cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вырезка (Уголь тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Иваньков су торабынан Уголь су торабына (Уголь суқоймасы) дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ләззат Төлегеновна Қожамқұлова
Ләззат Төлегеновна Қожамқұлова (1973 жылы) - социология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі, жауапты хатшысы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының профессоры. Қазақстан әлеуметтік қызметкерлер Ассоциациясының Төрағасы. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің әлеуметтану бөлімін "Қолданбалы социология" мамандығы бойынша бітірді. 2000 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "ірі қаланың әлеуметтік құрылымы" апы тақырыпта кандидатық диссертация, ал 2004 жылы "Әлеуметтік жұмыс әлеуметтік институт ретінде: әлемдік тәжірибе және оның Қазақстанда қолданылуы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми еңбектердің авторы. Соның ішінде:
Қожамқұлованың еңбектеріңде қоғамның әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік саясат және тұрғындарды әлеуметтік қорғау мәселелері, соның ішінде, қоғамдағы көмекті кажет ететін топтармен әлеуметтік жұмыс мәселелері қарастырылады. Әлеуметтік жұмыстың Қазақстанда институционалдануы, жаңа ғылымның қазақстандық әлеуметтанудағы орны, шетелдік әлеуметтік жұмыс тәжірибесін қазақстандық қоғамда қолдану ғалымның еңбектерінде терең зерттеледі.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Касин
Касин (Cacín) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Альхама ауданында (комарка) орналасқан.
Жоғары жиілік техникасы
Жоғары жиілік техникасы – 300 Мгц-тен 300 Ггц-ке дейінгі жиілік диапазонындағы электрмагниттік тербелістер мен толқындардың қасиетін зерттеумен және оларды тиімді қолданумен айналысатын ғылым мен техника саласы. Кейбір жағдайларда Жоғары жиілік техникасында қолданылатын жиілік диапазонының төменгі шекарасын 30 Мгц, ал жоғарғысын 3 Тгц деп те есептейді. Жоғары жиілік техникасы құрылғылары мен жүйелері (сәуле шығарушы, таратушы, қабылдаушы, өлшеуіш, т.б.) шешілетін мәселе типі бойынша және осыған байланысты қолданылу салаларына қарай: ақпараттық (радиобайланыс, теледидар, радиолокация, радионавигация, радиобасқару, техникалық диагностика, есептеу техникасына қатысты) және  энергетикалық (өнеркәсіптік технология, тұрмыстық құралдар, медицина, биология, химиялық  жабдықтарда және энергия беруде қолданылатын) болып ажыратылады. Жоғары жиілік техникасының құрылғылары мен жүйелері радиоспектроскопияда, қатты дене физикасында, ядролық физикада, радиоастрономияда, т.б. жүргізілетін көптеген ғылыми зерттеулерде тиімді құрал ретінде қолданылады. Жоғары жиілік техникасында қолданылатын электрмагниттік өріс теориясы электрдинамиканың жалпы заңдарына негізделеді.
Касин
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 618 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 39 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 39 км.
Жоғары жиілік техникасы
Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Касин
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Жоғары жиілік техникасы
Дереккөздер:
Санат:Механика
NGC 7564
NGC 7564 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан * типті жұлдыз.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Ежелгі үнді тіл білімі
Ежелгі үнді тіл білімі (древнеиндийское языкознание) — Үнділерден бізге жеткен зерттеулер б. з. д. 5 ғасырдан басталады. Үнділердің өте ерте дәуірден сақталған аңыздардан, гимндерден, діни жырлардан құралған "Веда" деп аталатын жазба ескерткіштері (б. з. д. 6 ғасыр). Олардың ең көне түрі "Ригведа" санскритке жатады. Санскрит — сол кездегі брахмандардың, ғалымдар мен шайырлардың өнделтен, қолданылуы зандастырылып қағидаға айналған, нормативті әдеби тілі. Ол халыктың ауызекі сөйлеу тілі пракритке қарама-қарсы қойылып зерттелген. Үнділер қасиетті, киелі деп санаған бұл "киелі" жырлар тілінде үнділерге мағынасы түсініксіз көптеген сөздер, сөйлемшелер болған. Соларды айқындау және "Веда" тілін сөйлеу тілі әсерінен қорғау, оның айтылу мәнерін, беретін түсінігін өзгеріссіз сақтау мақсатымен "Веданың" тілін зерттеген. Өз кезі үшін айтарлықтай жақсы, жан-жақты зерттелген мәселелер қатарына ғалымдар фонетика мен морфологияны жатқызады. Бұлар жөніндегі зерттеулер үнділердің атакты лингвисті Яска мен Панини жазған еңбектер арқылы біздің заманға жеткен. Яска (б. з. д. 5 ғасыр) "Веда" тілінің бес томдық сөздігін жасап, түсінік берген. Панинидің (б. з. д. 6 ғасыр) жазған "Аштадхьян" (грамматикалық ережелердің сегіз бөлімі) деген еңбегінде төрт мындай грамматикалық ереже берілген. Панини "Веда" жыры тілінің дыбыстық жүйесін, сөзжасам, сөз өзгерту жолдарын жан-жақты зерттеген. Зерттеушілердің айтуынша, Панини еңбегі — тіл білімі тарихындағы біздің дәуірге жеткен тұнғыш сипаттама грамматика. Ол санскрит тілінің грамматикасы деп те аталады. Мұнда сөздер тапқа, түбірге, түрлі қосымшаларға бөлініп қарастырылған.
Үнділер тілдегі барлық сөздерді есім, етістік, предлог, демеулік деп төрт топқа бөлген де, әркайсысының өзіндік ерекшеліктерін жан-жакты сипаттаған. Етістіктің шаққа бөлінуі, есімдерде жеті түрлі септік жалғаудың барлығы, т. б. көптеген грамматикалық мәселелер өте дәлдікпен шешілген. Үнділер синтаксис мәселелеріне жеткілікті көңіл бөлмеген.
Ежелгі үнді тіл біліміде морфологиядан кейінгі көп зерттелген сала — фонетика. Фонетика ежелгі заман тіл білімінің ешкайсысында Үндістандағыдай зерттеудің жоғарғы сатысына көтеріле алмаған. Дыбыстардың физиологиялық сипаттары, сөйлеу органдарының тіл дыбыстарын жасаудағы артикуляциясы, дыбыстардың дауысты, дауыссыз, шұғыл, ызың болып кездесетіндіктері, олардың себептері жан-жақты және дұрыс сөз етілген. Ежелгі үнді тіл білімінің тарихын сөз ете келіп, В. Томсен: "Үндістан тіл білімінің көтерілген биігі ерекше. Бұл биікке, көп нәрсені үнділерден үйрене түрса да, еуропалық тіл білімі 19 ғасырға дейін көтеріле алмады",— деп жазады.
Шынында да, үнділер тіл білімінің дамуына елеулі үлес қосқан. Тіл фактілерін зерттеуде олар синтетикалық тәсілді де қолданған. Сол арқылы тілдік элементтердің өзара ұқсастығын және бір-бірінен өзгешеліктерін айқындаған.
Кейінгі дәуірлерде Үндістанда Панини грамматикасының мән-мағынасын талдап түсіндірген, оның жолын ұстанған бірнеше лингвист ғалымдар болған.
Дереккөздер
Санат:Тілдер Санат:Лингвистика Санат:Үнді тілі Санат:Грамматика Санат:Ежелгі тілдер
NGC 3056
NGC 3056 — Antlia шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1835 жылы 30 наурызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3056 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 28576, ESO 435-7, MCG -5-24-3, AM 0952-280.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Antlia (шоқжұлдыз)
IC 3594
IC 3594 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3594 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Азия стефаниоласы
Азия стефаниоласы  сирек  кездесетін түр, саны  өте  төмен. Түркіменстанда (Ташауз облысы, Кунь-Ургенченск ауданы, Амудария атырауы, Маңғыр-Тауда),  Оңтүстік  Балқаш маңында  (Айдарлы елді мекеніне жақын жерде, Іле  өзенінің  орта ағысы  жайылмасында ,  Шонжы  елді  мекеніне  жақын  жерде ) таралған. Құмды, тасты және  сары  топырақты шөлдерде  тіршілік  етеді. Тек шығыс  сораңымен (Salsola orientalis ) қоректенеді. Дамуы бір жылға  созылады. Қуыршақ алды  кезеңінде  қыстайды. Беріште қуыршаққа  айналады. Ересегі мамыр  басында  ұшады. Түрді қорғау  үшін  тіршілік  ететін  ортасын  және  малды  шектен тыс  бағудан  қорғау  керек.
Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Санат:Жәндіктер
1712 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1712 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1712 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Ночная (Куданга тармағы)
Ночная — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куданга өзенінің сол жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Василий Абгарович Катанян
Василий Абгарович Катанян (15.04.1902, Мәскеу - 15.02.1980) – әдебиетші, Маяковскийдің биографы.
Өмірі
1902 жылы Мәскеу қаласында дүниеге келген. Тифилис Политехникалық институтта білім алған. Сол кездерден бастап білім ошағында өлеңдері мен мақалаларын халыққа паш ете бастаған.
Қызметі
1918 жылы В.Кара-Мурзамен бірлесе отырып «Синим вечером» өлеңдер жинағын жарыққа шығарған. 1919 жылы өзі жеке «Убийство на романтической почве» атты жинақ шығарған. Осы жылы атағы жайылған «Софии Георгиевне Мельниковой Фантастический кабачок» атты жинақтың жарық көруіне өз үлесін қосқан.
«Цех поэтов» және «Союза русских писателей Грузии» қоғамдастықтың мүшесі болған. «Искусство» газетінің шығуына септігін тигізген. 1923 — 1927 жылдары «Заккнига» баспасында директордың орынбасары қызметін атқарған. «Комсомольская правда», «Известия», «Вечерняя Москва», «Литературная газета» газеттерімен тығыз байланыста болған, «Красное студенчество» журналында бас хатшы, «Молодая гвардия» баспасында да қызмет істеген. Оның Маяковский жайлы жазған алғашқы «Корни стихов» жұмысы жарық көрген. 1940 жылы ақынның өмірі жайлы жеке мақалалар «Рассказы о Маяковском» атты кітапта жарық көреді.
Дереккөздер
Санат:15 сәуірде туғандар Санат:1902 жылы туғандар Санат:Мәскеуде туғандар Санат:15 ақпанда қайтыс болғандар Санат:1980 жылы қайтыс болғандар Санат:Тбилиси политехникалық институты түлектері Санат:Переделкино тұлғалары Санат:КСРО әдебиеттанушылары Санат:Орыс ақын-футуристері Санат:Орыс авангарды мемуаршылары Санат:Орыс авангарды зерттеушілері Санат:Маяковскийтанушылар
Жошы хан
120 × 167px|нобай|оңға|Жошы хан Жошы хан (1187-1227 жылдары) – Шыңғыс ханның үлкен ұлы, моңғол қолбасшысы. Моңғол шапқыншылығынан кейін Қыпшақ даласында құрылған жаңа мемлекет - Жошы ұлысының негізін қалаушы, атақты Шыңғыс ханның қоңырат қызы Бөрте бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені. Ол ересен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам болған. Ол, алдымен, моңғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан аса ірі әскери басшы ретінде танылады.
Дүниеге келгені
Шешесі — қоңырат тайпасының қызы Бөрте. Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, Бөрте тұтқынға түсіп қалады. Кейін Шыңғыс хан әйелін Керей хандығының билеушісі Тұғырыл ханның көмегімен тұтқыннан босатып алады. Жошыны Шыңғыс ханның ұлы емес деген сөз ел ішінде осы оқиғадан кейін тараған. Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бірқатар шапқыншылық жорықтарын басқарып, Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Жоңғар даласы мен Шығыс Түркістанды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, Жетісу өңіріне жетеді.
Қолбасшы
Жошы жас кезінен көрнекті қолбасшы ретінде көзге түсті. Ол әкесі әскерлерінің жорықтарына белсене араласты. 1206 жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт тағы да басқа тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошы әкесінің тапсырмасы бойынша жасағымен 1207-1212 жылдар аралығында Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Шығыс Түркістан жерлерін өзіне бағындырды. Содан үш жыл өткен соң, Жошы Қыпшақ даласына басып кіріп, Ырғыз даласына жеткенде Хорезм шахтың 60 мың әскерімен шайқасқа түседі. Күш арасалмағының кемдігіне қарамастан, Жошы қолбасшылық дарынымен ерекше көзге түседі. Хорезм шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қорғандарына барып тығылады.
Құрылтай
Бұдан кейін Жошы Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Аспас, Жаңакент қалаларын алып, арада жыл өткенде Хорезмді бағындырып, Түркістанды иеленді. Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен Сайрам мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады.Құрылтай аяқталғаннан кейін Шыңғыс ханның басқа балалары әкелерімен бірге мемлекеттің астанасы Қарақорымға қайтқан кезде Жошы ілеспей өз ордасында қалып қояды. Жошы ұлысының негізін бұрын Дешті Қыпшаққа кірген түркі тілдес тайпалар құрады. Омаровский жерінде өз атасын өлтірді.Кедей баласын алып өзенге лақтырды.1243 жылы қайтыс болды.
Қыпшақтармен қарым-қатынасы
Шешесі Бөрте қоңырат қызы болғандықтан, ол өз қол астындағылармен өте жақын қарым-қатынаста болды. Жошы бірінші болып тәуелсіз мемлекет құруға ашық түрде ұмтылды. Ал бұл саясат әке мен бала арасында араздық тууына себепкер болды.Сол заманда өмір сүрген шығыс тарихшыларының айтуынша, Жошы күш-қайраты мол, ержүрек, өткір адам болған. Баласының ақылдылығы мен ерекше батылдығынан Шыңғыс ханның өзі де сескенген. Жужани өзінің 1260 жылы жазылған "Табанат-и-Насири" тарихнамасында былай дейді: "Жошы қыпшақтарды жақсы көріп кеткені сонша, ол Хорезмде моңғолдарға қандай да бір қыпшақ баласының маңдайынан шерткізбейді."
Қайтыс болуы
Өзінің пікірлес адамдарына: "Шыңғыс қаған, сірә алжыған, өйткені осынша жерді ойрандап, мұншама халықты қырғынға ұшыратты. Сондықтан мен аңға шыққан кезде әкемді өлтіремін!" — дегенді айтқан. Оның осы ойын тете інісі Шағатай сезіп қап Шыңғысқанға жеткізеді. Қаһарына мінген қаған Хорезмге сенімді адамдарын аттандырып, Жошының тез арада әкесіне жетуін бұйырады. "Егер ол мұнда келуден қашқақтап, Хорезмде қалатын болса, үн-түнсіз қанжар сұғып, ләм-мим деместен өлтіре салыңдар!" — деп әмір етеді. Сырқаттығы себепті бара алмайтынын сылтауратқан Жошы кыпшақ даласында қала берді. Ал сенімді адамдары Шыңғысқа Жошының сап-сау екенін, тіпті, аң аулауға жиі шығып тұратынын айтып келген. Тұла бойын ашу оты алаулатқан Шыңғыс хан: "Шамасы, ол маған қарсы екен, әкесінің сөзін де ілтипатқа алмады" деп ойлап, оның соңынан Шағатай мен Үгедей бастаған әскер жіберді. Осы кезде Жошының қазаға ұшырағаны жөнінде қаралы хабар жеткен еді. Ол әкесінен алты ай бұрын қазаға ұшырады. Оның өлімі жайында халық арасында түрлі аңыз-әңгімелер тараған. Солардың бірінде "аң аулап жүргенде құланның айғыры шайнап өлтірген" десе, кейбір деректерде "жау жағына шығып кетеді деп қауіптеніп, құпия түрде өз әкесі Шыңғыс хан өлтірткен" деп көрсетіледі.
Ұрпақтары
П.Савельев, А.Ю.Якубовский, П.П.Иванов Натанзияның "Му ин-ад-дин" атты туындысына сүйене отырып, Орыс хан — Шымтай ханның ұлы, Жошы ханның немересі деп санайды". Басқа мәліметтер ("Бахр әл-Аскар", "Таурих-и ғузилдайы Нусреатнама") бойынша, Жошы ханның 13-ұлы, Тоқа Темірдің ұрпағы (Жошы — Тоқа Темір — Өз Темір — Қожа Бәдік — Орыс хан) болып саналады.Орыс хан өз әкесінен кейін, 1361-1362 жылдары Ақ Орда тағына отырды. 1368-1369 жылдары Ақ Орданың астанасы Сығанақ қаласында бақыр ақша шыға бастады. Ақ Орданы Орыс хан өз бетінше басқарды. Низам ад-дин Шамидің мәліметтері және басқа да деректер бойынша, Орыс хан 1376-1377 жылдары қайтыс болған, енді кейбір деректерде 1380 жылға дейін өмір сүрген делінеді. Соңғы деректерге сай, оның бұйрығы бойынша Сарай қаласында шығарылған бақыр ақшалар табылған екен. 1379 жылға қарай Ақ Орда мен Еділ бойындағы қалаларды Тоқтамыстың басқарғаны белгілі.Орыс хан қашанда саяси жағынан Алтын Ордаға тәуелсіз Ақ Орданы басқаруға ұмтылған екен. Әбдіразақ Самарқанидің мәліметтері бойынша Орыс хан Сырдария өзенінің бойындағы қалалар мен егіншіліктің дамуына үлес қосқан, таққа отырған соң Ақ Ордадағы өзара қырқысуларды тоқтатқан. XIV ғасырдың 70-жылдарының орта шенінде Қажы-Тархан (Астрахан), 1374-1375 жылдары Сарай қаласын бағындырған.
Дереккөздер
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Кирхбаркау
Кирхбаркау (Kirchbarkau) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Плён ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 735 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 57 033. Муниципалитеттің басшысы — Франц Швартен.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Хабиба Қарақбайқызы Елебекова
Хабиба Қарақбайқызы Елебекова (16 шілде 1916 жыл Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Томар - 18 қазан 2016 жыл, Астана) — актриса, мемуаршы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976).
Дереккөздер
Санат:16 шілдеде туғандар Санат:Қазақстан мемуаршылары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Куаутемок Бланко
Куаутемок Бланко Браво (Cuauhtémoc Blanco Bravo; 17 қаңтар 1973 жыл, Тепито, Мехико) — мексикалық футболшы, ұзақ жылдар бойы Мексика құрамасы сапында ойнаған шабуылшы. Жартылай қорғаныста да ойнай береді.
Карьерасы
Клубтық деңгейде "Америка" командасы сапында 15 маусымдай ойнап танымал болды. Өткен ғасырдың соңы мен жаңа ғасырдың басындағы ең танымал мексикалық футболшы.
Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 1995 жылы 1 қаңтарда Уругвайға қарсы өткізді. Құрамада ойнап жүріп үш бірдей әлем чемпионатына (1998, 2002, 2010) қатысты және үшеуінде де гол соқты. 2010 жылғы әлем чемпионатында Бланко ең жасы үлкен алаңдағы ойыншы боп тарихта қалды. Соған қарамастан екінші турда Францияның қақпасына пенальтиден гол соқты. Бұл ойында Мексика 2:0 есебімен жеңіске жетті.
Құрамадағы соңғы матчын 2014 жылы 28 мамыр күні 41 жасында Канадаға қарсы өткізді. Бұл — Бланконың футболмен қоштасуы үшін арнайы ұйымдастырылған жолдастық кездесу еді. Бланко негізгі құрамда капитан ретінде 10 номермен алаңға шығып, 38-минутта алмастырылды. Оның орнына Хавьер Эрнандес алаңға шықты.
Құрама сапында 1995-2014 жылдар аралығында 122 ойында алаңға шығып, 39 гол соқты.
2015 жылы қаңтарда Бланко Мексикадағы Социал-демократиялық партияға кандидат ретінде тіркеліп, саяси карьерасын бастады. 2015 жылғы маусым айында сайлауда жеңіп шығып, Куэрнавака қаласының мэрі боп сайланды.
Командалық
Құрама сапында
Сілтемелер
Санат:Мексика футболшылары Санат:Мексика Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары Санат:Америка Мехико ФК ойыншылары Санат:Веракрус ФК ойыншылары Санат:Некакса ФК ойыншылары Санат:Чикаго Файр ФК ойыншылары Санат:Сантос Лагуна ФК ойыншылары Санат:Дорадос де Синалоа ФК ойыншылары Санат:Пуэбла ФК ойыншылары
Үлкен Шохра
Үлкен Шохра (Шохра) — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Межа өзенінің сол жағалауынан 167 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 45 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кострома облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
Козуль (Чарыш тармағы)
Козуль — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чарыш өзенінің оң жағалауынан 499 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Яхта
Яхта (голл. jacht, jagen – қуалау) – 1) спорттық (не туристік) желкенді кеме. Ол пайдалануына қарай: крейсерлік Яхта (алысқа жүзуге арналған) және жарыс Яхтасына, ал желкен жабдықтарының түріне сәйкес кэт, шлюп, куттер, иол, кеч және шхуна болып ажыратылады. Халықар. жіктелім бойынша Яхта 20 класқа бөлінеді. 2) Арнайы жабдықталып, жолаушылар тасымалдауға арналған кеме.
Козуль (Чарыш тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Яхта
Дереккөздер
Санат:Кемелер
Козуль (Чарыш тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер
Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер - белгілі бір әлеуметтік көкейтесті мәселені шешуге бағытталған зерттеулер. Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулердің мақсаты мен көлемі осы мәселені шешумен шектеледі. Оны жүргізудің реті мынандай:
Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер жұмыстары ғылыми тұрғыдан терең, дәлелді жасалған болса, онда олардың қорытындылары баспа бетінде, жеке жұмыс есебінде жарияланғаны орынды.
Тырговиште (Видин облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 145 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Видин облысының елді мекендері
Тырговиште
Хенггарт
250px|thumb|Картада орналасуы Хенггарт (Henggart) — Швейцарияның Цюрих кантонында орналасқан коммуна. Андельфинген округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1932 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.01 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 31, пошта индексі — 8444.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цюрих елді мекендері
Мариана-Пиментел
Мариана-Пиментел (Mariana Pimentel) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Порту-Алегри агломерациясы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Порту-Алегри экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 229 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 338,131 км² шамасында. Халық тығыздығы — 12,5 адам/км².
Ле-Тюи-Симе
Ле-Тюи-Симе (Le Thuit-Simer) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,74 км² шамасында.
Мариана-Пиментел
Тарихы
Қала 1992 жылы құрылған.
Ле-Тюи-Симе
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 395 адамды құрады. Халық тығыздығы — 144,16 адам/км².
Мариана-Пиментел
Тарихы
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Ле-Тюи-Симе
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Джон Кристофер Макгинли
Джон Кристофер Макгинли (John Christopher McGinley; 3 тамыз 1959, Нью-Йорк туғ.) — америкалық актер, сценарий жазушы.
NBC телеарнасының «Клиника» сериалындағы Перри Кокс рөлімен және «Взвод» фильміндегі Рэд О'Нил рөлімен танымал. Ол Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Миллбурн қаласында өскен. Оның әртістік карьерасы Оливер Стоун көмегімен басталды. Оны Оливер Стоун «Данни и глубокое синее море» қойылымында байқап қалды. Ол оған «Взвод» фильмінде кішігірім рөлді ұсынды. Бұл фильмнен кейін Джон Оливермен тағы да төрт рет жұмыс істеді. Оның рөлдеррі басты болмаса да, ол көрермендерді қызықтырады. Ол «Клиника», «Практика», «Фрейзьер» және тағы да басқа фильмдер мен телесериалдарда түсті.
Саясаттану негіздері
Саясаттану негіздері — 2011 жылы Алматы қаласы «Қарасай» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Р. Б. Әбсаттаров. Беттер саны — 424.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-7212-15-5.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Қарасай баспасының кітаптары
Нурлино
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Кристоф Баумгартнер
Кристоф Баумгартнер (Christoph Baumgartner; 1 тамыз 1999 жыл, Хорн, Аустрия) — аустриялық футболшы, Аустрия Ұлттық футбол құрамасы мен "Хоффенхайм" клубының жартылай қорғаушысы.
Құрама
2020 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. Топтық кезеңнің соңғы турында Украина қақпасына матч тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. Осы гол Аустрияның 1/8 финалға алып шықты.
Сілтемелер
Санат:Аустрия футболшылары Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары
Бейформал логика
Бейформал логика (бейформалды) сандырақтармен (fallacies), сыни ойлаумен, ойлау өнері қозғалысымен және дәлелдеу теориясы (argumentation theory) деп аталатын пәнаралық ізденістермен байланысты. Франс Х. ван Эмерен "бейформал логика" жіктеуі "формал логикаға қарағанда дәлелдеу практикасына жақын болып табылатын қарапайым тілдік зерделеудің (reasoning) нормативтік тәсілдері жиынтығын" білдіреді деп жазады.
Тарихы
Бейформал логика маңызды логика саласы болып, осы атаумен шамамен 70-ші жылдардың соңында философияның кіші-саласы (sub-field) ретінде пайда болған. Бұл салаға атау беруден бұрын символдастыру әдісі (symbolic approach) бойынша логиканы зерттеуден бас тартқан көптеген оқулықтар пайда болды, олар педагогикалық қажеттілік тұрғысынан жалпы жұртшылық үшін Символды логика үйлесімсіз және пайдасыз деп есептеді; бұған Ховард Каханенің (Howard Kahane) логикасы және осы замандық риторикасын мысал етуге болады, оқулық "Күнделік өмірдегі зерденің қолданысы" тақырыбында алғаш 1971 жылы жарық көрген болатын. Каханенің қайтыс болуына байланысты «Американ философия ассоциациясының жиналыс мәтіндері мен баяндамаларында" (2002ж) Кахане оқулығы "бейформал логика мәтініне" жатады деп сипатталып, ол "студенттерге медия (БАҚ) мен саяси дискурста жиі кездесетін жаңылтпаш риторикаларға төтеп беруге мүмкіндік береді. Ол сандырақтарды талқылауға құрылған, әрі күнделікті өмір мәселелерін шешудің практикалық қолданбасы деп есептеледі. ... мәтінді оқыған мыңдаған студентер аргументтерді талдау және алдамшы риторикалардың алдауынан аулақ болуы қабілетін қалыптастыруға көмектескені үшін Ховардқа рақмет айтады. Ол дискурс идеалын нақты қолдануға тырысып, тек мойындатуды емес, ақиқатты көздеді. (Хаусман және басқалар 2002 ж.)" Бұл тәсілді қолданған басқа оқулықтарға Майкл Скрайвеннің "Зерделеу" (Reasoning, Edgepress, 1976) шығармасы және Ральф Джонсон мен Дж. Энтони Блэрдің 1977 жылы жарық көрген "Логикалық өздік қорғаныс" (Logical Self-Defense) кітаптары болды. Осы дәстүрдің алдыңғы ізашарына жататын шығармалар: Монро Бердслидің "Практикалық логика" (Practical Logic) туындысы (1950), сондай-ақ Стивен Тулминнің "Аругменттер қолданысы" (The Uses of Argument) (1958).
Бұл сала қазіргі атауы бойынша 1978 жылы өткізілген "Бірінші Халықаралық Бейформалды Логика Симпозиумы" арқылы таныла бастады. Алғашында студенттердің логикалық оқулықтарына жаңа педагогикалық көзқарастар түрткі болғанымен, бұл саланың аясы (scope) негізі 13 проблема мен мәселеден тұратын тізім арқылы анықталады, тізімді Блэр мен Джонсон аталған симпозиумдағы түйінсөз баяндамасына қосымша ретінде енгізген болатын:
Дереккөздер
Санат:Логика Санат:Философиялық логика Санат:Аргументтер
Сакмариха
Сакмариха, Сақмар – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.
Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы мен Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағады.
Гидрологиясы
Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 278 км2. Жалпы ұзындығы 177 км-ден асатын 90-ға жуық саласы бар. Үбі жотасының сілемдеріндегі бұлақтардан бастау алып, Үбі өзеніне құяды. Жоғарғы ағысы тар шатқалды, бастауына жақын Татарка темір жол стансасы орналасқан. Өзен арнасы толықтай дерлік тар шатқалды, жағалау бойымен беткейінде жəне онда орман өскен. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Сакмариха елді мекендер мен өндіріс орындарын сумен қамтамасыз етеді.
Дереккөздер
Санат:Глубокое ауданы өзендері Санат:Ертіс су алабы
Иоганнес Фолькельт
Иоганнес Фолькельт (1848-1930)- неміс философы; 1894 - 1921 жылдары Лейпциг профессоры.
Кант, Гегель, Шопенгауэр, Н. Гартман және Ницшенің ықпалында болған. Ең алдымен оның философиялық көзқарастары спекулятивтік негізде болды, кейін спектицизм басшылық етіп, соңында, «транссубъективтік минимум» деп атаған сыртқы субъективтік шындықты мойындауға негізделген сыни метафизика позициясына көшті. Фолькельт эстетиканы жүйелеу саласында, көп еңбек сіңірді. Сонымен бірге ол уақыт пен даралық ұғымдарын сыни-реалистік метафизика позициясы тұрғысынан түсіндіруге күш салды.
Дереккөздер
Санат:1848 жылы туғандар Санат:1930 жылы қайтыс болғандар Санат:Германия философтары Санат:Профессорлар
Цеэнтёф
Цеэнтёф (Zehenthöf) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Гмюнд округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1215 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 22.73 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — GD, ресми идентификациялық коды — 3 09 40.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Алойс Штрондль саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Қадырғали Жалайыр
Қадырғали Жалаири (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді.
Туған жері — Қазақстан жеріндегі Сырдария бойы. Қадырғалидың ата-бабалары Қарахан әулеті билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік Шығай ханның батыры болса, әкесі Қосым бек лауазымын иеленген.
Өмірбаяны
ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта Жалайыр, Керей көлі, Найман деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы Жоңғар қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи Шу, Іле, Қаратал өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды.
Қазақ хандарының қыстық қонысы Түркістанда болған да, жазда Арқа жаққа, Көкшетауға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі қазақ хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен мемлекет Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте Мәскеуге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану қабілетін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы мақсатпен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде Ертіс, Тобыл бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "аманат" ретінде Мәскеуге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді.
Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, мәдениетін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де Борис Годуновтың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді.
Қадырғали Жалайридің бұл шежіресі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи еңбек екені аян. Ш.Уәлиханов бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік үлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр.
Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі мәліметтер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген жалайыр, арғын, қыпшақ, қаңлы, найман, қоңырат, керейіт, алшын т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "Жамиат-тауарих" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының өмірбаянына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында деректер бар.
Қадырғали сол Қараша мырза ма?
Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...
"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)
Жылнамалар жинағы
"Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы сөз жазыпты: "Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "Джами ат-Таварих" — "Жылнамалар жинағы" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді: "Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің автор берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "Джами ат-Таварих" — "Жылнамалар жинағы" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің дербес деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)
Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы.
Күміс сандық құпиясы
Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик Әлкей Марғұлан, 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "Күміс сандық қүпиясы" атты көлемді мақаласында былай дейді:
"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір мұрасы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. Москвадан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. Ресейде бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады...
Жалайыр тайпасынан шыққан
Қадырғали араб, парсы, түркі, орыс тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, өрнек қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да жалайыр тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған: "Алаш мыңы арасында үлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші үлгісі деп тану керек".
Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының күш салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн.
Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1.Борис Годунов билігін бейнелеу. 2.Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір мақсат: "... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі патшаның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)
Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді: "... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)
Орыс хан туралы былай деген: "Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол жер өте үлкен және биік тау еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен бұлақтар да көп болған... Отырар, Сайрам шаһарлары... Шу, Талас, Ыстықкөл, Теклік әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".
Қадыр Әлі бұдан кейін Құйыршық хан, Барақ сұлтан, Кіші Жәнібек, Қасым хан жайында баяндайды. "Оразмұхаммед Орыс ханнан Жәнібек ханға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі Қожа Ахмет Яссауи (қасында) жерленді".
Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.).
Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы
Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, Рашид әд-Диннің, Әбілғазының, Хайдар Дулатидің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар бақ-дәулет, атақ-даңқ үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін інжу-маржан.
Қосымша
Оның әкесі Темшік, баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі батыр, бек, би болыпты.
Ата, әке жанында жүріп, олардан тәрбие алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("Жылнамалар жинағында") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. Әзім Ораз Мұхамедтің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, орыс княздігімен қарым-қатынаста жүргені аян. Сібір сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге Мәскеуде патша сарайында қызметте болады. Орыс патшалығы мен шведтер және Қырым хандығы арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға Ока өзені жағалауынан жер бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып қызмет атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи шежіре кітабы арқылы бүкіл дүние жүзіне мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында өмір сүріп, тіршілік еткен Үйсін, Жалайыр, Арғын, Қыпшақ, Қаңлы, Сіргелі, Қоңырат, Керей, Найман, Алшын т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. Оғыздар мен Қарахан дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар дәуірін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен қазақ ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары баян етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде Шоқан Уәлихановтан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:
''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.
...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді сұлтан, төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі Қадырберді хан, қызы Жанике атты еді. Оны Едіге би алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді.
...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; ұрпақ өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды.
...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан ту ған..."''