cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дін
Дін мен ғылым
Ал дін консервативті, статикалы (тыныш) болады. Яғни қоғаммен бірге даму емес, бұрын қалай айтылса, солай қалдырады. Егер қоғам даму барысында сәйкессіздіктер болса, оны адасқандық деп жариялайды. Дегенмен, діндер де жаңа ғылыми, философиялық байқауларды өзіне икемдеуге тырысады. Мысалы, Жойқын жарылыс ешбір дінді растамайтын физикалық космология теориясы. Бірақ оны Христиан діні мен Ислам діні өздерін растау үшін қолдануға талпынуда.
Ғылым үнемі ізденіс үстінде, дәлелденген факттерге де күмәнданып, қайта қарастыра алады. Дінде бұлай жасауға мүлдем тиым салынған. Егер бір мәселеге күмәндансаңыз оның ғұлама/пәтуә берушісін тыңдауға тиіссіз, өз бетіңізше іздену адасқандық, тіпті діннің жауы деп айыпталады. Иудаизм кезінде Бенедикт Спинозаны идеяларына бола діннен қуып, тіпті өміріне қауіп те туғызғаны белгілі. Ал, ортағасырда христиан инквизициясы жүз мыңдаған ғалымды отқа өртеген. Әрине, ислам діні тарихында да кітаптарды өртеу, ғалымдарды қудалау, мәдени мұраларды қирату әрекеттері болды, оны аз санды әсіредіншілдер жасады деген күнде де, жалпы жағынан дінді қорғауды желеу еткен, және дін талабына қайшы келмейді.
Ғылым үнемі ізеністі, оқуды талап етеді. Сондықтан да ғылыммен айналысу көпшілік үшін біршама қиын. Қазіргі ғылыми зерттеулерге біршама қаражат кетеді, сондықтан жеке адамдар еркін айналыса алмайды. Жаңа теорияларды көп санды жұрт түсінбейді. Ал дін кез келген адамға түсінікті, ыңғайлы, тек сену болса жеткілікті, өйткені діндер негізінен ортағасырлық деңгейде сөйлейді. thumb|right|300px|Зорастризмнің от храмы, Мумбай, Индия
Дін және мәдениет
Адамзаттың тұтас тарихына және ұлттардың жеке тарихына зер салсақ, діннің адамзат тарихында түрлі деңгейде сақталып келгенін көреміз. Ұлттардың өз жеке діни сенімінен тартып, кейінгі бірлікке клеген мәлім халықаралық дінге сенуіне дейін дін мен мәдениет қатар жүреді. Орта ғасырда діннің мәдениетке ықпалы тіке болды, тек кейінгі ғасырларда ғана дін біртіндеп әлеуметтік үстем орыннан түсіп, қатардағы құндылықтардың бірі бола бастады. Демократия мен адам құқықтарының, сенім бостандығының қорғалуы діннді бәрін белгілеу мүмкіндігінен айырды. Дегенмен діннің халықтар өміріндегі рөлі әлі де айтарлықтай екені белгілі. Дін арқылы кей халықтар біріккені мәлім, дін себебінен кей халықтар ыдарағаны да шындық.
Әр халықтың ішінде белгілі бір дінге сенетіндердің басым болуына орай сол діннің ерекшеліктері сол халықтың мәдениетінде көбірек көрініс табады. Әрине, мәдениет дінмен шектелмейді, мәдениетке әсер ететін факторлар әртүрлі, сан алуан, ал ұқсас діндегі халықтардың мәдениеті де әртүрлі. Медениет - ортақ бірлікке келген құндылықтар жүйесі. Құндылықтар этика мен эстетикадан тартып заң мен тәртіпке дейін сол халықтың ұлттық болмысын паш етеді. Ал, сол халық сенетін дін осы құндылықтардың бір мазмұны.
Дінге сенетіндер саны
http://www.adherents.com -ның пікірінше, төмендегі дінге сенетін адамдар туралы кесте "шамамен көрстіліп, жақындатып есептелген.".
Дін және экономика
thumb|right|300px|Дүниедегі кейбір мемлекеттердің дінге сенуі мен [[экономикасының байланысы, 2012, (кіріс доллармен есептелген, тік баған - дінге сенуді, көлденеңі - жылдық жан басындық кірісті білдіреді, құрлықтар бойынша боялған).]]
Ибраһимдік діндер
thumb|right|250px|Патриарх Ибраһим (József Molnár) Ибраһимдік діндер дегеніміз Ибраһим ұрпақтарының монотеистік діни сенімдері: Иудаизм, Христиан және Ислам дінін жиынтықтап біртұтас айтады. Бұл үш діннің жалпы дүние туралы онтологиялық жүйесі қарайлас, дүниені осы дүние және о дүниеге бөледі, бұл дүниені өткінші, жалған деп қарайды, о дүние жұмақ пен тозаққа бөлінеді, өмірдің мақсаты жұмаққа талпыну, тозақтан сақтану деп есепейді. Олардың сиыну жүйесінде де өзара сабақтастық, мұрагерлік анық байқалады.
Иудаизм
Иудаизм ең көне Ибраһимдік дін болып, ежелгі израиль және иудей халқының - еврейлердің діни сенімін көрсетеді. Тәурат бұл діннің фундаменталды кітабы, сондай-ақ Танах немесе Еврей Інжілін де қамтиды. Ол алғашында ауызша сақталып, кейін жазбаша Мідраш және Талмұд болып та жазылған. Иудаизм бойынша Құдай өзінің заңын Мұсаға Синей тауында берді, он өсиет формасында, сол он өсиет Құдайға сенімнің негізі деп есептейді. Он өсиет Құдай мен адамның жасасқан алғашқы келісім болып, көне келісім деп аталады, мұндағы алғашқы күнә деген адам атаның алманы жеуінен туған күнәдан арылу жолы - он ережені ұстану болып табылады. Тарихта еврей халқы Иерусалим қаласы құлатылған соң жыл санаудың 70 жылынан бастап тарыдай тозып кетеді. Бірақ олар көбінесе осы иудаизмді ұстанады. Қазір 13 миллиондай еврей халқы, оның 40 пайызы Изарильде, тағы 40 пайызы АҚШта, осы Иудаизмді негізгі дін етіп сиынады.
Христиан діні
thumb|right|200px|Ғайса пайғамбар Христиан діні Назареттік Ғайсаның өмірі мен тәлімін негіз етіп, 1 ғасыр айналасында пайда болған, Жаңа келісім деп аталатын Ибраимдік сенім жүйесі. Жаңа келісім деген сөз Исаның өз қаны арқылы Құдайдан алғашқы күнәдан арылу келісім деген мағынада айтылады. Бұл сенім жүйесі бойынша Ғайса жартылай адам, жартылай Құдай, өйткені оның анасы Мәриям осы дін бойынша Құдай жағынан жүкті болған делінеді. Сөйтіп Ғайса Құдайдың ұлы ретінде осы дүниеге адамзатты алғашқы күнәдан арылту үшін келеді. Бірақ адамзаттың түсінбестігінен крестке шегеленеді. Негізінен Христиандар Үштікке - яғни Құдай әке, Киелі рух және Құдайдың ұлы сынды үштің бірлігіне сенеді. Христиан дінің тармақтары:
Христиан дінінің мынадай шағын топтары бар:
Ислам
thumb|right|300px|Кағбаға тауап ету Ислам діні Құранды негіз еткен Ибраһимдік бір сенім жүйесі, ол 7 ғасырда Араб түбегінде Мұхамед пайғамбар жағынан пайда болды. Ол өзіне дейінгі Иудаизм және Христиан дініндегі пайғамбарларды мойындай отырып, Мұхамедті ең негізгі пайғамбар деп есептейді. Бұл дін Шығыс Оңтүстік Азияға, Солтүстік Африкаға, Батыс азияға, Орталық азияға кең таралған.
Дін атаулы адам мен әлемді Құдіретті күшпен тұтастыруға тырысады. Ислам дінінде бұл құдіретті күш Алла деп аталады. Ислам діні бойынша, адам дегеніміз Алланың алдындағы құл, Алла қаласа оны жойып жібере алады, оның тағдыры, бақыты мен соры Алладан. Сондықтан ол құлшылық жасап, осы дүниеге әкелгеніне ризалық білдірге міндетті. Адам Алладан қорқуы керек, әйтпесе Алланың ғазабына ұшырауы мүмкін. Исламда шын діндар бұл дүниелік нәрселерді емес, о дүниелік жұмақты көздейді. Егер оның ісі дінге сай болса, Алла оны шарап өзені ағып жатқан, сансыз хор қыздары бар жұмаққа апарады. Ал, ісі дінге қайшы болса, Алла оны тозақ отында өртейді, әр рет адам қайта тіріледі, тағы өртейді, тағы тіріледі, осылай шексіз жаза күтіп тұр. Ислам діні бойынша Алланы бір деп есептеу және Мұхаммед пайғмбарды мойындау мұсылмандық есептеледі. Ал, ондай болмаса ол кәпір деп қараланады. Ары қарай адам 5 парызды өтеуі керек, өзін бүкілдей Құдайдың о дүниедегі сыйына арнауы керек. Ислам діні бұл дүниені бес күндік, аса маңызды емес деп есептеп, адамға әрқашан ажал мен Алланы еске алып өмір сүруді талап етеді.
Шолақай
Шолақай — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Шолақай ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаркент қаласынан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде, Өсек (Үсек) өзенінің жағалауындағы қамыс, құрақ, бозжусан, т.б. шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2884 адам (1442 ер адам және 1442 әйел адам) болса, 2009 жылы 3407 адамды (1719 ер адам және 1688 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Техникалық су
Техникалық су (Техническая вода) — техникалық мақсатқа қолдануға жарамды су.
Дереккөздер
Санат:Физика
Чаула
Чаула — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Турунгас өзенінің сол жағалауынан 18 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері
Көтеш Райымбекұлы
нобай Көтеш Райымбекұлы (1745, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 1818, сонда) – халық ақыны. Алғаш рет 17 жасында Абылай ханға қарсы бас көтерген Мейрам руын мадақтаған өлеңі арқылы аты шығады. Оның өлеңдерінің көпшілігі шешендік, нақыл, жұмбақ түрінде халыққа көбірек тараған. Ақынның өлеңдерін зерттеп-жинаушылар: Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Бозтай Жақыпбаев, Ғалымжан Мұқатов. Көтештің шығармалары көркемдік құндылығы жоғары, идеясы терең, мазмұнды болып келеді. “Абылай, Ботақанды сен өлтірдің”, “Күркелінің бауыры күнде дауыл”, “Сексен ерікке қоймады-ау, қалжыратып”, “Қартайғанда қатының дұшпан болады”, “Кәрілік, жылы-жұмсақ ас жарай ма”, “Қыз бен Көтеш”, “Көтештің Кіпіне қызбен айтысы”, “Көтештің Зағипамен айтысы” деген айтыс өлеңдерінде көшпелі халық өмірінің шындығы көрінсе, екіншіден, тоғышарлықты келекелеп, астарлы сөзбен әжуалап отырғаны байқалады. Ақынның бірқатар өлеңдері мен айтыстары “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1961), “Алдаспан” (1971), “Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы” (1985) атты жинақтарда жарияланды.
Өмірбаян
Көтеш — ХVІІІ ғ. өмір сүрген ақын. Қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданында туып-өскен. Арғы атасы — Тұрлыбек. Арғын тайпасы Сүйіндік руының Күлік бөлімінн шыққан. Ол ақындықпен жас кезінен шұғылданған. Әуелі елдегі айтыс дәстүрі бойынша танылып, арнау өлеңдер айтып жүрген. Кейін әлеуметтік мәселелерге үн қосып, елінің тарихын, жауға қарсы жорықтарын, өз дәуірінің келелі мәселелерін көтеріп отырған.
Көтеш нағыз ақпа ақындарға тән қасиеттермен танылып, сол ақындар поэзиясы үлгісін ұстаған, қара өлең, қайым өлең жанр түрлерін байытқан. Ақынның бізге мәлім шығармалары осыған дәлел. Өзінің мазмұны жағынан әлеуметтік, қоғамдық, тұрмыстық мәселелерді кеңінен көтеріп, әр түрлі лирикалық өлеңдерін шығарған.
Ақындарша айтысып, арнау, ойнақы терме, сынай арнаулар да айтып жүрген. Қалмақтың қазақ жерін босату күресіне белсене араласқан әрі батыр, әрі ақын саналған ол Жасыбай, Олжабай батырлар бастаған Сүйіндіктердің қалың қолдарымен бірге жүріп, әрбір күрес нәтижелерін сөз еткен. Аталмыш батырлар туралы ұзақ жырларды толғап жүрген.
Көтеш — өлеңді көп шығарған төкпе ақын. Оның әлі жиналмай, ел аузында жүрген сөздері көп. Ақын шығармалары өз кезінің талай тақырыптарын көтеріп, ішкі-сыртқы ел қайшылықтарына үн қосқан. Ол өз еліндегі кемтарлар тұрмысын, әлеуметтік теңсіздіктерді де, халықтың мұң-шерлерін де толғана жырлады.
«Ақтабан шұбырынды» оқиғасынан мол хабардар Көтеш сол ауыр оқиғаны тебірене толғап, халық қайғысына үн қосады. Қалмаққа қарсы соғыс аяқталып, ішкі егестер қозған кезде Көтеш Абылай ханға наразы ерлер жағында болып, сол ханға қарсы топтың сойылын соғып, Бөгенбай, Қазыбек, Олжабай бастаған топпен бірге Абылайдың өзімшіл өр мінездерін бетіне басқан. Ел арасындағы: «Көтештің «Ер Олжабай», «Ботан» атты жырлары болушы еді. Ол жырларында ақын онша мақтамапты ханды. Нәтижесінде ақын көп қуғын да көреді. Өле-өлгенше алдына мал салмай, кедейлік зардабын шегіп өтті. Ақыры елден кетіп, сол қарақшылар қолынан қаза тауып еді» деген аңыздар осыны аңғартады.
Көтеш ел адамдарына қаратып арнау өлеңдерін шығарып жүрген. Еліндегі Тінәлі, Тышқанбай, Қапан деген байлар сыйлығына байланысты айтқан өлеңдерінде мейірбандықты, кең пейілділікті жақтайды. Өзін-өзі зор тұтып, басқаны менсінбеген мырзаларға да Көтеш өткір мысқылдар арнап отырған. Торайғыр биге айтқан сөздері де өткір. Ақын мінер атқа, ішер асқа зар болып өткен. Бұған оның өлеңдері де айғақ. Қартая келе ол келін-балаларына риза болмай, оларға наразылығын білдіріп өлеңдер шығарып жүріпті. Балаларын жақтап, өзін күтпеген кемпіріне айтқан өлеңдерінде де ол өзінің ақындық қабілетін танытады.
Көтеш айтысқа да түсіп жүрген. Бізге оның қыпшақ қызымен, Күнікей, Зағипа, Қания қыздармен тіл қағысулары жеткен. Ол өлеңсіз сөз сөйлемеген. Кез келген сөзін тұспалдап, өлеңдете жөнелетін қас жүйріктің өзі болған.
Қазақ әдебиетінде Көтеш ақын мұрасының алар орны ерекше.
Дереккөздер
Санат:Қазақ ақындары Санат:1745 жылы туғандар Санат:1818 жылы қайтыс болғандар
Ай-Моккун-Ях
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мирхан Қайырханұлы Дуанбеков
Мирхан Қайырханұлы Дуанбеков - 1960 жылы 16 шілдеде Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының Ырғыз ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Дуанбеков қайырхан, марқұм. Анасы - Молыбаева Күләйім (1937 жылы туған), зейнеткер, аудандық кітапхананың директоры болып жұмыс істеген. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
Жетістіктері
Әскери атағы - аға лөйтенант. Үйленген. Жұбайы - Дуанбекова Миуа Жексенбайқызы (1959 жылы туған), «Елшіхан» ЖШС төрағасы. ұлдары - қайырхан әулеті Сабырхан Мирханұлы (1983 жылы туған), Мирханұлы Абылайхан (1993 жылы туған), Мирханұлы Елшіхан (2000 жылы туған); қызы - Дуанбекова Гүлгүл Мирханқызы (1986 жылы туған).
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Белсексеуіл
Белсексеуіл  – Балқаш көлінің оңтүстік-шығысында Көкенжоны мен Тауқұм аралығында орналасқан құмды алқап.
Мандр-ан-Барруа
Мандр-ан-Барруа (Mandres-en-Barrois) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Бар-ле-Дюк округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,71 км² шамасында.
Белсексеуіл
Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде.
Мандр-ан-Барруа
Коммунаның INSEE коды — 55315, пошта индексі — 55290.
Белсексеуіл
Жер бедері
Ұзындығы 40 км шамасында, ені 8-12 км. Орташа биіктігі 340 – 500 м. Жер бедері негізінен құм төбешіктерден тұрады. Көшпелі сусыма құмды жерлер жиі кездеседі. Төбешіктердің биіктігі 5-8 м, беткейі өсімдікпен бекіген құм төбелер 20 – 25 м-ге дейін көтеріледі. Олар ойыс, қазаншұңқырлармен бөлінген. Кейбіреуі сорға айналған.
Мандр-ан-Барруа
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 129 адамды құрады. Халық тығыздығы — 7,28 адам/км².
Белсексеуіл
Өсімдігі
Өсімдік жамылғысында жүзгін, теріскен, қоянсүйек, жусан басым өскен. Грунт суы жақын жерлерде шеңгел, жыңғыл өседі.
Мандр-ан-Барруа
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Белсексеуіл
Дереккөздер
Санат:Алматы облысы құмдары
NGC 6149
NGC 6149 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1887 жылы 3 сәуірде Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6149 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 58183, UGC 10391, MCG 3-42-11, ZWG 109.21.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Прато-Карнико
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 980 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 81 км² шамасында. Пошта индексі — 33020.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Фриули-Венеция-Джулия елді мекендері
Изограмдар
Изограмдар (изо... және грекше: gramma— сызық) — аэрологиялық диаграммадағы немесе картадағы тиісті ылғалдылықтың бірдей мәндерінің сызықтары.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геодезия
Юмата
Юмата (Юма) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Двина өзенінің оң жағалауынан 311 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 40 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Мерзебург-Кверфурт (аудан)
Мерзебург-Кверфурт (Landkreis Merseburg-Querfurt) - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Мерзебург қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияда бағынышты. Жер аумағы 827,22 шаршы км. Тұрғыны 131 573 адам. Тығыздығы 160 адам/ шаршы км.Ресми коды-15 2 61.
Аудан 38 қауымға бөлінеді.
Сілтемелер
Saale (district)
Блиниха
Блиниха (Содомная) — Ресейдегі өзен. Түмен облысы, Қорған облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Есіл өзенінің оң жағалауынан 282 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — РФ мен Қазақстан Республикасы шекарасынан сағасына дейін Үлкен Уват көлін қоспағанда Үлкен Уват су торабына дейін. Өзен саласы — Есіл (су алабының Ресейдегі бөлігі), өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Түмен облысы өзендері Санат:Қорған облысы өзендері Санат:Омбы облысы өзендері
Қазына
Қазына – жадығаттық құндылықтардың (қымбат мүлік, асыл тастар, алтын-күміс бұйымдар, ақшалар) сақталған жері, осы ұғымның атауы.
Қазына жекелеген адамдарда, олардың қоғамдастығында, мемлекетте болуы мүмкін. Мемлекетте қазына қаржылай және жадығаттық құндылықтардың жиынтығы деген ұғымды білдіреді, яғни қазына бөлінбеген мүліктің, ең алдымен, тиісті бюджеттегі мемлекеттік меншікті құрайтын қаражаттың шартты атауы. Бұл мүлік несие берушілердің меншіктенуші-мемлекеттен оның міндеттемелері бойынша өндіріп алу объектісі болуы мүмкін. Қазына салықтармен, алымдармен, мемлекеттік бюджетке төленетін басқа да төлемдермен ұдайы толықтырылып отырады. Бюджет қаражаты мемлекеттің қазыналық кәсіпорындары мен мекемелерінде несие берушілермен есеп айырысу үшін ақшалай қаражат жетпеген жағдайда олардың борыштары бойынша мемлекеттің қосымша жауапкершілігінің көзіне айналады. Мемлекет меншігіндегі мүлік екіге бөлінеді. Бірінші бөлігі шаруашылық жүргізу немесе оперативтік басқару құқығындағы мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерге бекітіліп беріледі. Бұл “бөлінген” мемлекеттік мүлікті мемлекеттің ықтимал борыштарын жабуға пайдалануға болмайды, өйткені заңды тұлғалар ретіндегі кәсіпорындар мен мекемелер өз мүлкімен өздерін құрған меншіктенуші мемлекеттің борыштары бойынша жауап бермейді. Бұл мүлікпен олар өздерінің меншікті борыштары бойынша жауап береді. Екінші бөлігі тікелей жергілікті басқару органдарының қарамағында қалдырылып, олардың қазынасын құрайды. Бұл құрылымдар азаматтық айналысқа тек мүліктің екінші бөлігі негізінде ғана қатыса алады. Сонымен қатар айналымнан алынған нысандар шығарып тасталады, бұл нысандар мемлекеттің айрықша меншігін құрайды (жер қойнауы, құрлықтық қайраң байлықтары, теңіз экономикалық аймақтары, т.б.). Олар ешбір жағдайда басқа тұлғалардың меншігіне берілмейді, сондықтан несие берушілердің ықтимал талаптарын қанағаттандыра алмайды. Бұл – жерге және айналыста шектелген басқа да табиғи қор көздеріне қатысты.
Жергілікті өзін-өзі басқару құрылымдары мүліктік айналымда өздеріне бекітіліп берілген мүлікті оралымды басқару құқығына ие дербес заңды тұлғалар ретінде әрекет ете алады. Осы мүліктің бір бөлігімен, яғни ақшалай қаражатпен олар өздерінің міндеттемелері бойынша жауап береді. Қазына мүлкі, ең алдымен, тиісті бюджет қаражаты осындай жергілікті өзін-өзі басқару құрылымдарының борыштары бойынша олардың дербес мүліктік меншігінің базасын құрайды.
Нарықтық экономикалық жағдайында Қазына мемлекеттің қаржы мүмкіндіктерін көрсетеді, ал бұл мүмкіндіктер жеке адамдар мен ұйымдардың мүмкіндіктерінен гөрі шектеулі болады. Сондықтан Қаржы мин-н көбінесе қазынашылық, яғни бюджеттің атқарылуы барысында кірістерді жұмылдырумен де, оларды жұмсаумен де айналысатын орган деп атайды. ҚР-ның Азаматтық кодексіне (192, 193-бап) сәйкес Қазақстанның мемлекеттік қазынасы республикалық бюджет қаражатынан, алтын валюта қоры мен алмас қорынан құралады, сондай-ақ, еліміздің мемлекеттік қазынасына жер және оның қойнауы, су, өсімдік және жануарлар дүниесі, басқа да табиғи қорлар, мемлекет заңды тұлғаларға бекітіп бермеген өзге де мемлекеттік мүліктер жатады, ал жергілікті қазына бюджет қаражатынан және коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдық мүліктерден құралады.
Дереккөздер
Санат:Экономикалық терминдер Санат:Бюджет Санат:Бюджеттік құқық
Матозиньюш (аудан)
Матозиньюш (аудан) (Matosinhos (freguesia)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Матозиньюш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Порту ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Үлкен Порту экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 28 488 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,31 км² шамасында. Халық тығыздығы — 5 365,00 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Байтұрсыновтың В.И. Ленинге хаттары
thumb| alt=A.| [[Ахмет Байтұрсынұлы.]]
'''Байтұрсыновтың В.И. Ленинге хаттары''' — Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ халқының тағдыры, ұлттық автономия құру мәселелері туралы Ахмет Байтұрсынұлының 1920 жылы жолдаған хаттары. Бұл құжаттар қазақ ұлтының ғана емес, бүкіл түркі жұртының, Шығыс әлемінің ортақ мақсат-мүдделерін жан-жақты, кең әрі терең жеткізген аса маңызды тарихи мұра болып табылады. 1920 жылы 17 мамырдағы хатында Байтұрсынов Қазақстандағы тұңғыш кеңестік өкімет органы — Қазақ ревкомының құрылғаннан бері 10 айлық қызметінің қорытындысын шығарып, Мәскеу мен қазақ халқының арасында өзара сенім болмағандығын, Ресей коммунистерінің оған алуан түрге боялған үстемдігін таңып отырғандығын, сан ғасырлар бойы отаршылардың езгісінде болып келген қазақтардың өзін-өзі билеуге ұмтылысын, Қазақстанды “халық толық сенетін қазақ зиялылары” басқаруға тиістігін жазды. “Ленин жолдастың ұлт және отар мәселелері туралы тезистеріне қосымша” деген атаумен белгілі хатты Байтұрсынов Ә. Ермековпен, Түркістан АКСР-ы өкілдері Т. Рысқұлов пен Низаметдин Қожаев, Башқұртстанның басшылары Зәки Уәлиди Тоған және Харис Юмағұловпен бірігіп жазды (1920 жылы 16 маусым). Келесі күні, 17 маусымдағы хатында және жазылған мерзімі көрсетілмеген тағы бір хатында Байтұрсынов Ленин тезистеріне жеке өзінің сын-ескертпелері мен ұсыныстарын жолдады. Ресей революциясының жетекшісіне жөнелтілген хаттарының бәрінде де Байтұрсынов ұлт азаттығын көздеді. “Бостандыққа жетудің жолын қазақ елі өзі таңдауы керек, оған жетудің бар ауыртпалығы мен жауапкершілігін ұлт қайраткерлері көтеруге тиіс, Коминтерн мен Ресей коммунистерінің Шығысқа “көмегі” күшпен таңылмауы керек, оның орнына жанашыр қолдау көрсетілуі қажет” деп жазды ол. Байтұрсыновтың саяси көзқарасын айғақтайтын бұл құжаттарда Ленин мен лениншілердің тұрпайы отаршыл, орысшыл, тар ауқымды таптық көзқарастарына Алаш азаматының ұстанған жалпыадамзаттық құндылықтары қарсы қойылған.
Дереккөздер
Санат:Тарих
IC 1987-3
IC 1987-3 — Тор шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 156-4.
Сыртқы сілтемелер
IC 1987,03 Санат:Тор (шоқжұлдыз)
Ақпаратты қабылдау
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Бадр әд-Дин әл-Фараби
Бадр әд-Дин әл-Фараби, Бадр әд-Дин бин Нұр әд-Дин бин Айюб бин Ибраһим әл-Фараби (14 ғасырдың 50-жылдары, Фараб қаласы – 15 ғасырдың басы, сонда) – хұснихатшы. Отырар медреселерінің бірінде, одан кейін Бұхара мен Самарқандта білім алған. Иранның Герат шаһарындағы Әмір Фируз шаһ деген кісінің медресесінде ұстаздық еткен. Гератта қызмет еткен жылдары көркем жазу өнерін жете меңгерген. Біздің заманымызға ол көшірген Фахр әд-Дин аш-Ширазидің (14 ғасыр) «Шахр әл Бурда ли-л-Бусири» атты шығармасы жеткен. Бадр әд-Дин әл-Фараби қағазға түсірген Мысыр ақыны Шараф әд-Дин Мұхаммед бин Сайид әл-Бусиридің (1222 – 96) Мұхаммед пайғамбарға арналған «әл-Бурда» («Шапан») атты 162 бәйіттен тұратын дастанына Фахр әд-Дин аш-Ширази жазған «Түсіндірмесі» («Шарх») Ресей Ғылым Академиясы Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.
Глицерин альдегиді
thumb|right|200px|Глицеральдегид Глицерин альдегиді (Глицеральдегид, глицераль, глицероза, глицеротриоза, 2,3-дигидроксипропаналь) — триоза тобына жататын моносахарид, формуласы C3H6O3, моляр массасы = 90,08. Құрамында көміртектің ассиметриялық атомы болғандықтан, глицерин альдегидінің екі стереоизомері болады. (D- жəне L- формалары). 3-фосфоглицерин альдегиді глюкоза жəне пентозфосфаттық циклдің анаэробты бөлігінде түзілетін маңызды қосылыстарының бірі болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Моносахаридтер Санат:Альдозалар
Сэйнт Энтони (Айова)
Сэйнт Энтони (St. Anthony) — Айова штатының Маршалл округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.5 км². FIPS коды — 19-69780.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 109 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Маршалл округы (Айова)
Интробьо
Интробьо (Introbio) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1605 адамды құрайды. Халық тығыздығы 64 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 22040.
Ботров (Русе облысы)
Ботров (Ботров) — Болгариядағы ауыл. Русе облысына қарасты Бяла қауымының құрамына кіреді.
Интробьо
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Ботров (Русе облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 332 адамды құрайды.
Пошта индексі — 7125. Телефон коды — 081266. ЕКАТТЕ коды — 5877.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Русе облысының елді мекендері
Белтау
Белтау  – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы жота. Орташа биіктігі 400 – 500 м, ең биік жері 592 м. Ұзындығы 25 – 30 км.
Дереккөздер
Санат:Сарыағаш ауданы таулары
Әбдімүтәлі Қайназарұлы Дәуренбеков
Әбдімүтәлі Қайназарұлы Дәуренбеков (1969 ж.т.) - Исламтанушы ғалым. 1996 ж. Өзбекстандағы Бекабад мешіті жанындағы сауат ашу және араб тілі курсын, 2000 ж. Ташкенттегі Ислам инститын бітірген. 2000 - 2001 ж. туып өскен ауылындағы «Аманулла» мешітінде имамдық қызмет атқарған. 2001 жылдың қаңтар айында облыс имамының ұсынысымен Жетісай ауд. Мырзакент кентінде бас имам қызметін атқарған. 2001 жылдың мамыр айынан Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасының сол кездегі діни уағыз, оқу-ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметін, ал қазіргі уақытта діни оқу-ағарту бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарады.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
Юмерей
Юмерей (Humerœuille) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Аррас округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,23 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62467, пошта индексі — 62130.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 146 адамды құрады. Халық тығыздығы — 45,2 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Ақпарат агенттігі
Ақпарат агенттігі – газет және хабар тарату ұйымдарының арасында ақпаратты жинау және оны таратумен айналысатын ұйым. .Әлемдегі ірі ақпарат агенттіктері: АП ("Ассошийтед пресс"), ЮПИ ("Юнайтед Пресс Интернәшнл"), Рейтер және т.б.
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Александриа (Нью-Гэмпшир)
Александриа (Alexandria) — Нью-Гэмпшир штатының Графтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1613 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 111.6 км² шамасында. FIPS коды — 33-00580.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1942
Футболдан 1942 жылғы Америка кубогы (ағыл. 1942 South American Championship) 10 қаңтар - 7 ақпан аралығында Уругвай астанасы Монтевидеода өтті. Матчтардың бәрі "Сентенарио" стадионында ойнатылды. Жеті құрама қатысып, Уругвай футболшылары сегізінші рет чемпион атанды.
Турнирде Аргентина құрамасы 12:0 есебімен Эквадорды тізе бүктірді. Бұл турнир тарихындағы ең ірі есеп болатын. Сондай-ақ осы ойынның Хосе Мануэль Мореноның голы турнир тарихындағы 500-ші гол боп тарихта қалды.
Матчтар
10 қаңтар, 1942 жыл
14 қаңтар, 1942 жыл
17 қаңтар, 1942 жыл
18 қаңтар, 1942 жыл
21 қаңтар, 1942 жыл
22 қаңтар, 1942 жыл
24 қаңтар, 1942 жыл
25 қаңтар, 1942 жыл
28 қаңтар, 1942 жыл
31 қаңтар, 1942 жыл
1 ақпан, 1942 жыл
5 ақпан, 1942 жыл
7 ақпан, 1942 жыл
Мергендер
7 Гол
Сілтемелер
Санат:Футболдан Америка кубогы Санат:1942 жылғы футбол
Глюкоза
thumb|Глюкоза Глюкоза (жүзім қанты) — Денеге тез және жеңіл сіңетін қанттың қарапайым түрі. Ол жеміс-жидектерде және балда болады, денедегі суды қалпына келтіруге пайдалануға арналған ақ ұнтақ түрінде сатылады. Глюкоза — моносахарид тобындағы көмірсутек. Тамақ өнеркәсібінде, медицинада және аналитикалық химияда реактив ретінде қолданылады. Өсімдік жемістерінде және жануар организмдерінде болатын жүзім қанты. Сахароза, лактоза құрамына кіреді және крахмал, гликоген, целлюлоза түзеді. Глюкоза маңызды зат алмасу азығы болып есептеледі, тірі тіндерді энергиямен қамтамасыз етеді. Адам организмде қандағы глюкозаның керекті мөлшері (100 мг % шамасында) гликогеннің синтезі мен ыдырауы арқылы тұрақтандырылады. Өндірісте Глюкоза крахмалды гидролиздеу арқылы алынады.
Глюкозаның табиғатта түзілуі мен алынуы
center|300px center|300px
Физикалық қасиеттері
Түссіз, қатты кристалды зат, дәмі тәтті, суда жақсы ериді.
Химиялық қасиеттері
Глюкоза құрамында альдегид тобы бар көпатомды спирт болғандықтан, альдегидтерге және көпатомды спирттерге тән екі жақты қасиет көрсетеді.
Альдегид тобына тән реакциялары
center|350px center|350px center|350px
Глюкозаның көпатомды спирттерге тән қасиеттері
center|350px 6. Жай эфирлер түзілуі. Глюкозаны метил спиртімен қышқыл ортада алкилдесе, реакцияға гликозид гидроксилі түседі, реакция нәтижесінде жай эфир түзіледі. Бұл реакция глюкозаның циклді түріндегі глюкозид гидроксил тобы басқа гидроксилдермен салыстырғанда реакцияға түскіш екенін көрсетеді: center|350px
Ашуы
Глюкозаның маңызды химиялық қасиеттерінің бірі — әр түрлі микроорганизмдер әсерінен ашуы. center|250px Сүт қышқылы екі функционалдық тобы бар болғандықтан (гидроксил және карбоксил топтары), екі түрлі қасиет көрсетеді. Сүт қышқылы сүт іріген кезде пайда болады, оны лакмус қағазы арқылы анықтауға болады.
Глюкозаның маңызы, қолданылуы
Глюкоза адам ағзасында зат алмасу процесіне қатысады. Тамақ арқылы қабылданған крахмал, қант сияқты күрделі көмірсулар ферменттердің әсерінен ас қорыту жолдарында глюкозаға ыдырайды. Адам ағзасында глюкозаның негізгі бөлігі энергия қоры ретінде жұмсалады (28-кесте). Тірі ағза клеткаларында глюкоза оттекпен бірнеше саты арқылы біртіндеп тотығады. Нәтижесінде, фотосинтез процесінде сіңірілген энергия бөлінеді:
Глюкоза ағзада оңай қорытылып энергия бөлетіндіктен денсаулықты нығайтатын дәрі ретінде медицинада қолданады. Кондитер өнеркәсібінде (мармелад, печенье, карамель, күлше нандар жасағанда), мата өңдегенде пайдаланылады. Тотықсыздандырғыш қасиетіне байланысты айна және шырша ойыншықтарын жасағанда қолданады.
Глюкоза — бағалы қоректік зат. Глюкоза жүзімнің және басқа өсімдіктердің шырынында болады. Оның қалдықтарынан өте маңызды полисахаридтер (целлюлоза мен крахмал) түзіледі. Глюкозаның сүт қышқылдық ашу процесінің ауыл шаруашылығында маңызы зор. Мысалы, сүт қышқылды ашу арқылы айран, сүзбе, қаймақ, т.б. сүт өнімдерін алады. Капуста тұздағанда немесе шөпті сүрлемге салғанда, реакция нәтижесінде түзілген сүт қышқылы қышқылдык қасиет көрсетіп, өнімді шіруден қорғайды. Глюкозаның спирттік ашуы да практикада, мысалы, сыра жасағанда қолданылады.
Глюкоза өндіру
Глюкоза өндіру - крахмалды өндірісте күкірт қышқылының ерітіндісінде қайнатып алу. Мұндай процесті қышқылды гидролиз дейді. Қайнағаннан соң қышқылды бормен бейтараптандырады, ал глюкоза ерітіндісі ерімейтін кальций сульфатынан сүзіліп, вакуумда шулықтырады. Пайда болған қою шырынды сірне деп атайды. Кристалды глюкоза алу үшін крахмалды толық гидролиздейді, қоюланған қою шырынды формаларға салып қатырады. Сусыз глюкоза 146° С-та балқиды және суда жақсы ериді. Тәттілігі сахарозадан екі еседей кем болады. Глюкозада күшті қышқылдандырғыштардың әсерінен (мысалы, Н1Ч03) екі негізді оксиқышқыл (қант қышқылы) пайда болады. Қайта қалыптасқанда қант қышқылы алты атомды спирт-сорбитке айналады.
Дереккөздер
Санат:Гексозалар Санат:Альдозалар
Нирмсдорф
Нирмсдорф (Nirmsdorf) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Веймар ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 86 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 71 066. Муниципалитеттің басшысы — Бригитте Тенцер.
Гумер (Петр ауылдық кеңесі)
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Нирмсдорф
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Гумер (Петр ауылдық кеңесі)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Бактериялар
Бактериялар – табиғатта ең көп тараған, негізінен бір жасушадан тұратын, оқшауланған ядросы жоқ, қарапайымдылар. Алғаш рет бактерияларды 17 ғасырда голланд ғалымы, микроскопты жасаған – Антони ван Левенгук байқаған. 19 ғасырда бактериялардың құрылысы мен табиғаттағы рөлін француз ғалымы Луи Пастер, неміс ғалымы Роберт Кох және ағылшын ғалымы Джозеф Листер зерттеді. Бактериялардың жасуша құрамында тұрақты жасуша қабаты, цитоплазмалық мембрана, цитоплазма, нуклеоид, рибосома болады. Ядроның қызметін дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) атқарады. Бактериялар ядросы мембрана қабығымен оқшауланбаған және онда хромотин жіптері түзілмейді. Бактериялар қарапайым бөліну арқылы көбейеді. Мысалы, 1 г қара топырақта 2 – 3 млрд. бактериялар, 1 г құмды топырақта 150 мың бактериялар, адам көп жиналған бөлме ауасының 1 м3-інде он мыңдай бактериялар тіршілік етеді. Олардың пішіндері әртүрлі: шар тәрізділерін – кокк, қосарланғандарын – диплококк, таяқша тәрізділерін – бациллалар, үтір тәрізділерін – вибриондар, таға тәрізділерін терроидтар, жүзім тәрізді шоғырланғандарын – стафилококтар деп атайды. Бактериялардың ұзындығы 1 – 20 мкм, ені 0,1 – 10 мкм, ал жіп тәрізділерінің ұзындығы 50 – 100 мкм-ге жетеді. Қолайсыз жағдай туғанда сырты қалың қабықпен қапталып спора түзеді. Бактериялар өте төменгі температурада (–1900С-та, ал споралары –2530С-та) тіршілік ете береді. Оларды өте жоғары температурада (+1000С-та) кептіргенде, кейбір түрлері (мысалы, гонококтар) тіршілігін тез жойса, дизентерия таяқшалары жеті тәулік, дифтериянікі отыз тәулік, туберкулездікі тоқсан тәулік, ал түйнеменің бациллалары он жылға дейін тіршілігін жоймайды. Бактерияларды ультракүлгін сәулелері ерітіп жібереді. Қышқылды, қантты, тұзды ортада тіршілік ете алмайды. Бактериялардың көпшілігі зиянсыз, ал зиянды түрлері көптеген жұқпалы аурулар (туберкулез, тырысқақ, көкжөтел, т.б.) тудырады. Бактериялар жасушасында өсімдіктер мен жануарлардың жасушасында болатын элементтердің барлығы кездеседі. Бактериялардың тіршілігінде ферменттердің атқаратын рөлі зор. Олардың бір бөлігі (эндоферменттер) бактерияларда синтез, тыныс алу процесін реттесе, ал екіншілері (экзоферменттер) бактериялар арқылы қоршаған ортаға бөлініп шығады. Сондай-ақ олардың тіршілік етуі үшін көміртек пен азот өте қажет. Бактериялар азотты белоктан, амин қышқылдарынан, аммоний тұздарынан, нитраттардан алады, кейбіреулері атмосфера азотын сіңіреді. Бактериялар көміртекті көптеген көмірсулардан, спирттерден, органикалық қышқылдардан, т.б. алады. Органикалық қосылыстардағы көміртекті сіңіретін бактерияларды гетеротрофты, ал атмосферадағы көміртекті сіңіретіндерді автотрофты бактериялар деп атайды. Бактериялар ауа бар жерде де (аэробты бактериялар), жоқ жерде де (анаэробты бактериялар) өсіп-өнуге бейімделген. Өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарын минералдандыру арқылы бактериялар табиғаттағы зат айналымына қатысады.
