Америкадағы_акциялар,_тауарлар_және_нарықтар
Қара дүйсенбі және ұзаққа созылған өгіз нарығы
1987 жылы 19 қазанда, дүйсенбі күні, бүкіл әлемде ак- циялар қүны түсіп кетті. Доу Джонстың индустриалды орташа- сы 22 байнаға төмендеді, биржа жабыларда 1738.42 дейін төмендеп, 1914 жылдан бергі ең төменгі көрсеткішке жетті. Бүл дағдарыс белгілі 1929 жылғы нарықтық қүлдырауынан әлде қайда асып түсті. Құлдырау фактілерін анықтау үшін құрылған прези- денттік Брэйдли комиссиясы мен 8ЕС дағдарыстың 1987 жы- лы орын алуына әр түрлі факторлардың әсері бар екенін, соның ішінде инвесторлар психологиясын^ жағымсыз өзгері- стер орын алғанын, үкімет бюджетіндегі дефицит пен сыртқы қарыздар инвесторлар мүдделеріне қайшы келгенін, Нью-Иорк биржасы мамандарының қалған ресурстарды сатып алу мін- деттерін орындамай қашқақтауы, компьютердегі бағдарлама- лар үлкен көлемде акцияларды сатып алу және сату үшін жоспарланғандықтан қайбір нарықта орын алған шешімі жоқ мәселелердің туындауы сияқты кемшіліктері дағдарыстың тереңдеуіне себепкер болғанын анықтады. Қор биржасы өз кезегінде қорғаныс қамын іздестіре бас- тады. Ол Дәу Джонстың индустриалды орташасы бір күнде 50 байнаға жоғарыласа не болмаса төмендесе онда сауда-саттық тоқтатылады деп мәлімдеді. Сонымен қатар ол Доу Джонс көрсеткіші (БЛА) 250 байнаға төмендегенде, кез келген уақыт- та барлық саудайы уақытша тоқтата алатын механизмін ұсын- ды. Кейінірек осы төтенше механизмдер БЛА деңгейін кейін көтеру үшін байсалды реттеліп жасалды. БЛА бір күн ішінде 2 байнаға өсіп немесе төмендегенде 1998 жылы сауда бағдар- ламасы тоқтатылады деп шешім қабылданды, 1999 жылы бүл формула нарықтағы өзгеріс 210 байнаға жеткенде енгізілетін болды. Жаңа ережелер бүкіл саудайы тоқтатудың жаңа дең- гейін белгіледі, 1999 жылдың төртінші кварталында саудаға өзгеріс БЛА 1050 байнаға төмендегенінде енгізілетін болды. Осы реформалар сенімді қалпыға келтіруге септігін тигі- зген шығар, бірақ ең алдымен экономиканың өз рөлін орын- дауы ең маңызды болып шықты. Инвесторлардың белгіленген шектеулерді игеріп, өз әрекеттерін жалғастыруларына жағдай тудыру мақсатында Федералдық сақтық қоры, 1929 жылғы әрекеттерден өзгеше, несие беруді жеңілдететін жаңа шарттар- ды ұсынады. Яғни, 1987 жылы қолданылған шаралар өзгеше болды. Ең алдымен талаптар орындалу ұшін несиелік шарттар- ды азайту қажет еді және инвесторлар тарапынан берілетін кепілдікті өсіру күн тәртібіне қойылды. Бір жағынан алғанда, осының нәтижесінде 1987 жылғы дағдарыс салдары жеңілдеп, нарық жаңа деңгейге көтеріле бастады. 1990-шы жылдарының басында Дәу Джонстың индустриалды орташасы 3 000 белгіден тұрса, 1999 жылы ол ІІ 000 белгіні құрады. Сауда көлемі күрт өсті. Мысалы, 1960 жылы Нью-Йорк биржасында бір күннің ішінде саудаға бес миллион акция түскенде, ол мазасыз күн болып саналса, ал 1997 және 1998 жылдары кей күндер- де мыңдаған-миллиондаған акциялар саудаланатын болды. Швсіад 1998 жылы осындай күндерді дағдылы жұмыс күндері деп есептеді. Көптеген өсімтал белсенділіктен біркүнділік саудагерлер пайда болады. Олар бір акцияны күніне бірнеше рет сатып алып, оны соншама рет сатады. Саудагерлер қысқа мерзімді сауда айырмашылығынан пайда табуға тырысады. Аталмыш саудагерлер интернет арқылы келісімдерге келіп отырып, интернетті пайдаланушылардың қатарын өсіруде. 1999 жылдың басында жеке түлғалардағы акциялардың ІЗ пайызы және барлық құнды қағаздардың 25 пайызы интернет арқылы сауда- ланды. Сауда көлемінің өсуімен бірге үлкен ауытқулар да жиі болатын болды. 100 байнадан жоғары ауытқу жиілей түсті. 1997 жылдың 27 қазанында Доу Джонстың индустриалдық ор- ташасы 554.26 байнаға түскенде, саудайы тежеу механизм! іске қосылды. 1998 жылдың 31 тамызында тағы да бір үлкен 512.61 байнаға құлау болды. Бірақ рыноктық күшейгені сонша- лық, нәтижесінде төмендеу шамамен 7 пайыз ғана құрады, ин- весторлар бұл жағдайда саудадан шығып кетпей, нарық тез арада қалпына келді.