АҚШ_үкіметінің_экономикадағы_рөлі
Үкіметтің араласуының өсуі
АҚШ мемлекетінің өмір сүруінің алғашқы кезеңдерінде үкімет басшылары өздерінің реттеушілік мүмкіндіктерін көп пайдаланбады. Алайда, 20-шы ғасырдың келуімен АҚШ өндірісінің өсуі, ірі корпорациялардың пайда болуы тұтынушы-лар мен шағын бизнесті қорғау үшін үкіметтің араласуын күн тэртібіне қойды. 1890 жылы Конгресс Шерманның монополия- ға қарсы заңын қабылдады. Бүл заң монополияларды бөлшек- тен, бәсекелестік пен еркін кәсіпкерлікті қалпына келтірді. 1906 жылы азық-түлік пен дәрі-дәрмектің дүрыс белгіленуін және еттің сатылуынан бүрын тексерілуін талап ететін заң қа- былданды. 1913 жылы үкімет жаңа федералдық банк, Феде- ралдық сақтық қор жүйесін қабылдады, онда ұлттық ақша ре- сурстарын реттейтін және банк жүйесін қадағалайтын тетіктер енгізілді. «Жаңа Бағыт» деген атауға ие болған бағдарламаның арқасында үкімет роліне үлкен өзгерістер енгізілді, бүл пре- зидент Франклин Рузвельттің Ұлы Депрессияға берген жауабы еді. 1930-шы жылдары АҚШ өз тарихында экономикалық дағ- дарыстың ең ауырын, жүмыссыздықтың ең жоғары деңгейін басынан өткерді. Көптеген америкайлықтар еркін капитализм ақырына жетті деп есептеді. Сондықтан да олар үкімет тара- пынан қиындықтарды жеңілдету және өзін-өзі жойған бәсеке- лестік^ шектейтін шаралар қабылдауды талап етті. Рузвельт пен Конгресс үкіметтің экономикаға араласуына құқықтық негіз беретін заңдарды қабылдады. Көптеген мәселелер ара- сында бүл заңдар акция саудасын реттеді, жұмысшылардың одақ құруға қүқықтарын бекітті, жұмыс уақыты мен жалақы көлемін анықтауға жәрдемдесті, жұмыссыздарға жәрдемақы және қарттарға зейнетақы төлеуді міндеттеді, фермалар мен қожалықтарға субсидиялар бергізді, банк депозиттерді қа- уіпсіздендірді және Теннесси аңғарында дамудың үлкен аймақ- тық билігін құрды. 1930-шы жылдардан бері жүмысшылар мен түтынушы- ларды қорғайтын көптеген заңдар мен нормалар қабылданды. Жұмысқа қабылдау барысында адамның жас ерекшелігіне, жынысы, нәсілі және діни нанымына қарап қысым жасау заңсыз болып есептеледі. Жалпы балалардың еңбегін пайдала- нуға тыйым салынды. Тәуелсіз кәсіподақтар қүруға, төлемдер жайлы келіссөз жүргізуге және ереуілге шығуға кепілдік берілді. Үкімет жұмыс орнының қауіпсіздігі мен денсаулық сақтау кодекстерін шығарып, олардың сақталуын талап ететін болды. Құрама Штаттарында сатылатын әрбір өнім үкімет реттеуінен өтуі қажет, атап айтқанда, азық-түлік шығарушы- лар қүмырада, қорапта және шөлмекте не бар екенін нақты жазулары тиіс; ешбір дәрі толық сынақтан өтпейінше саудаға түспеуі тиіс; автокөліктер техника қауіпсіздігі мен ластау нор-маларына сәйкес жасалулары тиіс( тауар бағасы нақтылы тіркелуі тиіс, ал жарнама берушілер түтынушыларға өз өнімдері жайлы жалған ақпарат бере алмайды. 1990-шы жылдардың басында Конгресс сауда мен байла- ныстан бастап, ядролық энергия, өндіріс өнімдерінің қа- уіпсіздігі, дәрі-дәрмек өндірісі және де жұмыспен қамтамасыз ету орталықтарының жұмысын реттейтін 100-ден астам феде- ралдық агенттіктерді құрды. Солардың ішінде соңынан қүрыл- ғандардың қатарына әуе қатынасы мен сондағы қауіпсіздік ережелерін қалыптастыратын 1996 жылы жасақталған Феде- ралдық авиаңия басқармасы мен 1971 жылы дүниеге келген жүргізушілер мен автокөлік қауіпсіздігіне бақылау жасайтын Көлік жолдарындағы қауіпсіздік жөніндегі ұлттық басқарма. Бұл екі агенттік те федералдық Көлік министрлігінің құрамы- на енеді. Реттейтін агенттіктер теориялық түрғыдан президент пен саяси күштер тарапынан қысым көрсетіле алмайтындай қүрас- тырылған. Оларды тәуелсіз кеңестер басқарады, төрағалар кандидатурасын президент Сенат мақұлдауына ұсынады. Заңға сәйкес бүл басқармалар екі негізгі саяси партия өкілдерінен құрылуы тиіс, ондағы шектелген қызмет мерзімі 5 жыл және 7 жыл аралығында. Әрбір агенттіктің 1000 қызметкерден асатын штаты бар. Конгресс агенттіктерді қаржыландырып, олардың іс-әрекетін бақылайды. Кей кездері реттеу агенттікт- ері сот сияқты жұмыстарды атқарады. Олар сот сияқты тыңдаулар өткізеді, ал олардың ережелерін федералдық соттар қарауға тиіс. Реттеу агенттіктерінің ресми түрдегі тәуелсіздігіне қара- мастан Конгрестің кейбір мүшелері үйымдастырушыларының атынан оған ықпал еткісі келеді. Кейбір сыншылар кәсіпорын- дардың өздерінің жұмысын реттейтін агенттіктерге кейде зор ықпал ететінін сынға алады( реттеу агенттігінде жұмыс істеген мамандардың өздерінің реттейтін салаларында жетік білім алып кейіннен өз қызмет мерзімін аяқтағаннан кейін сол ком- панияларға жалақысы жоғары жұмысқа тұрып жататынын айтады. Компаниялардың да шағымдары жоқ емес. Сынаушы- лар бизнесті реттейтін үкімет нормалары нарықтың өзгеруіне байланысты тез ескіріп қалатындығына назар аударады.