Байзақ_ауданының_ескерткіштері
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="100%" ! № ! class="unsortable"| Суреті ! Ескерткіш ! class="unsortable"| Сипаттамасы Жеңістің 50 жылдығына арналып салынған. Авторлары: мүсіншілер Лоташ, Сирота, сәулетшісі М. Қаржасов. Мүсінді-сәулеттік кешені екі туындыдан және оларды біріктіретін дөңгелек мінберден тұрады. Композициялық басымдылық - ашылған екі гүл күлтелерінің фонындағы қайғырып отырған әйел-ана тұғырынан тұрады. Ескерткіш бетоннан салынып, мүсін ақ түске боялған. Күлтелердің бірінің жоғары жағында Отан соғысының ордені салынса, екіншісінде «1941-45» деген жазу бар. Күлтелердің биіктігі 9,0 м, мүсіндікі 2,5 м. Мінбердің диаметірі 6,0 м. Тұғыр алдында - мәңгілік алау. Байзақ батыр-би - қазақ халқының қоқанд әміршілігімен күресінің белсенді мүшесіне. 1789 ж. Тараз маңында Абылай ханның көрнекті серігі, аты аңызға айналған Мәмбет Құндасұлы батырдың отбасында дүниеге келген. Байзақ датқаның сүйегі «Сүре Байзақ» елді мекеніндегі ежелгі қорғанда жерленген. Бейітінде 20 ғ. басында толығымен қираған күйдірілмеген кірпіштен ескерткіш орнатылған. Мавзолей монолитті бетоннан жергілікті дәстүрдің табынушылық сәулет өнері қолданылып соғылған. Біркүмбезді, көлемі алтықырлы, орталықтанған композиция, жоғары барабаны сферикалық күмбезбен жабылған. Күмбездің ұшы шағын күмбезшемен және жарты аймен айқындалған. Басты фасады кең емес аршалық кіру тамбурлы порталмен бөлінген. Ішкі қабырғалары ашық хорезм кірпіштерімен қаланған. Мавзолейде ескі жерлеудің кірпіштері қолданылған биіктігі 0,9 м. Күмбез бен мәрмәр тасты қабір бар. Ескерткіштің территориясы сәнді металл қоршаулармен қоршалған. Қыр етегінен мавзолейге кең бетон баспалдақтар апарады. Ескерткіш 1936 ж. КАЭ (А.Н. Бернштам, 1978 ж. Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясымен, 1985-2001 ж. НИПИ ПМК мамандарымен зерттелген. 1970 ж. аяғына қарай порталдық қабырғалары мен күмбездері айтарлықтай бұзылып, 1980 ж. аяғында жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 1970 ж. аяғына қарай порталдық қабырғалары мен күмбездері айтарлықтай бұзылған. 1980 ж. аяғында жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Сазды қоспамен күйдірілген төртбұрышты кірпіштен жасалған. Бір камералы квадратты (6,2 х 6,2) текше көлемді биік барабанды салаланып біткен күмбезбен жабылған. Ішкі жиынтық төрт бұрышты күмбез асты желкенмен сүйемелденген. Портал-пештак биіктігі 8 м, негізгі аумағына айтарлықтай жақындай түскен және П-тәріздес рельефті жиектеулермен безендірілген. Қабырға интерьері сыланып, әк қоспасымен әктелген. Бастапқыда алебастрланып, аңшылық көрініс, түрмыс пен қару-жарақ құралдары салынған-фрескалық қолтаңбалар жұмсалған. Күмбезі жоқ, құйылған жер еден. 1985, 2001 жж. НИПИ ПМК экспедициясымен зерттелген. Уақыт өте күмбезі, кейбір жерлерінде кірпіштері құлаған. Күйдірілмеген кірпіштен соғылған күмбездері жұмсалған, жертөле мен кіре беріс ойықта бұзылулар бар, ішкі қабырғалар шұңқырланып, саз сылақтар түскен. Талас-Шу алқабына біркүмбезді күйдірілмеген кірпішті мавзолей түрі дәстүрлі орталықтанған композиция тән жұмырланып келген мавзолей бастапқыда көлемді әлсіз кескінделген үш бөлімді құрылымдар - төменгі қабаты сәл шығыңқы, орташа, кішкене қысылған жайма біртіндеп сфероконикалық күмбезге өткен. Іргетасы жоқ, бір жолды, тікбұрышты жұқа иілгіш кірпішті саз қабатпен қаланған. Жертөле негізіндегі қабырғаның ені 1 м шамасында, мавзолейдің сақталған бөлігінің биіктігі 5,7 м, диаметрі 8,5 м. 1967 ж.''' Ескерткіш 1967 жылы «Трудовой пахарь» колхоз мүшелерінің қаржылырына орнатылған. Авторы – Иванов Н.В. Биіктігі 6 метрлік обелиск биікемес тұғырғы орналастырылған. Үстінгі жағында Ұлы Отан соғысының орденімен безендірілген. Тұғыр өлшемдері 10 х 6м. Обелисктің екі жанында мәрмәрдан жасалған плиталар бетіне соғыста қаза болған жерлестер есімдері жазылған. Қонысты 1978 ж. Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып зерттеді. Жобасында дөңгеленіп келген төбенің диаметрі 90-92 м, биіктігі 7 м-ге жуық. Дөңнің үстіңгі алаңы жазық, беткейі құламалы. Үстінен хумша, хум және құмыра тәрізді қыш ыдыстардың сынықтары көптеп кездеседі.