тәуелділікті анықтауға негізделген электрохимиялық зерттеудің тәсілі.
Потенциометрлік әдіс қайтымды немесе қайтымсыз гальваникалық элеменггердегі электродта пайда болатын электр потенциалдарының айырымын өлшеуге негізделген. Мұны ерітіндідегі заттың мөлшері мен физикалық-химиялық сипаттамасын анықтау үшін қолданады.
Бұл әдісте қолданылатын гальваникалық элемент индикаторлық, салыстырмалық деп аталатын екі электродтан тұрады. Бұларды тасымалсыз элемент болатындай бір ерітіндіге немесе аралары сұйық қосқыш арқылы жалғасқан тасымалды тізбек құратын әр түрлі ерітіндіге енгізуте болады. Индикаторлық электродтың потенциалы ерітіндідегі анықталатын иондардың активтігіне, яғни концентрациясына тәуелді. Ал оның мәнін өзге иондарға тәуелсіз тұрақты потенциалы бар салыстырмалы, яғни қалыпты электрод көмегімен анықтайды. Талдауда қолданатын потенциометрлік әдістің басты артықшылығы - оның аса дәлдігі, сенімділігі, сезімталдығы, оңай қайталампаздығы, сұйытылған, боялған әрі лайлы ерітінділерге қолдану мүмкіндігі. Сондай-ақ, бұл әдіспен алдын ала жеке бөліп алмай-ақ, екі не одан да көп заттан тұратын құрамдас бөліктерді де анықтай береді. Бұл оның талдау мүмкіндігінің шеңберін кеңейте түседі. Мұндағы титрлеуді сулы, сусыз не аралас ортада да жүргізуге болады, яғни суда бөлініп, жеке титрлене бермейтін бірнеше құрамдас бөліктері бар қоспалардың құрамын анықтайды. Мұнымен қатар суда ерімейтін немесе суда ыдырайтын біраз өнімдерді де талдауға болады. Бұл әдістің тағы да бір артықшылығы сигналдарды, сенсорларды пайдаланып, титрлеу ісін автоматты жүргізуге, тіпті едәуір қашықтықтан (не көрші бөлмеден де) басқаруға болады.
Әдістің жіктелінуі
Қазіргі кезде потенциометрлік талдау әдістері әр түрлі физикалық-химиялық шамаларды өлшеу үшін редоксиометрияда сан алуан технологиялық процестердегі заттың ерітінді ішінде таралымын, оның концентрациясын ағымды не автоматты түрде анықтайды.
Тура потенциометрия. Бұл әдіс бойынша ерітіндідегі талданатын заттың концентрациясын немесе активтілігін табу үшін тәжірибе кезінде өлшенген тізбектің ЭҚ күшін немесе салыстыру электроды арқылы анықталған индикаторлық электрод потенциалының мәнін Нернст теңдеуіне қояды. Тура потенциометрияда рН-метрия және ионометрия дейтін екі түрлі тәсіл бар. Ионометрияны ионның құрамына енетін катион және анионға сәйкес катионометрия және аниомегрия деп екі түрге жіктейді. Мұндағы рН-метрия әдісі өз алдына үлкен бір топ құрайды, өйткені бұл сутек иондарына өте сезімтал шыны (рН) электродының ертерек пайда болған, өзінін қарапайымдылығымен тез және кең таралған түрі. Ал ионометрия әдісі ионды таңдап, талғап, оларды бөле алатын электродтар мен сенсорлардың жасалуына байланысты дамыды.
рН-метрия әдістері биологиялық, дәрі-дәрмектік, химиялық, ауылшаруашылық, түрлі технологиялық құбылыстар мен мұнай, тамақ, қағаз, т. б. салаларда тікелей қолданатын және үлкен моні бар әр түрлі орталардағы сутек иондарының концентрациясын және активтігін анықтайды.
Ионометрия әдістері сулы және сусыз ерітінділердегі газдар мен әр түрлі иондарды анықтауда аса маңызды рөл атқарады. Оны да медицина саласында дәрі-дәрмек үшін биологиялық, химиялық зерттеулерде айнала коршаған ортаны, технологиялық процестерді талдау кезінде қолданады. Бұл әдіс өте қарапайым да, орнықты болғандықтан, онын қолдану аясы кеңеюде.
Ион таңдаушы электродтарды (ИТЭ) пайдалануға негізделген талдау әдістері көп қоспа арасынан керекті бір, не екі катион мен анионды жеке бөліп алып, жүйелі түрде анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіске қосалқы тәсілді қолдану арқылы талданатын, құрамдас бөліктер мөлшерін едәуір арттыруға болады.
Тура потенциометрия әдісінің басты артықшылығы - оның қарапайымдылығы, өлшегіш прибор құнының арзандығы, жеңіл құрастырылатындығы, талдауды жүргізу жылдамдығы (оны бірнеше минутте әзірлеп, 1-2 минутте аяқтайды). Ондағы иономер мен ИТЭ жеке қорапта оңай тасымалданатындықтан, кез келген жағдайда да талдау жұмысын жүргізуге болады. Сондай-ақ ондағы ион таңдаушы электродпен жоғары сезімталдығына орай құрамындағы қоспа концентрациясы 1 мг/мл болатын өте төменгі мөлшерді де аныктайды. Демек, бұл әдіспен берілген көлемнің мөлшеріне қарамай талдай береді. Мұнда негізгі анықталатын бөлікке кедергі келтіретін косалқыларды бөліп жіберуге, не оны жасыра тұруга болады. ИТ электродын оңай әзірлеп, жеңіл тұтынуға болады және оларды сақтау үшін арнайы жағдайдың қажеті жок.
АФК Чемпиондар Лигасы 2016
АФК Чемпиондар Лигасының 35-ші маусымы.
Қарымта матч
Санат: АФК Чемпиондар Лигасы Санат:2016 жылғы футбол
Потенциометрия
Әдістің жіктелінуі
Мұнымен қатар кейде бір рет өлшегенде ерітіндідегі бірнеше құрамдас бөлікті анықтауға болады.
Потенциометрлік титрлеу кезінде бейтараптау, кешенді қосылыс түзу, орын басу, тұнбаға түсіру, тотығу-тотықсыздану реакциялары қолданылады. Бұрын айтылғандай, потенциометрлік титрлеуді тура, дифференциалды және екінші туынды бойынша жүргізуге болады, бұл соңғы титрлеу нүктесін табудағы дәлдікті арттырады.
Индикаторлық электродтың потенциалы (секіруі) осы нүктенің маңында күрт өзгереді. Барлық титрлеу әдістеріндегідей, потенциометрлік титрлеу реакциясы да тез, соңына дейін және бүкіл көлемдік өлшемде жүруі керек. Мұнда әуелі электрохимиялық тізбекті құрастырып алып, содан кейін титрлеуді жүргізе отырып, қосылатын титрант мөлшеріне тәуелді өзгеретін ЭҚК мәнін жазады. Алынған мәлімет бойынша тиісті координаттағы титрлеу қисығын қолдан сызуға, не өзі жазатын қондырғымен сызуға болады.
Сондай өтеусіз әдіске құрамында бейметалды электрод жұбы болатын потенциометрлік титрлеуді де жатқызады. Бұл әдістің негізгі мәні бойынша бір ерітіндіге енгізілген әр түрлі инертті металдардың потенциалдары да өзгеше болады және осыған орай олар ерітіндіде болып жатқан өзгеріске түрліше әсер етеді. Мысалы, платина ерітіндідегі заттың тотыққан және тотықсызданған түрлері концентрациясының қатынасы өзгерісіне өте тез, сезімталдықпен әсер етсе, ал вольфрам оны өте баяу сезінеді. Сондықтан да титрленетін ерітіндіге платина мен вольфрам электродтарын енгізсе, осы кездегі өлшенген потенциал айырымы эквивалент нүктеге дейін нөлге жуық, ал осы нүктенің өзінде бірден өсіп кетеді, өйткені бұл кезде ерітіндіде тотығу да, тотықсыздану да реакциялары қатар жүріп жатады.
