Тоқырау_жылдарындағы_Қазақстан
Социализмнің кеңестік жолына наразылық көріністері
Шартты түрде тоқырау жылдары деп аталып жүрген кезең 1960 жылдардың ортасынан бастап, 1980 жылдардың ортасына дейінгі мерзімді қамтиды. Бұл кезеңде социалистік бағдардағы мемлекеттер арасында жетекші рөл аткарып келген Кеңес Одағының ықпалы бұрынғыға қарағанда солғындады. Жыл өткен сайын КОКП-ның халықаралықаренадағы беделі түсіп, дүниежүзілік арандатушы фактор кейпінде көріне бастады. Югославия, КХДР, ҚХР, сол кезде социалистік бағдарға бейім болған Египет тектес мемлекеттер КСРО-дан іргесін аулақтатып әкетті. Қоғамдық- әлеуметтік даму барысында тоқырау белгілері айқынырақ біліне бастағандықтан, КСРО-ға ең жакын деген мемлекеттерде де социализмнің кеңестік жолынан бас тартуға бейім күштер байқалды. Қоғамның саяси  өмірі. 70-жылдардың бас  кезі  жаңашыл   үрдістердің  едәуір  әлсіреуімен,  қоғамдық   құрылыс  принциптері  мен  формаларының  тоқырауға  ұшырауымен  ерекшеленеді. Саяси өмір  принциптеріне  түзетулер   енгізген  мұндай   бетбұрыстың  пайда  болуы  ең  алдымен  1968  жылдың   тамыз  айында  бес ел   әскерлерінің  Чехословакия   жеріне   енгізілуіне  байланысты  болатын. Өйткені дәл   осы  елде   партияны   жаңартуға,  қатып-семген  қоғамдық  жүйені  өзгертуге,  нарықтық  қатынастар  орнату  жолымен  экономикалық  реформалар  жүргізуге  бағытталған  барынша  ауқымды  ұмтылыстар  орын  алған  еді.Шынтуайттап  келгенде ,  онда  социализмнің  «сталиндік», «кеңестік»  нұсқасын  жою  және  демократиялық  қоғам  орнату  туралы  мәселе  көтерілді. А.Дубчек бастаған  ЧКП  басшылығының  бұл  бағытына  халықтың  көпшілік  бөлігі  қолдау  көрсетті. Алайда мемлекеттік –монополистік  социализмнің  қуатын  шайқауды  және  демократиялық  балама  күштер  жеңісін  қамтамасыз  етуді  мұрат  тұтқан  бұл  ұмтылыс  1968  жылы «Прага  көктеміне»   қарсы  төндірілген  «интернационалистік  акцияның»  салдарынан  іске  аспай  қалды. ЧКП  қатарындағы  керітартпа   күштерге   көрсетілген  қолдау  бұл   күштердің   КОКП   басшылығында  да  жеңіске   жеткендігін  айғақтап  берді. Осының  нәтижесінде    60-жылдар   ортасындағы  бетбұрыс   төрешіл  керітартпа   күштердің   темір   құрсауында   қалды. Бұл  оқиғаның   ізі  суымастан  «ревизионизмге»   қарсы  басталған   идеологиялық   науқан   ЧКП   дамуындағы   дағдарысты  жоюға,  бірқатар  басқа   коммунистік   партиялардағы  оппортунистік   күштерге  теориялық  соққы  беруге,  партия,  оның   социалистік  қоғамдағы   жетекші рөлі   туралы  «маркстік-лениндік»   тұжырымдаманы  қайта  қалпына  келтіруге  жәрдемдесуге  тиіс  болды. Алайда тарих  тәжірибесі  коммунистік   құрылыстың  КОКП  Бағдарламасында  белгіленген  міндеттері  өзіне  сай  саяси  және  практикалық  шешімдер  таба  алмағандығын  көрсетті. Ал мұның  өзі  көптеген  сұрақтардың  жауабын  кемелденген  социализм  тұжырымдамасынан   іздеу  қажеттілігін   алдын-ала  аңғартты. Социализмді бірте-бірте   жетілдіру   идеясы  саяси  бағыттың   өзегіне  айналды. 1967 жылы   Қазан  революциясының  50 жылдығына  арналған  салтанатты   мәжілісте  сөйлеген   сөзінде-ақ  Л.И.Брежнев  кеңес  халқы   жүріп  өткен  тарихи  жолдың  басты  қорытындысы  кемелденген  социализмнің  орнатылуы  болып  табылады   деп  мәлімдеген  болатын. Бұл «тұжырымдаманың»  өзінен   бұрынғы   теориялық  қисындамалардан  айырмашылығы  социализмнің  қоғам  дамуының  едәуір  ұзаққа  созылатын   кезеңі  екендігін  мойындауынан   көрініс   тапты. Осы тұрғыдан  алғанда  «коммунизмге  қарай  алып  адыммен   секіру»   идеясынан   бас  тарту  жағдайға  байыпты  баға  беру   көрінісі  болғандығы   шүбәсыз. Бірақ бұл  «тұжырымдама»  30 – 40-жылдары  мерейі  үстем  болған,  өтпелі   кезеңнің   бүкіл   проблемалары  шешіліп   бітті,  социалистік   мұраттар   негізінен  жүзеге  асты   және  осының   бәрі   дәлелденген   деп   санайтын   әлеуметтік-экономикалық   даму  пайымына  арқа  сүйеді. Осының салдарынан  социализмді   жетілдіру  жолдарын  іздестіру  ісі  (егер  мұндай  іздестіру  жүргізілсе),  ескірген    түсініктер  аясында  ғана  қанат  жаюға  мүмкіндік   алды. Социализмнің   іркіліссіз  және    қайшылықсыз  үдере  өркендеуі  теориясы   экономикалық  және   әлеуметтік   жетістіктерді  зорайтып   көрсетуге,  шындықты   боямалап   жеткізуге  итермеледі,  қоғам  өзегіне  енген  қайшылықтардың,  тоқыраушылықтың,  төрешілдіктің   асқыну  себептерін  жабулы  күйінде  қалдырды. Қоғамның даму  процесі  өткен  кезеңдегі   жетістіктермен  салыстырыла    қарастырылғандықтан,  сөздер  мен    ұғымдар  бірте-бірте  шындыққа  мүлде  жанаспайтын   мазмұнға  ие  болып,  теория  да  шынайы  мән-мағынасынан   айырыла   бастады. Қиялдағыны  қолдағыдай  етіп   көрсетуге  тырысушылықтың  барынша  асқындаған   көрінісі   КРСО-ның  1977  жылғы  Конституциясында  орын  алды. КОКП Орталық  Комитетінің  мамыр  (1977ж.) пленумы  мақұлдаған   Конституция  жобасы   бүкілхалықтық  талқылауға    ұсынылды. Талқылау барысында  не  бары  400  мыңға  жуық   ұсыныс  келіп  түсті. 1977  жылғы  қазанның   7-сі  күні  тоғызыншы  сайланған  КСРО  Жоғарғы  Кеңесінің   кезектен   тыс   жетінші   сессиясы  Негізгі  Заңның  тексін  қабылдады. Бұл күн   КСРО   Конституциясы  күні  болып  жарияланды.