cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахабалар
"Суффа" сахабалары
Мұхаммед пайғамбардың Мединеде салдырған мешіттің бір бұрышына құрма ағаштарын көлеңкелік баспана жасатқан. Көлеңкелік араб тілінде "суффа" деп аталады. Осы жерде тұрғандар "асхабы суффа" суффа сахабалары деп аталды. Суффа сахабалары туған-туыс, жақындары мен дүние-мүліктері жоқ кедей сахабалар болатын. Олар өз өмірін құран үйреніп, пайғамбардан Құран, хадис және басқада діни ілімдерді терең меңгерумен жоғары құрметке ие болды. Олар күндіз ораза ұстап, түнде ғибадат етіп, дүниенің күйбең тіршілігінен бойларын алыс ұстап, алтын уақыттарын пайғамбардан естігендерін жаттап, кейінгілерге жеткізу жолында өткізді. Пайғамбардың білім бұлағынан сусындаған бұл сахабалар жан-жаққа мұғалім етіп жіберілді. Олар Исламның шынайы рухын басқа руларға, мемлекеттерге көркем түрде уағыздау арқылы жеткізді. Өмірлерін ақиқатты паш етуге арнаған ақиық сахабалар тек уағыздаумен ғана шектеліп қалған жоқ, керекті кезінде қаруларын асынып, қасиетті соғыстарға да қатысты.
Атақтылары
Олардың арасынан ең көп хадис риуаят еткен Әбу Һурайра, сонымен қатар Бәрә ибн Малик, Абдуллаһ ибн Үнәйс сынды ғалым, тақуа сахабалар шықты. Құран кәрімнің және хадис шәріптердің жатталып, мағыналарының кейінгілерге дұрыс жетуінде бүкіл қиындықтарға төзе білген, білімге құштар жанқияр суффа асхабы табандылықтарының орны ерекше.
Дәрежелері
Аз уақыт болсын Пайғамбарымызды (с.а.у.) көзі көріп, иман еткен адам «сахаба» деп аталғанымен Ислам дінінің кең тарап, қанат жаюы жолында танытқан ерен ерліктері мен жанқиярлығы жағынан дәрежелері әртүрлі С-лар бар. Дін жолындағы бүкіл соғыстарға немесе кейбіреулеріне қатысулары, Аллаһ Расулымен (с.а.у.) бірге мүшріктерден жапа шегіп, олардан азап көрулері, малмүліктерін, бала-шағалары мен үй-жайын тастап, басқа мемлекетке көшуге мәжбүр болуы, сол сияқты дін жолында шейіт болуы тұрғысынан алғанда, олардың арасындағы сахабалар дәрежелерінің әртүрлі болуы табиғилық. С-лардың арасындағы бұл дәреже айырмашылығын хадис ғалымы Хаким ан-Нисабури былайша көрсетеді:
Жалпы саны
Пайғамбарымыз көз жұмған кезде өмір сүрген Сахабалардың жалпы саны жайлы нақты мәлімет жоқ десек те, Ислам тарихына байланысты жазылған классик, кейбір еңбектерде жүз мың сахабаның болғандығы айтылған.
Құран кәрімдегі сахабалар жайлы аяттар
Сахабалар ерліктері, табандылықтары мен шынайылықтарын мадақтап, дәрежелерінің қаншалықты жоғары екендігін кейінгі ұрпаққа білдіру үшін Аллаһ Құран кәрімнің көптеген аяттарында сахабалар туралы баяндалған. Олар - ең қайырлы үмбет. Бұл жайлы "Әли Имран" сүресінің 110 аятында:
"Мұхаммед Аллаһтың пайғамбары. Онымен бiрге болған (момын)дар кәпiрлерге қатаң, өз араларында (момындармен) болса, рахым-мейiрiмдi. Оларды әрдайым Аллаһтан кеңшiлiк-мәрхамат және разылық тiлеп бас иiп, сәжде етiп жатқан халдерін көресiз. Олардың беттерiнде сәжде iзiнен (қалған) белгiлерi бар. Мiне, осы (яғни, кәпiрлерге қатаң болу, момындарға мейiрiмдiлiк көрсету және көп намаз оқып бас иiп-сәжде ету) олардың Таураттағы мысалдары (яғни, Тауратта да Аллаһ тағала момындарды, мiне, осындай сипаттармен сипаттаған). Олардың Iнжiлдегi мысалдары болса, дәл бiр бұтақтар шығарып, қуатқа кiрген соң, жуандап, өз денесiнде тiк тұрған, диқандарды таңдандырған өсiмдiкке ұқсайды. (Момындардың әуел-баста әлсiз азшылық болып, кейiн бiрте-бiрте көбейiп, күшке толып кетулерi Iнжiлде, жоғарыда айтылғандай өсiмдiкке ұқсатылды) олар арқылы кәпiрлердi ызаландыру үшiн, Аллаһ (момындардан) иман келтiрiп, игi амалдар iстегендерге жарылқау және ұлы сауап-сый уәде еткен". .
"Иман келтірген, һижрат қылған және Аллаһтың жолында күрескендер және (мүһажірлерге) үй-жай беріп, жәрдем қылғандар, міне, солар шындығында момындар болып, олар үшін жарылқау мен ұлы несібе бар". .
Аллаһ тағала олардан разы болғандығы жайлы мына аяттарда былайша баяндалады: "Мұһажир және ансарлардың бірінші, алғашқылары және оларға игі амалдармен ергендер (болса) Аллаһ олардан разы болды және олар да Одан (Аллаһтан) разы болды. Және (Аллаһ) олар үшін астарынан өзендер ағып тұратын, олар мәңгі (тұрақты) қалатын жәннаттарды әзірлеп қойды. Міне, осы-ұлы бақыт". .
Сахабалар жайлы хадистер
Ислам дінін жаю үшін машақатқа толы қиын жолда өзіне серік болып, бүкіл тауқыметті арқалаған сахабалар жайлы Мұхаммед пайғамбардың хадистері көп. Ол хадистерін бірнешесі төменде келтірілген:
"Менің сахабаларымды жамандап сөз айтпаңыздар. Егер сіздерден біріңіздің Ухут тауындай алтыны болып, оны тұтастай Аллаһ жолында бағыштаса, бұл олардың бір уыстық бағыштарына, тіпті оның жартысына да тең келмейді".
"Адамдардың ең жақсылары менің ғасырымда өмір сүрген сахабалар, содан кейін олардан кейін келген (яғни табиғиндер), содан кейін де олардан кейін келгендер (табаға табиғиндер)...
"Сахабаларым көктегі жұлдыздар секілді. Қайсысына ерсеңіз де тура жолды табасыз".
Сахабалардың Ислам тарихындағы орны
Олар Мұхаммед пайғамбардан естіген, көргендерінің бәрін халыққа жеткізу үшін көп еңбек сіңірді. Сахабалардың арасында аяқтыға жол, ауыздыға сөз бермес шешен, ділмәр кісілер де бар болатын. Осыған қарамастан олар Мұхаммед пайғамбар сөйлегенде, зейін қойып тыңдап, айтқанына мойынсұнатындықтары соншалық "оның құзырында басымызға құс қонақтағандай сас сақтық танытып, әрбір сөзіне мұқият ден қоятынбыз" -дейді олар.
Жәннатпен сүйіншіленген он сахаба
Көзі тірісінде Жәннәтпен сүйіншіленген осы он кісіден бөлек басқалар да бар. Алайда есімдері бірге аталған сахабалар осылар. Аттары аталмаған басқа сахабалар жәннатқа кірмейді деген сөз емес. Өйткені сахабаларға Аллаһ тағала разы екендігін білдіретін Құранда көптеген аяттар бар.
Ашарату мубашшара - сүйіншіленген он
Мұхаммед пайғамбар хадисінде былай деген: "Мына кісілер Жәннатқа кіреді:
Жәннатпен сүйіншіленген басқа сахабалар
Көзі тірісінде жәннәтпен сүйіншіленген Ашрату мубашшара сахабаларынан бөлек басқада сахабалар болған. Алайда есімдері бірге аталған сахабалар Ашрату мубашшара сахабалары. Аттары аталмаған басқа сахабалар жәннатқа кірмейді деген сөз емес. Өйткені сахабаларға Аллаһ тағала разы екендігін білдіретін Құранда көптеген аяттар бар. . Демек, Аллаһ тағала разы болған құлдарын Жәннатқа кіргізері сөзсіз.
Тірі кездерінде жәннаттық деп сүйіншіленген басқа сахабалар
Әділетті төрт халифа
Алғашқы ислам мемлекетінде Мұхаммед пайғамбардан кейінгі билік басына келген төрт халифа әділдікті орнату, халықты жоқшылық пен азғындықтан құтқару, мейірімділік пен жанашырлық, халықты бір-бірінен бөле-жармай бәріне тең қарау секілді қасиеттері арқылы қайталанбас, біртуар басшылар ретінде адамзат тарихының абыройлы беттеріне ойып тұрып орын алды. Мұхаммед пайғамбар хадисінде былай деген: "Аллаһ сахабаларымды пайғамбарлардан өзге бүкіл адамдардан абзал етті. Әсіресе, мына төрт кісіні: Әбу Бәкір, Омар, Осман және Әлиді қайырлы етті".
Әділетті халифалардың ел басқарған жылдары-Христиан жыл санағы бойынша
Отыз жылдық бұл қысқа заман "Хулафаур Рашидин дәуірі" (әділетті, турашыл халифалар) деп аталады. Осы уақыт аралығында мемлекет басқару ісінде исламдық басқарудың ең тамаша үлгісі көрсетілді. Төрт халифада ел билеген кезеңінде қарапайымдылық пен кішіпейілділікті паш етіп, жұрт сүйіспеншілігіне бөленді. .
Ғалым сахабалар
Мұхаммед пайғамбар тұсында өмірін Құран мен хадис үйренуге арнаған, діни мәселелерді шешуде үлкен беделге ие ерекше сахабалар болды. Олар халыққа Құран аяттарын пайғамбардан үйренгендеріндей түсіндіріп, діни үкімдер шығарып, бұқараның руханиятына ықпал етіп отырған. Мұхаммед пайғамбар олардың көбісін халыққа Ислам дінін үйрету үшін жан-жаққа мұғалім етіп жіберген. Бұлардың алғашқысы әділетті төрт халифа. Олардан кейінгі сахабалар өз араларындағы ерекшеліктеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді.
Рижалул Құран-Құран адамдары
Бұлар Құран кәрімді ең жақсы білген, керемет оқыған әрі жатқа білген сахабалар. Олар өмірлерінің, уақыттарының көпшілігін Құран үйретуге арнағандар. Олардың арасындағы мәшһүрлері мыналар :
Әйелдерден :
Рижалул хадис-Хадис адамдары
Бұл топтағылар Мұхаммед пайғамбардан естігендерін жаттап, оның іс-әрекетін қаз-қалпында басқаларға жеткізуді өздерінің басты парызы деп білген сахабалар. Олар Мұхаммед пайғамбардың бірде-бір сөзінің із-түзсіз жоғалып кетпеуіне аса ұқыптылық көрсетіп, кейінгілерге жеткізу үшін барлық күштерін салған. Ең көп хадис риуаят еткен (мыңнан аса) сахабаларға терминологияда "муксируун" делінеді. Олар мыналар:
Ең көп пәтуа берген сахабалар
Хадис риуаят еткен сахабалармен қоса діни мәселелер бойынша пәтуалар айтқан сахабалар да көп болған. Олардың ең алғашқылары - әділетті төрт халифа. Пәтуалары Ислам тарихына байланысты шығармаларда көрсетілген сахабалардың кейбірі мыналар:
Абдуллаһ есімді сахабалар
Сахабалардың арасында 200-ге жуық, басқа бір риуаят бойынша 300-ге жуық Абдуллаһ есімді сахаба болған деседі. Бұлардың арасында діни мәселе төңірегінде аттары әйгілі 4 абдуллаһ бар. Оларға терминологияда төрт Абдуллаһ мағынасын білдіретін "абадила арбаға" делінеді. Мұхаммед пайғамбар дүниеден озған соң, көптеген мәселенің шешімі жайында Ислам ғалымдары осы төрт сахабаның көзқарастарына көбірек жүгінген. Олардың бір мәселе төңірегінде төртеуінің де бірдей келісімге келуіне "қаулул Абадила" (төрт Абдуллаһтың келіскен пікірлер) термині қолданылады. Ол 4 сахабаның есімдері мыналар:
"Дар әл-Арқам" сахабалары
Дар әл-Арқам бин Әби әл-Арқам есімді адамның үйі. Ислам діні ашық жария етіп насихатталғанға дейін Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабалары осы жерде жасырынып намаз оқыған. Бұл жерде Омар бин Хаттаб Ислам дінін қабылдаған. Мәсжид Харамда намаз оқып болған мұсылмандар мешіттің осы жерінен шыққан.
Дар әл-Арқамда жиналған сахабалар:
Құранда аты аталған жалғыз сахаба
Құранда аты аталған жалғыз сахаба – ЗӘЙД ИБН ХАРИСА (575-629)
Зәйд ибн Хариса ұлты Йемендік. Кәлб руынан шыққан және христиан жыл санағы бойынша шамамен 575, басқа дерек бойынша 588 жылы дүниеге келген. Толық есімі Зәйд ибн Хариса ибн Сураһил әл-Кәлби. Сахабалардың арасында Хазірет Пайғамбардың (с.а.у.) сүйіспеншілігіне бөленгендігі себепті әл-Хубб және ұлының есіміне сәйкес Әбу Усама деп те атала беретін. Әкесінің есімі Хариса, ал шешесі Суғда бинти Сағлаба.
Пайғамбар тірісінде имам болған жалғыз сахаба
Бір күні Мұхаммед пайғамбар денсаулығы жамағатқа намаз оқыта алмастай дәрежеде нашарлап кетеді.
Пайғамбардан намазды кімнің оқытатыны сұралғанда,: – Әбу Бәкірге айтыңыздар, намазда имам болсын! – дейді.
Бұдан кейін ол мұсылмандарға имам болып, он жеті рет намаз оқытты. Тіпті бір таң намазында пайғамбарға имамдық ету бақытына да ие болды.
Мұхаммед пайғамбар уақытында Құранды жазып алушы сахабалар
Құранды жазып алушы сахабалар аяттарды кез келген қолайлы затқа (қағаз, ағаш, тас, терi, сүйек, т.с.с.) жазып отырған. Ислам деректерiне қарағанда, Құран Кәрімдi хатқа түсiрушiлер саны – жиырма тоғыз болған. Олардың iшiнде төрт халифа Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли және басқа сахабалар:
Мұхаммедтің уахи хатшылары
Құран Кәрім Мұхаммедке уахи арқылы түскен. Уахи сөзі - жасырын сөйлесу, сыбырлау, айту, сөйлеу, ишара ету деген мағыналарға келеді. Уахи – Аллаһ тағаланың адамдарға білдіретін илаһи әмірі, жарлығы мен тыйым салуы және басқа да барлық хабарларын Жебірейіл періште арқылы яки бізге беймәлім жолмен тікелей пайғамбарларына жеткізуі. Аллаһ Тағала пайғамбар-елшілеріне кез‑келген қалаған құбылысты не оқиғаны уахи арқылы білдіреді. Уахидің қандай болатындығы мен қалай әсер ететіндігі беймәлім, ол Аллаһ пен пайғамбар арасындағы сырлы сөйлесу халі. Осы уахи етілген Құран аттарын жазыа отыратын хатшы сахабалар болған.
Пайғамбардың "Құранды мына төртеуінен үйреніңдер" деген сахабалары
Мұхаммед пайғамбар өз сөзінде былай деген: “Құранды мына төртеуінен үйреніңдер:
Пайғамбардың азаншы сахабалары
Ибн Омардың айтуы бойынша, Мұхаммед пайғамбардың екі азаншысы болған. Оның бірі – Біләл әл-Хабаши, екіншісі – Абдуллаһ ибн Умми Мактум.
Сахаба аналар
Ислам дінінің қанат жайып, кең тарауында ер сахабалар қалай қызмет етсе, жаужүрек ұрпақ тәрбиелеп, Аллаһ пен оның пайғамбарының жолында солардан қалыспай шыбын жанын пида еткен әйел сахабалар да болған. Олардың қатарында жәннатпен сүйіншіленіп, Құранда аттары аталып, Мұхаммед пайғамбардың ілтипатына ие болған, һижрет еткен, соғыстарға қатысып ерлік көрсеткен, Аллаһ үшін шейіт болуды аңсаған, қолынан келген жақсылықты аямай, қиындықтарға төзе білген жанқияр сахабалар да бар.
Сахаба аналардың ең әуелгілері ретінде Мұхаммед пайғамбардың өмірін әрлеп, кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге көрсеткен оның пәк жұбайлары келеді. Олар - муминдердің анасы, уахи көктен құйылып түсіп жатқанда пайғамбарға серік болған, Аллаһтың әмірлерін, әсіресе, жанұяға байланысты ой-шұқырлы мәселелерін бізге жеткізген мүбәрак жандар.
Ислам діні келген кезде алғаш иман келтірген адам ол әйел. Ол бақытты әйел - мүминдердің анасы Хадиша.
Тектілік жағынан хазіреті Фатима. Өз дәуірінде ілімі жағынан кемел, діни қызметтерімен пайғамбардың үйреткенін тарату жолында Айша ана өзі бір бөлек төбелік танытқан.
IC 4514
IC 4514 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан SBab типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 53010, UGC 9557, MCG 5-35-19, ZWG 164.34.
Сыртқы сілтемелер
IC 4514 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Олег Николаевич Сосковец
Олег Николаевич Сосковец (1949 ж. т.), инженер - металлург, техника ғылымдарының докторы, профессор. Қарағанды металлургия комбинаты жанындағы зауыт— ЖТОО- ны бітірген (1971). Қарағанды металлургия комбинатында вальцовщиктен цех бастығы, бас директоры сияқты жолдан өтеді. 1991 ж. КСРО қара металлургия министірі болып тағайындалады. 1992 ж. ҚР Үкіметі төрағасының бірінші орынбасары — өнеркәсіп министрі, ал 1993 - 1996 ж. Ресей Федерациясы Үкіметі — Министрлер Кеңесі төрагасының 1-орынбасары. 1996 жылдан Ресейдің қаржы-өнеркәсіп қауымдастығының президенті. Қауымдастық ТМД елдеріндегі интефациялық процестерді жеделдетуде белсенді рөл атқарады. 2002 жылдан ЕурАзЭС-тің скерлік кеңесі қа уым дастығы үйлестіру кеңесінің төрағасы қызметіне сайланды. Бұл ұйым Еуразия экономикалық кеңістігінде шаруашылық байланыстарын қалпына келтіру және ынтымақтастықты дамытумен айналысады. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғ ан. 1989 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды Санат:Тұлғалар
Бергхайм (Жоғарғы Бавария)
Бергхайм (Жоғарғы Бавария) (Bergheim (Oberbayern)) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Нойбург-Шробенхаузен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1820 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 28,95 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 85 118. Муниципалитеттің басшысы — Михель Хартман.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Пичеж
Пичеж — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Ярославль облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шача өзенінің сол жағалауынан 79 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кострома өзені бастауынан Исады ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кострома облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Ярославль облысы өзендері Санат:Жоғарғы Еділ су алабы өңірі өзендері
Сапар Байжанов
Сапар Байжанов (19.2. 1930, қазіргі Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Шайқорық ауылы — 4.5.1999, Алматы) — Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1952). 1950-1958 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің әдеби қызметкері, жұмысшы жастар бөлімінің меңгерушісі, редактор дың орынбасары болып істеді. 1958—1965 жылдары «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналының жауапты хатшысы, редактордың орынбасары, Бас редактор, 1965— 1973 жылдары Қазақстан КП ОК аппаратына жауапты қызметте, 1973— 1983 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы, 1983—1994 жылдары ҚР Бас Мұрағат басқармасының бастығы болған. Әр жылдары жарияланған “Жаңа леп”, “Құрыш зергерлері”, “Ақ маржан”, “Сұңқар көңіл самғайды”, тағы басқа туындылары Байжановтың жазушы-журналист ретіндегі қаламгерлік қарымын танытты.
Отбасы
Балалары:
Дереккөздер
Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Жамбыл облысы тұлғалары Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:1930 жылы туғандар
Рза Қунақова
Рза Қунақова (14.12.1937, Қордай ауданы, Шарбақты ауылы – 30.4.1995, Алматы) – ақын, Қазақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын «Социалистік Қазақстан» газетінде бастап, «Қазақстан пионері» газеті мен «Мәдениет және тұрмыс», «Қазақстан әйелдері» журналында тілші, редактор, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болып еңбек етті. Қунақованың тұңғыш кітабы «Сурет» деген атпен 1963 жылы жарық көрген. Одан кейін «Жас жүректер» (1965), «Жәннәт жер» (1967), «Керімсал» (1971), «Ерке елік» (1973), «Кемпірқосақ» (1977), «Келеді көктем» (1979), «Аққулы жаз» (1982), «Менің достарым» (1983), «Қызыл жалау» (1985) сияқты өлең кітаптары жарияланған. Қунаваның қаламынан «Ол он жетіде еді» (1975) атты прозалық шығарма дүниеге келген. 2000 жылы «Сырымды айтам» атты бұрын жарияланбаған жырлары жеке кітап болып басылды. Қордай атындағы Ырғайты орта мектебіне Қунакова есімі берілген.
Ольга Георгиевна Прокопьева
Қазақ зиялы қауымының бейнелерін нәзік психол. сипатта ("А. Әшімов", 1976; "Ә.Тарази", 1979; "Г.Ысмацылова", 1979; Г.Сарықұлова", 1984 т. б.) жасады. Оның лирик. дарыны "Ана құшағы" (1968), "Қыз Жібек" (1970) "Замандас" (1972) туындыларында ашыла түсті. Мазмұны бай ұлттық образды сомдау қабілеті монументтік мүсін өнерінде көрінеді. П. - Алматы қ-ндағы Ә.Жангельдин ескерткішінің авторы (1975, Т.осмағамбетовпен бірге;
Қазақстан Мемл. сыйл. 1976).
Спортшылардың дәруменге тәуліктік қажеттілігі
Спортшылардың дәруменге тәуліктік кажеттілігі (мг.)
Дәрумен дердің қалыпты тәуліктік қажеті: А дәрумені - 2 мг., В1 - 2 мг., В2 - 2 мг., С - 50-100 мг., Р-15 мг., Д - 50-1000 ИЕ. Бұл дәрумендерді дәріханадан алуға болады. Олар поливитамин түйіршіктері ерітіліп, препараттар кешені түрінде жиі шығарылады. Жарыстарға дайындық кездерде, сондай-ақ қыстың аяғында және көктемде спортшыларға ұйымдасқан түрде 10 күн бойына дәрумендер қабылдатқан пайдалы. Жаттықтырушылар жас спортшыларды әсірссе, жарыс алдындағы дайындық кезінде ақуыз ды шамадан тыс пайдаланудан сақтандыру керек. Өйткені мұндайда денеде толық тотықпайтын өнімдер жиналып, ішектердегі іру қызметін күшейтіп бауырдың қызметі қиындайды. Ac қабылдау дәрежесін бақылай отырып, спортшының салмағының өзгеруін тексеріп отырған дұрыс. Жеткіншектер мен жастардың ағзасы жылдам өсетін болғандықтан, олардың салмағы да көбеюі тиіс. Әсіресе, жыныстық қабілеті жетілетін кезеңде салмақ жақсы өседі.
Дереккөздер
Санат:Спорт Санат:Дәрумендер
Б. з. д. 177 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 177 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 177 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ханна Штурм
Ханна Штурм (Hanna Sturm; 1891 жыл 28 ақпан, Клингенбах, Аустрия-Мажарстан — 1984 жыл 9 наурыз, Загреб, Югославия) — аустриялық белсенді, кәсіподақ және бейбітшілік күрескері, Аустрияны Нацистік Германия 1938 жыланнексиялап алғаннан кейін неміс қарсыласуының мүшесі. Ол бірнеше жыл неміс концлагерлерінде болды, бірақ 1945 жылы 30 сәуірде Равенсбрюктен босатылды. 1958 жылы ол өмірбаяндық кітап жазды, бірақ ұзақ уақыт бойы баспагерді таба алмады. Кітап Штурмның өлімінен екі жыл бұрын, 1982 жылы жарық көрді.
Ерте жылдары
Йоханна Штурм Бургенландтағы Эйзенштадт маңындағы Клингенбах қаласында дүниеге келген. Бургенланд 1921 жылы Аустрияның құрамына кірді, Ханна және оның ағалары туған кезде Аустрия-Мажарстанның мажарлық жартысында болды. Ол отбасындағы екінші бала және төрт баланың жалғыз қызы болды. Әкесі ағаш ұстасы болып жұмыс істеген. Бұл отбасы Хорват азшылығына жататын Бургенданд. Ханна мектепте екі жыл ғана оқыды, содан кейін Мажарстанда міндетті жалпыға бірдей білім болмағандықтан, ол сегіз жасында далада жұмыс істей бастады. Содан кейін үй қызметшісі болып жұмыс істеді. Ол он жаста болғанда, әкесі нотариусқа оның он екі жаста екенін растау үшін бір гульден төледі: бұл Ханнаға жақын маңдағы Шаттендорфтағы қант зауытына жұмысқа тұруға мүмкіндік берді. Бір жыл жұмыс істегеннен кейін ол жоғарылау алды, бұл зауытта жұмыс істейтін басқа балалардың қызғанышын тудырды және олар кек ретінде оның бос кофе колбасын қант шәрбатымен толтырды. Күннің соңында сироп тексеру кезінде табылып, Ханна ұрлық жасады деген айыппен жұмыстан шығарылды. 14 жасында ол Бургенландтағы басқа шағын қала Нойфельдтегі Jute AG зауытына жұмысқа орналасты. Сол жастағы үш баласымен ол материалды өңдеуде қолданылатын өнеркәсіптік тазалау машинасында жұмыс істеді. Алайда, «жалақы бойынша алаяқтыққа» байланысты ереуілден кейін ол қайтадан көшеде қалды. 1907 жылы Ханна үлкен ағасы Юлиуспен бірге жұмыс іздеп Венаға кетті.
Дереккөздер
Санат:Айзенштадтда туғандар Санат:Загребте қайтыс болғандар Санат:Аустрия социал-демократиялық партиясының мүшелері Санат:Равенсбрюк концлагерінен аман қалғандар
Вэймаус (Массачусетс)
Вэймаус (Weymouth) — Массачусетс штатының Норфолк (Norfolk) округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 53 743 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 56.0 км² шамасында. FIPS коды — 25-78865.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Рахым Сәбденов ауылы
Рахым Сәбденов ауылы (2002 жылға дейін — Ленин) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округінің орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылының солтүстік-шығысында 9 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
Тұрғыны 1535 адам (2009).
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Кумулятивтік снаряд
Кумулятивтік снаряд — нысананы жою үшін кумулятивтік қозғалыстың заряды қолданылатын негізгі бағыттағы артиллериялық снаряд.
Кумулятивтік снарядты бірінші рет 1934 ж. С.Н.Дядичев тәжірибеден өткізген. Тәжірибеден өткен кумулятивтік снарядтар 1938 ж. азамат соғысы кезінде Испанияда пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Кумулятивтік снарядты соғысушы армиялардың барлығы кеңінен колданды. Ұлы Отан соғысы кезінде кумулятивті снарядты кейде "сауыт өртеуші" немесе "термитті" деп атаган.
Кумулятивтік снаряд корпустан, жарғыш зарядтан, кумулятивтік ойықтан, жарғыштан және трассерден тұрады. Жарғыш заряд ретінде детонациялық жоғары жылдамдықтағы бризантты жарғыш заттар (токсоген және басқалар, сондай-ақ олардың коспалары мен әр түрлі позициядағы тротил қосылған ерітінділер) пайдаланылады.
Кумулятивтік снарядтың сауыт бұзу қасиеті кумулятивтік ойықтың пішініне, өлшеміне, салмағы мен жарғыш заряд қасиетіне, детонациялық шынжырдың жұмыс істеу уақытына, снарядтың айналу жылдамдығына, оның кедергімен кездесу бұрышына, сауыттың сипатына байланысты.
Кумулятивтік снарядтың айналуы ортадан тепкіш күштің әсерінен кумулятивтік ағыстың шашырауына және оның сауыт бұзу қасиетінің төмендеуіне әкеп соғады. Айналмайтын кумулятивтік снарядтың калибрлік немесе калибрден үлкен тірегі бар. Айналмалы кумулятивтік снарядтың сауыт бұзушылығы әдетте 2 калибрдей, айналмайтын кумулятивті снарядтың сауыт бұзушылығы 4 және одан да көп болады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Хурын-Я
Хурын-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Сосьва өзенінің оң жағалауынан 737 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Қазақстан Республикасының судьяларына ешкімнің тиіспеуі
Қазақстан Республикасының судьяларына ешкімнің тиіспеуі (ағыл. immunity of (the) judge of the Republic of Kazakhstan; нем. Ricliterimmunitatf) - Судьяны, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасалған жағдайларды қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп әкетуге, оған сот тәртібімен белгіленген әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, Жоғарғы Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз, Қазақстан Республикасы Сенатының келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.
Хурын-Я
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Қазақстан Республикасының судьяларына ешкімнің тиіспеуі
Судьяға қатысты қылмыстық істі Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры ғана козғай алады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Хурын-Я
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Жүйе (геология)
Қысқаша сипаттама
Жүйе, геологиялық жүйе – геологиялық кезең мезгілінде жиылған, ішінде түрлі жануарлар (фауна) мен өсімдіктердің (флора) қазба қалдықтары бар тау жыныстарының жиынтығы; жалпы геохронологиялық шкаланың негізгі бөлінімі. Геологиялық Жүйе Жер қыртысы мен органик. әлемнің дамуының белгілі бір сатысын межелейді. Жүйе геологиялық ярустарға бөлінеді, бірнеше геологиялық Жүйені геологиялық топқа (қ. Эратема) біріктіреді. Геологиялық Жүйенің аттары және олардың тетелестігі 1881 жылы Халықаралық геологиялық конгрестің 2-сессиясында бекітілді. Қазір кембрий, ордовик, силур, девон, карбон, пермь, триас, юра, бор, палеоген, неоген, антропоген сияқты геологиялық Жүйелер бар.
Дереккөздер
Санат:Геологиялық кезеңдер
Лукаш Тесак
Лукаш Тесак (Lukáš Tesák; 8 наурыз 1985, Жьяр-над-Гроном, Чехословакия) — словакиялық футболшы, қорғаушы.
Карьерасы
Карьерасын 2004 жылы "Дубница" клубында бастады. Кейінгі жылдарда бірнеше словакиялық клубта ойнады да, 2010 жылы Украинаның "Заря Луганск" клубына ауысты. Осылайша Украина премьер лигасында доп тепкен бірінші словакиялық футболшы атанды. 2012 жылы Мәскеудің "Торпедосына" ауысты.
2016 жылы "Қайратқа" ауысып, Қазақстан чемпионатында 18 кездесуде алаңға шықты. Одан бөлек маусым басында Қазақстан суперкубогында "Астанаға" қарсы ойнады, бұл ойында есеп ашылмады да, пенальтилер сериясында Лукаш өз мүмкіндігін сәтті орындады.
2016 жылы шілдеде "Арсенал Тула" клубына қайта оралды.
Сілтемелер
Санат:Словакия футболшылары Санат:Словакия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Жилина ФК ойыншылары Санат:Заря Луганск ФК ойыншылары Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Арсенал Тула ФК ойыншылары Санат:Қайрат ФК ойыншылары Санат:Гомель ФК ойыншылары
Қасаң қабық
right|150|thumb|Қасаң қабық Қасаң қабық, кейде мөлдір қабық (cornea, лат. cornu — мүйіз) — көздің сыртқы фиброзды қабығының алдыңғы мөлдір бөлігі. Қасаң қабықта қан тамырлары болмайды. Ол сырттан ішке қарай бес қабаттан тұрады: алдыңғы көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий, алдыңғы шекаралық жарғақ, өзіндік зат, артқы шекаралық жарғақ және артқы бірқабатты жалпақ эпителий. Алдыңғы және артқы шекаралық жарғақтар коллаген талшықтарынан құралған. Ортаңғы ең қалың өзіндік затты коллаген талшықтарының будалары мен олардың аралықтарындағы фиброциттер қатарларынан тұратын тығыз дәнекер ұлпасынан құралған.
Дереккөздер
Санат:Көз
Сен-Жан-сюр-Вилен
Коммунаның INSEE коды — 35283, пошта индексі — 35220.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1056 адамды құрады. Халық тығыздығы — 98,42 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Абай мұрасы жайында
«Абай мұрасы жайында» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Пікір сайысына құрылған бұл мақаланың 1951 жылы «Лениншіл жас» газетінің 7-санында қысқартылған түрі, ал «Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы» журналының 2-санында толық түрі қатар жарияланды. Әуезовтің «Абай Құнанбаев» (1967, 275-289-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 19-томында (1985, 12-27-беттер) жарияланды. Мақаланың жазылуына С.Нұрышевтың «Лениншіл жас» газетінің 1951 жылғы 14 қаңтардағы санында «Абай атындығының алғашқы кезеңі туралы» және «Вестник Академии Наук Казахской ССР» журналындағы «До конца искоренить буржуазно-националистические извращения в изучении творчества Абая» (1951, № 4) деген мақалалары себеп болды. С. Нұрышев Абай шығармаларының Әуезов құрастырып жариялаған толық жинағындағы алғашқы кезеңдегі өлендерін қоспауды және Абай мұрасының Шығысқа қатысын үзілді-кесілді терістеуді кездеді. Мұнда негізінен Абай ақындығының алғашқы кезеңі, яғни жастық шағында жазылған өлеңдері дәлелсіз жоққа шығарылып, ол туралы ертеректе айтылған Әуезовтің пікір танымдары айыпталды. Бұған 1947-1953 жылы Қазақстанда өpic алып, қабындаған саяси-идеологиялық ауа жайылу оқиғалары ықпал етті. Нұрышевтың ұрда-жықсынға құрылған, дау емес, далбайға ұрынған жалалы мақаласы негізінен айыптаушылық мақсатты кездейді. Бұл даулы әрі өрескел мақалаға Әуезов «Абай мұрасы жайында» деген мақаласымен жауап берді. Әуезов бұл мақаласын жазуға алдын ала үлкен даярлық жүргізіп, Абай шығармаларының текстологиялық жағын қайтадан сын көзімен қарап, талдаған. Жазушы архивінде сақталған «Абайдың басылымдары жайында», «Дәлелдер», «Справкалар» деген атпен қағаз бетіне түсірілген өзінің нақтылы, ғылыми дәлелдерін ұсына отырып:
«...Құрғақ күдік ғылымды өсірмейді, ол дәнсіз гүлдей өмірі жоқ, нәсілі жоқ гүл болатынын»
қадай айтқан. Осылайша деректер көзін сұрыптап, оларды жүйелеп, талдау үстіндегі ізденістері мен ой байламдарынан ғалымның зерттеушілік лабораториясының сыры мен сипаты да ашыла тускен. Әуезов архив сөресіндегі шашпа пікірлерінде Мүрсейіт туралы алғаш рет деректі ағым беріп, ол көшірген Абай шығармаларының көшірме нұсқасының дүниеге келуіне Абайдың өзі тікелей себепкер болғанын:
«...Абай жинағы тек 1896 жылы ғана қағазға жиналып, топталатын болған. Ол істі істеген Мүрсейіт емес, Мағауия, Ақылбай, Көкітай,-Көкбайлар. Бұлар алғашқы істі Абайдың өзінің тапсыруымен сол 1896 жылы бастайды»
деп, біздерге беймағлұм көп нәрседен сыр шертеді. Абайдың Көкбай бастаған ақын шәкірттерінің арқасында, солардың Абай өлеңдерін жаттап алуынан ұлы ақын шығармаларының жоғалуға жақын өлең жолдарының үштен бірі қалпына келтірілген. Абай шығармаларының шығысқа қарым-қатысын дәлелсіз терістеген Нұрышевтің көрсорырлық ісін аяусыз әшкерелеген. Сөйтіп алмағайып кезде Абайдың жастық шақтағы өлеңдері мен сол өлең сарынындағы шығыстық белгілері арқылы абайтанудың ғылыми негізде сөз етілмеген соны қырларын аша тускен.
Дереккөздер
Санат:Абай Құнанбайұлы Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Қаратал (өзен, Тоқырау алабы)
Қаратал – Тоқырау алабындағы өзен.
Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 380 км2.
Бастауы
Бастауын Қызыларай тауының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан алып, Жетімшоқы ауылынан төменде Тоқырау өзеніне құяды.
Гидрологиясы
Қар, жаңбыр суларымен толығады. Сәуірде тасиды. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері Санат:Балқаш су алабы
Бандаж
thumb|Бандаж Бандаж (франц. bandage — белбеу, таңғыш) —
Дереккөздер
Санат:Медицина
Ұлықбек
thumb|400px Ұлықбек ((Mirzo Ulug'bek) ( Mīrzā Mohammad Tāregh bin Shāhrokh (Ulugh Beg)) — Ата жолын қумады …Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, жер тәңрісі санаған Әмір Темір (Ақсақ Темір) Әмудария мен Сырдарияның арасындағы кең аймақты алып жатқан жаңа империя құрды. Ол Мәуераннахр (арабша “өзеннің аржағындағы” деген сөз) деп аталады. Бұл империяның астанасы ескі қалалардың бірі - Самарқант болды. Ол бұдан 2000 жылдан астам бұрын салынған. Тіпті Птоломейдің геграфиялық картасының өзінде Самарқанттың орны көрсетілген.
Самарқанттың гүлденген кезі Әмір Темірдің патшалық ету кезеңіеді. Үндістаннан, Әзірбайжаннан, Ираннан, Армениядан, Грузиядан т.б. елдерден шеберлер шақыртып, өз астанасын кеңейту жолында қолынан келгенін істеді. Ақсақ Темір тұсында салынған Бибі ханым мешіті, Шахин-Зинда және басқа құрылыстар архитектуралық ескерткіштердің тамаша үлгілері болып табылады. Атақты “Бабурнамада” осы қарсаңда Самарқанда дүние жүзіндегі қағаздың, керамикалық бояулардың, барқыттың және т.б. ең әдемісі шығатын еді деп жазылған. Самарқан - көрнекті ғалымдар, дәрігіерлер,құрылысшы-шеберлер, кітап -көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан кертартпа, бедел-ықпалы, зор мұсылман дін басыларының да шоғырланған жері болды.
Осы тұста, Темір әулетінде 1394 жылы 22 наурыз күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген бала келді. Кейін оған Ұлықбек деген лақап ат беріледі. Оның әкесі Шахрух Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз билеуші болып, кезінде ғылымның өркендеуіне үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға құмарланады. Ұлықбектң ғалымдығының қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени, ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында осылай Армения, Азербайжан, Грузия, Иран, Туркия және Ауғаныстандарды аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух жиыстыран Самарқандағы аса бай кітапхана да зор себепші болады.
Ұлықбек Платон, Аристотель, Гиппарх, Птоломей сияқты ежелгі грек ғалымдарының классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол өзінен бұрын өмір сүрген Орта Азияның көрнекті оқымыстылары Хорезми, Фараби, ферғани, Бируни, Ибн Сина, Нысреддин әт-Тусилердің негізгі еңбектерін жете білген.
Ұлықбек обсерваториясы
Ұлықбектің мемлекеттік қайраткер ретінде істеген ең ірі жұмысы - Самарқанда аса зор астрономиялық обсерватория салдыруы болды. Бұл Ұлықбектің ғылым мүддесін көздеп, болашақ үшін жасаған үлкен ерлігі болып саналады. Бұл обсерватория еріккен әкімнің атаққұмар жеңіл мінезінен туған нәрсе емес. Ол қайта, ғылыми келешегін дұрыс бағалап, шын жаңкүйері бола білген оқымыстының ғылымға тартқан тартымды сыйы еді.
Ұлықбек обсерваториясы одан бұрынғы батыс және шығыс елдерінің обсерваторияларының бай дәстүрлері негізінде салынады. Бұл тұрғыдан, әсіресе, XII ғасырда Азербайджанда көрнекті математик және астроном Насыреддин әт-Тусидің басшылығымен салынған Марага обсерваториясының тәжірбиесі көп игілікті ықпал жасады. Бұл обсерваторияда “Ельхан астрономиялық таблицалары” деген еңбек жазылған болатын. Ұлықбек обсерваториясының салынуына XV ғасырдағы аса дарынды ғалым Жәмшид Ғиясэддин әл-Кәшидің көп көмегі тиді.кейінгі зерттеулер әл-Кәшидің Ұлықбекке дейін де обсерватория салу туралы бірнеше рет мәселелер қойғанын анықтады. Бірақ керітартпа әкімдер ғалымның игілікті ұсынысына құлақ аспайды. Әл-Кәшидің бұл ниеті Ұлықбектің тұсында жүзеге асады. Ұлықбек обсерваторисының негізгі мақсаты - дәлдігі өте жоғары бақылаулар жасай отырып, Марага обсерваториясында жасалған астрономиялық таблицалардың қателерін түзету болды.
Обсерваторияның құрылысын және оны астрономиялық құралдармен жабдықтау жағын әл-Қәши басқарады. Обсерватория үш жылда салынып бітеді, бірақ небәрі 27-28 жыл ғана жұмыс істейді. Обсерватоияның басқарушысы әл-Қәши өлгеннен кейін Қазы-Заде Руми, ол өлгеннен кейін Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы басқарады. Ұлықбек обсерваториясынан бұрын да шығыстың түрлі елдерінде әркезде бірнеше обсерваториялар салынған-ды. Бірақ, олардың бірде бірі көлемі, жабдықталуы, алдына қойған мақсаты жағынан бұл обсерваторияға тең келе алмайды. Мұнда телескоп ойлап табылғанға дейінгі негізгі астрономиялық аспап-құралдардың барлаға да - горизонталь дөңгелек, биіктігі 50 метрге жуық алып квадрант. Күн және астрономия сағаттары, сан түрлі бұрыш өлшегіш нәзік құралдар болды.
Міне, осылардың көмегімен обсерваторияда көптеген сындарлы астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер жүргізіледі.
Ұлықбектің маңындағы ғалымдар
Ұлықбек өз дәуірінің алдынғы қатарлы, озат ойлы адам болды. Ол жан-жағына ілім шарапатын мол шашуға тырысты. Ғылым мен мәдениетті дамыту мүддесін ескеріп, Ұлықбек бірнеше жерде (Бухарада, Ғиждуанда, Самарқанда) жаңа типті оқу орындарын ашты. Бұларда сабақ беру үшін мұғалімдері діни дәрежесіне емес, білім дәрежесіне қарай іріктеп алды. Бұл тұрғыда Самарқандағы жаңа типті жоғары мектеп-медресеашылған күні болған мына бір оқиға айтуға тұрарлық.
Медресенің бас мұғалімі болып заманында сегіз қырлы білімпаз болған маулэн Мұхаммед Хавофи сайланады. Құраннан басқа білімлері жоқ молдалар Ұлықбекке іштей кектеніп қала берді.
Ұлықбекке ғылымға өзі белсене араласып қана қоймай сол тұстағы Орта Азияның көрнекті оқымыстыларын маңына топтастырған. Медресе мен обсерваторияның жұмысына “Заманының Аплатоны (Платоны)” атанған Қазы Заде ар-Руми, жоғарыда аталған атақты математик және астроном Жәмшид әл-Кәши, оның баласы Мансур Кәши сол дәуірдің Птоломейі атанған Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы және басқа да бірсыпыра оқымыстылар ат салысады. Ұлықбек оларды қадірлеп, пікір-кеңестеріне әрдайым құлақ асып отырған. Мәселен, обсерватория салардан бұрын Қазы-Заде ар-Руми бұрынғы ескі обсерватория жұмыстары жөнінде түсінік берген, әл Жәмшид әл Кәши астрономиялық аспап құралдар жайында нұсқау-кітап жазған.
Ұлықбек маңына топталған бұл ғалымдар -математика және астрономия салаларында едәуір еңбек етіп, ғылым тарихында белгілі із қалдырған оқымыстылар. Солардың бірі - Қазы Заде ар-Руми Кіші Азияда туып өскен. Ол жоғары білімді Хорасанда және Мавераннахрда алады. Самарқанда ол талантты ғалым, әрі ұстаз ретінде аса үлкен даңққа ие болды. Қазы-Заде Ұлықбектің мұғалімі болған. Ол “Арифметика туралы”, “Астрономияға түсініктеме”, “Фигуралар туралы түсініктеме”, “Синус туралы” трактаттар жазған.
Обсерваторияда қызмет еткен оқымыстылардың барлығы ғылыми еңбектерін солкездегі дүние жүзілік ғылым тілі саналған араб тілінде жазған. Ара-кідік парсы тілінде жазылған шығармалар да кездеседі.
Ұлықбек обсерваториясының ғылыми жетістіктері
Ұлықбек обсерваториясының ең басты еңбегі - “Зидж Гурганидың” (”Ұлықбек зиджі”) жасалуы болып табылады. Бұл Ұлықбектің басшылығымен жүргізілген көп оқымыстылардың коллективтік еңбегі болып табылады. “Зидж” деген парсы сөзі, ол астрономдар мен географтар үшін жасалған таблицалар жинағы дегенді білдіреді.
Ұлықбектің босерваториясында түрлі елдердің байырғы астрономиялық білім-дағдылары жинақталып, “Ұлықбектің баяндауындағы Қытайдың, Сирияның, гректің, арабтың, парсының, Хорезмның атақты астрономдары” деген атпен жеке кітап болып жарыққа шығады. “Зидж Гургани” төрт бөлімнен тұрады:
Мұнда астрономияның теориляық негіздерімен қатар 1019 жұлдыздың орнын көрсететін каталог жасалған.
Бұл каталог дәлдігі жөнінен Тихо Брагенің бақылауларына дейінгі барлық каталогтардан тәуір болды. Ол Лондонда 1650-65 жылдардың өзінде қатарынан үш рет басылып шықты. XIX ғасырдың орта кезінде Ұлықбек таблицаларының Лондондағы астронмиялық қоғам қайта бастырады. “Кіріспенің” толық аудармасы жарияланады. Салыстыра зерттеу үшін ол таблицалардың маңызы келешекте де еш төмендемек емес.
Осы обсерваториядағы жүргізілген өлшеулердің тамаша дәлдігіне дән риза болған оқымысты Лаплас Ұлықбекті өте көрнекті бақылағыш деп бағалаған.
Ұлықбектің таблицаларының дәлдігін сипаттау үшін кез келген үшбұрыштың синустарының мәнін келтірейік.
Ұлықбекше : Дұрыс мәні: 20˚ 0,342020142
23˚ 0,390731129
26˚ 0,438371147 0,342020143
0,390731128
0,438371177
Дәлділіктің тамаша екендігін көрініп тұр. Европада тригонометрияның негізін қалаған Региомонтанның таблицаларының дәлдігін бұдан көп тқмен жатыр.
Қорыта айтқанда, әл-Кәши және Ұлықбек мектебінің басқа математиктері жуық есептеу, есептеу техникасын жетілдіру жөнінен өз замандастарынан көп алда тұрды. Ұлықбек обсерваториямының оқымыстыларымен сол тұстағы Қытай ғалымдарының арасында ғылыми байланыс болғанын дәләлдейтін соны деректер табалып отыр.
Ұлықбек және мұсылман дін басылары
Ұлықбек орта ғасырларда діни фанатизмнің өршіп тұрған кезінде өмір сүрді. Бірақ оның өз басы мұсылмандық жолдан оқшау тұрды. Ұлықбек көптеген діни әдет ғұрыптарды сақтамады, сондықтан да оны мұсылман дін басылары барынша жек көрді. Ұлықбектің еркін ойлығын сипаттайтын мындай бір фактыны келтіруге болады. Ұлықбектің әкесі Шахрухтың қарамағында Шейх Қасым Әнуар дейтін мұсылман жолынан ауытқушы мистик өмір сүреді. Ол Шахрухқа қастандық жасады деп айыпталып, елден аластылады. Алайда, Ұлықбек Самарқанда оны жақсы қарсы алып, Әнуармен достасып, пікірлес жақын адам болады. Бұл олардың идеяларының өте жақын екендігін көрсетеді Шынында, егер Ұлықбек мұсылман болса, біз білетін Ұлықбек бола алмас еді, ғылым мен ағарту мәселесі үшін пайдалы жұмыс істемес еді.
Ұлықбектің ғылымға өте беріліп кетуі, прогресшіл еркін ойлары, шейхылардан ғылым адамдарын жоғары қоюы мұсылман дін басшылары арасында қатты наразылық туғызды. Олар Ұлықбекті райынан қайтарып, ғылымнан бездіргісі келеді, үгіттейді атасы мен әкесін үлгі етеді. Адам ақыл-ойының күшіне сенімі мол Ұлықбек ғылымды тастай алмайды, ол көңілдегі күдігін ашық айтып салады: “Дін тұманша сейіледі, патшалық жойылады, ал ғылыми еңбек мәңгі бақи сақталады.”
Ұлықбек Самарқаннан Меккеге кетуге мәжбүр болады. 1449 жылы 27 қазанда “діннен безді” деген атақ тағылып, Меккеге кетіп бара жатқан Ұлықбекті діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы Әбдел-Латифтың жендеттері қылышпен шауып өлтіреді. Орта Азия мәдениетінің тамаша өкілі, өз заманының асқан ғалымы, көрнекті астроном Ұлықбектің өмірі аяқталады.
Осы фактіні анықтау үшін 1940 жылы кеңес археологтары Ұлықбектің моласын ашып зерттейді. Қабірдің бетіндегі құлыптаста әкесін өлтірген Әбдел-Латифқа лағнет айтылған жазу бар екені және Ұлықбектің басы денесінен бөлек жатқандығы айқындалады. Атақты кеңес антропологы М. Герасимов бас сүйегі бойынша Ұлықбектің суретін жасайды.
Профессор Қары-Ниязов Ұлықбектің кертартпа мұсылман дін басыларының тікелей нұсқауымен басы кесілуін Джордано Бруноның христиан инквизициясының әмірі бойынша отқа өртелу фактісімен орында салыстырады. Бұл Европада да, Азия да, Батыста да, Шығыста да дінінің ғылымға қас жау болғанын сипаттайды.
Ұлықбектің ақыры
Ұлықбектің ғылым жолындағы жасалған ерлігін діншілдер қанша әрекеттенгенмен, жоқ ете алмайды. Халық ұлықбек есімін әр кезде жоғары тұтып, оның мәдениет үшін істеген көрнекті еңбегін аңыз етіп, айтып жүреді. Ұлықбектен сәл кейін өмір сүрген данышпан ақын Әлішер Науаи ол туралы былай деп дазған: “Сұлтан Ұлықбек, Әмір Темірдің әулеті, дүниеде теңдесі жоқ патша болды. Оның туысқандарының бәрі ол дүниеге сапар шекті. Оларды қазір кім біледі? Ал Ұлықбек ғылымға қол созып көп нәрсені игерді. Ол десе аспан төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді. Оның ашқан заңдары мен ережелері дүниенің ақырына дейін әр уақытта адамдар кәдесіне жарай береді… ”
Ұлықбек өлгеннен кейін мұсылман фанатиктері обсерватоияны талқандап, кітап-құралдарды шашып, талан таржға салады. Ұлықбек мектебінің белсенді өкілі әл-Құсшы Меккеге тауап қылуды сылтау етіп, ең басты ғылыми еңбектерді шет елге алып кетпегенде, Ұлықбектің астрономиялық мектебінің тамаша жетістіктері жайлы тарих еш нәрсе білмей қалған болар еді. Алғаш әл-Құсшы, кейіннен Қазы-Заденің немересі Мариям Шелеби ол еңбектерді іріктеп, түсініктемелер жазып, Стамбулда жарыққа шығарады. Осылар аоқылы Ұлықбек лбсерваториясының негеізгі жетістіктері Европада кейіннен ғыдымның дамуына белгілі дәрежеде ықпалын тигізеді.
Айта кетерлік бір жәйт: қазір бірсыпыра тарихшылар арасынды әл-Құсшы Ұлықбек кітапханасының көп кітаптарын Самарқан маңайындағы бір төбенің үңгіріне тығып кетіпті деген жорамал-аңыз да тарап жүр. Қазір сол төбе табылып, бірсыпыра археологтар, ғылымның жанашырларыосы төбені қазып, зерттеу жөнінде экспедиция дайындап жатыр. Бұл экспедицияның жұмысы сәттіаяқталған күнде, ғылым тарихы үшін құнды мағлұмттар алынатыны сөзсіз.
Қара түнек заманда манспатан да, байлықтан а ғылымды жоғары қойып, болашақ үшін өлмес құралдар қалдырған ұлы жерлесі - Ұлықбектің есімін туған халқы қадір тұтып, үлкен мақтаныш етеді. Оның есімі астрономия ғыдым тарихында Птоломейдің, Насыреддин әт-Тусидің, Николай Копениктің, Галилео галилейдің, Джордано Брунолардың есімдерімен занды түрде қатар тұр. Ал оны дүние жүзінің ғылыми жұртшылығына әйгілі болған көптеген мұралары күні бүгінге дейін ғылыми құнын жоймай келеді.
Конгресс кітапханасы
Конгресс кітапханасы (The Library of Congress) – АҚШ-тың ұлттық кітапханасы, сонымен қатар әлемдегі ең үлкен кітапхана.
Конгресс кітапханасы
АҚШ Конгресінің ғылыми кітапханасы болып саналатын кітапхана Вашингтон қаласында орналасқан. Ол билік мүшелеріне, жекеменшік фирмаларға, ғылыми орталықтарға, мектептерге және ғылыми жұмыскерлерге қызмет көрсетеді. Конгресс Кітапханасының бір арнайы бөлімі копирайт (авторлық құқық) дайындаумен айналысады. Копирайтты, Конгресс кітапхананың өзінің сайтында, арнайы бір бланкіні толтыру арқылы жасауға болады.
Кітапхананың тарихы
АҚШ президенті Джон Адамс (John Adams) мемлекеттің астанасын Филодельфиядан Вашингтонға (Washington) ауыстыру туралы заңға қол қойған кезде, яғни 1800 жылы 24 сәуірде осы ірі кітапхана құрылды. Осы заңда «Конгреске қажетті кітаптар сатып алу үшін және кітаптарды сақтау қоймасын салу үшін» 5000$ (сол замандағы қомақты ақша) бөлінді деп жазылған. Бұл заң кітапхананың қызмет ету саласын және кітапханаға тек АҚШ президенті, вице-президенті, АҚШ сенатының мүшелері, Палата өкілдері(АҚШ Конгрессы) қатысуға құқылы екендігі айтылды. Сондықтан осы кітапхана "Конгресс кітапханасы" деп аталған.
Бастапқыда кітап қорында 740 кітап және Лондонда сатып алынған үш Американың географиялық картасы болған. 1801 жылы 4 наурызда Томас Джефферсон президент болып сайланған соң, ол кітапхананың қорына, атқаратын рөліне және маңызына қатты көңіл бөлді. Оның кезінде кітапхана қоры кеңейді. 8 жылдан кейін 1812-1814 жылдары ағылшын – америка соғысы кезінде Джеймс Мэдисон басқарды.