Редоксиметрия әр түрлі жүйедегі тотығу-тотықсыздану потенциалын өлшеуге негізделген бірнеше әдістердің басын біріктіреді. Бұл әдісте протолиттік процестер мен кешенді қосылыс түзілуі қолданылады, зерттеу, дәрі-дәрмек, текстиль, цеялюлозақағаз, гидрометаллургия, шарап, тамақ, тазалық процестеріндегі технологияны бақылау үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарында кеңінен қолданылады. Оның негізін 1923 жылы В.Кларк салған. Кейін Б.Н.Никольский шәкірттерімен бірге дамытқан.
Потенциометрияның теориялық негіздері
'Әдістің мәні. Талдаудың потенциометрлік әдістері', электрохимиялық ұяшықта пайда болатын электр қозғаушы күштің талданатын ерітіндідегі анықталатын құрамдас бөлік таралымына тәуелділігін пайдалануға негізделген. Екі электрод потенциалының айырымы ЭҚК болады, яғни
ЭҚК = Е1-E2
300px
немесе
225px
мұндағы E - әрбір электродтың потенциалы; E0 - белгілі редоксжұптағы электродтың стандартты потенциалы: R - газ тұрақтысы - 8.312 Дж (моль*К); Т - абсолюттік температура; F - Фарадей тұрақтысы (96500 Кл/моль); n - электродты реакцияға қатынасын электрон мөлшері, әдетте, ол бір молекула (ион) қабылдаса - оң, берсе - теріс таңбаланады; α0x, αRed, [0X], [Red] - анықталатын заттың тотыққан және тотықсызданған түрлерінің активтігі мен концентрациясы; u=2.3 RT/Ғ немесе қалыпты жағдайдағы u=0,059 шама.
Қарапайым электролиттік ұяшықта екі электрод болады, олардың бірін индикаторлық электрод дейді. Оның потенцалы анықталынатын ион концентрациясына тікелей тәуелді болады, екіншісін - салыстыру электроды дейді, оның потенциалымен салыстыра отырып, индикаторлық электродтағы потенциалды өлшейді.
Диффузиялық потенциал
Іс жүзінде екі электродты екі ыдысқа енгізіп, оларды электролиттік кілт деп аталатын, яғни ішінде электролит ерітіндісі бар қосқыш түтікше арқылы жалғастырады. Мұндайда көбінесе салыстыру электродын басқа ыдысқа салады. Тізбек құрамындағы екі ыдыс және жалғастырушыдағы ерітінділердің концентрациясы түрліше болғандыктан, иондардың қозғалуы мен жылдамдығы тең болмайды. Бір фазадан екіншіге өткендегі жанасу шекте диффузиялық потенциал деп аталатын қосымша потенциал пайда болады.
Диффузиялық потенциалды барынша азайтып, оны тұрақтандыру үшін салыстыру электродын катионы мен анионынын қозғалғыштығы біріне-бірі тең болатын электролит ерітіндісімен толтырады. Ондай электролит КСІ, KNO3 NH4NO3, RbCl және басқалардың қаныққан ерітінділері болуы мүмкін.
Сұйык фазалар арасындағы әрбір потенциалдың өзгеруі гальваникалық элементтің өлшенетін потенциалына әсер етеді, ол жай тура потенциометрияның талдау химиясына кеңінен таралуын шектейді. Талдау әдісіндегі кең таралған рН-метриянын өзі қалыптаушы қисықты салумен шектеледі, бұл қателік мәнін барынша азайтады.
Қайтымды электрохимиялық тізбектер
Ерітіндіге енгізілген екі электродтан тұратын жүйе гальваникалық элемент болады. Егер электродтар А және В металынан болса, онда оларға сәйкес ерітіндідегі осы металдардың тиісті иондары болады және мұндай элемент былай жазылады:
А | Аn+ | | Вn+ | В
Е1Е3Е2
мұнда тік бір сызық металл-ерітінді фазааралық шекараны және ол осында Е1 мен Е2 потенциал айырымын көрсетеді. Егер екі фазаның жанасу шегінде потенциал айырымы болмаса, оны жай үтірмен ғана бөледі, мысалы, сутек электродын алса, ол:
PtH2(1атм)|H+(1M)
Әдетте газдың қысымын немесе тиісті иондардың концентрациясын қосымша мәлімет ретінде жақша ішіне алады. Екі сұйық фазаның түйіскен жерін тік сызықпен белгілейді және онда диффузиялық потенциал Е3 туындайды. Бұл потенциалдың мөлшері аса үлкен емес, сондықтан да көбінесе оны ескермейді.
Мысал ретінде талдауда жиі кездесетін кейбір гальваникалық элементтердің жазылу ретін келтірейік:
500px
Гальваникалық элементтің ЭҚК-і өзін құрайтын екі электрод потенциалдарының алгебралық айырымына тең. Электродтың потенциалында оң не теріс белгі болады, ал ЭҚК абсолюттік мәнімен беріледі. Мысалы элементтің жарты реакциясын алса:
400px
Элементтің ЭҚК-і электродта жүретін реакцияны тепе-теңдікке дейін апаратын жұмысқа тең. Егер электродтарды өткізгішпен қосса, онда реакция өздігінен гальваникалық элемент толық зарядсыздалғанға дейін жүреді:
Cu2+ + Zn -> Cu + Zn2+
Ал бұл реакция кері жүруі үшін сыртқы ток көзінен кері бағыттағы энергия берілуі керек. Электролиз құбылысы осыған негізделген. Күміс, сынап, мыс, корғасын, мырыш және баска да металдар мен олардың иондары қатынасқан кездегі реакциялар едәуір тез және қайтымды жүреді. Ал натрий, кадмий, висмут, теллур сияқты кейбір металдардан жинақталған жүйелердегі электрохимиялық реакциялар қайтымды жүруі үшін оларды сынаппен әрекеттестіріп, амальгам түзу қажет. Бұл жағдайда электродта жүретін көптеген реакциялар механизмінің өте күрделі процесс екенін, кейде өте баяу, кейде мүлдем жүрмей қалатынын да айта кеткен жөн. Мұндай жағдайда Нернст теңдеуінін шарты орындалмайды.
Потенциометрлік әдістердің бәрінде де үлгі қалып ретінде Вестонның қалыпты элементін қолданады, өйткені онын ЭҚК тұрақты, дәлдік дәрежесі, оның қайталампаздығы жоғары және олар ерітіндіні әзірлегенде кездесетін кейбір қателіктерге тәуелді емес.
Сынап кадмийдің электролиттік күйіне ықпал етпейді. Амальгамның беткі қабатында орныққан кадмий мен кадмий катионының арасындағы тепе-теңдік басқа электродтағы сынап пен оның катионынын арасындағы тепе-теңдікке ешбір әсер етпейді, яғни олар өзара тәуелсіз, өйткені кадмий иондары сынап металын тотықтыра алмайды.
Элементтің жұмысы кезіндегі электрохимиялық реакция теңдеуі:
Cd + Hg22+ = 2Hg + Cd2+; E = 1.0183B (20°C)
Талдау кезіндегі есептеулерге қарағанда, бұл теңдеудің квадрат дәрежедегі мүшесі ескеріле бермейді.
ВҚЭ диффузия жылдамдығы өте баяу болғандықтан, амальгама ұзақ мерзімге жетіп, элемент көптеген жылдар бойы тұрақты жұмыс істейді. Әйтсе де үлкен топқа қосуға болмайды. Ал лабораториялық жағдайда қолданатын қанықпаған ВҚЭ температуралық коэффициенті өте аз және оның тұрақты ЭҚК-і 1,0186 В-ға тең.
Салыстыру электроды
Сутек электродының потенциалын кез келген температура мен ерітіндіде шартты түрде нөлге тең деп қабылдайды. Жалпы сутекті электродтың потенциалы мына теңдеуге бағынады:
200px
мұндағы аH+ сутек иондарының активтігі, РH2 сутек газының қысымы.
Онда электрод ретінде қолданылатын платина, палладий, никель сияқты металдардың беткі қабатына жұка активті ұнтақ жалатылады, мұнда адсорбцияланған, сутекпен иондалған сутек арасында тепе-тендік орнайды:
Н2 -> 2Hagc -> 2Н+ + 2е.
Қалыпты сутек электродының электрохимиялық тізбегі теңдеу бойынша жазылады, ал ондағы сутек иондарынын активтігі 1 моль/л-ге тең, сутектің үлесті қысымы 1 атм. болғандықтан, оларды теңдеуге қойса, оның логарифмі бірге, ал Е-нөлге теңеледі.
Сутек электроды ерітіндідегі тотықтырғышқа, мышьяктың, күкірттің, темірдің, қорғасынның және т. б. қосылыстарына, әр түрлі қоспаларга аса сезімтал. Әсіресе газ күйіндегі сутек құрамында болатын оттек зиянды. Осыншама кемшіліктері бола тұра, сутек құрамында болатын сутек электродтары өз мәнін әлі жоғалтқан жоқ.
Іс жүзінде каломельді электродтың үш түрі пайдаланылады: қаныққан каломельді электрод-калий хлоридінің каныққан ерітіндісімен толтырылады. Қайталампаздығы мен электродтық потенциалдың температуралық коэффициенті өте жоғары және ол мына теңдеу бойынша өрнектеледі:
Е = 0.2438 - 6.5*10−4 (t°- 25)
келесісі - қалыпты каломельді электрод-калий хлоридінің 1 моль/л ерітіндісімен толтырылады, потенциалдық температуралық тәуелділігі:
Е = 0.2801 - 2,7*10−4 (t - 25) - 2,50*10−6 (t - 252) - 4*10−9 (t - 25)3
Соңғысы децинормалды каломельді электрод - калий хлоридінің 0,1 моль/л ерітіндісімен толтырылған. Температуралық тәуелділігі:
Каломельді электродтардың потенциалын есептеу үшін талдау химиясындағы тиісті анықтамалық кестелердегі деректерді пайдаланған тиімді.
Егер талдау реакциялары қышқылды ортада өтетін болса, онда каломельді жарты элементтегі калий хлоридін тұз қышқылының ерітіндісімен алмастыруға болады: Hg| Hg2CI2| КСІ белгілеуге болатын каломельді электродтармен қатар, сульфатты Hg | HgSO4| H2SO4, оксидсынапты сілтілік Hg | HgO| КОН және басқа да құрамында сынап болатын жарты элементтерді пайдаланады.
Талдау химиясында кең таралғаны - хлорлы-күміс электроды. Мұндай электродтардың баска артықшылығы - олардың аса жоғарғы қайталампаздығы, керекті өлшем-шама бойынша әзірленуі, сулы, сусыз, ерітінділі, ерітіндісіз, яғни кез келген ортада қолданылуы. Оларды көбінесе күміс не платина сымының сыртына ерімейтін күміс хлоридін электролиттік тәсіл бойынша шөгінділеп, қаптау арқылы әзірлейді. Жиі зерттелінген тізбек:
Pt, Н2| HCl, МеСl | AgCl, Ag.
Электродтардағы потенциал беретін реакциялар: