cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Валнут (Миссисипи)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
Элбани (Миссури)
Элбани (Albany) — Миссури штатының Джентри округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 6.3 км². FIPS коды — 29-00514.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 1937 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Джентри округы (Миссури)
Шеф
Шеф (бастық) — кәсіпорынның, мекеменің басшысы, бастығы. Кен ауқымда алғанда орта буындағы басқару құрамынын арасында қолданылатын бейресми лексикалық аталым: ізет білдіру, ілтипат көрсету мағынасындағы қаратпа сөз.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Wanna One
Wanna One — CJ E&M компаниясының қолдауымен құрылған Оңтүстік Кореяның жігіттер тобы. Топта 11 адам бар. Олар: Чжисон / Jisung, Сонун / Sungwoon, Минхён / Minhyun, Сону / Seongwoo, Чжэхван / Jaehwan, Даниэль / Daniel, Чжихун / Jihoon, Уджин / Woojin, Чжинён / Jinyoung, Дэхви / Daehwi, Гуань Линь / Guan Lin. 2017 жылдың 7 тамызында топ өздерінің алғашқы әуендерін жарыққа шығарды.
Топ мүшелері.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары
Бейнедиск
Бейнедиск немесе Видеодиск (ағылш.Video CD (VCD)) — бетіне лазер сәулесі арқылы мәлімет жазылатын металдан немесе пластмассадан жасалған диск. Оған жазылған молімет өзгертілмейді. Қазіргі кезде осы топқа жататын CD-ROM дискілері кең қолданылады. Оған жазылатын мәлімет көлемі өте үлкен (650 Мб шамасында) болады.
Хосеба Эччебериа
Хосеба Андони Эчеберриа Лисарди (Joseba Andoni Etxeberria Lizardi; 5 қыркүйек 1977, Эльгойбар, Гипускоа) — испаниялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. 1998 жылы әлем чемпионатына, 2000, 2004 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты.
Карьерасы
1993 жылы карьерасын "Реал Сосьедад" клубында бастады. 1995 жылы "Атлетик Бильбаоға" ауысты да, 2010 жылы футболмен қоштасқанша ешқайда ауыспады.
2014 жылдан бері бапкерлікпен айналысады.
Дереккөздер
Санат:Испания футболшылары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары Санат:Атлетик Бильбао ФК ойыншылары Санат:Испания футбол клубтары Санат:Тенерифе ФК жаттықтырушылары
Жаңатас фосфорит кен орны
Жаңатас фосфорит кен орны — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жаңатас қаласының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Кен орны 1935 жылы ашылып, 1964 жылдан пайдаланылып келеді.
Геологиялық құрылымы
Жаңатас фосфорит кен орны төменгі кембрийдің Шолақтау шоғырынан орын алған. Осы шоғырдың фосфоритті горизонттары үлкен асимметриялық қатпардың солтүстік-шығыс қанатында. Үлкен аймақтық жарылыспен қиылған бұл құрылым құрамасы 30°-тан (солтүстік-батыста) 75°-қа (оңтүстік-шығыста) жететін, бағыты әр түрлі кішігірім жарылыстармен тілінген.
Жатыс сипаты
Кеннің құнарлы горизонты фосфорит шақпақтастарының қабатшалары бар фосфориттер мен фосфорит конгломераттарынан, фосфоритті және кремнийлі тақтатастардан, фосфаттанған доломиттерден тұрады. Мұнда екі фосфорит горизонттары бар, төменгінің орташа қалыңдығы 7,5 м, ал жоғарғысында 18 м. Бұл екі қабат бір-бірінен орташа қалыңдығы 18 м фосфорит-тақтатасты қабатпен бөлінген. Фосфориттің құрылымы кристалды, жасырын кристалды, түйірлі, оолитті болып келеді. Кен бойынша Р2О5-тің орташа мөлшері 15-17%-дан 35%-ға дейін жетеді. Жылына 84 млн. т. фосфорит беретін Оңтүстік-Шығыс және Орталық карьерлері 1975 жылы, ал Солтүстік-Батыс карьері 1980 жылдан кейін іске қосылды. Мұндағы фосфорит сары фосфор, термиялық фосфор қышқылы мен фосфорит ұнын алуға пайдаланылады.
Санат:Жамбыл облысы кен орындары Санат:Қазақстан фосфорит кен орындары Санат:Сарысу ауданы географиясы Санат:1935 жылы пайда болғандар
Лавофранш
Лавофранш (Lavaufranche) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,34 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23104, пошта индексі — 23600.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 246 адамды құрады. Халық тығыздығы — 15,06 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Бабшылдар көтерілістері
Бабшылдар көтерілістері – Ирандағы феод. құрылысқа әрі сол кезде басталған шетел капиталының бұғауына қарсы бағытталған халықтық көтерілістер (1848-52). Бабшылдар көтерілістерінің қозғаушы күші шаруалар, қолөнершілер, қала кедейлері, ұсақ саудагерлер болды. Көтеріліске бабшылдар сектасынан шыққан төменгі дін қызметкерлері мен ұсақ саудагерлердің өкілдері басшылық етті. Бабшылдар көтерілістері діни сипат алды. Көтерілісшілердің феод. меншікке қарсы күресі жеке меншікті жою талбына, ал қанауды жоюға ұмтылуы мал- мүлік ортақ, адамдар тең праволы болатын мәңгілік патшалық құру арманына ұласты. Б і р і н ш і к ө т е р і л і с  1848 жылы қыркүйек айында Мазендеранда басталды. Оған борфоруштық молда Мұхаммед Әли мен Хұсейн Бошру басшылық етті. Көтеріліс 1849 жылы мамыр айында басылды. Е к і н ш і к ө т е р і л і с 1850 жылы маусым – желтоқсанда Зенджанда болды. Оған әйелдер белсене қатысты. Көтеріліс басып- жанышталды. 1850 жылы маусымда Нейризде басталған үшінші көтеріліс бірнеше күннің ішінде басылды. Мұнан кейін бабшылдар қозғалысы бұқаралық сипатын жойды, сонан соң баб уағыздаушылары террорлық жолға түсті. 1852 жылы тамыздан кейін бабшылдар жаппай қырғынға ұшыратылды.
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Безон
Безон (Bezons) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Валь-д'Уаз департаментінде орналасқан. Аржантей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,16 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 95063, пошта индексі — 95870.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 28012 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6733,65 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Валь-д'Уаз департаментінің коммуналары
Абдулла Бабаханов
Дереккөздер
Санат:1910 жылы туғандар
Канна (өсімдік)
Дереккөздер
Санат:Канналар
Сан-Маурицио-Канавезе
Сан-Маурицио-Канавезе (San Maurizio Canavese) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7613 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 427 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 10077.
Елді мекеннің қамқоршысы — Маврикий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Слован (футбол клубы, Либерец)
«Слован» (чех. Football Club Slovan Liberec)— Чехияның Либерец қаласындағы футбол клубы. 1958 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "У Нисы" стадионында өткізеді.
Тарихы
"Славия" (Либерец) және "Искра" (Либерец) клубтарының бірігуінен құрылған. 1971 жылы тқңғыш рет Чехословакияның бірінші лигасына жолдама алды.
Сілтемелер
Санат:Чехия футбол клубтары
Аңшы киімі мен жабдықтары
Аңшы киімі мен жабдықтары - аңшының саятқа немесе аңға шыққанда киетін арнайы киімі мен қолданатын кұрал-жабдықтары (аксессуар) болды. Аңшының киімі қозғалысқа ыңғайлы, әрі ықшам болуы тиіс. Қыстық киім негізінен - саптама етік, қыстық тымақ, жылы ішік, жарғақ шалбар. Ықшам киінген аңшы киімінің етегін шалбарланып алады, ал, кіселі белдігін киімнің ту сыртынан буып тағынады. Тау, тастан таймас үшін өкшесінде нәлі немесе тақасы бар етік киеді. Ал, жаяу аңшы аяққа шацай немесе сүйектен сойшаңғы тағып алады. Аяздың бәсең кездерінде үстіне сырмалы иіапан немесе шекпен, аяғына былғары етік, басына күләпара болмаса малақай кейде бөрік киеді.
Аңшы саятқа шығарда өзімен бірге беліне байланған кісеге қынға салынған пьішақ, жемқалта (құнарқалта, нәрқалта деп те атайды), оқшантай, дәрі-дәрмек, шақпақ, қу, шыжым бау, белқанжыға тағады. Сонымен бірге, қолында аң соғатын дойыр қамшы, інге кіріп кеткен аңға бұрау салатын таяқ, аң олжасын қанжығаға байлайтын жәңгек ала шығады. Шоқпар, сойылды қажеттілікке қарай алуы мүмкін. Сонарға шыккан аңшылар, көбінесе, арнайы дайындықпен «артынып-тартынып», кішігірім көш тәрізді топ болып жүрді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Б. з. д. 707 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 707 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
IC 4767
IC 4767 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан S0-a (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62427, ESO 104-10, AM 1842-632, DRCG 51-12.
Сыртқы сілтемелер
IC 4767 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Ұлытау өңіріндегі ескерткіштер
Алаша хан мазары
(13 - 14 ғғ.)
Қаракеңгір өзенінің оң жағасында ХІІІ-ХІV ғасырлардағы сахаралық сәулет өнерінің үлгісінде салынған. Халық аңызына қарағанда, Алаша ханның атына лайықты, оның күмбезін алаша кілемнің түрімен нақыштап шығарған. Ел аузындағы аңызда Алаша хан ордасы Ұлытау төңірегінде болған.Ұлытаудан ағатын Жаңғабыл өзенінің бойында үлкен сарайдың орны әлі бар. Жергілікті халық оны Алаша хан ордасы деп атайды. Алаша ханның енді бір сарайы сол маңдағы Қаракеңгір өзенінің бойында. Шежіре деректерінде Алаша хан әңгімесі маңғол дәуірінен бұрын шыққанын көрсетеді.
Жошы хан мазары
(12-13 ғғ.)
Жошы хан (1187-1227ж.ж.) - Шыңғыс ханның үлкен баласы. Дешті қыпшақтағы феодалдық мемлекет Жошы ұлысының негізін қалаушы.Маңғолдардың аса ірі әскери басшысы.
Жошы мазары Қаракеңгір өзенінің сол жағасында тұрғызылған. Жезқазған қаласынан 55 км. Орналасқан. Мазар өз дәуіріндегі сәулет өнерінің тамаша бір үлгісі. Өрнек таңбаларына қарағанда, оны салуға Жошыға бағынған тайпалардың бәрі қатысқан. Жошы хан мазары 1228 жылы тұрғызылды деген болжам бар.
Салыну тарихы 1227-122ұ жж.
Жошы хан мазары туралы ең алғашқы жазба естеліктер Хафиз Тыныштың 1589 ж. «Шараф-намеий шахи» деген еңбегінде берілген. Ғимараттың бұрыштары мен кіре беріс ойығы азғана бұзылған. Сыртқы күмбезі де бұзылуға ұшыраған. 1946ж. Архитектор Г. Г. Герасимовтың басқаруымен ғимаратқа жөндеу жұмыстары жүргізілді. Бұл бір камералы, төртбұрышты, портальді-күмбезді мавзолей. Екі қабатты күмбезден тұрада. Сыртқы күмбезі 17 бүйірлі жұлдызшалы барабан үстіне орналасқан. Бұл екеуіде көгілдір плитамен өрілген. Ішкі жартылай сфералық күмбез түрінде салынған. Қабырғалары тегіс, едені төртбұрышты кірпіштен салынған. Мавзолейдің ішінде төртбұрышты кірпіш тәрізді плита сақталған. Онда арап әріптерімен «Жошы» деп жазылған. Тас салмағы 20-30 кг. Кірпіштің көлемі 30х30х6 см.;30х15х15 см.;25х25х5 см. Мазаркөлемі 9,5х7,0 м. Ішкі көлемі 5,25х5,25 м. Биіктігі 8 м.
Алтыншоқы
1391 жылы Әмір-Темір (Ақсақ-Темір) Алтын Орданың ханы Тоқтамысқа 200 мың әскерімен шығып, Ұлытауға келіп ат басын тіреген. Ақсақ-Темір биік шоқы басына шығып, кең жазира далаға қарап тұрып: «Мынау бір құтты жер екен, бұл жерге қандай белгі қалдырсам екен», - дейді.
Әрі-бері ойланып тұрып, керуенмен алып келе жатқан Меторид тасын алдырып, 200 мың әскерге бір-бір тастан тастатып биік тау тұрғызып, басына тас қорытатын пеш салдырып, жанындағы өзеннен тал қидырып, көмір жасап меторид тасын балқытып, мынадай мағынада жазып қалдырады: «Мен Тұранның бегі Темір-бек хиржаның 769 қой жылы Ара айының 21 күні Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шығып, ұрпаққа белгі қалдырдым. Алла ісімізге жар болсын!»
Бұл тасты 1935 жылы Қаныш Сәтпаев тауып Эрмитажға жіберген. Қазір сол Эрмитажда тұр. Плита бұрын үлкен шұңқыр үстінде орналасқан. Осы жерде қыш күйдіретін пеш болған. Шұңқырдың диаметрі 22 м.,биіктігі 3 м.
Дүзен мазары
(19 ғ.) Дүзен Сандыбай батырдың үлкен ұлы. Ауылда болыс болған. Әкесі Дүзенге баласы там салдырған, мазары қызыл кірпіштен Алаша хан мазары үлгісінде салдырған. Реставрациялық жөндеуден өтпеген, тіреулермен тірелген қалпында сақталған.
Домбауыл кесенесі
(7-9 ғғ.) Ұлытау ауданы. Жезқазған қаласынан солтүстік-шығыста 50 км. жерде орналасқан. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда Дешті Қыпшақ батыры делінеді. Салыну тарихы белгісіз.
Домбауыл кесенесі туралы ең алғаш түсініктеме Шоқан Уәлихановтың «Қырғыз-қайсақ тайпалары туралы» деген еңбегінде берілген. Ғимараттың бұрыштары және кіре беріс қақпасы бұзылған.1974 жылы рестоврациялық жұмыстары жүргізіліп, бұзылған жерлері жөнделген. Кесене қызыл-қоңыр текше тастардан қаланған. Құрылыс тасы Кеңгір өзенінің бойынан алынған. Конус тәрізді, кіре берісі шығысқа бағытталған, сыртқы түрі киіз үйге ұқсайды. Ол ұқсастық төбесінен түндік сияқты асты төртбұрышты, үсті дөңгелектене күмбезге айналған. Қабырғаларының қалыңдығы 2,5 м., биіктігі 6 м. Сыртқы көлемі 8,5х7,5 м. Солтүстік және оңтүстік жағында терезе ойықтары бар. Қызғылт-қоңыр граниттен салынған. Тастар бие сүтімен араластырылған саз-балшықпен біріктірілген.
Батыр Сандыбайұлы Ерден мазары
Ерден Сандыбайұлы 1808 жылы қазіргі Ұлытау ауданы, Қаракеңгір өзені бойында дүниеге келген. Қазір осы өзеннің жағасында Ерден күмбезі тұр.
Ерденнің атасы Төлек батыр, әкесі Сандыбай батыр. Ерден өзі батыр, ақылды, ел қамын ойлаған ұлағатты жан екен. Ол 35 жасында аға сұлтан болыпты. 1843 жылы болыстықты, ел басқаруды қолына алған. Қаракеңгірге келіп қоныс тіккен. Ұлытау маңындағы арғын аталарын Арғанатына көшіріп, орналастырған. 1862 жылы Атбасар ауданына аға сұлтандыққа сайланған. 55 жасында қайтыс болған. Ерден кесенесі 1999 жылы қыркүйек айында Ұлытау ауданының және Жезқазған, Сәтпаев қалаларының халқының күшімен қалпына келтірілді.
Әбдікәрім мазары
1917 ж.
Сарыкеңгір ауылынан 109 км солтүстікте орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
Теңбай кесенесі
19 ғ.
Ұлытау ауданы. Сарыкеңгір ауылынан солтүстік-шығыста 26 км жерде орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
1989 ж. "Казпроектрестоврация" институтының архитекторлары өлшеу жұмыстарын жүргізді. рестоврациялық жұмыстар жүргізілген жоқ. Ылғал мен жел әсерінен сыртқы беті, қабырға, күмбезі бұзылуға ұшыраған. Кесене екі мазар мен жартылай бұзылған бір сағанатамнан тұрады. Сағанатам табиғи текше тастардан салынған. Бірінші мазар портальді-күмбезді, күйдірілген кірпіштен салынған, төрт бұрышты. Екінші мазар шикі кірпіштен қаланған. Территория аумағы 0,1 га.
Малшыбай кесенесі
19 ғ. Қарағанды облысы. Ұлытау ауданы. Сарыкеңгір ауылы.
1989 жылы "Казпроектрестоврация" институтының архитекторлары өлшеу жұмыстарын жүргізді. Рестоврациялық жұмыстар жүргізілген жоқ. Порталы, күмбезі толық бұзылған. Бір камералы, күмбезді ғимарат. басты фасады күйдірілген және шикі кірпіштен салынған. Қабырғалары 3 қабатты. Фундамент жоқ. Көлемі 6,5Х6,7м. Биіктігі 4м. Аумағы 174 м. куб Кіре беріс қақпасы оңтүстікке бағытталған.
Жақсылық кесенесі
(19 ғ.) Ұлытау ауданы. Жезқазған қаласынан солтүстік-батыс бағытта 62 км. жерде орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
Жақсылық мазары - бір камералы, тік бұрышты, күмбезді болып келген. Мазардың қабырғасы үш қабаттан тұрады. Сыртқы қабаты күйдірілген кірпіштен өрілген, ішкі қабаты шикі кірпіштен қаланып, фундаменті текше тастардан қаланған. Басқы беті порталь тәрізді салынып, оңтүстік-батысқа бағытталған. Кіре берісі баған тәрізді салынған. Мазардың көлемі 7,0х7,5 м. Биіктігі 6,0 м. Аумағы 315 м. куб.
Шотқара мазары
(19 ғ.)
Ұлытау ауданы. Жезқазған қаласынан 47 км. солтүстік-шығыста орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
Бұл портальді - күмбезді ғимарат. Бүйір және артқы фасадтары әшекейлі кірпіштен қаланған. Басты фасад П. - тәрізді белдеулікпен өрнектелген. Күмбезі барабансыз салынған. Кіре беріс ойығы мен арқасы жартылай шеңберлі. Ғимарат шикі кірпіштен салынып, күйдірілген кірпішпен өрілген. Кірпіштердің көлемі 25х12х5см., 25х25х6 см. Ғимараттың ішкі көлемі 3,91х3,94м. Сыртқы көлемі 5,60х6,25м. Биіктігі 4,67.
Елубай кесенесі
(19 ғ.) Малшыбай ауылынан 37 км. солтүстікте қарай орналасқан. 1982 ж. Жезқазған тарихи-өлке тану музей қызметкерлер зерттеген.
Мазар біраз бұзылуға ұшыраған. Кесененің ең сақталған ғимараттары Елубай мазары мен Шикі мазар. Бұлардан басқа бұзылған тас сағанатамдар, мола үйінділер, шикі мазар қалдықтары бар. Кесене биік жерде орналасқан. Аумағы 1450 квадрат метр.
Асанай-Борсанай кесенесі
(19 ғ.) Ұлытау ауданы. Сарыкеңгір ауылынан 12 км. солтүстік-шығыста орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
1989 жылы "Казпроектрестоврация" институтының архитекторлары өлшеу жұмыстарын жүргізді. Рестоврациялық жұмыстар жүргізілмеген. Атмосфералық ылғал мен жел эрозиясының әсерінен күмбезі мен қабырғасының бұрыштары бұзылған. Шикі кірпіштен салынған, күмбезді, төртбұрышты мазар. Фундаменті жоқ. Кіре бері қақпасы бел ағаштарынан салынған. Фасадтары "тоқылған ши" әдісімен айшықталған. Көлемі 7,8х8,0 м. Биіктігі 3,5 м. Қабырға қалыңдығы 1,02м. Аумағы 218 м. куб.
Бекқожа мазары
(1895 ж.)
Сарыкеңгір өзенінің сол жағалауында 14 км. жерде орналасқан. 1975 жылы Қазақ ССР Мәдениет Министрлігінің экспедициясы зерттеген. Портальді-күмбезді ғимарат. Барлық фасадтары қос-қостан сүйір қуыстармен өрнектелген. Мазарды екі жолақтан тұратын фризбойы орап тұр. Фриздің доғары жолағындағы өрнек табиғи өсімдік бояумен сыртынан күйдірілген. Мазар шикі кірпіштен салынған. Осы жолақта "1895жыл" деп қашап жазылған да сыртынан күйдірілген. Мазар шикі кірпіштен салынып, күйдірілген кірпішпен өрілген. 6,1х6,34м. 5,0х5,0 биіктігі 5,74.
Санат:Қазақстан тарихы
Ларе
Ларе (фр. Larée) - франциядағы коммуна, Оңтүстік Пиренея аймағында орналасқан. Департаменті - Жер. Казобон құрамына кіреді. Кандом округінің коммуны.
Коммунаның INSEE коды 32193.
Орналасу аймағы
Коммуна Оңтүстік Парижге шамамен 580 км, Батыс Тулусқа карай 125 км, Солтүстік-батыс Ошқа карай 60 км орналасқан.
Халық саны
Коммунаның халық саны 2010 жыл көрсеткіші бойынша 240 адам.
Жылдар бойынша тұрғындар саны :
Қытайдағы қазақтардың азықтану салты
Қытайдағы қазақтардың азық-түлігі  — Қытайдағы 56 ұлттың арасында дара ерекшелікке ие. Қытайдағы ШҰАР дың орталығы — Үрімжідегі қазақтар ашқан ресторандар мен дәмханалар Қытайдың жер-жерінен ШҰАР-ға келген саяхатшылардың әуесін қозғады. Қазақ ресторандарына барып сүтті шай ішіп, қазы-қарта, нарын жеу қаладағылардың салтына айналды.
Кең байтақ жайылымды далада тіршілік ететін қазақтар тегінен ақ көңіл, ашық- жарқын қонақжай келеді. Олардың азықтану салты қанық мал шаруашылық өңірлік түс алған. Мал шаруашылық өңірлерінің ауа-райы суық, теңіз деңгейінен биік болғандықтан, олар жылдың төрт маусымында ет пен сүттен жасалған тағамдарды басты азық етеді. Одан қалса ұннан жасалған нан, кеспе және палау сияқты тағамдарды тұтынады. Тұтынатын ет түрлері, бастысы сиыр, қой, жылқы еттері болса, сүттен жасалған азықтардың түрі мол, аты да алуан түрлі келеді.
Қазақтардың сүт өнімдері далалық халықтар ұнатып тұтынатын ерекше азықтар. Олар ұзақ уақыттық көшпелі мал шаруашылық тұрмысында сиыр, қой сүтінен сарымай, құрт, ірімшік, сүзбе, қатық қорықтық сынды алуан түрлі сүт өнімдерін алу шеберлігіне жетілген. Бұның ішінде сүтті шай мен қымыздың аты әйгілі, орны бөлек.
Сүтті шай
Сүтті шай қазақтардың күнделікті тұрмысында кем болса болмайтын сусын. Олар «Шай ішпесек басымыз ауырады», «Күні бойы тамақ ішпесек те болады, бірақ шай ішпесек болмайды» деп жүреді. Осыған қарап та, сүтті шайдың ерекше маңыздылығын байқау мүмкін. Қазақтардың сүтті шайды осыншама ұнатуындағы басты себеп мал шаруашылық өңірлері немесе қақаған суық өңірлерде етті тағамдарды көп тұтынып, көкөніс түрі аз болғандықтан, сүтті шай тамақ сіңіретін ең маңызды сусынға айналғандығы. Малшылар сүтті шайды шайға сүт қосып дайындайды, бұдан басқа шайға сарымай, қой майы, жылқы шыртылдағын қосуға да болады. Малшылар шайды тамақ орнында ішеді. Олардың күні бойы дастарқаны жиылмайды. Олар шайды құмарынан шығып, шөлі қанғанша ішеді. Қазақтардың көпшілігі тас шай (Қытай Хунан өлкесінен шығатын шақпақ көзді қатты престелген шай), одан қалса күрек шай (опырма шай деп те аталады) ішеді. Сүтті шай қайнатқанда, алдымен шәугімге шай салып қайнатып, шайын шығарып, содан кейін сүт және ас тұзын қосады. Кейбіреулер қыста шайға қалампыр, қара бұрыш сияқты дәмдендіргіш қосады. Бұндай шай иісті әрі дәмді келеді. Енді бірі қаймақты шай — бұл қанық шыққан шайды шыныға құйып, оған қаймақ (сиыр, қой-ешкі, түйе сүтінен алынған қаймақтар) қосады. Тағы бір түрі сарымай қосқан шай, бұндай шайға аз ғана сарымай қосады. Бұл шай да хош иісті келеді. ШҰАР -дың Іле өңіріндегі қазақтар шайды самаурынмен даярлайды. Бордама шай деген тағы бар. Оған сарымай, қой майы, жылқы шыртылдағымен берге ұн косылады.
Нан
Нан қазақтардың дастарқанында үзілмейтін тағам. Қазақтар тұтынатын нандар іс жүзінде қарма нандар, ол ұйғырлардың тандырға пісірген нанына ұқсамайды. Оны табаға салып қақтап пісіреді; Қамырды сүт немесе сумен илеп (қамырды ашытса тіпті жақсы), нан ашыған соң оқтаумен жазып, ромбы пішінде кесіп, қызып тұрған мал майына немесе өсімдік майларына пісіріп алынған ұн тағамы — «бауырсақ» делінеді; Сосын санзы деген бар: Әр жылғы ораза айт, құрбан айт мерекелерінде, егін шаруашылық өңірлерінде немесе қала — қалашықтарда тұратын қазақ отбасыларының дастарқандарында табаққа қатпар — қатпар етіп дөңгеленте тізген майға піскен тағамдар тұрады. Бұл қазақ халқында ежелден болмаған, қайта бауырлас халықтардан қабылдаған салттық тағам; Енді бірі нарын (бұл кей жерде «бесбармақ»деп те аталады): Бұл кеспе, ет, май қосып даярланатын тағам.
Ет
Жас ет тұтынудың қуыру, асу, қақтау сынды үш түрлі пісіру тәсілі бар. Етті ұсақтап турап майға қуырып, тұз салып, аз — кем уақыттан соң азырақ су құйып, жарым сағат мөлшерінде қайнату арқылы қуырдақ даярлайды. Ал ең жалпылық әрі недәуір өзгеше тағам — жіліктеп (мүшелеп) асқан қой еті. Қазақтар қой етін жілік — жілігімен бұзып тұздап, сосын бас-сирағы, қарын-жөргемімен қосып қазанға асады. Ет піскесін пияз турап тұздық жасап, етті табақпен тартады. Содан соң етті турай отырып, қолымен алып жейді. Бұл Алтай, Тарбағатай өңірлеріндегі қазақтардың ет жеу тәсілі; ал Іле өңіріндегілер піскен етті сүйегінен айырып, ұсақтап турап сорпаға нарын және сарымсақ салып жейді. Кабапты (бұны «кәуәп», кейде «қауап»-деп те атайды) қазақтар «қақтаған ет» деп те атайды. Оны көбінде қой төстігінен немесе түйенің етіне тұз сеуіп, оттың жалынына қақтап пісіреді. Әрине кабапты басқа әр қандай еттен де даярлау мүмкін; Аңшылар да жабайы аңдардың қарнына ет толтырып, оны қоламтаға көміп, үстінен қызымды отындарды жағып кетіп әлден уақыттан соң, тіпті бірер күннен соң ашып жейтін салт бар. Бұны сілікпе деп атайды. Ал малшылар түзде мал баққанда, егер аң аулап қалса, бірнеше бұтақ кесіп алып қана, аң терісін сыпырып алып, содан соң етті жапырақтап турап, бұтаққа өткізіп отқа қақтап пісіретін де тәсіл бар. Бұлардың барлығының дәмі өзгеше әрі қызықты болады.
Қымыз бен шұбат
Қымыз бен шұбат қазақтардың құмартып ішетін сусыны. Жаңа сауған саумалды үлкен сабаға құйып піспекпен ауық-ауық пісіп-пісіп, әбден ашытады. Әдетте саумал бір күнде ашып қымыз болады, келесі күні ішеді. Ашыған қымыз қышқыл болады. Қымыз сыйлы қонақасылар мен салтанатты мерекелердегі тамаша сусын. Қымыз бен шұбаттың азықтық қуаты жоғары болумен бірге, көптеген ауруларға шипа болатын да көрінеді. Әр жылы жаз шығысымен жайлауда бие байлап, қымыз ашытылады. Ал күз келіп шөп қурағанда бие бауды ағытып, құлындарды енесіне қосып жібереді.
Жент
Қазақтардың тағы бір таңсық асы — «жент». Оны ірімшік, тары жармасы, қант, талқан, сарымай (жылқы немесе қой шыртылдағы), жүзім сияқты азықтық заттардан қосып жасайды.
Басқа тағамдар
Кейінгі кездерде, қазақтар орыс, татар ұлттарынан «бақали» және пряник-печениелер пісіруді үйреніп алды.
Түсініктемелер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Автоматтандыру дәрежесі
Автоматтандыру дәрежесі (Степень автоматизации; degree of auto¬mation) — автоматтандыру құралдарын пайдаланып орындалатын операциялар мөлшерінің осы процесс операцияларының толық мөлшеріне қатынасымен анықталатын технологиялық процестің сипаттамасы.
Дереккөздер
Cанат: А
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Ривиль
Ривиль (Riville) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Авр округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,44 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76529, пошта индексі — 76540.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 310 адамды құрады. Халық тығыздығы — 41,67 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Ұсыным факторы
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Краснокиевка
Краснокиевка — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Донецк ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Тайынша қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 620 адам (301 ер адам және 319 әйел адам) болса, 2009 жылы 512 адамды (258 ер адам және 254 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Жазира Сайлауқызы Байырбекова
Жазира Сайлауқызы Байырбекова — қазақ эстрадасының әншісі.
Өмірбаяны
Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. 1978 жылы 30- қыркүйекте Түркістан облысы ның Бөген ауданы на қарасты Мақташы елді-мекенінде дүниеге келген. Жазира бастауыш сыныптағы кезінен бастап домбыра шертіп, ән айтып, көзге түскен. Мектептің домбыра оркестрі нде ойнап, аудан, облыс көлеміндегі байқау ларға қатыса бастады.
1992 жылы Алматы қаласына «Тамаша» ойын- сауық отауының кешіне арнайы шақырылды. Алғаш рет көгілдір экран арқылы қазақ әлеміне халық әні «Сәулем-ай»-мен танылды. Одан соң Тынышбай Рахымовтың «Кеш жарық» бағдарламасына қатыстырылып, әпкесі Ләззат Байырбековамен бірге дуэт те және ағасы Ербол, әпкесі Ләззат болып трио да ән орындады.
Арыс қаласында орта мектепті бітірген соң, Жазира Алматы қаласындағы Жүсіпбек Елебеков атындағы эстрадалық цирк училищесінде оқыған.
2002 жылдан бастап жары Жанболат Ербатыров пен дуэт болып, эстрада әлеміне енді. 2010 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін бітіреді.
Алғашқы репертуары Жазираның туған ағасы Ербол Байырбековтың «Сүйгеніңді бағала», «Арманым», тағы басқа әндерімен басталған. Бүгінгі күні репертуар ында әр түрлі жастағы тыңдарманға арналған елуден астам әндері, жиырмаға тарта бейнебаяны бар.
Марапаттаулары
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Астық қоңыздары
Астық қоңыздары (Anisoplia) – тақта мұртты қоңыздар тұқымдастарының туысына жататын қоңыздар. Еуразияда таралған, ТМД—да 26 түрі белгілі. Қоңыздар өсімдік гүлдері және дәнді дақылдардың пісуге айналған дәндерімен қоректенеді. Маусым, шілдеде ұшады. Жұмыртқаларын топыраққа салады; көптеген түрлері егіндік топырағына жұмыртқалайды. Дернәсілдері өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Орталық және Оңтүстік Еуропада, Батыс Сібірде кресттасушы астық қоңызы таралған. Дене ұзындығы 10—14 мм, алдыңғы қанаттары жирен, крест тәрізді қара жолақтары бар. Шығыс Еуропа мен Кавказда астық қоңызы таралған. Оның дене ұзындығы 13—20 мм. Екі жылда бір рет тұқым береді. Қоңыздардың қалың жылдары егін шаруашылығы көп зиян шегеді.
Дереккөздер
Санат:Қатты қанаттылар
Портеландия
Портеландия (Portelândia) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Оңтүстік Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Судуэсти-ди-Гояс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4195 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 550,646 км² шамасында. Халық тығыздығы — 7,6 адам/км².
Санат:Гояс елді мекендері
IC 337
IC 337 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан SBm типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 13308, MCG -1-10-9, UGCA 80.
Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)
Плутархтың өмірбаяндары
Тауыққаз
Тауыққаз
Тауыққаз- денесі ірі,салмағы ауыр құс.Ол тек Австралия мен Тасмания аралында тіршілік етеді.Оның тұмсығының ұшы тауықтікі секілді төменге қарай имиіп тұрады.Сирағы ұзын.Саусақтары қысқа,саусақ ұшында ұзын тырнақтары бар.Саусақ арасындағы жарғақтары қаздардікі секілді тұтасып жатқан жоқ,олардың арасы алшақ болып келеді.Олар суға түсуді ұнатпайды,сирек шомылады,өздері нашар жүзеді.Олар құрғақты жақсы жүреді,негізінен тіршілігінің көбін жерде өткізеді.
Дереккөздер
Санат:Жануарлар
Деян Говедарица
Деян Говедарица (Дејан Говедарица/Dejan Govedarica; 2 қазан 1969 жыл, Зренянин, Воеводина) — югославиялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.
Вой-Вож (Чубъю тармағы)
Вой-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чубъю өзенінің оң жағалауынан 60 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Деян Говедарица
Сілтемелер
Санат:Югославия футболшылары Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Сербия және Черногория футболшылары Санат:Войводина ФК ойыншылары Санат:Волендам ФК ойыншылары Санат:Лечче ФК ойыншылары Санат:Валвейк ФК ойыншылары Санат:НЕК ФК ойыншылары Санат:Сербия футбол жаттықтырушылары
Вой-Вож (Чубъю тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бантулар
Тілі
Көптеген банту халықтары екі және көп тілдесөйлейді. Суахилитілінде сөйлейтіндер саны бойынша банту тілдерінің ішіндегі ең үлкені (50 миллионнан астам адам) кең таралған.
Діні
Бантулар – христиандар мен сүнниттік мұсылмандар, кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерін сақтайды, афро-христиандық шіркеулерді ұстанушылар бар.
Таралуы
Экваторлық Африкада бантулар Экваторлық Гвинеяда, Габонда, Конго Республикасында, Камерунның батыс және оңтүстік аймақтарында, Орталық Африка Республикасының оңтүстік-батысында, Конго Демократиялық Республикасының басым бөлігінде, Ангола мен Замбияда тұрады. Ең ірісі: дуала, буби (фернандтар), фанг (фанги, пангве), теке (батеке), нгала (бангала), монго, тетела (батетела), куба (бакуба), луба (балуба), лунда (балунда), конго ( баконго), амбунду (бамбунду), овимбунду (мбунду), чокве (вачокве), луэна (валуена), лози (балози), тонга (батонга), бемба (бавемба).
Оңтүстік Африканың негізгі бөлігін банту тілінде сөйлейтін зулу (амазулу, зулу), коса (амакоса, кафрлар), свази (амасвази), ндебеле (амандебеле), матабеле, цвана (цвана, бечуан), суто (басуто), педи (бапеди), тсонга (батцонга), венда (бавенда), шона (машона), гереро (овагереро), овамбо және басқа халықтары мекендейді.
Кәсібі
Бантуларға 19-ғасырдың аяғында қолмен атқарылатын егіншілік тән болды. Көптеген халықтардың аралас егіншілік-малшылық (сукума, тонга, т.б.) және негізінен мал шаруашылығы (сутхо, коса, т.б.) болды. Ара шаруашылығы мен аңшылық маңызды рөл атқарды, 19 ғасырда піл сүйегіне сұраныстың артуына және атыс қаруының таралуына байланысты пілдерді аулау коммерциялық сипатқа ие болды. Отарлауға дейінгі кезеңде бантулар темір, мыс және алтынды балқыту мен өңдеуді білген. Олар ағаштан, сүйектен жоғары көркем бұйымдар жасады, алмасу жүйелерін дамытты (айырбас эквиваленттері – каури қабықтары, мыс және темір бұйымдары, ірі қара мал, төсеніштердің ерекше түрлері). Ұсталық, зергерлік жақсы дамыған. Балта, қылыш, пышақ жасап, оларды ұлттық өрнекпен безендіреді.
Өмір салты
Орта ғасырларда жекелеген банту халықтары ерте саяси құрылымдарды құрды - торолар арасында китара, шона арасында мономотапа және басқалар, шығыс жағалаудағы суахили қала-мемлекеттері. Негізгі өндірістік-қоғамдық бірлік егіншілік қауымдастығы болып қала берді, ал билікті ұйымдастырудың негізгі нысаны ру-тайпалық және тайпалар одағы болды. Рулық-тайпалық қатынастардың дәстүрлері қоғамның барлық саласында күшті болды.
Отырықшы бантулар ағаш бұтақтарынан өріліп, сырты балшықпен сыланған, төбесі пальма жапырақтарымен немесе шимен жабылған үйлерде тұрады. Теңіз жағалауында төрт бұрышты үйлер көбірек.
Киім орнына ертеректе теріден жасалған кейде өсімдіктерден тоқылған жамылғыштарды пайдаланған. 19 ғасырдан бастап Бантулар еуропалық үлгідегі киімдерді киетін болды. Қазіргі кезде ұсақ ұлыстар көп санды этностардың төңірегіне топтасып, солармен бір ұлт болып бірігуге бағыт алуда.
Дереккөздер
Санат:Африка халықтары Санат:Танзания халықтары
Алаша (ру)
Алаша — қазақ халқын құраған рулардың бірі. Кіші жүз Байұлы тайпасына кіреді.
Эль-Сауго
Эль-Сауго (El Sahugo) — Испаниядағы Муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Эль-Реболлар ауданында (комарка) орналасқан.
Алаша (ру)
Байұлының бір руы - Алшыннан Алашаға дейін алты ата саналады: Алтыбас, Тоқбас, Сары, Құблай, Барамық, Қоңырбөрік.
Эль-Сауго
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 236 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 58,97 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 109 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Алаша (ру)
Алшынмен қатар Байұлынан тарайтын өзге аталар: Қызылқұрт, Масқар, Байбақты, Тана, Алтын, Жаппас.
19 ғасырда жасаған атақты Байтоқ жырау (Алаша Байтоқ) Алаша руынан болған.
Алаша көп ел, екі салаға таралып отырған. Бір тобы Жайықтың орта шенінің шығыс жағынан беттеп, Қалдығайты, Жақсыбай өзендерінің бойын, Тұздыкөл, Қоскөл, Итмұрын көлдерінің төңірегін мекендейді, содан Ойыл, Қиыл өзендеріне дейін барады.
Жайық бойында Байұлы Байбақты руымен аралас отырады. Енді бір тобы Жайықтың оң жағын ала, Қамыссамар көлінің төңірегін, Кіші өзеннің бас жағынан Нарын құмға дейін қоныстайды.
Алашаның ұраны - Байбарақ. Таңбасы - айбалта.
Белгілі адамдар
Санат:Кіші жүз рулары
Өзін-өзі анықтау
'Өзін-өзі анықтау- тұлғаның жалпы әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі өзінің әлеуметтік рөлі мен позициясын таңдауы. Ш. Бюлердің көзқарасы бойынша, тұлғаның толымды өзін-өзі жүзеге асыруын қамтамасыз ететін, өзінің ішкі мәніне сәйкес мақсаттарды қоя білу мүмкіншілігі. Өзін-өзі бағалау адамның өзіне деген сенімін арттырып, рухани үйлесімділігін дамытады. Өзін-өзі бағалау адамның айласындағылармен қарым-қатынасын, өзіне сын көзбен қарауын және талап қоя білуін, жетістікке және сәтсіздікке қалай қарайтынын көрсетеді.
Дереккөздер
Санат:Психология
Батсайы
Батсайы- жібектен қалыңдау етіп тоқылған мата немесе кездеме. Батсайыдан қыз-келіншектердің көйлек-көншегі тігіліп, баскиімдер тысталған, киімдердің етек-жеңі көмкерілген. Батсайы ертеректе көбінесе шығыс елдерінен соның ішінде араб, қытай, иран мемлекеттерінен сатып алынып отырды. Батсайыны қазақ аристократтары пайдаланған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Сале (Тельпос тармағы)
Сале — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тельпос өзенінің сол жағалауынан 59 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 4028
NGC 4028 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1783 жылы 30 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4028 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37695, NGC 4014, UGC 6961, MCG 3-31-5, ZWG 98.12, IRAS11560+1627.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (Кеңес Одағы, КСРО; Союз Советских Социалистических Республик, СССР, Советский Союз) — Еуропада және Азияда 1922 жылдан 1991 жылға дейiн болған мемлекет. КСРО — 15 республикалардан құрылған ірі федерация болған, адамзаттың қазіргі тарихындағы ең ықпалды мемлекеттерінің бірі еді.
1917 жылғы Конституцияға сәйкес, КСРО бiртұтас одақ, көп ұлтты және социалистiк мемлекет болып жарияланды.
Ауғанстанмен, Мажарстанмен, Иранмен, Қытаймен, (1948 жылдың 9 қыркүйегiнен) Солтүстік Кореямен, Моңғолиямен, Норвегиямен, Польшамен, Румыниямен, Түркиямен, Финляндиямен, Чехословакиямен және тек қана теңiздегi АҚШ-пен, Швециямен және Жапониямен КСРО-ның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейiн жаяу шекарасы болды.
Конституциясы бойынша егемендi мемлекет болып табылған (әртүрлi жылдарда 4-пен 16-мен аралығындағы) одақтас республикалардан тұрды; әрбiр одақтас республиканың одақтан еркiн бөлiнiп шығу мүмкіндігі сақталынды.
Одақтас республика шет мемлекеттермен қатынасқа шығып, келiсiм-шарттарымен тұжырымдап, дипломаттық және консулдық өкiлдермен ауысып, халықаралық ұйымдардың қызметiне қатысуға құқығы болды. КСРО-мен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының 50 ел-негiздеушiлерiнiң арасында Белорус КСР және Украин КСР қатар дауыс құқығына ие болды.
Екiншi дүниежүзілік соғысынан кейiн АҚШ-тан кейінгі екінші жоғарғы держава болды. Кеңес одағы социализмнің дүниежүзілік жүйесiнде үстем болды, сонымен бiрге Біріккен Ұлттар Ұйымының қауiпсiздiк кеңесінің тұрақты мүшесі болды.
КСРО-ның ыдырауы орталық одақтық өкiмет және одақтас республикалардың жоғарғы кеңестері, президенттері орындарына жаңа сайланған өкiмет өкiлдерінiң арасындағы өткiр қарсы тұрумен бейнелендi. Республикалық жоғарғы кеңестер 1989—1990 жылдары барлығы бірдей мемлекеттiк егемендiк туралы декларацияларын қабылдап, кейбiреулері - тәуелсiздiк декларациясын жариялады.
КСРО-ның 15 республикасының 9-ында 1991 жылдың 17 наурызында азаматтардың үштен екiсi жаңартылған одақтың сақталуын шешу мақсатында Бүкiлодақтық референдум жүргiзiлдi. Бірақ орталық өкiметке ахуалды тұрақтандырудың сәтi түспедi.
Сәтi түспеген мемлекеттiк төңкерістің нәтижесінде Балтық жағалауы республикаларының тәуелсiздiгiнiң ресми мойындауы болды. Украина тәуелсiздiгi жарияланған Бүкiл Украиналық референдумнан кейiн КСРО-ны сақтау мүмкiн емес болды. Беларусь, Украина және Ресей Федерациясы 1991 жылдың 8 желтоқсан күні қол қойған Тәуелсiз мемлекеттердiң достастығын құру туралы келiсiмде мәлiмдеген.
Этимологиясы
Қазақстанның Кеңес Одағындағы жылдарында қазақ тілінде "совет" русизмі қолданылған еді және мемлекеттің толық атауы "Советтік Социалистік Республикалар Одағы" еді. 1992 жылдан бастап бұл сөз "Кеңестік" деп аударылуын бастады, және мемлекет "Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы" деп аталатын болды.
"Совет" — орыс тіліндегі "Кеңес" сөзінің аудармасы. Оны тағы "ассамблея", "жиналыс" деп те аударуға болады.
Қобан
Қобан (Кубань, Къобан, Псыжь, Псыжъ, Къвбина, Кобан, ‛Ύπανις Гипанис, Hypanis, Vardanes) – Солтүстік Кавказ маңайындағы, Ресей Федерациясының өзені.
Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Этимологиясы
Бастапқыда КСРО атауы Владимир Ленинмен басқаша болып жоспарланған еді. Ол "Еуропа мен Азияның Кеңестік Республикалар Одағы" атын ұсынған еді, бірақ кейінірек Иосиф Сталинмен бірге бұл ұсыныстың жарық көрмегені шешілді. Сонымен одақты "Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы" деп атауды шешті, республикалардың тілдерінің барлығында да "кеңес" сөзі "совет" деп ауыстырылды (Алайда украин тілінде ол "Рада" болуын тоқтатпады).
Қобан
Ұлықам және Ұшқұлан өзендерінің қосылуынан құралады. Эльбрустағы Ұлықам мұздығынан басталып, Азов теңізінің Темрүк шығанағына құйылады.
Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Тарихы
1918 жылы қаңтарда өткен жұмысшы, солдат және шаруа кеңестерінің (бұдан әрі кеңестер деп аталады) біріккен съезінде “Еңбекші және қаналған халықтардың декларациясы” жарияланды. Езілген ұлттарға өз республикаларын құруға мүмкіндік берілді. 1918 жылы 4 – 10 шілдедегі Кеңестердің 5-Бүкілресей съезінде Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының (РКФСР) тұңғыш конституциясы қабылданды. 1919 жылының наурызында мемл. билік басындағы Ресей Коммунистік (большевиктер) партиясының РК(б)П жаңа бағдарламасы қабылданып, елде социализм орнату жолдары белгіленді. Бағдарламаға сәйкес ішкі және сыртқы контрреволюциямен күресу үшін 1919 жылы маусымда Ресей, Украина, Белоруссиядағы кеңестер билігін (қ. Кеңес үкіметі) жақтайтын мемл. органдардың әскери, саяси, шаруашылық одағы қалыптасты. 1918 жылының 30 сәуірінде Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы, 1920 жылы 26 сәуірде Хорезм Халық Кеңес Республикасы, 1920 жылы 8 қазанда Бұхара Халық Кеңес Республикасы, 1920 жылы 4 қазанда Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (Қазақ АКСР-і) құрылды.
Қызыл армияның Кавказға жорығы нәтижесінде ондағы ұлттық үкіметтер құлатылып, Әзірбайжан Кеңестік Социалистік Республикасы (28.04.1920), Армян Кеңестік Социалистік Республикасы (29.11.1920), Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы (25.02.1921) жарияланды. 1922 ж. 12 наурызда осы үш республика бір федеративтік одаққа Күнгей Кавказ Социалистік Федеративтік Кеңестік Республикасы болып бірікті. Ресей мен Жапония арасында болуы ықтимал әскери қақтығыстың алдын алу және ақ гвардияшыларды, интервенцияны жоюға жағдай туғызу мақсатында 6.4.1920 ж. жарияланған Қиыр Шығыс Республикасы, алға қойылған мақсат орындалған соң, 15.11.1922 ж. ВЦИК декретімен барша жері РКФСР-ге оның құрамдас бөлігі ретінде қосылды. 1922 жылдың ортасына таман бұрынғы Ресей империясының барлық жерінде дерлік кеңестер билігі орнады.
Қобан
Ұзындығы 870 км (Ұлықам саласынан 906 км), су жиналатын алабы 57900 км². Бастауынан Невинномыск дейін көбіне терең және тар шатқалмен ағады, арнасы шоңғалды, орта ағысында кең аңғармен өтеді. Лаба сағасынан төменде суы молайып, жайылмасының ені 20 км-ге (сағасы тұсында 3 – 4 км) жетеді. Невинномыск тұсында аттас каналға су жіберіп тұратын бөгет бар.
Санат:Ресей өзендері
Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Тарихы
Мемл. құрылымды одан әрі жетілдіру үшін, билік басындағы коммунистер (большевиктер) партиясының жетекшісі Владимир Ильич Лениннің жоспары бойынша, кеңестік республикалардың одағын құру керек болды. Жаңа одаққа кіретін республикалар тәуелсіз және тең құқылы болып саналды. РКФСР, УКСР, БКСР, ККСФКР Кеңестерінің кезекті съездері одаққа бірігуді жақтап дауыс берді.
Осыны негізге ала отырып, 1922 жылы 30 желтоқсанда шақырылған аталған төрт республика кеңестері өкілдерінің 1-съезі Кеңестік Социалистік Республикалар Одағын құру жөнінде Декларация қабылдады. Декларацияда КСРО-ға кіру теңқұқылық пен еріктілік негізінде жүзеге асырылады және Одақтан өз еркімен шығу құқы сақталады, әрі басқа да жаңадан құрылған республикалар одаққа өз еркімен кіре алады деп көрсетілді. Съезд КСРО-ны құру жөніндегі келісімшартты бекітті. Одақтың жоғарғы органын – КСРО Орталық Атқару Комитетін сайлады. ОАК-нің тең төрағалары болып Михаил Калинин, Григорий Петровский, Нариман Нариманов, Александр Червяков сайланды. ОАК-нің 2-сессиясында Кеңес Одағының үкіметі – Владимир Ленин бастаған КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі құрылды. 1924 жылы 31 қаңтарда 2-Кеңестер съезі КСРО-ның алғашқы Конституциясын бекітті. 20 ғ-дың 20-жылдарының бас кезінен бастап, әсіресе, Ленин қайтыс болғаннан кейін, Кеңес Одағында билік үшін талас-тартыс басталды. Бұл күресте Иосиф Сталин жеңіске жетті де, елде өзінің авторитарлық жеке билігін орната бастады. 1925 жылы Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы (Өзбек КСР-і) және Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы (Түрікмен КСР-і) құрылды. 20 ғасырдың 20-жылдарының ортасынан бастап Кеңес Одағы жаңа экономикалық саясаттан бас тартып, елді күшпен индустриализациялау және ауыл шаруашылығын күшпен ұжымдастыру саясатын жүргізді. Коммунистік партия мемлекеттік билікті толық қолына алды.
Екі бесжылдық нәтижесінде өнеркәсіп өндірісінің көлемі бойынша КСРО Еуропада 1-орынға, әлемде (АҚШ-тан кейін) екінші орынға шықты. 1934 жылдың соңында КСРО бойынша жаппай саяси қуғын-сүргін басталды.
Көптеген партия, мемлекет, қоғам, әскери, мәдениет қайраткерлері атылып кетті, миллиондаған тұтқындарды тегін жұмыс істету үшін еңбек лагерлері құрылды (қ. ГУЛАГ).
1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның екінші Конституциясы қабылданып, бұрынғы ЗКФСР-дан бөлінген Әзірбайжан Кеңестік Социалистік Республикасы (Әзірбайжан КСР-і), Армения Кеңестік Социалистік Республикасы (Армения КСР-і), Грузия Кеңестік Социалистік Республикасы (Грузия КСР-і), РКФСР-ден бөлінген Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы (Қазақ КСР-і), Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы (Қырғыз КСР-і) құрылып, Кеңес Одағындағы одақтас республикалар саны көбейді. 20 ғ-дың 30-жылдарының аяқ кезінде елдің сыртқы саясатында үлкен өзгерістер болды. 1939 жылы кеңес-герман келісімшарты жасалынып, ол бойынша КСРО құрамына Батыс Украина мен Батыс Белоруссия, 1940 жылы Балтық теңізі жағалауы елдері, Бессарабия, Солтүстік Буковина зорлықпен қосылды. Осының негізінде 1940 жылы Молдовия Кеңестік Социалистік Республикасы (Молдован КСР-і), Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы (Латвия КСР-і), Литва Кеңестік Социалистік Республикасы (Литва КСР-і), Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы (Эстон КСР-і) құрылып, Кеңес Одағы құрайтын одақтас республикалар саны 15-ке жетті. 1941 жылы жазда КСРО Екінші дүниежүзілік соғыс қа қатысты (қ. Ұлы Отан соғысы).
Соғыс кезінде тұтас халықтар (балкарлар, шешендер, қалмақтар, қырым татарлары, қарашайлар, месхет түріктері, немістер, т.б.) Қазақстанға, Орта Азияға, Сібірге жер аударылды. Соғыс аяқталғаннан кейін КСРО-ға Оңтүстік Сахалин, Курил аралдары, Петсамо (Печенга) ауданы, Клайпеда, Көнигсберг (Калининград), т.б. территориялар қосылды. Соғыстан кейінгі жылдары саяси қуғын-сүргін қайтадан басталды (космополиттермен күрес, “Ленинград ісі”, “дәрігерлер ісі”, т.б.). Соғыс кезіндегі бұрынғы одақтастармен (АҚШ, Ұлыбритания, Франция) арада бәсеке күшейіп, “қырғи-қабақ соғыс” ахуалы қалыптаса бастады. Әлемде екі жүйе (социалистік елдер мен капиталистік елдер) пайда болып, жанталаса қарулану күшейіп кетті.