Мысалы, бактериялар өсімдік қалдығына әсер еткенде, оның құрамындағы крахмал, пентозандар, целлюлоза, пектин заттары су мен көмір қышқылына ыдырайды. Тірі организмдерге шіріту бактериялары әсер етсе, ондағы азот қосылыстары аммиакқа айналады. Ал топырақтағы нитрификациялаушы бактериялар аммиакты азот қышқылы тұздарына дейін тотықтырады. Бактериялар топырақ құнарлылығын қалыптастыруға, химиялық элементтердің геохимиялық жолмен алмасуына қатысады, антибиотиктерді, амин қышқылдарын, витаминдер мен ферменттерді, т.б. қосылыстарды түзеді. Бактериялар тамақ және жеңіл өнеркәсіптерінде (сүт тағамдарын әзірлеу, зығырды жібіту, т.б.) кеңінен пайдаланылады.
Бактериялық сілтісіздендіру, бактериялық шаймалау
Бактериялық сілтісіздендіру, бактериялық шаймалау – кентастар құрамындағы бағалы кендерді (уран, мыс, алтын, т.б.) микроорганизмдер көмегімен ерітінділеп алу әдісі. Металдарды бактериялық сілтісіздендіру арқылы бөліп алу әдісімен өндіру 16 ғасырдан белгілі болған. Бірақ ол кезде бактериялардың металдарды сілтісіздендірудегі рөлі белгісіз болды. 1947 жылы американың микробиологтары Холмер мен Хинкелл кеніш суында бұрын белгісіз Thіobacіllus T. ferrooxіdans бактериясының бар екенін анықтады және оның сульфидті минералдардың барлық түрін, күкіртті, темірді, сондай-ақ Сu+, Se2-, Sb3+, U4+ элементтерін қышқылдығы (рН) 1,0 – 4,8, температурасы 5 – 350 болатын ортада тотықтыра алатынын дәлелдеді. Бұл бактериялардың 1 г кендегі, немесе 1 мл кен суындағы мөлшері 1 млн-нан 1 млрд-қа дейін болады. 1958 жылы АҚШ-та мысты T. ferroоxіdans бактериясымен сілтісіздендіру әдісі патенттелді. КСРО-да бұл жөніндегі зерттеулер 20 ғасырдың 50-жылдарында басталды. Оның нәтижесінде зерттеушілер сульфидті минералдарды, темірді, күкіртті тотықтыратын бактериялардың жаңа (Leptospіrіllum L. ferrooxіdans, Thіobacіllus organopatus, Thіobacіllus thіooхіdans, т.б.) түрлерін ашты. Түсті металдарды кеннен бактериялық сілтісіздендіру әдісімен алуда бактериялардың тиондық түрі – T. ferrooхіdans көбірек қолданылады. Бактериялық сілтісіздендіру процесін жылдамдату үшін кенді ұнтақтап немесе кен үгіндісін (концентратын) жете араластырып, алынған қойыртпақты аэраттап және бактериялардың әрекетке жарамдылығы толық сақталатындай температура мен қышқылдылықты (рН-ты 1,5 – 2,5 шамада) біркелкі ұстау қажет. Бұл жағдайда 1 мл концентраттағы бактерия жасушаларының саны 109–1010 жетеді. Бір сағат ішінде, осындай мыс концентратынан 0,7 г/л, мырыштан 1,3 г/л; қалайыдан 0,2 г/л өнім ерітіндіге түседі. Қалайы мен алтыны бар үгіндіден 70 — 80 сағат ішінде 90% пайдалы кенді (металды) бөліп алуға болады. Бактериялар сульфидтерді жүздеген, мыңдаған есе тез тотықтырады, ал екі валентті темірдің (Fe2+) тотығуын химиялық әдіске қарағанда 2Һ105 есе жылдамдатады. Ашық әдіс үш валентті (Fe3+) темір және бактериясы бар әлсіздеу күкірт қышқылының (H2SO4) судағы ерітіндісін үйіндідегі кенге шашыратып себу арқылы іске асырылады. Жер астылық әдісте ерітінді айдау ұңғымасы арқылы кенге жеткізіледі, ал құрамында металы бар ерітінді ұңғыма арқылы жер бетіне шығарылып, гидрометаллургия зауытына жіберіледі. Бактериялық сілтісіздендіру әдісімен алған металдың өзіндік құны химиялық сілтісіздендірумен салыстырғанда бір жарым – екі есе төмен болады. Бактериялық сілтісіздендіру әдісі Қазақстанда алғаш рет Қоңырат, Николаев кеніштерінде қолданылды. .Бактериялар 20 минут сайын екіге көбейіп отырады. Луи Пастер дуэль кезінде, өзінің қаруын, бактерия деп алды. Ол бір колбаға оспа бактериямен толтырып, екінші колбаға таза суды құйған. Оның жауы бір колбаны ішсе, Пастер екінші колбаны ішеді. Жау осыны естіп, дуэльден бас тартты.
Бактериялардың жіктелуі
Тiрi дүние жүйесiнде бактериялар Жасушалылар империясына, Прокариоттар дүние тармағына немесе Бытыраңқылылар (Монера) дүниесiне жатады.
1991 жылы Серавинның жіктелу жұйесі бойынша молекулалы-биологиялық зерттеулерге байланысты бактерияларда екi дүние тармағын:
1992 жылғы Мамоновтың жіктеуі бойынша үш дүние тармағын:
Бактерияларды микроскопиялық ядросы жоқ организмдердiң тобы ретiнде және ескi оқулықтардағы бактерияны бiр бактериялар дүние деңгейiнде қарастыру, қазiргi кезде де ескiрген. Л.Н. Серавиннiң (1991) пiкiрiнше, бактериялар — бұл ерекше клеткаға дейiнгi (прокариотты) бактериоидты деңгейлi құрылысы бар организмдер, оның құрылысы: Бактериялар бiздiң планетаның қарапайым организмдерi болып табылады, олар құрылысы және тiршiлiк ету процестерi бойынша әртүрлi болып келедi:
Гросвалльштадт
Гросвалльштадт (Großwallstadt) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Мильтенберг ауданының құрамына енеді.
Бактериялар
Цианобактериялар (көк-жасыл балдырлар)
Цианобактериялар - 2 мың түрге жуық 54 бактериялар тiршiлiк етедi. Бұл үш млрд жыл бұрын пайда болған өте көне организмдер. Жасушасының пiшiнi доғалы, цилиндрлi   таяқша тәрiздi. Ционобактериялар бiржасушалы болуы мүмкiн немесе көпжасушалы жiпше құрайды клетканың жарғақшасы целлюлоза, нуклеин және пектин заттарынан  тұрады. Сыртынан Жасушалар тығыз қапшық тәрiздi сiлемеймен  қапталған. Барлық прокариоттар сияқты оларда ядро болмайды. Цианобактериялар жасушаларының түсi әр түрлi – көкжасылдан күлгiн   қызыл және қараға дейiн. Мұндай спектр ерекше пигменттер жинағымен  анықталады  олар – хлорофилдер,  ксантофилдер  және фикобилиндер   Цианобактериялар жасушаның  екiге бөлiну арқылы көбейедi.
Гросвалльштадт
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4131 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 14,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 76 126. Муниципалитеттің басшысы — Роланд Эппиг.
Бактериялар
Цианобактериялар (көк-жасыл балдырлар)
Тiршiлiк ету ерекшелiгi фотосинтезбен  атмосфералық азотты азотфиксациялау  қабiлетi болып табылады. Көне дәуiрде Архей заманында атмосферасы оттегiмен цианобактериялардың фотосинтезi қызметiнiң арасында байыған.
Гросвалльштадт
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Бактериялар
Цианобактериялар (көк-жасыл балдырлар)
Цианобактериялардың негiзгi бөлiгi тұщы суларда, ал кейбiр аздау түрлерi теңiздерде мекен етедi. Шалшық сулардың қарқынды гүлдеуi цианобактериалардың көбеюiмен  байланысты. Азотфиксациялайтын цианобактериялар ауа азотын меңгерiп оны басқа организмдер пайдалана алатын қолайлы қосылыстарға айналдырады. Цианобактериялардың маңызы: зат және энергия айналымында үлкен рөл атқарады.
Архебактериялар
Архебактериялар («Archaios» — көне) физиологиялы-биохимиялық қасиеттерi бойынша нағыз бактериялар-эубактериядан ерекше, жасушаның құрылысы прокариотты болып келетiн микроорганизмдер тобы. Архебактерияның мембрана липидiнiң құрамы, эубактерияда да, эукариоттарда да кездеспейтiн глицерин мен изопреноидты спирттiң эфирi кiредi. Архебактерия клетка қабықшасы эубактериядағы муреиннен емес, қышқыл полисахаридтен, ақуыз немесе псевдомуреиннен тұрады. РНК-полимеразасы 9-12 субьбiрлiктен тұрады (эубактерияларда 4-8).
Рибосомаларға оған кiретiн ақуыздың күштi қышқылды болуы тән. Эукариот хромосомына тән, архебактериялардың генетикалық материалында жүздеп қайталанатын нуклеотидтi тiзбектермен интрондар қатысады. Архебактериялар рибосомды және тасымалдаушы РНК-дағы нуклеотидтер тiзбегiнiң құрамы бойынша, басқа микроорганизмдерден ерекшеленедi. Архебактериялар зат алмасу типi бойынша, физиологиялық және экологиялық ерекшелiгi бойынша әртүрлi болады, оның iшiне: аэробтар мен анаэробтар, хемогетеротрофтар мен хемоавтотрофтар, нейтрофилдер мен ацидофилдер кездеседi. Кейбiр архебактериялар (галлобактериялар) фотосинтездiң, жарықты хлорофил емес, бактериородоксин сiңiретiн ерекше типiне ие.
Архебактериялардың бес топқа жататын (25 тұқым) 40 тан астам түрi бар. Кейбiр зерттеушiлер Архебактерияларды жеке дүниеге, ал басқалары (Mendosicutes) және (Archaebacteria) прокариттар дүние үстi мен бөлiмiне жатқызады.
Архебактерияларды 1977 жылы Л.Маргун мен Д.Ненни (АҚШ) солай атап дүние деңгейiне бөлiп шығарды. Бұл микроплазмаға тән, метантүзушi, аэробты күкiрт қышқылдаушы, анаэробты күкiрттi қайта түзушi, термоацидофильдi күкiрттi аэробтар мен галафилдер. Архебактериялардың клетка пiшiнi шар, цилиндр, спираль, сәуле, төртбұрыш, қорап тәрiздi және т.б. болып келедi. Олар, прокариоттар сияқты нуклеидтен, эукариоттарға тән мембранды органелла: митохондрия, лизосома, Гольджи аппараты, эндоплазмалық тордан тұрады. Барлығында клеткалы қабықша, кейтүрлерiнде талшық пен фибриллдер болады. Кейбiр түрлерi моноқабатты липидтi мембрана түзедi. Көбiсiнде гликоген кездеседi.
Клеткалы қабықша құрамында муреин орнын басқа биополимерлер қышқыл МПС, ақуыз немесе псевдонуклеин құрайды. Оның нуклеиннен айырмашылығы, оның құрамында мурамды қышқыл болмайды. 100 градустан жоғарғы температурада дамуы мүмкiн.
Бактериялардың құрылысы және тіршілік процестері
Бактериялар – ядросыз, микроскопиялық бiр клеткалы организмдер (құрылымның прокариоттық типi).Бактериялардың тұқым қуалау материялы (нуклеоид) цитоплазмада орналасқан сақина тәрiздi нуклеин қышқылымен (ДНК) берiлген. Бактериялардың нуклеин қышқылындағы гендердiң саны адам клеткасындағыдан 500 есе аз.
Бактерия клеткасы жарғақшамен қоршалған. Оның iшiнде сiлемейлi капсуланы, клеткалық қабықшаны, және цитоплазмалық жарғақшаны керуге болады. Клеткалық қабықша муреиннен тұрады. Клеткалық қабықшалардың бояғыштармен бояу қабiлетiне қарай грамм – оң және грамм терiс деп ажыратады (бұл әдiс зат ғалымы Грамм ұсынған). Грамм оң бактериялардың муреин қабақшасына басқа заттардың – полисахароид және ақуыздардың молекулалары ендiрiлген, ал грамм терiс бактерияларда клеткаларының қабықшаларына ерекше қасиет беретiн муреин үстiнде липидтер қабаты (майтәрiздес заттар) орналасқан. Кейбiр бактериялардың плазмалық жарғақшасы клетканың iшiне майысып, фотосинтезбен тыныс алуда қатысатын ферменттердiң негiздерiн құрайды. Бактериялардың цитоплазмасында клетка органоидтарынан тек рибосомалар ғана бар. Эукариот клеткаларына тән органоидтар (ядро, митохондриялар, пластидтер, Гольджи аппараты) бактерияларда болмайды.
Клеткалар бiрiгу ерекшелiктерiнiң түрлерi жағынан бiрнеше топқа бөлiнедi: шартәрiздес – кокктар, жұп байланысқан кокктар – диплококктар, жiп тәрiздес стрептококктар, жүзiм шоғы тәрiздес – стафиллококктар, жiп тәрiздi – таяқшалар мен бациллалар, спиральдi иiрiлген – спириллалар, ұзын, қатты иреленген-спирохеттер. Кейбiр бактерияларда қозғалыс органоидтары талшықтары болады.