cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Силвэр Бэй (Миннесота)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Құйынды шаңдату
Құйынды шандату - полимер бұйымдарды өңдеу әдісі, сұйылтылған күйде болатын ұнтағы бар ваннаға балқыту температурасынан жоғары қыздырылған бұйымды батырады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Сәулет және құрылыс
Корнале
Корнале (Cornale) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 749 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 443 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Пошта индексі — 27050.
NGC 2298
NGC 2298 — Puppis шоқжұлдызында орналасқан VI типті шар тәрізді жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 8 мамырда Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2298 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: GCL 11, ESO 366-SC22.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Puppis (шоқжұлдыз)
Мал көрмесі
Мал көрмесі — мал шаруашылығы мәдениеті мен малдардың өнімділік-тұқымдық қасиеттерін жақсартуға бағытталған іс-шара. Көрме ұйымдастыруда көзделетін негізгі мақсаттар: мал тұқымын асылдандыру саласындағы ғылым мен озық тәжірибенің жетістіктерін жарнамалау мен насихаттау; асыл тұқымды мал өсірумен айналысатын түрлі меншік иеліктеріндегі шаруашылықтарға қолдау көрсету; мал тұқымдарын асылдандыру жұмыстарын болашақта қандай бағыттарда жүргізу қажеттігіне бағдар беру; мал шаруашылығымен айналысатын немесе өндірістік қызметі осы саламен байланысты барлық субъектілерді асылдандыру жұмыстарының талапқа сай жүргізілуіне қызығушылығын арттыру және олардың кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету. Тақырыбы мен түлік түрлерінің қамтылу дәрежесіне сай, көрмелер жалпы мал шаруашылығы және арнайы бағыттағы мал шаруашылығы көрмелері болып бөлінеді. Әкімшілік-аумақтық көлеміне орай олар халықаралық, республикалық, облыстық, т.б. болып өткізіледі. Алғашқы ауыл шаруашылық көрмесі 1923 жылы өткізілді, 1939 жылдан Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесі тұрақты жұмыс істеп келді. Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің құрамында мал көрмесі елеулі орын алады. Қазақстанда қазіргі кезде жылына бір рет (негізінен, фермерлер күніне байланысты) облыстық деңгейдегі көрмелер өткізіледі.
Дереккөздер
Санат:Мал шаруашылығы Санат:Көрмелер
Фортификация
Фортификация (лат. fortificatio бекініс) — құн ілгері және соғыс барысында қарулы күштердің жауынгерлік қабілетін көтеру, әскери кимылдардың тиімділігін арттыру, әскерді, басқару орындарын, халықты және шаруашылық объектілерін қарсылас шабуылынан қорғау үшін жергілікті жерде бекіндірудің (Фортификациялық жабдықтаудың) теориясы мен практикасын қамтитын әскери-инженерлік өнер  саласы. Оған оперативтік стратегиялық немесе тактикалық жоспар бойынша салынған фортификациялық құрылыстар жатады. Фортификация әскери (далалық) және ұзақ уақытқа арналған болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Бехштедтштрас
Бехштедтштрас (Bechstedtstraß) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Веймар ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 258 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5.73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 71 006. Муниципалитеттің басшысы — Лотар Мёллер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Қорасан ата кесенесі
Ислам дінін уағыздау мақсатымен Хорасан қаласынан Сыр бойына келген Әбдіжалил баб мүрдесіне тұрғызылған. Әбдіжалил бабтың Хорасан аталуы жайлы екі түрлі дерек бар. Алғашқы деректе "шыққан каласына орай Хорасан аталды" делінсе, екіншісінде "бетіндегі корасан дағына байланысты Қорасан деген лақап атқа ие болған" деп топшылайды. Қорасан жайлы қазақ эпостарында да кезігеді. Алғашкы Хорасан мазарын шамамен 14 - 15 ғасырларда шикі қыштан көтерген. Қазіргі бізге келіп жеткен, қыштан өрілген қос күмбезді Хорасан мазары алғашкы мазардың қираған орнына күйдірілген қыштан (19 ғасырдың аяғы) қаланған. Құрылыс екі бөлмелі. Бас қасбеті оңтүстікке, қосалкы есігі батысқа қаратылып жасалған. Бөлмелер арасында аралык есік жоқ. Бас касбеті дәліз арқылы күмбезді шағын бөлмемен тұйықталады. Қорасан сағанасы есігі батысқа қараған үлкен бөлмеде. Шаршы планды астыңғы негізге бір-біріне жалғастыра 6 қырлы қос барабан өріліп, оның үсті күмбездермен көмкерілген. Хорасан мазары Сыр бойындағы жақсы сақталған діни құрылыстардың бірі.
Кесене
Тік төртбұрышты етіп күйдірілген кірпіштен қаланған Хорасан ата кесенесінің ұзындығы 16,35 м болса, ені 8,20 м. Қос күмбездің бірінің биіктігі 12 м, енді бірі 14 м екен. Ал төрт жерден қойылған діңгек тіреуіш қабырғаға қададан бұрын сән үшін салынған. Бұл тіреуіш Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің солтүстік беткейіндегі діңгекті еске түсіреді. Сондай-ақ, қос қабірдің бірінде «Әбдіжәлил Баб ұлы Хусеин-ата. ІХ-Х ғ», екіншісінде «Әбдірахманұлы Әбдіжәлил (Хорасан Ата) VІІІ-ІХ ғ» деген жазу бар. Бұл шамамен олардың өмір сүрген уақыттары болса керек. Зиярат жасаушылар алдымен Әбдіжәлил баптың ұлы Сұлтан Хусеин мүрдесі жерленген бірінші бөліміне кіріп, одан соң келесі есіктен Әбдіжәлел баб жатқан бөлмеге кіріп дұға қылады. Мазар маңында мұнан өзге жеті қабірдің сұлбасы жасалған. Осыдан он жыл бұрын, қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілгенге дейін кесене күмбездері ақшыл сұр түсті қаңылтырдан болса, кейін қышпен өріліпті.
Меккедегі қағбаның көшірмесі
Хорасан ата кесенесінің күнбатысында 100-110 м шамасында Меккедегі қағбаның көшірмесі орналасқан. Киелі жерге зиярат етуге келгендер қағбаны жеті рет айналып, Меккедегідей қажылық ғұрыптарын орындайтын көрінеді. Аудан тұрғындарының айтуынша, бұл ғимарат киелі орын емес, тек қажылыққа баратындарға «тәжірибеден» өтуге, яғни қажылық қағидаларын меңгеруге дайындық жасау мақсатында салынған деседі. Саз балшықтан, қақпасы солтүстік шығысқа қарата соғылған қағба көшірмесінде жайнамаз төсемей-ақ, кез-келген бағытқа қарап намаз оқыған адам Меккеде намаз оқығандай сауапқа кенеледі деген де сөз бар. Қожа Ахмет Ясауидің өзі осы Хорасан Атаға тәу ете келгенінде:
«Тоқсан машайхны артыңда көрдім,
Қаабаны Мәккәні алдыңда көрдім,
Зиярат ету
Мұнда зиярат етуге келушілер алдымен Хорасан атаның басына тоқтап, Құран бағыштайды. Одан соң әулиеден тараған ұрпақтардың бейіттеріне барып, ақ жаулықтарын іліп, армандарын айтады. Бұл ғимараттың қашан, қалай бой көтергені туралы дерек жоқтың қасы. Тек мұны ел аузында Хорасан атаның ұрпақтары салған деген сөз бар. Ал аңызға сенсек, ертеде Хорасан ата әр жұма сайын «Тотықұс» аралынан ақмаямен желдей ұшып, Меккеге барып, Бамдат намазын өтеп қайтады екен. Осыны сезген оның ұлы Хұсейін әкесіне: «Рұқсат етсеңіз, Меккедегі Кағбатілләні осында көшіріп әкелейін», – депті. Сонда баласын сынамақ болған әке рұқсатын берген деседі. Содан арада біршама күн өткен соң үйге кіріп келген баласы қағбаны әкелгенін айтып, түсіретін жерді сұрайды. Сыртқа шыққанында үй бойындай биіктікте кілем үстінде тұрған Қағбаттілләні көреді. Кенет аяқасты ит үріп, тауық шақырып, түйе боздап, ауыл азан-қазан болып кетеді. Сонда Хорасан ата: «Балам, сені сынайын деп едім, құдіретіңе сендім. Жерге түсірме. Қағбаның көлеңкесін сызып алайын, өзін қайта орнына апарып қой. Бұл жерде аяқ асты болады, өз орнында тұрғаны дұрыс» дейді. Қағбатілланың сол сызып алынған көлеңкесінің орнына топырақ үйіліп, ұзамай тұрғызған деседі ел. Міне содан бері оның құдіретіне иланған жұртшылық Меккеге бара алмаса да, Құрбан айт намазында сол Жаңақорғандағы «Қағбатілләні» айналатынды шы-ғарған. Осыдан бірнеше жыл бұрын «Қағбаны» 7 рет айналған адамның қажылығы өтеледі» деген сөз желдей ескесін, иланғандар ат арылтып келіп, келушілердің қатары көбейе бастаған. Кейін оған жергілікті шырақшылар тыйым салыпты. Қазір Қағба көшірмесінің ішінде VІІ-VІІІ ғасырлардан қалған тастар қойылған. «Тасқа қолыңды қойып, ең үлкен арманын айтқан адамның тілегі орындалады» дейтінге ұқсайды. Оның қаншалықты қисынға келетіні белгісіз.
Нейроғылым
thumb|right|200px|Көгершін миындағы [[нейрондар, Сантьяго Рамон-и-Кахаль (1899)]] Нейроғылым (Neuroscience) — жүйке жүйесін ғылыми зерттейтін ғылымдар тұтастығы. Бұл физиологияны, анатомияны, молекулалық биологияны, даму биологиясын, цитологияны, информатиканы және нейрондар, глия және нейронды желілердің іргелі және туынды қасиеттерін түсіндіруге арналған математикалық модельдеулерді өзара біріктіретін көпбейінді зерттеу жүйесі. Эрик Кандел үйренудің, жадында сақтаудың, іс-қылықтың, сезінудің және зерденің биологиялық негіздерін түсінуді биологиялық ғылымдарының "эпикалық тәуекелі" (epic challenge) ретінде сипаттаған болатын.
Қорасан ата кесенесі
Емдік қасиеті бар құдық
Алдағы уақытта бұл орын туристік орталыққа айналуы мүмкін. Кесене жанында емдік қасиеті бар құдық та бар. Келушілердің айтуынша, оның суын ішкендер ауруынан айығатын көрінеді. Ал, осы суға шомылу үшін арнайы орындар да қарастырылған. Жыл сайын, аптығып жететіндер қарасы артқан сайын кесене басындағы намазхана сынды арнайы орындар да көбейіп келеді.
Нейроғылым
Нейроғылымның ауқымы уақыт өте дамып, жүйке жүйесін әртүрлі масштабта зерттеу үшін қолданылатын түрлі тәсілдерді қамтыды. Нейроғалымдар қолданатын техникалар жеке нейрондардың молекулалық және жасушалық зерттеулерінен ұлғайып, мидағы сенсорлық, моторлық және танымдық міндеттерді кескіндеуге дейін кеңейді.
Қорасан ата кесенесі
Дереккөздер
Санат:Қызылорда облысы сәулеті Санат:Қазақстан кесенелері
Нейроғылым
Дереккөздер
Санат:Нейропсихология Санат:Нейроғылымдар Санат:Ми
Жаңа Өрмекші-адам: Кернеген қуат
Жаңа Өрмекші-адам: Кернеген қуат (ағылш. − The Amazing Spider-Man 2) − Марк Уэбб түсірген Marvel Comicsтің "Өрмекші-адам" комикстеріне негізделген суперқаһармандық атыс-шабыс; Жаңа Өрмекші-адамның сиквелі және жаңа тетралогияның екінші бөлімі. Өрмекші адамның рөлін тағы да Эндрю Гарфилд сомдайды, сонымен қатар фильмге Эмма Стоун, Джейми Фокс, Дэйн ДеХаан және Колм Фиори түскен. Тұсаукесері 3D және IMAX 3D форматтарда АҚШта 2014 жылдың 17 сәуірінде, ал Қазақстанда 2014 жылдың 24 сәуірінде көрсетіледі деп күтілуде. Естеріңізге сала кетсек, тетралогияның бірінші бөлімі қазақ тіліне тәржімаланған болатын. Меломан компаниясының ақпаратына сәйкес, екінші бөлімі де қазақ тіліне тәржімаланды.
Сюжеті
Питер Паркер Өрмекші-адамның кейпінде әлі шайқасып жүр. Көкесі Бенді өлтірген адамды іздеп жүр(Ол фильмнің үшінші маусымында "Мүйізтұмсықтың" рөліне шықпақ).
Бір күні жұмысқа асығып кетіп бара жатқан Макс Диплонды(Электро көлік қағып кете жаздады. Оны Питер құтқарып алады. Кейін Макстың туған күнінде ол тоққа түсіп, жауыз Электроға айналады.
Кейін Макс көшеге шығып бүкіл Нью-Йорктң тоғын өзіне тартып алады. Бұны білген Питер дереу қаланың орталығына шығады. Бірақ Макс оны мені өлтіргісі келді деп, оған қарсы шығады.
Питер Максты тәубасына келтірді. Бірақ сол кезде оның досы Гарри пайда болды. Ол Жасыл Гоблинге айналып келді. Ол оның сүйіктісі Гвенді аса қатты биіктіктен лақтырып ақырында Гвен қайтыс болды. Бірақ Гоблин әлі де өлмеді. Фильм режиссерлерінің айтуынша 2018 жылы түсірелетін фильмде Гарри Питерге көмектеседі дейді.
Тәржімасы
Жаңа Өрмекші-адам: Кернеген қуат фильмі Қазақстанды қосқанда әлемнің жеті тіліне аударылған. Автордың негізгі ойын қалтқысыз жеткізу мақсатында фильм ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аударылған. Картинаны қазақ тілінде тәржімалау жұмыстары 2013 жылдың қараша айында студияның келісімін ала салысымен басталған. Одан кейінгі айларда фильмді өндіруші студиямен келісімшарт жұмыстары одан ары жалғасты, дауыс сынақтары өтті. Картинадағы кейіпкерлердің дауысын дыбыстаған әртістердің сынағы Алматыда 2014 жылдың ақпан айында өтті. Әртістердің дауысын Қазақстанға арнайы келген Sony Pictures компаниясының мамандары бекітті. Фильмдегі бас кейіпкер − Питер Паркердің дауысын театр және кино әртісі − Мерей Әжібеков, Гвен Стейсиді − Әлима Қайырбекова, Максвелл Диллонды Азамат Қанапия дыбыстады. Қазақша режиссёрі − Айгерім Оңалбек. Ол бұған дейін "А-ға оралу", "Жүрегім менің − Астана" және "Қара киімділер 3" картиналарымен жұмыс істеген.
Ле-Мений-Бру
Ле-Мений-Бру (Le Ménil-Broût) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Алансон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,44 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61261, пошта индексі — 61250.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 179 адамды құрады. Халық тығыздығы — 52,03 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Кла-Игай
Кла-Игай — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нюролька өзенінің сол жағалауынан 101 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Science
Science (ағылшын тілінен «Ғылым» деп аударылады), сондай-ақ Science журналы деп те жиі аталады, Американың ғылымды дамыту қауымдастығы басып шығаратын, рецензияланған академиялық журнал. Ол әлемдегі ең үздік академиялық журналдардың бірі
Science журналының бас кеңсесі Құрама Штаттардың Уашингтонында, ал екінші кеңсесі Біріккен патшалықтағы Кембриджде орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Журналдар Санат:АҚШ журналдары Санат:Ағылшын тіліндегі журналдар
Роршвир
Роршвир (Rorschwihr) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Рибовилле округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,47 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 68285, пошта индексі — 68590.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 397 адамды құрады. Халық тығыздығы — 160,73 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Сен-Мартен-д'Арберу (Франция)
Коммунаның INSEE коды — 64489, пошта индексі — 64640.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 314 адамды құрады. Халық тығыздығы — 21,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Ла-Вилья-де-Дон-Фадрике
Ла-Вилья-де-Дон-Фадрике (La Villa de Don Fadrique) — Испаниядағы қала. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Манча-Альта-де-Толедо ауданында (комарка) орналасқан.
Сен-Мартен-д'Арберу (Франция)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Ла-Вилья-де-Дон-Фадрике
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4170 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 83 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 83 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)
Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігінің іріктеу турнирі 107 құраманың арасында өтті. 1974 жылғы әлем чемпионы ГФР құрамасы мен турнир қожайындары Аргентина финалдық турнирге іріктеусіз жолдама алды.
Құрлықаралық плей-офф
КОНМЕБОЛ/УЕФА
Санат:Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі
Дроза
Дроза (Drosa) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Кётен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 615 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 82 070. Муниципалитеттің басшысы — Зигрид Лауэ.
Вердело
Вердело (Verdelot) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Провен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 25,60 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77492, пошта индексі — 77510.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 732 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сан-Грегорио-Матезе
Сан-Грегорио-Матезе (San Gregorio Matese) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Казерта провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1057 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 56 км² шамасында. Пошта индексі — 81010.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Papa Gregorio I.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Уайт Рок (Нью-Мексико)
Қала тұрғындарының саны 6045 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 18.6 км² шамасында. FIPS коды — 35-84740.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Мексико қалалары
Көшер Байбосынов
Байбосынов Көшер (1921, Адай уезі, Ақшымырау ауылы – 1995) – соғыс ардагері, шопан. 1942 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, жеңісті Еуропа жерінде қарсы алған. 1945 – 85 ж. «Бозащы», «Ақшымырау» кеңшарларында шопан болып еңбек еткен. Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Антропогендік жүйе
‎
Антропогендік жүйе
Антропоген, антропогендік жүйе - геологияда ұзақтығы 700 мың млн жылға жуық кайнозойдың қазіргі ең соңғы (төрттік) жүйесі (кезеңі). Плейстоцен және голоцен деп бөлінеді. Плейстоценде жоғары ендіктерде климаттың бірнеше рет суынуы мен жылынуының ауысымдары материктік мұз басу мен мұз- дықсыз атыраптарда ылғалды климаттың тұрақтануымен жалғасты. Бұл кездегі ең маңызды окиға — Жер бетінде адам пайда болды.
Мұнай геологиялық аудандастыру
Мұнай геологиялық аудандастыру — ipi геологиялық нысанды мұнай-газ геологиялық сипаттамаларының жоғары дәрежедегі біртектілігімен сипатталатын бір-біріне бағынышты бөліктерге жүйелі түрде жіктелу. Мұнай және газ кенорындарының кеңістікте орналасуларының анықталған заңыдылықтарына, олардың түзілу және сақталу жагдайларына негізделген. Мұнай аудандастырудың негізгі мақсаттары: мұнай мен газ іздестіру үшін мұнай мен газға деген келешегі бар және келешегі жоқ түрлі дәрежедегі мұнайлы-газды нысандарды бөлу; мұнай мен газ іздестіру жұмыстарының қолайлы бағыттарын таңдап алу үшін зерттелетін нысандардың түрлі бөліктерінің мұнай мен газға деген мүмкіндіктері тұрғысынан бағасын беру.
Антропогендік жүйе
Антропогендік аккумуляция
адамның қарекетінің салдарынан жер бедерінің үйінділерден және шайындылардан тұратын (корғандар, үйінділер, бөгеттер, қазындылар және тағы да басқалары) аккумуляциялық пішіндерінің түзілуі.
Мұнай геологиялық аудандастыру
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Антропогендік жүйе
Антропогендік бедер
адамның шаруашылық карекетінің әсерінен пайда болған немесе едәуір өзгерген бедер пішіндерінің жиынтығы. Бедердің антропогендік өзгеруі жерді мелиорациялау (террасалау, беткейлерді белестеу, суару және коріздеу торларын жасау) кезінде, құрылыстар (үйінділер, дамбалар, ойық- тар, каналдар) салған кезде, бұзылған ландшафтыларды қалпына келтіргенде қалыптасады.
Антропогендік жүктеме
табиғи ортаның кейбір құрамдастарына (жер бедеріне, топыраққа, өсімдікке, жануарлар дүниесіне және тағы да басқалары) немесе тұтастай ландшафтыға тікелей және жанама антропогеңдік-техникалық әсерлердің дәрежесі.
Антропогендік ландшафт
адамның мақсатты қарекеті салдарынан, сондай-ақ табиғи ландшафтыны әдейілемей өзгертуі барысыңда пайда болған географиялық ландшафт.
Антропогендік топырақтар
адамның қарекетінің нәтижесінде түзілген топырақтар. Мысалы, ауыл шаруашылығы жерлерінің, көшетханалар мен жылыжайлардың өте құнарлы топырақтары.
Антропогендік факторлар
табиғаттың кейбір құрамдастары мен табиғи кешендеріне адамның әр түрлі қарекетінің әсерінен туындайтын факторлар.
Антропогендік экожүйелер
Aдам өзгерткен немесе адам қолдан жасаған мәдени экожүйелер.
Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:География және геодезия
Шаю (жуу) гидролизі
Шаю (жуу) гидролизі - силикаттар мен алюмосиликаттардың саз минералдарына дейін ыдырауы. Осыдан кейін еритін құрамбөліктердің кремнийсіз шайма сумен жуылып кетуі нәтижесінде алюминийдің, темірдің, титанның және баска гидролизатор элементтердің бос тотықтары мен гидрототықтарына дейін ыдырайды.
Дереккөздер
Санат:Геология
Гудрон
Гудрон— мұнай қалдықтарынан алынатын, сусымалы, тұтқыр қара шайырлы масса. Битумдар алу үшін шикізат. Отын ретінде, электр кабеліне оқшаулағыш материал, сондай-ақ жол салу жұмыстарына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Мұнай өнімдері
Жаңа таймас
Жаңа таймас — Башқұртстанның Куюргазин ауданындағы ауыл, Таймас ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 563 адамды құрады. Пошта индексі — ?, ОКАТО коды — ?.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Деветинци (Бургас облысы)
Деветинци (Деветинци) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Карнобат қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 8474. Телефон коды — 05525. ЕКАТТЕ коды — 20448.
Дучка
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
Шурньяк
Шурньяк (Chourgnac) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Периге округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,96 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24121, пошта индексі — 24640.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 73 адамды құрады. Халық тығыздығы — 10,49 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Солтүстік Гбач
Солтүстік Гбач (Бач, Павна) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пинега өзенінің оң жағалауынан 68 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 59 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
NGC 6760
Ашылуы
Бұл нысанды 1845 жылы 30 наурызда Hind John Russell астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6760 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: GCL 109.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бүркіт (шоқжұлдыз)
Ағаш күбі
Ағаш күбі — жалпақ жұқа тақтайлардан құрастырылып, құрсауланған ыдыс.
Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Санат:Терминология
Плелан-ле-Пети
Плелан-ле-Пети (Plélan-le-Petit) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Динан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 21,23 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 22180, пошта индексі — 22980.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1761 адамды құрады. Халық тығыздығы — 82,95 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Гавриловка (Икса тармағы)
Гавриловка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Икса өзенінің сол жағалауынан 229 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Чулым өзенінің құйылысынан Кеть өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Чулым, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қызылқұм суару жүйесі
Қызылқұм суару жүйесі — Шардара ауданы жерінде. Сырдария өзені мен Шардара даласының батысында, Қызылқұм шөлі аралығында орналасқан. 1967 жылы іске қосылған. Басын Шардара бөгенінен алып солтүстікке қарай Сүткент тұсында батысқа бұрылып Сырдарияға қосылады. Суы реттеуші жүйелер арқылы ағызылған. Қызылқұм суару жүйесі бас каналдан (ұзындығы 97,2 км), су реттеуші автоматтандырылған басқарудан тұрады. Жүйе алабында күріш, мақта өсіріледі.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан суару жүйелері Санат:Түркістан облысы
Көшер Байғазиев
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Түтінді порох
Түтінді порох (қара) — күкірт, калийлы немесе натрилы семитра және ағаш көмірінің механикалық қоспасы. Түтінді порох соққы, үйкеліс және әсіресе отқа сезімтал. Ол ғимараттардың сыртын қаптайтын тастарды қопару жұмыстарында қолданылады. Сонымен қатар от өткізгіш бауларды жасауға пайдаланылады. .
Дереккөздер
Санат:Химиялық қосылыстар
Густав Холоубек
Густав Холоубек (Gustaw Teofil Holoubek) (21.04.1923 жылы туған,Краков-06.03.2008,Варшава) - поляк актері.
Рөлдері
Театрда Гец (Сартрдың "Пері мен тәңірісінде"), Эдип(Софоклдың"Эдип патшасында"),Гамлет, Ричард II(Шекспирдің осы аттас трагедияларында),ал кинода (1953 жылдан) Феликс Дзержинский ("Жеңіс солдатында"), Куба ("Тұзақта",1958),Анджей ("Заң мен кулакта",1964), Наполеон("Марыся мен Наполеонда",1966) т.б. рөлдерді орындады.
Қолданылған әдебиет
Санат:1923 жылы туғандар Санат:1921 жылы қайтыс болғандар Санат:Актерлер
Құл Өтемісұлы
Құл Өтемісұлы – ХІХ ғасырда Талдықорған өңірінде өмір сүрген айтыскер ақын. Құлдың “Ассалаумағалейкум, Есім төре”, “Түйенің бір ұраны кебек екен”, “Атқа мініп текешік болып тұрған”, “Садырдың Нияз деген батыры бар”, “Бәйгеге маңқа айғырды қосып тұрмыз” атты жырлары сақталған. Фольклорлық мұраларды жинаушы Ә.Диваев Жетісу өңіріндегі экспедиция кезінде (1921) Құлдың “Өлең сөздің данасы сөз баққанға” атты өлеңін, т.б. шығармаларын жазып алған. Ақынның “Әкем өліп, жете алмай жастай қалдым” өлеңі “ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” жинағында жарық көрді (1985).
Дереккөздер
Санат:Қазақ ақындары
Құдаш Мұқашев
Құдаш Мұқашев (1932-1971) - Қазан айында бұрынғы Талдықорған облысының Ақсу ауданына қарасты Сүттікент ауылында туған. Қапал педагогикалық училищесін бітірген. Бірнеше жыл аудандық газет редакциясында және партия қызметтерінде болған. 1965—1970 жж. «Қүрақсу» қой кеңшарында партком хатшысы болып қызмет істеген.
IC 2692
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1384189, NPM1G +11.0274.
Құдаш Мұқашев
Еңбектері
Лирика саласында қалам толғаған, ақ өлеңмен бірнеше драмалық шығармалар жазған. «Дала дастаны», «Парторг» драмалары М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылған. Шығармалары: Өлеңдер. А., "Жазушы», 1962; Бұл қай түлік. Балаларға арналған өлеңдер. А., «Жазушы», 1963, Жолаушы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964 Дүбір. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971 Дала дастаны. Поэма мен өлеңдер. А. «Жазушы», 1975.
IC 2692
Сыртқы сілтемелер
IC 2692 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Құдаш Мұқашев
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:1932 жылы туғандар Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Папарацци
thumb|right|Папарацциді бейнелеп тұрған мүсін, [[Братислава]]
Сөздің шығу тарихы
Бұл сөз бастауын Федерико Феллинидің 1960 жылы түсірілген «Тәтті өмір» фильмінен алады. Бас кейіпкердің Папараццо (актер Вальтер Сантессо) деген фотограф досы болған. Папараццоның түптұлғасы италияндық фотограф, әрі Ф.Феллинидің досы Тацио Секкьяроли болған. Бұл кейіпкерді режиссер мінезі беймаз, әрі жылмақай етіп бейнелеген. Федерико бұл атты өзінімен бірге бір мектепте оқыған, тез сөйлу манерасы болғаны үшін Папараццо деп атап кеткен досынан алғандығын айтқан. Кейін Папараццо сөзі жекше түрден көпше түрге аударылып, Папарацци делінетін болды, және де басқа тілдерде де осылай аталатын болды.
Диана ханшайымының өлімі
Кейбір деректерге сенсек, 1997 жылы 31 тамызда, Парижде, ағылшын ханшайымы Диана папарацци ізіне түскеннен соң көлік апатынына ұшырап, қайтыс болды. Бірақ 2008 жылы өткен сот шешімі бойынша, бұл көлік апатты ханшайымның көлік жүргізушісінің мастығымен қоса, аңдып бара жатқан көлік жүргізушілерінің кесірінен болды.
Санат:Журналистика
Калофер (Пловдив облысы)
Калофер (Калофер) — Болгариядағы қала. Пловдив облысына қарасты Карлово қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3113 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4370. Телефон коды — 03133. ЕКАТТЕ коды — 35496.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пловдив облысының елді мекендері
Дедуктивтік универсалийлер
Дедуктивтік универсалийлер ( Universalia - общий, всеобщий ) - тілдік универсалиялар теориясында барлық тілдерге міндетті универсалийлер, барлық белгілі тілдерде орын алған құбылыстар индуктивтілерден өзгеше.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
Гоябейра (Минас-Жерайс)
Гоябейра (Минас-Жерайс) (Goiabeira (Minas Gerais)) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Вали-ду-Риу-Доси мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Айморес экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 711 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 111,592 км² шамасында. Халық тығыздығы — 24,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1997 жылы құрылған.
Силвэр Лэйк (Миннесота)
Силвэр Лэйк (Silver Lake) — Миннесота штатының McLeod округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 837 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.9 км² шамасында. FIPS коды — 27-60376.
Қырылу
Қырылу — өзендер мен көлдерде су жануарларының (негізінен, балықтардың) жаппай қырылуы. Суда еріген оттек мөлшерінің азаюынан (қыста суқойманың қатуының, суды әр түрлі түске айналдыратын балдырлардың қарқынды дамуының салдарынан) немесе суда улы заттардың пайда болуынан (өнеркәсіптің тазартылмаған ақаба суларының шығарылуы, егіс даласынан улы химикаттарды шаю) туындайды.
Дереккөздер
Санат:Биология
Мұнайды газсындандыру
Мұнайды газсындандыру - өндіріліп жатқан мұнайдан ондағы еріген метанды, этанды, пропанды, сондай-ақ күкіртсутекті, азотты, көмірқышқыл газын бөліп алу. Буланудың әсерінен бензиндік фракцияның шығынын азайту, бір фазалы мұнайдың тасымалын қамтамасыз ету, сораптық агрегаттар жұмысының тиімділігін жоғарылату үшін жүргізіледі. Кәсіпшілік жағдайында ұңғымадан шығатын мұнайдың қысымын сатылы төмендету және мұнайды сұйық (су, мұнай) және газ фазаларына белу арқылы іске асы- рылады. Ақырғы процесті бумен жібітіп тазарту бағанында - стабилизаторда жүргізеді.
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Эндрю Файер
Эндрю Захари Файер (Andrew Z. Fire, ж.т. 27 сәуір 1959, Пало-Альто, Калифорния) — американдық ғалым, молекулалық генетик. Стэнфорд университетінің профессоры.
Жағалаулық шөгінділер
Жағалаулық шөгінділер - жаға белдемінде жаралатын, фациялары әркелкі, қабаттылығы әр түрлі аккумуляциялық жиылымдар. Бастапқы материалының жаралу тегіне қарай 2 топқа бөлінеді: 1) теңізге өзендер әкеліп, толқындар қайта түзетін шөгінділер; 2) жағалар мен сутүбі абразиясының нәтижесінде жаралатын шөгінділер. Жағалаулық шөгінділердің көпшілігін ірі түйірлі материал құрайды, сонымен бірге олардың құрамында лагуналық майда түйірлі түзілімдер де кездеседі. Құрамына әр түрлі фациялық типті: жағажайлық, атыраулық, лагуналық, суасты беткейінің марштық шөгінділері, теңіз аккумуляциялық түзілімдері мен теңіз аккумуляциялық пішіндері және т.б. кіреді. Жағалаулық шөгінділердің геологиялық қимасына линза тәрізді жатыс тән.
Эндрю Файер
2006 жылы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын Крейг Мелломен бірге «РНК-интерференциясын — белгілі бір гендердің қызметін бәсеңдету әсерін ашқаны» үшін алды.
Жағалаулық шөгінділер
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Табиғат
Эндрю Файер
Өмірбаян
27 сәуірде 1959 жылы Пало-Альтода (Калифорния) дүниеге келген. Білімді Берклидегі Калифорния университетінде (1978) және Массачусетс технологиялық институтында (1983) алды. 1986 - 2003 жылдары Карнеги институтында эмбриология бөлімшесінде жұмыс істеді (Балтимор, Мэриленд). 1989 жылдан Джонс Хопкинс университетінде профессоры. 2003 жылдан Стэнфорд университетінің медицина мектебінде патология және генетика профессоры.
АҚШ Ұлттық ғылым академиясы және Американдық өнер және ғылым академиясының мүшесі (2004 жылдан).
Еңбектері
Кішірек жазу
Сілтемелер
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Молекулярлық биологтар Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Неа Саламис Фамагуста (футбол клубы)
Неа Саламис Фамагуста ФК немесе Неа Саламина Фамагуста ФК FC (Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου) Аммохостос қаласының кәсіби футбол клубы. Қазіргі уақытта Ларнака қаласында орналасқан.
Антропологиялық типтер
Антропологиялық типтер  — адамдардың екінші, үшінші дәрежелі морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне, белгілі бір географиялық орталыққа таралу деңгейіне қарай жіктелуі. Өзара морфол. және тарихи жақындықтары бар топтар аймақтық көлемде қосылып, 2-қатардағы кіші раса тобын құрайды. Бұлардың антропол. бірлігі 1-қатардағы раса тобын құрайды. Адам баласы антропол. бөлініс бойынша үш үлкен расадан тұрады: монғолоид, еуропеоид және негроид. Бұлардың әрқайсысы бірнеше кіші нәсілдерге бөлінеді. Мыс., монголоидтар Орталық Азия өңірлеріндегілері — Орта Азия (өкілдерінің бірі — моңғолдар) және Байқал (өкілдері буряттар, тувалықтар) топтары болып ажыратылады. Сонымен қатар екі үлкен раса қосындысынан пайда болған кіші топтары да бірнеше А.т-ге бөлінеді. Солардың біріне көне еуропеоид пен ертедегі монғолоидтардың бірнеше ғасырлар бойы өзара араласуынан пайда болған метистік оңтүстік сібір — тұраноид расасы жатады. Оның өзі үш аумақтық А. т-ге немесе варианттарға жіктеледі: қазақстандық, тянь-шаньдық және алтай-саяндық. Негізгі өкілдері: қазақ, қырғыз, хақастар. Бұл А.т. арасындағы айырмашылықтар: қазақстандық типте осы метистік топтарды басқаларымен өзара салыстырғанда еуропеоидтық белгілері басым келеді, ал хақастарда керісінше монғолоид белгілері басым. Қырғыздар болса осы екі метистік топтың аралығына жатады. Былайша айтқанда, үшеуінің қайсысы болса да моңғолоидтық пен еуропеоидтық нәсілдер аралығындағы метистік А. т. өкілдері болып қала береді. Сөйтіп, А. т. — жүйедегі ең кішкентай ұсақ топтың құрылымы. Мұндай А. т-ге кейде бір немесе екі-үш этник. топтың өкілдері кіреді. А. т. сипаттамаларының негізінде гуманитарлық қауымдастық топтарының ортақ белгілері емес, морфол. ұқсастықтар заңдылықтары жатыр.
Санат:Нәсілдер
Қара құрдым
thumb|240x240px|Қара құрдымның тұңғыш тікелей суреті, [[Messier 87 ]]
Қара құрдым (black hole) — жойқын тартылыс күші арқылы бүкіл материя мен жарық нұрын еш жібермей, өзіне тартып ала алатын, массасы өте ауыр жұлдыз дене (үңгір емес).
Массасы белгілі шамадан жоғары тұрақты жұлдыз өзінің термоядролық реакциясына қажетті отыны таусылған соң тартылыс күшінің әсерінде ішіне қарай шұғыл жемірілуден деформацияланып қара құрдым пайда болады. Қара құрдымның массасы өте жоғары, тартылыс күшінің өрісі тым жойқын болғандықтан, ешқандай материя, магнитті толқын, жарық жылдамдығында қозғалады делінетін жарық радиациясы одан қашып құтыла алмайды (оның бетіне түскен жарық ешқашан кері шағылыспайды), сыртқа еш жарық шығармайды. Құрдымның "қара" деп аталу себебі: ол оқиға көкжиегіне (Event Horizon) түскен бүкіл жарықты сорып алады, жарық шағылыспағандықтан, оны термодинамикадағы абсолютті қара дене ретінде қарастыруға болады. Демек, ол қап-қара дене болып ештеңені, тіпті өзін де көрсетпейтіндіктен, "қара тесік" деген мағынада "black hole" деп аталған. Қазақша "құрдым" сөзі "біткен, құрыған, жоғалтушы, жоюшы, тауысушы, ақырластырушы" мағынасында айтылған. нобай|оңға|300px|Үлкен Магеллан тұмандығындағы қара құрдымның ұқсатылған суреті, күшті тартылыс күшінен кеңістік иілген Қара құрдымның айналысында математикалық жолмен дәлелденген оқиға көкжиегі (Event Horizon) деген қабат бар, ол оқиғалардың енді ары қарай айқындалмайтын, оның ар жағын бақылау, өлшеу мүмкін емес шек-шекарасы өңірі есептеледі. Квант өрісі теориясы оқиға көкжиегі радиация бөлетінін дәлелдейді, сонымен қатар айрықша температуға да ие болатыны айқындалған. Осы температура Қара құрдымның массасына кері пропорционал болғандықтан, олардан бөлінетін радиацияның мөлшерін анықтау қиынға соғады.
Жұлдыздық дене Ғаламатжұлдыз ретінде жарылыс жасағанда нейтрондар арасындағы өзара тебу күші сыртқы қысу күшінен асып кетеді де, ол жоғары тығыздыққа ие нейтрон жұлдызына айналады. Сол кезде осынау жойқын қысым күшіне ештеңе төтеп бере алмайды да, жұлдыз үздіксіз кішірейіп, ең соңында Қара құрдымға айналады. Қазірге дейін ең кішкене қара құрдым 3.8 күн массасына тең. 400px|frame|alt=Schwarzschild black hole|[[Гравитациялық линза арқылы ұқсатылған қара құрдым, жұлдыздың артқы көрінісіндегі деформацияны да байқауға болады.]]
Қара құрдымды тіке бақылау мүмкін емес, бірақ жанама тәсілдер арқылы оның бар екенін, шамасын, оның басқаларға қаншалық күш түсіріп жатқанын зерттеуге болады. Зат (жұлдыз) әдетте жұтылудан бұрын жоғары температураға ие ультракүлгін сәулесі мен рентген сәулесін төңірегіне шығара бастағанда, оның Қара құрдымның ырқына құлай бастағаны белгілі болады. Қара құрдымның белгісі тұрақты жұлдыздар мен галактикалардың, тұмандықтар мен жұлдыздар тобының Қара құрдым төңірегінде үйіріліп, өз орны мен массасынан айырыла бастағанда, жанама түрде Қара құрдымның бар екендігі айқындалады. нобай|оңға|200px|Шварцшильд қара құрдымы айналасындағы Эйнштейн сақинасын шолу. Қара құрдым — қазіргі физика тарихында жұрттың жаппай назарын аударған тақырыптардың бірі. Фантазиялық әдебиетте, кинода, тіпті БАҚ-тарда қара құрдым туралы айтылымдар көп кездеседі. Бүгінге дейін Қара құрдымды астрономия, физика және астрофизика саласындағы көптеген зерттеушілер бірдей қолдады және ол туралы көптеген есептеулер мен бақылау қорытындыларын жариялады. Ақыры адамзат Қара құрдымның кескінін де суретке түсіре бастады.
Аса алып Қара құрдымның тұңғыш суреті
thumb|right|300px|Аса алып [[эллиптикалық галактика Мессье 87-нің өзегіндегі алып қара құрдым. Үлкендігі күннен 7 млрд есе үлкен, суретті тұңғыш рет Оқиға Көкжиегі Телескопы (10 сәуір, 2019ж.) жария етті.]] Адамзат баласы аса алып қара құрдымның кескініне тұңғыш рет көз салды. Бұл 2019 жылы суперкомпьютердің, бес құрлыққа орналасқан сегіз телескоптың, жүздеген ғалымдар мен аса ауқымды деректер қорының нәтижесі. Бұл зерттеу жобасы - Оқиға Көкжиегі Телескопы (the Event Horizon Telescope. EHT) деп аталып, тікелей эфирде 10.04.2019ж. халықаралық баспасөз конференциясын өткізді. Бұл сурет әлемдегі астрономия оқулықтарына тіке материал ретінде еңгізілетін болады. Ол Эйншейннің Жалпы мағынадағы салыстырмалы теориясын тағы дәлелдеді, астрофизикаға жаңа бет ашып, ғарыш туралы түсінігімізге жаңа мазмұн қосты.
Қара Құрдым өте тылсым ғарыштық құбылыс екені белгілі. Осыған дейін ол теория жүзінде дәлелденгенімен, галакиткалар өзегінде болуы мүмкін деп болжанғанымен, бірақ нақты мынау деп расталған жоқ болатын.
Ал, бұл суреттегі айналасын атқылаған жарық қоршаған қара шар аса жойқын Месье 87 (M87) галактикасының өзегінде орналасқан болып, жер шарынан 53 млн жарық жылы қашықтықта жайласқан. ЕНТ зерттеушілерінің есептеуі бойынша, бұл қара құрдымның массасы біздің күніміздің массасынан кем дегенде 7 млрд есе үлкен екен. М87 галактикасы соған дейін де ғарышты телескоппен шарлаушылардың қызығуын оятқан еді. Кейбір алғашқы суреттер бойынша оның орталығынан үлкен плазмалық ағын бүркіліп жатқандай көрініпті. Ғалымдар бұл бүркуді Қара Құрдымдық оқиға көкжиегіне қатысты деп жорамалдайды. М87 қара құрдымының жоғары жылдамдығы субатом бөлшектеріне жоғары жылдамдық сыйлап, олар ғарышқа атылып шығып, сол арқылы оны ғарыштан байқауға мүмкіндік туады. Сөйтіп айналасына шашыраған субатомдар жалыны оны алыстағы ортасы қараңғы астрономиялық жарық шоғына айналдырған.
Бұл сурет көпке жарияланардан бұрын қатысты сала мамандарының күрделі сараптауынан өткен болатын. Ақыры, қара құрдым суретін түсіру алғаш рет сәтті болғаны расталды.
Зерттеушілер қара құрымның қалай өсуін және қандай материалдар қара құрдымның оқиға көкжиегіне сіңіп жатқанын білгісі келеді. Бұл зерттеу сондай-ақ біздің Құс жолы галактикасының ортасындағы Мерген А Қара құрдымын түсіндіруге де көмектесері анық.
Әсіресе, бұл зерттеу Эйнштейн теориясын дәлелдеуге де көмек береді. Оның гравитациялық толқынды түсіндіретін жалпы мағынадағы салыстырмалы теориясының өмірге келгеніне 100 жылдан асты.
Қара құрдымның жаңа суреттері
нобай|оңға|250px|Қара құрдым жүйесі (ағылшынша) Таяуда алып қара құрдымның жаңа фотолары жарияланды.
6,5 миллиард күн массасындай, диаметрі 38 миллиард километр келген алып қара құрдымның поляризацияланған жаңа фотосын 2021 жылы 24 наурызда "Astrophysical journal"-ында жарияланды, кейінгі байқағандай ол магнит өрісі сызықтары болуы мүмкін.
Бұл қара  құрдым жершарынан 55 миллион жарық жылы қашықтағы алып галактика ортасында орналасқан, галактика ішінде кем дегенде 1 триллион жұлдыз бар дейді, диаметрі 120000 жарық жылы келеді екен.
2019 жылы сәуірдің 10-ы алғашқы қара құрдым байқалған еді, онда фото бұлыңғыр болатын, қазіргі фотода сызықтар алма-кезек орналасқан.
Бұны жершарының әр жерінде орналасқан 8 радио телескоптан құралған The Event Horizon Telescope байқаған.
Айтпақшы, егер диаметрі 1300000 километр болған күн кездейсоқ қара құрдымға айналса, онда ол диаметрі тек 3,5 километрге кішірейюі керек болады. Әдетте қара құрдымнан жарық құтыла алмайды, бірақ Stephen Hawking қара құрдым қара емес, ол сұр, одан аз мөлшердегі бөлшектер ұзақ уақыттан кейін құтыла алады деген еді.
Екінші Қара Құрдым болуы мүмкін бе?
Қара құрдым көлеңкесінің алғашқы кескінін алған Оқиға Көкжиегі Телескопы (EHT) коллаборациясы 2021 жылы 1 сәуірде Бикештегі M87 галактикасының кеңейтілген кескінін жариялады. Жаңа деректерге сәйкес, галактика орталығында қара құрдымға ұқсас екінші нысан бар болып шықты!
Алайда жалпы салыстырмалылық теориясына сәйкес, бұл екі нысан, гравитациялық толқындар шығара отырып, бірігіп кетуі тиіс. Сондықтан бұл көлеңкелерді қара құрдымдар емес, басқа ғарыштық нысан, мысалы қараңғы материядан түзілген алып шарлар түсіруі ықтимал. Әрине, мұндай құрылым осы уақытқа дейін ешқашан бақыланбады, дегенмен бүгінгі күні бәрі де мүмкін.
Бейресми ақпарат бойынша, Швед корольдік ғылым академиясы, қара құрдымдардың түзілуі жалпы салыстырмалылық теориясының салдары екенін ашқаны үшін 2020 жылғы Нобель сыйлығын иеленген физик Роджер Пенроузға, мәселенің мән-жайы анықталғанша сыйлықты кері өткізе тұруға ұсыныс жасаған. 89 жастағы ардагер ғалымның қандай жауап бергені белгісіз.
Құс жолы центріндегі жойқын қара құрдым
Қара құрдым көлеңкесінің тарихтағы алғашқы кескінін алған Оқиға Көкжиегі Телескобы (EHT) коллаборациясы 2022 жылы 12 мамырда баспасөз мәслихатын өткізді. Онда адамзат өмір сүретін Күн жүйесі орналасқан Құс жолы галактикасының орталығындағы Мерген A* (Sagittarius A*) аса ауыр қара құрдымының кескіні жұрт назарына ұсынылды.
Құс Жолының орталығындағы Мерген A* аса ауыр қара құрдымы Күннен 4,3 миллион еседей ауыр, және бізден 27 000 жарық жылы қашықтықта. Салыстырмалы түрде айтсақ, Мессье 87 (M87) галактикасы — Бикеш шоқжұлдызында болып, ол бізден 55 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның орталығындағы M87* аса ауыр қара құрдымының массасы — 6,5 миллиард Күн массасындай. Бұл шамалар жақында ғана дәлірек өлшенген болатын.
Мерген А* қара құрдымының оқиға көкжиегінің радиусы 12 млн км шамасында. Бұл санның мағынасын түсіну үшін салыстырмалы түрде айтсақ, Күн диаметрі 1,4 млн км, Меркурий орбитасының радиусы 58 млн км, Плутон орбитасының радиусы 6 млрд км, ал Вояджер-1 ғарыш аппараты орбитасының радиусы 23,4 млрд км.
Теориялық негіздеу тарихы
нобай|[[Хаббл ғарыш телескопы|Хабл телескопының көмегімен алынған кескін: M87 белсенді галактикасы. Галактиканың ядросында тұжырым бойынша қара құрдым орналасқан. Суреттен 5 мың жарық жылы қашықтықтағы релятивистік ағын да байқалады.]] Жарықты кері шағылыстырмайтын, үлкен тартылыс күшке ие, массасы өте тығыз денелердің болу мүмкіндігі туралы ең алғаш айтқан XVIII ғасырда ағылшын геологі Джон Митчел (John Michell) болды. Ол 1788 жылы Генри Кавендишке жазған бір хатында осы идеяны алға қойған. Оның айтуынша, күнмен тең салмақтағы аспан денесінің радиусы тек 3км ғана болса, онда бұл аспан денесі көрінбейді, нұр атаулыны түгел өзіне жұтып қояды.
1796 жылы әйгілі француз ғалымы Пьер-Симон Лаплас: "салмағы 250 күнге тең келетін, диаметрі жер шарындай тұрақты жұлдыз тартылыс күшінің әсерінде ешқандай жарықты сыртына қоя бермейді. Сол себепті әлемде үлкен жарық шығаратын денені біз байқай алмаймыз," — деп жазды. Лаплас Ньютонның бүкіл әлемдік тартылыс заңын негіз етіп, Қара құрдымның радиусын есептеуге талпынды. Оның есептеуінше, бұл аспан денесінің бетіндегі тарту жылдамдығы — жарық жылдамдығынан жоғары болған аспан денесі. Әрқандай зат егер бұл жылдамдықтан төмен жылдамдықпен қозғалса, онда ол осы денені айналуды айтпағанда, алысқа ұзап кете алмайды, егер бетіндегі тарту жылдамдығы жарық жылдамдығынан зор болса, онда ешқандай жарық сәулесі құтыла алмайды. Бетінен еш жарық шықпаған соң, енді ол бүкілдей қара дене болып көрінеді." "Вlack hole" терминін тұңғыш рет 1968 жылы АҚШ астрофизигі Джон Уилер қолданғанымен, Лапластың жоғарыда баяндаған аспан денесі дәл осы Қара құрдым екені айқын. thumb|left|400px|Жер шары және ол иген кеңістік 1915 жылы желтоқсанда Альберт Эйнштейн кең мағынадағы салыстырмалы теориясын жариялаған соң бір айдан кейін (1916), неміс астрономы Карл Шваршильд Эйнштейннің өріс теңдеулерінің нақты шешімін беріп, нүктелік сапа мен сфералық сапа туғызған тартылыс күш өрісін түсіндірді, Шваршильд метрикасы және Шваршильд радиусы қатарлы ұғымдарды қалыптастырды. Бұл есептеулер бойынша, егер мәлім аспан денесінің бүкіл массасы өте кішкентай "тартылыс күші радиусы" аумағына дейін сығылса, барлық материя мен энергия ішінде қамалып қалады да, ол сыртқа қарата қараңғы болмысқа айналады, сөйтіп Қара құрдым пайда болады. Бұл қара құрдымның алғашқы толық сипаттамасы болып, оның шамасы салыстырмалық теориясы арқылы есептелді.
1934 жылы неміс астрономы Вальтер Бадер мен Швейцария астрономы Фриц Цвиккидің зерттеулері бойынша, қартайған үлкен массаға ие тұрақты жұлдыздардың өзегі енді қайтып термоядролық реакция арқылы жоғары энергия туғыза алмағанда, тартылыс күшінің әсерінен сыртынан ішіне қарай жемірілу басталады, ол Нейтрон жұлдызға не қара құрдымға айналады.