АҚШ_қаржы-несие_және_салық_бюджет_саясаты
Жаңа экономика?
Бүгін Федералдық қордың экономистері, қаржы-несие саясат «сараң» немесе «жомарт» болуы керек пе дегенді анық- тайтын бірнеше өлшемдерді қолданады. Сол ыңғайлардың бірі экономикалық өсімнің нақты және потенңиалды қарқынын салыстыру болып табылады. Потенциалдық әрлеу жүмыс кү- шінің өсуі мен еңбек өнімділігінің кез-келген жоғарылауының немесе бір жүмысшы шығаратын өнімінің қосындысыз тең деп саналады. 1990-шы жылдардың соңында, жыл сайынғы жоспарланған жүмыс күшінің өсуі 1 пайыз, ал еңбек өнімділігі шамамен 1-1.5 пайызын қүрады. Сондықтан, өсудің потенңиал- ды қарқыны 2-2.5 пайыз қүрайды деп есептелді. Бүл баға бе- ру бойынша, нақтылы өсімнің мерзімді потенциалды өсімнен асып кетуі инфляция қаупін көтеруші және сондықтан да, айналымдары ақшаның азаюын талап етуші фактор ретінде қабылданады. КАІІШ деп аталған екінші көрсеткіш - инфляцияның күшеюіне жол бермейтін жүмыссыздық пайызы. Үзақ мер- зімдері мәліметтерді талқылаған экономистер жүмыссыздық белгілі деңгейден төмен түскенде, әдетте, инфляция күшейеді деді. 1990-шы жылдардың басында аяқталған он жыл ішінде, экономистер КАІКЛІ шамамен 6 пайызға тең болады деп есеп- теді. Алайда кейінірек 1990-шы жылдары осы көрсеткіш ша- мамен 5.5 пайызға дейін төмендеді. 1990-шы жылдардың соңында микропроцессор, лазерлі, опто-талшықты спутник сияқты жаңа технологиялардың пайда болуы экономистер күткендей емес, бәлкім, одан да маңызы зор болып, америка экономикасын әлдеқайда өнімді қылуға септігін тигізді. Федералдық қордың төрағасы Алан Гринспан 1999 жылдың ортасында былай деген еді: «Біздің ақпараттық технологиялар деп атайтын соңғы техникалық жетістіктеріміз осыдан бес жыл бүрын ойға келмеген әдістермен қүндылықты жасап, бизнестің сипатын өзгерте бастады». Гринспанның пікірінше, тұтынушылық қажеттілігі мен шикізаттың кен орны туралы уақтылы ақпараттың болмауы, компанияларды жұмыс күші мен өндірістік қорды айтарлық- тай артығымен пайдалануға мәжбүр етті. Бірақ ақпараттың сапасы жақсарған сайын, компаниялар тиімдірек жұмыс істей алады. Ақпараттық технологиялар жеткізу уақытын кеңейтуді қамтамасыз етеді және жаңалық үрдісін жеңілдетіп, оны тез- детеді. Мысалы, Гринспан көрсеткендей, компьютерді қолдану архитекторлық компаниялардың штаты мен жобалаудың ұзақ- тылығын қысқартуға және медициналық диагностиканың сапа- сы>і мен жылдамдығын арттыруға мүмкіндік тудырды. 1990-шы жылдардың соңындағы өнімділіктің күтпеген көтерілуін жоғарыда айтылған технологиялық жетістіктермен түсіндіруге болатын шығар. Егер онжылдықтың басында онімділіктің	ж ы л	сайынғы	өсімі	бір	пайыздық	аясын	құраса, 1990-шы жылдардың соңында бұл көрсеткіш шамамен үш па- йызға теңелді. Бұл экономистердің күткенінен едәуір асып кетті. Өнімділіктің жоғарырақ болуы, компаниялардың ин- фляцияны тудырмай, тездеп дами алатынын білдіреді. Жү- мысшылардың жалақыларын көбейтуге байланысты қойған күтілмеген талаптары адамдардың жылдам өзгеріп жатқан :жономикада өз орындарынан айырылып қалу қаупінің нәти- жесі болар, сондай-ақ, инфляцияның ықпалын төмендетуге сеп гігін тигізді. Кейбір экономистер Американың инфляңиясыз әлдеқайда тез дамуына қабілетті, кенеттен құрған «жаңа эко- иомикасына» қатысты концепңиясын келемеждеді. Олардың айтуынша, әлемдік бәсекенің үлғаюы даусыз факт болғанымен де, бұл үрдіс Америка экономикасының көптеген салаларын айналып өтті. Компьютерлер Америкадағы бизнесті жүргізудің сипатын өзгерткенмен де, олар, сондай-ақ, іскерлік операңия- ларда қосымша күрделі мәселелерді туғызды. Бірақ, егер экономистер Гринспанның экономика едәуір «құрылымдық жылжуды» өткерді деген ойымен келіссе де, экономика өзгере ме немесе керемет жақсы көрсеткіштер қан- ша уақытқа созылады деген мәселелер тағы да туындады. Жауабы - экономикалық бұрынғы компоненті жұмыс күшіне тәуелді болса керек. Жаңа технологиямен ығыстырылған жүмысшылар жаңа салаларда жұмысты тез тауып отырды. Нәтижесінде 1990-шы жылдардың соңында, халықтың жалпы санына қарағанда, жұмыс жасаушылардың саны асып кетті. Бүл тендснцияның шексіз болуы мүмкін емес еді. 1999 жыл- дың ортасында 16 жастан 64 жасқа дейін «потенциалды жүмысшылардың» саны, яғни, мұндай мүмкіндік болған жағ- дайда, жұмыс істегісі келген жүмыссыздардың саны жалпы халық санының 5.7 пайызын немесе шамамен 10 миллионды құрады. Үкімет осындай мәліметтерді жинай бастағаннан бері бұл 1970-ші жылдан бастап, ең төменгі көрсеткіш еді. Ақы- рында экономистер Құрама Штаттары жұмыс күшінің жетіспе- ушілігіне соқтығысады, ол өз кезегінде инфляцияны туында- тып, Федералдық қордан экономикалық өсуді баяулатуын ұйымдастыруды талап етуі мүмкін деп ескертті. Сонда да көптеген факторлар, бір жақтан қарағанда, шарасыз болып көрінген оқиғалардың дамуын тоқтатуы ықтимал. Оңай қол жететін жүмысшылар санын көбейтетін иммиграңия күшеюі мүмкін. Алайда бұл жағдайдың болуы екіталай: себебі 1990-шы жылдардағы Құрама Штаттарының саяси климаты иммигра- цияның ұлғаюына қолайсыз болды. Сарапшылардың көбейіп келе жатқан пікірінше, 65 жаста зейнетке шығып, жұмыс атқаруды жалғастырған американдықтардың саны көбейеді. Бүл, сондай-ақ, потенциалды жүмысшылардың санын өсіруі мүмкін. Шынында да, 1999 жылы бизнесті зерттеудің беделді үйымы, Экономикалық даму комитеті, қызмет берушілерге жасы ұлғайған еңбекшілерге өз орындарында қалуға бөгет болатын кедергілерді алып тастауды ұсынды. Кәзіргі тенден- цияларға Экономикалық даму комитеті мынандай болжам жасады: 2030 жылы 65 жастағы әрбір адамға үш жұмысшы келеді, 1950 жылы бұл сан, жетіге тең болған демографиялық өзгеріс компанияларды жұмыс күшін іздеуге мәжбүр етті. «Бұрын компаниялар, жасы ұлғайған қызметкерлерд^ еңбек демалысына ерте кетіп, жастарға жұмыс орындарын бо- сатқанын дұрыс көрген - деп көрсетті комитет, - Алайда, бұл шешім жұмыс күші көп болған дәуірге сәйкес келген, ал, керісінше, жұмыс күші жетпей жатқанда бұл қолайлы емес». Басқаша айтқанда, үлкен жетістіктерге жеткен Құрама Штаттары 1990-шы жылдардың аяғында белгісіз экономика- лық жағдайға тап болды. Егер көптеген адамдарға жаңа эко- номикалық дәуір шексіздікке керсендей болып көрінсе, басқа- ларында мұндай сенімділік болған жоқ. Көбі белгісіздікті есепке алып, сақ-оптимистік позицияны үстады. 1997 жылы Гринспан былай деп ескерткен болатын: «Өкінішке қарай, тарих, түптел келгенде, сағымға айналып кететін «жаңа дәуірлер» сияқты пікір-көзқарастарға әбден толы. Тоқ етерін айтқанда, тарих сақтыққа үйретеді».