cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түрікменстан
Саяси құрылымы
1992 жылдан бастап 2008 жылға дейін конституцияда тағы бір заң шығарушы орган – тағайындалған және сайланған Халық Мәслихаты (Халық кеңесі, парламенттен жоғары, 2507 депутат) көрсетілді. Оның құрамына президент, 5 жылға сайланған халық өкілдері Мәжіліс депутаттары, сот билігінің өкілдері, министрлер, облыстық әкімшілік басшылары (облыс – уәлаят және аудан – атырап), қоғамдық ұйым өкілдері, ақсақалдар кірді. Халық мәслихаты жалпымемлекеттік саясат мәселелерін (конституцияға өзгертулер енгізу, сайлау мен референдум өткізу, елді дамыту бағдарламаларын бекіту және т.б.) талқылады. Сессиялар жылына кемінде бір рет өткізілді. Сапармұрат Ниязов 2007 жылға дейін Халық мәслихатының өмір бойы төрағасы болды. Одан кейін төраға болып Құрбанқұлы Бердімұхамедов сайланды. Өзгертілген Конституцияға сәйкес Халық Кеңесі өз қызметін тоқтатып, оның өкілеттігі Мәжіліс пен Президентке берілді. Халық Мәслихаты Түрікменстанның 2017 жылғы 9 қазандағы № 617-V «Түрікменстан Конституциясына өзгерістер енгізу туралы» Конституциялық заңына сәйкес қайта құрылды. Алғашқы отырыс 2018 жылдың 26 қыркүйегінде өтті.
2020 жылдың 24 қазанында Түрікменстанның сол кездегі бір палаталы Мәжілісі елдің жаңа қос палаталы парламенті туралы «Түрікменстанның Ұлттық Кеңесі туралы» республикалық заңын қабылдады. Оған сәйкес, «Түрікменстан Ұлттық Кеңесінің қызметі Түрікменстан Конституциясына, ағымдағы Заңға және осы органның қызметін реттейтін Түрікменстанның басқа да нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес жүзеге асырылады». 2020 жылдың 4 қарашасында Түрікменстан президенті Құрбанқұлы Бердімұхамедов осы заңға қол қойды. 2021 жылдың 1 қаңтарында Түрікменстан бір палаталы парламенттен екі палаталы парламентке көшті. Енді сол уақытқа дейін елдің жалғыз және бір палаталы парламенті болған Мәжіліс төменгі палатаға, ал бұрын Мәжілістен бөлек орган ретінде болған Халық Мәслихаты жоғарғы палатаға айналды. Елдің жаңа, қос палаталы парламентін «Ұлттық Кеңес» (Milli Geňeş) деп атау туралы шешім қабылданды.
2023 жылғы президент Сердар Бердімұхамедовтың реформасы бойынша парламент қайта бірпалаталы болып, заң шығару органы болып жалғыз Мәжіліс қалды.
Экономикасы
Мемлекеттік бюджет кірісінің қомақты бөлігін мұнай мен газды сыртқа шығарудан басқа мақта иіру кәсіпорындарының тізбесінен түсетін салық та құрайды.
Мұнда Менделеев кестесіндегі элементтердің бәрі де бар. Жерінің 80% мұнай мен газ бар. Осы уақытқа дейін олардан 144 кен орны табылған. Бірақ соның әзірге 40-қа жуығы ғана игерілуде. Газдың болжамды қоры 21-23 трлн м³, ал мұнайдікі 12 млрд тоннаға жуық делінеді.
Жалпы, бұл ел әлемнің 80-нен артық елмен белсенді сауда-экономикалық байланыстар жасайды.
Қазақстан мен Түрікменстан арасындағы құрлықтағы шекараның ұзындығы 426 км. Ол 2001 жылы 5 шілде күні ратификацияланған екіжақты келісім-шартпен толығымен шегенделген.
2006 жылы екі елдің арасындағы тауар айналымы $153,3 млн көлеміне жетті. Бұл 2005 жылмен салыстырғанда 2,2 есе артық. Соның ішінде экспорт $20,7 млн, ал импорт $132,6 млн құрады.
Түрікменстан жағы Қазақстаннан негізінен өсімдік өнімдерін, темекі, ұн және химия өнеркәсібі өнімдерін импорттайды, ал Қазақстан минералды және химиялық өнімдер алады.
Мәдениет және қоғам
Ниязовтың тұсында мәдени сала мемлекеттің бақылауында болды, жаңа президент Бердімұхамедов осы саясатты 2008 жылдың қазан айында өзінің аппараты жанынан "тиісті шығармашылық жұмыстардың көркемдік деңгейін бағалауға және оларды жариялауға, сахналық қойылымға, түсірілім жүргізуге рұқсат беруге" тиіс комиссия құру туралы ереже шығарып, басқарма басында жалғастырды
Түркіменстанның мемлекеттік тілі-түркі тілдерінің оғыз тобына жататын түрікмен тілі. Түрікменстаннан басқа, тіл Иран, Ауғанстан, Түркия, Ирак, Қарақалпақия, Тәжікстан, Қазақстан, Өзбекстан, Ставрополь өлкесінде және Ресейдің Астрахан облысында кең таралған.
Түрікменстанда түрікмен тілінен басқа орыс тілі кең таралған, сонымен қатар ағылшын, өзбек және белуж (Мари оазисінің бірнеше ауылдарында) тілдері қолданылады
Әлеуметтік саласы
Мұнда электр қуаты, газ, су, тұз тегін. Қоғамдық көлікпен жүрудің бағасы 50 манат.
Қарулы күштері
Түркіменстан армиясының саны елдің бейтарап мәртебесіне байланысты шектелген. Саны аз, 36,500 адам, белсенді әскерлер саны бойынша елдер тізімінде 92-орында.
Түркіменстанда әскери шақыру жылына екі рет өтеді: 1 сәуірден 30 маусымға дейін; 1 қазаннан 31 желтоқсанға дейін. Әскерге шақыру жасы - 18 - ден 27 жасқа дейін. Азаматтардың қызмет ету мерзімі — 24 ай.
КСРО-ның Қызыл Ту Түркістан әскери округі Орталық Азияның тәуелсіз мемлекеттері арасында бөлінгеннен кейін Түркіменстанның үлесіне екі ірі базада — Мары қаласы мен Ашхабадтың астында орналасқан Орталық Азиядағы ең ірі авиациялық топ кірді. Әуе күштерінде 250-ге дейін тікұшақ және әртүрлі жүйелер бар.
Қазіргі уақытта Түркіменстан Әскери-теңіз күштері Шекара әскерлерінің қолбасшылығына бағынады. Флоттың негізгі базасы Түрікменбашы портында (бұрынғы Красноводск) орналасқан. Амудариядағы Келиф ауылында өзен флотилиясының шағын базасы орналасқан
Дереккөздер
* Санат:Посткеңестік елдер
Регенга
Регенга (Reguenga) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Санту-Тирсу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Порту ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 595 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,93 км² шамасында. Халық тығыздығы — 405,9 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Диафрагма релаксациясы
Диафрагма релаксациясы (диафрагма куполының семуі; диафрагманың идиопатикалық жоғары тұруы; диафрагманың берік, бір жақты болып, жоғары тұруы; диафрагманың толық өсіп жетілмеуі, диафрагманың жетіспеуі; диафрагма элевациясы) — дамудағы ауытқу жоғары пайда болған диафрагма куполындағы бұлшық ет қабаттарының кенет толық дамымауы.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Брусник (Перник облысы)
Брусник (Брусник) — Болгариядағы ауыл. Перник облысына қарасты Брезник қауымының құрамына кіреді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Перник облысының елді мекендері
Башар Абдулла Салем
Клубтық
Ұзақ жылдар бойы Әл-Сальмия СК (نادي السالمية الرياضي) клубында ойнаған шаубылшы. 1995, 1998, 2000 жылдары Кувейт кубогынын иегерi болған. 2004 жылғы БАӘ чемпионы.
Ұлттық құрама
Карьерасында Ұлттық құрама сапында 134 матч өткізіп, 76 гол салған. 2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан.
Сілтемелер
Санат:Кувейт футболшылары Санат:Кувейт Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Дженни Герхардт
Дженни Герхардт – америкалық жазушы Теодор Драйзердің екінші романы. 1911 жылы алғаш жарыққа шықты.
Тарихы
Теодор Драйзер бұл романды жазуды 1901 жылдан бастап қолға алды. Сюжеттің басты желісінде оның әпкесі Мэридің өмірінен алынған оқиғалар сипатталады.
Оқиға желісі
Басты кейіпкер, Огайо штатының Колумбус қаласында кедей отбасынан шыққан Дженни Герхардтты ауқатты әрі беделді кісі, сенатор Брэндер ұнатып қалады. Ол Дженниге үйленбекші болады, әрі оның кедей ата-анасына қол ұшын созғысы келеді. Дегенмен уақыт өте келе, тағдырдың тауқыметімен Брэндер аурудан қайтыс болады. Ал сенатордан жүкті болып қалған Дженнидің ақымақтығын қоршаған адамдар мен әкесі кінәлайды.
Дженни баласын өмірге әкелгеннен соң Кливленд қаласына көшіп, бай отбасының күтушісі ретінде жұмысқа орналасады. Жақын арада ол ірі өнеркәсіп иесінің баласы, Лестер Кейнмен танысады. Екеуі бір-біріне ғашық болып қалады бірақ Лестердің Дженниге үйленгісі келмейді. Олар бірге Чикаго қаласына көшіп салтанатты үйде өмір сүреді. Өте келе, халық Дженнидің бұрыңғы өмірі және олардың үйленбегендігі жайлы құпияны біледі. Лестердің әкесі қайтыс болардың алдында мүлкін мұраға қалдырар кезде Лестер оған тек Дженнимен айырылысқанда ғана ие болатынын айтады.
Лестер ешқандай шешім қабылдай алмай, ұзақ уақыт бойы ойланып жүргенде оның ағасы Роберт Дженниге әкесінің өсиеті туралы хабар жолдайды. Бұл жағдайдан соң, Дженни өз бақытын Лестердің жолында құрбан етуге бел буып, Лестерді айырылысуға көндіреді. Араға уақыт салып, Лестер өзімен бірдей дәрежеге ие бұрынғы танысы Летти Джеральдқа үйленеді.
Кейінірек Дженнидың сенатор Брэндерден туылған қызы аурудан көз жұмып, Дженниге үлкен қайғы алып келеді. Жылдар өткен соң Лестер төсек тартып, жатып қалады. Бұл уақытта оның әйелі шетелде жүргендіктен ол Дженниді жанына келуін сұрайды. Дженни күні-түні оның қасында болып, күтіп-баптайды. Лестер енді ғана Дженниге өз сезімін білдіреді. Бірнеше күннен соң Лестер қаза табады. Ал Дженни оның жерлеу рәсіміне жасырын түрде қатысады.
Экранизация
Санат:Теодор Драйзер романдары
Қабан-Құсан
thumb|right|Қабан-кұсан мұнарасының сыртқы көрінісі. Ф.И. Миллердің 1734 ж. суретінен thumb|right|Қабан-құсан мұнарасының ішкі көрінісі. Ф.И. Миллердің 1734 ж. суретіпен Қабан-Құсан,сәулет өнері ескерткіші Шамамен 12 - ІЗ ғасырларда түрғызылған. Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Шаған кентінен Ертісті бойлай батысқа қарай 40 км жерде, өзеннің сол жағалауына орналасқан. Кешен күйдірілғен кірпіштен тұрғызылған. Үстінде қесенені зәулім, биік етіп көрсетіп тұрған күмбез құрылыстың төрт бұрышты қабырғаларын жауып тұр. Кірер есігінің босағасы мен қасбеті нақышты көзе тақтайлармен әшекейл енген. Ескерткіш 18 ғасырдың 1-жартысына дейін бүтін сақталып келген. Ол жөнінде Ертіс бойында зерттеу жұмыстарын жүргізген Г.Ф.Миллер хабарлама жасаған. Қазіргі кезде кешен қабырғаларының тек астыңғы бөліқтері ғана сақталған.
Дереккөздер
Санат:География
Соражөке
Соражөке (Cannabina)- кезеген торғай тұқымдасына жататын, салмағы 20 г-дей құс.
Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы 13 см-дей.Еркегінің маңдай, төс қауырсындары қызыл, арқасы қызыл қоңыр, бауыры ақ.
Көбею
Орман шетінде, көбінесе бұталы жерде, бақта ұялайды, 4-6 жұмыртқа салады. Жемі- әр түрлі өсімдік дәні.
Қолданылуы
Арам шөп дәнін жеп пайда келтіреді. Әуесқойлар әсемдік үшін, сайрағыш құс ретінде қолда ұстайды.
Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том,349 бет
Иресе
Иресе (Irecê) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Солтүстік-орталық Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Иресе экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1933 жылы құрылған.
Санат:Баия елді мекендері
Өтен Ахметов
197 × 255px|нобай|оңға|Ахметов Өтен Өтен Ахметов - 1938 жыл 7 қараша Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қорқыт стансасы) - жазушы, драматург.
Дереккөздер
Санат:7 қарашада туғандар Санат:1938 жылы туғандар Санат:Қармақшы ауданында туғандар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Қазақстан драматургтері
Кіші Свага
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Галитоз
Галитоз (halitosis; halitus — дем алу грек. -osis) —  ауыз қуысынан шығатын жағымсыз иіс. Галитоз көбіне ауыздың шырышты қабығының, қызыл иек пен тісттің қабынуының симптомы болады. Сондай-ақ Галитозға ішкі ағзалардың ауруға шалдығуы себеп болады. Мұндай жағдайда ауыздағы иіс оның ішіндегі әйтпесе ішкі ағзалардағы осыған себеп болып тұрған негізгі кеселді емдеп, жазғаннан кейін ғана кетеді.
Этиологиясы
Әлгінде айтқанымыздай, бұл кесел көбіне ауыздың гигиеналық жағдайынан туындайды. Яғни, ол ауыздағы бактериялар тіршілігі салдарынан пайда болады. Ал олар ауыздың шырышты қабығын, қызыл иек пен тіс қабын мекендейді. Ауыздағы бактериялардың өсіп-өнуіне шырышты қабықтың және тістің жегі (кариес), пародонтит, пародонтоз, гингивит, стоматит, оның ішінде герпестік стоматит секілді сырқаттары себеп болады. Сондай-ақ, галитоз ауыздың шырышты қабығының құрғауы салдарынан туындауы да мүмкін. Оған сілекейдің бөлінуінің азаюы, ауызды ашып ұйықтау, ауыз арқылы тыныстау, темекі тартып, арақ ішудің септесетін кезі аз емес. Кейде сарымсақ, жуа жеп, кофе ішкеннен кейін де ауыздың иістенуі ықтимал.
Галитоздың ішкі ағзадағы сырқаттардың салдарынан пайда болуы мүмкін екенін жоғарыда айттық.
Ондай кеселдердің қатарына мыналар жатады:
Емдеу жолдары
Егер галитоздың себебі ауызға дұрыс күтім жасалмауы, гигиеналық талаптардың сақталмауы болса, онда дұрыс тіс қылсабын сатып алып, ауызды жүйелі түрде мұқият тазалауды әдетке айналдыру керек. Ал ауыздан шығатын иіс ауыздағы әйтпесе ішкі ағзалардағы ауруға байланысты болған жағдайда стоматолог - дәрігерге әйтпесе басқа да салалық дәрігер-мамандарға көріну керек. Себебі, галитоз, түптеп келгенде, ауыз іші мен ішкі ағзаларда пайда болған сырқаттың салдары, соның хабаршысы ғана.
Сағыз шайнап, хош иісті заттар пайдаланғанмен, олар ауыздағы иістің түпкі себебін жоя алмайды. Біраз уақыт басылғанмен, ауыздың иістенуі, ауыздан иіс шығуы одан әрі жалғаса береді. Галитоздың алдын алудың да, одан біржола құтылудың да, негізгі шаралары ауызды мұқият тазалап тұру мен оның ішіндегі кеселдерді және ішкі ағзалардағы ауруды анықтап, емдеп - жазу болып табылады
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Симптоматика Санат:Ішек-асқазан аурулары Санат:Стоматология
Феликс Брых
Феликс Брых (Felix Brych, 3 тамыз 1975 жыл, Мюнхен, ГФР) — германиялық футбол төрешісі, 2007 жылдан бері ФИФА төрешісі. 2014 жылғы әлем чемпионатының матчтарына төрелік еткен реферилердің бірі.
Бундеслига ойындарында 2004 жылдан бері төрелік жасап келеді. Халықралық деңгейдегі төрелік еткен алғашқы матчы — 2007 жылғы Румыния — Люксембург кездесуі (ЕУРО-2008 турнирінің іріктеу ойыны).
2008 жылдан бастап Еурокубоктерде төрелік жасап келе жатыр.
2017 жылы УЕФА Чемпиондар Лигасының финалындағы "Реал" — "Ювентус" кездесуінде төреші болды.
Аббот Лайман
thumb|Аббот Лайман Аббот Лайман (ағылш. Abbott, Lyman; 18 желтоқсан 1835, Роксбери, Массачусетс штаты, АҚШ – 22 қазан 1922, Нью-Йорк), американдық уағызшы, жазушы Джекоб Абботтың (1803-79) ұлы. Теологияны оқу үшін құқықтық саладан бас тартып, 1860 жылы рухани дәрежеге  ие болды. 1870 жылы Христиан көркемсуретті апталығына редактор, ал 1881 жылы Г.У.Бичердің Христиан одағына бас редактор болып қызмет атқарады. 1888 жылы Бичердің орнына Бруклинде уағызшы болады. Әлеуметтік Евангелие қозғалысының көрнекті өкілі социализм және саясаттағыдай экономикаға діни сенімнің араласуын жоққа шығарып, әлеуметтік және өндірістік мәселелерді шешу үшін христиандық идеяны пайдаланбақ болады. Өзге де мәселелерді шешу үшін либеральды евангелистік протестантизм өкілі ретінде шығып, пікірлерін ортаға салып жүрді.
Феликс Брых
Мамандығы - заңгер. Спорт жайлы диссертация қорғаған.
Сыртқы сілтемелер
Санат: Футбол төрешілері Санат:Мюнхенде туғандар
Нұрлан Әбдіқалиев
Нұрлан Әбдіқалиев  (4.10. 1951 жылы туған, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жаңатұрмыс аулы) – медициналық ғылым докторы (1999). Алматы мемлекетік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1979–1993 жылы. Қазақ кардиология ғылыми-зертеу институтының кіші ғылыми қызметкері, кардиология тәжірибелік лаборатория меңгерушісі, 1993–1995 жылы Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрілігінде Ғылым және жаңа технологиялар басқармасы бастығының орынбасары, 1995–1999 жылы Ғылыми, білім беру мен кадрлар басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрі (1999), Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінің проректоры қызметтерін атқарды. Әбдіқалиев 70 ғылыми мақаланың, 2 монографияның авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Жоғарғы Суян
Жоғарғы Суян — Башқұртстанның Карайыдель ауданындағы ауыл, Жоғарғы суян ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 14 адамды құрады. Пошта индексі — 452379, ОКАТО коды — 80234824002.
Рехунген
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 493 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 8,66 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 62 046. Муниципалитеттің басшысы — Детлеф Шахт.
Жоғарғы Суян
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Рехунген
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Катилинариялар
thumb|320px|нобай|оңға|Цицерон Катилинаға қарсы сөйлеуі (Чезаре Маккари, 1882—1888) Катилинариялар (Orationes In Catilinam, Катилинаға қарсы сөйлеулер) — б.з.д 63 жылдың қарашасы мен желтоқсанында Катилинаның астыртын әрекетін ашуға бағытталған Рим сенатының консулы Цицеронның төрт сөйлеулері. Б. з. д. 61-60 жылдардағы автордың әдеби өңдеуі түрінде сақталып, бүгінгі күнге дейін жеткен. Бұл сөздер Катилина саяси қастандығы тарихының маңызды көзі, сондай-ақ шешендік өнердің көрнекті үлгісі болып табылады.
Жоғарғы Суян
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Катилинариялар
Катилинаға қарсы Цицерон төрт рет сөйледі:
Сөйлеу сипаттамасы
Катилниға қарсы бірінші сөз ең танымал болып табылады, себебі сөздің нәзік иірімінің күш-қуатын ажарландырушыларға, яғни кейіптеулерге, метафораларға және риторикалық сұрақтартарға толы. Сөздің алғашқы сөздері ең танымал латын цитаталарының бірі болды:
''Қашанғы сен, Катилина, біздің тағатымызға қиянат жасай бермекшісің? Бізді кернеген ашуыңмен қашанға дейін қорламақшысың? Қай шегіңе дейін өзіңнің еріксінген дөрекілігіңмен даңдайсынбақшысың?''
Дереккөздер
Санат:Цицерон сөздері Санат:Рим құқықтары Санат:Б. з. д. 63 жыл
Шалқар (Целиноград ауданы)
Шалқар — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Шалқар ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Егінді көлінің солтүстік-батысында орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1194 адам (599 ер адам және 595 әйел адам) болса, 2009 жылы 765 адамды (377 ер адам және 388 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Водьма
Водьма — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кизьма өзенінің сол жағалауынан 52 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 37 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Жетісу ауылы
Жетісу ауылы - Ескелді ауданындағы ауыл. Төлеңгіт әкімшілік округінің орталығы. Аудан орталығы — Қарабұлақ кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде, Талдықорған-Текелі автомобиль жолы бойында, бетеге, боз, жусан, көде өскен қара топырақты қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан. Тұрғыны 1,6 мың адам (2002). іргесі 1951 ж. қызылша өсіруге маманданған "Жетісу" ұжымшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде Жетісуда 1997 ж. шаруа қожалыктары мен өндірістік кооператив ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, емхана, мешіт, мәдениет үйі, т.б. бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. "Жетісу" - аяқ киім шығаратын фабрика. 1931 ж. Алматы қаласында Алматы мәсі-аяқ киім фабрикасы болып құрылған. Біртіндеп дайын тауар түрлерін көбейте бастады (сандалеттер, балалар мен әйелдер аяқ киімі, спорттық аяқ киімдер, бынғары қолғаптар және т.б.). 1940 ж. фабрика өнімі 3 есе өсті. Ұлы Отан соғысы жыдцары қиын жағдайда фабриканың барлық жұмысы қайта құрылып, жауынгерлерге арналған аяқ киімдер шығарылды. 1975 ж. "Жетісу" аяқ киім өндірістік бірлестігіне айналды. 1990 ж. бірлестік құрамында өзгерістер басталып, 4 филиалдың орнына 3 фабрика бөлініп шықты. Өндіріс цехтары тиімді қурал жабдықтармен қамтамасыз етіліп, жаңа технологиялар енгізілді. Кәсіпорын өнімдері Франция, АҚШ, Англия және Жапония елдерінде көрмелерге қойылды. Нарықтық қатынастарға байланысты үш акционерлік қоғамға бөлініп, соның ішінде "ЫАК" АҚ алты жын тоқтап түрған өндірісті іске қайта қосты. Жаңа үлгідегі аяқ киім шығару үшін жаңа материалдар мен қалыптар сатып алынды.
Тольмеццо
Тольмеццо (Tolmezzo) — Италиядағы коммуна, Фриули-Венеция-Джулия әкімшілік аймағына қарасты Удине провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10673 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 162 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 66 км² шамасында. Пошта индексі — 33028.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Martino.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Фриули-Венеция-Джулия елді мекендері
Хэброн (Нью-Гэмпшир)
Хэброн (Hebron) — Нью-Гэмпшир штатының Графтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 602 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 48.5 км² шамасында. FIPS коды — 33-35220.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
Броуэрвилл (Миннесота)
Броуэрвилл (Browerville) — Миннесота штатының Todd округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 790 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.8 км² шамасында. FIPS коды — 27-08110.
NGC 6221
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1835 жылы 3 мамырда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6221 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 59175, ESO 138-3, AM 1648-590, IRAS16484-5908.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Ara (шоқжұлдыз)
Матреночка
Матреночка (Жоғарғы Матренка) — Ресейдегі өзен. Воронеж облысы, Тамбов облысы, Липецк облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Битюг өзенінің оң жағалауынан 233 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 51 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Битюг өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Раевка (Павлодар облысы)
Раевка — Қазақстанның Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы жойылған ауыл. Соснов ауылдық округінің құрамына кірді. 2000 жылы таратылды.
Тұрғындары
1989 жылы ауылдың тұрғындары 69 адамды құрады. 1999 жылғы санақ бойынша ауылда 47 адам (23 еркек және 24 әйел) тұрды.
Тарихы
Алтенау колониясын 1907 жылы Таврия және Екатеринослав губернияларынан көшіп келген немістер құрды. 1914 жылы неміс атауларына қарсы күресте ауыл Павлодар шаруаларын қоныстандыру бөлімінің I шағын ауданының бастығы - И. П. Забаровтың қызының құрметіне Раевка болып өзгертілді.
Дереккөздер
Санат:Шарбақты ауданының таратылған елді мекендері Санат:Қазақстандағы немістердің елді мекендері
Ретовиль
Ретовиль (Réthoville) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Манш департаментінде орналасқан. Шербур-Октвиль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,43 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 50432, пошта индексі — 50330.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 137 адамды құрады. Халық тығыздығы — 39,94 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Манш департаментінің коммуналары
Качкар (Кальча тармағы)
Качкар — Ресейдегі өзен. Тюмень облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кальча өзенінің сол жағалауынан 121 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Тобыл өзенінің құйылысынан Конда өзенін қоспағанда Ханты-Мансийск (жоғарырақ) қаласына дейін. Өзен саласы — Тобылдан Обьке дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
IC 2076
IC 2076 — Кескіш шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 202-?24.
Сыртқы сілтемелер
IC 2076 Санат:Кескіш (шоқжұлдыз)
Кунгурка (Том тармағы)
Кунгурка — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Томь өзенінің сол жағалауынан 201 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь Кемерово қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Хельденштайн
Хельденштайн (Heldenstein) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Мюльдорф (Инн) ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2402 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 19,85 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 83 120. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Кирмайер.
Сөздік
thumb| |right Сөздік —
Сөздік тарихы
thumb|right|200px|Алғашқы сөздік өзге тілдер сөздерін түсіндіру мақсатында ерте заманда жасалды. Грекияда б.з.б. 5 ғасырда, Үндістанда б.з. 12 ғасырнда (“Хемачандра”), Ресейде 13 ғасырдан бастап сөздіктер құрастырылды. Түркі халықтарының алғашқы сөздікі 11 ғасырда жазылған Махмұт Қашқаридың “Диуани лұғат-ит-түрк” еңбегі саналады. Кейінірек екі тілді немесе көп тілді сөздіктер жасалды. Мысалы, араб-парсы, түрік-моңғол сөздерін салыстыру тұрғысынан Замахшаридың “Мұқаддимат әл-адаб” сөздігі (12 ғасыр), Әбу Хайянның “Китаб әл-идрак Ли-Лисан әл-атрак” атты қыпшақ тілінің грамматикасы мен сөздерінің жинағы (14 ғасыр), Жамал әд-диннің араб-қыпшақ сөздігі ретінде құрастырылған “Бұғат әл-мұштақ” (15 ғасыр) еңбектері. Қазақ тілінің сөздіктері 1860 жылдардан бастап жарық көре бастады. Сөздіктің әлеуметтік қызметінің маңызы ерекше: дереккөзі ретінде жылдам ақпарат алуға болады; сөздердің мағынасы мен дұрыс қолданылуы туралы нормативтік бағыт береді, т.б. Сөздік жасаудың әдісін, теориясы мен тәжірибесін, технологиясын лексикография саласы зерттейді.
Сөздіктердің түрлері
Сөздіктердің түрлері өте көп, шартты түрде оларды лингвистиқалық, филологиялық және анықтама сипатындағы энциклопедиялық Сөздіктер деп бөледі. Энциклопедиялық сөздіктерде белгілі бір салаға қатысты ұғым, дерек, зат, құбылыстар сипатталса, лингвистикалық Сөздіктер әліпбилік тәртіппен белгілі бір тілдің лексикасы мен фразеологиясын түсіндіруді мақсат тұтады. Мұндай сөздіктер әдеби тілдің әбден қалыптасып, халықтың тіл мәдениеті кемелденген тұста, сөз байлығын нормалық тұрғыдан сипаттау қажеттілігі туындаған жағдайда жасалады. Лингвистикалық сөздіктердің бірнеше түрлері бар: екі тілді не көп тілді аударма сөздіктер, т.б. Аударма сөздіктер бір тілдегі сөздерді басқа тілдің балама сөздерімен беріп, ұлттар арасында сөз алмасу үрдісін, өзара қарым-қатынас жасауды дамытса, түсіндірме сөздіктер сөздердің лексика-грамматикалық сипатын, экспрессивті-эмоционалды бояуын танытып, маңызды ақпараттық дереккөзін сақтаған рухани қазына ретінде қабылданады (қараныз Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі).
Тобадилль
Тобадилль (Tobadill) — Аустриядағы коммуна. Тироль федералды жеріне қарасты Ландек округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 524 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 16.48 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — LA, ресми идентификациялық коды — 7 0628.
Сөздік
Сөздіктердің түрлері
Көп елдерде ұлттық тілдің түсіндірме сөздіктерін жасау мемлекеттің тіл саясатының негізгі бөлігі ретінде арнайы мемлекеттік бағдарламаларға енеді. Синонимдер сөздігі сөздің экспрессивті-стилистикикалық реңі мен мағынасын сол сөзге мағынасы жағынан жуық келетін басқа бір сөзбен түсіндіріп, синонимдік шоғыр жиынтығын құрайды. Омонимдер сөздік тұлғасы бір, мағыналары әр түрлі сөздерді, ал антонимдер сөздігі мағыналары қарама-қарсы сөздерді қамтиды. Фразеологиялық сөздіктер тілдегі тұрақты тіркестердің (идиомдар, фразеологизмдер) мағынасын түсіндіріп, стилистик. сипатын айқындайды. Этимологиялық сөздіктер жеке сөздердің тарихын, шығу төркінін ашады. Орфографиялық сөздік сөздердің дұрыс жазылуын, ал орфоэпиялық сөздік дұрыс айтылуын көрсетеді (қараңыз Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері; Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздіктері). Терминологиялық сөздіктер жеке ғылым салаларына байланысты терминдерді түсіндіреді, олардың түрлері кәсіп салаларына қарай ұдайы толығып отырады.
Тобадилль
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Катрайн саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тироль елді мекендері
Сөздік
Сөздіктердің түрлері
Лингвоелтану сөздігі белгілі бір тілде сөйлеушілердің ұлттық ерекшеліктерін сипаттайды. Топонимикалық сөздіктер жер-су аттарын түсіндіруге, қаламгер тілінің сөздігі оның шығармаларының көркемдігін, ұлттық тіл байлығын қолдану ерекшелігін тануға арналған. Мұнан басқа да диалектологиялық, ономастикалық, паронимдік, жиілік, жаңа атаулар, т.б. сөздік түрлері бар. Техниканың дамуына байланысты сөздік түзудің компьютерлік технологиясы жасала бастады. Компакт-дискімен таратылатын немесе компьютерлік жүйенің серверлерінде орналастырылған түрлі электрондық сөздіктер бар.
Гороцвет (Разград облысы)
Гороцвет (Гороцвет) — Болгариядағы ауыл. Разград облысына қарасты Лозница қауымының құрамына кіреді.
Оберенцен
Оберенцен (Oberentzen) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Гебвилер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,81 км² шамасында.
Гороцвет (Разград облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 473 адамды құрайды.
Оберенцен
Коммунаның INSEE коды — 68241, пошта индексі — 68127.
Гороцвет (Разград облысы)
Пошта индексі — 7288. Телефон коды — 08369. ЕКАТТЕ коды — 17066.
Теннант (Айова)
Теннант (Tennant) — Айова штатының Шелби округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.8 км². FIPS коды — 19-77430.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 73 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Шелби округы (Айова)
Гороцвет (Разград облысы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Разград облысының елді мекендері
Ласх-Еган
Ласх-Еган — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ОБЬ/1488/4/59/33 орналасқан. Өзен ұзындығы 47 км-ді құрайды.
Оберенцен
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 590 адамды құрады. Халық тығыздығы — 66,97 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Ласх-Еган
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері
Буссес
Буссес (Boussès) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Ло және Гаронна департаментінде орналасқан. Нерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 47,14 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 42 адамды құрады. Халық тығыздығы — 0,89 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ло және Гаронна департаментінің коммуналары
UTC−3:00
UTC−3 — уақыт белдеуі.
Жыл бойына
Санат:Уақыт белдеулері Санат:Уақыт белдеуі туралы аяқталмаған мақалалар
Бутенак
Бутенак (Boutenac) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Нарбонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,96 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11048, пошта индексі — 11200.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 703 адамды құрады. Халық тығыздығы — 30,62 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Дзюдодан əлем чемпионаты 2014
2014 жылғы Дзюдодан əлем чемпионаты Челябинск қаласында, Ресей,  тамыздың 25-31, аралығында 2014 жылы өтті.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дзюдодан әлем чемпионаттары Санат:2014 жылғы дзюдо
Дубинка (Қостанай облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыкөл кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 199 адам (100 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 181 адамды (92 ер адам, 89 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Сарыкөл ауданы елді мекендері
Аманат (Шығыс Қазақстан облысы)
thumb|right|200px| Аманат ауылының бір көшесі. Аманат  — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Балықшы ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Күршім ауданының орталығы - Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 83 км-дей жерде, Зайсан көлінің солтүстік-шығысындағы шығанақ жағалауында орналасқан. Жері - шөлейтті жазық, климаты шұғыл континентті, жазда ауа температурасы 40-50 0С-қа дейін көтерілсе, қыста 40-50 0С-қа дейін төмендейді.
Тарихы
1959 жылы бір түнде су астына кеткен Мөнекей ауылы халқының Аманат қырына көшіп, қоныстануынан пайда болған. Атауының тарихына келсек, 17-18 ғасырлар шамасында Марқакөл өңірі жақтағы бір байдың баласы қатты боранда осы қырда бір табын жылқыны айдап бара жатып адасып, үсіп қайтыс болған. Артынан іздеп келгендер денесін сол жерде жерлеп, басына зират орнатып, аманат етіп кеткен екен. Жаңа қоныстанған ауыл халқы сол аманатты ауылдың атауы ретінде қалдырыпты. Негізгі тұрғындары бұрынғы Мөнекей ауылынан болғандықтан екі ауылдың аты ел аузында Мөнекей-Аманат, бұрынғы Мөнекей немесе қазіргі Аманат деп қатар жүреді.
Ауыл сипаты
Ауылда 80 шақты үй, Мөнекей атындағы жаңа үлгідегі орта мектеп, балабақша, кітапхана және клуб бар. Халқы балық аулаумен айналысады. Балық өңдейтін шағын трест бар. Аудан орталығы және басқа елді мекендермен автомобиль жолымен қатынасады. Аманат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай (15 км-дей) мемлекеттік табиғат ескерткіштері қатарына жатқызған Қиын-Керіш шатқалы орналасқан.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 307 адам (154 ер адам және 153 әйел адам) болса, 2009 жылы 372 адамды (204 ер адам және 168 әйел адам) құрады.
Тағы қараңыз
Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Салар тілі
Салар тілі — Қытайдың Цинхай және Ганьсу провинцияларында шоғырланған салар халқының тілі. ҚХР-дағы Цинхай провинциясының Сюнхуа-Салар автономиялы уезінде түратын түркі ұлысының тілі. Біраз салар Құлжада да тұрады. Саларлардың саны 90 мыңнан астам, солардың 70 мыңы саларша, қалғандары қытайша сөйлейді. Ұзақ уақыт Қытай, Тибет, моңғол тілдес халықтардың қоршауында болғандықтан, сол тілдерден салар тіліне көп сөз ауысқан.
Саларлар қазір тұрып жатқан жерлеріне 14 ғасырда қазіргі Өзбекстан жерінен көшіп келген (салар аңызы бойынша). Салар тілі оғыз тілдеріне жақынырақ, бірақ қазір басқа тілдердің (тибет, қытай, т.б.) ықпалына ұшыраған.
Бүгінде Қытайдағы салар тілі тек сөйлеу тілі ретінде, оның ішінде отбасында қолданылады, жазуы мен әдеби тілі қалыптасу үстінде.
Дереккөздер
Санат:Түркі тілдері
Feci quod potui, faciant meliora potentes
Сөз Рим консулы есеп беруін аяқтап, өзінің өкілеттілігін мирасқорына тапсыру кезінде айтылатын формула негізінде тууындаған.
Санат:Ежелгі Рим саясаты Санат:Латын сөздері мен фразалары
Иссуар
Иссуар (Issoire) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Пюи-де-Дом департаментінде орналасқан. Иссуар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,69 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 63178, пошта индексі — 63500.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Мақсот Константинұлы Омарғалиев
Мақсот Константинұлы Омарғалиев (7.10.1945 ж.т., Ресей, Волгоград облысы, Паллас ауданы, Гмелинск ауылы) — мәдениет қайраткері. 1973 ж. Құрманғазы атындағы Орал музыка училещесін, 1986 ж. Орал медициналық институтын бітірген. Еңбек жолын F.Құрманғалиев атындағы облыстық филармонияның әншісі ретінде бастаған. Кейін осы мекеме директорының орынбасары, облыстық халық шығармасы және мәдени ағарту жұмыстар жөніндегі ғылыми-методикалық орталықтың (1984-88), облыстық филармония директоры (1988-92) қызметтерін атқарды. 1992 ж. сәуір айынан облыстық мәдениет басқармасының бастығы. Ол 30 жылдан астам уақыт бойы көп ұлтты Жайық өңірі тұрғындарының мәдени- көпшілік және көркем шығармасы белсенділігін арттыруға үлес қосып келеді.
Қазақстан немістері
Қазақстан немістері (Kasachstandeutsche) — Қазақстан аумағында тұратын этникалық қауымдастықтардың бірі. 2014 жылдың басында қазақстандық немістердің саны 181 928 адамды құрады (ел халқының 1,06%).
Депортацияға дейін
Алғашқы немістер қазіргі республиканың территориясында XVIII ғасырдың аяғында империяның көп жерлерді шығыс және оңтүстік шетіне ішкі орыс көші-қон қозғалысына белсенді қатыса бастағанда пайда болды.
Қазақстандағы алғашқы неміс ауылы 1885 жылы құрылған Рождественское (Фриденсфельд) болып саналады. Алғашқы колонияларға Мариенбург пен Фриденстал жатады. 1905-1911 жылдардағы Столыпин реформасы кезеңінде Қазақстанның солтүстігінде оншақты неміс елді мекендері: Александртал, Алтенау, Кенигсгоф, Пруггергоф болды.
1930 жылдары немістер Қазақстанға Украина, Қырым, Еділ бойы, Ленинград облысы және Әзірбайжан ауылдарынан келе бастады. Негізінен бұлар кулактардың мүлкін тәркілеу және қуғын-сүргін нәтижесінде айдалған шаруалар еді.
Іргелі тұру және ішкі өзін-өзі басқару жағдайында ресей немістері өзіндік мәдениеті, әдет-ғұрпы мен дәстүрі бар халық ретінде дамыды.
Соған қарамастан, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін КСРО-ның Еуропалық бөлігінде көптеген неміс ауылдары (колониялары) болды; бір деңгейде немесе басқа деңгейде бастапқы колонизаторлық неміс мәдениеті мен күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын диалектілер сақталды.
1918 жылы қазанда Еділде неміс жұмысшы коммунасы құрылды, ал 1924 жылы оның негізінде Еділ Немістерінің Автономиялық Республикасы жарияланды. Сонымен қатар, Украинада неміс аудандары мен немістердің ауылдық кеңестері құрылды. Бірақ 1920 жылдардың соңында 1936-1939 жж кең етек жайған ресей немістеріне қарсы қуғын-сүргін басталады. Кулактардың мүлкін тәркілеу неміс ауылдарына орасан зор зиян келтірді, бұл қожалықтың талқылануына, жер аударылуына, кейде адамдардың физикалық тұрғыдан жойылуына әкеп соқтырды. Сонымен қатар, көптеген немістер Германия үшін тыңшылық жасады деп айыпталып, қамауға алынды, жер аударылды немесе атылды.
Депортация
Еділ Немістерінің Автономиялық Республикасын жою, Еділ бойындағы, Украинадағы, Әзірбайжандағы, Ленинград облысында және басқа жерлерде неміс ауылдарын қирату, мыңдаған жазықсыз адамдарды жер аудару және физикалық тұрғыдан жою сталиндік репрессияның бүкіл халықтардың құрбанына айналған әрекеттері үшін заңды да, моральдық негіздемесі де жоқтардың бірі. Ресей немістерін Кеңес Одағы мен Кавказдың еуропалық бөлігінен жер аудару 1941 жылдың шілдесінде басталып, бірнеше кезеңдерден өтті. 1941 жылы тамызда немістер Қырым түбегінен қуылды, ал жер аудару ұрыс қимылдары салдарынан қауіпті аймақтан көшіру деген желеумен жүзеге асырылды. Содан кейін неміс халқы Украина мен Еділден жер аударылды. 1941 жылы 28 тамызда «Еділ бойында тұратын немістерді қоныстандыру туралы» Жарлық жарияланды. Калинин мен Горкиннің қолдары қойылған бұл құжатта: «Әскери билік органдары алған сенімді мәліметтерге сәйкес, Еділ бойында тұратын неміс тұрғындарының арасында мыңдаған және он мыңдаған диверсанттар мен тыңшылар бар, олар Германияның белгісі бойынша Еділ немістері қоныстанған жерлерде жарылыс жасауы керек». Осылайша, кейбір заңды негіздердің көріністерін келтіре «Еділ бойындағы бүкіл неміс тұрғындарына қатысты жазалау шаралары қолданылды».
Жартылай ақтау
1949 жылы ГДР пайда болды, бірақ кеңестік немістер арнайы қоныстар тізімінен 1955 жылы 30 желтоқсанда ғана шығарылды. Олар соғысқа дейін өмір сүрген жерлерін қоспағанда, елдің басқа аймақтарына қоныс аудару құқығын алды. 1955 жылғы жарлықта бұл жерде қоныс аудару кезінде тәркіленген мүлікті немістерге қайтару немесе оларды шығарылған жерлеріне қайтару туралы әңгіме болмайтындығы баса айтылды.
1958 жылы Алматыда неміс тілінде радио хабарлары ұйымдастырылды, 1964 жылы Қарағанды телехабар студиясы ай сайын неміс бағдарламаларын шығара бастады. Целиноградта немістің «Фройндшафт» газеті (Freundschaft, 1966 жылдан бастап) шықты.
Ресейлік немістерді одан әрі ақтау 1964 жылы 29 тамыздағы Жарлық пайда болғанда басталды, онда Еділ немістерінің Үшінші рейхке қосылғаны туралы «жаппай айыптаулар» негізсіз және Сталиннің жағдайындағы озбырлықтың көрінісі жеке адамға табыну болды. 1941 жылғы «Еділ бойында тұратын немістерді қоныстандыру туралы» жарлықтың күшін жоюмен қатар, «неміс халқы жаңа жерде тамыр жайды», яғни қоныс аударғандардың оралуы немесе кез келген мемлекеттік-әкімшілік құрылымдарды құру туралы болмады. Жариялауға жатпайтын 1972 жылғы қарашадағы жарлық қана немістердің тұрғылықты жеріне қойылған шектеулерді алып тастады.
Алайда Еділ республикасы да, басқа жерлердегі неміс аудандары да қалпына келтірілмеді. КСРО-дағы, атап айтқанда, Қазақстанда немістерге қатысты саясат көбіне ФРГ үкіметі мен қоғамы тарапынан оларға назар аударумен анықталды. Германияға кету құқығына бағытталған немістерге, әсіресе герман рейхінің территориясында болған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия азаматтығын алған адамдарға өздері, Германия үкіметі және Қызыл Крест күштері қол жеткізді.
Автономия құру әрекеті
1972 жылдың қыркүйегінде Қазақстан немістерінің 3,5 мың отағасы қол қойған хаты туралы белгілі болды. Бұл күрес неміс бұқаралық ақпарат құралдарында тойтарыс пен қолдау тапты. Бұған жауап ретінде Қазақстан Коммунистік партиясы немістердің наразылығын төмендетуге, оларға мәдени автономия үшін жағдай жасауға бағытталған бірнеше шаралар қабылдады. Сонымен бірге шетелдік идеологиялық орталықтар қызметінің жемісі ретінде ұсынылған эмиграциялық көңіл-күйге қарсы үгіт-насихат жүргізілді. Қазақстан КП Орталық Комитетінің 1974 жылғы 16 сәуірдегі «Неміс ұлтының азаматтары арасында идеялық-ағарту жұмысын күшейту туралы» және 1974 жылғы 26 маусымдағы «Неміс азаматтары арасында саяси-ағарту жұмысын одан әрі күшейту туралы» шешімдері. ұлты »қабылдады. Германияға кеткісі келетін адамдардың жеке мәселелері арнайы ұйымдастырылған қоғамдық комиссиялардың отырыстарында қаралды. Сонда да, қажетті нәтижелерге қол жетпеді.
Сондықтан КОКП басшылығы неміс автономиясын құру керек деген қорытындыға келді. 1976 жылы тамызда осы мәселені өңдеумен айналысқан КОКП ОК мүшелерінің бір тобы, орталығы Ерейментау болатын Қазақстанда неміс автономиялық облысын құру туралы ұсыныс жасады. Кейінірек, 1979 жылы 31 мамырда КОКП ОК саяси бюросы қазақ халқының наразылығына байланысты орындалмаған «Неміс автономиялы облысын құру туралы» қаулы қабылдады.
Қайта құру басталғаннан бастап, ресей немістері автономияны қалпына келтіру үшін күресті күшейте, ең алдымен, мәселе Еділ бойындағы республиканы қалпына келтіру туралы болады. Бұл әрекеттер елеулі қиындықтарға ұрынып, қажетті нәтижеге әкелмейді. Сонымен бірге, бұрынғы КСРО елдерінде тұратын немістерді неміс мәдениетімен таныстыру, неміс тілін оқытуды жетілдіру жұмыстары жүргізіледі. ФРГ үкіметі бұл мәселеге көмектесу үшін қомақты қаражат бөледі. 1990 жылы Германия Федеративті Республикасынан айтарлықтай көмек алған аймақтар - Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола, Қарағанды және Қостанай облыстары. 1992 жылға дейін немістердің бүкілодақтық съездері өткізілді.
1992 жылы 29 қазанда Алматыда 1-Қазақстан немістерінің жиыны өтті, барлық аймақтық қоғамдарды біріктіріп, Қазақстандағы барлық немістердің мүдделерін қорғау үшін республикалық «Жандану» қоғамдық ұйымын құру туралы шешім қабылданды. 1995 жылы 25 маусымда 2-жиын болды, онда Қазақстан немістерінің Кеңесі сайланды. 90-жылдардың басында Ресей үкіметі ресей немістерін толғандырған мәселелерді шешуге бірнеше әрекеттер жасады. Сонымен, 1992 жылы 21 ақпанда Ельцин ресей немістерін ақтау жөніндегі шұғыл шаралар туралы жарлыққа қол қойды.
Отанына қайта оралу (репатриация)
Темір перденің құлауы және Германияның бірігуі немістердің Қазақстаннан тарихи Отанына кетуіне әкелді. 1992 жылы Қазақстаннан 80 мың неміс кетті, 1993 жылы кеткен немістер саны 100 мыңға жетті, ал 1994 жылы Германияға 120 мың неміс кетті. Тек 1997 жылы ғана көші-қон ағыны таусыла бастады.
1997 жылы мамырда ФРГ канцлері Гелмут Колдің Қазақстанға сапары кезінде Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев екі ел арасындағы ынтымақтастық үшін Қазақстанда тұратын неміс диаспорасының маңыздылығын атап өтті. Сонымен бірге, ол қазақстандық немістерді «өз Отаны - Қазақстанды» тастап кетпеуге, осы елдің басқа халықтарымен бірге жақсы болашақ құруға шақырды.
Этнографиясы
Қазақстандағы алғашқы ерікті неміс қоныстанушылары қазақтарды айтпағанда (мұсылман дінінің өкілдері ретінде) орыстармен аралас некеден аулақ болып, моноэтникалық жағдайда өмір сүруді жөн көрді. Ресей империясына қоныс аударып, Азияға қоныстанған немістердің шамамен 65% евангелиялық-лютеран шіркеуіне тиесілі, келушілердің екінші үлкен тобы католиктер болса, ал меннонизм онша кең таралмады.