cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Адыраю
Жеңіл-желпі, сырт қараған жанға «адырай» сөзін түсіндірме сөздіктердегі «адыр» түбірімен тектес қарап, төркінін содан шығара салу қиынға соқпайды. Алайда «адыр» сөзінің екінші — ожар, ұрт, ұр да жық мағынасын естен шығаруға да болмайды. Шындап келгенде, соңғы сөздердің мағынасы «жынды» дегеннен тіпті де алшақ кетпейді. Олай болса, дәл осындай магына берерлік сөз түркі тобына жататын тілдердің басқа біреуінен табылуға тиіс.
Якут тілінде: адырай — жын, шайтан деген мағынаны ұғындырады.
Егер біз жоғарыда көркем әдебиеттен келтірген мысалдардағы сөйлем ішіне «адырай» орнына «жын» сөзін қойсақ, жалпы мағынаға нұқсан келмей, қайта қабыса түседі («жындана бір қарап қойды» немесе «көзі жынданып, шарасынан шыға жаздады»), «Адырай» сөзінің мағынасын түсіндіруде көмегін тигізіп тұрған «ажырай» тұлғасы «адырайдың» дыбыстық өзгеріске түскен түрі. Түркі тілдерінде дыбыс сәйкестіктерінің жиі құбылыс екендігі жоғарыда көрсетілді. Түркі тілдерін былай қойғанда, тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреуінде біздегі «ажырай» тұлғасының «адзарай» болып дыбысталып, мағынасы — сотқар, тентек дегенге келеді. (Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков, т. I, Л., 1975, 16). Мұның өзі алғашқы мағынадан (жын, шайтан), сәл ғана ауытқушылықты көрсетеді. Оны бурят тіліндегі «ажарай» (мағынасы — шайтан, пері) сөзі анықтай түседі.
Серир мұнай кен орны
Серир — Ливияның ең үлкен мұнай кенорны. Серир 1946 жылы ашылған.
Санат:Ливияның мұнай және газ кен орындары
Серопрофилактика
Серопрофилактика — жұқпалы аурудың алдын алудың арнайы жолы. Ол үшін ауруға төзімділігі төмен адамдар мен жануарларға арнайы иммунды қан сарысуларын немесе гамма-глобулиндер жіберіледі.
Майжарма каналы
Майжарма каналы – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Тереңөзек ауылының ортасымен ағады. 1939 – 40 жылдары салынған.
Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 20 км. Бастауын Сырдария өзенінен алып, бірнеше тармақтарға бөлінеді. Тереңдігі 2 м, 1 – 6 м. Канал суы Тереңөзек ауылының шаруашылықтарына және егістік алқаптарды суару үшін пайдаланылады. Майжарма каналының сызбасын жасап, қазу жұмыстарын гидротехник С.Бедебеков басқарған.
Дереккөздер
Санат:Қызылорда облысы каналдары
Қанатбек Райханұлы Жұмин
Қанатбек Райханұлы Жұмин1947 жылы 24 қазанда Алматы қаласында туған. Қазақ.
Дереккөздер
<References/>
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:1947 жылы туғандар
Лилль (футбол клубы)
«Лилль» (Lille Olympique Sporting Club) — Францияның Лилль қаласындағы футбол клубы. 1944 жылы "Олимпик Лилль" және "Фив" клубтарының бірігунен пайда болды.
Халықаралық
Интертото кубогы
Сілтемелер
Санат:Франция футбол клубтары
IC 4747
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62372, ESO 45-15, IRAS18398-7240.
Сыртқы сілтемелер
IC 4747 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Біріншілік ашық бұрышты глаукома (БАБГ)
БАБГ патогенезіне екі негізгі патофизиологиялық: гидромеханикалық және метаболикалық механизмдер жатады. Гидромеханикалық дренаждық жүйеде көзден сулы ылғалдың ағып шығуының нашарлауы айқындалады. Бұл көздің ішкі қысымының (КІҚ) жоғарылауының себебі болып табылады. Метаболикалық ығысулар себебінің ішіне гемоциркуляциялық бұрылыстар жатады. Ол ишемия мен гипоксияға алып келеді. Глаукоманы тудыратын метаболикалық факторлорға, сонымен қатар липидтердің қостотықпен тотығуы, коллагендер мен гликозамингликандардың алмасуының бұзылуы да жатады.
БАБГ емі.
Глаукоманың емін КІҚ төмендететін медикаментозды әдіспен бастайды. Дәрілік ем тиімсіз болса, операция жасайды. Дәрілік гипотензивті заттардың ішінде бета-адреноблокаторлар (тимолол, бетаксалол, проксодолол) және холиномиметик – пилокорпин тағайындалады. Қалған офтальмогипотензивті заттар (антихолинэстеразды миметиктер, симпато-миметиктер, карбоангидразалар ингибиторлары) екінші кезекте таңдалады. Гемодинамикалық және метаболикалық бұзылыстарға қарсы вазодилататорлар, ангиопротекторлар, дезагреғанттар, антиоксиданттар тағайындалады.
Сомалық жасушалар
Сомалық жасушалар - жыныстык емес ұлпалы көпжасушалы ағзалар.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Чагарсиа-Медианеро
Чагарсиа-Медианеро (Chagarcía Medianero) — Испаниядағы Муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 104 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14,71 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 50 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Жанбазар
Жанбазар – Түндік өзені мен оның оң саласы Ащышиөзек өзенінің арасындағы тау.
Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылынан оңтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан.
Найссеауэ
Найссеауэ (Neißeaue) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Дрезден әкімшілік округіне бағынады. Гёрлиц ауданының құрамына енеді.
Жанбазар
Геологиялық құрылымы, жер бедері
Тау ордовик, девон, силур жыныстарынан түзілген. Абсолюттік биіктігі 888 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 – 16 км-ге созылып жатыр, ені орталық, солтүстік бөлігінде 4 – 5, оңтүстігінде 7 – 8 км. Беткейлері көлбеу, сай-жыралармен аз тілімденген. Тау етектерінде бұлақтар бар.
Найссеауэ
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1869 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 47,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 2 84 265. Муниципалитеттің басшысы — Эрнст Эвальд.
Жанбазар
Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, қызыл жусан, аустрия жусаны, жатаған қарағаш өседі.
Найссеауэ
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді.
Жанбазар
Дереккөздер
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Найссеауэ
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
NGC 4023
NGC 4023 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S? типті галактика.
Од (Алье)
Од (Audes) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Монлюсон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 28,26 км² шамасында.
NGC 4023
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Од (Алье)
Коммунаның INSEE коды — 03010, пошта индексі — 03190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 457 адамды құрады. Халық тығыздығы — 16,17 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
NGC 4023
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Шалқар көшесі (Астана)
Шалқар көшесі «Железнодорожный» тұрғын алабындағы көше. Ұзындығы - 567,6 м.
Шалқар - «кең-байтақ, шексіз де шетсіз дала» деген мағынаны білдіреді. «Шалқар» атты елімізде көлдер мен елді мекендер кездеседі.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Б. з. д. 669 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 669 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Тула (Миссисипи)
Тула (Tchula) — Миссисипи штатының Holmes округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2332 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.7 км² шамасында. FIPS коды — 28-72440.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
Ору-Верди-ди-Гояс
Ору-Верди-ди-Гояс (Ouro Verde de Goiás) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Орталық Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Анаполис экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4431 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 209,679 км² шамасында. Халық тығыздығы — 21,1 адам/км².
Санат:Гояс елді мекендері
Рора
Рора (Rorà) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 262 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 21 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 10060.
Елді мекеннің қамқоршысы — киелі Анна.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
IC 317
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 12346, MCG -2-9-26, IRAS03165-1255.
Сыртқы сілтемелер
IC 317 Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
Киіз үй
right|thumb|Қазақ киіз үйде Киіз үй — Орталық және Орта Азия халықтарының негізгі баспанасы; Орталық және Орта Азия халықтарының көшпелі тұрғын үйі.
Ол — көшпенділердің тез жығып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға ыңғайлы үйі.
Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең алғашқы сәулеттік құрылыс. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын. Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүрді.
Киіз үй-көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан қонысқа көшіп жүру жағдайына қолайлы құрама үй.Оның қабырғасы торлап көктелген керегеден тұрғызылады.Кереге әдетте екі түрлі болады.
Оның бірі кең көзді кереге «желкөз» -деп аталады.Бұл артуға жеңіл, бірақ сәнсіз, сүйегі жеңіл болғандықтан желге төзімсіздеу болып келеді.
Екінші түрі тар көзді кереге «торкөз»- деп аталады, ол артуға ауырлау болғанымен, желге өте төзімді.Кереге жиналмалы бөлек-бөлек қанаттардан жасалады.Ал керегеден жоғары сидам, жіңішке ағаштан жұмырлап жасалып, қарны иілген уықтардан қаусырыла күмбез шығарылады.Уықтардың басы дөңгелене жайылған керегенің аша басына айқастырыла байланып, ұшы (қаламы) шаңырақтың көзіне шаншылады.
Шаңырақ-үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Керегенің сыртынан әр алуан бояулы жүн оралып, өрнек түсіріліп тоқылған шымши немесе жалаңаш шиден тоқылған ши ұсталады.Кереге мен уықтар уықбау, кермебау, басқұр, құр және басқа да бау-шулармен бекітіледі.Үйдің ағаштан жасалғандарын «сүйегі» деп атайды.Үй ағашының сыртынан арнаулы үй киіздері-қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түндік жабылады.
Бұл үй киіз дері бау-шулар арқылы ұштастырылады.Киіз үйдің есігінің биіктігі бір жарым метр,ені 0,8 метр келеді. Оған ағаштан оюлап жасалған «сықырлауық»деп аталатын жарма есік орнатылады. Сықырлауық сыртынан ораулы шиден тоқып, оюлы киіз қаптаған жаппа есік түсіріледі. Үйдің ортасында тамақ пісіретін ошағы болады.Үйдің оң жағында төсек, оның тұсына тұскиіз ұсталып, төсекті қоршап шымылдық тартылады.
Үйдің төріне жұқаяқ қойылып,оның үстіне абдыра, көрпе-жастық және т.б жүктер жиналады.Үйдің сол жағына кебеже, қазанаяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, шыптамен қоршалады. Талай ғасырлық көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған қазақтың киіз үйі – күннің аптабы мен түннің дым-сызынан, жауын-шашын мен аңызақтан, бораннан сақтануға ыңғайлы, әрі ауалы, әрі жарық болудың үстіне көші-қонға қоайлы, оны жарты сағат ішінде жығып-артуға да, жарты сағат ішінде көліктен түсіріп, тігіп алуға да болады.
Тарихы
Киіз үй кейінгі қола дәуір б. з. б. XII—IX пайда болып, тарихшылардың кейбір ой-пікірлерінше андрондық тұрақ үйлеріне ұқсастығы жақынрақ болғанды. Алайда андрондық үйлері бөренелі тектес лашық үй болған. Сондықтан бұл нұсқаны шындыққа жатқызуға болмайды. Киіз үй жуық шаменен алғанында кейінгі дәуір б. з. б. 8-5 ғасырларда пайда болуы мүмкін. Киіз үй ғұн дәуірінен белгілі. Кейбір ежелгі көшпенділердің мобильді тұрақ үйінің көрсетілімдерін жартасқа салынған суретте сақталып қалған.
Этимологиясы мен синонимі
Жалпытүрік тіліндегі «jurt» <font color="#777777">(«юрта» - орыс тілінде ) деген сөзі «жұрт» деген мағынаны басымрақ білдіріп және де – «жайылым, жайлау» деген мағынаны да білдерді. Қырғыз және қазақ тілдерінде  «Ата-Жұрт» сөзі «атамекен» - синонимі «Отан»,  сөзбе-сөз айтқанында: «Әке үйі» дегенді білдіреді.
Киіз үй түрлері
Киіз үйлер қазақы және қалмқы деп екіге бөлінеді. Қазақы үйлер дөңгелек, толық күмбезді болды. Ал, қалмақы үйлер төбесі шошақтау келеді.
Киіз үй сүйегі
Киіз үй қаңқасын немесе киіз үй сүйегін атадан балаға мирас болып келе жатқан шеберлік кәсіпті меңгерген, өнер қонған шаңырақтар дайындайды. Ежелгі аты “қаңқа” сөзі болғанымен соңғы атау қазіргі ауызша да, әдеби тілде де көбірек пайдалануына байланысты біз де “киіз үй сүйегі” атауын пайдаландық.
Киіз үй сүйегі арнайы дайындалған ағаш сырықтар мен бұтақтардан дайындалады. Олар желге, жабылатын киіз салмағына, әсіресе кенеттен пайда болатын дала құйынына шыдамды етіп жасалынуы қажет.
Киіз үй формасының дөңгелек түрде алынуы, барлық бөлшектерінің бір-бірімен айналмалы, қозғалмалы (шарнирлі) етіп жалғастырылуы киіз үйді жел екпініне, жер сілкінісіне төзімді етеді жҽне киіз үйдің бұндай қасиеттері кездейсоқ құйын соғып, не қатты дауылға шыдамай құлаған жағдайда үйлерді аз ғана шығынмен қайта тұрғызуға мүмкіндік береді.
Өмірлік тәжірибе құлаған киіз үйдің ең көп зақымданатыны уық қаламдары екенін көрсетіп жүр. Бұндай жағдайға ұшыраған киіз үй сүйектері зақымданған уық қаламдарын сәл ұзартып, қайта қаламдаумен шектеледі де, үй қалпына келтіріледі.
Шаңырақ
Киiз үй — ғаламның моделi. Бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет ретiнде қарастырсақ, киiз үй баспана ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй рухтардан қорғайтын киелi орын. Қазақ үйдiң киесi шаңырақтан бастау алады.
Шаңырақ — қасиеттi. Шаңырақ — күннiң символы. Шаңырақ көтерiлiп жатқанда ешкiм сөйлемейдi. Өйткенi ұлы iс атқарылып жатқанда үнсiздiк орнауы тиiс. «Жетi уық шаншылғанша жетесiз ғана сөйлейдi» деген сөз осының дәлелi. Шаңырақтың төрт күлдiреуiшi — төрт тарапты бiлдiредi. Уықтарды күннiң шашырандысы деп ұғыңыз.
Ертеректе шаңыраққа үрлеген қарын байлап қоятын болған. Оның мәнiсi, құт құйылады деп есептеген.
Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ — адамның оты. Шаңырақтың үстiнде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды.
Этимологиясы
Қазақ тілінде “шаңбақ” деген сөз бар. Ол сөз тек қана бір-біріне тік бұрышпен бікітілген нәрселерге арналатын сөз. Қауғаның шаңбағы деп құдықтан су шығаратын тері ыдысты бекітетін, тура шаңыраққа ұқсатып жасаған құралды айтады. “Шаң” сөз түбірі болса (қосу таңбасы) “рақ” пен “бақ” жалғаулары олардың бірін шаңыраққа бірін шаңбаққа айналдырып тұрады. Бұл мәселе жөнінде тіл мамандарына ой толғап көруіне болатын секілді.
Есiк пен төр
Басты мақаласы: Есік (қазақ үй), төр
Киiз үйдiң есiгi әдетте шығысқа қарай бағытталады. Бұл — күннiң сәулесi үйге бiрiншi түссiн дегендi бiлдiредi.
Есiкке қарама-қарсы бетте — төр. Төрдегi адам есiкке қарап отырады. Егер ол малдас құрып отырса, оның әкесi жоқ деп есептеңiз. Әкесi тiрi адам малдас құрмайды. Отырудың өзiнiң осындай таңбалық мәнi бар.
Төрдегi адам төрелiк айтады. Төрге ақ пен қара түстi сырмақ төселедi. Мәнiсi, төр — ақ пен қараның ара жiгiн ажырата алатын адамның орны. Төрде отырып, билiк айтқандар мемлекет билiгiне дейiн көтерiлген.
Мұны Орхон-Енисей жазбасындағы «төр» сөзiнiң мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады.
Қазақта: «Едiл үйдiң — есiгi, Жайық үйдiң — жапсары, Түркiстан — ұлы төрiмiз» деген сөз бар.
Шыңғыс дәуiрiндегi Ақ орда, Көк орда, Алтын орда дегендердiң өзi — кеңейтiлген киiз үйдiң көшiрмесi iспеттi.
Сосын төрге қыз бала отырған. Өйткенi, қыз — қонақ. Бабалардан қалған бiр сөз — «Қыз бала — төр иесi, ұл бала — үй иесi».
Керегең кең болсын, екi босағаң тең болсын!
Басты мақаласы: Кереге, Босаға
Босаға — екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға.
Сол жақ босағаға кебеже, саба, мес, күбi т.б. қойылады. Сол жақ босағаға келген дүниенi ғалымдар «құт» категориясымен белгiлейдi. Өйткенi жоғарыдағы аталған ыдыстарға айран, iркiт, қымыз, шұбат т.б. құйылады.
Демек сол жақ босаға — әйелдiң символы. Дәл осындай түсiнiк әлемнiң бiрқатар елдерiнде де бар. Ал қазақ шұңғыл ыдысты да әйелдiң символы ретiнде бағалайды. «Аяғын көрiп, асын iш, анасын көрiп, қызын ал» деген мақалдағы «аяқ» осындай мағынасы үшiн де мақалға енген.
Сол босағадан кiрген дүние сыртқа шықпайды, қапқа түседi. Қазақ мұны «қапқа түскен — қатындыкi» деп бiр-ақ қайырады.
Ал оң босаға — еркектiң символы. Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдерi, бүркiт т.б. қойылады. Қатты жауын-шашында малдың жас төлiн де оң босағаға кiргiзетiн болған. Оң жақ — аралық меже. Босаға аттап келген келiндi оң жақта қарсы алады. Аяғына «биязы болсын» деп ақсарбастың терiсiн төсейдi. Босағаны пәк болып аттаған бойжеткен аралық межеден өтiп, жанұялық өмiрiн бастайды. Үйленген соң, төсек-орнымен сол жаққа өтедi.
Қайтыс болған адамды да қазақ ақ киiзге жатқызып, оң жақтан шығарады. Демек оң жақ бiр әлеуметтiк сатыдан екiншi әлеуметтiк сатыға немесе бiр әлеммен екiншi әлемге өткiзетiн көпiр iспеттес. Олай болса, «Керегең кең болсын, екi босағаң тең болсын!» деген тiлектiң кейiнгi жолдарында әке-шешең аман болсын деген астар жатыр.
Қазан-ошақ
Шаңырақты көтергенде бақанның екiншi ұшы тиген жерге, яғни үйдiң дәл ортасына ошақ орналасады.
Ошақ орналасқан соң, қазан асылады. Ал қазан асылған соң мiндеттi түрде оған бiрдеме құйылуы керек.
Қазанның бос тұруы жаман ырымға саналады. Құт деген түсiнiктi сарқа құйып алатын символдың басы осы — қазан. Оның бiзге жеткен керемет үлгiсi — Түркiстандағы Тайқазан. Қазақтың қазанды қатын-баламен бiрге атайтыны да осыдан келiп шығады. Қайда көшсе де қазанын тастамайтын ғұрып бүгiнгi күнге дейiн жалғасып келедi.
Қазанды татулықтың белгiсi ретiнде де мансұқтайтын аңыздар бар. Оның бiрi: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ерiтiлiп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды береке-бiрлiктiң символы ретiнде де таниды.
Бақан, адалбақан
Басты мақаласы: Бақан, 'адалбақан''
Бақан да еркектiң символы. Бақанды әйел адам ұстамайды. Бақан әлемдi тiреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөлi бұдан да жоғары. Төсек-орнымен сол жаққа шыққан ерлi-зайыптылар жастары өсе келе төрге бiр табан жақындаса, адалбақанға екi табан жақындайды.
Адалбақан — әлем ағашының символы. Әлем ағашы, әлем бәйтерегi дегенiңiз — Ертөстiк ертегiсiнде айтылатын, самұрық құс қонатын, арғы әлем мен бергi әлемдi жалғастырған ғажайып ағаш. Адалбақанға жақындаған адам — адалдыққа жақындаған адам. Дәл осы жастағылардың денсаулығы сыр берiп, жаны күйзелгенде «Төрiмнен көрiм жақын» деп қиналатыны да бар.
Табалдырықты баспа!
Ертедегi түсiнiк бойынша, әлем үш сатыдан тұрады. Аспан — рухтар мекенi. Ондағы адамдар белбеудi басынан байласа, жердегiлер белiнен, ал төмендегiлер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендегi әлеммен байланысқа түсiретiн мәнге ие.
Мысалы, ертеректе шала-жансар туылып, өлiп қалған малдың төлiн табалдырықтың астына көметiн болған. Түсiктi де сөйткен. «Табалдырықты баспа!» дейтiн тыйымның шығу себебi, мiне, осымен байланысты.
Оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды домдау үшiн табалдырықтың астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын болған. Себеп, арғы әлем мен бергi әлемнiң арасындағы қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды байлап тастады дейтiн түсiнiк.
Киіз үйдің баулары, басқұр мен арқандары (бау-шулары)
Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұластыру мақсатында бау-құрлар қолданылады.
Тағы қараңыз
Санат:Үй тұрмысы Санат:Тұрмыс Санат:Қазақстан мәдениеті Санат:Киіз үй Санат:Көшпенділер Санат:Cәулет
Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы
«Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы» - Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1957 ж. шыққан Қазақ КСР тарихының 1-кітабына жазған (378-381-беттер).
Мұхтар Әуезов осы еңбектің редакция алқасының мүшесі. Мақала кітаптың «XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақстан мәдениеті» атты 16-тарауында «XVIII ғасырдағы және XIX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» деген бөлімде берілген. Мақалада алдымен 18 ғасырға дейінгі көптеген ақындардың өмірі жайындағы деректердің, жазбалардың жоқтың қасы екендігі айтылған. Тек 19 ғасырдан бастап қана көбіне орыс интеллигенциясы тарапынан қазақтың ақын-жыршылары туралы деректер жиналып, шығармалары жазылып алына бастады дейді. . Осындай ақынның бір мысалы ретінде Бұқар Қалқаманұлын алған. Туған-өлген жылдары, туған жері, ескен ортасы жайыңда айтып, біраз шығармапарын талдаған. Өмірі жайлы мәліметтері аз болғанмен, бірен-саран шығармалары, емір сурген дәуірі белгілі ақын жыраулар ретінде Тәтіқара, Үмбетей, Шал ақын, Көтеш, Жанкісі, Ақтамберділерді атап, қысқа мәліметтер берен. Бұларды қазақ әдебиетіндегі дара ақындықтың бастаушылары дегөн. «Жыраулардың өлеңдері өзінің көркемдік жағын алғанда, одан бұрынырақ кезеңдегі өлеңдерден анағүрлым жетіле түскен өлеңдер. Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі белгілері мен дәстүрлерінің бәрін сақтап қалған бұл өлеңдерде жазба поэзияға тән элементтер бар» екенін дәлелдеп, жыраулық поэзия женінде дәл тұжырымдар жасаған.
Дереккөздер
Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары Санат:1957 жыл Санат:Қазақ әдебиеті
Ви (Нилеча тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Иосиф Михайлович Туманов
Иосиф Михайлович Туманов (шын тегі Туманишвили, 1909 жылы 2(15) қаңтарда Тбилисиде дүниеге келіп, 1981 жылы 8 шілдеде Мәскеуде дүниеден өткен) – совет актері, театр режиссері. .
1964 жылы КСРО-ның халық әртісі атағына ие болып, 1950 жылы екінші дәрежелі Сталин сыйлығы лауреаты атанады.
Иосиф Туманов өзінің сахна қызметін 1923 жылдан бастаған. 1929 жылы Ю.А. Завадской басшылығымен драма курсын бітіріп шығады.
1925-1932 жылдар аралығында Завадской Театр-студиясында актерлік қызмет атқарады.
1933-1934 жылдары Мәскеу көркемөнер театрында бас режиссер; ал 1934-1936 жылдары Жаңа театрда режиссер болады. 1951 жылдан бастап ГИТИС-те сабақ беріп, 1965 жылы профессор болады.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Актерлер Санат:Режиссёр
Құрылтайшы
Құрылтайшы - фирманың негізін қалаушылар, заңи немесе жеке тұлғалар. Құрылтайшы жарғы капиталында белгілі бір үлесті иеленеді, оның қызметіне бақылаушылық ықпал жасайды. Атқарушы билік қызметін қоса атқаруы мүмкін, осы фирмада тікелей жұмыс істемей, кәсіпқой менеджерлерді келісімшарт жағдайында жалдауы да мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Гурьев уезі
Гурьев уезі — Орал облысы мен Орал губерниясының құрамындағы әкімшілік бірлік. Орталығы - Гурьев қаласы.
Тарихы
1868 жылы Орал облысы құрамында Гурьев уезі құрылды. 1920 жылы 12 қазанда уез Қырғыз АКСР Орал губерниясының құрамына кірді. 1928 жылы Гурьев уезі таратылып, оның аумағы Қазақ АКСР Гурьев округінің құрамына қосылды.
Әкімшілік бөлінісі
XX ғасырдың басында уезге 5 станица мен 1 орыс және 17 қазақ болысы кірді. 1920 жылға қарай уез келесі болыстарға бөлінді:
1921 жылы Берік пен Қаракөл болыстары да болды.
1922 жылы Ақжал және Бестөбе болыстары Ақжал-Бестөбе көшпелі болысына біріктірілді. Зон болысы Есбол болысынан біраз уақытқа бөлінді. 18 қыркүйекте Тайсоңған болысы Ақтөбе губерниясының Темір уезінен көшірілді.
1923 жылдың жазында Ракуша, Сарыкөл, Сокол және Топайлы болыстары құрылды. Бұл кезде Ембі болысына Ақбас, Жаршық, Жылқосы және Қарабайлы болыстары; Былан - Ракушаға; Гурьев - Соколға; Зеленов мен Жаманқала - Қызылқоғаға; Қарабау - Сарыкөлге; Қарашағыр - Ақжалға; Кермеқас - Есбол мен Сарыкөлге; Самар - Редутқа; Қаратөбе мен Сімбірті - Соколға қосылды. Ақжал-Бестөбе болысы Ақжал болып өзгертілді.
1923 жылы 23 тамызда жойылған Калмыков уезінен Горы мен Индер болыстары Гурьев уезіне берілді. Сол жылдың 2 қазанында Қарасамар болысы Жымпиты уезінен Гурьевке ауыстырылды. Содан кейін Топайлы болысы Кулагин болып өзгертілді.
1924 жылдың аяғында Индер және Қарасамар болыстары Жымпиты уезіне, одан Қатыншағыл болысы Гурьев уезіне берілді. Горы болысы Кулагинге қосылды.
1925 жылы қыркүйекте Сарытөбе болысы Бөкей уезінен Гурьев уезіне ауыстырылды.
1926 жылы Қатыншағыл болысы Қарасамар деп өзгертілді.
1927 жылы қыркүйекте Редут және Сарытөбе болыстарының бөліктерінен Новобогат болысы құрылды.
Тұрғындары
1897 жылғы халық санағы бойынша уезде 86,8 мың адам тұрды. Оның ішінде қазақтар - 81,7%, орыстар - 16,9%, татарлар - 1,1%. Уездік Гурьев қаласында 9322 адам тұрды. 1926 жылы уезде 124,9 мың адам тұрды.
Дереккөздер
Санат:Орал облысы уездері Санат:Орал губерниясы
Тихоокеанское
Тихоокеанское — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Тихоокеан ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Тайынша қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 68 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 856 адам (428 ер адам және 428 әйел адам) болса, 2009 жылы 642 адамды (327 ер адам және 315 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Арқабай (ауыл)
Арқабай — Алматы облысы Талғар ауданы, Панфилов ауылдық округі құрамындағы ауыл. КАТО коды — 196253200.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 668 адам (321 ер адам және 347 әйел адам) болса, 2009 жылы 797 адамды (388 ер адам және 409 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Кракстар
Кракстар (Cracidae) - тауықтәрізділер тұқымдасы. Дене ұзындығы 52 см ден 1 м дейін жетеді. Ұзын құйрықты ағаш құстары. Тұяқтары ұзын, қайқы. Басында қауырсынды айдары бар. Орталық және Оңтүстік Америка ормандарында 11 туыс 50 түрі таралған. Басым көпшілік түрлері ағашта мекендейді. 2-4 ірі жұмыртқа салады. Өсімдікпен қоректенеді. Кейбір түрлері аңшылық құстары. ХТКО-нің Қызыл кітабына 6 түр 5 түршесі енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Тауықтәрізділер
Географиялық зоналылық
Географиялық зоналылық - Жердің географиялық қабығының бөлшектенуінің заңдылығы. Бүл Күн сәулесі энергиясының ендіктер бойынша (экватордан полюстерге қарай азаюының) таралуынын сипатына және ылғалдануының біркелкі еместігіне сәйкес географиялық белдеулер мен зоналардың бірізді және анық ауысымы бойынша байқалады. Географиялық зоналылықтың өзіндік климаттық, гидрографиялық, геохимиялық, геоморфологиялық, топырақтық және биогеографиялық процестері болады. Ол ірі жазықтарда (мысалы, Шығыс Еуропа жазығы, Батыс Сібір жазығы ) өте анық байқалады. Тауларда зоналылық биіктік белдеулікке тән бөліктердің ауысымында байқалады да, беткейлердің экспозициясының әсерінен күрделене түседі.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Валмайор
Валмайор (Valmaior) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Албергария-а-Велья муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Авейру ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Байшу-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2022 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 17,85 км² шамасында. Халық тығыздығы — 113,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авейру округінің елді мекендері
Гоа
Гоа (गोआ, Goa) — Үндістанның батыс жағалауындағы аймақ. 1961 жылдан бастап Үндістан Республикасының одақтық жері. Гоа жерін мекендейтіндердің дені - маратхи тілінде сөйлейтін үндістандықтар. Админ орталығы Нова-Гоа (Панаджи) қаласы. Табиғи қазба байлықтары - темір және марганец кендері. халқы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады.
Тарихы
16 ғасырдың басына дейін Гоа әр түрлі Үнді мемлекеттердің құрамына енді. 1510 жылы португалиялық теңізші Албукерки Гаоны жаулап алды. Гао қаласы Португалияның шығыстағы барлық иеліктерінің орталығына айналды. 1953-1955 жылдары Гаоны португал отаршыларынан азат етуді көздеген қозғалыс үдей түсті. Португалия үкіметі Гаоны Үндістанға бейбіт келіс сөздер арқылы қосудан бастартқаннан соң, Үндістан әскерлері өз үкіметінің бұйрығы бойынша гаоға басып кірді (18.12.1961). Отаршылдар әскері көп ұзамай-ақ тізі бүкті. Гао сол кезде Үндістан құрамына біржолата енген болатын. 250px|left|Гаоның Португалия құрамында болған кезіндегі елтаңбасы
Алгоритмдік артықтық
Алгоритмдік артықтық  (Алгоритмическая избыточность; algorithmic redundancy) — мәселені шешу алгоритміне қосылған, жойылуы нәтижеге осер етпейтін қосымша қүралдар. Ол нәтижелердің ақиқаттығын арттыруға пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік техника
Балыкты-Юл
Балыкты-Юл — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чичка-Юл өзенінің сол жағалауынан 291 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 40 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Б. з. д. 670 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 670 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Шоча (Койда тармағы)
Шоча — Ресейдегі өзен. Ненецк АО, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Койда өзенінің оң жағалауынан 120 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендеріВоронов мүйісінен (Мезень өзенін қоспағанда) Канин Нос мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Архангельск облысы өзендері
Қырғи қабақ соғысы
Қырғи қабақ соғысы (Холодная война, Cold War) — АҚШ пен Кеңес Одағы және олардың одақтастары Батыс және Шығыс блоктар арасындағы геосаяси шиеленіс кезеңі. "Соғыс" деп аталғанымен АҚШ пен КСРО-ның арасында тікелей соғыс болған жоқ, олар тек идеологияларын (капитализм, демократия мен коммунизм қарсыластығы) басқа мемлекеттерге тарату және ықпал ету аясын кеңейту арқылы әлемдік үстемдік үшін күресті.
2-дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гитлерге қарсы одақ ыдырап, КСРО мен АҚШ басшылары дүние жүзін қайта саяси бөліске салды. КСРО Шығыс және Орталық Еуропа елдеріне социолистік жүйені енгізді. Ал АҚШ бастаған Батыс Еуропа елдері “коммунистік ағымды” әлемге таратпауға, бұрынғы жүйені сақтап қалуға тырысты. АҚШ пен Батыс Еуропа елдері КСРО мен социолистік жүйеге қарсы тұру үшін НАТО соғыс блогіне бірікті. Ал КСРО бастаған социолистік елдер Варшава шартын құрды. Екі жақ та жанталаса қаруланып, ядролық, химиялық, биологиялық қарулар жасауға кірісті. Екі жүйенің бақталас-тығы қоғамның барлық салаларында (ғылымда, өндірісте, баспасөзде, өнерде, т.б.) жалғасып жатты. Ғылым мен техниканың соңғы жаңалықтары соғыс мақсатына бағытталды. Идеологиялық мақсатта әр түрлі радиостанциялар ашылды (“Америка дауысы”, “Азаттық”, т.б.). Екі саяси жүйе арасындағы текетірес нәтижесінде Кореяда, Вьетнамда, Ауғанстанда, Таяу Шығыс, Латын Америкасы және Африка елдерінде әскери қақтығыстар жиі болып тұрды. Нәтижесінде социолистік жүйе дағдарысқа ұшырап, 1985 ж. Кеңес Одағында басталған қайта құру саясатынан кейін социолистік елдер нарықтық қатынастарға көше бастады. 1991 жылы КСРО-ның тарауымен Қырғи Қабақ Соғыс аяқталды. Тарих және саясаттануда қолданатын ұғым, Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін бастап Кеңес Одағының ыдырауына дейін созылған АҚШ басқарған "батыс мемлекеттерінің" және КСРО басқарған социалистік лагерінің идеологиялық қақтығысы (яғни либерал және коммунистік екі идеологиясының қақтығысы) және сол себептен жүргізілген АҚШ пен КСРО арасында қаруландыру бәсекесі. thumb|300px|Қырғи қабақ соғысы - 1980ж
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. «Қырғи қабақ соғысы» екінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі кеңестер одағы мен Америка Құрама Штаттарының арасындағы ауқымды идеологиялық және геосаяси ұрандағы биполярлық қарама-қайшылығы болып табылады. Бұл қарама-қайшылық сферасына тек екі супер держава ғана түсіп қоймай, сонымен бірге оның ықпалына әлемнің жүздеген елдері тартылды.
Мақсаты мен міндеттері. Бұл курстық жұмыстағы басты мақсатым халықаралық жағдайлардағы ең басты мәселеге арналған қырғи-қабақ соғысқа сараптамалық шолу жасап, толыққанды талдап беру. Бұл үшін мынадай міндеттерді алдыма қойдым: қырғи-қабақ соғысқа қатысушы ірі мемлекеттердің әрқайсысының өзіндік мақсат-мүдделерін ашып беру. Курстық жұмыстың мақсаты - Еуропа және Америка елдерінің жаңа және қазіргі заман тарихының деретанулық проблемаларын зерттеу. Курсты белгілеу қазіргі кезеңдегі шет ел және отандық деректанудың теориясы мен әдісін, Еуропа және Америка елдерінің жаңа және қазіргі тарихы бойынша тарихи деректерді іздестірудің шеберлігімен белгіленеді. Осыған байланысты курста тарихи құжаттардың қалай және қайда сақталуы туралы ақпарат түсінігі беріледі, аталған мамандықтың проблемалары бойынша маңызды публикациялар мен библиографиялық дерктер бойынша анықтама беріледі. Жаңа және қазіргі замандағы Батыс елдерінің деректері аймақ және ел бойынша іріктелген.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеуші Берге И. В. «Қырғи қабақ соғысының» туындауының себептерін көрсетуді мұнда үш басты себеп орын алған. 1) 1917 жылғы Ресейдегі Ұлы Қазан революциясы әлемді екі қарама-қайшы бөлікке (социализм мен капитализм) бөлді. Сөйтіп «Қырғи қабақ соғысының» басталуы механизмін іске қосты. 2) Екінші дүние жүзілік соғысы кезеңіндегі державалардың ықпал ету аймақтары үшін күресі.Сондай ақ осы кезеңдегі социализм мен капитализм арасындағы қайшылықтың белең алуы. 3) Ядролық жаппай құрып жою қаруының пайда болуы - әлемдік саясатқа мүлде өзгеше сипат берді.
Тарих - бұл адам қоғамының өткені мен осы уақыты туралы, нақты формадағы, кеңістік-уақыттық өлшемдегі қоғамдық өмірдің дамуының заңдылықтары туралы ғылым. Тарихтың мазмұны - бұл адам өмірінің құбылыстарындағы көрінетін тарихи процесс, тарихи ескерткіштер мен деректерде сақталған мәліметтер болып табылады. Бұл құбылыстар әртүрлі, яғни шаруашылықтың дамуына, елдің ішкі және сыртқы қоғамдық өміріне, халықаралық қатынстарына, тарихи тұлғалардың қызметіне қатысты болып келеді. Тарих - ғылым бір-біріне сәйкес көп жақты, ол тарихи білімнің жеке салаларынан қалыптасады, дәлірек айтқанда: экономикалық, саяси, әлеуметтік, азаматтық, әскери, мемлекет пен құқық, дін т.с.с. Тарихи ғылымдарға халықтардың тұрмыс-салтын зерттейтін этнография, және ежелгі дәуірдің заттай деректер - еңбек құралы, үй жиһаздары, әшекей заттар, қоныстар, молалар т.б. зерттейтін археологияның да қатысы бар.
Тарих объектіні зерттеу бойынша ендік жағынан да бөлінеді: әлем тарихы (бүкіл әлем тарих немесе жалпы тарих), континенттер тарихы (мысалы, Азия және Африка тарихы), жеке елдердің, халықтардың немесе халық топтарының тарихы (мысалы, Ресей тарихы).
Тарихи пәндерге тарихи деректерді зерттейтін деректану және тарихшылардың көзқарастарын, идеялары мен концепцияларын суреттеу мен талдау мақсатындағы, сонымен қатар тарихи ғылымның дамының заңдылықтарын зерттейтін тарихнаманың да қатысы бар.
Келесі зерттеушілер М. Бэшлосс және С. Тэлботт «Қырғи қабақ соғысы» кезеңіндегі халықаралық қатынастардағы негізгі проблемалармен тенденцияларды зерттеуге айтарлықтай көңіл бөлді. Бұл зерттеушілер әсіресе бұл соғыстың соңғы кезең деріндегі орын алған оқиғаларға назар аударып, Кеңес одағындағы жаңа басшы М.С. Горбачевтың бейбіт сүйгіштік иницативаларына жоғары баға береді.
Тарихнамалық шолу. Зерттеуші Нарочницкая Е.А. 60-шы жылдардан кейінгі Францияның батыс блоктағы саясатын бастапқы кезде, яғни генерал де Голль кезінде прогрессивті сипатқа ие болғанмен, ол кейіннен агрессивті, антисоциалистік сипат алды деп пайымдады. А.М. Филатов соғыстан кейінгі кезеңнен бастап «Қырғи қабақ соғысы» аяқталғанға дейінгі аралықтағы «Герман мәселесін» және ондағы АҚШ, Франция, Англия мен Кеңес Одағының саясатына назар аударады. Зерттеуші Германияның қосылуы «Қырғи қабақ соғысының» іс жүзінде аяқталғанын білдірді деген пікірде болды.
Жұмыстың құрылымы: курстық жұмыстың құрылымы әдеттегідей кіріспе, 3 тарау, қорытынды және Дереккөздернен тұрады.
«Қырғи қабақ соғыстың» шығу себептері
Осы қатынастардың символы ретінде «Үлкен үштіктің» үшінші кездесуін - Берлин (Потсдам) конференциясын айтуға болады. Ол Берлиннің жанындағы Потсдам калашығында 17 шілде-2 тамыз 1945 жылы өтті. АҚШ-тан 1945 жылы сәуірде қайтыс болған Франклин Рузвельттің орнына болған Гарри Трумэн, Ұлыбритания - Уинстон Черчилль, КСРО - Сталин қатысты. Алайда конференция барысында күтпеген оқиға болды. Соғыстан кейінгі парламент сайлауында Черчилль бастаған консерваторлар жеңіліс тапты. Тұңғыш рет лейбористер көп орынға ие болып, оның лидері Клемент Эттли үкіметті басқарды. Ол жаңа құраммен Потсдамға келді. Қырым конференциясымен салыстырғанда «Үлкен үштік» құрамы жаңарды,
Берлин конференциясы Париж конференциясы сияқты бейбіт конференция болған жоқ. Себебі ешкіммен бітім жасалынбайтын еді. Германия оккупацияланды, оның территориясында билікті төрт оккупациялық зонаға бөліп, Ұлыбритания, КСРО, Франция, АҚШ жүргізді. Конференцияның басты мақсаты одақтас державалардын Германияға деген саясатын анықтау болатын. Конференцияның шешімі: барлық ұлтшыл-социалистік ұйымдарды тарату; бұрын тыйым салынған саяси партиялар мен негізгі азаматтық бостандықтарды қалпына келтіру; соғыс өнеркәсібін жою; нацистік Германияға қызмет еткен, өнеркәсіпті милитаризациялаудың құралы болған картельдерді тарату. Сондай-ақ одақтастар қолына түскен нацистердің ең жоғарғы басшыларын арнайы Халықаралық трибунал сотына беруге келіеті.
Германияның мемлекеттік шекарасы анықталды. Германиядан Польша мен КСРО-ға Шығыс Пруссия берілді, Польшамен шекара батысқа, Одер-Нейсе өзені сызығына жылжыды. Жалпы айтқанда Германияның территориясы 1938 жылмен салыстырғанда 1/4 азайды. Германияның 1938 жылдан бастап иемденген жерлерінің бәрі ешқандай қарсылықсыз қайтарылатын болды. Конференция осы территориялардан (9 млн-нан астам адам) немістердің жаппай көшірілуіне келісті. Сондай-ақ әр зонадағы соғыс тұтқындарын өзара алмасу туралы да келісім болды. Сонымен қатар КСРО Англия мен АҚШ-ты КСРО-дан батысқа қашқан азаматтардың бәрін еріксіз болса да қайтаруға келісімдерін алды. Олардың КСРО-дағы тағдырының қандай болатындығы айқын болса да, одактастар бұл мәселе бойынша Сталинмен қақтығыскысы келмеді: Трумэн Жапония туралы ойлады, өйткен КСРО-ның қатысуынсыз оны жеңу қиынға түсетін еді, ал Эттли немістер тұтқынында болып, КСРО оккупациялаған территорияда қалған 25 мың ағылшындардың тағдыры туралы ойлады. Репарацияның жалпы сомасы 2 млрд доллар көлемінде анықталды, оның 50%-ын КСРО алатын болды Германияда репарация төлеуін жоққа шығаратындай финанстық қиындық туғызбау үшін, репарацияны өнеркәсіп құралдарын әкету арқылы алу көзделді. Берлин конференциясында Германияны біртұтас мемлекет ретінде сақтап қалу қарастырылды. Нацизмді құртқан соң елде жалпы сайлау өткізіп жаңа демократиялық Германия үкіметімен бейбіт келісімге қол қою жоспарланды. Оған дейін Германияда билікті оккупациялық үкіметтер атқаратын болды. Осыған сәйкес Германия төртке бөлінді және Берлин Германияның астанасы болып қалды. 1945 жылы қарашада Нюрнбергте соғыс қылмыскерлеріне сот басталды. Ұлыбритания, Франция, КСРО, АҚШ-тың білікті заңгерлері рейх басшыларын соғысты дайындау мен тұтандыруға ғана емес, соғысты жүргізу заңдары мен адамгершілік принциптерін бұзғаны үшін айыптады. Сот процесі он айдан астам созылды, үш ғана айыпталушы ақталды.
Черчилльдің Фултонда сөйлеген сөзі – «Қырғи қабақ соғыстың» бастамасы
КСРО-ның жүргізген саясатына Батыс елдері әр түрлі көзқарас ұстады. Бірқатар саяси қайраткерлер КСРО-мен ымырашылдықты жақтады. Әсіресе бұл позицияны АҚШ сауда министрі Генри Уоллес қолдады. Ол КСРО-ның талабы орынды деп есептеп, КСРО-ның Еуропа мен Азияның кейбір аудандарында басымдық құқын мойындап, дүниені қайта бөлуді жүргізуді ұсынды. У.Черчилль басқа көзқараста болды. 1946 жылы 5 наурызда президент Трумэннің туған штаты Миссуридың Фултон қаласында президенттің қатысуымен сөйлеген сөзінде Еуропада қалыптасқан жағдай батыс демократиясы тағдырына қауіпті деп сипаттады. Кеңес халықтарының ерлік күресі мен КСРО-ның қауіпсіз шекараға ие болу құқын мойындай отырып ол кеңес экспансионизмінің етек алуын үрейлене ескертті. Батыс демократиясын қорғау үшін, оның ойынша, АҚШ пен Ұлыбританияның күшін біріктіріп, «англо-саксон дүниесінің бар қуатымен» КСРО-ға тойтарыс беру керек.
АҚШ-тың мемлекеттік департаменті де кеңестік әрекеттерге қарсы жауап іздеді. Мұнда американ дипломаты, Ресей бойынша маман Джордж Кеннан маңызды роль атқарды. 1946 жылы ақпанда, Москвада АҚШ елшілігінде жұмыс істей жүріп ол Вашингтонға жолдаған жеделхатында «тежеу» саясатының негізгі принциптерін айқындады. Оның пікірінше, АҚШ үкіметі КСРО-ның өз ықпал аймағын кеңейту әрекетінің әрқайсысына дер кезінде қатты тойтарыс беріп отыруы қажет. Коммунизмнің еніп кетуіне қарсы тұра алу үшін, Батыс елдері өзіне сенімді, қолайлы әрі толыққанды қоғам орнатуға тырысуы керек. «Тежеу» саясатына олар соғыстың алдын алу тәсілі ретінде қарады және КСРО-ны соғыста жеңу көзделмеді.
Трумэн, Черчилль, Кеннан КСРО-ны тежеуде АҚШ басты рольді өзі атқаруы керек деген түйін жасады. Бұл Трумэнді қиын жағдайда қалдырды. Соғыс кезінде КСРО-ға катынастың өзгеруі, соғыс ауыртпалығынан шаршау еш нәрсеге қарамай КСРО-мен ынтымақтастықты жалғастыра беруді жақтаған Уоллес типті саясаткерлерге де көбірек қолдау көрсетілді. Осы бағытты жақтайтындар соғыс тәжірибесіне Рузвельт Сталинмен компромисске келе алған жағдайға, Рузвелытің елемеуге болмайтын зор беделіне сүйенді. Сондай-ақ «тежеу» саясатына көшу АҚШ-тың саясатын түбегейлі өзгертетіндігі анық еді, енді Америка Еуропаның барлық істеріне қоян-қолтық араласатын болды. Трумэн саясатта мұндай бетбұрысты жүзеге асыруға ықпалы мен беделі жетпейтіндей сезінді, өйткені 1944 жылы американдықтар президент Рузвельтке дауыс берген еді. 1946 жылы өткен аралық сайлау қорытындысы да Трумэнге 1948 жылы жеңіс әкелетіндей нәтиже бермеді. Республикандықтар 1930 жылдан кейін алғаш рет конгресте бақылауын орнатты. 1919 жылғы Париж конференциясының кезіндегідей жағдай қалыптасты: президент - демократ, ал конгресс - мемлекет басшысының кез келген сырткы саясат шараларын тоқтата алуға күші жететін республикандықтардан құралды. Трумэннің солқылдақтығын түсінуге болады: бұрынғы саясатты жалғастыру немесе жаңа саясатқа көшу. Алайда оқиғалардың барысы Трумэннің көп ойлануына мүмкіндік бермеді.
1947 жылдың ақпанында ағылшындар Түркия мен Грекияға әскери жоне экономикалық көмек беру мүмкіндігі жоқ екенін АҚШ үкіметіне мәлімдеді. Грекиядан ағылшын әскерлерінін шығарылуы мен көмектің тоқтатылуы Жерорта теңізі аймағында стратегиялық жағдайды түбімен өзгертетін кеңес бақылауы орнау мүмкіндігін тудырды. Италияда коммунистердің билік басына келу жағдайы жасалды, Суэц каналына кеңеі бақылауы орнау қаупі төнді. Осы жағдайлар Трумэннің өз бағытын түпкілікті айқындауына итермелемей қоймады. 12 наурызда Трумэн Грекия мен Түркияға 400 млн доллар көлемінде әскери және экономикалық көмек көрсету ойы бар екенін жариялады. Сонымен қатар ол «сыртқы қысым мен қарулы азшылық жағынан езгіге түсіруге қарсы болған ерікті халықтарға көмек көрсетуге бағытталған АҚШ саясатының міндеттерін айқындады. Осы мәлімдемесінде Трумэн АҚШ пен КСРО арасында басталған қайшылықтың мазмұнын демократия мен тоталитаризм арасындағы қақтығыс деп сипаттады. Осылайша соғыстан кейінгі ынтымақтастықтан бәсекелестікке көшудің бастамасы болған Трумэн доктринасы пайда болды.
Маршалл жоспары
Маршалл жоспары (ағылшынша: Marshall Plan, ресми атауы ағылшынша: European Recovery Program — «Еуропаны қайта құру бағдарламасы») - Батыс Еуропа мемлекеттеріне Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін АҚШ тарапынан экономикалық жәрдем жүргізу бағдарламасы. Еуропада экономикалық тұрақтылық орнатып, батыс Еуропа мемлекеттеріне АҚШ экономикалық ықбалын жайылу үшін жүргізілген. Жоспар АҚШ мемлекеттік хатшысы Джордж Маршаллдың атымен аталған, ресми атауы European Recovery Program (Еуропаны қалпына келтіру бағдарламасы).
Алғаш рет бағдарламаның идеясын 1947 жылы маусымның 5-інде Джордж Маршалл Гарвард университетінде сөйлеген кезде ұсынған. Кейін Парижде өткен Еуропа мемлекеттерінің конференциясында талқыланған. Бағдарлама 1948 жылының сәуір айында бастап 1951 жылының желтоқсанына дейін созылған. Жоспар жүзеге асыру барысында төрт жыл ішінде АҚШ Еуропа елдеріне 12,4 млрд доллар бөлініп жұмсалуға арналған. Ақшаның негізі Ұлыбританияға бөлінген. Жәрдем бөлуінің шарты бойынша Еуропаның мемлекеттері өз үкіметтерінің құрамынан коммунист-саясаткерлерін шығару міндетті еді. Осылайша, АҚШ Батыс Еуропа мемлекеттерін КСРО-ның саяси ықбалынан және коммунисттік идеологиясының әсерінен сақтап, оларды экономика тарапынан өзіне қарай жақындатқан.
1947 жылы 5 маусымда АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Джордж Маршалл еуропалық демократияны нығайту үшін оларға тез арада финанстық және экономикалық көмек көрсету қажет деп мәлімдеді. КСРО бұл жоспарды Американың Еуропаны экономикалық қанауға салуға; бағытталған деп есептеп, шығысеуропа елдерін Маршалл жоспарын жүзеге асыруға қатыстырмау мақсатында қысым жасады. Осы елдерде өкімет билігі коммунистердің қолына көшу процесі жеделдетілді, ол негізінен 1948 жылы аяқталды. 1948 жылдың сәуірінде 16 Батыстық елдер Маршалл жоспарын; қол қойды. Бұл бойынша олар 4 жыл ішінде АҚШ-тан 17 млрд доллар көмек алатын болды. Сонымен бірге американдықтар көмек көрсетудің алғышарты ретінде үкімет құрамынан коммунистерді шығаруды талап етті. 1948 жылға қарай Батыс Еуропаның бірде-бір үкіметінде коммунистер болмады. Бұрынғы одақтастар арасындағы алауыздық Еуропаның бөлшектенуіне әкеліп соқты.