cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жапония
Қазақстан мен Жапония арасындағы экономика­лық ынтымақтастық
Біраз жылдардан бері Жапонияның халықаралық ынтымақтастық банкі Қазақстанда несие беру арқылы бірқатар жобаларды жүзеге асыра бастады. Олардың ішінде темір жол көлігінің тасымал қуатын арттыруға, Ертіс өзені үстінен көпір құрылысын салуға, Астанадағы халықаралық әуежайды қайта жөндеуден өткізуге, Батыс Қазақстанда көлік жолдары жүйесін дамытуға, Атыраудағы мұнай өңдеу зауытын күрделі жөндеуден өткізуге арналған жобалар бар. Бүгінде солардың бірқатары жүзеге асырылды да.
Қазақстан мен Жапония арасындағы өзара ынтымақтастықтың жаңа сатыға көтеріліп, байланыстардың орныға бастауына 1994 жылдың сәуірінде және 1999 жылдың желтоқсанында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың осы елге жасаған ресми сапарлары негіз қалағанын атап өткен жөн. Екі мемлекеттің гуманитарлық саладағы ынтымақтастығы да уақыт өткен сайын жақсарып келеді. Оған Қазақстан басшысының Токиоға жасаған алғашқы сапары барысында Нұрсұлтан Назарбаевтың Жапонияның сол кездегі Премьер-Министрі М.Хосокаваға соғыс жылдарында Қазақстан аумағында әскери тұтқында болып, қайтыс болғандардың тізімі бар “Естелік кітапты” табыс еткені дәлел болмақ.
Дереккөздер
*
Мұса Ташмұхамедов
Айбек (шын аты-жөні — Мұса Ташмұхамедов; 10.1.1905, Ташкент, — 1.7.1968, сонда) — өзбек жазушысы, әдебиет зерттеуші, аудармашы, қоғам қайраткері. Өзбекстанның Халық жазушысы (1965 жылы), Өзбекстан Ғылым Академиясының академигі (1943). Ленинград халық шаруашық институтында оқыған (1927 — 29 жылдары), Орта Азия мемлекеттер университетін бітірген (1930 жылы). 1943 — 59 жылдары педагогикадық қызметпен шұғылданды. “Шарқ юлдузи”, “Өзбек тілі мен әдебиеті” журналының бас редакторы, Өзбекстан Ғылым Академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы болды. Тұңғыш өлеңдер жинағы “Сезім” 1926 жылы жарық көрді. “Киелі қан” (1940 жылы), “Науаи” (1945 жылы; КСРО Мемлекет сыйлығы, 1946 жылы), “Алтын алқаптың желі” (1950 жылы), “Күн сөнбейді” (1958 жылы), “Ұлы жол” (1967 жылы) романдары, “Жарық іздеу жолы” (1956 жылы), “Әлішердің балалық шағы” (1974 жылы)	 повестері жарияланды. “Жүрек сырнайы” (1929 жылы), “Поэмалар” (1949 жылы), “Күн туралы ән” (1965 жылы), “Отты жылдар” (1965 жылы), “Жүрек әні” (1966 жылы), “Науаи” (1968 жылы) т. б. поэзиялық жинақтары жарық көрді. Өзбек, қазақ халықтарының туысқандық ынтымағына арналған “Бақтығұл мен Сағындық” (1933 жылы) поэмасы бар. “Киелі қан”, “Науаи” романдары, “Балалық шақ” повесі қазақ тіліне аударылған. 2 рет Ленин орденімен марапатталған.
Дереккөздер:
Санат:Ақындар
Кристалдар симметриясы
Кристалдар симметриясы – кристалл бөліктерінің симметрия жазықтығы, осі не нүктесі бойынша кеңістікте белгілі бір заңдылықпен қайталанып келуі. Симметрия жазықтығы деп кристалды айнадай тең екіге бөлетін жазықтықты айтады. Оны Р әрпімен белгілейді. Кристалдарда оның саны бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті және тоғыз болуы мүмкін. Симметрия жазықтығының санын Р әрпінің алдына жазады. Кейбір кристалдарда симметрия жазықтығы болмайды. Кубта симметрия жазықтығы тоғыз болады. Симметрия орталығы деп кристалл ішінде өзінен екі жаққа бірдей қашықтықта қарама-қарсы орналасқан кристалл бөліктерін біріктіретін түзу сызық өтетін нүктені айтады. Оны С әрпімен белгілейді. Симметрия осі деп кристалды айналдырғанда оның бірдей бөліктерінің қайталанып келетін сызығын айтады. ‘’Оны: L2, L3, L4 және L6 деп белгілейді.’’ Симметрия остері бірнешеу болуы мүмкін. Олардың саны әріптің алдында жазылады. Егер кристалды белгілі бұрышқа айналдырғанда, оның бейнесі орт. нүкте бойынша өз-өзіне айнадағыдай сәйкес келсе, онда бұл сызықты инверсиялық ось деп атайды. ‘’Оларды Lі, Lі2, Lі3, Lі4, Lі6 деп белгілейді. ‘’Әрбір кристалдық формада симметрия элементтерінің бірнеше түрлері болады. Оларды жазғанда: алдымен жоғарыдан төмен дәрежелі осьтер, одан кейін жазықтықтар, соңында симметрия орталығы көрсетіледі. Кристалдардың симметрия элементтері белгілі бір үйлесімде келеді. Осындай үйлесімдерді симметрия түрлері дейді. Олардың саны 32. Симметрияның осы 32 түрі элементтердің үйлестігіне, кристаллогр. тұрақтыларының сәйкестігіне және бұрыштарының бірдейлігіне қарай 7 жүйеге немесе сингонияға топтастырылады: триклиндік, моноклиндік, ромбылық, тригоналдық, тетрагондық, гексагондық және кубтық. .
Дереккөздер
Санат:Физика
Нурулла мешіті
Нұрулла мешіті — ежелгі Сенный базарының орнында салынған діни ғимарат. Мешіт бірнеше есіммен белгілі — оны "Юнусовская", "Сенная" және "Седьмая соборная"деп атайды.
Тарихы
ХІХ ғасырдың басында Ескі Татар мекенінде сол уақытқа сай инфрақұрылым дамыған болатын. Мұнда орталық базар, түрлі өнеркәсіптік кәсіпорындар, оқу орындары, қонақ үйлер, дүкендер және басқалар болды. Бірақ Сенный базарында жұмыс істейтін саудагерлер базардың жалпы кварталында орналасқан мешітке баруға мәжбүр болды, бұл көп уақытты қажет етті. Көптеген мұсылмандар сауда орындарын ұзақ уақытқа қалдырудан қорықты, оларға бес уақыт намаз оқу қиындықтар келтірді. Бұл жағдай ақсақалдар мен имамдарды мазалап, олар кварталдың орталық бөлігінің жанында ғибадатхана ашу үшін көп уақыт бойы қызмет ұйымдастырды. 1815 жылы 15 қаңтарда губерния Китаевтар саудагерлер отбасының өтініші бойынша базарға жақын маңдағы тұрғын үйлер арасында бос жерге мешіт салу туралы келіседі. Бірақ діни қызметкерлер бұл жобаны мешіттің Евангелист шіркеуіне жақын орналасуына байланысты қабылдамады. Нәтижесінде губернатор мешіт құрылысының жобасын қабылдамады және оған басқа да дін өкілдеріне қайшы келмейтін жаңа орын табуды ұсынды.
Татар қауымы бұл мәселені терең талқылады және түсініктеме берді, шындықтың түбіне жетуге тырысты. 1830 жылдары Мұхаметрахим Исхакович Юнусовтың ұлдары татар қауымдастығында жетекші орынға ие бола бастады, інісі мұсылмандарға арналған қасиетті орын салу керектігі туралы айтты. Намаз кезінде ол базар аралап, татарлардың тек сауда-саттықпен айналысып, дінге немқұрайлы қарай бастағанын анықтады. Саудагер бұл жағдайға алаңдап, дәстүрге қайта оралғысы келді. Сонымен, базар мешітінің қажеттілігі туралы алғашқы идея пайда болды. Ол көпшілікке құлшылық ету үшін барлық қажетті жағдайларды жасауға шешім қабылдады және бұл үшін қолдан келгеннің бәрін жасайтындығына уәде берді. Көп ұзамай әкімдік жобаны мақұлдады және бұл процесс қарқынды дамыды. Сенная мен Московская көшелерінің қиылысында 1845-1849 жж. әдемі, әсем ғимарат тұрғызылды.
1929-1992 жылдары мешіт үшін ауыр болды. 1929 жылы ғибадатхана жабылды және ұзақ уақыт бойы тұрғын үй және әкімшілік кеңселері ретінде пайдаланылды. Ғимарат қазіргі «Нурулла» (араб тілінен аударғанда «Алланың нұры») деген атауды 1992 жылы діндарларға тапсырылғаннан кейін алды. Қалпына келтіру жұмыстары 1990 жылдан 1995 жылға дейін созылды.
Архитектурасы
Мешіт үйі қиғаш етіп салынған. Оның айналасында көп қабатты ғимараттар шоғырланған, олар бүгінде ғибадатхананың қызметтік ғимараттары ретінде қолданылады. Құрылыс түрі - солтүстіктен жер үсті мұнарасымен жабдықталған екі залды күмбезді мешіт. Негізгі стилистикалық бағыт - эклектика.
Исламда көктемгі гүлдер жаңару мен қайта тірілудің символы болып табылады, сондықтан мешіт қасбеттерінен әртүрлі жабыстырылған маңдайшалар және әдемі өрнек түрінде бейнеленген қызғалдақтарды көруге болады. Мұнарадағы азаншыға арналған алаң ашық темір қоршаумен қоршалған. Мешіттің терезелері күрделі түсті витраждармен безендірілген.
Мұсылман ер адамдар намаз залына тік баспалдақпен көтеріледі. Іші өте әдемі, интерьер жағымды жасыл және көгілдір түстермен жасалған. Күмбездің астында сәнді металл люстралар ілулі, ал қабырғалары алтын жалатылған Құранның дәйексөздерімен безендірілген. Әйелдерге арналған ғибадат залы бірінші, қызметтік қабатта орналасқан. Дәрет бөлмесі мәрмәрмен безендірілген, ал ортасында оюланған сәндік субұрқақ бар.
Дереккөздер
Санат:Татарстан мешіттері Санат:Қазан мешіттері
Хитроу
Хитроу әуежайы  (London Heathrow Airport) — Лондон қаласында орналасқан ең үлкен халықаралық әуежай. Әлемдегі жолаушылары ең көп әуежай болып есептеледі (2011 жыл). Лондон әуежайының басымдылығы: әуежейдың өте қарапайым болуы, әуерейстер жайлы ақпараттардың қол жетімді болуы, қызметкерлердің жақсы қызмет көрсетуі. Бұл әуежай жылдың "ең үздік дүкендері", "ең үздік терминалдар" деген атаққа қол жеткізді. thumb|300px|right|[[Airbus A380 British Airways]] thumb|300px|right|Қонып жатқан [[Boeing 777-300 Air New Zealand ]] thumb|300px|right|[[Airbus A320]] thumb|300px|right|[[Airbus A330-300 Turkish Airlines]] thumb|300px|right|[[Finnair әуе компаниясының Airbus A319 ұшағы]] thumb|300px|right|[[Boeing 737-500 ]] thumb|300px|right|[[Airbus A340-600 Qatar Airways]]
Қызықты дерек
Лондон қаласының мэрі Борис Джонсон "бұл әуежай туристерге Ұлыбритания жайлы жаман көзқарас қалыптастырады" деп есептейді.
Қарауыз
Қарауыз, хариус (Thymallus) – тұщы суда өседі, олар ағыны қатты шағын өзендерде, суы салқын әрі таза көлдерде кездеседі.
Европалық, Азия мен Солтүстік Американық өзендері мен көлдерінде, сондай-ақ Қазақстанда Марқакөлде тіршілік етеді. Оның жонындағы қанаты биік және ұзын болып келеді де, түрлі-түсті болады. Салмағы 300 грамнан 1,5 килограмға дейін. Еті ақ, онша майлы емес, дәмді, аздаған ұсақ қылтанағы болады, одан неше түрлі балық тағамын әзірлейді.
Дереккөздер
Санат:Албырттәрізділер
Молдовандар
Молдавандар (өз атауы – молдовень) – Молдова Республикасының байырғы халқы. Жалпы саны 3,5 млн. адам (2004). Біразы ТМД елдерінде, сонымен қатар Ресей, Украина, Италия, Испания, Беларусь, Канада, АҚШ және т.б.тұрады.
Тілі
Антропологиялық жағынан үлкен еуропа нәсілдің ортаеуропалық тобына жатады. Роман тілінің шығыс тобындағы молдаван тілінде сөйлейді. Жазуы кириллицаға негізделген.
Діні
Христиан дінінің православие тармағын ұстанады.
Тарихы
нобай|оңға|200px|Молдаван, 1889 ж. Молдова жерін адамзат төменгі палеолит дәуірінде мекендеген. Жоғарғы палеолит дәуірінде рулық қоғам орнады. 6 ғасырдан алғашқы мемлекеттік бірлестіктер құрыла бастады. Фракиялық тайпалардың негізінде қалыптасып, б.з. алғашқы ғасырларында романдықтар ықпалына ұшыраған волохтар Солтүстік Балқан түбегі мен Карпат таулары аралығын мекен еткен. Ерте орта ғасырларда шығыс славяндардың ықпалына ұшырады. Молдавандар 12 ғасырда Шығыс Карпат өңірінде ұлт болып қалыптаса бастады.
10-12 ғасырларда бұл өлкеге көшпелі печенег, қыпшақ тайпалары келді. 13 ғасырдың ортасы мен 14 ғасырдың 1-жартысында Молдова жері Алтын Ордаға бағынды. 1359 ж. Волох Богдан бастаған тәуелсіз Молдова князьдігі құрылды. Ол 15-18 ғасырларда Осман империясына тәуелді болды. 18 ғасырдағы орыс-түрік соғыстарынан кейін Ресей империясының қол астына қарады. 19 ғасырдағы әлеуметтік мәдени өзгерістер молдаван халқының қалыптаса бастауына жағдай жасады. 1917-18 ж. Кеңес өкіметі орнады. Бірақ елдің негізгі бөлігі Бессарабия - Румынияның қол астында қалды. Азамат соғысы біткеннен кейін, 1924 ж. Украин КСР-нің құрамында Молдова АКСР-і құрылды. 1939 ж. жасалған Кеңес-герман келшмшарты бойынша 1940 ж. Бессарабияға Қызыл Армия бөлімдері кіргізілді 1940 ж. 2 тамызда Молдова КСР-і құрылды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Молдова тәуелсіз мемлекетке айналды.
Кәсібі
Молдовандардың дәстүрлі шаруашылығы мал бағу, егін егу. Солтүстік және оңтүстік бөліктерінде егістік дақылдар — әсіресе жүгері мен бидай, орта, таулы бөлігінде — жүзімдіктер мен бақшалар басым. Сондай-ақ кең таралған шарап жасаумен байланысты кооперациядан басқа қолөнер және басқа да ауылшаруашылық емес қызмет нашар дамыған. Ірі өнеркәсіп бұрын болмаған дерлік; кеңестік кезеңде озық технологиямен жабдықталған бірқатар зауыттар мен фабрикалар құрылды. Негізгі кәсіптері: тоқымашылық (кілем тоқу), құмыра жасау, ағаш өңдеу, тері илеу. Бірқатар аудандарда балықшылық, аңшылық кәсіптері дамыған.
Мәдениеті
Молдавандардың халық өнері ұзақ тарихта әлемдік мәдениетке үлкен үлес қосып, көптеген рухани құндылықтарды жасай алды. Ауыз әдебиеті ертегілерге, батырлық эпостарға, әндерге, мақал-мәтелдерге бай. Хора молдавандардың ұлттық биі ретінде танылған. Бұрын ауылдық жерде билейтін болса, қазір қала көшелерінен де билеген адамдарды жиі көруге болады. Хора биін орындау кезінде биге қатысушылардың барлығы қол ұстасып, шеңбер құрады. Тағы бір танымал би - жок, жаппай ұлттық биге айналды.
Кең таралған музыкалық аспаптары: кобза (ішекті), най (үрмелі аспап), чимпа, т.б.
Ұлттық киімдері: ерлер ақ көйлек пен шалбар, кеудеше, қыста қой терісінен тігілген сеңсең бөрік, жазда тоқылған ши қалпақ киеді. Әйелдер негізінен түрлі ою-өрнектер салынған ақ көйлек киіп, бастарына орамал тартады. Аяқ киімдері – теріден жасалатын опинчь.
Ұлттық тағамдарының басым көпшілігі жүгері мен ұннан жасалады. Молдавандар әрқашан көкөністер мен жаңа піскен жемістерді тұтынады. Негізгі тағамдары: ірімшік, қырыққабат орамдары, мамалыга, гювеч, варениктер. Жемістерді гарнирлердің барлық түрлерін жасауға қолданады. Олар тұздалған, қайнатылған, тіпті қуырылған түрінде болады. Сарымсақ әртүрлі тұздықтарға қосылады. Молдавандар сарымсақты ғажайып ем деп санайды, сондықтан оны қысы-жазы жейді.
Қазақстандағы молдавандар
Қазіргі уақытта Қазақстанда 14,0 мың молдавандар тұрады, оның ішінде Қарағанды облысында – 2,4 мың, Қостанай облысында – 2,4 мың, Ақмола облысында – 1,6 мың, Ақтөбе облысында – 1,4 мың адам (2014).
Дереккөздер
Санат:Халықтар
Артиллериядан ату
Артиллериядан ату — артиллериялық қарудан атуға арналған оқ-дәрі, бір рет атылатын элементтер жиынтығы; жарылғышы бар снаряд (мина), гильзадағы немесе картуздағы металл заряды, заряд тұтандыратын құралдар және қосалқы элементтер.
Артиллериядан ату тағайындалуы бойынша ұрыстық (ұрыстық атыс үшін), оқсыз (дыбыс имитациясы үшін), практикалық (атысқа үйрету үшін), оқу (оқ-дәрілерді қолдану, оқтау, ату тосілдерін үйрету және олардың құрылымын зерделеу үшін) және жүйелі сынау (артиллериялық қаруларды сынау үшін) т.б. болып бөлінеді.
Артиллериядан ату егер барлық элементгері бар, бірақ жиналмаған болса — толық, ал жиналған болса — дайын деп есептелінеді. Дайын артиллериядан ату толық немесе жартылай жиналған болады.
Тағы қараңыз
Артиллерия
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Цедденик
Цедденик (Zeddenick) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Йерихов ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 157 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 6,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 86 265. Муниципалитеттің басшысы — Гуннар Беккер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
NGC 3292-1
NGC 3292-1 — Sextans шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1887 жылы 16 сәуірде Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3292-1 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 31370, MCG -1-27-23.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Sextans (шоқжұлдыз)
Скнижка
Скнижка — Ресейдегі өзен. Тула облысы, Калужа облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/ЕДІЛ/2231/1002 орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Калуга қаласынан Протва және Нара өзендерін қоспағанда Серпухов қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Будё-Глимт
«Будё-Глимт» (Fotballklubben Bodø/Glimt) — Норвегия чемпионаттарында ойнайтын футбол клубы, базасы Буде қаласында орналасқан. 1916 жылы құрылған.
2020 жылы тұңғыш рет Норвегия чемпионы атанды. -1975 жылы Норвегия кубогын ұтты да, 1976/77 жылғы маусымда тұңғыш рет Еурокубоктерде ойнады. Бірақ Кубок иелері кубогының бірінші кезеңінде "Наполиге" жол берді.
Сілтемелер
Санат:Норвегия футбол клубтары
Байсып, паңсып...
«Байсып, паңсып...» - Абайдың кейін табылған өлеңі. Ақынмен ұзақ жылдар жолдас болған қарт Шар ауданының тұрғыны Қосылбек Байғұттыұлынан 1940 ж. жазып алынған. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Жас ұрпаққа бойын аулақ ұстайтын бес дұшпанын көрсетіп, қашанда құлшына құмартып, асық болатын бес асыл ісін айқындап берген Абай өзі де, қандай қыспақ көрсе де ақиқат пен әділдіктің ақ жолынан таймай, адамгершіліктің алауын жарқырата лаулатып, мәңгілік шамшырақтай жоғары көтеріп өткен. Бүл жолда ол бай-кедей, жақын-жат деп бөлмей, әділ төрелігін тура айтқан, ел ішіндегі арамтамақтарды, жатып ішер жалқауларды, менменсіген билікшіл мансапқорларды, мал-мүліктің буына пісіп, құдайын ұмытқан шала мастарды, тере алдында майысқан жарамсақтар мен қулық-сұмдықпен халық үстінен күн кешкен алаяқтарды жер-жебіріне жете шенеп отырған. Ақын осы тұрғыда өз әкесі Құнанбайдан, бауырлары Тәкежан, Майбасар, Әзімбайлардан бастап оғаш қылықтарын беттеріне басып, қалың бұқара алдында әшкерелеуден танған емес. Абай бүл өлеңінде туған ағасы Тәңірбердінің дүйім жұртқа белгілі өтірік пен өсекке жақын, қуыс кеуде, менмен тұлғасын тап басып, жасанды, жәдігөй бейнесін ашық айтады. Оның туған ағасына тап бұлай шүйілуінің де себебі бар. Мінез-құлықтары, алға қойған мақсат-мүдделері жас кездерінде-ақ басқа-басқа болған ағайынды екі жігіт келе-келе біржолата ажырасып тынған. Оған Тәкежанның дүниеқорлығы, арамдығы, екіжүзділігі себеп болса керек. Оның тіпті, әулет ортасындағы ыржың-тыржыңмен ғана шектелмей, жасырын айла-шарғымен Абай дұшпандарының тобына қосылғаны да белгілі. Ақынға қарсы Оразбай бастаған сойқанды топтың Ши түбіндегі баталасуына тілек қосып, 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы аты шулы жанжалдың демеушілерінің бірі болған. Ағасының осы сатқындығын сезген ақын: «Менің жауым бауырымда отыр ғой, бүйткен елде қайтіп күн көрем...», - деп қатты налыған. Бірақ бүл шығарманың тууына екеуара басараздық қана себеп болмаған. Өлең, ең алдымен, елді әбден жайлап алған озбырлыққа, екіжүзділік пен өсек-аяңға қарсы ақынның өзегін өртеген наразылығын танытады. Бұл - Абай шығармаларының өзекті тақырыбы. Ал Тәңірберді сол типтік тұлғаның нақты көрінісі ғана. Ақын нақты бейненің өрескел қылықтары арқылы бүкіл қоғамға тән кемшіліктерді сынға алады, қайырсыз малға желіккен, қолынан түк келмейтін қуыс кеуделіктің әлеум. зардабын ащы тілмен әшкерелейді. Өлең кісінің шымбайына бататын өткір де зәрлі тілмен жазылғанына қарамастан сырғып, жеңіл оқылады. Туынды 4, 6, 7 буынды -а, -а, -б, -а түріндегі ұйқаспен жазылғанымен, лекітіп бір-біріне жалғасып келетін тұтас жыр үлгісін еске түсіреді. Композициялық құрылымы жағынан іштей шартты түрде 2 бөлімнен тұратын сияқты. 1-бөлімде Тәңірбердінің мінез-құлқындағы барша жағымсыз қасиеттері ашылса (алғашқы 5 шумақ), 2-бөлімде осындай оғаш мінезді адамның кісі жиіркенерлік қылықтары тұжырымдалады. Екі бөлім жігі ашылмай, бірін-бірі толықтыра түскен. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы толық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Қарақалпақ тіліне аударылған.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Қойнауқаттың серпінсиымдылық коэффициенті
Қойнауқаттың серпінсиымдылық коэффициенті- кайнауқат сиымдылығы мен серпіңділігін және оны канықтырған сұйықтың серпінділігін бірдей ескеретін кешенді коэффициент. Бұл коэффициент қойнауқаттық қысымды 1 мПа-ға кеміткенде сол қойнауқаттаң ағып шығатын сұйық көлемі сөз болып отырған қойнауқаттың белгіленген көлем элементінің қаншалықғы мөлшерін құрайтындығын көрсетеді. Бұл коэффициенттің сандық мөлшері ортаның кеуектілік коэффициентін, сұйықтың сығылғыштық коэффициентін және кеуекті ортаның сығылғыштық коэффициентін өзара көбейту нәтижесінде анықталады.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Арзум Онан
Арзум Онан (1973 жылы 31 қазан Анкара қаласында дүниеге келген) – түрік киноактрисасы.
Биографиясы
Қарапайым отбасының жалғыз қызы. Орта білімін Анкарада алып, Ыстамбұлда өнеркәсіп лицейін тәмамдайды. 1992 жылы Гайе Сөкмен агенттігінде модель болады. 1993 жылы сәуір айында «Miss Turkey» байқауында «Түркия сұлуы» атанып, осы жылдың тамыз айында «Miss Europe» байқауында «Еуропа сұлуы» атағына ие болады. 1996 жылы актер Мехмет Аслантугпен неке құрады. Жарнама компаниясында үш жыл модель ретінде қызмет атқарады. Телехикаялар мен фильмдерге түскен.
Дереккөздер
Санат:Түркия актерлері Санат: актерлер
388 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:388 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:388 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Қарамұрын (Қалба жотасы)
Қарамұрын – Қалба жотасының орта бөлігіндегі шоқылы тау.
Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы Ортабұлақ ауылының шығысында 9 км жерде орналасқан. Шар өзенінің аңғарында.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 669 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км шамасында. Оңтүстік-шығыс беткейі тік жарқабақты, сай-жыралармен тілімденген. Шығысынан Жанама өзені ағып өтеді. Солтүстігінде Ақбиік тауы, оңтүстігінде Шар бөгені орналасқан.
Геологиялық құрылымы
Палеозойдың интрузивтік жыныстарынан түзілген.
Өсімдігі
Аласа таудың қара қоңыр, қоңыр топырақ жамылғысында далаға тән өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Жарма ауданы таулары
Ногейра (Вила-Нова-ди-Сервейра)
Ногейра (Вила-Нова-ди-Сервейра) (Nogueira (Vila Nova de Cerveira)) — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Виана-ду-Каштелу округінің құрамына кіреді. Вила-Нова-ди-Сервейра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Минью-Лима экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 242 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,44 км² шамасында. Халық тығыздығы — 99,2 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері
(910) Аннализа
(910) Аннализа — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Оны 1919 жылы 1 наурызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.
thumb|450px|center|Аннализаның Күн жүйесіндегі орны
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Люя
Люя — Ресейдегі өзен. Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы, Киров облысы, Татарстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Кокшага өзенінің сол жағалауынан 225 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Чебоксар су торабынан Свияга және Цивиль өзендерін қоспағанда Қазан қаласына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Марусино (Чишмин ауданы)
Марусино — Башқұртстанның Чишмин ауданындағы ауыл, Ар ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 16 адамды құрады. Пошта индексі — 452163, ОКАТО коды — 80257810007.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Лосевая (Березовка тармағы)
Лосёвая — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Березовка өзенінің оң жағалауынан 48 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әріпбай Әлібайұлы
Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.
1951 жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, Алматы, Талдықорған облысының шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. 1962-64 жылдары Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің, 1964- 67 жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1967-72 жылдары Павлодар облысы атқарушы комитетінің төра- ғасы, 1972-78 жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. 1978-85 жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. 1986 жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың Қазақстанда ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" (1999) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Талдықорған облысының әкімдері
Популяция генетикасы
Популяция
Популяция(латынша популяцио-тұрғын)терминін 1903 жылы В.Иогансен енгізді.Өсімдіктердің де,жануарлардың да зерзатына бірдей қолданылатын осы заманғы популяция терминін былай тұжырымдауға болады:қандай болса да саны көп үрім-бұтақ ішінде көбею жолымен ұрпақ қалдырған,бір немесе бірнеше биоценоздарды белгілі аумағында жалпы тетік қорды иеленген бір түр дарақтарының жиынтығы.Жалпы популяция дегеніміз-бұл түр және эволюцияның қарапайым өлшем бірлігі.Популяция құрамы бір текті болмайды.Популяция құрайтын дарақтардың біріненөбірінің жынысы,жасы,сыртқы ерекшеліктері және гендер құрамы бойынша айырмашылықтары болады.Бұл айырмашылықтар популяция құрылымы ұғымында ескеріледі.Экономикалық географияның оқыту жүйесінен жыныс және тұрғындардың жасына байланысты құрылымы,оның тығыздығы,өсімі және өсім жылдамдығы сияқты демографиялық ұғымдары сендерге бұрыннан белгілі.Табиғи популяциялар үшін де ұқсас ұғымдар көп.
Популяция саны
Популяция саны-дарақтардың жалпы саны.Бұл көрсеткіш түрлі-түрлі түрлер үшін өте өзгермелі нұсқада болады.Мысалы,кейбір құмырсқалар және балықтар түрлерінің популяциясында дарақтардың саны жүз және миллионға жетуі мүмкін.Сирек кездесетін құстар түрінің жалпы популяциясы-ақ тырнанікі 20-30 дарақтан құралады,ал Кіші Қаратаудағы берқаралық терек популяциясында бар болғаны 10 ағаш.
Популяция тығыздығы
Популяция тығыздығы-аудан өлшем бірлігіндегі дарақтар саны.Ірі жыртқыштар популяциясының тығыздығы өте төмен.Мысалы,ілбісте-мың шаршы шақырымда бір тұқымтоп сақталды,жүз шақырымда бір ұя.Көптеген бунақденелілердің,астық тұқымдас шөптердің,ұсақ кемірушілердің және тіршілік үшін күрес дәрежесін,популяция ішіндегі жұқпаның таралуын және тағы басқасын бейнелеп көрсетеді.
Жыныстық құрылымы
Жыныстық құрылымы-жыныстық жағынан жетілген аталықтардың және аналықтардың саны арасындағы арақатынас.Бұл көрсеткіш те тірі ағзалар типіне тәуелді.Ол еркін жұптасатын түрлерде едәуір бір қалыпты,ал партеногенетикалы популяцияларда-аналықтар жағына қарай ығысқан.Сондай-ақ негізінде аталықтарын-кежектерін дәстүрлі атып алу кезінде көктемде қайталанатын үйрек аулау жағымсыз көрінеді.
Жас құрылымы
Жас құрылымы-түрліше жастағы дарақтардың арақатынасы.Бұл маңыздырақ көрсеткіш,соның негізінде популяцияның одан әрі дамуы туралы пікір алысуға болады.Атап айтқанда,сондықтан кәсіптік жануарлар санына есеп жүргізген кезде төлдердің саны туралы дұрыс мағлұмат алуға сондай маңызды.Популяцияда жас дарақтар көбірек болғанда,егер табиғи өзгерістер болмаса,арта түседі.Егер популяцияда қартаң дарақтар басым болса, онда таяу уақытта тап сол түрдің саны кемиді.
Генетикалық құрылымы
Генетикалық құрылымы-популяцияның барлық дарақтар гендері аллельдерінің арақатынасы және жиынтығы.Популяцияның генетикалық құрылымында генетикалық салмақ-зиянды аллельдер ұғымы да қамтылады,оларға табиғи сұрыпталу кері әрекет етеді.Генетикалық құрылымды зерттеумен популяциялық генетика шұғылданады.
Дереккөздер
Санат:Биология
Порса
Порса — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сывтуга өзенінің сол жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 81 км-ді құрайды.
Қунақ тұқымдасы
250px|нобай|оңға|Қунақ тұқымдастар Қунақ тұқымдасы немесе Тау шымшықтар (Fringillidae) – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың бірі. Дене мөлшері алуан түрлі ( 7 – 100 г) үлкен құстар тобы.
Порса
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Онега өзені. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Онега.
Еңбек әдісі
Еңбек әдісі — еңбек үдерісін жүзеге асыру тәсілі, ол тәсілдердің, операциялардың құрамымен, олардың орындалуының белгілі бір тізбектілігімен сипатталады. Орындаушының және жабдықтың жұмыс уақытын пайдалану дәрежесі, адамның жұмыс істеу қабілетінің деңгейі және оның қызметінің тиімділігі, жұмыстарды орындау қауіпсіздігі, өнімнің сапасы нақты жұмысты орындау үшін қабылданған Еңбек әдісіне байланысты.
Қунақ тұқымдасы
Қунақ тұқымдасының түрлерін мынандай ортақ белгілермен сипаттауға болады:
Еңбек әдісі
Дереккөздер
Санат:Экономика
Порса
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Қунақ тұқымдасы
Доғалданған немесе үшкір қанатының ұзындығы – орташа. Қауырсындануы – қалың, жұмсақ немесе денеге тығыз жанасады, реңдерінің түсі айқын. Аталығы аналығынан ашық өңді, ал жас қунақтар аналықтарға ұқсас. Көптеген құс түрлері – тамаша сайрағыштар, оның үстіне аналық та жиі сайрайды. Жеке жұп түзіп ұялайды, ал жылдың қалған уақытында топ түзеді. Дәнжегіш, оған қоса көптеген қунақтар балапандарын өсімдіктердің тұқымымен қоректендіреді. Бірқатар түрлерде монофагия дамыған, яғни бір түрге жататын өсімдіктер тұқымымен қоректену басымырақ. Қоңыржай ендікте – жыл құстары және жылыстаушылар, тропиктік елдерде – отырықшы. Бұл құстар түрінің көпшілігі ағаш – бұталы өсімдіктерге байланысты, дегенмен тауда (және биік тауда) өмір сүретін түрлерінің де бірсыпыра топтары бар. Ұялары тостаған тәрізді аузы ашық, олардың орналасатын орындары аса алуан түрлі.
Мадагаскар, Аустралия және Жаңа Зеландиядан басқа жерлерде өте кең таралған.
Тұқымдаста 43-67 туысқа топтастырылатын 243-270 түр және үш тұқым тармағы бар. Олар:
Қазақстанда тек қана нағыз қунақ тұқымдастар кездеседі. Олар – төменде аталатын 18 туыстастардың 32 өкілдері. Атап айтқанда 18 туыстастарға мыналар жатады:
Дереккөздер
Санат:Торғайтәрізділер
Арапеи
Арапеи (Arapeí) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Вали-ду-Параиба-Паулиста мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Бананал экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 857 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 155,707 км² шамасында. Халық тығыздығы — 18,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1991 жылы құрылған.
Жинақіс
Жинақіс- объект жұмысының ұзақтығы немесе көлемі.
Тоқырауға дейінге жинақіс- пайдалану басталғаннан алғашқы тоқырауға дейінгі объектінің істелген жұмысы.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Кіші Караганды
Кіші Караганды (Караганды) — Ресейдегі өзен. Орынбор облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Кумак өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Урал өзені Ириклинск су торабынан Орск қаласына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орынбор облысы өзендері
Жаңадала ауылдық округі
Жаңадала ауылдық округі — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Тасты-Талды, Жаңадала, Зерноградское ауылдары кіреді. Орталығы – Тасты-Талды ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1162 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Жарқайың ауданы ауылдық округтері
Көне түркі жазбалары
thumb|right|200px|[[Орхондағы Күлтегін ескерткіші - Орхон мұражайы, Хархорин, Моңғолия]] Көне түркі жазбалары немесе Орхон-Енисей жазбалары — б.з. V ғ. — X ғғ аралығындағы түркі тайпаларының тасқа қашап жазған жазбалары.
Орхон-Енисей ескерткіштері алғаш Орхон өзені бойынан (Екінші түркі қағандығы кезі) табылды, кейін Енисей өзенінің жоғарғы ағысында (Қырғыз қағандығы). Кейде руник жазбасы дейді, алман руналарынынан жанасым тауып (кейбір нышандар кескіні дәл келіп тұр, дауысты мағынасы да жақын). Азиялық түркі руналары соғды жазуының негізінде VIII ғ. бұрын жасалған деп есептеледі. Оның әліпбиінде 40-қа жуық графема бар. Көне түркі руника жазуы ерекшелігі - онда негізгі велярлық және палаталдық дауыссыздарға арналған бірнеше жұп дербес әріптер бар. Көне түркі руника жазуы жұмбағын 1893 жылы В. Томсен шешкен. Орхон ескерткіштерінің тұңғыш тәржімаларын 1894 жылы В.В. Радлов жасаған.
Жазу әдісі
«Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 таңба және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген.
Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.
Мирабелло-Саннитико
Мирабелло-Саннитико (Mirabello Sannitico) — Италиядағы коммуна, Молизе әкімшілік аймағына қарасты Кампобассо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1978 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 94 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 86010.
Көне түркі жазбалары
Көне Түркі жазуларының зерттелуі
Сібір және Моңғолия далаларына таралған жұмбақ жазулардың бар екендігі туралы ғылыми орта ертеден-ақ білетін еді. Оларды «Руна жазулары», яғни скандинавия тілдерінен алғанда «құпия, сыры ашылмаған» таңбалар деп атайтын. Ол кезде әлем ғалымдары сондықтан, бұл жазуларды көне Угор тайпаларының (Орал халықтарының ата-бабалары) мұрасы деп есептеді. Жазуларды зерттеуге арнайы ұйымдастырылған Ресей Ғылым Академиясының экспедициясы Минусинск ойпатында іздестіру жұмыстарын жүргізіп, Д.Г. Мессершмидт және Ф.И. фон Стралленберг 1721-1722 жылдар аралығында көптеген материалдар жинақтады. Жиналған деректер ғылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 ж. З. Байердің "Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым Академиясының жазбаларында" жарық көріп, Еуропадағы барлық Шығыстанушылардың қатты қызығу нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де зерттеулерінің қорытындысын және жазулардың көшірмелерін жариялады. Оқылудың әртүрлі жолдары ұсынылғанмен, қандай да бір ақырғы қорытынды шығаруға деректер әлі аздау болатын, себебі Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік және соған сәйкес жарияланған мәліметтердегі көшірмелердің көрінісі тым қысқа-қысқа және жазулардың өзі жартылай өшіп қалған болатын.
Мирабелло-Саннитико
Сыртқы сілтемелер
Санат:Молизе елді мекендері
Көне түркі жазбалары
Көне Түркі жазуларының зерттелуі
1889 жылы Н.М. Ядринцевтің Моңғолия далаларынан тапқан жазулары Көне жазулардың толық сақталған және көлемді үлгілерін ғылыми ортаға әкелді. Енді бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық құрылысы мен грамматикалық табиғаты жөнінде айқын қорытындылар жасауға болатын еді. 1893 жылы дат филологі В. Томсен (Дания) бұл жазуларды оқудың кілтін тапты. Келесі жылы-ақ В.В. Радлов Орхон жазуларының оқылуын және аудармаларын жасады, 1895 ж. Енисей жазуларының да оқылуы мен аудармалары жарыққа шығарылды.
Дала жазуларының тарихы
Б.з.б. 8 ғасырларда көшпенділер даласына Брахми және Кхарошхи жазулары таралған. Бұлар Көне Үндістаннан келген. Ғұн заманынан қалған қысқа жазуларды оқу мысалы, Қытай жазбаларындағы «шаньюй» (Моде шаньюй) деген сөздің Ғұн тілінде «Сеңгір» деп дыбысталатынын анықтап берді. Бұл – «биік», «асқақ», «жоғары» деген мағына береді де қазіргі Түркі тілдерінде, мысалы Қазақ тілінде «Сеңгір таулар», «Заңғар көк» сияқты тіркестерде кездесіп отырады. Көне Қытайлықтардың б.з.б. дәуірлердегі «Хунну жазуы» деп отырғаны осы жазу. Кейін б.з.б. 3 ғасырлардан бастап далалыққа Соғды жазулары тарады. Ол ежелгі Қаңлы мемлекетінде б.з.б. 3 және б.з. 5 ғасырлары аралығында кеңінен қолданылған. Мысалы қазіргі Қазақстанның оңтүстігінен табылып отырған «Күлтөбе жазулары» б.з.б. 2-1 ғасырларға жатады.
Көне Түркі жазулары негізінен 6-10 ғасырлар аралығында Ұлы Түркі қағандығы және Көк Түркі қағандығы, Хазар қағандығы кезінде қолданылған. Таралу аймағы Моңғолия-Сібір далаларынан Тибет жеріне дейін және Еуропадағы Венгрия, Чувашия аймақтарына дейін кездесіп отырады. Көне Түркі жазуларының орнына далалыққа көне Ұйғыр жазулары келді. Бұл жазуларды кейде манихей жазулары деп атайды. Оның таралуы Манихей дінінің таралуына байланысты болды. Кейін бұл жазуларды Ислам дінінің ықпалымен енген Араб жазулары ығыстырып шығарды. Кейін осы Араб жазуларының орнына қазіргі Түркі халықтары Латын және Кирилл әліпбилерін қолданады.
Көне Түркі жазуларының мазмұны
Көне Түркі жазуының құпиясын ашқан Даниялық ғалым Вильгельм Томсен болатын (1898 жылы бастап). Кейін орыс түркітанушылары аударып, көп зерттеді. Оған 20 ғасырда Түркі елдерінің ғалымдары – Татар, Өзбек, Түрік, Қазақ, Әзірбайжан зерттеушілері қосылды. Кейде "руна (руникалық) жазулары" деп аталады. Оның себебі жазудың құпиясы ашылмай тұрғанда, бұл жазулар бір қарағанда ежелгі скандинавия халықтарының жазбаларына ұқсайтын еді. Алайда ғылыми зерттеулер Түркі жазулары екенін анықтады. Томсен ең алғаш рет "Түрік" және "Теңрі" сөздерінен бастап оқыған екен.
Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған.
Жазбаларда ең алдымен 5-8 ғасыр аралығындағы Ұлы даладағы тарихи оқиғалар көркем тілмен баяндалған, айналып келетін оралымдары мен ішкі ұйқастары, композициялық тұтастығы бар. Сондықтан оның ең алдымен жанрын айқындасақ – жылнама не шежіреден гөрі, бұлар – тарихи дастандар. Жазудың сипаты түркі тілдерінің дыбыстық ерекшеліктерін, соның ішінде үндестік заңдарын жақсы береді. Жазудың ерекшелігі оңнан солға қарай оқылады және негізінен дауыссыз дыбыстар таңбаланады. Олардың жуан және жіңішке түрлері бар, олар жеке-жеке бөлек таңбаланады.
Көне Түркі жазуларының сыртқы түрі бізге тасқа қашалған түрде, "баспа әріптері" түрінде жетті. Оның жазбаша түрі қандай болғаны туралы мәлімет жоқ. Себебі маталарға, өңделген терілерге жазылуы мүмкін жазба әріптер бұл материалдардың төзімсіздігіне байланысты бізге жетпеді. Алғаш көрген адам бұл жазуларды бір қарағанда қазақ руларының таңбаларына ұқсатады. Яғни жазулар «жебе таңбалар», «ай таңбалар» және «тұмар таңбалар» мен «көз таңбалар», «аша таңбалар», «балық таңбалар» сосын «тарақ таңбалар» мен «сырға таңбалардан» құралады. Орхон-Енесай жазбасы — Орхон және Енесай өзен бойларында табылған көнетүркі жазуымен жазылған жазбалар. Оның ішінде әйгілі Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк құлпытастарындағы жазбалар.
Орхон-Енисей жазбалары
Орхон-Енисей жазбалары — көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа дейін сыры беймәлім, қай тілде жазылғандығы белгісіз болып келген. Орхон-Енисей жазбаларын руналық жазбалар деп те атайды (Скандинавия халықтарының тілінде "рунь" сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана даниялық ғалым Томсен құпия жазуды оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы жазуды толық оқып, аударды. Руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендері алқабынан табылғандықтан, жазудың өзін де осылайша атап кетті.
Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған. Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.
Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д.Г.Мессершмид, т.б. бергенін ХVIII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.
1893 жылғы қарашаның 25-күні Дания корольдік ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері «тәңірі» және «түрік» деген сөздер екен.
Дәл осы кезде академик В.В.Радлов та өз бетінше ізденіп, руна жазуының он беске жуық әрпін анықтап алған еді. Арада көп уақыт өтпей, В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, аударып шықты.
Орхон жазба жәдігерліктерін ұзақ жылдар бойы түбегейлі зерттеген білікті ғұламалар М.Жолдасбеков пен Қ.Сартқожаұлының бірлесіп жазған ірілі зерттеуі жарық көрді.
Л.Н.Гумилев Орхон жазба ескерткіштерін «Көк түріктердің өздері туралы» жазған шежіресі деп біледі.
Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен Түрік қағанаты, оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді.
Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.
Орхон жәдігерліктерінің ерекшеліктері туралы соңғы кезге дейін өзара қарама қайшы екі түрлі көзқарас орын ала келді. Бірі – Күлтегін және Тоныкөк жәдігерліктері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік қағанатының дәлме дәл жазылған тарихы деп қарады.
Орхон жазба жәдігерліктерінің ішінде «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өзінің идеялық мазмұны, композициялық құрылысы, көркемдік бейнелеуі жағынан қазақтың ерлік пен елдікті жырлаған қаһармандық жырларының алғашқы үлгілері болып табылады.
Көне түркі жазба ескерткіштері
200px|thumb|rightКөне түркі жазуы, түркі руникалық жазба ескерткіштері – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, көне түркі әліпбиіндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады.
Табылған аймақтары
Көне түркі жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле қойнауы жатады. Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас тапты. Кейіннен біреуі Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір қырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары «Сібір руналарына», Енисей бойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар сыртқы көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан «руникалық» немесе «руна тәріздес» деп те аталды) ұқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В. Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, академик В.В.Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл жаңалық – тіл білімінің тарихи салыстырмалы бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды. Мұнан кейін көне түркі жазба ескерткіштері тек тастарға ғана қашалмағандығы, металл (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі бұйымдарға ойып жазылғандығы да айқындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны әзірше екі жүзге жуық. 20 ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы түркі руникалық жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң мазмұнында қағазға жазылған нұсқалары (8–10 ғасырлар) айқындалды. 1932 жылы Талас алқабынан ағаш таяқшаға ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. С.Е.Малов, Х.Н.Оркун, А.М.Щербак, т.б. таяқшалардағы жазудың түркі руникалық таңбаларымен ұқсастығын көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып көрді.
Иссык жазба ескерткіш— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). 1970 ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді:
Могoилян жазба ескерткіш — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ғасырдың соңы). Ескерткіш Құтлұғ(Қабаған) қағанның баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған В. В. Радлов. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған.