cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
София (робот)
Азаматтылық
25 - қазанда Эр - Риядада өткен «Болашақ үшін инвестициялық бастама» саммитінде оған Сауд Арабиясының азаматтылығы берілді, осылайша София азаматтылықты алғаш алған робот атанды. Рәсімнен кейін Софияға сөз берілді сол кездегі оның сөздері: «Мені осылайша жоғары бағалағандарыңызға қуаныштымын. Бұл тарихқа кіретін сәт және де мен ресми түрде азаматтылық алған алғаш робот болғаныма өте қуаныштымын». Бұл оқиғалар бірнеше дау - дамайлар туғызды, себебі кейбір коментаторлар София енді дауыс беріп, тұрмысқа шыға алама және оның алдын ала өшірілуін қылмыс деп санауға болатындығы жайлы сұрақтар қойды. Әлеуметтік желі қолданушылары туындаған жағдайды Сауд Арабиясындағы адам құқығы жайлы мәселе бойынша сын айту үшін қолданды. Бұл оқиға Сауд Арабияның өзінде даулар туғызды, себебі конференция кезінде және Софияның азаматтылығын жариялағанда оның беті мен басы жабылмаған, хиджаб киілмеген және көмекші - еркек адамсыз жүрді. Көрермендер Сауд Арабиясында азаматтық құық әйел адамдарға берілмейтіндігн байқап, оның неліктен өзін әйел деп санайтын роботқа берілгендігін түсінбейді. Бір нұсқа бойынша Софияның қорғаушылары мемлекеттің заңдар жинағында қате тауып, оны әйел-роботқа азаматтылық беру үшін қолданған. Қосымша кейбір сыншылар роботқа азаматтылық тым оңай берілгендігін атап өтеді. Мемлекетте жүздеген құқығы шектелген еңбек иммигранттары жұмыс істейді, мысалы Сауд Арабиясының заңнамасына сәйкес еңбек иммигранттары мемлекеттен жұмыс берушінің рұқсатысыз кете алмайды.
Дереккөздер
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_(%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82)
Сяо Хун
Сяо Хун (Қытайша: 萧红, пиньинь: Xiāo Hóng; 1911 жыл 1 маусым - 1942 жыл 22 қаңтар) – әйгілі қытай жазушысы және ақыны. Шын есімі – Чжан Найин, сонымен қатар Цяо Инь, Лин Лин және Тянь Ди сынды бүркеншік есімдерді де қолданған. 1911 жылы 1 маусымда дүниеге келген. Сяо Хунның әдеби мұралары 1 000 000 иероглиф деп саналғанымен, небәрі 3 томды құрайды. Оның 18 жыл тұрған үйі Харбин қаласынан 28 км қашықтықтағы Хулань уезінде Сяо Хун музей үйіне айналған. Әйгілі өлеңі Дай Ваншу деген жақын досына арнап жазылған. 1942 жылы 22 қаңтарда қайтыс болған.
Санат:Қытай жазушылары
Бенедикт Камбербэтч
Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч (Benedict Timothy Carlton Cumberbatch; 19 шілде 1976, Лондон, Ұлыбритания) — британ театр, кино және телекөрініс актері. Бірнеше рөлдерімен танымал, солардың ішінде: BBC медиакорпорациясының «Хокинг» фильміндегі (2004) Стивен Хокинг, «Таңқаларлық жеңілдік» (2006) тарихи фильміндегі Уильям Пит, «Соңғы жау» (2008) мини-сериалындағы Стивен Эзард, «Сатқын» фильміндегі (2007) Пол Маршалл, «Кішкентай арал» (2009) Пол Маршалл және BBC-дің төл туындысы - «Шерлок» телехикаясындағы (2010-2014) Шерлок Холмс , «Стартрек: Көтеріліс» фантастикалық фильміндегі Хан Нуньен Сингх, «Бесінші билік» (2013) биографиялық триллеріндегі журналист Джулиан Ассанж, «Ұқсату ойыны» (2014) тарихи драмасындағы математик Алан Тьюринг рөлдері.
Жастық шағы және білім жолы
Әкесі - әртіс Тимоти Карлтон (шын есімі Тимоти Карлтон Камбербэтч) және анасы - әртіс Ванда Вентхам. Камбербэтч Батыс Сассекстегі Брамблтай мектебінде оқуын бастап, кейін алғаш сахнаға шыққан Лондонның солтүстік-батыс бөлігіндегі Хэрроу мектебінде жалғастырды. Мектеп табалдырығын аттаған соң бір жыл бойы тибет шіркеуінде ағылшын пәнінен дәріс берді де, кейін Манчестер университетінде театр өнеріне үйренді. Оқу орнын бітірген соң театрлық өнерін музыка және драмалық өнер бағытындағы Лондон академиясында шыңдаған болатын.
Театр
«Алмейда», «Ройал-Корт» және ұлттық театрде 2001 жылдан бастап Камбербэтч бас рөлдерді сомдай бастады. Және 2005 жылы 19 мамыр күні Герцог Йоркск театрі, 2005 жылы 16 наурыз күні «Алмейда» театрінде көрсетілген «Гедде Габлердегі» Тесман рөлін жоғары дәрежеде сомдағаны үшін Лауренс Оливье марапатына иеленді. Сонымен қатар ол көптеген жұлдыздар қатысқан «Олд Вик» Лондон театрінде өткізілген «Балалар монологында» белсенділік көрсетті. Бағдарламаның режиссері Дэнни Бойл болып табылады, ал бағдарламаға қатысушылар тізіміне Джемма Артертон және Сэмюэл Уэст кіреді. 2011 жылдың ақпан айында Мэри Шеллидің «Франкенштейн» шығармасының спектакль премьерасы өтті. Дэнни Бойлдың ойластыруымен Камбербэтч серігімен бірге — Джонни Ли Миллермен кезектесіп Виктор Франкенштейн рөлін сомдаған болатын. Спектакльде атқарған жұмысы ушін әртіс Лоуренс Оливье және Evening Standard марапаттарына иеленеді.
Телекөрініс
2004 жылы «Хокинг» фильмінде Стивен Хокинг рөлін сомдағаны үшін Камбербэтч BAFTA TV Awards премиясына иеленіп, фильмдерде көрсеткен әртістік шеберлігі үшін «Алтын нимфамен» марапатталады.
2005 жылы Уильям Голдинг трилогиясымен «Жер жүзіне саяхат» атты шағын сериалында Эдмунд Тэлбот - басты рөлін сомдайды. Режиссёр Дэвид Аттвудтың айтуы бойынша олар Бенедикт Камбербэтчті аз уақыт аралығында тапқан екен. «Бізге жас әрі жағымсыз, аристократ рөлін сенімді ойнай алатын жақсы әртіс керек болды. Алайда ол кадрда төрт жарым сағат өзін ұстай алатын және уақытпен жұмыс жасай алатын адам болуы қажет. Және Бенедикт бұл сұрақтардың барлығының жауабы еді». «Бенедикт бізге күнде керек болды, қиын сәттерде өз жұмысын тоқтатпады, қарсылықтарын білдірмелі. Ол жай ғана Эдмунд Тэлботқа айналды. Және бұл қасиет түсірілім тобының әрбір мүшесіне берілді. Фильмді төрт ай түсірілу барысында біз бір-бірімізде жақын таныдық»- деді продюсер Линн Хорсфорд. Сонымен қатар Бенедикт 2005 жылы «Broken News» комедиялық скетч-шоуда көрініс тапты. Кейін ол 2007 жылы қыркүйек айында көрсетілген «Стюарт: Өткен өмір» кітабының экранизациясында Том Хардимен бірге ойнады. «Соңғы жау» мини-сериалындағы Стивен Эзард рөлін сомдағаны үшін мини-сериал немесе телефильмде ең күшті әртіс атағына иеленіп, Satellite Award номинациясымен марапатталады. 2009 жылы «Марпл: Өлтіру оңай» атты фильмге түскен. Сонымен қатар «Кішкентай арал» телеэкранизацясында Бернард рөлін сомдағаны үшін BAFTA TV Awards премиясына иеленді. 2009 жылы мамыр мен маусым аралығында көрсетілген «Тынық мұхитының құпиясында» Камбербэтч әңгімеші рөлін сомдады. Ал 2009 жылы BBC медиакорпорациясының ұсынуымен Джон Мортимердің «Рампол и бунгало Пендждегі қылмыс» романында Бенедикт жас Рамполдың образына енді. Камбербэтч – 2010 жылғы маусым айында берген сұхбатында британдық ғылыми-фантастикалық «Доктор Кто» сериалының жанкүйері екенін және продюсері «Шерлок» телехикаясының продюсері мен оның жан досы Стивен Моффат болып табылатын бұл сериалда түскісі келетінін айтқан болатын. 2008 жылы Дэвид Теннантпен дәрігер рөлін сомдауды ақылдасып, кейін жанкүйерлердің алдында үлкен жауапкершілікті сезініп, 2014 жылы бұл телесериалда рөл сомдауға бас тартты. 2010 жылдан бастап сараптаушылар мойындаған «Шерлок» телесериалында  Шерлок Холмс рөлін сомдай бастады. 2012 жылы көрсетілген «Парад соңы» телесериалында басты рөлде ойнады.
Жеке өмірі
2013 жылы қазан айында The Hollywood Reporter журналына сұхбат бере отырып, жеке өмірі туралы былай деп жауап берді: «Мен Лондон қаласында жалғыз тұрамын, балаларым жоқ. Бірақ болашақта балаларым болады деген үміттемін, себебі мен қазір көп уақытымды жұмысқа арнаймын және бос уақытымды достарыммен өткіземін...». 2014 жылдың 5 қарашада «The Times» газетінде Камбербэтч Софи Хантерге үйленгені жөнінде жарияланған. 2015 жылдың 13 маусымында Софи мен Бенедиктің тұңғыш ұлдары туылғаны туралы жарияланды.
Сунниттер
Cунниттер, кейде суннизм, "Әһл әс-Cунна уәл-Жамағат" (أهل السنة و الجماعة, сүннетке және жамағатқа ерушілер) — әлемдегі мұсылмандардың 87-90 пайызы ұстанатын ислам дінінің ең үлкен мазғабы болып, Мұхаммед пайғамбар және оның сахабалары дәріптеледі және олар ұсанған діни дәстүрлер діни құлшылықта негіз етіледі. Мазғаб атауы Мұхаммед пайғамбардың іс әрекетін басшылыққа алуды білдіретін "суннет" сөзінен шыққан. Сунниттер өкілін көбіне "сунниттер" деп, кейде "суннист", "сүнни(лер)", "сүннетшілер" деп атайды.
Сунниттер мен шииттер арасындағы айырмашылық Мұхаммедтің мұрагері туралы келіспеушіліктен туындады да, кейін кең көлемде саяси, теологиялық және қағидалық мәнге ие болды.
Сүннет — шариғат заңдарының қайнар көзі. Ол Мұхаммед пайғамбардың іс-әрекеттері мен айтқан өсиет-тұжырымдарынан тұрады. Әһл әс-Суннаның негізгі сипаттары: алғашқы төрт халифаны мойындау (Әбу Бәкр, Омар, Осман ибн Аффан, Әли ибн Әбу Талиб), алты хадистер жиынтығын мойындау (Сахих әл-Бұхари, Сахих Муслим, Сунан Әбу Дәуд, Жамиғ әт-Тирмизи, әс-Сунан әс-Суғра, Сунан Ибн Маджаһ) және негізгі төрт сүнни мазһабтың (фиқһ мектебі) біріне тиіс болу (мәлики, ханафи, ханбали және шафиғи). Иран мен Иракты санамағанда Әһл әс-Суннаға өкілдері саны жағынан мұсылман елдерінің барлығында басым. Қазақтар да Сүннетті мойындаушылар қатарына, яғни Әһл әс-Суннаға жатады.
Анықтамасы
Сүннет (سنة) сөзі бүкіл мұсылман қауымын қамтитын өте ауқымды ұғым болып табылады. Бұл атаудың шығу тегіне байла­нысты ислами әдебиетте Мұхаммед пайғамбардың «Менің артымнан ерген үмметім жетпіс үш тармаққа бөлініп кетеді. Біреуінен басқасы тозаққа кіреді» деген сөзі келген. Сол кезде қасында болған сахабалар тозақтан құтылатын қай топ деп сұрағанда Аллаһ елшісі : «Ол топ менің артымнан ерген және менің артымнан ергендердің соңынан жүргендер» деген екен. Осы құтылған топты немесе жамағатты «Әһл әс-Cунна уәл-Жамағат» деп айтады.
Дереккөздер
Санат:Ислам Санат:Ақида Санат:Сүннет
Көлдің ағындыға реттеуші әсері
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Матпанабай медресесі
Матпанабай медресесі
Медресе Джума мешітінің солтүстігінде орналасқан. Бұл медресе хандықтың Матпанбай деген бай саудагермен 1905 жылы салыңған болатын. Медресенің салынуын өз шаруасын білетін Хиуалық Худайберген хадж және Каландар Кочум деген азаматтар басшысын алған. Кіретін есігі шығысқа қарап тұр.
Толықтай мәлімет
Медреседе студенттерге арналған худжр, дарсхана, ал оңтүстік жағында мешіт орналасқан.
Сілтеме
http://welcomeuzbekistan.uz/ru/dostoprimechatelnosti/dostoprim-horezm/1086-medrese-matpanabay.html
Санат:Өзбекстан медреселері
Сан-Франсиску (Сан-Паулу)
Сан-Франсиску (Сан-Паулу) (São Francisco (São Paulo)) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Сан-Жозе-ду-Риу-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Жалис экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 100 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 75,317 км² шамасында. Халық тығыздығы — 41,2 адам/км².
Тарихы
Қала 1958 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Чёрный Ручей
Чёрный Ручей — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Созьва өзенінің сол жағалауынан 68 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 76 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Көрінетін көкжиек
thumb|right|250px Көрінетін көкжиек — аспан мен жер бетін астасып жатқандай етіп көрсететін сызық.
Көрінетін көкжиектің қашықтығы, яғни бақылаушы тұрған орнынан жер бетінің оған көрінетін ең шалғай нүктелеріне дейінгі d қашықтығы сол бақылаушының жер бетінен (теңізде су бетінің деңгейінен) қандай да бір һ биіктікте тұрғандығына және айналасындағы жердің бедеріне тәуелді болады.
Бұл тәуелділік d[км]=3,83Мһ[м] формуласы арқылы өрнектеледі.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Ла-Мерка
Ла-Мерка (La Merca) — Испаниядағы муниципалитет. Галисия автономды бірлестігіне қарасты Оренсе провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Тьерра-де-Селанова ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2244 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 50,99 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оренсе елді мекендері
Шағылышөп
Шағылышөп Атырау облысының шығысындағы қырқалы құм. Жем өзенінің төменгі ағысы мен Үстірттің солтүстік аралығында жатыр. Ауданы 260 км². Ұзындығы 37 км, ені 11 км-ге жетеді. Тұщы грунт су 3 — 8 м тереңдікте кездеседі. Құм төбешіктерінде жусан, изен, теріскен өседі
Пайдаланѓан әдебиеттер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Санат:География
КАФ Суперкубогы 2019 (ақпан)
Сілтемелер
Санат:КАФ Суперкубогы Санат:2019 жылғы футбол Санат:Эсперанс Тунис ФК ойындары Санат:Раджа Касабланка ФК ойындары
Казуарлар
thumb|275px| Мәскеу хайуанаттар бағындағы Казуар Казуарлар - ірі, үш саусақты, сыртынан қарағанда байқалмайтын шамалы қанаты бар құстар. Басқа түйеқұстарға қарағанда бұ-лардың аяқтары қысқарақ келеді. Бас жағындағы қауырсындары қысқа нашар жетілген. Қауырсындарының қосымша сабағы да болады.
Ерекшелігі
Қоректері негізінен өсімдіктер. Ересектері суыққа төзімді болады. Дымқылды көтере алмайды.
Казуарлар
Казуарлар (Саsuагіus) туысына Жаңа Гвинейға және Австралияның көрші бөлімдеріне тараған бірнеше түрлері кездеседі Казуарлардың басы жалаңаш, және басымен мойнының үстіңгі бөлімдері ашық айқын түсті болады. Басында мүйізденген айдары бар. Олардың жалпы түсі қара, қауырсындары ұзын қылтық сияқты болады. Казуарлар ыстық жақтың ағашты бө-лімдерінде тіршілік етеді. Көбею және қоректенуі негізінен эмура ұқсайды.
Дереккөздер
Санат:Түйеқұстәрізділер
Б. з. д. 130 жыл
Түсініктемелер
*
Республика даңғылы (Астана)
thumb|300px|Республика даңғылындағы «Хабар» агенттігі. Республика даңғылы. Республика даңғылы Ж. Тәшенов көшесінен басталып, И. Гете көшесінде аяқталады. Абай, Бөгенбай батыр даңғылдарыын және Ә.Ысмайылов, Жәнібек тархан, Ағыбай батыр, А.Иманов, Кенесары, Отырар, С.Сейфуллин, Ә.Жангелдин, Ы.Дүкенұлы, Ә.Молдағұлова, І.Есенберлин көшелерін қиып өтеді. Үзындығы - 4159 м.
Қазақстан Республикасы - Еуразия құрлығында орналасқан мемлекет. Астанасы - Астана қаласы. Әкімшілік жағынан 14 облыстан және республикалық маңызы бар 2 қаладан тұрады. Ұлттық валютасы теңге.
Бұл даңғылда Қазіргі заманғы өнер мұражайы, ҚР Президенттік мәдениет орталығы, «Есіл» сауда үйі, «Хабар» телекомпаниясы, «Халық Банк», «Абай» қонақ үйі, «Жастар» сарайы, Сарыарқа ауданының Халыққа қызмет көрсету орталығы орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Алтын балық
thumb|left|Самурайдың үйіндегі ағаш кеспекте - алтын балықтар Алтын балық (Carassius auratus auratus)  -  Корея, Қытай, Жапония су қоймаларында кездесетін күміс түсті табан балықтан (Carassius auratus)  қолдан сұрыптау нәтижесінде  шығарылған балық тұқымы. Бұлар қызыл, жасыл, қызғылт, сары т.б. болғандықтан Алтын балық деп аталады.
Үлкен аквариумда ұсталады, онда судың жылылығы 20°С болуы керек.
Уылдырығын сәуір-мамырда шашады, шабақтары екі жылда ересек балыққа айналады. Алтын балыққа жауын құртын, маса личинкаларын, уақтап туралған жас ет, сулы, сөк ботқасын және ақ нан беріге болады.
Алтын балықты аквариумда 10-12 жыл өсіруге болады.
Түрлері
Әуесқойлар мен кәсіпқойлардың сұрыптау жұмыс нәтижесінде қазіргі таңда Алтын балықтың көптеген түр тармақтары пайда болды. Алуан пішінді, түрлі түсті 300-ден астам тіршелері бар Алтын балықтар 2 улкен топқа бөлінеді:
Кейбір түрлері
Дереккөздер
Санат:Тұқылар Санат:Аквариум балықтары
Мамат Марам медресесі
Пайда болуы
Медресе Мамат Марам 1903 жылы салынған. Балтаев және Анаш Халфа көшелерінің қиылысында орналасқан. Мұхаммад Рахим-хан ІІ шінеулігімен салынған.
Толыұтай мәлімет
Медресе және Мамат Марам мешіті кәдімгі кешіндіні құрайды. Медресе 7327 танап жерден тұрады( 1 танап- 334,4 квадрат метр). Ғимарат күйдірілген кірпіштен салынған. Үш бұрышында кішкене мұнаралар тұр, кішкене мұнаралары- гүлдаста.
Сілтеме
http://silkadv.com/ru/node/3242
Күләш Ділдәқызы Ахметова
Күләш Ділдәқызы Ахметова (1946 жылы 25 сәуірде Қырғызстан Талас ауданы Киров ауылында туған) — ақын, журналист, аудармашы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978). Жамбыл облысының құрметті азаматы. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан ақындары Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультеті түлектері Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары Санат:Қазақстан журналистері Санат:Қазақстан аудармашылары Санат:Жамбыл медициналық колледжі түлектері Санат:Ұлан газеті қызметкерлері Санат:Қазақстан редакторлары Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Кашма
Кашма — Ресейдегі өзен. Тамбов облысы, Мордовия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/187 орналасқан. Өзен ұзындығы 111 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Цна Тамбов қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тамбов облысы өзендері Санат:Мордовия өзендері
Байцзэ
нобай|Суретші [[Гусукума Сейхо ның сиқырлы жыртқышы Бьюджи (Хакутаку) ортағасырлық жапон бейнесі. ]] Байцзэ (қыт. 白 澤, 白 泽, pinyin: Baí Zé) немесе Хакутаку (қ., 白 沢) — қытай лық және жапондық мифологиялық пантеонның керемет жаратылысы.
Қытайда
Қытайдың аңыздарына сәйкес, сиқырлы аңдар Байде теңіз жағалауында жүрген кезде кездеседі. Көктегі лорд (Сары император) Хуан-ди. Сырттай, Бьюз мүйізді арыстанға ұқсас болды, адам тілінде сөйледі және өте ақылды болды. Ол Хуанди-ди-ге барлық таулар, ормандар, өзендер мен көлдерде тұратын аспан империясының барлық 11 520 түрі туралы айтып берді. Ешкім, соның ішінде Көктегі Рождество, ешқандай демондар, монстрлар, рухтар, жын-перілер мен керемет Beizze жыртқышы сияқты басқа да табиғаттан тыс адамдардың өкілдері туралы толық мәліметке ие болмады.
Жапонияда
Бұл елде қытайлық Байизге ұқсайтын заттар Кужабе және хакутаку деп аталады. Кутабе, аңызға сәйкес, Татэ тауында,Тояма префектурасында өмір сүреді және алдағы бірнеше жылда қорқынышты құрғақшылықты және өсімдік жамылғыларын алдын-ала болжап отырады. Хакутаку буффалға ұқсайды, бірақ 9 көзімен және 6 мүйізді ағаштың астында отырады. Кейде ол 8 көзді арыстанның көрінісі. Хакутаку өте ақылды, түсінеді және адамның сөйлеуіне жауап береді.
Web 2.0
Web 2.0 немесе Уеб 2.0 ғаламтордың (world wide web) интерактивтік және коллаборативтік, яғни істестік элементтерін білдіруге қолданылатын термин. Демек, қолданушы интернеттегі мазмұнды тұтынып қана қоймай, сонымен қатар өзі де қандай да бір мазмұн өндіреді. Бұл ұғым кейінгі кезде әлеуметтік желілердің дамуымен үлкен маңызға ие болып келе жатыр.
Қолданушылар интерактивті қосымшалардың көмегімен мазмұнды өздері жасап, өңдеп, оны таратады. Қолданушылардың жаңа ролін сипаттау үшін просьюмент (ағыл. "Prosumer") деген түсінік пайда болған. Контент, яғни мазмұн бұрынғыдай орталықтандырылған түрде медиа компаниялары тарапынан емес, саны біршама көп, өзара әлеуметтік желілер арқылы байланысқан қолданушылар тарапынан дайындалып және интернетте таралып келеді.
Контентті көруге ғана мүмкіндік беретін уеб-сайттармен салыстырғанда, Web 2.0 ерекшелігі сол, ол қолданушыларға әлеуметтік медиа арқылы виртуалды қауымдастық құруға мүмкіндік береді, бір-бірімен байланыстырып береді және бірге істесіп жұмыс жасауға жағдай жасайды. Web 2.0 мысалдарына әлеуметтік желі сайттары, блогтар, wiki-лер, видео бөлісетін сайттар, уеб-қолдаңғылар (application), mashup және folksonomy-лер жатады.
Шығу тегі
Бұл термин ең алғашқы статикалық сайттардан кейін пайда болған жаңа технологияларды қолданатын уеб-сайттарды сипаттау үшін 1999 жылы ойлап табылған. 2004 жылы өткізілген O’Reilly Media Web 2.0 конференциясында көпшілік назарына ұсынылған бұл термин Tim O’Reilly есімімен тығыз байланыстырылады. Web 2.0 World Wide Web-тің жаңа нұсқасын ұсынатынына қарамастан, бұның ешқандай техникалық спецификациялардың жаңартылымдарына (an update) қатысы жоқ, алайда программа жазушылар мен қолданушылардың ғаламторды қолдану жолдарының тұтас өзгерістеріне қатысты қолданылады.
Web 2.0-нің алғашқы уеб-технологиялардан қатты айырмашылығы бар ма деген сұрақ World Wide Web-ті ойлап табушы Tim Berners-Lee-ді күдікке салып қойды, ол бұл терминді жаргон ретінде сипаттаған. Оның Web туралы бастапқы пайымы былай болатын: ‘бірлесе жұмыс істейтін орта – біз барлығымыз жиналатын, оқитын және жазатын орын.
NGC 3809
NGC 3809 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1866 жылы 20 тамызда астроном Генрих Луи д’Арре ашқан болатын және NGC каталогында 3809 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 36263, UGC 6649, MCG 10-17-40, ZWG 292.20, ARAK 310.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Никша
Никша — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Ярославль облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обнора өзенінің оң жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Көлемдік сорғы
Көлемдік сорғы — кірісі мен шығысына алма-кезек қатынасты және көлемі өзгеріп тұратын жұмыс камерасындағы жұмыс органының әсер ету күші арқылы сұйық зат тиісті қуатқа ие болатын сорғы. Көлемдік сорғыларға: поршеньді (плунжерлі), роторлы, өтпе қанатшалы, диафрагмалы, иірлік сорғылар және шынжырлы, таспалы, шөмішті сукөтергіштер жатады. Көлемдік сорғылар ғидромелиорациялық жұмыстарда, гидротехникалык құрылыстарда, бұрғылау қондырғыларында, бетон қоспасын және цемент ертіндісін беруде, мелиорациялық-құрылыс машиналарының механизмдері мен технологиялық жүйелерін жабдықтауда және мал шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде қолданылады. Көлемдік сорғылардың өнімділіғі 0,010-800 м3/сағ., арыны 25-25000 м аралығында.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Хомес
Хомес — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Талтма өзенінің оң жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 49 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Дэдхам (Массачусетс)
Қала тұрғындарының саны 24 729 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 27.6 км² шамасында. FIPS коды — 25-16495.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Қалшабек Мырзабеков
Қалшабек Мырзабеков (1922, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1996) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Украина, Харьков, Белградты азат етуге қатысқан. Соғыстан кейін Маңғыстау ауданы ұжымшарларында зоотехник, ферма меңгерушісі болып жұмыс жасаған. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кемменталь
250px|thumb|Картада орналасуы Кемменталь (Kemmental) — Швейцарияның Тургау кантонында орналасқан коммуна. Кройцлинген округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2203 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 28.4 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 4666, пошта индексі — 8565.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тургау елді мекендері
Мартин Фримен
Мартин Фримен (Martin John C. Freeman, туған: 8 қыркүйек 1971, Хэмпшир, Англия) — ағылшын актёрі. «Галактика бойынша автостоп» және доктор Ватсон рөліндегі BBC «Шерлок» телесериалы арқылы танымал болған.
Рубиха (Ом тармағы)
Рубиха — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ома өзенінің сол жағалауынан 134 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 65 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Канин Нос мүйісінен Печора өзені су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Мезень өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
IC 4490
IC 4490 — Центавр шоқжұлдызында орналасқан *2 (қос жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 386-**17.
Сыртқы сілтемелер
IC 4490 Санат:Центавр (шоқжұлдыз)
Кастельнуово-Дон-Боско
Кастельнуово-Дон-Боско (Castelnuovo Don Bosco) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Асти провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Rocco.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Лабазная (Паламыш тармағы)
Лабазная — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Паламыш өзенінің оң жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда Сыктывкар қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сарыбұлақ (Түркістан облысы)
Сарыбұлақ — Түркістан облысы Бәйдібек ауданы, Боралдай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Шаян ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 80 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 639 адам (313 ер адам және 326 әйел адам) болса, 2009 жылы 762 адамды (356 ер адам және 406 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Көлтабандап суармалау
Көлтабандап суармалау — агротехникалық талаптарға сәйкес топырақтың ылғалдығын арттыру үшін көктемгі еріген қар және жаңбыр суларын пайдалану тәсілі. Көбінесе жер бедерінің еңістігін пайдалану арқылы арна, тау бөктері мен баурайларына көденең жал, толырақтан саты жасап тасыған өзен суларын, қар тагы басқа суларды ұстап қалу нәтижесінде 1,5 : 2 метрге дейін топырақ ылғалдығын ұстайды.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Добромирци (Кырджали облысы)
Добромирци (Добромирци) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Кирково қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 393 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6861. Телефон коды — 03676. ЕКАТТЕ коды — 21631.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Вертер (Вестфалия)
Вертер (Вестфалия) (Werther (Westfalen)) — Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде орналасқан қала. Детмольд әкімшілік округіне бағынады. Гютерсло ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 453 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 35,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 05 7 54 052. Қаланың басшысы — Марион Вайке.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері
Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен)
Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен) (Santa Cruz) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Сетубал округінің құрамына кіреді. Сантьягу-ду-Касен муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Филатов көшесі (Алматы)
right|thumb|Владимир Петрович Филатов Көшеге орыс офтальмологы, хирург, Украина медицина академиясы мен Ғылым академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері Владимир Петрович Филатовтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 12.12.1956 № 31 шешімі) берілген. Филатов Владимир Петрович (1875-1956) Ресейдің Пенза облысындағы Михайловна елді мекенінде дүниеге келген. Ғалымның көру қабілетін жақсарту, көз қабықшасы трансплантация еңбектері әлемдік медицина ғылымына үлкен жетістік әкелді.
Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен)
Португалияның Алентежу регионына қарасты Алентежу-Литорал экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 500 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 26,28 км² шамасында. Халық тығыздығы — 19,0 адам/км².
Филатов көшесі (Алматы)
Көше Жетісу, Түрксіб аудандарында орналасқан. Рысқұлов даңғылы, Шилов, Александров көшелерімен қиылысады. Көшенің ұзындығы - 1000 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен)
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Байшу-Алентежу провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сетубал округінің елді мекендері
Б. з. д. 131 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 131 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 131 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Тула (Сардиния)
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1665 адамды құрайды. Халық тығыздығы 25,42 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 65,51 км² шамасында. Пошта индексі — 07010.
Елді мекеннің қамқоршысы — императрица Елена.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
IC 96
IC 96 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан Sbc (жинақы спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 4840, MCG 5-4-23, ZWG 502.35, KCPG 30A, IC 1672?.
Сыртқы сілтемелер
IC 96 Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Байериш-Гмайн
Байериш-Гмайн (Bayerisch Gmain) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Берхтесгаден ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3037 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,40 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 72 115. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Хавличек.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Чжан Айлин
Чжан Айлин (қыт. 張愛玲, пиньинь Zhāng Àilíng, ағылш. Eileen Chang, 1920 жыл 20 қыркүйек - 1995 жыл 8 қыркүйек)– әйгілі қытай және америка жазушысы. 1920 жылы 20 қыркүйекте дүниеге келген. Өмірінің көп бөлігін АҚШ-та өткізген. 1995 жылы 8 қыркүйекте 74 жасында қайтыс болған. Оның кітаптары Лян Цзин деген лақап атпен жарық көрген.
Call of Duty: Advanced Warfare
Call of Duty: Advanced Warfare  — 3D- шутер үш өлшемді жанрындағы мультиплатформалы компьютерлік ойын. Sledgehammer Games америкалық студиясымен жетілдіру үстінде. Ойынның ресми анонсы — 4 мамыр 2014 жыл, 4 қараша 2014 жылы ойын жарыққа шықты.
Керейттер
Керейт тайпасы - 9-12 ғасырларда Моңғолия жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы Тұғырыл ханға (Тогорил) "ван хан" ("ұлыс ханы") деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер "Иоан патша" деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын "бұйрық" лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген "әдет" заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида "ата жауына сатылу " ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда керейт пен моңғол тайпасының басшы көсемі танылған Шыңғыс хан мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған "Жигжер өндер" шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.
Call of Duty: Advanced Warfare
Сыртқы сілтемелер
Санат:Компьютерлік ойындар Санат:Xbox 360-қа арналған ойындар
Керейттер
Дереккөздер
Санат:Түркі этникалық топтары Санат:Жойылып кеткен халықтар
Йоханнес Плёгер
Йоханнес Теодор Луи Плёгер (Johannes Theodor Louis Plöger; 3 сәуір 1922 жыл, Фредериксберг — 4 ақпан 1991 жыл, Фредериксберг) — даниялық футболшы, шабуылшы.
Жетістіктері
Санат:Дания футболшылары Санат:Дания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Фрем ФК ойыншылары Санат:Ювентус ФК ойыншылары Санат:Новара ФК ойыншылары Санат:Торино ФК ойыншылары Санат:Удинезе ФК ойыншылары Санат:1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер мен типтер
Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер мен типтер - Қоғамның маңызды бір саласы дінді қамтымай мәдениет толымсыз болар еді. Егер біз мәдениетті адамның дүниедегі болмыс тәсілі деп қарастырсақ, онда дін осы болмысқа мағыналық және тұрақтылық беретін күшке жатады. Шынында да, адамды қаншама құдіретті деп көтерсек те, оның болмысы қайшылықтарға толы: өмір және өлім, пендешілік және руханилық, өзімшілдік және альтруизм, ләззат және парыз, қиратушылық және жасампаздық және тағы басқалары Біздің ойымызша, діннің басты қызметі адамдық қарым-қатынастарды белгілі бір тәртіпке келтіріп, оның құдіреттілігі мен қасиеттілігіне адамдарды иландыру, сендіру. Бұл жағынан алғанда дін мәдениеттіліктің бастама қайнарларына және оны қорғаушы күшке жатады. Тынымсыз соқыр сезімдер мен тылсымдық эгоизмге тоқтау қою керек болды. Бұл шектеу жеке адам үшін аса құдіретті (қолдайтын не жазалайтын) Жаратушының алдында бас июге мәжбүр етті. Ал оның қаһарынан қорқу немесе қолдауынан дәмелену қауымда белгілі бір реттілік бойынша атқарылатын дәстүрлі, сакральды, рәміздік әдеп-ғұрып жүйесін қалыптастырды. Бұл сипатта діннің ритуалдық қызметінің маңызы зор.
Қазақтың діни жүйелері, рухани мәдениеттілік
Алайда, дін тек салт-дәстүр, әдеп-ғұрып шеңберімен шектелмейді. Ол, жоғарыда айтып кеткеніміздей, рухани мәдениеттіліктің баламасы, дүниетанымның бір бітімі, дүниедегі бағдар мен жол көрсетуші. Кез келген дін нақтылы бір наным-сенім жүйесінен тұрады. Дінді тек құдайға ғана сенушілік деп шектеуге болмайды. Құдай ұғымы жоқ діндердің де болуы мүмкін (буддалық, конфуцийлік, даостық, шамандық). Мәдениеттану тұрғысынан, тіпті, кейбір әсіре дәріптелген және оған адамдардың көпшілігі иланған әлеуметтік жүйелер мен автократтық тәртіптердің де дінге ұқсастық белгілерін байқаймыз (мысалы, социализм, бонопартизм, сталинизм, әр елдердегі кішігірім «құдайлар» және тағы басқалары). Танымға адам қандай құмар болса, сенім де адамзаттық мәдениеттің түбегейлі қасиетіне жатады.
Ғылыми және бұқаралық әдебиеттегі анықтамалар
Қазақ мәдениетінің кеңістік пен уақытты меңгеру бітімдеріне, оның автохтондығы мен гомогендігіне, сұхбаттық ареалына, архетиптері мен хронотоптарына, шаруашылық-мәдени және әлеуметтік типтеріне сүйене отырып, төмендегідей дүниетанымдық діни типтерді атап өтуге болады:
'''Олардың үлес-салмағы тарихи жағдайлар мен уақыт кезеңдерінде әртүрлі болды. Мына бір кестеге назар аударайық:'''
Жоғарыдағы кестеге көңіл бөлсек генотеистік нанымдардың көне тарихта басым болғандығын байқаймыз. Генотиптік діни жүйе деп рулық-тайпалық қауымға тән арғы ата-текті қастерлеп, оларды жаратушы және қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы шешуші күш ретінде қабылдайтын сенімдер мен нанымдардың бірлігін айтады. Генотиптік сенімнің орталық бейнесі — аруақ. Әлі күнге дейін қазақтар аруақ пен құдайды қатар атайды: «Иә аруақ, иә құдай, қолдай көр, пәле-жалаңнан сақта!» Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша, қазақтар өмірдің қиын сәттерінде өздерінің ата-бабаларының есімдерін еске алады. Кез келген табыс аруақтың қолдауымен болады деп есептейді.
Аруақ туралы пікір
Аруақты құдай тұту көшпелілердің ата-тектік әлеуметтік типімен тікелей байланысты. Әрбір рудың өзінің ұраны болған. Ұран ретінде, әдетте, өзінің аты халық жадында ерлігімен және елдігімен көзге түскен тұлғалардың есімі алынады. Мысалы, қалмақтармен соғыста қазақтар Алланың атынан гөрі Абылайды, Қабанбайды, Малайсарыны тағы басқа ұрандап, қақтығысқа қызу араласып кеткен.
Ата-бабаларды пір тұту дәстүрі көне діни сенімдермен тығыз байланысты болды. Айталық, көшпелілер басқа да халықтар тәрізді жанның мәңгілігі және өлмейтіндігі туралы анимистік көзқарасты қолдаған. Түрік тайпалары өлген адаммен бірге молаға оның қаруын, жеке заттарын және тұлпарын бірге көмген. Ә. Төлеубаевтың пікірі бойынша, «ас» беру салты алдымен өлген адамға арналған, кейін Бұл дәстүрлік салт еске алу кейпіне енген. «Әкесіне ат мінгізіп жіберді, аруағын — сыйлады» тіркесі осыдан қалған. Ал әкесінің аруағын сыйлай білмегенді келемеждеп: «Әкесіне сиыр мінгізді» деген.
Қазақтардың исламға дейінгі діни жүйесінде анимизмнің генотеизммен тұтасуының басқа да мысалдары әдебиетте көптеп келтіріледі. Халық түсінігінде жанның үш түрі болған: ет-жан, шыбын-жан, рухи-жан. Адам пәни дүниеден кеткеннен кейін, оның ет-жаны төменгі дүниеге ауысқан. Шыбын-жан көк жалын түрінде қайтыс болған адамды тастап, ұшып кеткен. Ал рухи-жан аруақтарға ауысқан. Аруақ дегеніміз осы рухтың бітімдік қалпы.
Көне тотемдік нанымдар
Көне тотемдік нанымдар да түрік халықтарында генотиптік сипатта болған. Тотем-көкбөрі жөнінде жоғарыда тоқталып өткен болатынбыз. Тотемдік мағынаға қасқырдан басқа бұғы, қабылан, арыстан, бүркіт сияқты көшпелілер үшін ерлік пен жігерліктің таңбалары болып табылатын жануарлар да ие болған.
Қазақтардың түсінігі бойынша, аруақтар тотемдер бейнесінде де көрінуі мүмкін. Мысалы, Абылай хан өзінің аруағы ретінде қызыл түлкіні пір тұтқан. Сыпатай батырдың аруағы болып жолбарыс есептелген.
Ата-тектік қолдаушылар үй жануарларын да қамтыған. Әрбір түліктің жеке пірі бар: жылқынікі — Қамбар ата, қойдыкі — Шопан ата, сиырдікі — Зеңгі баба, ешкінікі — Шекшек ата, түйенікі — Ойсыл қара.
Кейбір әдебиетте зороастризмнің ізін іздеген ғалымдар отқа май құю рәсімін парсылық діннің әсері деп дәлелдейді. Алайда Бұл рәсімнің түбі тереңде жатыр. Ол да ата-текке табынудың бір түріне жатады. Қалыңдық отқа май құйғанда «От-ана, Май-ана, жарылқа!» деген және сосын үш рет аруақтардың, ата-енелерінің құрметіне басын иген. Ескі текстерде «Май-ана» деп жемістілік пен аналықтың құдайы Ұмайды айтқан. Орхон-Енисей жазбаларында Ұмай Көк Тәңірі мен Жер Судан қолдау тапқан бүкіл тіршіліктің қамқоршысы, тұқым таратудың пірі бейнесінде суреттелген. «Ежелгі түріктер, — дейді М. Орынбеков, — Ұмайды өте сұлу және қайырымды, күліп-ойнайтын, күміс шашымен аспанды жарқыратқан, күн сәулесімен кемпір қосақ шомылған, қолында балаларды қорғайтын алтын садағы бар жас келіншек әйтпесе қыз ретінде таныған».
Генотеистік діни жүйенің іздерін қазақтың дәстүрлік мәдениетінен де анық байқауға болады. Құда түсу рәсіміндегі ант ішу (түпкі мағынасы қан ішу), құйрық-бауыр жеу, «өлі- тірісін» атқару (тікелей аруақтарға мезгеп тұр), жерлеу дәстүріндігі «жетісін», «қырқын», «жылын» атап өту, «түл» жасау және тағы басқалары ата-тектік сенім-нанымдарға негізделген.
Шаманизм (бақсылық)
Кейін әлемдік дәрежеге көтерілген суперөркениетте екінші тұтастануға ұйытқы болған дүниежүзілік дін — ислам өмірге келді. Бұл мәселеге көшуден бұрын, қазақ мәдениетіне үлкен ықпал тигізген діни тип — шаманизмге назар аударайық.
Шаманизм (бақсылық) қазақ мәдениетіне үлкен әсерін тигізген діни-мәдени жүйе болып табылады. Кейбір зерттеушілер бақсылық дінге жатпайды, себебі онда құдай туралы түсінік жоқ, ол адам мен табиғаттың арасындағы үйлесімдікке сүйене отырып магиялық әрекет жасау дейді. Бақсы үшін табиғаттан тыс күштердің болуы міндетті емес деген пікір де айтылады. Алай-да, мәселенің мән-жайы басқада.
Шамандық дінді еуропалықтардың экзотикалыққа әуестігінен тыс мәдени континиумның кәлемінен зерттеген алғашқы ғалымдар Ш. Уәлиханов пен Д. Банзаров болды. Олардың пікірі бойынша, рулық діндердің дүниежүзілік діндермен ұқсастығы өте шамалы. Шаманизм ырымшылдық пен сенім-нанымның адам¬ның виртуалдық (тылсымдық) дүниесіне әсер етудің ерекше бір дәстүрі болып табылады. Әдетте бақсы салттық рәсімдердегі абыз, адамның рухын шақырып емдейтін балгер, рухты ерекше бір деңгейге жеткізетін күйші-қобызшы, аруақтармен тіл табыса алатын медиуем бейнелерінде әрекет етеді. Шаманизм — натурфилософиялық негіздегі әсерлене желігушілік практикасы. Рухтың қорғаушылығы арқасында бақсы бал ашады, емдей де алады, яғни басқа рухтарды қуып, аруақтың рухын тынышталатын орнына дейін шығарып сала алады.
Ол — рухани мәдениеттің мистикалық тәжірибесінің типтік көрінісі. Әлемдік мәдениеттің Батыс және Шығыс болып екіге бөлінетіндігі белгілі. Біздің ойымызша, шамандық дүниетаным — дзэн-буддизм тәрізді нағыз шығыстық көрініс. Л. Гумилевтің зерттеулерінде шаманизмнің Қиыр Шығыстағы манчжурлық тайпалар қидандардан тарағаны көрсетіледі. Орта ғасырлардың бір кезеңінде қидандар Орталық Азияда үстемдік етіп түрған. Тіпті, әңгіменің мәнісі мұнда да емес. Әлемді Шығыс пен Батысқа бөлу — тарихи дәстүр. Шығыс адамы мен Батыс адамы өзінің әлемге объективті қатынасына қарай бір-бірінен принципиалды өзгеше екендігін байқаймыз.
Қазақ мәдениетіне тікелей қатысты шығыстық дүниетанымдық типтерге шаманизм мен суфизм жатады. Бақсылық сенім — наным жүйесі осы Шығыс мәдениетінің типтік ерекшеліктерін бойына толыққанды дарытқаны жөнінде бірнеше дөлелдемелер келтірейік. Рерихтердің пікірі бойынша, барлық рухани ілімдер Азиядан келген. Себебі батыстық адам рухани дәстүрден технологияны жоғары қойған. Шығыс адамы өзіндегі барлық дерлік даму және жетілу энергиясын ішкі дүниесіне, оның анық және анық емес (виртуалды) қабаттарына, адамның ішіндегі дүниеге, ...«қалғып жатқан потенцияларды» ашуға, актуалдандыруға және жетілдіруге жұмсайды (А. Хамидов).
Бақсының зікір салуы (дұрысы «кам» — ескі түрік тілінде жәдігерлік мағынасын білдірді) адамның тылсымдық дүниесін оятуға бағытталған. Бұл — ішкі шексіз болмыс пен рухани бірігудің тәсілін іздеу. Бұл тәсілді бақсының ойыны деп те қарастыруға болады. Бақсы ойын кезінде дүниені жаратушы рөлін атқарады, ол адамды айналады (ғарышты тұлғалық деңгейде қайталайды), мистикалық тұтастану арқылы жақсылық пен жамандықты айырады, зиянды қасиеттерді көшіреді, аластайды, қамап қояды. Бақсылық ойын кезінде заттық бітімнің өзі ерекше бір күйге енеді. Көптеген куәгерлер бақсылардың парапсихологиялық қабілетін атап өтеді. Мысалы, кейбір бақсылар ауру адамның қарнының ішінен зиянды сарысуды шығара білген. Олар хирургиялық және гипноздық емдеу әдістерін жете меңгерген. Бақсы экстаз кезінде қып-қызыл жанған көмірдің үстінен жалаңаяқ жүре алған. Осыған ұқсас құбылыстарды үнділік йога жүйесінен, Филиппин емшілерінен де байқауға болады. Тағы бір ескере кететін жайт: бақсылық медитация — ойын музыкасының әсерін шебер қолданған. «Шаман дінінде күй тартуы күйдің осы діннің негізгі қағидасына — ажалды тежеп тұру мүддесіне бағындырылғандығын көрсетеді (А. Мұхамбетова).
Қазақтың діни жүйелерін бірінен соң бірі келетін типтер деп қарастыру дұрыс емес. Зерттеу мақсатына байланысты, біз оларды абстрактылау тәсілімен бөліп алдық. Нақтылы тарихи кезеңдерде, әдетте, діни жүйелер бір-бірімен қабаттаса, тұтаса келеді. Тек рухани мәдениеттің бітіміне қатысты олардың біреуі басым (доминантты) болады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде төмендегідей діни және мәдени тұлғалардың қабаттаса әрекет ететіндігін байқауға болады;
Жоғарыда келтірілген мәдени типтерден діни синкретизм анық көрінеді. Мұның бір дәлелі — тасаттық беру тәсілі. «Құрбан» және «тасаттық» терминдері араб тілінен ауысқан. Алайда Бұл рәсімнің нақтылы мазмұнында ата-тектік сенім-нанымдар терең орын алған. Құран бойынша Ибрайым пайғамбар Алла жолына адамның орнына көк қошқарды құрбан шалған. Яғни, тасаттық салты қауымдық кек алудың (талионның) қиратушы әсерін әлсіретуге бағытталған. Өйткені «қанға-қан, жанға-жан» принципі қауымды оқшауландырып, оның қарым-қатынастық мүмкіңдігін азайтады. Яғни Бұл салттық рәсімге айналып кетеді. Қанды кек мәдени алмастырушылыққа ұшырап, салт-дәстүрлі жоралғы болды. Құрбандық шалу салты жоғары ұйымдасу рәсімі бойынша қатысушыларды белгілі бір рәміз төңірегінде біріктіру мақсаты үшін атқарылды. Яғни, ол таңбалық (символикалық) сипаттағы қоғамдық әрекет еді, оның түбегейлі мағынасын білуші және жүзеге асырушы бақсы бол¬ды. Бақсылық жүйенің исламмен қарым-қатынасы біркелкі болмады. Пүтқа табынушылыққа қарсы күрес нәтижесінде қалыптасқан ислам генотеистік сенім-нанымдарға күдіктене қарады және мүмкіндігінше айыптады.
Алайда, халықты өз дүниетанымына иландыру үшін ислам¬ға сол халықтың рухани өзегі мен ділін де қабьілдауы керек еді. Бұл процесс екіжақты болды. Төңірі мен киелі аруақтар мұсыл-мандық мазмұнға ие бола бастады Көк Тәңірі Аллаға, аруақ¬тар пірлерге, машайықтарға, құдайдың көмекшілеріне, ескі демондар (албасты, жезтырнақ, обыр тағы басқа) ислам түсінігіндегі жын-шайтандарға айналды. Бұл — өте бір күрделі және жан-жақты мәдени құбылыс. Өтпелі мәдени кейіпкерлердің (генотеистік және исламдық қасиеттері аралас) рухани мәдениетте басым типтік күш ретінде бейнеленгенінің талай деректерін діни текстерден және фольклордан келтіруге болады.
Қазіргі кезде 1,5 миллиардтай қолдаушылары бар ислам туралы және оның Қазақстан топырағаңда қалыптасуы туралы аз жазылған жоқ. Сонда да исламдық өркениеттің біздің еліміздегі ерекшеліктерінің кейбір типологиялық мәселелеріне тоқталып өтейік.
Батыстық және империялық мәдениеттану
Батыстық және империялық мәдениеттануда исламдық өркениет жөнінде неше түрлі мифтер мен бұрмалаулар жеткілікті. Қысқаша оларды былай топтауға болады: