Диуана
Жасы мен жынысына қарамастан шақ пішілген жеңіл, жібек шапан кию Д.-лар арасына кең таралған. Киімнің бұл түрі яғни, трапеция тәрізді жең, екі оңір, бүтін артқы бой тәрізді бес бөліктен түрган. Екінші түрі женде (джанда, хирка) камзол пішіммен пішілген. Женденің өңірі, арқасы, жеңі, иығы жеке-жеке пішіледі. Тағы бір ерекшелігі жақтау қусырмаларындағы иіндесе келген қиықшалары үшкілдеп шабылады. Атал- мыш шапан жиегіне үш қатар әшекей салынған, қүндыз терісімен жүрындалған, кестеленген жібекпен жиектел- ген, оқамен білтеленген, тіптен өрнек, кескін салынған түрі де болады. Орта Азия мен Қазакстанда XX ғ. басында Д.-лар, ка- лендарлар үстіне мелде деп аталатын түсі күрең сүр ша¬пан, басына сыртын биіктете ораған матамен байланған төрт бүрышты келген тақия киген. Тажкулох деп аталған бүл киім календарлар мен Д., дәруіштер арасында кең тараған. Оның тысы өндірісте тоқылған аса үсақ өрнекті дөңгелек, сопақ келген геометриялық кескіндер салынган матадан тігілген. Мелдеде жендедей эртүрлі салпыншақтар тагылмайды. Диуана бәйіт. Диуаналар ел ақтап, дуа жасаганда айтатын өлең. Әдетте ол «Ац пәледен қац, Диуана кел- се есіктен, Пәлекет цашар тесіктен» деген дәстүрлі тіркесті жолдармен басталады. Бүл үлгіде диуананың мақсаты, іс-әрекеті, мінез-қүлқы да көрініс тапқан. Ах, пәледен қақ! Диуана келсе есіктен, Пәлекет цашар тесіктен. Тарқамаса қырсыгың. Дуамен берем шешіп мен. Қызырдың алып батасын, Мүсаның түттым асасын. Шарапат бар бүйымда, Бәлекет-иіайтан қашатын, Әулие жар бон оңдайды, Аяцтьі теріс басатын. Бақыт берсін жүртыма, Багы шалцып жататьін. Дүние цумас жацсылар, Жамылган жалгыз матасын. Кешіре көр тәңірім, Пендесінің қылқан ңатасын? Сонымен бірге оның шайтанды қуып, пәле-жаланы аластап, елді имандылық пен хақ жолына, татулық пен береке-бірлікке үгіттеп келе жатқаны бейнеленеді. Ашкөз болса, пейілің, Иманың цашар терістен. Сайтаныңа жол беріп, Аспанга үшар періштең. Жамандыща қүлама, Пәле ондаймен өбіскен. Әулие-цызыр жар болсын, Малыңды қоргап өрістен. Үрьіспай өткен пенде бол, Үялмай цайта көріскен. Татулыгың табылмас, Тай-ңүлындай тебіскен. Диуананың ел ақтап, жүмыс істемей, жүрт үстінен қайыр-садақа аркылы гана күн коретіні де суреттеледі: Аралап келем алыстан, Ацылым емес данышпан. Байымаймын қаишнда, Садақа алган табыстан. Ацжолтай адам атандым, Алдымда кие жабысқан. Үшыгы болса цуамын, Шашына барып жабысқан. Пейіліңді Аллам сыйласын, Садагаңды ала үиіцан. Елге тек қана дінді гана насихаттамай, ізгілікке үидеп, агайын арасының берекелі, отбасының онегелі, үрпақты ң инабатты болуына тэлімдік уагыз айтатыны да мәтінде корініс табады: Қабагьщ царе жабылса, Қарайып, ниет цабынса, Ацылың ңашып басыңнан, Қуырылып апшың тарылса. Жарыгың тартса цараңгы, Пәлекет басса санаңды. Үмытып цүдай, тәубеңді, Танымай кетсец анаңды. Қырсыгың мініп желкеңе, Шулатсаң цатын-балаңды. Сайтан келіп мәз болып, Ажыратар араңды. Осыны ойлап пақырың, Ел аралап аңырып- Айтып келем, «ел ауган» Әулиелер ақылын. Д. б.-тің ең негізгі түйіні - бүл пэни жалганда күнэдан тыйылып, о дүниеде ныгметке, сауапқа белену уагыздалады: Дүнне қумас жацсылар, Жамылган жалгыз матасын. Кешіре көр тәңірім, Пәндесінің цылган цатасын? ...Адал болсаң тартарсың, Сыйлы орында жемістен. Алла жар боп мацшарда Табысайыц пейіштен!