cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улассаи
Улассаи (Ulassai) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Ольястра провинциясында орналасқан.
Кукумария
Таралуы
Тропиктік және субтропиктік климаттық жағдайларында өмір сүреді. Ресей жерінде Приморьеде, Сахалинде, Охотта, және Баренц теңіздерінде кеңінен кездеседі.
Улассаи
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1613 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13,21 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 122,11 км² шамасында. Пошта индексі — 08040.
Кукумария
Дереккөздер
Санат:Тікентерілілер‎
Глоусэстэр (Массачусетс)
Қала тұрғындарының саны 28 789 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 107.5 км² шамасында. FIPS коды — 25-26150.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Футболдан Өзбекстан чемпионаты 2021
Футболдан Өзбекстан чемпионаты 2021 — Өзбекстан суперлигасының 30-маусымы.
Сілтемелер
Санат:2021 жылғы футбол Санат:Футболдан Өзбекстан чемпионаты
Asteroids
Үшбұрыш пішіндес ғарыш кемені басқаратын ойыншының алдында астероидтардан аулақ жүріп, оларды атып-жару арқылы көбірек ұпай жинау мақсаты қойылады.
Астероидке тигенде, ол екіге жарылады, жарқыншақтары да сөйтіп бөлінеді. Орташа жарқыншақтар бастапқы астероидтардан жылдамдырақ болады, кіші жарқыншақтар ең жылдам келеді. Астероидтардан басқа кей кездері экранның оң жағынан сол жағына қарай "ұшатын табақтар" өтіп жатады, олар ойыншыға қарсы оқ атады.
Әр жаңа ойынды ойыншы 3–5 "өмірмен" бастайды. Жиналған әр 10 мың ұпай үшін тағы бір "өмір" беріледі.
Күнтумыш
Күнтумыш (туған-өмір жылдары белгісіз) – орта ғасырда Талас өңірін жаудан қорғаған батыр. Күнтумыш туралы мәлімет «Төрелібектің төрт ұлы туралы әңгіме» деп аталатын аңызда келтіріледі. Аңыз желісіне қарағанда Күнтумыш Сырдария өзененің жоғары ағысында билік жүргізген Абдолла ханның баласы болған. Талас өңірінің ханы жат жерден келген жауға қарсы соғыста Күнтумыштан көмек сұрайды. Хан Күнтумышқа өзінің сұлулығы бүкіл мұсылмандарға аңыз болған үлкен қызы Ботагөзді беруге даяр екенін білдіреді. Күнтумыш бұл хабарды алысымен жорыққа шығады. Талас жерін жаулаған Әжіханға қарсы шауып, хан ордасына оралған Күнтумышты Ботагөз қарсы алады. Әжіхан екінші рет шабуыл жасағанда Күнтумыш жауды Тектұрмасқа дейін қуады. Осы соғыста Күнтумышқа оқ тиіп, қатты жаралы болады. Жаралы батыр Талас өзененің жоғары сағасындағы Үлкен қақпа деген жерге келгенде, қансырап құлап жан тапсырады. Аңызда Күнтумыштың қандай жаумен соғысқаны анық көрсетілмейді. Ел үшін жанын қиған батырды ел ардақтап жерлейді. Күнтумыштың анасының басшылық етуімен оның қабірінің үстінен кесене тұрғызылады. Бұл кесене қоқандықтар үстемдігі кезінде қиратылып, оның кірпіштері Әулиеата мешітін салуға жұмсалған көрінеді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан Тулғалары
Рахманов сарқырамасы
Сипаттама
2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманиен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. Сарқырама ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған.
Cілтеме
http://conf.rating.kz/kk/page/10298
Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар
Камбальница
Камбальница — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Баренц теңізі орналасқан. Өзен ұзындығы 5 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Әміре Дүрманұлы Айтбакин
Әміре Дүрманұлы Айтбакин, Дүрмұхаммед (1861, Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақбеттау болысының 2-ауылында туған – 1919 жылы Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласында қайтыс болды) - орысша білім алған қазақ дәрігері. Айтбакин Омбының оқытушылар семинариясын 1882 жылы тәмамдаған соң әскери прогимназияға оқытушы болған. Бір жылдан кейін генерал-губернатор кеңсесінің тілмашы қызметіне тағайындалады. Одан соң әскери губернатордың бұйрығымен Семейдегі облыс басқармада қазақ және татар тілдерінің тілмашы міндетін атқарады.
Мемлекет жұмысын ыждағатпен атқарған азамат уезд бастығының аға көмекшісі болып, Қарқаралыға ауысады. 1888 жылы 20 мамырда Семейге шақырылып, губернатор кеңсесінде жыл аяғына дейін еңбек етеді. 1889 жылы Томск университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. Айтбакин университетті күміс медальмен аяқтап, 1894 жылы Қарқаралы уезіне дәрігер болып тағайындалады. Қарқаралыда 1896 жылға дейін істеп, сол күзде Павлодар уезінің 3-теліміне дәрігер болып барады.
1898 жылдың 11 мамырында Өскемен уезінің 3-теліміне ауысады. Сол жылдары ол айналасы 500 шақырым аймақта, яғни қазіргі Қатонқарағай, Үлкен Нарын, Марқакөл, Күршім, Зайсан және Тарбағатай аудандарында мекендеген жергілікті халыққа қызмет көрсеткен. Дәрігерлік міндетін атқарумен бірге білімпаз зиялы қазақ уездеріне тарайтын орыс тіліндегі басылымдарға, «Дала уалаяты» және «Қазақ» газетіне әр түрлі емдеу тәсілдерін, жұқпалы аурулардан сақтану жайында мақалалар жазған.
Айтбакин 1918 жылы Өскемен қаласындағы дәрігерлік қосынға ауысады. Уезд орталығына келген соң да ол әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысады. Алайда 1919 жылдың күзінде осы өңірде айрықша өршіген жұқпалы індет сүзектен опат болып, Ертістің сол жағалауындағы Ахмер елді мекеніндегі мұсылмандар моласына жерленеді. Қаныш Имантайұлы жас күнінен үздік оқуымен, үлгі боларлық дәрігерлік қызметімен өз қатарынан дараланып алға шыққан Айтбакиннің өзін де, еңбегін де өнеге тұтқаны ауызекі естеліктер арқылы мәлім (мысалы, Халық жазушысы, баянауылдық Дихан Әбілевтің естелігінде бұл жайында кеңірек сөз болған).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Пусюм-Я
Пусюм-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Хулга өзенінің оң жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Веерсайм
Коммунаның INSEE коды — 67529, пошта индексі — 67720.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3350 адамды құрады. Халық тығыздығы — 177,34 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Сенораш
Сенораш (Senouras) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Алмейда муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 57 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9,46 км² шамасында. Халық тығыздығы — 6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Саяжай көшесі (Алматы)
Саяжай көшесі. Көше саяжайлардың қатар орналасуына байланысты осылай аталған. Көшенің ұзындығы - 2800 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Фазылхан Бәйімбетұлы Бәйімбетов
Бәйімбетов Фазылхан (22.12.1939 жылы туған, Қостанай облысы Жангелдин ауданы Алтынсары ауылы) - ғалым, физика – математика ғылымдарының докторы (1985), профессор (1988), Қазақстан Ғылым Академиясының коррекция мүшесі (1995). Новосибирск мемлекеттік университетін (1963), Тбилиси мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1968) бітірген. 1963 - 1973 жылдары Қостанай педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1973 - 1999 жылы ҚазМУ-де доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1990 -1992) болды. 1999 жылдан проректор. 1994 - 1995 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының физика - математика ғылымдары бөлімшесінің академикалық - хатшысының орынбасары болды. Бәйімбетовтің негізгі ғылыми еңбектері заттардың сұйық, газ тәрізді және плазма күйлерінің физикасына, плазмадағы және тығыз газдағы тасымалдау процестері мен релаксациялық құбылыстардың кинетикалық теориясын зерттеуге арналған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан табиғаты Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Ирина Петровна Галкина
Ирина Петровна Галкина
1967 жылы 25 ақпанда Талдықорған облысы Андреев ауданы Николаевка ауылында туған. Орыс.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін (1989) «Журналистика» мамандығы бойынша; әл-Фараби атындағы  Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін (1996) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
1988 жылдан - «Ленинская Смена» газетінің тілшісі. 1995 жылдан - «Доживем до понедельника» газетінің тілшісі меттік мәселелер бөлімінің меңгерушісі. 1996 жылының қаңтар айынан - «Караван-блиц» газетінің тілшісі. 1996 жылдың желтоқсан айынан - «Караван» газетінің тілшісі, әлеуметтік мәселелер бөлімінің меңгерушісі. 1999 жылдың мамыр айынан - «Ярмарка» газеті редакциясының меңгерушісі. 1999 жылдың желтоқсан айынан - «Караван» газетінің корреспонденттік жүйесінің меңгерушісі. 2002 жылдан - «Караван» газетінің тексеру бөлімінің шефі, саясат бөлімінің шефі. 2003 жылдан - «Известия Казахстан» газетінің саясат бөлімінің редакторы. 2004 жылдан - «Эксперт-Казахстан» журналы бас редакторының орынбасары. 2007 жылдан - «КІТ» журналының бас редакторы.
2009 жылдан бері - «Миллионер» газетінің бас редакторы.
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, «Bizmedia» бизнес басылымдардың бас редакторлары клубының мүшесі.
Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2007).
Хоббиі - автомобиль айдау, боулинг, тау шаңғысы, аспаздық
Сүйіп оқитын әдебиеті - С. Довлатов, заманауи іскерлік әдебиет.
Түрмыс құрған. Жұбайы - Тишаев Александр Васильевич, жауапты хатшы (дизайнер). Ұлы - Никита (1990 жылы туған); қызы - Арина (1999 жылы туған).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Эрнстбрун
Эрнстбрун (Ernstbrunn) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Корнойбург округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3008 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 80,69 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — KO, ресми идентификациялық коды — 3 12 03.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Прюгль саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Сираково (Добрич облысы)
Сираково (Сираково) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Генерал-Тошево қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 92 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9564. Телефон коды — 05738. ЕКАТТЕ коды — 66620.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Уфхузен
250px|thumb|Картада орналасуы Уфхузен (Ufhusen) — Швейцарияның Люцерн кантонында орналасқан коммуна. Виллизау округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 829 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.25 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1145, пошта индексі — 6153.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Люцерн елді мекендері
Шида (Белекес тармағы)
Шида — Ресейдегі өзен. Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Белекес өзенінің оң жағалауынан 26 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені Павловск су торабынан қала типті Шакша ауылындағы су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Башқұртстан өзендері
Виладекавальс
Виладекавальс (Viladecavalls) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Вальес-Оксиденталь ауданында (комарка) орналасқан.
Қала қамқоршысы Сант Марти болып саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Вирустар
Вирус (vīrus - «у») – тірі организмдердің ішіндегі жасушасыз тіршілік иесі. Олар рибонуклеин қышқылынан немесе дезоксирибонуклеин қышқылынан құралған нуклеопротеидтерден, сондай-ақ ферментті нәруызбен қапталған қабықшадан – кабсидтерден тұрады. Бұл қабықша вирустың құрамындағы нуклеин қышқылдарын сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан корғайды. Кейбір вирустардың құрамында нуклеин қышқылдарынан басқа көмірсулар, май текті заттар, биотин (Н витамині) және мыс молекулалары кездеседі. Вирустар тек тірі жасушада өніп-өсіп көбеюге бейімделген. Электрондық микроскоппен 300 мың есе үлкейтіп қарағанда, оның пішіні таяқша тәрізді, жіп тәрізді немесе іші қуыс цилиндр пішінді болатыны дәлелденді. Вирустар тірі организмдердің барлығын уландырады. Қазіргі кезде вирустардың жылы қанды омыртқалыларды уландыратын 500-дей, ал өсімдіктерді уландыратын 300-ден астам түрі белгілі болып отыр. Вирустардың биологиясы, теориялық және практикалық зерттеу арқылы анықталады.
Вирустардың құрылысы
Вирустардың құрылысы мен іс-әрекетін темекі теңбілі ауруын мысалға алып қарастырайық. Темекі теңбілі вирусы темекі жапырағындағы хлоропластарды зақымдайды. Осының салдарынан жапырақ тақтасы бүрісі - шиыршықтанады. Сонымен қатар тостағанша, күлте жапырақшалары да өзгереді. Темекі теңбілі вирусымен зақымдалған жапырақ, 9-11 күннен кейін сарғая бастайды.
У. Стенлидің дәлелдеуі бойынша, темекі жапырағында вирус бөлшектері алты қырлы кристалл пішінді шоғыр түзеді.
Бактерияларды зақымдап, ерітіп (лизис) жіберетін вирустарды бактериофагтар деп атайды. Бұларды алғаш рет 1915 жылы Ф. Туорт сипаттап жазды. Кейбір бактериофагтың пішіні итшабаққа ұқсайды. Олардың денесі – басы, құйрығы және іші қуыс тармақталған базальді түтікшелерден тұрады. Вирусты сыртынан нәруыз қабаты қаптайды, ішінде ДНҚ немесе РНҚ болады. Басының мөлшері 40 нм, ал «құйрығының» ұзындығы 20-22 нм-ге тең. «Құйрығының» ұшы – нәруыз молекуласынан тұратын қуыс түтік.
Бактериофагтарды алғаш рет 1915 жылы ағылшын вирусологі және бактериологі Ф. Туорт сипаттап жазғандығы белгілі. Бірақ бұл тіршілік иесі ерте кезден зерттеле бастаған болатын. Мысалы, топалаңды қоздыратын бактерияларды ерітіп жіберетін бактериофагтарды 1898 жылы орыс микробиологі Н. Ф. Гамалея алғаш рет анықтаған. Іш сүзегі бактериясын ерітіп жіберетін бактериофагтарды 1917 жылы канадалық бактериолог Д’Эрелль (Ф. д’Эрелль) байқаған. [[Сурет:Virion.png|350px|thumb| Вириондардың икосаэдрикалық құрылымы
А. Липидты қабықшасы жоқ вирус (мысалы, пикорнавирустар).
Белгілер: (1) капсид, (2) геномнды нуклеин қышқылы, (3) капсомер, (4) нуклеокапсид, (5) вирион, (6) липидты қабықша, (7) қабықшаның мембраналық ақуыздары. ]]
Зерттеушілер осындай көзге көрінбейтін бактериялардың паразитін егжей-тегжей зерттеп жазды да, оларды бактерия «жеушілер» немесе «жалмаушылар» деп атады.
Бұдан кейінгі зерттеушілер басқа бактерияларды ерітіп жіберетін табиғатта көптеген бактериофагтардың бар екендігін анықтаған болатын. Олар ауру қоздырғыш бактерияларды ғана жоймай, пайдалы түрлерін де жояды. Бактериофагтар өндіріске, тамақ өнеркәсібіне және тағыда басқа көп зиян келтіреді. Мысалы, олар пайдалы сүт қышқылы бактерияларын ерітіп жіберіп, алынған сүт тағамдарының сапасын төмендетеді.
Вирус ұғымы 1899 жылы ғылымға алғаш рет голландиялық ғалым Мартин Бейеринк енгізді. 1935 жылы америкалық вирусолог Уэнделл Стэнли вирусты кристалл күйінде бөліп алды. Осы кристалдарды сау темекі өсімдігіне енгізгенде, ол теңбіл ауруымен ауыратынын дәлелдеді. 1898 ж. неміс ғалымы Фридрих Лефлер сиыр аусылының қоздырғышы аусыл вирусын, ал 1911 жылы америкалық ғалым Фрэнсис Роус тауық саркомасының вирусын тауып зерттеді. Қазіргі кезде жылы қанды жануарларда ауру тудыратын вирустардың бес жүздей, ал өсімдіктерде үш жүздей түрі белгілі. Кейбір қатерлі ісік ауруын тудыратын вирустардың адам мен жануарларда вирустық микрофлорасы қалыптасады. Вирустардың пішіні әр түрлі (мысалы, таяқша, иілгіш жіпше тәрізді, сфералық, көп қырлы, тағыда басқа). Вирустың жасушадан тыс (вириондар) және жасуша ішінде тіршілік ететін топтары бар. Барлық вирустар шартты түрде жай және күрделі болып бөлінеді. Жай вирустар – нуклеин қышқылдары мен ақуызды қабықтан (капсид) тұрады; бұларға таяқша, жіп және сфералық формалары жатады. Күрделі вирустар – нуклеин қышқылы мен капсидтен басқа, липопротеидті мембрана, көмірсу және ферменттерден тұрады. Вириондардың мөлшері 15 – 350 нм (кейбір жіптәрізді вирустардың ұзындығы 2000 нм-ге жетеді); негізінен вирустарды тек электрондық микроскоп арқылы көруге болады. Вирус тек бір типті нуклеин қышқылынан (ДНҚ немесе РНҚ) тұрады. ДНҚ-да вирустардың молекулалық саны 106 – 200Һ106, ал РНҚ-дағы вирустардікі – 106 – 15Һ106 болады. Вирустардың көптеген жылдар бойы тіршілік ортасында әрекетсіз жата беру қабілеті бар. Олар дамуына қолайлы жағдай туғанда бірнеше минуттың ішінде көбейіп, өзіне тән қасиеттерін көрсете алады. Адам мен жануарларда жиі кездесетін вирусты көпшілігі 60ӘС-та қыздырғанда тіршілігін немесе ауру қоздырғыштық қасиеттерін жояды. Ал темекі теңбілінің вирусы 10 минут бойы 90ӘС-қа дейін, сары ауру вирусы отыз минут бойы 80ӘС-қа дейін қыздырғанда ғана тіршілігін жояды. Вирус ультракүлгін сәулелер мен химиялық заттарға (қышқыл, сілті) төзімді келеді. Тотықтырғыш заттар вирустың белсенділігін жояды, ал барлық тотықсыздандырғыш заттар олардың тіршілігіне қолайлы келеді. Мысалы, полиомиелит вирусы фенолдың 0,5%, күкірт қышқылы аммонийдың 50%-дық ерітіндісінде сақтала береді. Ал тотықтырғыштарда, мысалы, сутек асқын тотығы немесе марганецқышқыл калий (1%) ерітіндісінде олар тіршілігін тез жояды. Вирус көбеюі бес сатыға бөлінеді: жасушаға ену; жасушада вирус нуклеин қышқылының құрылуын қамтамасыз ететін ферменттердің түзілуі; вирус құрылым бөлшектерінің жиналуы; одан вирионның түзілуі; ересек вирустың жасушадан шығуы. Вирус бактериялар клеткасына жасуша қабырғасы арқылы өтсе, жануарларда жасуша мембранасы арқылы адсорбцияланады. Өсімдіктерге вирус тек қана жасушаның зақымдалған жерінен ғана ене алады. Бір жасушаны «іштей жеген» вирустар көршілес жасушаларға ауысып, барлық организмді зақымдап, ауруға шалдықтырады. Вирустарды молекулалық биология зерттейді. Вирустар нуклеин қышқылдарының гендік қызметін ашу үшін (генетикикалық кодты анықтау) пайдаланылады.
Вирустардың облигатты паразитизмнің себебеі оларда жасушалық құрылым мен меншікті зат алмасу процесі болмайды. Дақылдау әдісін таңдау вирустың мақсатына байланысты. Жасуша дақылын алғашқы (егілетін) жартылай егілетін және егілетін деп бөлінеді. Алғашқы 5-10 пассажѓа тњтеп беретін жасуша дақылы жатады. Алғашқы дақылды дайындау бірнеше этаптан тұрады: ұлпаны ұсақтау трипсинизация жолымен жасушаларды ажырату, жасушаларды трипсиннен ажырату, біртекті изоляцияланған жасушаларды қоректік ортада суспензиялау егілетін бір қабатты жасуша дақылдарын қатерлі және қалыпты жасуша тізбегін құрайды. Оларға қатерлі ісік жасушалары, адамның, маймылдың бүйрегінің қалыпты жасушалары жатады. Жартылай егілетін дақылдарға адамның диплоидты хромосома жиынтығын сақтайтын жасуша жүйесі ретінде беріледі. Вирустың жасуша дақылында өсуін цитопатиялық эффектісі, жасушада қосымшалар түзілуі, теңбіл дақтардың түзілуі бойынша және гемадсорбция феномені мен түрлі түсті реакция бойынша бағалайды. ЦПҚ-жасушаның микроскоппен көрінетін өзгерістері. Қосымшалар - арнайы бояу әдістерінде ядро мен цитоплазмада кездестіруге болатын вирустық бөлшектердің, вирустық ақуызтардың жұмысы. Теңбіл дақтар (бляшкы)- вирустардың әсерінен жасушадағы бұзылған бөліктер, оны бірқабатты жасуша дақылында вирустарды өсіру кезінде байқауға болады. Гемадсорбция реакциясы - вируспен залалданған жасуша дақылдарының өзінің беткейінде эритроциттерді адсорбциялау қабілеті, түрлі-түсті (цветная проба) сынақ индикаторлы қоректік орталардың түсіндегі өзгерістерге негізделген. Вируспен залалданбаған жасушаның өсуі салдарынан метаболизм өнімдері жинақталып, қоректік орта түсінің өзгеруі туады. Залалданған тіндер дақылдарында кейбір вирустар өзінің цитопатикалық әсерін бірнеше күннің ішінде, басқалары 1-2 апта өткен соң, вирустың қасиетіне, санына байланысты және жасушаның ерекшелігіне байланысты көрінеді.
Дүниежүзілік микробиология тарихында орыс ғалымы Д. И. Ивановскийдің алатын орны ерекше. Ол XІX ғасырдың соңында темекі теңбілі ауруын зерттеп, ол аурудың қоздырғыштары бактериялардан да ұсақ тіршілік иесі екенін тапқан. Д. И. Ивановский ауруға шалдыққан жапырақты жуып, ол жуындыны бактерияларды сүзетін сүзгіден өткізгенде одан өтіп кеткен. Осы сұйықтықты темекіге жұқтырғанда, оның жапырағы қайтадан сарғайып, ауруға ұшыраған. Зақымданған темекі жапырағын үлкейткіш құралдармен тексергенде кристалдар байқалған. Кейіннен 1935 жылы америкалық ғалым У. Стенли бұл кристалдардың темекі теңбілі вирустарының шоғырланған жиынтығы екенін тапты.
XІX ғасырдың соңында Д. И. Ивановский ашқан өте ұсақ тіршілік иесінің вирустар екендігі дәлелденді.
Вирустар морфогенезі
Вирустар морфогенезі - вирустардың торша ішінде көбейгенінде (репродукция кезінде) олардың жаңа ұрпақтарының пайда болуы, олардың құрылымдарының жиналуы. Алдымен вирус құрауыштары: нуклеин қышқылы мен белоктары синтезделгеннен соң провириондар жиналады, содан кейін вирионның толық жиналуы басталады. Жиналу вирустардың түріне байланысты, торшаның əр орнында: цитоплазмада, ядрода өтеді. Пайда болған вирустық құрылымдардың торша ішіндегі орындарын "вирус фабрикасы", "вирус-қоспалары" немесе "вирус-денешіктері" деп атайды.
Вирустар репродукциясы
Вирустар репродукциясы - вирустардың адам, жануар, құс, өсімдік және бактериялар ішінде немесе тірі торшалардың ішінде өсіп жетілуі. Вирустар жоғары сатыдағы организмдер сияқты жыныстық жолмен де, бактериялар сияқты бөліну жолымен де көбеймейді. Сондықтан көбею деген "репродукция" сөзімен көрсетіледі. Вирустар репродукциясы - күрделі, көп қырлы процесс, бірнеше сатылардан тұрады.
Вирустар титрі
Вирустар титрі - арнайы реакция құра алатын вирустардың ең аз мөлшері. Вирустардың титрі гемагглютинация туғыза алатын, инфекция жұқтыра алатын қасиеттерімен анықталады. Вирустардың титрі биологиялық белсенділік бірлігімен (дозасымен) белгіленеді: леталді доза (ЛД), инфекциялы доза (ИД), эмбрионды инфекциялық доза (ЭИД), эмбрионды леталді доза (ЭЛД), цитопатикалы доза (ЦД). Бұлардың бəрі арнайы əдістермен анықталады.
Вирустардың басытқылары
Вирустардың басытқылары - вирусқа қарсы пайда болған иммунитеттің арнайы емес тəнсіз гуморалдық факторлары; организмде вирустардың өніп-өсуін тежейді. Температураға төзімділігіне байланысты термолабилді және термостабилді болып екі топқа бөлінеді. Адам, мал организмінде, қан сарысуында, ұлпааралық, ми-жұлын сұйықтықтарында табылған.
Вирустасымалдаушылық
Вирустасымалдаушылық - вирустың организмде болуы, вирус алып жүру. Бұл жұқпалы аурулардан бір түрі, бірақ вирустың организмде болуына қарамастан, аурудың клиникалық белгілерінің айқын білінбеуі.
Тағы қараңыз
Санат:Вирусология Санат:Вирустар
Зияттылық коэффициенті IQ
right|thumb|Зияттылық коэффициенті тесті Зияттылық коэффициенті, IQ (Коэффициент интеллектуальности; ағылшынша Intelligense quotient; IQ) — ақыл-ой дамуының, білімділік пен хабардарлық деңгейінің көрсеткіші, әр түрлі тестердің көмегімен алынады. Балалардың ақыл-ой тұрғысындағы даму деңгейін санға шағып анықтаудың идеясы мен әдістерін тұңғыш рет А.Бине (1903) дамытты; терминді енгізген В.Штерн (1911). Балаларға ластағыш заттектердің (мысалы, қорғасын қосылыстарының) әсер етуі салдарынан олардың зияттылық коэффициенті едәуір төмендейтіні дәлелденген.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Әскери-әуе авиациясы
thumb|[[Су-27 ұшағымен барлау]]Әскери-әуе авиациясы (Военно-воздушная авиация) — негізін күшті ракеталық-пулеметтік қаружарақпен және радиоэлектрондық кондырғылармен жабдықталған реактивтік, дыбыстан жоғары жылдамдықта ұшатын авиация құрайтын әскери бөлім. Әскери-әуе авиациясы майдан міндеттерін орындау үшін әр түрлі мақсаттағы ұшақтарды пайдаланады, жойғыштарды, бомбалаушыжойғыштарды, барлаушы, көліктік және де басқа да ұшақтарды қолданады. Қазіргі заманғы қарсыластың шабуыл құралдарын закымдауға, жердегі әскерлерге қолдау көрсетуге, әуеде табысты үстемдік етуге және басқа мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов
Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов (1954 ж. туған, қазіргі Сарыағаш ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1981).
Дереккөздер
Санат:1954 жылы туғандар Санат:Түркістан облысында туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Профессорлар
Михаил Юрьевич Маркин
Дереккөздер
Санат:Спорт журналистері
Одри Мари Андерсон
Одри Мари Андерсон (Audrey Marie Anderson, Форт-Уэрт, Техас штаты, 1975 жыл 7 наурыз) – америкалық актриса және бұрынғы модель. Андерсон CBS «Отряд «Антитеррор»» атты телехикаясында Ким Браунның рөлін сомдаудың арқасында атақты болды. Ол бұл телехикаяға 2006 жылда бастап 2009 жылға дейін түскен.
Андерсон тоқсаныншы ғасырларда ол фотомодель ретінде жұмыс істеген, кейін 2000-2001 жылдары «Тағы және қайтадан» атты телесериалдында қосалқы рөлдерді сомдады. Содан кейін «Провиденс» және «Пойнт-Плезант» телехикаяларда қосалқы рөлдерді ойнады. «Отряд «Антитеррор»» фильмінің басты рөлін сомдамастан бұрын ол басқа көптеген телехикаяларды қосалқы рөлдерді ойнады. «Отряд «Антитеррор»» телехикаясы аяқталғаннан кейін, Андерсон тағы да қосалқы рөлдерге көшті.
Дереккөздер
Санат:АҚШ модельдері Санат:Техаста туғандар
Елуранти-Дабан
Коммунаның INSEE коды — 64211, пошта индексі — 64420.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 232 адамды құрады. Халық тығыздығы — 45,85 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Неи (Эр)
Неи (Neuilly) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,71 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27429, пошта индексі — 27730.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 142 адамды құрады. Халық тығыздығы — 30,15 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Корнеян (Эро)
Корнеян (Corneilhan) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Эро департаментінде орналасқан. Безье округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,23 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 34084, пошта индексі — 34490.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1570 адамды құрады. Халық тығыздығы — 110,33 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
Сербия
Сербия (Ср̀бија), ресми Сербия Республикасы (Репу̀блика Ср̀бија) — Еуропадағы Балқан түбегінде орналасқан ел. Халқы-8, 698 млн. адам.
Сербия Конституциясына сәйкес оның құрамына екі автономиялық провинция кіреді Воеводина, сонымен қатар Косово және Метохия. 1999 жылдан бастап Косово БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарарына сәйкес БҰҰ-ның протекторатында болды және Сербия билігінің бақылауында емес. Албандар көпшілігін құрайтын уақытша жергілікті өзін-өзі басқару институттары 2008 жылы 17 ақпанда провинцияның тәуелсіздігін біржақты тәртіпте жариялады, оны БҰҰ-ға мүше 97 мемлекет мойындады.
Сербия солтүстігінде Мажарстанда, солтүстік-шығыста Румыниямен, шығыста Болгариямен, оңтүстігінде Солтүстік Македониямен, оңтүстік-батыста Албания және Черногориямен, батыста Хорватия және Босния және Герцеговинамен шектеседі.
Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сербия Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің негізін қалаушы болды, кейінірек Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамындағы мемлекет болды. 1992 жылы Сербия мен Черногория Югославия Федеративтік Республикасының тең құрылтайшылары болды, ол билік ауысқаннан кейін Сербия мен Черногория конфедералдық мемлекеттік одағына айналды. 2006 жылы Черногория Сербиядан бөліну туралы референдум өткізіп, нәтижесінде ол одан шықты. Сербия жеке толыққанды мемлекет болды.
Орналасқан жері және шекаралары
Сербия территориясының 80% Балқан түбегінде, 20% Орта Дунай жазығы алып жатыр. Шекараларының ұзындығы 2364,4 км: Румыниямен – 546,5 км, Болгариямен – 367,1 км, Солтүстік Македониямен – 282,9 км, Черногориямен – 249,5 км, Албаниямен – 111 км, Босния және Герцеговинамен – 370 км, Хорватиямен. – 261,7 км, Мажарстанда – 174,4 км. Шекаралардың жалпы ұзындығы 2364 шақырымды құрайды, оның 751 шақырымы өзендер бойында, 43 шақырымы көлдердің бойында.
Жер бедері
Таулар ел аумағының үштен екі бөлігін алып жатыр. Оның оңтүстік-батыс бөлігінде Динар тауларының шығыс бөлігінің (Тара, Златибор, Чемерно, Голия) төбелі тау етегі бар орташа биіктіктегі қатпарлы жоталары бар. Оңтүстігінде Серб таулы тауларының (Копаоник, Ястребак, Радан, Кукавица) қатпарлы блокты массивтері, сондай-ақ оңтүстік шекарасы Шар-Планина жотасы болып табылатын Косово-полюс және Метохия ойпаттары бар. Албаниямен шекаралас Юничка-Планина жотасы созылып жатыр. Елдің шығысында Карпат-Балкан тау доғасының бөлігі болып табылатын Шығыс Серб таулары (Кучай, Сува Планина, Крайште) орналасқан.
Сербияның солтүстігі Орта Дунай жазығының оңтүстік шетінде орналасқан, ол өзен аңғарларында аллювий қабатымен және су айрықтарында лесспен жабылған көлденең орналасқан құмды-аргиллді плиоцен-төрттік шөгінділерінен тұрады. Мұнда рельефті аралды блокты төбелер (Фрушка Гора, Вршацке таулары) күрделендіреді.
Сербиядағы ең биік нүкте - Проклетье тау сілеміндегі Джеравица тауы (2656 м). Еліміздегі 31 тау шыңы теңіз деңгейінен 2000 м-ден астам биіктікке ие.
Гидрология
Сербия өзендері үш теңіздің бассейндеріне жатады - Қара, Адриатика және Эгей. Сербияның көп бөлігі Қара теңізге құятын Дунай өзенінің бассейніне жатады, оның Сербиядағы ұзындығы 588 шақырым. Жазықта Дунайдың ені 300-ден 1200 м-ге дейін, тереңдігі 2-ден 19 м-ге дейін және тыныш ағысы бар бұралмалы арна бар. Өзеннің Карпат-Балқан тау жүйесін кесіп өткен жерінде арнасы 150 м-ге дейін тарылып, тереңдігі 82 м-ге дейін артады, ағыс жылдамдығы 5 м/с жетеді. Осы аумақтың үстіндегі жазықта су тасқыны кезінде су деңгейі айтарлықтай көтеріліп, үлкен төгілулер орын алады. Дунайдан басқа кеме жүзетін өзендерге Сава (206 км), Тиса (168 км), Бегей (75 км), жартылай кеме жүзетіндері Үлкен Морава (185 км-ден 3 км) және Тамыш (101 км-ден 3 км). Сербияның басқа ірі өзендеріне Батыс Морава (308 км), Оңтүстік Морава (295 км), Ибар (272 км), Дрина (220 км) және Тимок (202 км) жатады. Сербияның оңтүстігінің бір бөлігі Адриатика теңізіне құятын Уайт Дрин және Радика өзендерінің бассейніне жатады. Сондай-ақ Сербияның оңтүстігінде орналасқан Пчинья, Лепенак және Драговиштица өзендері Эгей теңізі бассейніне жатады.
Сен-Реми-о-Буа (Мёрт және Мозель)
Сен-Реми-о-Буа (Saint-Rémy-aux-Bois) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Люневиль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,76 км² шамасында.
Сербия
Гидрология
Сербияда да бірқатар жасанды каналдар салынды, олар су тасқынынан қорғауға, суаруға және т.б. Олардың жалпы ұзындығы 939,2 км құрайды, оның 385,9 км сыйымдылығы 1000 тоннаға дейінгі кемелердің жүзуіне арналған. Ең үлкен канал жүйесі – Дунай-Тиса-Дунай, оған Үлкен Бах каналы мен Кіші Бах каналы кіреді.
Сен-Реми-о-Буа (Мёрт және Мозель)
Коммунаның INSEE коды — 54487, пошта индексі — 54290.
Сербия
Тарихқа дейінгі және көне дәуір
Қазіргі Сербиядағы палеолиттік қоныстардың археологиялық деректері сирек. Сицевода (Мала Баланица) адамның жақ сүйегінің фрагменті табылды және оның жасы 525 000-397 000 жыл деп есептеледі. Шамамен б.з.д. 6500 жылы неолит дәуірінде қазіргі Белград аймағында Старчево және Винча мәдениеттері болған. Олар Оңтүстік-Шығыс Еуропаның көп бөлігінде (және Орталық Еуропа мен Кіші Азияның бөліктерінде де) үстемдік етті. Осы дәуірдің бірнеше маңызды археологиялық орындары, соның ішінде Лепенски Вир және Винка Бело Брдо, Дунай жағалауында әлі де бар. 5-2 ғасырлар аралығындағы аймаққа саяси экспансия Скордисктердің кельт тайпасы біздің дәуірімізге дейінгі 3 ғасырда бүкіл аумаққа қоныстанды. Ол өзінің астанасы Сингидунум (қазіргі Белград) және Найсос (қазіргі Нис) қалаларында бірнеше бекіністерді салу арқылы тайпалық мемлекет құрады. Римдіктер территорияның көп бөлігін біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда жаулап алды. б.з.б. жылде 167 Римнің Иллирик провинциясы құрылды; қалғандары шамамен б.з.д. 75 жылы жаулап алынды, Римдік Моезия Супериор провинциясын құрады; қазіргі Срем аймағы б.з.б. 9 ж. жаулап алынды; және Бачка мен Банат 106 жылы Дакиялық соғыстардан кейін. Нәтижесінде, қазіргі Сербия толығымен немесе ішінара бірнеше бұрынғы Рим провинцияларына, соның ішінде Моезия, Паннония, Превалитана, Далматия, Дакия және Македонияға таралады. Жоғарғы Моезияның (және одан да кеңірек) негізгі қалалары: Сингидунум (Белград), Виминаций (қазіргі Ескі Костолак), Ремесьяна (қазіргі Бела Паланка), Найсос (Нис) және Сирмиум (қазіргі Сремска Митровица) болды, олардың соңғысы Тетрархиялар кезіндегі Рим астанасы. Он жеті Рим императоры қазіргі Италиядан кейінгі Сербия жерінде дүниеге келген. Солардың ішіндегі ең әйгілісі бүкіл империяда діни төзімділік туралы жарлық жасаған тұңғыш христиан императоры Ұлы Константин болды. 395 жылы Рим империясы екіге бөлінгенде, Сербияның көп бөлігі Шығыс Рим империясының бақылауында қалды. Сонымен бірге оның солтүстік-батыс бөліктері Батыс Рим империясының құрамына кірді. 6 ғасырға қарай оңтүстік славяндар Византия империясының еуропалық провинцияларына көптеп қоныс аударды. Олар бірте-бірте ассимиляцияға ұшыраған жергілікті римдік халықпен қосылды.
Сен-Реми-о-Буа (Мёрт және Мозель)
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 70 адамды құрады. Халық тығыздығы — 7,17 адам/км².
Сербия
Балқандардың қоныстануы, Сербияның шомылдыру рәсімі.
Сербияның тарихы ежелгі славяндар Балқан түбегінің батыс бөлігіне қоныстанған сәттен бастап 6 ғасырдан басталады. Ақ сербтер, Ақ Сербиядан шыққан ерте славян тайпасы, ақырында Сава өзені мен Динар Альпі арасындағы аймаққа қоныстанды. 9 ғасырдың басына қарай Сербия мемлекеттілік деңгейіне жетті. Сербияны христиандандыру 9 ғасырдың ортасында аяқталған бірте-бірте процесс болды. 10 ғасырдың ортасында Серб мемлекеті Адриатика теңізі, Неретва, Сава, Морава және Скадар аралығында созылды.
Сен-Реми-о-Буа (Мёрт және Мозель)
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сербия
Балқандардың қоныстануы, Сербияның шомылдыру рәсімі.
12 ғасырдың аяғында Серб мемлекеті Византия билігінен құтылып, 14 ғасырдың ортасына қарай Балқанның оңтүстік-батыс бөлігін түгелдей дерлік қамтитын ірі державаға айналды. 1166 және 1371 жылдар аралығында Сербияны Неманжич әулеті басқарды (оның мұрасы ерекше бағаланады), оның кезінде мемлекет 1217 жылы патшалыққа көтерілді. Серб православие шіркеуі 1219 жылы елдің қамқоршысы Саваның арқасында автоцефалдық архиепископ ретінде ұйымдастырылып, 1346 жылы Патриархат дәрежесіне көтерілді. Неманж дәуірінің ескерткіштері көптеген монастырьларда (кейбіреулері Дүниежүзілік мұра нысандары болып табылады) және бекіністерде сақталған.
Пиндамоньянгаба
Пиндамоньянгаба (Pindamonhangaba) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Вали-ду-Параиба-Паулиста мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Сан-Жозе-дус-Кампус экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Сербия
Балқандардың қоныстануы, Сербияның шомылдыру рәсімі.
Ортағасырлық Сербияның гүлденген кезеңі Стефан Дусанның (1331-1355) тұсында келді. Алайда ол қайтыс болғаннан кейін мемлекет ыдырап кетті.
Пиндамоньянгаба
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 136 263 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 730,172 км² шамасында. Халық тығыздығы — 196,9 адам/км².
Сербия
Осман империясы және Габсбургтер
1389 жылы Косово шайқасында серб князьдерінің әскерлері жеңіліске ұшырады, бұл Сербияның Османлы империясының сюзеритеттігін мойындауына әкелді. Османлылар жаулап алған барлық серб жерлерінде жергілікті дворяндар жойылып, шаруалар Османлы билеушілеріне бағындырылды, ал діни қызметкерлердің көпшілігі қашып кетті немесе оқшауланған монастырьларда түрмеге жабылды. Османлы жүйесі кезінде сербтер христиандар сияқты халықтың төменгі табы болып саналды және жоғары салықтарға ұшырады, ал серб халқының бір бөлігі исламданды. Осман империясындағы құлдықтың бір түрі болып табылатын девширме жүйесі кезінде көптеген сербтер жұмысқа алынды, онда Балқандық христиан отбасыларынан шыққан ұлдар күштеп исламды қабылдап, Османлы армиясының янисарлар деп аталатын жаяу әскерлері үшін оқытылды. Серб Патриархаты Печ 1463 жылы жойылды, бірақ 1557 жылы қалпына келтірілді.
Осман империясы мемлекеттілігін жоғалтқаннан кейін сербтердің қарсылығы солтүстік аймақтарда (қазіргі Воеводина) титулдық деспоттардың (1537 жылға дейін) және Йован Ненад (1526–1527) сияқты танымал көсемдердің қол астында жалғасты. 1521-1552 жылдары Османлылар Белградты және Сирмия, Бачка және Банат аймақтарын жаулап алды. Үздіксіз соғыстар мен әртүрлі көтерілістер Османлы билігіне қарсы шықты. Ең маңыздыларының бірі 1594 және 1595 жылдардағы Банат көтерілісі болды, ол Габсбургтер мен Османлылар арасындағы ұзақ соғыстың (1593-1606) бөлігі болды. Қазіргі Воеводина аумағы Карловчи келісімі (1699) және Позаревац келісімі (1718) бойынша толықтай Габсбургтер империясына берілгенге дейін жүз жылдық Османлы оккупациясынан аман қалды.
Пиндамоньянгаба
Тарихы
Қала 1705 жылы құрылған.
Сербия
Төңкеріс және тәуелсіздік
Осман империясынан тәуелсіздік алу үшін серб революциясы 1804 жылдан 1815 жылға дейін он бір жылға созылды. Революция Осман империясынан (1830) автономия алған екі бөлек көтерілістерден тұрды, олар ақырында толық тәуелсіздікке (1878) жетті. Бірінші серб көтерілісі кезінде (1804–1813) Карагеорги Петровичтің басшылығымен Сербия Османлы әскері елді қайтадан басып алғанға дейін он жылға жуық тәуелсіз болды. Бірінші серб көтерілісінің (1804-1813) нәтижесінде Серб княздігі құрылды.
Көп ұзамай, 1815 жылы екінші серб көтерілісі басталды. Милош Обренович басқарған ол серб революционерлері мен Османлы билігі арасындағы ымырамен аяқталды. Сол сияқты Сербия Балқандағы феодализмді жойған алғашқы елдердің бірі болды.
Бірінші Серб конституциясы 1835 жылы 15 ақпанда (Бірінші серб көтерілісінің басталған күні) қабылданды, бұл елді Еуропадағы демократиялық конституцияны қабылдаған алғашқылардың бірі болды.
Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс
Балқан соғыстарының (1912-1913) нәтижесінде Косово, Македонияның бір бөлігі және Сандақтың едәуір бөлігі Сербияның құрамына енді.
1914 жылы 28 маусымда Сараево қаласында «Жас Босния» ұйымының мүшесі Гаврило Принсиптің австриялық эрцгерцог Франц Фердинандты өлтіруі Аустрия-Мажарстан 1914 жылы 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялауға әкелді. Германия Ресейге соғыс жариялағаннан кейін жергілікті соғыс өршіп кетті. және Франция мен Бельгияны басып алды, осылайша Ұлыбританияны Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұласқан қақтығысқа тартты. Сербия Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы ірі шайқастарында, соның ішінде Сер шайқасында және Колубара шайқасында жеңіске жетті, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Орталық державаларға қарсы одақтастардың алғашқы жеңістерін белгіледі. Бірінші дүниежүзілік соғыста Сербия Антанта елдерінің жағында болды. Соғыс кезінде Сербия кейбір мәліметтер бойынша халықтың үштен біріне дейін жоғалтты. Соғыс аяқталғаннан кейін Сербия Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің (1929 жылдан - Югославия Корольдігі) өзегіне айналды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербия аумағын 1941 жылдың сәуірінен бастап неміс әскерлері басып алды, мемлекет аумағының бір бөлігі Германияның – Венгрия мен Болгарияның, сондай-ақ Албанияның серіктеріне берілді. 1945 жылға қарай Сербияны Қызыл Армия, Югославияның Халық азаттық армиясының партизандық және тұрақты отрядтары азат етті.
1945 жылы Югославия Федеративтік Халық Республикасы (1963 жылдан - .ЮСФР) жарияланды, оның құрамына Сербия Халық Республикасы (1963 жылдан - Сербия Социалистік Республикасы) кірді.
Этносаралық қақтығыстың, сепаратистік әрекеттердің өсуі 1990 жылдардың басында бірқатар азаматтық соғыстарға және Югославияның күйреуіне әкелді. Сербия Социалистік партиясының биліктегі ұзақ кезеңі 2000 жылы НАТО ұшақтарының серб қалаларын бомбалауынан (1999 ж.) және БҰҰ бітімгершілік күштерін Косовоға жібергеннен кейін аяқталды. 2006 жылы маусымда Черногорияда өткен референдумнан кейін Сербия мен Черногория мемлекеттік одағы өз қызметін тоқтатты.
Атқарушы билік
2017 жылғы 2 сәуірде өткен президент сайлауының қорытындысы бойынша Сербияны 55 пайыздан астам дауыс жинаған Серб прогрессивті партиясының жетекшісі Александр Вучич басқарды.
Үкімет (серб. Влада) атқарушы билікті жүзеге асырушы болып табылады және 20 мүшеден тұрады, оның ішінде премьер-министр, бір немесе бірнеше вице-премьерлер және бірнеше министрлер бар. Оның құрамын көпшілік дауыспен Сербияның Ұлттық жиналысы, сондай-ақ кандидатурасын Сербия Президенті ұсынатын Министрлер кабинетінің басшысы бекітеді.
Сербия Конституциясына сәйкес, министрлер кабинеті саясатты анықтау және жүзеге асыру, заңдарды орындау және әзірлеу, мемлекеттік органдарды ұйымдастыру және қадағалау және т.б.
Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері Парламент депутаттарымен бірдей иммунитетке ие. Олар Үкімет отырысында немесе Парламент отырысында айтылған пікірлерге жауапты емес.
Үкіметтің қазіргі құрамын Сербия Парламенті 2020 жылдың 28 қазанында бекітті. Ана Брнабич премьер-министр болды.
Заң шығарушы билік
1990 жылдың қыркүйегінде Югославиядағы демократиялық қайта құрулар кезінде Сербияның жаңа конституциясы қабылданды, онда бір палаталы парламент – Ұлттық скупщинада (серб.Народна скупштина Републике Србије) құрылды, оның 250 депутаты төрт жылдық мерзімге сайланады.
Сербиядағы келесі парламенттік сайлау 2020 жылдың 21 маусымында өтті. Сайлау алдындағы кезеңде Еуропарламенттің медиациясымен партияаралық диалог жүргізіліп, сайлау заңнамасына белгілі бір өзгерістер енгізілді. Көптеген парламенттік және парламенттік емес саяси партиялар сайлауға бойкот жариялады, оның ішінде ең ірі оппозициялық коалиция – «Сербия үшін Альянс» еркін және әділ сайлау үшін жағдай жасалмады деп мәлімдеді. Бұл 1990 жылы көппартиялық жүйе құрылғаннан бергі сайлаушылардың ең төмен қатысуына әкелді.
Сайлау нәтижесінде президент Александр Вучичтің Серб прогрессивті партиясы басқаратын коалиция Халықтық парламенттегі 188 орынға ие болды. Екінші орында Ивица Дачич басқаратын Сербия Социалистік партиясы басқаратын коалиция болды. Сондай-ақ Халықтық Парламентте ұлттық азшылықтардың мүддесін қорғайтын төрт партия болды.
Сот саласы
Сербия Конституциясы азаматтардың бостандықтары мен құқықтарын, заңды тұлғалардың заңмен бекітілген құқықтары мен мүдделерін қорғайтын мемлекеттік органдардың автономиясы мен тәуелсіздігін қамтамасыз етеді, конституциялық және заңдылықты қамтамасыз етеді. Сот билігі соттарға жатады және заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарынан тәуелсіз жұмыс істейді. Сот шешімдері халықтың атынан және Конституция мен заңның, ратификацияланған халықаралық шарттар мен заң негізінде қабылданған ережелердің негізінде қабылданады. Сот шешімдері барлығы үшін міндетті және соттан тыс бақылауға жатпайды. Соттың шешімі заңда белгіленген тәртіппен құзыретті соттың шешімімен ғана қайта қаралуы мүмкін. Әрбір адам сот шешімін құрметтеуге міндетті.
Жалпы юрисдикциядағы соттар:
Конституциялық Сот конституциялық пен заңдылықты, сондай-ақ адам мен азшылықтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайтын тәуелсіз мемлекеттік орган болып табылады. Конституциялық Соттың шешімдері түпкілікті болып табылады және міндетті түрде орындалуға жатады. Жоғарғы кассациялық сот – Сербия Республикасындағы жоғары сот және арбитраждық және әкімшілік соттар үшін жоғары сот және т.б.
Сыртқы саясат
Сербия БҰҰ, Еуропа Кеңесі, ЕҚЫҰ, Интерпол, Дүниежүзілік банк, Бейбітшілік үшін әріптестік, Оңтүстік-Шығыс Еуропа үшін тұрақтылық пактісі, ЮНЕСКО, Дүниежүзілік туристік ұйым, Дүниежүзілік пошта одағы, Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы, Дүниежүзілік кеден сияқты халықаралық ұйымдардың мүшесі болып табылады. Ұйым, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және т.б
Югославияның ыдырауы кезінде Сербия халықаралық оқшаулануда болды, оған қарсы көптеген санкциялар қолданылды: әскери, экономикалық, мәдени және т.б. Әлемнің көптеген елдеріндегі қоғамдық пікір бұған қарсы болды, бұл ел Хорватия, Босния және Герцеговинадағы қанды қақтығыстарды тудырғаны үшін кінәлі деп саналды. Бұрынғы Югославиядағы соғыстар аяқталғаннан кейін санкциялық режим жеңілдетілді, бірақ 1998-1999 жылдары Сербия қайтадан оқшауланып, НАТО әуе шабуылдарының нысанасына айналды. АҚШ пен ЕО елдері Сербиямен ынтымақтастықты президент Слободан Милошевич тақтан тайдырылып, билікке Воислав Коштуница келгеннен кейін ғана қайта бастады, Сербияның батыс елдерінің көпшілігімен қарым-қатынасы қалыпқа түсті. Қазіргі уақытта еліміздің сыртқы саясаты ЕО-ға кіруге ұмтылумен, Косово автономиялық провинциясының тәуелсіздігін тануға қарсы дипломатиялық күреспен және әлемнің көптеген елдерімен жан-жақты қарым-қатынасты дамытумен сипатталады.
Генерал Ратко Младич пен Сербияның бұрынғы президенті Горан Хаджич қамауға алынғанға дейін бұрынғы Югославия бойынша халықаралық трибунал серб саясатына айтарлықтай ықпал етті. Атап айтқанда, ЕО лауазымды тұлғалары Сербияның одан әрі еуропалық интеграциялануы оның трибуналмен ынтымақтастығына байланысты екенін бірнеше рет мәлімдеді. Жоғарыда аталған тұлғалар қамауға алынғаннан кейін президент Борис Тадич Гаага сотының алдындағы міндеттемелерін толығымен орындалды деп санайтынын айтты.
Кейінірек ЕО-ның бірқатар лауазымды тұлғалары Сербияның бұл ұйымға кіру мәселесі Белградтың Косовомен қарым-қатынасын қалыпқа келтіріп, оны тәуелсіз мемлекет ретінде мойындай алатындығына тікелей байланысты екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер серб қоғамында қызу пікірталас тудырып, Сербияның еуроинтеграциясын жақтаушылар санының азаюына себеп болды.
2012 жылдың 1 наурызында Сербия ЕО мүшелігіне кандидаттың ресми мәртебесін алды.