cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жұмабек Әбдіраманов
Жұмабек Әбдіраманов (1935 жылы туған), кен инженері, партия, кәсіподақ қызметкері. Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1962). Қарағанды шахталарында инженерлік қызметте болады. Қазақстан КП Шахтинск қалкомының хатшысы, Киров аукомының 1-хатшысы болып сайланды, 1980-85 ж. обкомының бөлім меңгерушісі. 1985-1990 ж. көмір өнеркәсібі жұмысшылары кәсіподағы аумақтық комитетінің төрағасы. 1990 ж. КСРО көмір өнеркәсібі одағы ОК хатшысы болып сайланады. Зейнетке шыққаннан кейін бұрынғы «Қарағандыкөмір» ӨБ пионер лагерьлерін қалпына келтірумен айналысып, шахтерлердің балалары үшін осы заманғы «Орленек» пионер лагерін құрды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Шахтер данқы» белгісінің толық иегері.
Дереккөздер
Санат:1935 жылы туғандар Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Ылғал-бояу балансы
Ылғал-бояу балансы (баланс "вода-краска") — жайпақ басу процесінде басылған өнімнің сапасын қамтамасыз етуге берілген бояу мен ылғалдың тепе-теңдік арақатынасы. Ылғал-бояу балансы басу машинасының жұмыс істеу жылдамдығына, оның конструкциялық ерекшелігіне, цехтағы ауа ылғалдығына және температурасына, бояудың қасиеттеріне, басу формасының сипатына, бояу және ылғал беру тәсіліне және қағаздың (басу да басу материалының) өзіндік қасиетіне байланысты болады.
Прэскотт (Мичиган)
Прэскотт (Prescott) — Мичиган штатының Ogemaw округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 286 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.0 км² шамасында. FIPS коды — 26-66300.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Стереометрограф
Стереометрограф – аэрофотосурет бойынша, негізінен, карталар мен пландарды жасауға арналған жоғары дәлдікті стереофотограмметриялық аспап. Стереометрограф біршама шектеулермен жердегі стереофотограмметриялық түсірістің фотосуреттерін өндеуге қолданылуы мүмкін. Аспапта фототүсіріс кезіндегі проекциялайтын сәулелер тізбегін кеңістіктік қалпына келтіру принципі қолданылған. Нысан нүктесінің кеңістіктегі орны екі иінтірек арқылы механикалық қиылыстырумен анықталады, олар проекцияланатын сәулелерді жүзеге асырады: фотосурет нүктесі — үлгі нүктесі. Бақылау жүйесінің үлкейтуі — Т; кадр форматы — 23x23 см; фокустық қашықтығы — 85 - 310 мм; камераның бойлық және көлденең көлбеулігі — 5,4°; базистар құраушыларының мәндері: 0- ден 240 мм-ге дейін; в -20-дан +20 мм- ге дейін; в; —15-тен +15 мм-ге дейін: сызба үстелінің пайдалы пішімі — 900x1200 мм. Аспап Германияның К.Цейсс кәсіпорнында шығарылады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Естьялеск
Естьялеск (Estialescq) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Олорон-Сент-Мари округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,14 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64219, пошта индексі — 64290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 247 адамды құрады. Халық тығыздығы — 48,05 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Айдарлы балғабас акуласы
Айдарлы балғабас акула - балғабас акулалардың ішіндегі ең ірісі.
Сипаты
Оның басы балға пішіндес, арқасында өткір жүзбеқанаты болады. Кеуде тұсында және жамбас бөлігінде екі жұп жүзбеқанаты бар. Олардың денесінің түсі көбінесе зәйтүн түсіне ұқсас, қола түстес, ал құрсақ бөлігі ашық қоңыр түсті болып келеді. Жас акуланың жүзбеқанаттарының түсі қара болады, бірақ есейе келе ол ақ түске айналады. Олардың көзі мен танауы балға тәрізді, басының екі жағында орналасқан.
Қорегі
Айдарлы балғабас акула, негізінен, сардина, сельд, скумбрия балықтарымен қоректенеді, ол кейде сегізаяқ тәрізді омыртқасыз балықтарды да қорек етеді.
Таралуы
Акуланың бұл түрі жағалауға жақын аймақтарда, шағын суларда, сонымен қатар шығанақтарда кездеседі. Басқа жыртқыш жануарлардың жемтігіне айналмас үшін олар жағаға жақын аймақтарды мекендейді. Айдарлы балғабас акуланы дүниежүзіндегі барлық теңізде кездестіруге болады.
Дереккөздер
Санат:Акулалар
Қызыл жегі
Қызыл жегі (lupus erythematodes) — созылмалы аутоиммунды ауру; дәнекер тіннің диффузды аурулары қатарына жатады. Әр түрлі дәрі-дәрмектер (гидролизин, антибиотиктер, сульфаниламидтер, вакциналар, сарысулар), инфекциялық факторлар (стрептококк, вирусты инфекция) және сыртқы тітіркендіргіш әсерлерінен (ультракүлгін, инфрақызыл сәулелер, радиация, суық тию) пайда болады. Ауру тұқым қуалайды. Организмге түскен ошақты созылмалы инфекциялар орталығы және шеткі жүйке мен эндокриндік жүйелердің жұмысының бұзылуына, аурудың асқынуына жол ашады.
Жүйелі қызыл жегіде дамитын патоморфологиялық өзгерістер:
Нейтрофилдер жегі денешіктерін айнала қоршап түймедақ феноменін түзеді. Ақырында қоршаудағы лейкоциттің біреуі жегі денешігін жұтады да, содан кейін қалған лейкоциттер тарап кетеді. Жегі денешігін фагоцитоздағы - нейтрофил жегі (LЕ) жасушасы деп аталады.
Жүйелі қызыл жегінің клиникалық жіктемесі
Қызыл жегі адам денесінің кез келген жерінде (ауыз қуысында, ерінде, кеудеде, шаш арасында, т.б.) пайда болуы мүмкін. Ең жиі кездесетін жері беттің шығыңқы бөлігі. Алғашқыда қызғылт, қызыл түсті дақтар пайда болады да, бірте-бірте қосылып, мүйізді қабыршақтанған инфильтратты эритематозды табақшалар дамиды. Қабыршақты сыдырып алғанда өсінділер және фолликула сағасы көрінеді (фолликулярлы гиперкератоз). Қызыл жегі түскен жердің ортасы тыртықтанып, оның айналасы шамадан тыс қабыршақтанып (гиперкератоз), шеті қызарып тұрады. Қызыл жегімен 20 — 40 жас аралығындағы әйелдер жиі ауырады. Алғашқыда дене қызуы көтеріліп, буын сырқырайды. Қышу және ашу сезімі байқалады. Науқас адамда әлсіздік, ұйқысыздық, тершеңдік байқалады, жүрегі айниды. Ауру асқынғанда жүрек-қантамыр, тыныс алу жүйелері мен бүйрек жұмысы бұзылып, адамның өліп кетуі де мүмкін. Емді тек дерматолог белгілейді. Ауру диспансерлік бақылауға алынады.
Зақымданулардың клиникалық-морфологиялық синиттамалары
жабысқақты), периспленит;
Клиникалық көрінісі
Жүйелі қызыл жегі - тоқтаусыз меңзейтін аурудың бірі. Әдетте ауру дене қызуының көтерілуінен, буындық синдромнан және тері зақымдануынан басталады. Бірақ аурудың дебюті дара (моноорғандық) белгіден басталуы мүмкін, мәселен гломерулонефриттен, аутоиммундық тромбоцитопениядан, гемолиздік анемиядан, Рейно синдромынан, серозиттен, кейде нерв жүйесінің бұзылысынан (эпилепсия ұстамаларынан т.б.) Содан соң бірнеше ай немесе жыл өткен соң жүйелі қызыл жегінің басқа белгілері көріне бастайды.
Термин аудармасы
System lupus erythematosis (системная красная волчанка) — Жүйелі қызыл жегі. Бұл ауруды туғызатын патогенетикалық фактор терінің күннің ультракүлгін сәулесіне сезімталдығы. Бір жағынан дәнекер болып түратын тканьдерінің жаппай кеселге ұшырауы коллаген ауруларына жақындығын көрсетеді. Қейбір кезде туберкулезбен байланысы байқалады. Ауыз ішінде көлемі 1 см-ден 5 см-ге дейін шеті тегіс емес ауру ошағының асты тығыз болып ортасында атрофия байқалады. Айналасы шамадан тыс қабыршықтанады (гиперкератоз). Ауырған мұрын мен ұрт үсті қызарады. Ерін үсті қабыршақтанады, алғашқы кезде қанталаған жазық жараның беті көрінеді. Ауыздағы қызыл жегі жараға айналып, қатты ауыра түседі. Жазылған жараның орнында тыртық қалады.
Дереккөздер
Санат:Ревматология Санат:Аутоиммунды аурулар Санат:Жүйелік аурулар
Оразке Уақбаев
Оразке Уақбаев (т. ж. б. - 1952) - Абай мұрасын жинаушы.
Тобықты руынан шыққан, бұрынғы Шыңғыс болысының азаматы. Кейін Семей облысының Ново-Покровка ауданын мекен еткен.
Оразке қолжазбасы Абайдың бұрыннан белгілі бірқатар өлеңдерін текстологиялық жағынан түзетуге мүмкіндік береді. Алжоғарыда аталған 2 өлеңніңақынныңтөл туындысы екендігі әлі де дәйекті дәлелдеуді қажет етеді.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Меновный ауылдық округі
Меновный ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі аумағында болған әкімшілік бірлік, 2013 жылы таратылған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Меновное, Прудхоз, Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Самсоновка ауылдары кірді. Орталығы – Меновное ауылы болды.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 11233 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Өскемен қалалық әкімдігінің таратылған ауылдық округтері
Сейдулла Оспанов
Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Санат:Әдебиет
Жеміс күйесі
Жеміс күйесі (Yponomeuta padella) – жеміс ағаштарын зақымдайтын зиянды көбелек; қ. Алма күйесі.
Архесилья
Архесилья (Argecilla) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Гвадалахара провинциясының құрамына кіреді.
Жеміс күйесі
Дереккөздер
Санат:Қабыршақ қанаттылар
Архесилья
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
Сөзтізбе
Сөзтізбе – энциклопедиялық басылым үшін қысқаша түсінігі беріліп, көлемі көрсетілген атаулар тізімі. Кез келген энциклопедияның мәдениеті, сапасы, құндылығы оның сөзтізбесімен тығыз байланысты. Сөзтізбе төмендегідей қызметтер атқарады: Энциклопедия сөзтізбесі тақырыптық және жалпы әліпбилік болып бөлінеді. Алдымен, салалық ғылыми редакциялар (маман кеңесшілерді қатыстыра отырып) немесе мамандарға тапсырыс беру жолымен ғылым салалары бойынша тақырыптық Сөзтізбе жобаларын жасайды. Мұнда мақаланың дәл атауы, көлемі (таңбамен) мен иллюстрациясы, портреті, картасы, библиографиясы, қажетті жағдайда қысқаша аннотациясы, сілтеме болатын мақаласы көрсетіледі. Тақырыптық сөзтізбенің барынша жетілдірілген нұсқасы қоғамдық талқылауға салу мақсатында жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарына, шығармашылық одақтарға, ғалымдар мен мамандарға таратылады. Осы талқылау нәтижесінде түскен пікірлер мен ұсыныстар қорытылып, тиісті өзгерістер енгізілгеннен кейін, барлық тақырыптық сөзтізбелердің жиынтығы болып табылатын біртұтас әліпбилік Сөзтізбе жасалып бекітіледі. Мұнан кейін салалық редакция қызметкері қажетті өзгерістерді белгілі тәртіппен, дәлелді себептерге негізделген арнайы рұқсатпен ғана енгізе алады. Лингвистикалық сөздіктерде – жеке сөздердің әліпби тәртібіне түсірілген тізімі.
IC 3229
IC 3229 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан Sbc (жинақы спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 40147, UGC 7448, MCG 1-32-30, ZWG 42.61, VCC 593.
Сыртқы сілтемелер
IC 3229 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Пучип-Игый
Пучип-Игый — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ОБЬ/1353/2/50 орналасқан. Өзен ұзындығы 38 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мұхаммед әл-Махди биллаһ
II Мұхаммед (Әбу әл-Уәлид Мұхаммед ибн Хишам әл-Махди биллаһ, محمد الثاني ، المهدي, 976 — 1010) — Кордоба хилафатының халифі (1009 және 1010), III Әбдіррахманның немересі, Умәйя әулетінің мүшесі.
NGC 7253-1
NGC 7253-1 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1863 жылы 9 қыркүйекте астроном Альберт Март ашқан болатын және NGC каталогында 7253-1 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 68572, NGC 7253A, UGC 11984, MCG 5-52-10, ZWG 494.14, VV 242, ARP 278, KCPG 566A.
Рогозин-Шор
Рогозин-Шор — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Рогозин өзенінің сол жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Юрактау (Стерлитамак ауданы)
Юрактау — Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл, Алатанин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 227 адамды құрады. Пошта индексі — 453154, ОКАТО коды — 80249812006.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Шыңжаңдағы ақтар қозғалысы
Сілтемлер
Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Қарабастау (Алматы облысы)
Қарабастау — Алматы облысы Жамбыл ауданы, Мәтібұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Ченчениге-Агордино
Ченчениге-Агордино (Cencenighe Agordino) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Беллуно провинциясында орналасқан.
Қарабастау (Алматы облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 84 км-дей жерде.
Ченчениге-Агордино
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1484 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 82 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 32020.
Қарабастау (Алматы облысы)
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 203 адам (110 ер адам және 93 әйел адам) болса, 2009 жылы 151 адамды (73 ер адам және 78 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Ченчениге-Агордино
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Antonio abate.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Қаратас (тау, Нұра ауданы)
Қаратас – Тасқарала тауының солтүстік-батысындағы шоқылы тау.
Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Тікенекті ауылының оңтүстік-щығысында 24 км жерде орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 532 м. Беткейлері көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Батысынан Жарабас, шығысынан Сарыөзен өзендері ағып өтеді. Солтүстігінде Ақжар, оңтүстігінде Ақшоқы таулары бар.
Өсімдігі
Сортаңды бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, қоңырбас, итмұрын, тобылғы, қараған, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.
Дереккөздер
Санат:Нұра ауданы таулары
Мусинов
Мусинов Руслан Владимирович (1976 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спортшы, бокстан халықар. дәрежедегі спорт шебері (1995), Қазақстан чемпионы (1997 – 99), Шығыс Азия ойындарының (2001), Әлем кубогінің (2002) күміс жүлдегері.
Дереккөздер
«Ақмола облысы» энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Ұлан (газет)
«Ұлан» - балалар мен жасөспірімдерге арналған республикалық газет.
1156 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1156 жылы туғандар
Ұлан (газет)
Тарихы
Газет 1930 жылы 14 наурызда «Жас Алаш» газетінің 5-6 беттерінде газет ішіндегі газет болып алғаш жарық көрді. Алғашқы атауы «Пионер» болды.
1156 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1156 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
Санат:1156 жыл
Ұлан (газет)
Тарихы
1930 жылы 5 қарашада «Пионер» газеті Алматы қаласының Гоголь көшесіндегі №9 үйге өз алдына дербес басылым болып бөлініп шықты.
1937 жылдың наурыз айынан газет «Октябрь балалары» деген атаумен шыға бастады.
1941 жылғы 28 маусымдағы санынан кейін соғыс жағдайына байланысты уақытша жабылды.
1946 жылы 9 мамырда «Қазақстан пионері» деген атаумен қайта жарыққа шықты.
1980 жылы 14 наурызда шыға бастағанына 50 жыл толуына орай және жас ұрпаққа саналы тәрбие беру жолындағы еңбегі ескеріліп, «Қазақстан пионері» газеті «Құрмет» орденімен марапатталды.
«Ұлан» газеті 2002 жылы Қазақстан Республикасы Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығын «Балалар басылымы» номинациясы бойынша иеленді.
NGC 2757
NGC 2757 — Гидра шоқжұлдызында орналасқан *2 (қос жұлдыз) типті жұлдыз.
Экономика: таңдамалы еңбектері
Экономика: таңдамалы еңбектері — 2011 жылы Алматы қаласы «Б. о. ж.» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — О. Сәбден. Беттер саны — 240.
Ұлан (газет)
Редакция
«Ұлан» газетін тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарынан 2008 жылдың қараша айына дейін белгілі балалар жазушысы Сұлтан Қалиұлы басқарды. 2008 жылдың қарашасынан 2012 жылдың шілдесіне дейін Есей Жеңісұлы, 2012-2014 жылдар аралығында Бағдат Мәжитов бас редактор қызметін атқарды. Оның орнына бас редактор қызметіне Жұлдыз Әбділда келсе, 2018-ші жылдан бастап Жадыра Нармаханова бұл қызметті атқарып келеді.
Экономика: таңдамалы еңбектері
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-215-048-3.
NGC 2757
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ұлан (газет)
Редакция
«Ұлан» газетінде тәжірибелі журналист, Қазақстанның Мәдениет қайраткері Алма Үмбеттегі 1975 жылдан бері еңбек етіп келеді. Редакция алқасы құрамында Гүлфарида Зейнуллина, Қарлығаш Досанова, Қарлыға Ибрагимова сияқты тәжірибелі журналистер бар. Әр жылдары Смағұл Елубаев, Жақау Дәуренбеков, Жаңабек Шағатай сияқты белгілі қаламгерлер, Мадина Омарова, т.б. сияқты кейінгі буын өкілдері «Ұланның» жас тілшісі болды.
Санат:Қазақстан газеттері Санат:Қазақ тілді газеттер
NGC 2757
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Франк Муллер астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2757 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 564-**18.
Инквиль
250px|thumb|Картада орналасуы Инквиль (Inkwil) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Ванген округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 664 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.4 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 980, пошта индексі — 3375.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Дылги-Припек (Велико Тырново облысы)
Дылги-Припек (Дълги припек) — Болгариядағы ауыл. Велико Тырново облысына қарасты Златарица қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 61 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5088. ЕКАТТЕ коды — 24548.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері
Сан-Томе-дас-Летрас
Сан-Томе-дас-Летрас (São Thomé das Letras) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Варжинья экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6 577 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 369,515 км² шамасында. Халық тығыздығы — 17,8 адам/км².
Тарихы
Қала 1770 жылы құрылған.
Заманбек Бәкенов
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Новоильин ауылдық округі
Әкімшілік құрамы
Құрамына Новоильиновка, Ақсуат, Богородское, Валерьяновка, Козыревка, Мирное, Притобольское, Увальное ауылдары кіреді. Орталығы – Новоильиновка ауылы. Округ құрамында болған Ленинское ауылы 2017 жылы таратылған.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3221 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Бейімбет Майлин ауданы ауылдық округтері
Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы
Физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығы (Nobelpriset i fysiologi eller medicin) — Физиология және медицинада салаларында ғылыми жетістіктерге жеткені үшін Стокгольмдегі Швед корольдық ғылым академиясымен берілетін жоғары сыйлық.
Сыйлық швед химигі Альфред Нобельдің (1896 жылы қ.б.) 1895 жылғы өсиеті бойынша химиядан, физикадан, әдебиеттен, физиология және медицинадан жоғары жетістіктерге жетуі үшін және бүкіл әлемде бебітшілікті орнату бойынша берілетін негізгі бес сыйлықтын қатарына кіреді.
Физиология және медицинадан алғашқы Нобель сыйлығы Эмиль фон Берингке берілді. Әрбір сыйлық иегері медальға, дипломға және соммасы жыл сайын өзгерілетін ақшалай сылыққа ие болады. Мараппаттау рәсімі жыл сайын Швецияның астанасы Стокгольм қаласында 10 желтоқсан күні өткізіледі.
Дереккөздер
Санат:Нобель сыйлығы Санат:Сыйлықтар
Кіші Вьюк (Вьюка тармағы)
Кіші Вьюк — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вьюк өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама бастауынан Бондюг ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Гуммерсбах
Гуммерсбах (Gummersbach) — Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде орналасқан қала. Кёльн әкімшілік округіне бағынады. Обербергиш ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 51309 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 95,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 05 3 74 012. Қаланың басшысы — Франк Хельменштайн.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері
Бычиха (Уст тармағы)
Бычиха — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы, Кострома облысы, Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уста өзенінің сол жағалауынан 107 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ветлуга өзені Ветлуга қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вилар-де-Ломба
Вилар-де-Ломба (Vilar de Lomba) — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Браганса округінің құрамына кіреді. Виньяйш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Алту-Траз-уш-Монтеш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 205 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 22,03 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,3 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Андрей Первозванный.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Браганса округінің елді мекендері
Триттау
Триттау (Trittau) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Штормарн ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7802 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 28,59 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 62 082. Муниципалитеттің басшысы — Вальтер Нуссель (б/п).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Өнеркәсіптік және үй-жай ағындыларын тазалау тәсілдері
Өнеркәсіптік және үй-жай ағындыларын тазалау тәсілдері — ақаба суларды тазалау кезінде қолданылатын механикалық, физикалық және биохимиялық тәсілдер.
Механикалық тазалау суда ерімеген заттарды сүзгіден өткізу, сорғыту, тоспалау жөне центрофугалау аркылы бөліп алуға қызмет етеді. Бұл тәсілді, басқа тазалау тәсілдерін қолданар алдында алдын алу мақсатында немесе өнеркөсіп мақсатына пайдалануға болатын жағдайда қолданады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Дүйсе Бердібеков
Дүйсе Бердібеков (1887, Маңғыстау ауданы Ащымұрын а. – 1960) – еңбек ардагері, жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948).
Өмірбаяны
Бердібеков 47 жасында ұжымшарға кіріп, 5 жыл балықшы болады. Содан кейін жылқы бағуға ауыстырылады. 4 – 5 жылдан кейін жылқы фермасының меңгерушісіне тағайындалып, 1955 ж. зейнеткерлікке шыққанша еңбек етеді.
1947 ж. Бердібеков басқарған ферма 100 биеден 93 құлын алып, барлығын шығынсыз өсірді.
Дереккөздер
Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Жылқышылар
Жамбыл Талхаұлы Айменов
Жамбыл Талхаұлы Айменов (4.3.1955 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Тұрар Рысқұлов ауылы) – техникалық ғылымдарының докторы (1996), профессор (1999). Қазақ химия-технологикалық институты (1976) мен Қазақ-өзбек университетін (2002) бітірген. Еңбек жолын осы институтта оқытушы болып бастаған. Жамбыл Талхаұлы кейін Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында доцент, Қазақ химия-технологикалық институтында деканның орынбасары, декан, проректор, Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде проректор (1982–96), Халықаралық қазақ-түрік университетінде проректор (1997 жылдан), вице-президенті (2004) қызметтерін атқарады.
«Производство бетонных работ в условиях рассредоточенного водохозяйственнего и сельского строительства» деген тақырыпта докторы дисселосы қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері құрылыс технологиясын, құрылыс үрдістерін дамытуға арналған. А. 2 монография, 6 оқу құралы мен 198 ғылыми еңбектің авторы.
Сілтемелер
Санат:1955 жылы туғандар
Өлеңші
Өлеңші - өлеңді айтушы, таратушы. Өлең деп қазақ поэзиясында әнмен айтылатын өлеңді де (песня), белгілі әуеннің сүйемелімен айтылатын өлең-жырларды, тақпақтап айтылатын, оқылатын өлең сөзді де (стих) атай береді. Осындай өлеңдерді, жырларды шығарушыларды, айтушыларды жырау, ақын, жыршы, әнші, өлеңші деп атаған.
Санат:Мәдениет
Ильин ауылдық округі
Ильин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданыдағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Ильинка, Амангелді, Александровка ауылдары кіреді. Орталығы – Ильинка ауылы. Округ құрамында болған Весёлое, Өндіріс ауылдары 2010 жылы таратылған.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1978 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Алмагүл Сайранқызы Кашина
Алмагүл Сайранқызы Кашина - 1973 жылы 7 қыркүйекте Целиноград облысы Мақы ауданының Белоцерковка ауылында туған. Қазақ. 1993 жылдан - «Қазбасспортжабдықтау» МБ самбо бойынша ұлттық қүрама командасының спортшы-нұсқаушысы; «Горняк» ССК самбодан спортшы-нұсқаушысы, самбо күресі бойынша жаттықтырушы-оқытушысы. Қазіргі уақытта - «Жасыбай» БЖСМ» МККК самбо күресінен жаттықтырушы-оқытушы, дзюдо күресінен жаттықтырушы-оқытушы. Кәсіподақ комитетінің төрағасы. Дзюдо күресінен спорт шебері. Самбодан және сумо күресінен Халықаралық санаттағы спорт шебері. ҚР бірнеше мәрте чемпионы; самбодан Әлем чемпионатының қола жүлдегері (2005).
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бағдарлама-2030».
Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия.
1157 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1157 жылы туғандар
Алмагүл Сайранқызы Кашина
Тұрмыс құрмаған.
1157 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1157 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Қамар сұлу
Қамар сұлу — Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 1914 жылы шыққан романы, жартылай өлеңмен, жартылай прозамен жазылған.
Жазушы шығарма фабуласын Алтай елінде болған кездерінде ел аузынан алған, романға өмірде болған уақиғалар негіз болған. Романының идеясы Қамар мен Ахмет арасындағы махаббаттың трагедиясынан ғана туындамайды. Торайғыров әйелдер тағдырын адамдық құқығын ескермеген қоғамдығы түрлі әлеуметтік күштердің осы проблемаға қарым-қатынасын да бейнелеп көрсетеді. Романда сатиралық өрнектер мен ирония, публицистикалық әуендер қабат келеді. Жазушы өзінің ашу-ызасын туғызған қазақы тірлік келеңсіздіктерін ашына жазады, жымысқы психологиясын сынға алады.
Шығарма кейіпкерлері
Жіңішке сымға тартқан әні қандай. Балауыз балбыраған тәні қандай. Ақыл, ой, мінез, көрік түгел келіп, Толықсып толып тұрған сәні қандай. Еріткен іші-бауырыңды көзі қандай, Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай. Жұп-жұмсақ, бып-биязы ішке кіріп, Жайтаңдап жан күйдірген көзі қандай! Күлгенде көзіңді алып кірсіз тісі, Қайнамас оны көріп кімнің іші? Алмас қылыш жүзіндей аударылған, Сүйгізіп көлеңкесі әрбір ісі.
Сілтемелер
Санат:Қазақ әдебиеті Санат:Романдар
Етістіктің түрлері
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Грамматика Санат:Лексикология Санат:Морфология Санат:Синтаксис
פועל mhr:Глагол
Жеміс салу мерзімділігі
Жеміс салу мерзімділігі — жеміс ағаштарында генерациялық кезеңдік болуына байланысты өнімді, аз өнімді және өнімсіз жылдардың алмасып келуі. Өсімдіктердің жеміс салуының алғы шарты — генерациялық бүршіктердің дифференциясы мен олардың орналасуы болып табылады. Шекілдеуікті дақылдарда айқын мерзімділіктің болу себебі өсу мерзімдерінің, жемістердің дамуының және генерациялық бүршіктерінің дифференциясының біркелкілігі болып табылады. Жеміс ағаштары жеміс салу мерзімділігіне ауысқанда бүршіктер мен гүлдер температураның төмендігінен, түрлі аурулар мен зиянкестердің зақым келтіруінен, өсімдіктің шамадан тыс өнім беру әсерінен әлсіреп, жаппай қурай бастайды. Сонымен қатар жеміс салу мерзімділігінің ретсіз болуына ағаштардың генетик. қасиеті, мыс., гүлдер мен түйіндердің шамадан тыс шоғырланып орналасуы да әсер етеді. Жеміс салу мерзімділігіне бейімділік алма ағашында көбірек, алмұртта азырақ, ал сүйекті дақылдарда тіпті аз байқалады. Алманың барлық сорттарында өнім жоғары жылдары генерациялық бүршіктер аз болады. Ағаштардың жеміс беруі өте жоғары болған жылдары өнімді жинауда, тасымалдауда, сақтауда және өңдеуде қиындықтар туады. Сондықтан гүлдер мен түйіндерді химиялық, т.б. тәсілдермен сиретіп, өсімдіктің ылғалдылық және қоректік режимін жақсартатын әдістерді қолдану қажет. Сонда жеміс ағаштарының жыл сайын бірқалыпты жеміс салуына жағдай туады. Ал ағаштың жасы ұлғайған сайын бұтақтарын кесіп отыру қажет. Бұл өсуді қалпына келтіреді және генерациялық бүршіктердің шамадан тыс орналасуын азайтады. Бақты дұрыс орналастыру да өте маңызды. Әрбір аумақта ағаш саны жеткілікті жағдайда шекілдеуікті жемістерден жыл сайын тұрақты өнім алуға болады.
Саламат Нұрұлы
Саламат Нұрұлы (1947 ж. т., Тұщыбек ауылы) – әкімшілік қызметкер. Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) (1970) және осы қаладағы ауыл шаруашылығы техникумын бітірген (1982). 1970 – 2000 ж. мұғалім, мектеп директорының орынбасары, комсомол, партия комитеттерінде жауапты қызметкер, 2000 – 02 ж. Қарақия ауданының әкімі болды. 2002 жылдан Маңғыстау аймақтық жұмыссыздықты қолдау қорының директоры. Бірнеше рет Бейнеу аудандық, Маңғыстау облыстық мәслихатқа депутат болып сайланған. Бейнеу ауданының құрметті азаматы. Медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Қазақстандағы ғылым
right|thumb| alt=A.|200 px|Әбу Абдаллаһ әл-Хорезми Қазақстан ғылымы - Қазақстан ғалымдарының дамытатын ғылыми бағыттары.
Тарихы
Қазақстанда ғылыми ой-пікірдің тууы ежелгі замандардан бастау алады. Археологиялық зерттеулер мен жазба деректер бізге Жетісуда, Орталық және Шығыс Қазақстанда 6 – 8, 9 – 11 ғасырларда-ақ болған ежелгі қалалар мен қоныстар мәдениеті туралы деректер береді. Бұл мәдениеттің иелері өз көркемөнерін, қолөнерін және жазуын жасаған жергілікті түркі тайпалары: оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар еді. Орта Азия мен Қазақстанның 8 – 11 ғасырларда араб халифаты на кіруіне байланысты өлкеде ислам діні таралып, мәдени өмірде араб мәдениетінің ықпалы күшейе түсті. Батыс Еуропадағы латын тілі сияқты араб тілі халифат аумағында халықаралық әмбебап тілге айналды. Алайда жергілікті мәдениет пен тіл сақталып қалды. Араб мәдениетін жасауға және дамытуға халифаттың бір кездегі арабтар жаулап алған елдерінен шыққан көптеген талантты ғалымдары барынша белсене қатысты. Орта ғасырлардағы қалалар өздерінің базарларымен және қолөнершілерімен ғана емес, сонымен бірге ақындарымен, ғалымдарымен, суретшілерімен, бай кітапханаларымен, оқу орындарымен де дүние жүзіне мәлім болды. Қалалардың арасында Үндістан мен Қытайдан Еуропаға қатынайтын “Жібек жолы” деп аталатын сауда керуен жолының географиялық және экономикалық жағынан аса маңызды торабында, Орта Азия мен Қазақстанның отырықшылық-егіншілік аудандарының түйіскен жерінде орналасқан Отырар (Фараб) қаласы ерекше көзге түсті. Отырар кітапханасы қолжазба кітап қорының байлығы жағынан Египеттегі Александрия кітапханасынан кейінгі аса ірі кітап қоймасы болды. Отырарда ұлы ғалым Әбу Наср әл-Фараби дүниеге келді. Ол аса зор ғылыми мұра – жүзден астам ірі еңбектер қалдырды. Орта Азия мен Қазақстан қалаларынан Әбу Райхан әл-Бируни, Әбу Абдаллаһ әл-Хорезми, Әбу Әли ибн Сина, Әбу Жафар ат-Туси, Рудаки (860 – 941) және басқа көптеген ғалымдар шықты. Хорезмимен бірге әйгілі астрономиялық кестелерді жасауға қатысқан астроном әрі математик – Ғаббас әл-Жәуһари (9 ғасырдың 1 жартысы), сондай-ақ, оның замандастары – Ысқақ әл-Фараби және 40 мың сөзден тұратын араб тілінің түсіндірме сөздігін жасаушы Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби танымал болды. Ертіс жағалауында қимақтар арасынан географ әрі тарихшы Жанах ибн Хақан Қимақи шықты. 10 – 11 ғасырларда қазіргі Қазақстан аумағында өмір сүрген Қарахан әулеті мемлекетінде тамаша ақын әрі ойшыл Жүсіп Баласағұни өз шығармаларын жазды, оның 1069 жылы жазылған “Құтадғу білік” кітабы дүние жүзінің көптеген елдеріне тарады және оны ғалымдар бүгінге дейін зейін қоя зерттеуде. Ортағасырлық өркениеттің дамуында Ежелгі Грекия мәдениетінің елеулі ықпалы болғаны сөзсіз. Шығыстың озық ойшылдарының ғылым мен мәдениетке қосқан баға жетпес үлесін сол кездің өзінде-ақ Еуропа ғалымдары да мойындаған болатын, мұны 10 – 12 ғасырларда Шығыс ғалымдары мен ақындары кітаптарының Францияда, Италияда, Испанияда және Еуропаның басқа да елдерінде аударылып кеңінен таралғандығы да дәлелдейді. Олар: Ибн Синаның (Авиценна) “Медицина каноны”, әл-Хорезмидің “Алгебрасы мен теңдеуі”, Ибн Рушдтің (1126 – 98), т.б. еңбектері. Орта Азия мен Қазақстандағы ғылым мен мәдениеттің 9 – 11 ғасырлардағы дамуы туралы айта келіп, орыс шығыстанушысы Н.И. Конрад ғылыми тәжірибеге
“Шығыстың дәуірлеуі” деген терминді енгізді. Қазіргі Қазақстан аумағында ғылым мен мәдениет қарама-қайшы және шектеулі түрде дамыды. Бұл өлкенің Жоңғар және басқа сұрапыл шапқыншылықтарға ұшырауы оның жағдайын мүлде қиындата түсті. 16 ғасырдағы ғалым Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди” деген еңбегі нағыз шыншыл да айқын шығарма болды, оның мәні күні бүгінге дейін жойылған жоқ. 17 ғасырдағы автор – Қыдырғали Жалайыридің “Жамиғ ат-Тауарих” деген шежірелер жинағы да назар аударарлық бірегей еңбек, бұл жинақ 13 – 15 ғасырлардағы қазақ халқының тарихы мен этнографиясының аса қызғылықты деректемесі болып табылады және ол қазіргі қазақ тіліне өте жақын тілде жазылған. 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басынан бастап Ресейдің және Батыс Еуропаның бірқатар елдерінің ғалымдары Қазақстан аумағы мен халқын, оның тарихын, мәдениетін, тұрмысы мен салтын зерттей бастады. Осы өлкені алғашқы зерттеушілердің бірі орыс картографы С.У. Ремезов болды, ол “Сібір халықтары және олардың шекаралары туралы сипаттама” деген еңбек жазып қалдырды. 18 ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанда И.Д. Бухгольцтың, С.Лихаревтың, И.Унковскийдің және басқа ғалымдардың экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар Ертіс өзенінің алабын Зайсан көліне дейін, Тарбағатай тауының және Жетісу Алатауының сілемдерін зерттеді. А.Бекович-Черкасскийдің ғылыми экспедициясы Арал теңізін және Каспий теңізінің аумағын картаға түсірді, сондай-ақ қазақ халқы туралы кейбір этнографиялық мәліметтер жинады. Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін (1731) оны ғылыми тұрғыда зерттеу ісі неғұрлым кең түрде және жедел қарқынмен қолға алынды. 1725 жылы құрылған Ресей ҒА Қазақстан өлкесін географиялық, геологиялық және этнографмялық тұрғыда зерттеу үшін 1733 жылдың өзінде-ақ экспедиция ұйымдастырды. 1733 жылдан 1771 жылға дейін Батыс Қазақстанға академияның көптеген экспедициясы келіп қайтты, бұл экспедицияларды С.П. Крашенинников (1711 – 1755), И.Г. Гмелин (1709 – 1755), И.И. Лепехин, П.С. Паллас, И.П. Фальк, П.И. Рычков, т.б. басқарды. Орынбор тұрақты экспедициясы құрылды, оған И.К. Кирилов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев (1686 – 1750) сияқты белгілі орыс ғалымдары жетекшілік жасады. “Ерте заманнан бергі Ресей тарихы”, т.б. еңбектерінде В.Н. Татищев қазақтардың тарихына зор көңіл бөлді, олардың этнографиялық тегі, тұрмысы, мәдениеті мен әдет-ғұрпы жөніндегі мәселелерді тұңғыш рет ғылыми әдебиетте баяндауға талпынды. Рычков, Паллас, И.И. Георги, Фальк, И.Г. Андреев, Г.И. Спасский, Н.Я. Бичурин, С.Б. Броневский, В.И. Даль (1801 – 1872), А.И. Левшин өздерінің еңбектерінде қазақтардың тарихын, материалдық және рухани өмірін егжей-тегжейлі баяндады. Өлке тарихына декабристер, сондай-ақ орыстың ұлы ақыны [http://www.pushkinlibrary.kz/Abai_Pushkin_kaz/push_i_kaz_akyn.html А.С. Пушкин] де зор көңіл бөлді. Қазақтардың тарихы жөнінде “Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы” деген (1832) үш бөлімнен тұратын тұңғыш іргелі еңбек жазған А.И. Левшинді Ш.Ш. Уәлиханов қазақ халқының Геродоты деп атады, ал оның монографиясын ғылым үшін қымбат қазына деп бағалады.thumb| alt=A.|250 px|Шоқан Уалиханов Достоевскиймен бірге
thumb|alt=A.|250 px|Санкт-Петербургтағы Н.М. Пржевальский мүсіні
Белгілі орыс ғалымдары П.П. Семенов-Тянь-Шаньский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин өлкені зерттеуге ғана емес, сонымен бірге Қазақстанда 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында демократиялы ғылыми ойдың қалыптасуына да зор үлес қосты. Осы ғалымдар, сондай-ақ В.В. Григорьев, Н.Ф. Костылецкий, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий, А.А. Блек қазақтың ағартушы-демократтары – Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаевтардың рухани өсіп-толысуына тікелей ықпал етті. Ресей Федерациясының шалғайдағы отары – Қазақстан 20 ғасырдың басында бірте-бірте капиталистік қатынастар аясына тартыла бастады. Алайда патриархаттық-феодалдық қатынастардың үстемдігі, патша өкіметінің езілген халықтарды әдейі мешеулік пен қараңғылықта ұстаған отаршылдық саясаты, шын мәнінде, қазақтарды әлеуметтік және ұлттық прогреске жеткізетін жолды жауып тастады. 20 ғасырдың басында қазақ балаларының басым көпшілігі әрі дегенде тек ауыл медресесінде ғана оқи алды, мұндағы оқу балаларға діни аяттарды жаттатумен ғана шектелді. Қазақ жерінде 1916 жылдары қарсаңында небары бірнеше орыс және орыс-қазақ мектебі ғана болды. Оларда 19370 қазақ баласы оқыды. Ресей Ғылым Академиясының, басқа ведомстволардың ғалымдары Батыс Қазақстанға ара-тұра келіп қайтқанына қарамастан Қазақстан тұтас алғанда 1917 жылы Қазан төңкерісіне дейін ғылыми тұрғыдан терең зерттелмей жатты, ал оның қойнауы табиғи шикізат қорларына бай болатын. 1920 жылы академик И.М. Губкиннің басшылығымен әрі тікелей қатысуымен Жайық-Ембі мұнайлы ауданын зерттеу ісі ұйымдастырылды. 1920 жыды сондай-ақ, Қарағанды көмір алабын, Екібастұз көмір алабын зерттеу, этнографиялық және археологиялық экспедициялардың барлау жұмыстары басталды. Түбірінен қайта жабдықтау көзделген негізгі 8 экономикалық ауданның қатарында Түркістан да болды. 1919 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомы штабының жанынан тарихи-статистикалық бөлім құрылып, ол 1920 жылы ғылыми комиссия (кейін ҚазАКСР Халық ағарту комиссариатының Академиялық орталығы болып қайта құрылды) ретінде Қырғыз (Қазақ) ревкомының ағарту бөлімі құрамына енді. 1920 жылы Ресей ғылым академиясының Табиғи өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі тұрақты комиссиясы жанынан Қазақстанның жер қойнауын, өсімдіктері мен жануарларын, жалпы табиғатын, сондай-ақ, мәдениетін, тұрмысын, тілін, этникалық процестерді кешенді түрде зерттеу үшін бірқатар тұрақты және маусымдық экспедициялық отрядтар құрды.
Қазақстандағы алғашқы мемлекеттік ғылыми мекемелер, негізінен, ауыл шаруашылығымен байланысты болды. Олар: Өлкелік өсімдік қорғау станциясы (1924), Тыңайтқыш және агрономдық-топырақтану ғылыми-зерттеу институты (1926), 1925 жылы Санитариялық-бактериалдық институт ашылды. Алматы Бас геологиялық к-тінің және Түсті металдар институтының бөлімшелері жұмыс істей бастады. Одақтас және автономиялық республикалардың табиғи қорларын зерттеу жөнінде құрылған ерекше комитет 1920 жылдың басында-ақ Қазақстанды кешенді зерттеу жөнінде шаралар белгіледі. 1927 жылы республиканың табиғи ресурстарын кешенді түрде зерттеу жөнінде КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы құрылып, оны акад. А.Е. Ферсман басқарды. 1932 жылдың КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы отрядтарының негізінде дербес 8 экспедиция ұйымдастырылды. 1932 жылы қарсаңында республикада 10-нан астам ғылыми-зерттеу институты мен тәжірибе станциясы, жүздеген тірек пунктері, лабораториялар мен ауа райын зерттеу станциялары, бірсыпыра геологиялық барлау ұйымдары болды. ҚазАКСР Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы жанындағы экономикалық зерттеу институты, ауыл шаруашылығын қайта құру, қой шаруашылығы, сойыстық мал шаруашылығы, топырақтану, құрылыс институттары сол кездегі ірі ғылыми мекемелердің қатарына жатады. Сол жылдары геологтар А.А. Гапеев пен Д.Н. Бурцев Қарағанды алабында жаңа көмір кен орындарын ашты. М.П. Русаков, Қ.И. Сәтбаев, Р.А. Борукаев Қоңыратта, Жезқазғанда және Бозшакөлде мыс кен орындарын барлады. Республика ғылымын дамытуда қол жеткен табыстардың нәтижесінде және ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруды жақсарту және оларды үйлестіру мақсатында Кеңес үкіметінің және КСРО ҒА төралқасының шешімі бойынша 1932 жылы 8 наурызда КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды. Онда небары зоология және ботаника секторлары жұмыс істеді. 1935 жылы құрамында қазақ тілі мен әдебиеті, халық шығармашылығы секторлары бар Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты база қарамағына берілді, сол жылдары Алматыда Ботаника бағының негізі қаланды. Медицина ғылымы дамыды. 1933 жылы Мал шаруашылығы институты, 1935 жылы Егіншілік институты, Мал дәрігерлік және ауыл шаруашылығы экономикасы институттары құрылды. Ауыл шаруашылығы тәжірибе станцияларының тұтас жүйесі пайда болды. Мамандандырылған институттар – ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру, су шаруашылығы, орман шаруашылығы, өсімдік қорғау, жеміс-жүзім шаруашылығы, астық шаруашылығы институттары ұйымдастырылды. 1940 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесі құрылып, оған республиканың ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу мекемелеріне басшылық ету және олардың жұмысын үйлестіру міндеті жүктелді. Совет 1938 жылы КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы Қазақ бөлімшесі болып қайта құрылды. Бөлімше президиумын акад. А.Д. Архангельский басқарды. Бөлімше ұйымдастырылғаннан кейін ғылыми-зерттеу институттарының жүйесі жедел қарқынмен дами бастады.
Республика ғылыми-техникалық саласы жүргізген жұмыстардың қорытындылары 1998 жылы ақпанда Астана қаласындағы көрмеде көрсетілді. Елде машина жасау, атом өнеркәсібі мен энергетиканы дамыту жөнінде мемлекеттік бағдарламалардың жобалары жасалды. Республика тау-кен металлургиясы кешенін дамытудың тұжырымдамасы жасалды. Түрлі мақсаттағы жоғары тиімді катализаторлар, қоңыр және тас көмір, тақта тасты сұйылтып қайта өңдеу кезінде алынатын синтетикалық мұнай мен оны өңдейтін шағын заттар жобалары жасалды. Астық пен күріштің жаңа сорттары шығарылды. Түрлі пайдалы қазбаларды іздеу мен өндірудің және ұтымды пайдаланудың тиімділігі жоғары әдістері мен тәсілдері анықталды. Әр түрлі үлгідегі аспаптар – жылу және электр есептегіштер, жылу энергиясын, ыстық және суық суды есептеу аспаптары мен қызметкерлерді жедел медициналық куәландыру, т.б. аппараттары өндіріске енгізілді. Алғаш рет отандық компьютерлер мен бірқатар өндірістік және тұрмыстық мақсаттағы электрондық құрылғылар шығарылды. 1998 жылдың соңына дейін 30 шағын кәсіпорын мен өндірістер ұйымдастырылды. Республика ғалымдары мемл. басқару процестерін қамтамасыз етуге белсенді үлес қосты: көне дәуірлерден бастап бүгінгі күнге дейінгі қазақ философиясының тарихы, шығыс пен батыс мәдениеті ықпалдасуы контексінде жаңа философия мен ғылым методологиясы, Қазақстан Республикасындағы конституциялық процестің дамуы, еуроазиялық интеграция, геосаясат, демографиялық даму болжамы жасалды. Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі, аймақтардың өндірістік күштер құрылымын оңтайландыру мен халықты тіршіліктік қамтамасыз ету жүйесі, М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындау мақсатында көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары атқарылды.
thumb|left| alt=A.|250 px|Қ.И.Сәтбаевқа арналып соғылған ақша
Қазақстан Республикасы Үкіметі жанынан іргелі және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемлекеттік басымдылықтарына және болжам жасауға жауапты консультативті-кеңес органы болып саналатын Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (ЖҒТК) құрылды. ҚР Үкіметінің 1998 жылғы 14 сәуірдегі “Академик Қ.И. Сәтбаевты мәңгі есте қалдыру туралы” Қаулысына сәйкес 1999 жылы бірқатар мерейтойлық шаралар өткізілді. Қ.И. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толу мерекесі ЮНЕСКО қолдауымен өткізілетін мерейтойлар санатына қосылды. 1999 жылы 15 – 23 сәуір аралығында Париждегі ЮНЕСКО бас пәтерінде аса көрнекті ғалым, академик Қ.И. Сәтбаевтың 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиум өтті. Симпозиумда “Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа" деген атпен көрме ашылып, “Қазақстандағы ғылыми ой-пікірлер тарихы”; “Қ.И. Сәтбаев – көрнекті ғылым ұйымдастырушысы"; “Қазақстанның геологиялық ресурстары”, “Минералдық шикізаттарды өңдеу” және “Ауыл шаруашылық ғылымдарының жетістіктері” деп аталатын бөлімдер жұмыс істеді. Сондай-ақ “Қазақстан және ғарыш”, “Ядролық физика”, “Қазіргі заманғы байланыс құралдары”, “Өмір сапасы”, “Қазақстан республикасындағы жоғары білім”, “Перспективті ғылыми жобалар” деп аталатын тақырыптарда материалдар қойылды. 1999 жылы 26 маусым мен 1 шілде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және Халықаралық ғылыми қауымдастықтың бастамасымен “21 ғасырдағы ғылым. Жаңа міндеттер” тақырыбына дүниежүзілік конференция өтті. 2000 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен ғылыми-техникалық саланың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және ғылыми-техникалық потенциалдың қалыптасуына бағытталған, экономика мен оның қорларының қазіргі заманғы инновациялық талаптарына жауап беретін ҚР-ның ғылым және ғылыми-техникалық саясатының тұжырымдамасы мақұлданды. Қазақстан Республикасы Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің қолдауымен, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның бірлесуі арқылы Астана мен Алматы қалаларында 2000 жылы 11 – 14 мамыр аралығында “Үшінші мыңжылдық ғылымы” атты халықаралық конференция өткізілді. Түркістан қаласының 1500 жылдығын тойлау шеңберінде 20 – 21 қазанда “Қазақстан мен Түркі әлемінің рухани тарихындағы Түркістан және Қожа Ахмет Иасауи” халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өткізіліп, оның жұмысына Қазақстан мен таяу және алыс шет елдерден келген 200-ден астам ғалымдар мен мамандар қатысты.
2002 жылы желтоқсан айында Қазақстан Үкіметінің қаулысымен Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы таратылып, оның қарамағындағы ғылыми-зерттеу институттары шаруашылық жүргізу құқығындағы ғылыми-өндірістік орталықтар мен ғылыми-зерттеу институттары болып қайта ұйымдастырылды.
Гүлсім Боранқызы Аймұхамедова
Аймұхамедова Гүлсім Боранқызы (1919 ж.т., Қостанай қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1967). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. Хим. лабораторияны басқарды. А-ның ашқан жаңалықтары, өндіріске енгізілген (оның әдістемесімен Қырғыз қант з-тында бетайн, глютомат, натрий өндіріледі). 4 монографиясы, 70-тен аса ғылыми еңбектері, 11 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
Санат:1919 жылы туғандар