Тоқырау_жылдарындағы_Қазақстан
Халықаралық жағдайы
Қоғамдық өмір  дамуындағы  демократиялық  және   төрешіл   бетбағыттар  күресі  әсерінен   туындаған  саяси  жүйенің   қайшылықты,  күрделі  сипаты  сыртқы  саясатқа  да  қайшылықты  сипат  дарытты. 70-жылдардың бас  кезінде  әлемдегі  саяси  ахуалдың  жұмсаруы,  халықаралық   шиеленістің  бәсеңдеуі тән   болды. 1973 жылы  Вьетнамдағы  соғыс  аяқталды. Хельсинкиде жалпыеуропалық  кеңестің  шақырылуы  барлық   бейбітшілік   сүйгіш   күштердің  қомақты   табысына   айналды. Еуропалық 33  мемлекеттің,  АҚШ  пен  Канаданың   басшылары  қол  қойған   қорытынды  актіде   мемлекетаралық  қатынастар   жаңа  айқындамалар   тұрғысынан   реттеліп,  мемлекеттердің  адам   хұқын  қорғау    жөніндегі   күш-жігері  біріктірілді. Өзгерістер  жағдайында  Қазақстан   өзінің  халықаралық   байланыстарын    нығайтуға   мүмкіндік  алды. Өзге елдермен   мәдени  және  экономикалық  қатынастар  күшейе  түсті. Алдыңғы бесжылдықтарда  Қазақстан   кәсіпорындары  өндіретін  тауарларды  сыртқа   шығару   ұлғая    түсті. Алайда  Қазақстаннан   шетке   шығарылатын   өнімдер   тізімі   технологиялық   жаңалықтардан  емес,  негізінен    шикізаттық   қуат   көздерінен,  мәселен,  түсті  металдардан,  хром  кені  мен   темір  балқытпаларынан,  жұқа  болат   тақталарынан,  мұнайдан,  т.б. тұратын еді. Қазақстан металл  кесетін  станоктарды,  жол  құрылысы   жабдықтарын,  электровоздарды,  жиһазды,  киімді,  тағам   өнімдерін,  электр  тауарларын,  т.б. сырттан тасыды. Қазақстанның  шетелдермен   мәдениет  саласындағы   байланысы   қарқынды    дамыды. Қазақстандық жүздеген  маман   әлемнің   көптеген  елдерінде – Иракта,  Египетте,  Үндістанда,  Монғол  Халық  Республикасында,  Финляндияда,  Ауғанстанда   жұмыс  істеді. Ғылыми байланыстар  да  сирек   құбылыс  болған  жоқ. Қазақ КСР   Ғылым  академиясы   шетелдердің   ғылыми   мекемелерімен  бірлесе  отырып,  31   проблема  мен    жеке   тақырыптарды   зерттеуге   қатынасты. Химия ғылымдары   институтының   қызметкерлері   өздерінің     чехословакиялық   және   болғарлық  әріптестерімен  берік    қатынастар  орнатты. АҚШ, Франция,  Италия  ғалымдарымен  байланыс  жүзеге  асырылды. Қазақстанда кеңес-сирия  достығының   күндері,  Францияның  КСРО-дағы  күндері  өткізілді. Қазақтың  Құрманғазы  атындағы  Мемлекеттік   ұлт   аспаптары   оркестірінің  әртістері,  КСРО   халық   әртістері  Е.Серкебаев  пен  Б.Төлегеновалар   Францияның   музыка  сүйер  қауымын  өздерінің    қайталанбастай  тамаша   әуез  өнерімен  тәнті  етті. Қазақ  операсы  мен  балетінің,  көркемсурет   пен   графикасының,  қолданбалы   өнерінің   шеберлері   Еуропа,  Азия, Африка  елдерінде  өнер  көрсетті. Алайда сыртқы  саясат  саласындағы  қарыспа  шешімдер,  біліктілік   жағынан  төмен  және  шала  ойластырылған  идеология  мемлекетаралық  қатынастарды   қалыптастыру  жолында  көптеген  тастүйін  кедергілердің  бой  көрсетуіне  себепші  болды. Екі әлеуметтік-саяси  жүйе  арасындағы   текетірестіктің   өрши   түсуіне   шынайы   дүниені   айқын  тануға   бөгеті   мол   «дұшпан  бейнесі»  дейтін  түсінік   май  тамызды. «Саяси  күрестің  күшеюі»  туралы  жолнұсқа  (тезис)  орнына  «идеологиялық   күрестің   күшеюі»  дейтін  екінші  бір   жолнұсқа  келді. Осының салдарынан  екінші   жақ  та  әскери  күшін  еселей   өсіріп,   қарулануға   жұмсалатын   қаржы   көлемін  үсті-үстіне  ұлғайта  түсті. Әскери  шығындардың  негізгі  ауыр  салмағы  екі  аса   ірі   мемлекетке – АҚШ    пен   КСРО-ға  түсті. Бұл шығындар  ең  алдымен   осы  екі  мемлекеттің  азаматтарын  тұралатар  жүкке  айналды. Ұлы мемлекеттік  тәкаппарлық  жанталаса  қарулануды  күшейтуге,  ядролық  мүлік  қоймасын  жаңарта  жасақтауға  сүйреді. Қазақ халқының  ұлы  перзенттері  Абай,  Шәкәрім,  Мұхтар  Әуезов  дүниеге  келіп,  өсіп-өнген  жерлерде,  яғни  Семей, Павлодар, Қарағанды  облыстарының  түйіскен  тұсында  орналасқан  Семей  ядролық  полигоны  Қазақстан  жерін  молынан  қамтыды. Ядролық заряд  мұнда  алғаш  рет  1949  жылғы  тамыздың  29-ында  сыннан  өткізілді. Ғалымдардың пікірі  бойынша,  әрбір  эксперементтік  қондырғы  мен  оны  жер  астында  сынақтан  өткізу  құны  орта  есеппен  30  миллион  сомға  тең. Әскерлер ұзақ  жылдар  бойы  жұмған  аузын  ашпай,  кейіннен  полигонның  жергіліктің  халықтың  денсаулығына  бәлендей  зияны  жоқ  деп  мәлімдесе  де  полигон  айналадағы  табиғатқа,  адамдардың  денсаулық  жағдайына  аса  қатерлі  еді. Дәрігерлер мен  фельдшерлерге  рактан,  лейкоздан  және  ионданушы  радиацияға  байланысты  туындаған  басқа  да  аурулардан  қайтыс  болғандарға  дәл  диагноз  қоюға  тыйым  салынды. КСРО Денсаулық  сақтау  Министрлігі  бұл  аймақта  медициналық  зерттеулер  жүргізуге  де  тыйым  салды,  ал  әскери  дәрігерлер  жүргізген  тексерістердің  нәтижесі  аса   құпия  сақталып,  ядролық  полигон  әрекеті   салдарынан  келген  зардап  көлемі  туралы   мәліметтер  жасырын  ұсталды. Адамдарға деген  осыншалық  безбүйрек  көзқарас    салдарынан  полигон  маңайында  тұратын  халықтың  әр  түрлі   ауруларға  шалдығуы   жиілей  бастады. Сәуле ауруының  нышандары,  мәсеплен,  Семей  облысында  Абай  ауданының, Қарағанды  облысындағы  Егіндібұлақ  ауданының  тұрғындарының   бойынан  көптеп  кездесті. Бірақ полигонның  халықтың  денсаулығына  төндіріп  отырған  қатері  туралы   оқта-текте  үн  көтергендердің  дабылы  естілусіз  де  ескерусіз   қалып  жатты. «Империалистік қатерден»  үрейленген  мемлекет  қарулануды  жалғастыра  берді. 1969-1970 жылдары  Маңғыстау  облысының  аумағында  да  халықтан  жасырын  түрде  кен   жыныстарында  үш  бірдей   жерасты    ядролық   сынағы  өткізілді. Саяси және  идеологиялық  жағдайдың  ушығуына  социалистік  достық  одақ  елдері  ішіндегі   күрделі   қарым-қатынастар  да  әсер  етті. Қытай Халық  Республикасы  өзінің  «қытайлық  ерекше»  жолын  іздестіре  бастады. Оның үстіне  ҚХР-дың   Кеңес  Одағымен  қарым-қатынасы  1960  жылдардың  ортасынан  бастап  салқын  тартқан  еді. Екі ел  арасындағы  экономикалық,  саяси  өзара  байланыстар  айтарлықтай  шектелді. 1964 жылы  әскери  қарама-қарсылық  күшейе  түсті. Екі мемлкеттің  де  шекарасына  сан  жағынан  орасан  зор  әскер  әкелінді. Мысалы, кеңес  шекарасындағы    қытай  әскерлерінің   саны  1967  жылы  400  мың  адамға  жетті. Кеңес әскерлері  болса  Монғолияға  қарай  жылжып,  Қиыр  Шығыс  пен  Забайкальеге  орналастырылды. 1969 жылғы  масуымның  13-і  Даман  аралығында  екі  ел  арасында  әскери  қақтығыс  болып,  оның  барысында  екі  жақтан  да  көп  адам  қаза  тапты. Дәл екі  айдан  соң  тамыздың  13-,  Семей  облысындағы  Жалаңашкөл  бойында  келесі  ірі  әскери  қақтығыс  болып,  адамдар  тағы  да  шығынға  ұшырады. Кеңес басшылығы   Қытай  ядролық  объектілеріне  алдын-ала  ескерту  соққыларын  беру  жоспарын   жасай   бастады. Ядролық соғыс  қауіпті  шынайы  сипат  ала  бастады. Бұл қатер  КСРО  мен  Қытай  басшыларын  келіссөз  жасауға  мәжбүр  етті. Қыркүйектің 11-і  Пекин  әуежайында  А.Н. Косыгин  мен  Чжоу  Эньлай  арасында  болған  кездесу  ядролық  жанжалды    болдырмауда  шешуші  рөл  атқарды. Соғыс қауіпі  жойылды,  бірақ  бұдан  КСРО  мен  ҚХР  арасындағы   қатынас   жақсарып  кеткен  жоқ. Екі  ел   ұзақ  уақыт  бойына  бір-біріне  қырғи    қабақ   қарап  келді. 70-жылдардың соңы  мен  80-жылдардың  бас  кезінде  Кеңес  Одағында   қос  қабат   қайшылықты  жағдай  қалыптасты:  оның  бұрын-соңды  еш  уақытта  дәл  осындай  аса  қуатты  қорғаныс  қабілеті   болып   көрмеген  еді,  бірақ  нақ   осыған  байланысты   соғыс  қатері,  ядролық  шабуылға  ұшырау  қауіпі  бұрынғыдан  да  анғұрлым  ұлғая  түсті. Бұл кезде  әлемдік  социализмнің   даму  қамқорының  бәсеңдеуі  байқалды. Әлеуміттк-экономикалық және  саяси  салаларда  қолайсыз  бетбағыттар  пайда  болып,  тереңдей  түсті. Шығыс еуропа  елдерінде  орныққан  тотолитарлық  құрылыстар  саяси  басшылық   пен  мемлекеттік  басқару  функцияларын  бір  уысқа  шоғырландыра  келіп,  бірті-бірте  өзін  халық  бұқарасына  қарсы  қойды. Бұған, мәселен,  Польшада  болып  өткен  оқиғалар  айғақ  бола  алады. Мұнда 1956  жылдан  1980  жылға  дейінгі  аралықта  төрт  рет  дау-жанжал    туындады. Ол поляк  Біріккен  Жұмысшы  партисяның  нақ  өзі   мен  оның  әлеуметтік  тірегі  болып  саналатын  жұмысшы  табы  арасында  өрестеді. Бұл   тоңтерістік   әкімшіл - әміршіл   жүйенің   теориясы  мен   идеологиясының  дағдарысқа  ұшырағандығының   белгісі  еді. Алайда мұндай  «дабылдардың»  бірді – біріне    лайықты  жауап  берген  жоқ. Жаңартуға ұмтылыстар  оппортунизм,  ревизионизм,  яки  «капитализмге  қайта  оралу»   деп  бағаланды. Мұнда ел басқару  жүйесін  сақтап  қалудың    барлық  құралдары,  тіпті   әскери  жағдай  енгізу   де  түгел  қолданылды. Қасарыспа қасаңдық  пен    идеологиялық   шалықтау  шылауында  қалған  КСРО   мен   социолистік  қосын   елдері  басшыларының  басым   көпшілігі  қоғамдық  құрылысты  түбегейлі   өзгерту  міндеттерін  шешу  биігіне   өре  жеткізе  алмады. Идеологиялық қысым  көрсету  мен  әр   түрлі  жазаларға   ден  қою  социализм  дәуіріндегі   рухани  өмірдің  басты  нышандарына  айналды.