cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лэндон Донован
Клубтық
АҚШ-тың "Кэл Хит", "Академия IMG" клабтарының түлегі. Кәсіпқой карьерасын 1999 жылы Германияның "Байер" клубында бастады. Леверкузендік клубта анау айтқан жарқырамады, көбіне фарм-клубында доп тепті, кейін АҚШ-тың "Сан-Хосе" клубына жалға берілді.
2005 жылы отанына оралып, "Лос-Анджелес Гэлекси" клубында ойнады. 2014 жылға дейін осы клубқа тиесілі футболшы болды, арасында "Баварияда", "Эвертонда" жалда ойнады. 2007 жылы командаға Дэвид Бекхэм келді де, Лэндон капитандықтан Бекхэм үшін бас тартты. Сол жылы Солтүстік Америка суперлигасының үздік мергені атанды.
2009 жылдың басында Бекхэм "Миланға" кетті де, Лэндон қайтадан капитандық міндетті қолға алды.
2014 жылы футболдан кетті де, 2016 жылы 34 жасында "Лос-Анжелес Гэлэксиге" қайта оралды.
Ұлттық құрама
Құрама сапында 12 жыл бойы ойнап, төрт дүркін КОНКАКАФ чемпионы атанды. Құрама сапындағы соңғы ойынын 2014 жылы 10 қазан күні Эквадорға қарсы жолдастық кездесуде өткізді.
Сілтемелер
Санат:АҚШ футболшылары Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Байер 04 ФК ойыншылары Санат:Лос-Анжелес Гэлакси ФК ойыншылары Санат:Бавария ФК ойыншылары Санат:Эвертон ФК ойыншылары Санат:Леон ФК ойыншылары Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары Санат:АҚШ футбол жаттықтырушылары
Денсаулықтың генетикалық негіздері
Тұқым қуалаушылық және қоршаған орта факторлары
thumb|[[ДНҚ ]] Қоршаған орта химиялық, физикалық және биологиялық (вирустар) факторлар әсерінен ластанады. Олар тірі жасушаларға әсер етіп, оның генетикалық бағдарламасын өзгертеді. Мұндай заттарды мутагендер деп атайды. Әр түрлі факторлардың әсерінен пайда болатын тұқым қуалайтын өзгерістерді мутация дейді. Үлкен қалалар және түрлі өнеркәсіп орындары суды пайдалана отырып, улы-зиянды қалдықтарын өзендер мен көлдерге құяды. Олар сол ортада өмір сүретін өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік жағдайына кері әсерін тигізеді. Фабрикалар мен зауыттар, жылу орталықтары, автокөлік пен ұшақтар, ғарыш кеңістігіне ұшатын ракеталар ауаны түтінмен ластап, зиянды улы газдар бөліп шығарады. Әсіресе ракеталар жанармай ретінде пайдаланатын гептил қосылысының қоршаған ортаға, жануарлар мен адамдарға мутагендік әсері бар екені дәлелденіп отыр. Ауыл шаруашылығында мол өнім алу мақсатында зиянды өсімдіктер мен жәндіктерге (шегіртке) қарсы түрлі химиялық улы заттар (пестицидтер) қолданылады, олар топырақты уландырып, жер асты суларына өтіп, оларды ластайды.
Aтом жылуын пайдалану, атом бомбаларын сынаудың салдарынан ауада, суда және топырақта радионуклидтердің мөлшері артып отыр. Мутагендік қасиеті бар заттар дене жасушасына әсер етіп жазылмайтын ауруларды тудырады. Мысалы, радионуклидтер сүйектердің қызыл кемігіне жиналып, қанның ақ түйіршіктерінің көбеюіне, қатерлі ісік ауруына әкеп соғады. 1986 жылы Чернобыль АЭС жарылуы және Семей жеріндегі 1949—1963 жылдары жер бетінде жүргізілген атомдық сынақтардың нәтижесінде пайда болған радионуклидтер тірі организмдердің жыныс жасушаларына әсер етіп, басқа да тұқым қуалайтын аурулардың түрлерін туғызды. Қазір адамдарда үш мыңға жуық мутантты белгілер кездеседі. Мутант дегеніміз — мутацияның әсерінен пайда болған даралар. Олардың 87%-ы тұқым қуалайтын болса, 13%-ы биохимиялық, иммунологиялық, физиологиялық, т.б. өзгерістерге жатады. Көпшілік мутациялар адамның жүйке жүйесіне, миға әсер ететіндіктен, баланың ақыл-ойы кем болып туады. Осыған байланысты көп балалар мектеп бағдарламасын игере алмайды.
Тұқым қуалайтын аурулар
Адамда тұқым қуалайтын аурулар екі үлкен топқа бөлінеді. Олар гендік аурулар және хромосомалық аурулар деп аталады.
Хромосомалық аурулар
thumb|[[Хромосома|left |150px]]
Хромосомалар санының өзгеруінен және олардың құрылымының бұзылуынан пайда болады. Бұл аурулар мутацияның түріне байланысты синдромдарға бөлінеді. Хромосомалық аурулардың негізгі себептері жыныстық жасушаларының мейоздық бөліну кезіндегі хромосомалардың гаметаларға теңдей ажырамауы, соның нәтижесінде жыныстық хромосомалар санында ауытқулардың болуы. Мысалы, Клайнфельтер синдромымен ауыратын адамдардың кариотипі: (44 + ХХY = 47); әрдайым ер адамдар ауырады. Олар жыныс бездерінің жете дамымауымен, ақылының кемістігімен, аяғының ұзын болуымен және бойының ұзын, басының кішкентай болуымен сипатталады. Бұл синдромның жаңа туған сәбилер арасындағы кездесу жиілігі 0,15% шамасында.
Гендік аурулар.
Гендердің өзгеру нәтижесінде пайда болған тұқым қуалайтын ауруларды гендік аурулар дейді. Гендік ауруларды тұқым қуалау ерекшеліктеріне қарай төрт топқа бөледі.
Тұқым қуалайтын аурулардың алдын алу және емдеу.
