Тұрсынхан_Законұлы
Ғылыми зерттеулері
Ұмытылған Республика - ХХ ғасырдың 40-жылдарындағы Қытайдың Шынжаң (Шығыс Түркістан) өлкесіне тән Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарындағы қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы туралы зерттеу(монография). Онда автор қытай, орыс,ағылшын, түрік, ұйғыр, қазақ тілдеріндегі деректерге сүйеніп, қозғалыстың шығу себептері мен барысына және нәтижесіне жан-жақтылы талдау жасайды. Шэн Шицай және Гоминьдан үкіметінің қазақ және басқа да азшылық ұлттарға қаратқан сенбестік көзқарасы, ұлттық кемсітушілігі мен зорлық-зомбылығы ұлт-азаттық күрестің басты себебі екені, сондай-ақ, бұл күрестің басы 1940 жылғы Өр Алтайдағы қазақтардың көтерілісінен басталатыны атап көрсетілген. Төңкеріске басшылық еткен Оспан батыр, Дәлелхан Сүгірбаев секілді тұлғалардың өмір жолы, саяси ұстанымдары мен тактикасы, тағдыры, сонымен бірге, ұлт-азаттық қозғалысқа әсер еткен ішкі-сыртқы факторлар кеңінен қарастырылған. Кітап соңында ұлт мәселесінің Шынжаң және бүкіл Қытай жөнінен алғанда әлі де өте нәзік және өзекті мәселе екеніне, егер дұрыс шешім таппаған жағдайда мұның соңы қашан да жаңа проблемаларға дүп келіп отыратынына тоқталған. "Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары" атты монографияда Моңғолия мен Қытайдағы Күлтегін, Білге қаған, Ашына Чжун ескерткіштері мен Цяньлин, Чжаолин император қабір кешендеріндегі қытай жазбаларын бір жерге топтастырып, хронологиялық тұрғыдан жүйелеп, ғылыми сараптама жасап, оларды көне түркі тарихының дереккөзі ретінде ұсынады. Аталмыш жазбалар мен көне руникалық жазбалардың, қытай деректерінің өзгешелігін, бір-бірімен байланысын, деректік құндылығын ашып көрсетеді. Жазбалардың пайда болу негіздері, Түркі қағанаттарының Қытайдың Суй, Тан патшалықтарымен саяси, экономикалық және мәдени, рухани қарым-қатынастары кешенді түрде зерттеледі. Түркі қағанатының Қазақ мемлекетттілігінің бастау көздерінің бірі екендігі, соған байланысты, Қытаймен арада ежелден қалыптасқан сыртқы қарым-қатынас дәстүрінің тым тереңде жатқаны, әрі бұл қатынастардың қыр-сыры ғылыми негізделген. "Жеті қаған-Арсылан хан"-Қытайда жасаған қырғыз халқының атақты манасшысы Жүсіп Мамайдың жаңғыртып жырлауымен бізге жеткен аса ауқымды фольклорлық мұра. Оны жинау және реттеп баспадан шығаруда Т.Зәкенұлының еңбегі зор. Кітап алғаш рет оның аударып, реттеп және түсініктер беруімен 1995 жылы Шынжаң халық баспасынан (Үрімжі) жарық көрді. Жалпы дастанда шартты әдеби образ ретінде Орта Азияның исламдану дәуірінің алғашқы кезеңінде бірінен соң бірі өмір сүрген қазақтың жеті бірдей қағанының (Қызыл Арыстан немесе Түктабан, Мәлік Қатам, Мәлікзат, Мұхамет бини Мәлікзат, Бидайық, Мұзбұршақ, Аққуақ)ерлік істері сөз болады. Дастанның "Арыстан хан" бөлімінде ерте кезде Самарқанд жерінде қазақтың үйсін, қыпшақ тайпалары жасағанын тілге тиек етеді. "Ойратнама: Жоңғар мемлекетінің қалыптасуы мен дамуы, жойылуы" атты зерттеу еңбегі Қазақ хандығы мен манжу-Цин империясының арасында XV ғасырда пайда болып, 300 жылдан астам өмір сүрген әрі Орта Азия мен Шығыс Түркістанның геосаяси жағдайында аса маңызды рөл ойнаған Жоңғар мемлекетінің тарихына арналған. Жоңғар мемлекетінің негізі болып табылатын ойрат моңғолдарының өзіне тән дара тегі мен тарихы, Қазақ хандығымен болған байланысы зерттеп-зерделенген. "Күлтегін ескерткіші: тарихи-деректанулық талдау"- ғалымның түркология саласындағы іргелі зерттеулерінің бірі. Аталмыш еңбегінде Күлтегін ескерткішіндегі қытайша және руникалық мәтіннің пайда болуына, ондағы әр сөйлемге, тарихи ұғымдар мен атауларға тарихнамалық және деректанулық тұрғыдан зерттеу жасалған.Бұл отандық түркологияда Күлтегін ескерткішін тарихи дерек ретінде арнайы зерттеген алғашқы еңбек. Бұл еңбегі үшін автор ҚР Білім және Ғылым министрлігінің түркология саласындағы үздік жетістіктері үшін берілетін "Күлтегін" сыйлығына ие болды(2019 ж.).