Плутарх
Плутарх трактаттары
Негізінен әр кезеңде әртүрлі тақырыпқа жазылған философиялық және дидактикалық шығармаларын біріктіріп, «Этика» деген атпен («Moralia») береді. Бірақ «Moralia» термині нақты емес, ол шартты атау. Себебі, Плутарх бұл еңбегінде тек этикалық тақырыпты сөз етіп қана қоймайды, дін, философия, саясат, гигиена, жануарлар психологиясы, музыка, педагогика, әдебиет мәселелерін көтереді. Дегенмен өнегелі тақырыптар басымырақ, көбірек болып отырады. Плутарх әртүрлі тақырыптарды әртүрлі жанрларда: диалог формасында, диатриба, декламация, достық жолдау, хат, полемикалық трактат, философиялық-діни пайымдаулар, жаратылыстану ғылымы және филологиялық комментарий түрінде жазады. Кейбір трактаттары қолында бар тарихи-мәдени материалға қызығып, жай мәлімет беру түрінде жазылған. Этикалық тақырыптарды: қызығушылық, көп сөйлеушілік, арсыздық, бауырластық сезім, балаларға деген махаббат, жұбайлық қарым-қатынас жөнінде кеңінен қозғады. 50 жасында Дельфыдағы Аполлон ғибадатханасының абызы болған Плутарх бұл қасиетті, киелі орынның бұрынғы маңыздылығы мен сипатын қайтадан қалпына келтіруге тырысады. Плутарх мықты жазушы болған жоқ. Негізінен ол өзіне дейінгі ғұлама ойшылдар мен шебер суреткерлер жазып қалдырған дүниелерді жинап, соларды өңдеумен айналысты. Плутархтың өңдеуіндегі бұл дүниелер жаңа сипатқа ие болып, дәл осы күйінде олар көптеген ғасырлар бойы еуропалық ой мен әдебиетін анықтап отырды. Плутарх еңбектерінің хронологиясын жасау өте қиын. Оның жалпы саны 227 шығармасының атауы сақталған, ал толық нұсқасымен жеткені – 150 шығарма. Ал тақырыптық тұрғыдан моральдық және өмірбаяндық болып екі категорияға бөлінеді. Әдебиет мәселелерін талдай отырып Плутарх оған моралист ретінде қарады. Поэзияны ол философияға апарар жол деп таниды («Ақын өлеңдерін қалай оқу жөнінде жас адамға арналған ақыл» трактаты). Ал эстетикалық көзқарасы «Аристофанды Менандрмен салыстыру», «Гесиодқа түсініктеме», «Гомерді зерттеу» трактаттарында анық көрінеді. Плутархтың «Этикасында» шамамен 80-ге жуық шығарма бар. Оның ең ежелгілері риторикалық сипатта, мысалы, Афинаны мадақтау, Фортуна туралы пайымдаулар (гректерде Тюхе құдай), оның Александр Македонскийдің өмірі мен Рим тарихындағы ролі т.б. тәрбие мәселесіне де біраз шығармаларын арнайды, махаббат пен неке мәселесін көтереді. Плутархтың барлық шығармаларында оның педагогикалық көзқарасы байқалып отырады. Отбасылық өмір тақырыбына арналған шығармаларына оның жалғыз қызынан айрылып, қатты қайғырған әйелі Тимоксенаға арналған консоляциясы (ауыр қазадан кейінгі жұбату өлеңі) жатады. Плутарх адам жаны туралы да жазды, психологиямен айналысты. Кейде тіпті жануарлар психологиясына да көңіл бөліп отырды. Диалог формасында жазылған «7 дананың тойы» немесе «Тойдағы әңгіме» (9 кітаптан тұратын) шығармаларында автор бірнеше келелі мәселелерді қозғайды. «Этикада» сондай-ақ, белгісіз авторлардың түпнұсқалық емес шығармалары да көрініс тапқан. Оның ішіндегі ең маңыздылары бізге антик дәуірінің музыкасы жөнінде хабар беретін (Аристоксен, Гераклид Понтийский) «Музыка туралы» және «Бала тәрбиесі туралы» трактаты жатады. «Бала тәрбиесі туралы» трактаты өз дәуірінде ең танымал еңбек болды және Қайта өрлеу дәуірінде көптеген тілдерге аударылды. Бірақ, Плутархтың танымал жазушы болуына оның «Этика» туындысы емес, «Салыстырмалы өмірнамалар» шығармасы ерекше әсер етті. Ұлы гректер мен римдіктерді салыстыра отырып жазған бұл еңбегі арқылы Плутарх антик әдебиетінен ойып тұрып өзіндік орнын алды. Ежелгі әлемнің ұлы адамдарының ғұмырбаянын жазу арқылы Плутарх өзін шебер әңгімеші, байқампаз, эрудит, гуманистік идеялардың және республикалық бостандықтың жаршысы ретінде таныта білді.