Тұқым қуалайтын ауруларды емдеу өте қиын. Бірақ қазір биохимиялық әдістердің көмегі арқасында зат алмасу процесінің бұзылуынан болатын жүзден астам ауруларды алдын ала анықтап, емдеу тәсілдері белгілі болды. Мысалы, фенилкетонуриямен ауыратын балаларды алдын ала анықтап, оның тағамдарына фенилаланинге кедей тамақтарды беру арқылы емдейді. Шет елдерде жаңа туған баланы міндетті түрде фенилкетонуриялық анализден өткізеді. Галактоземия — тұқым қуалайтын ауру, ол галактоза ферментінің жұмыс істемеуінен, бауыр және басқа ағзаларға әсер етіп, ауруға әкеліп соқтырады. Бұл аурудан жаңа туған балаларға сүті жоқ тамақтар беру арқылы емдеуге болады. Вильсон ауруы адамның органдарында (бауыр, бүйрек, мида) химиялық элемент мыстың артық жиналуынан туындайды. Бұл ауруды емдеу үшін организмге мыспен байланыс түзетін қосылыстар енгізіп, сыртқа шығарады. Жоғарыда келтірілген хромосомалық синдромдарды емдеуде микроэлементтер қолданылады. Бұл емнің нәтижесінде жазылып кетпесе де, аурулардың, әсіресе ауру балалардың дамып жетілуіне көмектеседі. Алтысаусақтылық, жарғақсаусақтылық, еріннің жырық болуы, жүректің жақтаулы қақпақшаларының жетілмеуі, т.б. кемтар ауруларды хирургиялық жолмен қалпына келтіруге болады. Тұқым қуалайтын ауруларды болдырмау үшін қоршаған ортаны ластанудан сақтау, аналардың денсаулығын сақтауға көмектесу, улы дәрілерді колдануға рұқсат етпеу, тағы басқа шараларды орындау керек. Қан топтары және резус фактор. Адамда қан топтарын бір ғана ген бақылайды. Осы геннің үш түрлі аллелі бар. Олар: ІА Р і°. Генотипі і° і° болып келетін адамдар бірінші топқа, генотиптері ІА іА немесе JA jo — екінші, ІВІВ немесе РІ° — үшінші, ІАІВ — төртінші топқа жатады. Қан топтарының тұқым қуалайтынын білудің үлкен практикалық маңызы бар. Мысалы, қан құю кезінде бірінші топқа жататын қанды барлық адамдарға құюға болады, екінші топты тек екінші және төртінші топқа, үшінші топқа жататын қанды тек үшінші және төртінші топқа, ал төртінші топқа жататын қанды тек төртінші топтағы қаны бар адамға құюға болады.
Мақсаты — генетикалық кеңес беру және тұқым қуалайтын ауруларды алдын ала болжау.
Консультацияның бірінші кезеңі аурудың диагнозын анықтаудан басталады. Ол үшін шежіре, цитогенетикалық, биохимиялық, т.б. әдістерді қолданады. Екінші кезеңінде — ұрпақты анықтау. Аурудың табиғаты анықталған соң, дәрігер-генетик генетикалық талдаудың нәтижесінде теорияға сүйеніп, генетикалық есептерді тұжырымдап, оның шешу жолдарын қарастырады. Мысалы, ата-ананың біреуі, не екеуі де ауру болған кезде немесе екеуі де сау, бірақ олардың ата тегінде ауру ген болған жағдайда, ауру бала тууының мүмкіндігін айтуға болады. Кейбір жағдайда отбасында бірінші бала ауру болып туғанда, екінші баланың сау болуының ықтималдығын анықтайды. Консультацияның үшінші кезеңінде ауруды жазбаша түрде қорытындылайды. Отбасының мүшелеріне аурудың генетикалық табиғаты туралы толық түсінік беріп, шешім қабылдауға көмек етеді. Сонымен адамның денсаулығын жақсарту үшін санитарлық ағарту жұмыстарды, әсіресе адамдардың тұқым қуалаушылығы жөніндегі білімді тереңдете түсіп, сауаттылықты көтеру қажет. Перзенттері жоқ ата-аналар, үйлену алдында тұрған жастар, өздерінің болашақ ұрпақтарының саулығы туралы дәрігер-генетик мамандардан кеңес алса, артық болмас еді.
Дереккөздер
Генетика
Санат:Биология
Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы
Тарихы
Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігінің «Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» РМК 1993 жылы 22 шілдедегі № 642 Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің қаулысымен және 1993 жылғы 21 қаңтардағы № 1090 Президент үкіміне сәйкес ғылымды ұйымдастыру және республиканың ғылыми-техникалық әлеуетін дамыту мақсатында құрылған. Осы орайда келесі мәселелер құруға негіз болды:
Құрылысы және кадрлық әлеуеті
«Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» РМК құрамына осы мекемеге қарайтын жетекші зерттеу институттары мен тау-кен және металлургия саласының кәсіпорындары кіреді:
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК орталық аппарат құрылымында келесілер қызмет атқарады:
Ұлттық орталықтың кадрлық құрамы шамамен 900 адамды құрайды, оның ішінде 36 ғылым докторы, 66 ғылым кандидаты, 40 академиктер (Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының - 4 адам, Халықаралық минералдық ресурстар Академиясының - 2 адам, Қазақстан Республикасының Минералдық ресурстар академиясының - 4 адам, Халықаралық Ақпараттандыру академиясының - 8 адам, Халықаралық «Экология» академиясының - 3 адам, Ұлттық жаратылыстану академиясының - 7 адам, Ұлттық инженерлік академиясының - 4 адам, Халықаралық термоэлектро академиясының - 1 адам, Халықаралық инженерлік академиясының - 1 адам), 9 корреспондент-мүшелер, 61 сыйлық иегерлері (Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлықтың - 17 адам, академик Қ.И. Сәтбаев, Е.А. Бөкетов, Ш.Е. Есенов, Ө. Жолдасбеков және Д.А. Қонаев атындағы сыйлықтардың – 38 адам).
Орталықты ҚР ҰҒА академигі, техника ғылымының докторы, білім, техника және ғылым саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жәрменов Әбдірәсіл Алдашұлы басқарады.
Қызметі
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК қызметінің негізгі бағыттары кен-металлургиялық циклінің барлық кезеңдеріндегі: кенді қазу, байыту, өңдеуден бастап тауарлы өнім алғанға дейінгі мәселелерді жүйелік шешуге бағытталған. Негігзгі бағыттарға келесілер кіреді
Енгізу
Ұлттық орталықта жасалған ғылыми-техникалық әзірлемелер мынадай отандық өндірістік кәсіпорындарда ендірілген: «Бақыршық тау-кенөндіру кәсіпорны» ЖШС, «Қазхром» ТҰК АҚ, «Қазмырыш» ЖШС, «Қазақмыс» Корпорациясы ЖШС, «Алел» ФИК АҚ, «Сары Қазына» ЖШС, «Қостанай минералдары» АҚ, «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК АҚ, «Васильковск КБК» АҚ, «Өркен» ЖШС, «Тау-кен компаниясы» ЖШС, «ССТКБӨБ» АҚ, «АрселоМитталТеміртау» АҚ, «NOVA-ЦИНК» СП ЖШС, ENRC және т.б.
«Химпром» Жамбыл фосфор зауыты мен Теміртау химия-металлургия зауыты марганец балқымасын шығаратын өндіріс болып қайта мамандандырылды.
Екібастұз қаласында кешенді жаңа ферросиликоалюминии балқымасын алатын шағын өндіріс құрылды.
Қарағанды қаласында күйдірілмейтін энергетикалық көмірден – арнаулы кокстің – көміртегін қалпына келтіретін жаңа түрін өндіретін кәсіпорын ұйымдастырылды.
Өзінің құрылымы мен жартылайфункционалды қасиеттеріне байланысты Қазақстан импорттайтын бірқатар химиялық өнімдерді алмастыра алатын, күріш қыпығын өңдеуден алынатын кремнийкөміртегі мен органикалық өнімдер өндіретін кәсіпорындар құрылуда.
«Бақыршық кен өндіру кәсіпорны» ЖШС-де күйдіріп-цианиттеу жүйесі бойынша «Бақыршық» кенорындарының көмірлі-мырышты алтынқұрамды кендерін өңдеу жөніндегі технологияны жүзеге асыру қолға алынды.
Қарағанды облысындағы Саран қаласы мен Жаңаарқа кентінде көмірді термототықтырып кокстеу технологиясын жүзеге асыруға орай завод құрлысын салу қолға алынды.
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК қызметі Казақстанмен ғана шектеліп қоймайды. Ұлттық орталық алыс, жақын шетел әріптестерімен де тығыз байланыста. Ұлттық орталықтың технологиялары бойынша Италия, Канада, Боливияда қорғасын зауыттары, Өзбекстан мен Қазақстанда мырыш зауыттары салынды, Ресейде мырыш зауыты, Қытай, Ресей, Қырғызтан, Өзбекстанда алтын өндіретін фабрикалар салынуда. Қытайдағы жұмыс істеп тұрған қорғасын зауытын жаңарту мен жаңа құрылыс салуда КИВЦЭТ қондырғысы мен КИВЦЭТ-үрдістерін пайдалануға лицензиялық келісім-шарт жасалынды. Қырғызстанда ферросиликоалюминий зауыты құрылысының жобалық қужаттамасы дайындалуда және Канада мен Исландияда ұқсас зауыттардың құрылысы бойынша келіссөз жүргізілуде.
Жазылу
«Промышленность Казахстана» атты журналы жарияланып тұрады. 2000 жылдың маусым айынан бастап шығарылады. Мерзімділігі: жылына 4 нөмір. Журналда талдаулар, шолулар, «Мұнай», «Энергетика», «Индустрия», «Сараптама», «Технологиялар», «Стандарттау», «Экология», «Заңнамалар» айдарларында мамандардың пікірлері, сонымен қатар «Технологиялар тендері» бөлімінде ғылыми нәтижелер жарияланады.
Басымдықтар мен негізгі қызмет түрлері
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК Қазақстандағы өнеркәсіптік өндірістің технологиялық деңгейі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін инновациялық технологияларды құру, дамыту және енгізу арқылы жоғары технологиялы өнімдер өндірісі үшін қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және ұйымдастыру мақсатында геологиялық барлау, минералды және техногендік шикізатты өндіру және қайта өңдеу саласындағы мәселелерді жүйелі шешуді қамтамасыз етеді.
«Қазкерн» геология және минералдық шикізаттың экономикасы институты
Қазақстан Республикасының жер қойнауын, минералды ресурстарды кешенді жүйелі түрде зерттеу және геология мен барлау технологияларын дамыту үшін оларды экономикалық бағалауды қамтамасыз ету үшін құрылған.
Д.А. Қонаев атындағы ТКІИ
Тау-кен өндірісін ғылыми-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады:
ШҒЗТКМтүсмети
Қорғасын, мырыш және ілеспе металдар өндірісінің ғылыми-техникалық деңгейін жоғарылататын технологиялар мен жабдықтарды жасауға және іске асыруға маманданған, бұл келесі мәселелерді шешуді қамтамасыз етеді: шикізат базасын дамыту және нығайту, минералды ресурстарды кешенді пайдалану, материалдық және отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеу, тауарлық өнімдердің сапасын жақсарту және ассортиментін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау, еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік шеңберлерін кеңейту. Институт ғылыми зерттеулер жүргізеді:
«Қазмеханобр»
Ағызынды мен ауыз суларды тазарту, табиғатты тиімді пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау, полиметал мен алтын құрамды кендерді байыту саласында жасалған тиімділігі жоғары технологияларды жүзеге асыру, соның ішінде: Түсті, қара, сирек және асыл металдар кендерін және кенсіз шикізатты кешенді өңдеу саласында: Техникалық жобалау саласында: Қоршаған ортаны қорғау саласында:
Ж. Әбішев атындағы ХМИ
Металлургияның қара және түсті металдар саласы бойынша ғылыми-техникалық зерттеулер жүргізуге мамандардырылған, әрі металлургия өндірісінің барлық саласы бойынша ғылыми-техникалық қызметтердің барлық түрін атқара алады: шикізатты дайындаудан бастап дайын өнімге дейін, төмендегі басым бағыттар бойынша: республиканың тау-кен металлургия кешенін дамытудың басым бағыттары және мақсатты ғылыми-техникалық бағдарламалар бойынша үкіметтің шешімдері бойынша ұсыныстар әзірлеу; тау-кен металлургия кешені өнімдерін стандарттау және сертификаттау бойынша жұмыстар жүргізу.
Металлургия орталығы
Тау-кен металлургия саласының технологияларын жетілдіруді, өндірістік және жартылай өнеркәсіптік ауқымда ғылыми-техникалық әзірлемелерді өндірістік-тәжірибе сынақтан өткізуді, өңдеуді және коммерцияландыруды, өнімді сертификаттауды қамтамасыз етуге арналған.
Нұр-Сұлтан филиалы
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК-ның заң шығарушы және атқарушы билік органдарымен, министрліктер мен мекемелермен, даму институттарымен өзара әрекеттесуі; ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, атап айтқанда жаңа буын отқа төзімді және ілеспе материалдарды жасау саласында жүзеге асырады.
Сілтеме
Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Приморье
Приморье ұғымы келесі мағыналар береді:
II Альбер (Монако ханзадасы)
thumb|right|200px| Альбер II (фр. Albert II), толық есімі — Альбер Александр Луи Пьер Гримальди — Монаконың князі,Валентинуа герцогі.
Өмірбаяны
1958 жылы 14 наурызда Монако-Вилльде дүниеге келген. Балалық шағынан түрлі спорт түрлерімен (футбол, жүзу, дэюдо) шұғылданған. Қысқы Олимпиада ойындарының 5 мәрте жеңімпазы. 1985 жылдан бастап ХОК мүшесі. 1985 жылы Ралли Декарға қатысқан. Альбер Солтүстік Полюсте болып қайтқан (16 сәуір 2006 жыл) алғашқы монарх. Ол БҰҰ-мен тығыз қарым-қатынаста болған. Альбер Халықаралық Наполеон Қоғамдастығының Құрметті Президенті болып есептеледі.
Жеке өмірі
Альбер көп жыл бойы отбасы құрмағанына қарамастан некесіз туған 2 баласы бар. 2010 жылы Альбердің Шарлин Уиттистокқа сөз айтады. Шарлин ОАР-ның жүзушісі, мектепте мұғалім болып жұмыс атқарады. Олардың некелесуі 1 шілде 2011 жылы өткен.
Марапаттары
Санат:14 наурызда туғандар Санат:1958 жылы туғандар Санат:Монакода туғандар Санат:Ланвеок-Пульмик әскери-теңіз мектебі түлектері Санат:Амхерст колледжі түлектері Санат:Әулие Карл орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Тәж орденінің (Монако) Үлкен крестінің иегерлері Санат:Гримальди орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Мәдени еңбек орденінің иегерлері Санат:Құрмет легионы орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Еңбегі үшін француздық орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Академиялық пальма орденінің командорлары Санат:Итальян Республикасы алдындағы еңбегі үшін орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Мальталық Ар және Берілгендік орденінің Үлкен крестінің иегерлері және ханымдары Санат:Мальталық Ар және Берілгендік орденінің Үлкен крестінің иегерлері - бальдары Санат:Pro Merito Melitensi орденінің шынжырының иегерлері Санат:Васко Нуньеса де Бальбоа орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Перу күні орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Арыстан орденінің (Сенегал) иегерлері Санат:Иерусалимдегі Құдайдың қасиетті қабірі орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Мали Ұлттық орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Буркин-Фасо Ұлттық орденінің Ұлы офицерлері Санат:Стара Планина орденінің иегерлері Санат:Иордандық Өрлеу орденінің иегерлері Санат:Ұлы Витаутас орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Румыния жұлдызы орденінің шынжырының иегерлері Санат:Әулие Марина орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Әулие Агата орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Хуан Мор Фернандес орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Хосе Симон Каньяс орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Нигер Ұлттық орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Польша Республикасы алдындағы еңбегі орденінің Үлкен крестінің иегерлері Санат:Король Томислав орденінің иегерлері Санат:Ливандық Еңбек орденінің Үлкен лентасының иегерлері Санат:Француздық Теңіздегі еңбек орденінің иегерлері Санат:1 дәрежелі Князь Даниил I орденінің иегерлері Санат:Швеция королі Карл XVI Густавтың 70-жасы медалінің иегерлері Санат:Айрықша еңбегі үшін (Словения) орденінің иегерлері Санат:1987 ғы 7 қараша орденінің Үлкен лентасының иегерлері Санат:Монако регенттері Санат:Монако князьдары Санат:Қазіргі мемлекет басшылары Санат:ХОК мүшелері Санат:Монако бобслейшілері Санат:Монако автошабандоздары Санат:Ралли «Дакар» автошабандоздары Санат:1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының боблейшілері Санат:1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының боблейшілері Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының боблейшілері Санат:1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының боблейшілері Санат:2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының боблейшілері Санат:Спорттың бірнеше түрінен спортшылар Санат:XXI ғасыр саясаткерлері Санат:Арыстан орденінің (Сенегал) Ұлы офицерлері Санат:Монако раллишілері Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері Санат:МГИМО-ның құрметті докторлары
Төртқұдық
Елді мекендер:
Басқа мағыналар:
Төртқұдық - Павлодар облысы Екібастұз қаласынан батысқа қарай орналасқан алтын кен орны.
Санат:Айрық беттер
Қаратау-сүт
Қаратау-cүт - сүт өнімдерін шығаратын өндірістік кәсіпорын, акционерлік қоғам. Бұрынғы Қаратау сүт зауытыты негізінде құрылған (1997). Кәсіпорын күнделікті тұтынылатын пастерленген сүт (тәулігіне 6 т), айран (4 т), қаймақ (2 т), сүзбе, ірімшік, йогурт (3 т), сары май, т.б. сүт өнімдерін әзірлейді. З-т өнімдері Жаңатас, Тараз, Алматы, Қызылорда, Байқоңыр қалаларында сатылады. Кәсіпорында 50 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын жетекшісі – С.Ә. Қойшыбек.
Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”
Роман Сергеевич Мелёшин
Роман Сергеевич Мелешин - 1983 жылы 26 маусымда Петропавл қаласында туған. Орыс. Әкесі - Мелешин Сергей Владимирович, кәсіпкер. Анасы - Мелешина Любовь Сергеевна, марқұм. Омбы олимпиадалық резервтегі республикалық училищесінің дене тәрбиесі факультетін бітіргөн (2003), жаттықтырушы-оқытушы. Азия чемпионатының қола жүлдегері (2009).
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша балуандар Санат:Қазақстан балуандары
Жоғарғы Талас жолы
Жоғарғы Талас жолы - ерте ортағысарда Талас пен Шу өңірі арқылы өткен  керуен жолы. Бұл жол Тараздан Шелжіге барып, одан Сус, Күл, Такабкент, Дех Нави  қалалры  арқылы Таластың  жоғары ағысын өрлеп  барып, Өтмек асуынан асып,  Сусамыр өңіріне, онан әрі  Шу өзенінің  жоғарғы  ағысынан  Шуды жағалап,  Ыстықкөлдің  батыс жағасына шыққан,  Жоғарғы Талас жолы Қырғыз Алатауындағы Мақбал, Шұңқыр, Қызылқайнар,  Көкқия, Түйеасу, Ақсу, Соқұлық, Қарақол, Шамсы асулары арқылы өтетін Түрік жолына  қосылып,  Шу мен Талас өңірі  қалалрын батыс пен шығыс  қалаларымен  байланыстырып тұрған.
Дереккөздер
Санат:Тараз Санат:Тарих
1580 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1580 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1580 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Пәкістан әнұраны
Транслитерация Pāk sarzamīn shād bād Kishwar-e-hasīn shād bād Tū nishān-e-`azm-e-`alīshān Arz-e-Pākistān Markaz-e-yaqīn shād bād
Pāk sarzamīn kā nizām Qūwat-e-ukhūwat-e-`awām Qaum, mulk, sultanat Pā-inda tābinda bād Shād bād manzil-e-murād
Санат:Ұлттық әнұрандар Санат:Пәкістан мемлекеттік рәміздері
Нұсқабай Құлымбетов
Нұсқабай Құлымбетов (1900, Маяқұм ауылы -1961, сонда) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949). Әкесі — Құлымбет сол өңірге аты белгілі, мыңдап мал өсірген дәулетті азамат болған. Ол кеңес үкіметінің алғашкы жылдарында мал-мүлкі тәркіленіп, сотталатын болған соң, Ташкент төңірегіндегі Көктерек деген жерге көшіп кеткен. Кейін оның баласы Құлымбетов елге оралып, мал бақкан. Ленин орденімен марапатталған. Маяқұм, Темір аудандарында Құлымбетов атында көше бар.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Социалистік еңбек ерлері
Панча шила
Панча шила, бес ұстаным — бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципі. Алғаш рет 1953 жылы Қытайдың Тибет автономия ауданы мен Үндістан арасындағы сауда жүргізу туралы келісімінде орын алып, келесі жылы екі елдің үкімет басшыларының арасында жасалған коммюникеде бекітілген.
Қырғи қабақ соғыс қызып тұрған кезде әлемнің әр түпкірінде жаңадан құрылған көптеген мемлекеттер Панча шила принциптеріне қолдау көрсетті. Ол Азия және Африка елдерінің Бандунг конференциясында кеңейтіліп, 10 принципке жеткізілді. Конференция барлық елдерді әлемдегі отаршылдық жүйені күйретуге, тұрақты бейбітшілікті орнатуға, әр халықтың бостандығын құрметтеуге, саяси-экономикалық, мәдени ынтымақтастыққа негізделген өмір сүруге шақырды. Панча шила принциптері халықаралық қатынастарда өз мәнін жоғалтпай, ең маңызды шарттар мен келісімдерде орын алып келеді. Олар Қазақстанның басқа елдермен жасасқан құжаттарына да негіз болуда.
Дереккөздер:
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Тозаңдық улану
Тозаңдық улану (Майская больезнь) - көп жағдайларда ашық ұрықтың санының бұзлуы нәтижесінде және аралардың тозаңдық улы: аконита, тегеурінгүл, тамырдәрі, шомырсарымсақ, қазанақ және де тағы басқа өсімдіктермен улануы салдарынан болады.Сонымен қатар улы емес өсімдіктердің тозаңында   егер оған улылық әсері бар микроорганизмдер өсетін болса,олар да улануға әкеліп соқтыруы мүмкін.
Ветеринарлық санитарлық бағасы
Тозаңдық улану улы өсімдіктердің гүлдеуі кезінде болады.Тозаң жинағына бұл уақытта қолдан, яғни жасанды түрде арарларды ұясынан шығуын болдырмау керек. Мұндай жағдайда арарларды 33 % қант сиропымен  қамтамассыз ету керек және де  араларды басқа орындарға орналастыру қажет. Ауру аралардың балтозаңын қолдануға рұқсат етілмегендіктен, аурудың созылмалы түрі кезінде ара ұяларының шеттерін балтозаңмен ауыстырып қояды. Ауру бал семьясына бірнеше күн литрлеп сұйық қант сиропын немесе жақсы гүл балын береді.
Түптік шөгінділер
Түптік шөгінділер — 1) табиғи, сондай-ақ техногендік заттектерден суқойма ішінде физикалық-химиялык және биохимиялық процестер нәтижесіңде су объектісінің түбіңде түзіліп тұнбаға түсетін түптіктасындылар мен қатты бөлшектер. Т.ш. организмдер мекендеуге жарамды (тасты, малтатасты, гравийлі, құмды — ірі және ұсақ құм, сазды, лайлы, ірі және ұсақ детрит, тотықтырғыш процестері басым ірі органикалық қалдықтар) және жарамсыз (лай, ірі және ұсақ детрит, тотықсыздандырғыш процестері басым ірі органикалық қаддықтар), целлюлоза-қағаз фабрикаларының ағашты талшықтарынан, сал ағызудың қалдықтарынан, мұнай өнімдері төгілген кез келген грунттардан пайда болған антропогендік грунттар болып бөлінеді; 2) алаптың табанын жапқан шөгінділер. Су түбіндегі ағыс жылдамдығы белгілі мәннен төмен болған жағдайда ағынмен еріген қатты зат бөлшектері су түбіне шөгіп қозғалыссыз түптік шөгінділер қалыптастырады. Турбулентті ағыстарда түптік аккумулятивті бедер (тізбек, жал) қалыптастырушының негізі көзіне түптік шөгінділердің белсенді алмасу қабаты жатады. Алаптардың немесе суқоймалардың сипатына қарай Т. мұхиттық, теңіздік, көл, өзен шөгіңділеріне жіктеледі.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
NGC 7481
NGC 7481 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Ормонд Стоун астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7481 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
Статикалық кинетикалық әдістер
Статикалық кинетикалық әдістер— химиялық реакцияның кинетикасы мен механизмін зерттеу әдістері; әрекеттесуші қоспа құрамының немесе басқа қасиеттерінің уақытқа тәуелділігін анықтауға негізделген, бұдан барып кинетикалық теңдеу мен жылдамдық [[константасы табылады.
Орақбай
thumb|Alt=A|Жамбыл облысы Орақбай (1841, Жамбыл облысы Талас бойындағы Түймекент мекені – 1917, Шу ауданы) – ақын. Жасынан ақындығымен елге танылған. Өлеңдерінде замана жайын, өмір мен жастық шақ туралы жырлады. “Бәсеке мал жинауды әдет етті” атты өлеңінде ел арасында кеңінен етек алған ұрлық-қарлық, зорлық-зомбылық, барымта, жесір дауы секілді қиянат істер мен ел басқарғандардың байлық жолында бәсекеге түскен жемқорлық әрекеттері батыл сынаған. 1880 жылы Жиенбай ақынмен айтысқан. Ақын өлеңдері баспасөз беттерінде жарияланған, әдеби мұрасы ҚР ҰҒА Әдебиет және өнер институтында сақтаулы.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әдебиеті Санат:Тұлғалар
Эрика Кейн
Эрика Кейн (Erica Kane) — «Барлығы менің балаларым» деген ұзаққа созылған америкалық телехикаяның кейіпкері.
Символдық Интеракционизм
Символдық Интеракционизм - Батыс әлеуметтануындағы және әлеуметтік психологиядағы теориялық-әдіснамалық бағыт. Ол негізінен, әлеуметтік өзара дербестілік катынастардың символдықтарын зерттеңці. Оның негізін салушы философ, әлеуметтанушы және әлеуметтік психолог Дж. Г.Мид (1863 - 1931). Оның пікірі бойынша әр адам баска адамдармен қарым-катынастары арқылы "әлеуметтік менді" (яғни әр адамның "мені" өзіндік тұрғыдаи алғанда, "кіммін, басқалармен калай қатынаса аламын" сияқты түсініктерін біртұтас) қалыптастырады. Қоғамдағы адамның мөні адамдар арасындағы қарым-қатынастардың мазмүны анықталады. Ал қатынастардың мазмүны әртұрлі рөлдер, мән тұрғысында қалыптасады. Адам соларды түсіну, оларды өз бойына, іс-әрекетіне сіңіру арқылы басқа адамдармен тұрақты, мақсатты қатынастарға түсе алады. Қазіргі әлеуметтануда Символдық Интеракционизмнің екі бағьтты бар: чикаголық (Г.Блумер], Т.Шибуни], А.Сросе], т.б.) және айовлық (М.Кун], Т.Партленд, т.б.). Егер, біріншілері қарым-қатынас, қозғалыс-көріністеріне, әлеуметтік символдардың шығу, калыптасу, күнделікті пайдалану жақтарына баса көңіл аударса, екіншілер қоғамда орныққан тұрақты символдардың маңызын жоғары бағалайды.
Эрика Кейн
Эриканың ролін телехикаяның басынан аяғына дейін, яғни 1970 жылдың 16 қаңтарынан 2011 жылдың 23 қыркүйегіне дейін америкалық актриса Сьюзан Луччи орындады. TV Guide жұрналының мәліметі бойынша, Эрика Кейн сөзсіз ең танымал телехикая кейіпкері болып саналады.
Дереккөздер
Санат:Кейіпкерлер
Символдық Интеракционизм
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Терминология
Роккаджовине
Роккаджовине (Roccagiovine) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Рим провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 293 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 33 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 20.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
IC 3494
IC 3494 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1812401, Reiz 2516, NPM1G +27.0367.
Баптизм
thumb| [[Көне акроним (монограмма) аты Иисуса Христа ]] Баптистер – христиандық протестанттық діни ағым. Баптистердің пікірінше, шынайы Шіркеу - шіркеулік иерархияны қажетсінбейтін дінге сенушілерден тұрады. Шіркеудің мемлекеттен болінуін талап етеді. Жалпы, баптистер қатып қалған діни наным-сенімдерден аулақ, өз идеологиялық негізін Евангелиядан алады. Оларға қатаң моральдық принциптер тән, мысалы.: темекі шегуге, спирттік ішімдіктер ішуге тыйым салынады. Англиядан кейін АҚШ бүл дінді таратудың әлемдік орталығы болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Саясат Санат:Дін
Сәлем салу
Сәлем салу - дәстүр.
Келіннің жанұядағы қызметі мен әдептілігінің белгісі, ата-енесіне, қайын жұртына деген құрметі мен сәлемі. Беташар кезінен бастап сәлем салу басталады. Сәлемді ата-баба салтымен иіліп немесе тізесін бүгіп салады. Ал сәлемге ие болған адам: - Бақытты бол, балам! - деп ықыласын білдіреді немесе қарт аталар мен аналар жас келіннің маңдайынан иіскеп, бақыт пен берекет тілейді. Жас келін бір үйдің берекесін кіргізетін болашақ ана болғандықтан, ата-ене үйлі-жайлы болып, бала-шағалы болуларына үлестерін қосады. "Жақсы келін - қызыңдай, жақсы күйеу - ұлыңдай" деп қазақ даналары бекер айтпаған.
Келіннің келін болып түсе сала, өзіне артылған міндеттері бар. Таңертең ерте шай қою, дастарқан жайып шай беру, үй тазалығы, ауылды жерде - ошақ басындағы қызметі, мал жайғастыруы, сиыр сауып, күбі пісу. Келін болып түскен күннің ертеңіне-ақ, таңертеңгісін, осы тірліктерге араласпас бұрын, ізеттілік көрсетіп, ата-енесіне тізе бүгіп, сәлем салады. Келін үлкендер алдында орамал тартып жүреді. Ол да ұлкендерге көрсеткен құрмет.
Ли Торилья
Ли Торильо (исп. Graeme Lee Torrilla; 3 қыркүйек 1997 жыл) — гибралтарлық футболшы, Гибралтар Ұлттық футбол құрамасының шабуылшысы.
Клубтық
"Лайонс Гибралтар" клубының түлегі. 2016/17 жылғы маусымды осы клуб сапында өткізді.
2017 жылы "Монс Кальпе" клубына ауысты.
2020 жылы "Линкольн Ред Импс" клубына өтті.
Ұлттық құрама
Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш кездесуін 2020 жылы 5 қыркүйекте УЕФА Ұлттар Лигасында Сан-Мариноға қарсы өткізіп, бір гол соқты. Осы гол ойын тағдырын шешті де, Гибралтар турнирді жеңіспен бастады.
Сілтемелер
Санат:Гибралтар футболшылары Санат:Гибралтар Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Линкольн Ред Импс ФК ойыншылары
Жаңа арсланбек
Жаңа арсланбек — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Сайран ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 156 адамды құрады. Пошта индексі — 452791, ОКАТО коды — 80251845002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Едиган
Едиган — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Катунь өзенінің оң жағалауынан 244 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шистом
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Марк Энтони Питер Филлипс
Марк Энтони Питер Филлипс (ағылшын. Mark Anthony Peter Phillips) – Ұлыбританияның спортсмені, 1972 жылғы олимпиада чемпионы.
1988 жылғы күміс жүлдегері. Принцесса Аннаның бірінші күйеуі. Марк Энтони Питер Филлипс – майор Питер Уильям Гарсайд Филлипс (1998 жылы қыркүйекте қайтыс болған) және Энн Патрицияның (1988 жылы қайтыс болған) ұлы.
Білімі
Марк Филлипс Стаутс Хилл және Марлборо колледжінде дайындық мектебінде оқыған. Кейін Королдік әскери Сандхёрст академиясына түседі. Академияны тәмамдаған соң 1969 жылы Королеваның гвардия полкіне екінші лейтенант лауазымына ие болады. 1971 жылы қаңтарда лейтенант болып тағайындалады. 1974 жылы капитандыққа дейін көтеріліп, королева Елизаветаның жеке адъютанты болып тағайындалады. Филиппс әскерден 1978 жылы 30наурызда кетеді.
1972 жылы Мюнхен олимпиадасына қатысып алтын медальді жеңіп алады. Сеулде өткен олимпиадада күміс медальдің жеңімпазы атанады. Қазіргі таңда ол «Хорс & Хаунд» журналында жылқы жайлы рубриканы жүргізеді. 2003-2005 жылдар аралығында Америка Құрама Штатында бас жаттықтырушы болып істеген.
Бірінші неке
Өзінің атқарған қызметінің арқасында Марк Филлипс II Елизаветаның қызы принцесса Аннамен танысады. Екеуі 1973 жылы 14 қарашада некелеседі. Некеден 2 бала туған: Питер Марк Эндрю Филлипс (1977), Зара Анна Елизавета Филлипс (1981). 1992 жылы 28 сәуірде Марк Филлипс және Анна ажырасып кетеді.
Екінші неке
1997 жылы 1 ақпанда Марк Сэнди Пфлюгермен отбасы құрады. Некеден бір қызы бар.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Ат спорты бойынша Олимпиада чемпиондары
Қазақ тілі: фонетика саласы бойынша жаттығулар жинағы
Қазақ тілі: фонетика саласы бойынша жаттығулар жинағы — 2011 жылы Алматы қаласы «Қазақ университеті» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Р. Әбішева. Беттер саны — 140.
Чивитанова-дель-Саннио
Чивитанова-дель-Саннио (Civitanova del Sannio) — Италиядағы коммуна, Молизе әкімшілік аймағына қарасты Изерния провинциясында орналасқан.
Қазақ тілі: фонетика саласы бойынша жаттығулар жинағы
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-29-731-2.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Қазақ университеті баспасының кітаптары
Чивитанова-дель-Саннио
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 949 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 17 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 55 км² шамасында. Пошта индексі — 86094.
Баян Смағамбет
1998 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "Көпұлтты еңбек ұжымдарында басшы мен бағынушы арасындағы қарым-қатынастар" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
NGC 2970
NGC 2970 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан E1 типті галактика.
Баян Смағамбет
Дереккөздер
Санат:1964 жылы туғандар Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары
NGC 2970
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Добричка (Угра тармағы)
Добричка — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Угра өзенінің сол жағалауынан 380 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
NGC 2970
Ашылуы
Бұл нысанды 1828 жылы 6 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2970 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 27827, MCG 5-23-30, MK 405, ZWG 152.59, KUG 0940+322, NPM1G +32.0218.
Добричка (Угра тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Угра өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
NGC 2970
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Добричка (Угра тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калуга облысы өзендері Санат:Смоленск облысы өзендері Санат:Мәскеу облысы өзендері
Флориану-Пейшоту (Риу-Гранди-ду-Сул)
Флориану-Пейшоту (Риу-Гранди-ду-Сул) (Floriano Peixoto (Rio Grande do Sul)) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Эрешин экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 190 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 168,429 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13 адам/км².
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Бірінші философия толғаныстары
thumb|right|200px|"Толғаныстар" кітабы мұқабасы Бірінші философия толғаныстары, Құдайдың барлығы мен жан өлместігін дәлелдеу (Méditations sur la philosophie première, Meditationes de Prima Philosophia, in qua Dei existentia et animæ immortalitas demonstratur) - Рене Декарттың 1641 жылы латын тілінде алғаш рет жарық көрген философиялық трактаты. Декарт пен Герцог Люиннің (Duc de Luynes) бақылауында француз тіліндегі аударма нұсқасы 1647 жылы "Метафизика толғаныстары" (Méditations Métaphysiques) деген атпен жарық көрді. А.Байлет күмән келтіргендей, тақырып баспагердің қате түсінуінен "жанның өлместігі" (animae immortalitas) дегенді "жанның материясыздығы" (animae immaterialitalas) деп қате жазған көрінеді.
Кітап алты толғаныстан (медитация) тұрады, онда Декарт алдымен мүлдем анық емес нәрселерге деген сенімдерін түгел жоққа шығарады, сосын сенімді нәрсені анықтауға тырысады. Ол алты толғанысты алты күн ой жүгірткендей етіп жазды: әр толғаныс соңғысын "кешегі" деп атайды. (Шынтуайтында, Декарт 1639 жылдан бастап "Толғаныстарға" еңбектене бастайды.) Бұл кітап осы уақытқа дейін жазылған ең ықпалды философиялық мәтіндердің бірі ретінде әлі күнге дейін кеңінен оқылып келеді.
Кітап Декарттың метафизикалық жүйесін ең егжей-тегжейлі деңгейде сипаттап, оның алғаш рет "Әдіс туралы пайым" (Discourse on Method, 1637) кітабының төртінші бөлімінде пайымдалған философиялық жүйесінің ауқымын кеңейтті. Декарттың метафизикалық идеялары "Философия қағидалары" (Principles of Philosophy, 1644) кітабында да кездеседі, бұл кітапты автор философиялық нұсқаулық ретінде жазған.
Арнаухат
Париждегі қасиетті теология факультетінің дана әрі танымал деканы мен докторларына арналған.
Декарт өз жұмысы үшін факультеттен қорғау сұрайтынын және осы мақсатта осы арнауды жазғанын айтады.
Ол алдымен сенімнің теологиялық негіздерінен басқа, философиялық тұрғыдан да Құдайдың бар екендігі дәлелденуі керектігін айтады, әсіресе егер сенбейтіндерге де дәлел көрсетуді ойластырған жағдайда бұл өте маңызды. Тіпті де маңыздысы, сенушілер егер Киелі кітаптар себебінен Құдайға сену керек, ал киелі кітаптар Құдайдың шабыттандыруынан беделге ие болған деген кезінде айналмалы дәлелдеу (circular reasoning) жасау қателігін өткізеді. (Яғни Кітап арқылы Құдайды, ал Құдай арқылы кітапты дәлелдейді.) Бұдан ары ол Киелі кітаптарда адам ақыл-ойы Құдайды танып-білуге жеткілікті екені айтылғанына сілтеме келтіреді.
Оның мақсаты бір әдісті қолданып осы екі ақиқатты дәлелдеу, ол сондай анық және айқын тәсіл болып, нәтижесі де айқын. Бұл әдісті ол ғылымдар үшін жасады.
Оқырманға арналған Алғысөз
Алғысөзінде Декарт өзінің «Әдіс туралы пайым» кітабында екі сұрақ - Құдайдың барлығы және Жан туралы айтқан ойларын түсіндіріп өтеді. Осыдан соң ол қарсы пікірлерге ұшырайды, олардың екеуін ол маңызды деп санайды. Біріншісі, барлық басқа табиғатын қоспағанда, жанның мәнін қалай ойлайтын нәрсе деп тұжырымдады деген мәселе. Бұған жауап ретінде ол өзінің ойлаушы нәрсе екендігі туралы анық түйсігі (perception) бар екенін, басқаша екендігі туралы айқын түйсігі жоқтығын айтады, әрі осыдан барып ол Меннің мәнінде басқа ештеңе жоқ деген тұжырым жасайды.
Екіншісі, мен өзіме қарағанда тіпті де кемел нәрсеге иемін деген идея арқылы оны бар деп тұжырым жасауға болмайды деген мәселе. Трактаттан біз шынымен өзіме қарағанда тіпті де кемел нәрсе арқылы оның бар болуы келтіріп шығарылғанын көреміз.
Бұдан әрі пайымдауында, жалпылық тұрғыда атеистер Құдайдың бар екенін жоққа шығару үшін қолданған пайымдауының негізі мынадай: "біз адамдық сезімдерді Құдайға тән етеміз, немесе өз ақыл-ойымызға соншама мол күш пен даналықты үйіп-төгеміз де", сосын Құдай істей алатын және істеуге тиістінің бәрін түсінеміз деп ойлаймыз. Ол біз Құдайды түсініксіз және шексіз деп, ал өз санамызды шекті және кемелсіз деп санауымыз керек деп есептейді.
Алғысөздің соңында, бұл трактат кейбір адамдарға ұсынылды, олар жолыққан қиындықтары мен қарсы пікірлерін білдіріп, соңында жауап береді дейді.
I. Күмәндану деп нені айтуға болады?
Толғанушының пайымы (reasons) бойынша, ол қазіргі пікірлерінен күмәндандыра алатын қандайда бір дәйек (reason) таба алар болса, білімнің кезектегіден де берік негіздерін (foundations) іздеуге өзін талпындыра алар еді. Оның ойынша, егер ол өз пікірлердің негізі мен басты қағидаларына күмәнданатын болса, онда ол пікірлерінің әрбіріне жеке-жеке күмәнданып жүрмей, олардың барлығына тегіс күмәндануға тиіспін деп есептейді.
Толғанушы ең шынайы деп қабылдаған нәрселердің барлығын өз сезім мүшелерінен, немесе сезім мүшелері арқылы алған екен. Ол кейде сезім мүшелерінің алдауы мүмкін екенін, бірақ бұл тек ұсақ, не жырақтағы заттарға қатысты болатынын, тұтас тұрғыда біздің сезімдік біліміміз қалайда берік екенін мойындайды. Толғанушы сондай-ақ жындылар оңай алданып қалатынын, бірақ өзі ондай жынды еместігін, бұл туралы өз-өзінен алаңдаудың реті жоғын айтады.
Дегенмен, Толғанушы түс көрген кезде нақты объектілерді сезініп жатқандай болып, соған жиі иланып қалатынын аңғарады. Ол өзінің қазір ояу күйде пеш қасында отырғанын шынымен сезінуде, бірақ мұны түсінде де жиі көретінін, және соған толығымен сенімді болатынын есіне алады. Оның қазіргі сезімдері түс елестері болуы мүмкін болса да, тіпті түстегі елестер де бейне суреттер секілді ояу кездегі тәжірибелерден алынған деп есептейді. Суретші су перісі (mermaid) секілді қияли жаратылысты сызған кезде де, композициялық бөліктерді шынайы нәрселерден алады, яғни су перісін әйел мен балықтан біріктірген. Тіпті суретші мүлдем тың нәрсе сызған күнде е де, кем дегенде кескіндемедегі түстер нақты тәжірибеден алынған болады. Бұдан Толғанушының шығарған қорытындысы, ол біріккен (composite) нәрселерге күмәнданса да, пішін, мөлшер, өлшем, уақыт және тб. қарапайым әрі әмбебап бөліктерге күмән келтіре алмайды. Біз мысалы медицина, астрономия, физика секілді біріккен нәрселерге негізделген зерттеулерге күмәндансақ та, арифметика және геометрия секілді қарапайым нәрселерге негізделген зерттеулерге күмәнданбаймыз деген қорытынды шығарады.
Жалғасты ой жүгірту арқылы Толғанушы тіпті қарапайым нәрселерге де күмәндануға болатынын түсінеді. Құдіретті Құдай тіпті біздің математика туралы түсініктерімізді де жалған етіп жібере алады. Әлдекімдердің пікірінше, Құдай ізгі болғандықтан, ешбір нәрсе туралы жалған сенімге жол бермейді. Құдай оны ешбір нәрседе алдамайды деп ойлауға тиіспіз, бірақ бұл шындап келгенде дұрыс емес. Егер біз Құдай жоқ деп ойласақ, алданып қалу ықтималдығы жоғарырақ болады, өйткені ондайда біздің кемелсіз сезім мүшелерімізді кемел болмыс жаратпаған болар еді.
Толғанушы өз үйреншікті пікірлері мен болжамдарын миынан жойып тастау мүмкін емес деп санайды, дегенмен ол барынша тырысады. Ол өзінің дағдылы ойлау тәсіліне қарсы тұру үшін, бұл пікірлерді мүлде жалған және ойдан шығарылған деп көрсетуге бел буады. Толғанушы шектен тыс скептицизмнен аулақ болғысы келеді және оның орнына скептикалық әдісті пайдаланады, бұл өте маңызды ажырату есептеледі. Ол Құдай емес, әлдебір зұлым албасты (demon) оны алдауға тырысты, сондықтан ол білемін деп ойлайтын нәрселердің бәрі жалған деген ұстанымды пайдаланады. Барлығына күмәндану арқылы ол ең болмағанда бұл албасты жағынан жалғандыққа алданып қалмауға сенімді бола аламын деп есептеді.
Түнгі ұйқыға жатпас бұрын, Толғанушы өзінің ескі сенімдеріне шөгіп, оянғанда шатасқан өмірге кіруден алаңдайды. Нәтижесінде ол азғырушы өтіріктердің онда баяғыдай жалғасуына мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Санат:Кітаптар Санат:Философиялық шығармалар Санат:Картезианизм Санат:Эпистемология Санат:Рене Декарт шығармалары
Консельве
Консельве (Conselve) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Падова провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10486 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 374 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 35026.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері