cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Естос
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Батыс Үнді су асты жотасы
Дереккөздер
Санат:Мұхиттар Санат:Үнді мұхиты
Көмір битумдары
Көмір геохимиясы
Көміртуралы ғылымның бір саласы; генетикалық типі әр түрлі көмірлердің химиялық құрамы мен қасиеттерінің, олардың геологиялык факторлар әрекетінен жаралуы мен озгерулерінің проблемаларын қамтиды. Көмір геохимиясы бірқатар ғылым салаларымен (ботаника, биохимия, микробиология, шымтезектану, геология, көмір петрографиясы) тығыз байланысты.
Көмір ингредиенттері
Көмірлердің кұрамдас бөліктері; жай көзбен немесе микроскоп астында анықталады, қабаттастыгы бойынша созылған ұзынша линза, жолақ немесе қабатша пішінді. Макроингредиенттерге және микроингредиенттерге бөлінеді. Көмір ингредиенттері қарапайым (фюзен, витрен, кларсн, дюрен) және күрделі (дюрен-кларен, фюзен-семифюзен, т.б.) болады. Ингредиенттердің аракатынасы бойынша көмірлердің петрографиялық типтерін бөледі.
Көмір кенорны
Геологиялык дене, құрамында өнеркәсіптік мәнге ие лигнит, қоңыр көмір немесе тас көмірқабаттары (жатындары) бар таужыныстардан тұрады, алып жатқан ауданы жүздеген км²-ге дейін. Оқшау орналасуы немесе көмір алабының бөлігі болуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Геология
Специя (футбол клубы)
«Специя» (итал. «Spezia Calcio») — Италияның Специя қаласындағы футбол клубы, 1906 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Алберто Пико" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 10000 адам.
2020/21 жылғы маусымда тұңғыш рет А сериясында ойнады.
Сілтемелер
Санат:Италия футбол клубтары
Қазақ әдебиетіндегі ұлттық рух
Қазақ әдебиетіндегі ұлттық рух — 2011 жылы Алматы қаласы «Қазақ университеті» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Ө. Әбдиманұлы. Беттер саны — 192.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-30-974-4.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Қазақ университеті баспасының кітаптары
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету — таулы жерлердегі батальонды тылмен қамтамасыз ету бөлімшелерді ұрысқа қабілетті түрде ұстап тұру және жүктелген тапсырмларды орындау ушін оларға колайлы жағдайлар жасау мақсатында жүзеге асырылады.
Таулы жерлердегі бөлімшелердің ұрыс қимылдарын ұйымдастыруы мен жүргізуі, жауынгерлік тапсырмаларды орындауының айрықша әдіс-амалдары оларды тылдық камтамасыз етуге ерекше талаптар қояды.
Әскерлердің таулы жердегі әрекеттері кезіндегі тылдық қамтамасыз ету міндеттері жазық жердегі тыл міндеттеріне орайлас болғанымен, катаң табиғи ерекшеліктерін жеңуге қажет қосымша қиыншылыктарға байланысты олардың орындалуы айтарлықтай күрделі.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
thumb|300 px|Өсімдік жапырағы Фотосинтезді зерттеу барысындағы ең басты мәселелердің бірі — осы процестің өсімдіктердің жасыл жапырақтарында жүзеге асуы құбылысын ашу. Бұл сұраққа нақты жауап берген неміс ғалымы Т.В.Энгельман болды. Ол фотосинтез процесінің хлоропластарда жүретінін дәлелдеу үшін жасушаның әр түрлі бөліктерін кішкене сәуле шоқтарымен жарықтандыруға болатын микроскоп құрастырды. Жасушаның жеке бөліктерін жарықтандыра отырып, оның қай бөлігінің фотосинтезге кабілетті екенін зерттеді. Сөйтіп, ол жасушаның қай бөлігі фотосинтез процесі үшін жарық қабылдағышы бола алатынын дәлелдеді. Фотосинтездік белсенділікке талдау жасау үшін ол тек анаэробты жағдайды ғана талдап алды. Ол үшін қозғала алатын және оттектің концентрациясы жоғары болатын аймақ бағытына қарай жылжитын бактерияларды қолданды. Сонда Т.В.Энгельман бактериялардың жасушаның жарық түскен хлоропластарына жылжитынын басқа жарық түскен органоидтеріне жылжымайтынын байқаған. Бұдан Энгельман: "Хлоропластар жасушалары оттек орталығы болып табылады және фотосинтез процесі нәтижесінде оттек бөлінеді" деген тұжырым жасаған. Сонымен фотосинтез процесі кезіндегі жарықтың сіңірілуі мен оттектің бөлінуі тек хлоропластарда жүретіні анықталды.
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Тылды ұйымдастыру үшін нақты бағыттағы жолдардың саны мен сапасы, олар өтетін жергілікті жер бедері, сол жолдарда қолдануға болатын көлігі шешуші рөл атқарады. Бөлімше командирі ұрыс қимылын дайындау кезінде қимыл өткізілетін ауданның ерекшеліктерін, жыл және тәулік уакытын есепке ала отырып, бөлімшелерді оқ-дәрілер, жанар-жағармай материалдарымен, азық-түлікпен, сумен, тау жабдықтары заттарымен, жоғары өтімді машиналар құралдарымен және жүк таситын жануарларға қажетті жем-шөп пен тағалау материалдарымен өз уақытында, толық қамтамасыз ету шараларын жүргізуі керек.
Әдетте, бөлімшелердегі материалдық құралдар қоры жай жағдайларға қарағанда, өсіресе қорғаныста үлғаяды. Бөлімшелер командирлері тұмау ауруларының, үсікке шалдығу, күн тию мен күю, ашық күн жарығының көзді қарықтыруы және тау ауруының пайда болуының алдын алу, науқастар мен опырылым (көшкін) кезінде зардап шеккеңдерге жәрдем көрсету, сондай-ақ, жарақаттанғандар мен ауруларды эвакуациялау кезінде суықтан, ыстықтан, қолайсыз ауа райынан қорғау тұрғысында уақтылы шаралар өткізеді.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
Жарық фазасы
Энергетикалық процестер тікелей жарық фазасында жүреді. Жарық кванты хлоропласта орналасқан хлорофилл пигменті арқылы қабылданады. Жарық кванты мен хлорофилдер әрекеттескенде, электрондар пайда болады. Олардың ежелгі және қазіргі өсімдік организміндегі жүру жолдары бірдей емес. Ежелгі фотосинтездеуші бактериялар мен төменгі сатылы балдырларда электрондар электронды тасымалдаушы тізбек арқылы тасымалданғанда, бейорганикалық фосфат пен аденозиндифосфаттан (АДФ) аденозинтрифосфат (АТФ) түзіледі. Бұл процесте электрондар хлорофилге қайтып оралатындықтан, циклдік фотофосфорлану деп аталады. Хлоропласт ламелласының квантосомаларында орналасқан циклді фотофосфорлану тек кана фотосинтездеуші микроорганизмдер мен төменгі сатыдағы балдырларда ғана емес, жасыл өсімдіктерде де жүреді. Циклді фотофосфорлану жүретін құрылым — I фотожүйе деп аталады. I фотожүйе құрамында хлорофилл a, с бар. Олар 700 нм-де жарық сіңіреді. Жасыл өсімдіктердің фотосинтезін зерттеуде Р.Хилл 1937 жылы үлкен үлес қосты. Ол алғаш рет судың фотолизі кезіндегі молекулалық оттектің бөлінуі фотосинтездің жарық фазасында жүретін реакция екендігін аныңтаған. Бұл реакция жүзеге асу үшін міндетті түрде электрондар акцепторы қатысуы қажет, мысалы, феррицианид немесе энергия жұмсау арқылы жинайды. Осы циклдік емес фотофосфорланудың пайда болуы нәтижесінде жоғары сатыдағы (жасыл) балдырлар мен жасыл өсімдіктер атмосфераға оттек бөле бастады. Ал олардың пайда болуына дейін атмосферада оттек болмаған. Жасыл өсімдіктердің арқасында аэробты тіршілік және аэробты организмдер эволюциясы пайда болды.
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Жауынгерлік машиналарда — атыс оқ-дәрілерінің 2— 2,5 ұрыстық толымы, құрғақ тамақ үлесінің 3-5 тәуліктік азығы, батальон көлігінде — 1 оқ-дәрі толымы, 2 жанармай қоры, 7 тәуліктік азық-түлік ұсталады.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
Қараңғы фазасы
Фотосинтездің II сатысы жарық квантын қажет етпегендіктен, фотосинтездің қараңғы сатысы деп аталған. Бұл сатыда С02-ні игеру және көмірсуларды синтездеу үшін АТФ пен НАДФН энергиялары жұмсалынады. Мұнда құрамында 3—7 көміртек атомдары болатын әр алуан көміртекті қосылыстардың айналымы сияқты күрделі процестер жүреді. Бұл процесте бейорганикалық С02-ні игеретін негізгі фермент — рибулозобифосфаткарбоксилаза. Оны қысқаша "рубиско" деп атайды. Мұндай көміртектің фотосинтездік ассимиляциялану жолын Кальвин жолы деп атайды. Фотосинтездік бұл реакциялар жиынтығы фотосинтездің жарықтағы және қараңғыдағы сатысын біріктіреді. Мұнда судың құрамындағы сутек атомы көміртек диоксидінің тотықсыздануына жұмсалады. Ал оттек молекула күйінде бөлініп шығады.
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Толығымен алғанда материалдық құралдар қоры батальонның (ротаның) 5-6 тәуліктен кем емес уақыт бойы, сырттан кемексіз, өз күшімен ұрыстық қимылдар жасауын қамтамасыз етуі керек. Тылмен қамтамасыз етуді ұйымдастыру кезінде айналып әтетін жасақтар және әуе десанттарын материалдық, медициналық қамтамасыз ету мәселелеріне айрықша назар аударылады.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
Фотосинтез - органикалық заттарды жинақтаушы
Тек фотосинтез процесі ғана Жерде органикалық заттардың жиналуын қамтамасыз етеді. Барлық тірі организмдер үшін өмір сүруге қажетті жағдайлар осы процестің нәтижесінде жүзеге асады. Қазіргі уақытта адамдар маңызды энергия көзі ретінде ежелгі өсімдік организмдері әрекеттерінің нәтижесінде пайда болған — тас көмірді, мұнай мен газды пайдаланады. Осыдан жүздеген миллион жылдар бұрын ауадағы көмірқышқыл газының концентрациясы қазіргі уақыттағы концентрация мөлшерінен ондаған есе жоғары болып, соған байланысты булану эффектілері байқалған. Қазіргі кезге қарағанда сол уақытта Жер бетіндегі температура мен ылғалдылық мөлшері де жоғары болды. Жер беті тропиктік және субтропиктік климатта болып, фотосинтез нәтижесінде өсімдіктердің биомассалар қоры көп мөлшерде жинақталды. Осы кезеңдерде салмағы 100 т-ға жуық алып денелі, шөпкоректі динозаврлар тіршілік еткен. Барлық тас көмір кен орындары осы кезеңде пайда болған, соның ішіндегі ірі кен орындардың бірі — Қазақстандағы Екібастұз. Тас көмір кен орындары тіптен солтүстік полюске жақын жерде, мысалы, Шпицберген аралында да бар. Сол кезеңдермен салыстырғанда, қазіргі уақытта климат жағдайлары қатты өзгерді. Сөйте тұрса да, Жер бетінде өсімдіктердің биомассасы өте жоғары мөлшерде жинақталатын аймақтар бар. Бірақ ондай аймақтар көп емес. Сондай жердің бірі — Амазонка өзенінің бассейні. Ғалымдардың айтуынша, мұнда Жер шары жасыл өсімдіктерінен бөлінетін барлық оттек мөлшерінің төрттен бір бөлігі (1/4) түзіледі екен. Егер біз өсімдіктерді биологиялық өнімділігі жағынан жеке қарастыратын болсақ, онда ең жоғары үлес қант қамысына тиеді. Ол 1 га-дан 200 т өнім береді. Қант қамысының жоғары өнімділік көрсетуінің басты себебі, ол С4 — өсімдіктер тобына жатады. Олар көмірқышқыл газын байланыстырып, төрт атомды көміртек қосылысы оксалоацетат түзеді. Қарапайым өсімдіктермен салыстырғанда көмірқышқыл газын ассимиляциялаудың Бұл жолында энергия көп жұмсалады. Қарапайым өсімдіктерде бір молекула көмірқышқыл газын байланыстыру үшін үш молекула АТФ жұмсалса, С4—өсімдіктері үшін 5 молекула АТФ жұмсалады және Бұл процесс өте жоғары температура жағдайында жүреді. Сондықтан да температура 30—45°С аралығында көмірқышқыл газын көп сіңіретін ең жоғары фотосинтездік өнімділік қасиетін көрсетеді.
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Белгіленген бағыттарда әрекет ететін бөлімшелерді қамтамасыз ету үшін (бөлімдерде) басқару пункттері тағайындалады. Әскери жарақтандырудың роталық пункті қатынас жолдың жасырын орнында немесе оқ-дәрілерді взводқа жеткізу үшін ыңғайлы сүрлеу жолдарда рота бөлімшелеріне жақын орналасады.
Жолы қиын жерлерде әрекет жасау кезінде бөлімшеге ыстық тамақ жеткізу мүмкін болмаған жағдайда жеке құрамға құрғак азық-түлік үлесі беріледі немесе сол жерде дайындалады.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
Фотосинтез бен тыныс алу
Ендігі кезекте фотосинтез бен тыныс алу процестерінің арасындағы байланысты қарастырайық. Барлық көп жасушалы организмдер сияқты өсімдік жасушаларының құрамында аэробты тыныс алудың жасуша орталығы — митохондрия бар. Сондықтан барлық өсімдік жасушалары тыныс алады және тыныс алу кезінде оттекті сіңіреді. Тыныс алу фотосинтезге қарама-қарсы процесс. Тыныс алу кезінде органикалық қосылыстар ауадағы оттектің көмегімен тотығып, энергия және көмірқышқыл газы бөлінеді. Тыныс алу жасушаның энергетикалық қажеттілігін өтеу үшін керек. Әсіресе ол өсімдіктің фотосинтезге қатыспайтын мүшелері — тамыр, сабақ және гүлдері үшін маңызды. Тыныс алу және фотосинтез процестерінің энергетикалық қарқындылығын салыстырамыз. Қалыпты күн жарығында өсімдіктер оттекті сіңіргеніне қарағанда 20—30 есе көп мөлшерде бөліп шығарады. Фотосинтез нәтижесінде бөлініп шығатын энергия мөлшері тыныс алу нәтижесінде бөлінетін энергиядан ондаған есе көп болады. Ал жарық жоқ кезде өсімдіктер оттекті көп сіңіреді. Сондықтан да дәрігерлер өсімдігі көп бөлмеде ұйықтауға болмайтындығын ескертеді.
IC 3475
IC 3475 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Батальоннан қашықта өз бетімен, жолы қиын бағытта әрекет ететін рота ыстық тамақ жасау үшін кіші көлемді ас үймен, ал қажет болса қоры бар көлікпен қамтамасыз етіледі. Таулы аудандарда ұрыс әрекетін жүргізу кезінде бөлім мен бөлімшелерді өз уақытында сумен қамтамасыз етуге айрықша кеңіл бөлінеді.
IC 3475
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 41606, UGC 7692, MCG 2-32-123, DDO 132, ZWG 70.156, VCC 1448.
Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары
Фотосинтез бен тыныс алу
Фотосинтез процесінің нәтижесінде 1 м2 жапырақта 1 сағ ішінде 1 г органикалық зат түзіледі. Жер бетінде бір жылдың ішінде 400 млрд т органикалық зат өндіріледі. Көмір, шымтезек (торф), мұнай фотосинтез процесінің нәтижесінде осыдан миллион жыл бұрын пайда болған. Біраз жыл өсіп түрған 10—12 ағаш, бір адамды жыл бойына оттекпен қамтамасыз ете алады екен.
Хемосинтез
Хемосинтез процесін 1887 жылы орыс ғалымы С.Н. Виноградский ашқан. Ол күн сәулесі қатыспаса да, көмір қышқыл газын ассимиляциялайтын хемосинтездеуші микроорганизмдерді тапқан.
Қазіргі кезде электрон донорлары ретінде H2S сияқты заттарды және әр түрлі металл иондарын қолдана отырып, С09 ассимиляциясын жүзеге асыратын хемосинтездеуші микроорганизмдер табылған. Олардың барлығы энергияны әр түрлі бейорганикалық заттардың тотығу-тотықсыздану реакцияларынан алады. Осы микроорганизмдердің тіршілік әрекеті нәтижесінде күкірт және металл кен орындары пайда болды. Қазақстанда хемосинтездеуші микроорганизмдерді іздестіру жүргізілуде және оларды практикада су құрамында болатын улы, ауыр металдарды бейтараптандыруға қолданады. Сол сияқты алтын, т.б. бағалы металл кендерін байыту мақсатында қолдану сияқты ғылыми зерттеу жұмыстары да кеңінен жүргізілуде.
Хемосинтездеуші реакцияға мысал:
Хемосинтездеуші микроорганизмдер: H2S+C02->(CH20)n +S
Дереккөздер
Санат:Биология
Таулы жердегі қимылдарды тылдық қамтамасыз ету
Ұрыс кимылдары өтетін жерде су көздері болмаған жағдайда рота мен взводтарға су батальонның көлік құралдары, тікұшақтар арқылы жеткізіледі. Ішуге немесе тамақ дайындауға арналған су радиоактивті және улағыш заттармен, сондай-ақ, бактериялық құралдармен зақымдалмағанын тексергеннен кейін ғана қолданылады.
IC 3475
Сыртқы сілтемелер
IC 3475 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Жәмеңке Мәмбетұлы
Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.
Жетісудағы 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі. Жастайынан өткірлігімен, шешендігімен көзге түсіп, 18 жасынан билікке араласып, әділдігімен елге танылған. 19 жасында Қарқара өңірінің игі-жақсыларымен бірге Тезек төремен кездеседі. Ж. Қарқара қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарының ақылгөй ағасы атанған. Туысқан екі елдің татулығы мен достығын, бірлігі мен бейбітшілігін сақтап, нығайтуға көп еңбек сіңірген. Ж-нің ұйымдастырушылық дарыны 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс тұсында айқын байқалды. Патша үкіметінің 1916 ж. 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған жағдайға байланысты Нарынқол-Шарын өңіріндегі албан тайпасының 16 болысының өкілдері Қарқара жәрмеңкесінің шығыс жағындағы төбенің үстіне жиналып мәжіліс өткізеді. Мәжілісті Ж. бастап ашып, ол патшаның жарлығына қарсы шығып: “.... бізден бала сұрайды. Қара жұмыс істетеміз деп жақақтады. Елден бір кеткен соң не қылса, өзі біледі. Қолдан шыққан соң соғысқа айдап салмай не қылады. ... бала өлгенше, шал өлсін, патшаның жарлығын орындамаймыз” — деп сөз сөйледі. Осы мәжілістен кейін халық бұқарасы патша үкіметінің билік орындарына бағынудан бас тартты. 11 шілде күні Қарқара жәрмеңкесінде жиналған халықтың алдында Ж. Нарынқол — Шарын бөлімшесінің бастығы Подворковке қазақ халқы ресми түрде патша жарлығын орындамайтынын мәлімдеді. Ж-ге өзақ Саурықұлы, Жаңабай Құдайбергенұлы, т.б. ұлт-азаттық қозғалысты ұйымдастырушылар қолдау көрсетті. 22 шілде күні бөлімше бастығы Подворков Ж. мен өзақ Саурықұлын, 10 күннен кейін 11 шілде күні жәрмеңкедегі жиынға қатысып, белсенділік көрсеткен бір топ адамды тұтқынға алып, Қарақол түрмесіне айдатады. Түрмеге түскеннен кейін уезд бастығы полк. Иванов олардан патша жарлығын орындауды талап етеді, Ж. бастаған қозғалыс жетекшілері бұл шарттан бас тартады. Патша жендеттері 9 тамыз күні Ж-нің тамағына у қосып береді де, 10 тамыз күні Ж. қайтыс болады. өзақ Әдеб.: Әуезов М.О., Қилы заман, Қ.-о., 1928; Жұртбаев Т., Бейуақ, А., 1990; Қарқара айбаты (Құжаттар мен материалдар жинағы), А., 1991; Тәнекеев С., 1916. Ереуілтөбе әсерлері, А., 1994. Саурықұлы қайтыс болған Ж-ні құшақтап отырып: “Жан жолдасым Жәмеңке”, деп басталатын жоқтау айтады.
Руы : Шапырашты ; Асыл ; Теке
Ұлы: Жәменкеұлы Сағындық
Санат:1838 жылы туғандар Санат:1916 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ батырлары
Светлана Анатольевна Малахова-Шишкина
Светлана Анатольевна Малахова-Шишкина - 1977 жылы 27 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Серебрянск қаласында туған. Орыс. Әкесі - Шишкин Анатолий Михайлович, бас инженер. Анасы - Шишкина Валентина Игнатьевна, жұмысшы. С. Аманжолов атындағы Шығыс-Қазақстан мемлекеттік университетінің дене шынықтыру және спорт факультетін бітірген (2002), дене шынықтыру пәнініңоқытушысы, шаңғы спортының жаттықтырушысы. Орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі.
Хоббиі - спорт, кітап оқу, ұлын тәрбиелеу.
Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет.
Тұрмыс құрған. Жұбайы - Малахов Евгений Борисович, «ШҚО БЖСМ» шаңғы жарыстарының жаттықтырушысы.Ұлы - Малахов Артем Евгеньевич (1999 ж. т.).
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар Санат:Қазақстан шаңғышылары Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Осмий
thumb|100px|Осмий Os|солға Осмий (лат. Osmium; Os) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 76, ат. м. 190,2, платина металдарына жатады. Жеті изотопы бар.
Тарихы
Осмийді 1803 жылы ағылшын химигі Смитсон Теннант Уильям Х.Волластонмен бірлесіп аква-регияда платина ерігеннен кейін қалған шөгіндіден ашты.
Осыған ұқсас зерттеулерді француз химиктері Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа және Вокелен жүргізді, олар да платина кенінің ерімейтін қалдығында белгісіз элемент бар деген қорытындыға келді. Гипотетикалық элемент птен (грекше πτηνός - қанатты) деп аталды, бірақ Теннант тәжірибелері оның екі элементтің - иридий мен осмийдің қоспасы екенін көрсетті.
Жаңа элементтердің ашылуы Теннанттың 1804 жылы 21 маусымда Лондон корольдік қоғамына жазған хатында құжатталған.
Санат:Химиялық элементтер Санат:Платина тобы металдары
Рөлдік жүріс-тұрыс
Рөлдік жүріс-тұрыс - жеке адамның әдетте күтілетін жүріс-тұрысы ретінде танылатын әлеуметтік рөлді жай ғана орындаудан ерекше, белтілі бір әлеуметтік рөлі бар нақты жүріс-тұрысы.
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Терминология
Хала-Тальбей (Щучея тармағы)
Хала-Тальбей — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Щучья өзенінің оң жағалауынан 370 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 46 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Салехард қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмендегі Обь өзені тармақтарының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
ru;Хала-Тальбей (приток Щучьей)
Санат:Ресей өзендері
Громека теңдеуі
Громека теңдеуі — сұйықтық бөлігінің кез келген қозғалысының үдемелі пішінді, өзгермелі және айналмалы (құйынды) деп аталатын түрлері. Үдемелі қозғалыс Эйлердің жалпы тендеуімен сипатталады. Құйынды қозғалыстың сипаттамаларын алу үшін Эйлер теңдеуін түрлендіру кажет. Эйлер теңдеуінің оң және сол жақ бөліктерінің жекелеген бөлшектерінен құйынды қозғалыстың құрауыштарын бөліп алу үшін толық жылдамдықтың оның құрауыштарымен байланысы   өрнегімен өрнектелетінін ескере отырып,      -ден дербес туынды алып және бірнеше алгебралық түрлендірулер жасау қажет. Тендеудің сол жақ бөлігі өзгеріссіз қалдырылып, нәтижесінде теңдеулер жүйесі мына түрге келтіріледі:
Тендеудің оң жақ бөлігіндегі жақша ішіндегі мәндер құйындық, жылдамдық векторының екі еселенген проекциясы болып табылады. Жоғарыдағы теңдеу, айналымның бұрыштық жылдамдық құрауыштарын орнына мына үлгіде қойсақ, онда:
Громеканың қозғалыстың теңдеулер жүйесіне айналады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
NGC 7461
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
NGC 2956
NGC 2956 — Гидра шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы астроном Франк Муллер ашқан болатын және NGC каталогында 2956 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 27531, ESO 565-34, IRAS09369-1852.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Гидра (шоқжұлдыз)
Середняя (Воча тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ветлуга бастауынан Ветлуга қаласына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Көлемдік тұтқырлық
Көлемдік тұтқырлық - ортанын көлемдік деформациясы кезінде энергияның диссипация процесін сипаттайтын шама.
Дереккөздер
Санат:Физика
Үлкен Ұлужай
Үлкен Ұлужай — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кокса өзенінің сол жағалауынан 115 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Қатын. Өзен саласы — Бия және Қатын, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Илехова
Илехова — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кузюг өзенінің сол жағалауынан 49 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Кентрозавр
Дереккөздер
Санат: Динозаврлар Санат: Зоология
Финельц
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 818 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.6 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 502, пошта индексі — 3234.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Көктас (Павлодар облысы)
Көктас — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Алғабас ауылдық округі құрамында.
Географиялық орны
Ақсу қаласынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 266 адам (132 ер адам және 134 әйел адам) болса, 2009 жылы 35 адамды (17 ер адам және 18 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Эрвал-Секу
Эрвал-Секу (Erval Seco) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Фредерику-Вестфален экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8 417 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 363,892 км² шамасында. Халық тығыздығы — 23,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1964 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Риггинс (Айдахо)
Риггинс (Riggins) — Айдахо штатының Айдахо округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.8 км². FIPS коды — 16-67870.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 419 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айдахо қалалары Санат:Айдахо округы (Айдахо)
1546 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1546 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1546 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Рөлдік күтулер
Рөлдік күтулер - тиісті әлеуметтік рөлдердің орындалуына қойылатын бей ресми талаптардың жиынтығы ретінде көрініс табатын топтар мен ұйымдардағы адамдардың жүріс-тұрысын реттеу механизмінің ерекше бөлігі.
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Терминология
Генерал-Мариново (Видин облысы)
Генерал-Мариново (Генерал Мариново) — Болгариядағы ауыл. Видин облысына қарасты Видин қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 157 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3732. Телефон коды — 09352. ЕКАТТЕ коды — 14698.
Тоғызтарау ауданы
Тоғызтарау ауданы   (қыт. 巩留县 Gongliu ) Қытай Халық Республикасы ШҰАР дағы Іле Қазақ автономиялық облысының Іле аймағына қарасты әкімшілік-аумақтық құрылым. Тянь-Шань тауының орта бөлігінде орналасқан, Іле өзенінің жоғарғы ағысында. Халық саны 196400 адам, аумағы 4528 к.к., 1931 жылы негізі қаланған. 7 ауылдық округ, 1 қалашықтан тұрады, Шығыс солтүстік бөлігінде Күнес ауданымен, солтүстік бөлігі Нылқы ауданымен Құлжа ауданы, оңтүстігі Текес ауданымен шектесіп жатыр. Аудан аумағында қазақ, хань, ұйғыр қатарлы ұлттар тұрады, байырғы халқы қазақтар. Халқы негізінен мал шаруашылығы және егін шаруашылығымен айналысады.
Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы
Көл террасасы
Көл шашылымдары
Көл түзілімдерімен байланысты, көлдердің жаға бөлікшелерінде орналасқан шашылымдар. Көл шашылымдары террасалық, жағалық және суастылық түрлеріне бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Геология
Корреспондент-банк
Корреспондент-банк - корреспонденттік шарт (мәлімет беру шарты) негізінде басқа банкінің тапсырмасын арнайы ашылған шоттар арқылы орындайтын — клиенттерге қызмет көрсететін, сондай-ақ банк аралық операцияларды, төлемдер мен есеп айырысу бойынша бір-біріне берілетін тапсырмаларды орындайтын банк.
Дереккөздер
Санат:Экономика
Фуэнсемильян
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 137 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,20 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
Мариньяна
Мариньяна (Marignana) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Оңтүстік Корсика департаментінде орналасқан. Аяччо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 55,09 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2A154, пошта индексі — 20141.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 104 адамды құрады. Халық тығыздығы — 1,89 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Эргономика
Дереккөздер
Санат:Экономикалық терминдер Санат:Ғылыми теориялар
Макродеңгей
Макродеңгей - жалпы алғанда салалық деңгейден немесе төменгі шаруашылық буындарының (кәсіпорындардың) деңгейінен өзгеше түрде ұлттық шаруашылық деңгейі немесе, мыс., жергілікті қаржыдан өзгеше түрде мемлекеттік қаржы деңгейі (аймақтық деңгей).
Дереккөздер
Санат:Экономика
Вайнберген
Вайнберген (Weinbergen) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Унструт-Хайних ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3123 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 43,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 64 066. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Мартин Менге.
Райхенберг (Бавария)
Райхенберг (Reichenberg) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Вюрцбург ауданының құрамына енеді.
Вайнберген
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Райхенберг (Бавария)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Сампи
Сампи (Sempy) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Монтрей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8 шаршы шақырым шамасында.
Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)
Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы (Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы) — 1926-1936 жылдары болған РКФСР құрамындағы автономиялық республика.
Сампи
Коммунаның INSEE коды — 62787, пошта индексі — 62170.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 291 адамды құрады. Халық тығыздығы — 36,38 адам/км².
Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)
Тарихы
1926 жылы 1 ақпанда Қырғыз АО өзгерту арқылы Қырғыз АСКР құрылды.
Сампи
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)
Тарихы
1934 жылы 20 тамызда БОАК төралқасы республиканы жаңа аудандарға бөлінуін бекітті.
Сампи
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Ровьяно
Ровьяно (Roviano) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Рим провинциясында орналасқан.
Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)
Тарихы
Жаңа «сталиндік» конституцияның қабылдануымен — 1936 жылы 5 желтоқсанда Қырғыз АСКР Қырғыз КСР-іне айналды.
Ровьяно
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1444 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 172 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. Пошта индексі — 27.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Giovanni Decollato.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Вольфартс (Вайдхофен-Ланд қауымы)
Вольфартс (Вайдхофен-Ланд қауымы) (Wohlfahrts (Gemeinde Waidhofen-Land)) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Вайдхофен округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1165 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 32.44 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — WT, ресми идентификациялық коды — 3 22 21.
Көмірші
Көмірші — Алматы облысы Райымбек ауданы, Сарыжаз ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Вольфартс (Вайдхофен-Ланд қауымы)
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Рамхартер саналады.
Көмірші
Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде.
Вольфартс (Вайдхофен-Ланд қауымы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Эребус
Эребус (Erebus) – Батыс Антарктидадағы әрекетті жанартау, Росс аралында. Әрекетті кратері (диам. 850 м, тереңд,. 275 м) 3794 м биіктікте орналасқан. Базальттан тұрады. Кальдерінде фуморолдар мен гейзерлер бар. 1908 жылдың шілде – қыркүйек айларында өте күшті атқылауы болды. Эребус жанартауын 1841 ж. полюс зерттеушісі Дж. Росс ашып, өз кемесінің атын берген.
Вольфартс (Вайдхофен-Ланд қауымы)
Сыртқы сілтемелер
Вольфартс (Община Вайдхофен-Ланд)
Эребус
Дереккөздер
Санат:Антарктида географиясы
Көмірші
Дереккөздер
Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Моледу (Каштру-Дайри)
Моледу (Каштру-Дайри) (Moledo (Castro Daire)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Каштру-Дайри муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 314 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 43,83 км² шамасында. Халық тығыздығы — 30 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Сәбит Мұқанұлы Мұқанов
Сәбит Мұқанұлы Мұқанов (1901 жылы 13 сәуірде туған, Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі - 1973 жылы 18 сәуірде қайтыс болған, Алматы) — қазақтың әйгілі жазушысы, ақыны, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, 1936-1937 және 1943-1952 жылдары Қазақстан Жазушылар Одағының төрағасы.
thumb|right|200px
Өмірі мен шығармашылығы
Сәбит Мұқанов қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар (бұрынғы Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі, Таузар болысына қарасты екінші ауыл) деген жерде кедей отбасында 13 сәуір (26 сәуір) 1900 жылы туған. Сәбит жеті жасқа келгенде әкесі – Мұқан, сегізге толғанда шешесі өледі де, Мұстафа деген ағасының қолында қалады. Жетімдіктің ауыр қасіретін тартқан Сәбит он жасынан бастап өз бетінше еңбек етеді. Керей тайпасының сибан шимойын руынан шыққан.
Қазан социалистік төңкерісінің жеңісі арқасында Сәбит Мұқанов та жалшылық қамытын біржола үзіп, аңсаған арманына жетті, жаңа өмір үшін күресушілердің алдыңғы қатарына саяси-әлеуметтік, қоғамдық істерге белсене қатынасты. Ол 1918 жылдың күзінде Омбы қаласындағы мұғалімдер курсына түсіп, онда бір жыл оқиды. Осы жылдары «Көңілім» (1917), «Зарығу» (1918), «Жоқшылыққа» (1918) өлеңдерін жазды. Білім ала жүріп, М.Жұмабаевқа хатшылық етті‚ оның педагогика тарихы курсынан оқыған лекцияларын қағазға түсірді. Өзі де алғашқы өлеңдерін Мағжанға оқып беріп‚ ақындық өнерін шыңдады.
Сәбит курсты бітіргеннен кейін ауылда мұғалім болады, жергілікті «Совдеп» жұмысына белсене араласады. Совет үкіметіне жан таласа қарсы тұрған бай-кулактардың бандиттік топтарын талқандауға төтенше құрылған әскери бөлім қатарына кіреді. Көкшетау ревкомының төрағасы болып қызмет атқарады. 1920 жылы жаз айында Жұмабаевтың жетекшілігімен оқытушылар курсы қайта ашылып, күзге дейін сонда оқуын жалғастырды. 1920 жылы Бүкілодақтық Коммунист (большевиктер) партиясына мүшелікке өтіп, 1921-1922 жылдары Петропавл қалалық партия комитетінде істейді. Осы тұста Сәбит Мұқановтың өлең, мақалалары «Еңбекші қазақ», «Жас қайрат», «Лениншіл жас» газеттері мен «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі» журналдарында жиі басылды. 1922-1924 жылдары Оренбургтегі рабфакта оқып, орыс әдебиеті классиктерінің шығармаларымен де танысады.
Партия орындарында қызмет атқара жүріп ол көп мәселелердің сырын ұғынады. Қазақ совет әдебиетінің өсуіне бөгет жасау ниетімен жаңашыл жас жазушыларды қақпайлап, тізгіндеп ұстамақ болған ұлтшыл-алашордашылардың зиянды әрекеттерін Сәбит дер кезінде байқап, Сәкен Сейфуллин бастаған советтік жас ақын-жазушылармен бірге тап жауларына қарсы күрес ашады. 1921 жылы коммунистік төтенше әскери бөлімнің жауынгері болды. 1921–22 жылдары әртүрлі қызметтер атқарады‚ ел арасында астық жинау жұмысын жүргізді‚ Ақмола губерниясы ГПУ-дің Көкшетау болысындағы оперативтік уәкілі және РК(б)П Ақмола губернаторлық комитетінің нұсқаушысы болып қызмет атқарды.
С.Мұқанов жиырмасыншы жылдары бірнеше ұсақ өлеңдермен бірге, «Жетім қыз күйі», «Тұлпар жорығы», «Балбөпе», «Батырақ», «Октябрьдің өткелдері», «Қанды көл», «Құланның құны» дейтін поэмалары мен «Сұлушаш» романын жазды. нобай|Сәбит Мұқанұлы Мұқанов 1922 жылы Орынбордағы рабфакқа (жұмысшылар факультетіне) түсіп, оны 1926 жылы бітіреді. Баспасөз орындарында қызмет атқарды: Республикалық «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің бөлімін басқарды, Қазақстан Мемлекеттік баспасының бас редакторы (1926-28) болды, осы кезде ұлтшылдарды әйгілеуге арналған айтысқа қатынасады. 1928 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) университетінің филология факультетіне оқуға түсіп‚ аз уақыттан соң отбасы жағдайына байланысты Петропавл қаласына келіп‚ «Кеңес ауылы» газетінің редакторы және жазушылар бөлімінің жетекшісі болды. 1930 жылы жергілікті ақын-жазушылар шығармалары негізінде «Жарыс» атты альманах шығарып‚ Қазақстанның әр жеріндегі шығармашылық ұйымдарға үлгі көрсетті. 1932 жылы Мәскеудегі Қызыл профессорлар институтының әдебиет бөліміне түсіп, оны 1935 жылы бітіреді. 1935 жылы республикалық «Кеңес ауылы», «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакторы қызметін атқарды. Қазақстан Жазушылар одағын (1936–37, 1943–51) басқарды‚ ҚазПИ-де (1937-41, қазіргі ҚазҰПУ) профессор болып, қазақ әдебиетінен дәріс береді.
Сәбит әр алуан қызметтер арқауымен қатар түрлі жанрда жаңа шығармаларын жариялады. Поэзияда: «Колхозды ауыл осындай», «Майға сәлем», «Сөз-советтік армия»; драматургияда: «Күрес күндерінде» (1938), «Алтын астық» (1939); прозада: «Жұмбақ жалау» (1938), «Менің мектептерім» (1940), «Балуан Шолақ» (1941) сықылды шығармалар осы жылдардың жемісі.
Екінші Дүниежүзәлік соғысы күндерінде ақын азаматтық, саяси лириканы өткірлей түсті. 1943 – 1951 жылдары Сабит Мұқанов Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы болып істеді. Бұл тұста да ол жас ақын-жазушыларды баулып, үнемі көмек көрсетіп отырумен қатар, өз творчествосын да байытып, «Сырдария», «Тыңда туған байлық», «Мөлдір махаббат», «Есею жылдары» атты романдары мен «Саяхаттар» (1945), «Туған жердің тыңында» (1955), «Адам Атаның шоқысында», «Алыптың адамдары» тәрізді очерктерін жазды.
1950 жылы Сәбит Мұқановтың шығармашылық қызметінің 30 жылдығы, жасының 50-ге толуына арналған мерейтойына республика жұртшылығы салтанатпен өткізді. Қазақ совет әдебиетінің туып, қалыптасу процесінде үздіксіз сіңіріп келген еңбектері үшін Сәбит Мұқанов екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталды.
1960 жылы жазушының 60 жасқа толуына байланысты оның совет әдебиетіне қосқан зор үлесін атап, КСРО Жоғарғы Кеңесі Сәбит Мұқановты Ленин орденімен наградтады.
«Менің мектептерім»
Сәбит Мұқанов өз өмір өткелдерін әңгімелей отырып, сол кездегі халық басында болған ауыртпалықтарды сөз етті. Қазақ ауылының революцияға дейінгі тұрмысын суреттеуде жазушы балалық шағын бір шолып өтеді де, Мұқан мен Тұрағұлдың, Мұстафа мен Нұртазаның араларындағы қайшылықтардың бетін ашады.
«Менің мектептерім» мен «Өмір мектебі» мемуалдық шығарма болғандықтан, басынан аяғына дейін сюжеттік желі үзілмей, біріне-бірі өрбіп отыра бермейді. Алайда, әңгімеге тікелей қатынасып, әр істің басы-қасында жүретін негізгі кейіпкердің типтік образы арқылы белгілі бір дәуірдің оқиғасын шығармадан айқын көруге болады. Мұның өзі шын мәнінде өмірбаяндық (библиографиялық) шығармалардың жанрлық ерекшелігінен келіп туады, өмір фактілері, тарихи оқиға басты кейіпкерлердің көз алдынан өтеді. Сондықтан да белгілі бір кездегі оқиға да, әдет-ғұрып, салт-сана да бұл романда әңгімешінің өмірге қоян-қолтық араласуы арқылы көрінген. Осыған орай шығармада жаңа адамдар, тың оқиғалар пайда болып отырады.
Шығармаларда өмір күнделігі басты геройдың бір жүріп, бір тұрған еңбек адамдарының тұрмыс тіршіліктерінен де танылады. Бет қаритын шыңылтыр аяздарда, боранды күндерде бай малының соңында жүрген жалшылар мен еңбегі еш болған кедей шаруалардың ауыр тұрмысы тебірендірмей қоймайды. Орыс крестьяндарынан көргендерін тұрмыс тіршіліктеріне пайдаланып, егін егіп, өз беттерінше күн көрмекші болған кедей шаруаларды бұра бастырмай, жайқалған астықты жылқыға жеткізіп тастап отыратын Тұртай сияқты байлар да романда әшкереленеді. «Малы бағылмай бос жүретін кең жайлауға егін сеппе деп едім, тыңдамадыңдар, өз обалдарың өзіңе» деп қарап тұратын Нұртаза би де сол Тұртай, тұрағұлдардан асып кете алмайды. Қараңғылық жайлаған қазақ аулында дүмше молдалардың тигізген кесір-кесепаттары да аз емес. Сол бір ауырпалықтарды өз басынан кешірген басты герой үнемі кедей жалшылардың арасынан көрінеді де, болашаққа зор сенім артып отырады.
«Өмір мектебі»
«Өмір мектебінде» кала мен ауыл өмірі қатар суреттеледі, негізгі кейіпкерлер тап күресін жүргізушілер болып келеді. Жазушы «Менің мектептерімде» кісі есігінде жүрген кедей, жалшылардың айғағы ретінде көрінсе, екінші кітапта сол жалшылардың оқу оқып, әлеумет ісіне араласып жүргендіктерін елестетеді. Шығармада автор әрбір істің басы-қасынан көрініп, не сол жұмысты атқарушылардың бірі болғандығын үнемі аңғартып отырады. Октябрь революциясының жеңісі нәтижесінде туған жаңалықтар, Қазақстанда Совет үкіметінің орнауы бұл шығармада нақты және жан-жақты суреттелген.
Бұл шығармалар өз дәуірінің шежіресі есепті. Станция жұмыскері Бексеит пен Нұркиннің Омбыдағы колчактар ұясын талқандауға қатынасуы да бір кездегі тарихи жағдайдың айғағы. Романда халықтың мәдени тұрмысы мен өнерге деген құмарлығы кең суреттелген. Көңіл-күйін, жүрек сезімін ақтара жазған қыз бен жігіттің өлең хаттарында өмір қыспағының іздері жатса, Оспан мен Мақметті мұқату үшін шығарылған өлеңде поэзияны құрал ретінде жұмсаушылық, ән мен күй, өлеңге деген құмарлық, ұлттық дәстүр шығармадан өзекті орын алады.
«Алуа басында нелер бір әдемі түндер болады. Кейбір айлы, жұлдызды немесе алашабыр бұлтты тымық түндерде ауылдан қалаға қарай беттеп шығып, жар қабақтана біткен жағадағы жұпар иісті жасыл шалғынның арасында бауырлай жата кетіп, жан-жағыңа көзіңді тіксең де, құлағыңды тіксең де нелер бір көркем суреттерді, нелер бір көркем дауыстарды естисің... Әлде қайдағы ауылдардан кейде екі әйел қосылып, кейде бір әйел мен бір еркек қосылып, кейде екі еркек қосылып, кейде әйелдердің я еркектердің бірнешеулері қосылып, кейде бірнеше еркектер мен бірнеше әйелдердің дауыстары сапырылып кетіп тымық түнде жұлдызды аспанға биіктеп көтерілген ән құлағыңа шалынса, ол алтыбақан тепкен қыз бозбалалардың әндері екенін айтпай-ақ шамалайсың... Әлдеқайдағы сайлардан кісінеген де шырқала, кейде баяулап естіліп жатады». («Өмір мектебі», 103-бет.)
«Өмір мектебінде» халықтың рухани тұрмысы басты геройдың күрес жолдары арқылы көрінеді де, «Есею жылдары» атты үшінші кітапта тамырын тереңдете түседі. Совет үкіметін нығайту жолында болған әр алуан күресті арқау ететін бұл роман социялистік зор оқиғаларды қамтиды.
«Есею жылдары»
«Есею жылдарында» жазушы бұрыннан көтеріп келе жатқан тақырыбына қайта оралып, ұлтшыл, байшыл ақын-жазушыларға қарсы жүргізілген күрес өмір фактісіне сүйене отырып баяндайды. Еліміздегі мәдени революция кезінде әлеуметтік зор істер атқарған қоғам қайраткелері қатарында Сәкен Сейфуллин, Абдолла Асылбеков, Әбілқайыр Досов, Белаш, Зікірия Мухеев, Ораз Исаев, Жанайдар Садуақасов, Ораз Жандосов, Сейітқали Меңдешевтер есімі аталады. Негізгі кейіпкерлердің бірі болып отыратын жазушы шығарманың басынан аяғына дейін көрініп, үлкен тартыс, зор оқиғаға тікелей араласып жүреді. Солай бола тұрса да, автор кейде көргеннің куәсі болудан әрі аса алмай қалады.
Романда сөз болатын кейіпкерлер саны өте көп, олардың көпшілігі жиын, митинг, мәжілістерде көрініс береді де, шығарма өрісінен шығып қалады. Бұл салада жазушының кейіпкерлерге деген субъективтік қатынасы да біраз әсер еткен. Ел біліп, жұрт таныған тарихи адамдардың қайсы бірі шығармадан өз орнын таппай жататындығы да бар. Дегенмен, бұл роман өз жаңалығымен, өзіндік өзгешелігімен танылған. Шығармада елімізде жүргізілген мәдени революцияның адам санасына әсері нақтылы характерді ашу үстінде көрінген.
Әлеуметтік ішкі қайшылықтар роман сюжетінің тартыс желісін құрған. Совет мекемелеріне, үкімет орындарына орналасып алып ұлтшылдық уын себу үшін совет кадрларын қуғынға салған әрекеттерді шығармада терең ашылған.
Социалистік құрылыстың әрбір саласынан көрінетін тарихи адамдардың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін жазушы ұтымды әңгімелеген. Революционерлердің социалистік құрылысты нығайту жолындағы, идеология майданындағы жүргізген күресін көркемдік шындыққа көтере суреттеген.
Жазушы бір жүріп, бірге болған адамдар жайын сөз еткенде олардың характерлерін ашудан көрі өмірбаяндарына көбірек тоқтайды. Романда қаһармандардың арасындағы өзара кикілжің, атақ мансапқа таласу жақтары көп айтылған. Бұл ұнамды образдардың саяси, әлеуметтік мәселелерде атқарған зор істерін көрсетуге көлеңке түсірген.
Сабит Мұқанов ақындық өнерін лирикадан бастап, жиырмасыншы жылдардың екінші жарымында көлемді поэмалар жазды. Ұлы Октябрь революциясына дейінгі қазақ әдебиетінде өріс алған поэзия жанры жас талантқа игі ықпал жасаған. Ол халық мұрасының асыл дәстүрлерінің де молынан үйренген.
Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің ықпалы
Әдебиет тарихында белгілі бір кезең үшін құбылып болып оқырманын он сан ойға салып келетін шығармалар болды. Өзі құбылыс болумен бірге кезең үшін көркем сөзге талапкер жастарды даярлай келетіні бар. Қазақ совет әдебиетінің классиктерінң бірі – Сәбит Мұқановтың өлеңмен жазылған тұңғыш роман осындай шығарма санатына жатады. Қазақ совет әдебиетіндегі өлеңмен жазылған тұңғыш роман әдебиетке жаңа леп, тың тыныс ала келген. Бұл жауһар туынды күні бүгінге дейін оқырманның барша буынын сұлулыққа баулуда.
Роман алпысыншы жылдарға дейін талай талапкердің әдебиетке келуіне айтарлықтай ықпал-әсер етті. Жастарды сұлулыққа құштарландыра, сөз құпиясын меңгеруде тәрбиеші болды. Мұның өзі қазақ совет әдебиетінің профессионалдық тәжірибесі аз, халықтың сан ғасырлардан бері рухани қажетін өтеп келе жатқан фольклордан әлі де іргесін бөлектеп үлгермеген сәтте дүниеге келген көркем шығарманың күні бүгінге дейін атқарған үлкен эстетикалық қызметін көрсетсе керек. Сондықтан тұтас бір халықты оқырмандық белгілі бір кезеңнен алып өткен, туған әдебиетіміздің қазір ағасына айналған ат төбеліндей аға буынын, сан-сапасы молайған кейінгі толқын қаламгерлерін тәрбиелеген, қазіргі салауатты көркем шығармамен бірге тәрбиелесіп келе жатқан романның қыр-сырына бүгінгі уақыт биігінен үңілуге, творчестволық тарихы, кейінгі тағдыры туралы қызыға әңгімелеуге болады. Жақында ғана жарық көргеніне елу жыл толған роман кейінгі ұрпақтан жаңаша сөз етуді тілейтіні де анық. Халық арасында айтылатын жыр негізінде эпикалық таптық туынды жазуды көздейді. Өйткені «Сұлушаш» эпосы жас ақынға өте жақын, етене таныс материал еді. Халық эпосы – «Сұлушаш» бала Сәбиттің талай-талай домбыраға қосып айтып тындаушыларын риза еткен, тіпті күндік дәм-тұзын айырған жыры. Ол кейін «панасыз жетім күнімде, халық жиналған жерлерде, немесе әдебиетке әуес жеке үйлерде жаттаған өлеңдерімді, әсіресе, хиссаларды айтып сонымен тамақ асырадым» («Өсу жолдарымыз», 654 бет) деп жазған, «Сұлушашты» ойға алғаны деп түсінуіміз керек. Халық эпосы Сәбитті осылайша сұлулыққа тәрбиелеген. Көкірегіне құлай жатталған жыр қашанғы айна-қатесіз қайталанып айтыла береді. Орындаушының көңіл-күйіне орай кейде асып-тасып толығып та, қысқарып та сан мәрте айтылған болар-ау?! Осы жайды назарға алсақ, Сәбит Мұқанов белгілі дәрежеде эпос («Сұлушаш») айтушысының біріне айналған екен. Эпос айтушысы – творчестволық тұлға. Жанынан алмай, жадынан қоспай айтпайды. Эпос және оның айтушыларының тарихи тәжірибесіне қарап, халықтың ғашықтық лиро-эпикалық жыры – «Сұлушаш» - Сәбитті, Сәбит – жырды байытты, дамытты, жетілдірді деп нық сеніммен айта аламыз.