cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гуморальдық реттелу
Организмдегі физиологиялық құылыстарды реттеудегі ішкі секреция бездерінің маңызы.
Гуморальдық реттелу қан құрамындағы заттардың әсерінен болады. Организмде пайда болатын күрделі биологиялық белсенді қосылыстар қанның ағымымен ішкі мүшелерге және мүшелер жүйелеріне келіп, олардың жұмысына әсер етеді. Бірақ бұлардың әсері жүйкенің әсеріне қарағанда баяу болады.
Жүйкелік және гуморальдық жолмен реттелу өзара тығыс байланысты. Мұндай реттелу балалық шақтың алғашқы кезеңінде онық өсуін, денесінің дамуын және сыртқы орта жағдайларына бейімделуін қамтамасыз етеді. Гуморальдық реттелуге ішкі секреция бездерінің қатысы бар.
Сыртқы және ішкі секреция бездері. Организмдегі бездер, негізінен, екі топқа: сыртқы және ішкі секреция бездеріне бөлінеді. Сыртқы секреция бездері деп сөл бөліп шығаратын өзектері бар бездерді айтады. Ал ішкі секреция бездерінің сөл бөліп шығаратын өзектері болмайды. Сондықтан олар сөлді тікелей қанға бөледі. Сыртқы секреция бездеріне сілекей, қарын, ұйқы безі және ішек бездері мен бауыр жатады. Бұлар сөлді ас қорыту мүшелеріне сөл өзектері арқылы бөледі.
Ішкі секреция бездерінің маңызы. Адамның және жануарлардың тіршілік етіп, өсіп, дамуына ішкі секреция бездерінің маңызы ерекше. Себебі, бұл жүйеге жататын бездер гормон бөліп шығарады. Гормон деп ішкі секреция бездері қанға бөліп шығаратын және организмнің түрлі әрекетін реттейтін күшті биологиялық заттарды айтады. Гормондар қан арқылы бүкіл организмге таралады және барлық мүшелер мен ұлпалардың қызметін реттеуге әсер етеді. Ішкі секреция бездері баланың өсіп, организмнің дамып, жетілуінеде өте маңызды қызмет атқарады. Сондықтан ішкі секреция бездерінің қызметі бұзылып, гормондарды аз немесе көп бөлсе, организмнің өсуіне, оның дамуына зиянды әсерін тигізеді, ауру пайда болады. Балалар организмнің өсуіне ішкі секреция бездері әртүрлі әсер етеді.
Гормондар әрекеті салыстырмалы түрде болады. Сондықтан балалар әр түрлі жұқпалы аурулармен жиі ауырады. Дұрыс тамақтанбау балалар мен жасөспірімдер организміне әсер етеді, олардың жыныстық дамуының ішкі секреция бездері арқылы реттелуі бұзылады. Бұл адам өмірінің әр кезеңінде оның ішкі секреция бездерінде болып тұратын өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау үшін дене және ой еңбегін мөлшерлеудің қажет екеніне көрсетеді. Ішкі секреция бездері адамның дене мүшелерінің атқаратын қызметін және мінез-құлқын, яғни адамның психологиялық іс-әрекетін қалыптастырады.
Әрбір ішкі секреция безі жабын ұлпасынан тұрады және толып жатқан шеткі жүйке жүйесінің талшықтарымен шырмалады. Ішкі секреция бездері жүйке арқылы және гуморальдық жолмен реттеледі. Гормондар күніне миллиграмм мөлшерінде бөлінеді. Олар қозуға немесе тежелуге әсер етеді. Бұл үшін гормонның аз ғана мөлшері жеткілікті.
Ішкі секреция бездерінің қызметін жүйке жүйесі басқарады. Бұл, әсіресе организмнің айналадағы ортаның құбылмалы жағдайларына бейімделуінде анық байқалады. Биік тауға жаяу көтерілгенде, бір тәуліктің ішінде ауа температурасының күрт жоғарылауынан немесе төмендеуінен жүректің, тыныс алудың өте жылдам жұмыс істейді. Егер жақсы көретін жолдастардың кездескенде немесе сүйсініп тындайтын музыканы естігенде де жүрек соғысы жылдамдайтыны белгілі. Адамның қуануы және үрейленуі ішкі секреция бездерінің әрекетіне байланысты болады.
Ішкі секреция бездері бөлетін гормондар жүйке жүйесіндегі әрекеттерге әсерін тигізеді. Мысалы, қалқанша безі, жыныс безі және т.б. бездерінің гормондары адамның мінез құлқына, іс-әрекетіне әсер етеді. Сондықтан, ішкі секреция бездерінің адам өміріндегі маңызы зор.
Гипофиз. Қалқанша безі. Қалқанша маңы бездері.
Гипофиз- ішкі секреция бездерінің ең негізгі жетекші орталығы. Гипофиз сопақша пішінді, салмағы- 0,5-0,7 г. Ол үш бөліктен тұрады: алдыңғы, артқы, ортаңғы. Алдыңғы бөліктің гормондары зат алмасуға ( негізінен, нәруыздың түзілуіне), қалқанша безінің гормондарының бөлінуіне, бүйрек үсті бездерінің қызметіне, жыныс бездерінің функциясының жақсаруына әсер етеді. Гипофиздің бұл бөлімінде түзілетін гормонды өсу- гормоны (соматропные гормоны) дейді. Бұл гормон көптеп бөлінгенде, балалардың өсуі жылдамдайды, өте биік болады. Егер ересек адамдарда гипофиз өсу гормонын көптеп бөлсе, онда олар акромегалия деп аталатын ауруға шалдығады. Мұндай аурумен ауыратын адамның саусақтары, аяқтары, мұрны, иегі, қабағы үлкейіп өседі. Өсу гормоны аз бөлінгенде, балалардың бойы өспей, аласа болып қалады. Бұл оның жыныс бездерінің қызметінің дұрыс жетілмеуінен болады. Гипофиздің ортаңғы бөлігі меланофор гормонын бөледі. Бұл гормон терінің пигмент клеткасына әсер етеді. Терінің түсі және оның секпілдері осы гормонға байланысты. Жүкті әйелдерде гипофиз бұл гормонды қанға көптеп бөледі. Гипофиздің артқы бөлігі вазопрессин, окситоцин гормондарын бөледі. Вазопрессин организмде су және натрий, калий мөлшерін реттеуге әсер етеді Окситоцин сүт бездерінен сүттің шығуына себепші болады. Бір жасқа дейін баланың гипофизінің салмағы өседі. Содан соң 5-6 жасқа дейін гипофиздің салмағы тұрақты болады. Одан кейін тағы өседі. Сонымен қатар 12-14 жас аралығында нәруыздар, нуклеин қышқылдары көптеп түзіледі.
Қалқанша безі мойынның алдыңғы жағына орналасқан. Ол өзара байланысты екі бөліктен тұрады. Қалқанша безі судың және тамақтың құрамындағы йоды сіңіріп, жинақтайды. Бұл без гормондарының құрамына йод кіреді. Қалқанша безінің тироксин деп аталатын гормонының физиологиялық қасиеті өте күшті. Тироксин организмнің өсу және даму, зат алмасу әрекеттері мен жүйке жүйесінің қозуына әсерін тигізеді. Егер адамның бала кезінде қалқанша безінің қызметі нашар болса, онда оның бойы өспейді және денесі дұрыс қалыптаспайды, бойы аласа болып, ақыл ойы дұрыс дамымайды. Мұндай кемістікті кретинизм дейді. Бұл ауру топырақ пен суда йод жетіспейтін кейбір таулы жерлерде кездеседі. Кретинизмнен сақтану үшін ас тұзына аз мөлшерде калий йодидің қосады. Ересек адамда қалқанша безінің жұмысы жеткіліксіз болғанда, микседема (шырышты ісік) ауруы пайда болады. Мұндай аурумен ауырғанда- орталық жүйке жүйесінің қозуы төмендейді, еске сақтау, қозғалыс, сөйлеу қабілеті және көңіл күй баяулайды Керісінше, қалқанша безінің қызметі мөлшерден жоғары болса, онда бақшаң көз ауруы (базедов дерті) пайда болады. Бұл аурумен науқастанған адамның жүйке жүйесінің қозғыштығы, зат алмасуы жоғары болады, жүрек соғысы жылдамдайды, ішкен асы бойына сіңбегендіктен, адам арықтап, көзі шарасынан шығып, бадырайып тұрады. Бақшаң көз ауруына шалдыққан адам дене еңбегімен шұғылданғанда, жүрек соғысы өте жылдамдап, тыныс алуы жиілейді, дене қызуы жоғарылайды. Мұндай науқастар тез шаршайды,сондықтан дене еңбегімен ұзақ уақыт айналыса алмайды.
Қалқанша безі зат алмасуға, адам бойының өсуіне, дене салмағына, қимылына және ой еңбектерінің дамуына әсер етеді.
Қалқанша маңы бездері паратгормон бөледі. Паратгормон- күрделі құрылысты зат. Ол организмдегі кальций алмасуын реттейді. Паратгормон бұлшық еттің және жүйке жүйесінің қалыпты қызмет атқаруын, қанның құрамында кальцийдің қажетті мөлшерінің болуын қамтамасыз етеді. Кальций алмасуының реттелуі паратгормонның және D витаминінің қатысуымен болады. D витамині жетіспегенде, сүйектің құрамында кальций азайып, қаттылыққ мықтылық қасиетін төмендетеді. Бұл бездердің қызметі нашарлағанда, адамның қаңқа бұлшық еттерінің қозуы күшейіп, дене дірілдеп, селкілдеп, ұстама пайда болады. Бездердің жұмысы күшейгенде- кальций мөлшері ауытқиды. Сондықтан ас қорыту мүшелерінің және жүрек пен қан тамырларының жұмысы бұзылады. Қанның құрамындағы кальцийдің көбеюі үлкен ми сыңарлары қыртысының қозуын төмендетеді. Осының әсерінен адамда әлсіздік және енжарлық, көңілсіздік пайда болады.
Бездердің жұмысы күшейгенде, кальций сүйектен шығады. Бұдан қанның құрамындағы кальций мөлшері көбейеді. Бұл ас қорыту мүшелерінің (іш өтеді, құсады) және жүрек пен қан тамырларының жұмысын бұзады. Қанның құрамындағы кальцийдің көбеюі үлкен ми сыңарлары қыртысының қозуын төмендетеді. Осының әсерінен адамда әлсіздік жйне енжарлық пайда болады.
Ішкі секреция бездері өзара тығыз байланысты. Олардың қызметінің жүйке жүйесі арқылы реттеліп отыруы және жүйке жүйесінің ішкі секреция бездеріне ісер етуі организмнің біртұтастығын көрсетеді. Медицина ғылымының ішкі секреция бездерінің ауруларын зерттейтін, оны емдейтін саласын эндокринология дейді, ал маман дәрігерді эндокринолог деп атайды.
NGC 335
NGC 335 — Кит шоқжұлдызында орналасқан Sbc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 9 қазанда Фрэнсис Пресервед Ливенворт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 335 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 3544, ESO 541-6, MCG -3-3-15, IRAS00568-1830.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм (аудан)
Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм (Landkreis Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim) — Германия ауданы. Аудан орталығы — Нойштадт (Айш) қаласы. Аудан Бавария жерінде орналасқан. Орта Франкония әкімшілік округіне бағынады. Жер аумағы 1 267,4 км² шамасында. Тұрғыны 100 033 адамды құрайды. Халық тығыздығы 79 адам/км². Ауданның ресми коды — 09 5 75.
Аудан 38 елді мекенге бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария аудандары
Центинг
Центинг (Zenting) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Бавария әкімшілік округіне бағынады. Фрайунг-Графенау ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1157 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 21,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 72 152. Муниципалитеттің басшысы — Леопольд Ритцингер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Дефляция (экономикада)
Дефляция (лат. deflatіo – желбірету‚ үрлеу‚ қампайту), экономикада – тауар бағасының тұрақты түрде құлдырауы. Инфляцияға қарама-қарсы ұғым. Дефляцияда тұтынумен салыстырғанда артық ақшаның бір бөлігін алу жолымен айналыстағы ақша жиыны азайтылады. Әдетте‚ инфляцияға қарсы күресу мақсатын көздейді. Ол бірқатар қаржы-несие және басқа шаралар арқылы‚ мыс.‚ салық мөлшерлемелерін көбейту‚ жалақыны тоқтатып қою‚ мемл. шығысты азайту‚ ашық нарықта мемлекеттік бағалы қағаздардың сатылуын қысқарту‚ несие пайызын көтеру‚ жинақ ақшаны өсіру‚ т.б. жолдармен жүзеге асырылады. Дефляция ақшаның “қымбаттауынан” немесе ел экономикасында бағаның жалпы (орташа) деңгейінің төмендеуінен‚ сондай-ақ ұлттық валюта бағамының жоғарылауынан да көрініс табады.
Дереккөздер
.
Санат:Экономика
Күш диапазоны
Күш диапазоны – күштік беріліс санының ең жоғарғысынан ең төмендігісіне катынасы.
Дереккөздер
Санат:Физика
Ябто-Яха (Се-Яха тармағы)
Ябто-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Се-Яха өзенінің оң жағалауынан 207 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 43 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Коуплэнд Адам
Эдж (ағыл. ;Edge); шын аты Адам Джозеф Коуплэнд (ағыл. Adam Joseph Copeland), 30 қазан 1973 жылы, танымал рестлер, көбінесе  World Wrestling Entertainment өнер көрсетті. 2011 жылы сәуір айында үлкен травмалар санына байланысты өз мансап жолын аяқтады. 2012 жылы WWE Даңқты зал рестлері құрамына кірді. XXVIII Рестламанияға дейін.
Кәсіби рестлингтегі мансабы
90-жылдары Адам кішігірім канадалық және америкалық рестлингтер федерацияларына өнер көрсетті. Осы рестлингтердің бірінде Уильям Ресомен танысты, рестлинг индустриясындағы танымал рестлингшілердің бірі Кристиан сияқты рестлерімен танысты. Ол және Эджа арасында біраз уақытқа дейін достық қарым-қатынастар болды. Адам мен Уильям бастапқыда Hard Impact деп аталатын команда құрды, артынша бұл команда Suicide Blondes деп аталды.
Альянс Кристианмен (1998—2001)
1998 жылы екі жас атлеттерге әлемдегі ірі рестлинг федерацияларының бірі WWF назар аударды, екі рестелрлермен келісімшарт орнатылды. right|thumb|225x225px|Эдж және Кристиан Король Рингта 2000 жылы
Mr. Money in the Bank и Чемпион WWE (2005—2006)
right|thumb|300x300px|Эдж ақша толы чемоданмен банкта left|thumb|Эдж Джон Синға қарыс хаус-шоуда
Ауыр салмақтағы чемпион; La Familia (2007—2009)
left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Эдж өз оққағарларымен бірге (Зак Райдер және Курт Хоукинс). right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Эдж Гробощикқа қарсы XXIV Ресталманияда ауыр салмақтағы чемпион right|thumb|Эдж Патшалық ұрысты жеңді 2010 жылы
Короналық қаылдаулары
thumb|209x209px|Эдж thumb|200x200px|Эдж
Дереккөздер
Санат:1973 жылы туғандар
NGC 4684
NGC 4684 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 17 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4684 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 43149, UGC 7951, MCG 0-33-11, ZWG 15.19, IRAS12447-0227.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Литоральды өсімдіктер
Литоральды өсімдіктер ( латын тілінен аударғанда litoralis - жағалаулық ) - теңіздердің жағалауларын алып жатқан топырақта бекіген жасыл, қызғылт, қызыл және көк-жасыл балдырлар, не тұщы суларда 5-7 м тереңдікке дейін болатын өсімдіктер.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Факс
нобай| Факс, факсимильдік аппарат (ағылш. fax, telefax, facsіmіle duplіcatіng devіce) — қағазға басылған немесе қолжазбалық мәтіндерді, фотосуреттерді, сызбаларды дәл көшірмесін алу арқылы тасымалдау құралы. Факс телефон арналары арқылы графикалық мәліметтерді: мәтінді, кестені, сызбаларды, графиктерді, фотосуреттерді, т.б. жөнелту, тасымалдау, жеткізу жұмыстарын атқарады. Тасымалданатын құжат сканер түріндегі оптикалық-электрондық құрылғымен оқылады да, байланыс арналары арқылы жөнелтуге ыңғайлы сигналдық түрге келтіріледі. Мәліметтерді қабылдау нүктесінде кері түрлендіру жұмысы атқарылып, сигналдар құжаттың алғашқы нұсқасына айналады. Факстың стандартты мәлімет тасымалдау жылд. 4800—9600 бит/с шамасында болады.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану
Полктің қорғаныс учаскесі
Полктің қорғаныс учаскесі — аясында полктің қорғанысы құрылатын жер өңірі; құраманың қорғаныс жолағынын бөлігі.
Полктің қорғаныс учаскесінің мөлшері полктің ұрыс мүмкіндіктеріне, құрамалардың ұрыстық ретке жайылуындағы оның орнына, жергілікті жердің сипатына және бөлімшелерді бытыратып орналастырудың қажет шектеріне байланысты болады. Полктің қорғаныс учаскесінің шегінде қорғаныс позициялары, қорлардың және бөгеттердің жылжымалы жасақтарының орналасу аудандары, жайылу мен атыс аудандары, артиллерия мен ӘШҚҚ құралдарының атыстық позициялары, миналау аудандары, басқару пункттері және т.б. үшін орындар дайындалады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Соғды әдебиеті
thumb|upright| Б. з. 580 жылы Қытайда қайтыс болған соғдылық сәудегер және шенеунік Уиркактың ұлдары жазған соғды тіліндегі эпитафия thumb|upright| Шамамен 9-13 ғасырлардағы манихейлік несие берушінің хатынан алынған соғды мәтіні thumb|upright| Эстрангело тілінде жазылған және Тұрфаннан табылған соғды христиан мәтіні (9-11 ғғ.) Соғды әдебиеті — кейін тәжік, өзбек халықтары құрамына енген соғдылардың әдебиеті. Арамей жазуы үлгісіндегі ескерткіштері (4—10 ғасырлар) соғдылардың сауда орындары болған Шыңжаң жерлерінен 20 ғасырда табылды. Дуньхуанның батысындағы күзет мұнарасы орнынан табылған хат түріндегі жазбалар («Көне соғды хаттары», 4 ғасырдың) басымен соғдылардың әкімі болған Деваштичтің «Муг архиві» соғды әдеби тілінің нормасын аңғартады. Бірінші, екінші архивтерде көркем хат стилінің басымдығы аңғарылады. Тілі жағынан қазіргі қолданысқа ең жақын шығарма Рүстемнің диюлармен шайқасы суреттелген көркем үзінді болып табылады (5—6 ғасырлар). Ол «Шахнама» дастанының соғдылар арасында да тарағандығын білдіреді. Басқа да буддалық, манихей, несториандық-христиандық секілді діни сипаттағы мәтіндер кездеседі. Көркем әдебиет үлгілері «Калила мен Димна» үзінділерінен, «Алыптар кітабының» түрлі нұсқаларынан айқын көрінеді. Ғылыми сипаттағы Соғды әдебиетінің болғандығын дәлелдейтін деректер мол ұшырасады.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Муаньи-сюр-Еколь
Муаньи-сюр-Еколь (Moigny-sur-École) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Эссонна департаментінде орналасқан. Еври округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,23 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 91408, пошта индексі — 91490.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1286 адамды құрады. Халық тығыздығы — 105,15 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эссонна департаментінің коммуналары
Жыныс
Жыныстық қабілеті жетілген аналық организмде көбеюге байланысты қайталанып отыратын морфофизиологиялық процестер жыныстық цикл (қ. Етеккір) деп аталады. Балықтарда, қосмекенділерде, бауырымен жорғалаушыларда жыныстық цикл фолликул сатысынан (жұмыртқа жетіледі, олар сыртқы ортаға шығарылады) тұрады, ал құстарда: фолликул, ұя басу, балапандарын қоректендіру сатыларынан, сүтқоректілерде: фолликул, жетілген жұмыртқаның жатырға түсуі, жүктіліктің басталуы, сүт түзілу сатыларынан тұрады. Организм жынысын айқындайтын қосарланған хромосомалар – жыныс хромосомалары. Екі бірдей х хромосома жұбынан тұратын организмдер – гомогаметалы, ал х және у хромосомалы организмдер – гетерогаметалы деп аталады. Ұрпақтың қандай жынысты болуы жыныстық хромосомаға байланысты. Егер аналық жасуша х жыныс хромосомасы бар аталық сперматозоидпен ұрықтанса, онда зиготада екі х хромосома пайда болады да, одан қыз бала, ал аналық жасуша у хромосомалы сперматозоидпен ұрықтанса, ер бала жетіледі; қ. Хромосома.
Дереккөздер
Санат:Биология
Ланга
Ланга (Langa) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Авила провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 539 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авила елді мекендері
Әл-Жилани
'''әл-Жилани, ал-Джилани, Мухйиад - Дин Абд әл - Қадыр б. Әбу Салық Жанғидуст''' (1077 - 1166) - ханбалшыл уағызшы әрі діндар сопы шайқы. Ғилан уәлаятының (Иран) Ниф (Найф) провинциясында туған, шыққан тегі парсы. Ол 18 жасыңда Бағдатқа келіп, көптеген ғұламалардың дәрістеріне қатысты. Әбу-л-Уаф ибн Акил (1119 ж.ө.) мен Әбу-с-Саид әл Мүбәрак әл-Мұхаррими қазыдан ханбалшыл құқық жөнінде дәріс алды. Қажылыққа барып, одан кейінгі 25 жыл бойы Оңтүстік Ирак шөлін кезіп, тақуалық ғұмыр кешті, сөйтіп, сопылармен қарымқатынасын үзді. 50 жасқа толғанда БағдатБағдатқа келіп, уағызшы қызметке кірісті. Оның ханбалшыл уағызшы ретіндеғі даңқы тез арада көпке тарады. Алты жылдан кейін ол өз ұстазы әл-Мұхарримидің мектебін басқарды. Көп ұзамай (1113) оған және оның үй-ішіне арналып, медресесімен қоса дербес жай (рибат) салынды. Медреседе Құранның түсініктемешісі муфти ретінде хадистер мен фикһ ілімі туралы дәріс берді, сопылық тақырыптар мен атауларды қоспай өзінің діни-этик. мазмұндағы уағыздарын оқыды. Көпшілікке арналған бұл дәрістерді халық ықылас қоя тыңдап, оған мұсылман әлемінің әр шалғайынан шәкірттер көптеп келе бастады. Өзінің бір уағызында ол мұсылмандардың әдеп салтының он ережесін бекітті. Әл-Жилани өз дәуіріндегі ''«әл-Ғуниа ли тәліп тариж әл-хакһ»'' атты еңбегінің екінші бөлігінің жартысын арнаған мистикалық мектептермен де таныс болғаны анық, алайда, олардың қай көзқарасын қолдағанын айту қазір мүмкін емес. Ол мистик, таным (тарика) жолындағы ерекше әдісті де жасаған жоқ, осы бағытта біреулерғе басшылық еткені де белгісіз. Әл-Жилани дәстүр бойынша сопылық бауырластығының негізін салушы болды деп есептелгенімен, іс жүзінде оның ізбасарларының күшімен XIII ғ-дың ортасында негізделген еді. Оның рухани ұрпақтастығының шынайылығы да күмәнділеу, өйткені ол туралы басқа бауырластықтардың бар екендігі сөз болмайды. Әл-Жиланиға оны құрметтеушілер мен ізбасарлардың елеулі материалдық көмек беруі оның тәуелсіз болуына, кедейкепшіктерге көмектесуіне мүмкіндік берді. Бұқара қауым оны әулие-көріпкел, құдайдың жолын қуушы және жарлыжақыбайлардың жебеушісі ретінде қабылдады. Әл-Жилани жоғары дәрежелі әулие атағынан үміткер болды, кейін ол ''«ұлы қолдаушы» мен «жебеуші-пірәдар»'' атанды. Бағдаттағы Әл-Жилани мазары ең белгілі мұсылман әулие орындарының бірі болып табылады. Бүкіл жыл бойына оған көп адам тәуап етуге келеді. Онда Әл-Жиланиға бағытталған жиындар өтіп тұрады. Әл-Жиланидың сақталған еңбектері ''«әл-Гунийа ли тәліп тарих әл-хакһ»'' - әлеум. және этик. тақырыптарға, Исламдағы 73 қауымдастыққа және сол заманғы мистикалық таным бағдары мектептеріне арналған.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
Жеміс-жидек шараптары
Жеміс-жидек шараптары - жас жемістер мен жидектер езіндісіне қант пен спирт қосып спирттік ашыту арқылы алынатын шараптар. Табиғи жеміс-жидек шырындарында жүзім шырынымен салыстырғанда қант аз, қышқылдар көп болатындықтан, мұндай шараптар дайындаудың өнеркәсіптік технологиясы шырынға қантпен бірге су қосуға да негізделеді. Су қышқылдық мөлшеріне қарай қосылады, осыған орай шараптың сапасы да шырынға су қосу дәрежесіне байланысты болады. Жеміс-жидек шараптарын дайындаудың технологиялық циклы өте қысқа: 30 күннен 5—6 айға дейін, бүл мерзім шараптың сапасына көп өсер етеді. Жеміс-жидек шараптарын жасауда алма, алмұрт, шетен, қараөрік, шие, қарлыған, қарақат, таңқурай, бүлдірген, қызамық, қожақат және басқа да жеміс-жидектер қолданылады және бұлардың қайсысынан жасалуына қарай алма шарабы, шие шарабы, қарлыған шарабы және т. б. деп аталады. Күшейтілген шараптарда спирт мөлшері 16-18%, тәтті шараптарда 16% болады. Қант мөлшері күшті шараптарда — 5—10%, тәтті шараптарда — 10-16%.
Дереккөздер
Санат:Шараптар
IC 1082
IC 1082 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 53523, ZWG 48.87, NPM1G +07.0367.
Сыртқы сілтемелер
IC 1082 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Хохнойкирхен-Гшайдт
Хохнойкирхен-Гшайдт (Hochneukirchen-Gschaidt) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Винер-Нойштадт округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1728 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 35.13 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — WB, ресми идентификациялық коды — 3 23 09.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Фридрих Байгльбёк саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Бежір
Бежір (Aegopodium) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 16 түрі белгілі.
Дереккөздер
Санат:Шатыршагүлділер
Кіші Тобылжан
Кіші Тобылжан – Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл.
Географиялық орны
Павлодар облысы Успен ауданы Равнополь ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 92 м биіктікте.
Дереккөздер
Санат:Ертіс су алабы Санат:Успен ауданы көлдері
Ламареш
Ламареш (Lamares) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Вила-Реал округінің құрамына кіреді. Вила-Реал муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Ауданның қамқоршысы — Иоанн Креститель.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вила-Реал округінің елді мекендері
Кадр нөмірі
Кадр нөмірі (Номер кадра; frame number) — есептеу желісінде — кадрлардың тізбектілігін тексеру мақсатымен кадрды басқару өрісіне жазылатын нөмір.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Риддер жұмысшы жастар театры
Риддер жұмысшы жастар театры - 1932 жылы Қазақстанда алғаш қүрылған кәсіби ұлттық драма театрларының бірі. Мүнда актерлер О.Жұмағүлов, Қ.Қармысов, Ш.Мәрденов, Ж.Өгізбаев, М.Шамова және т.б. қызмет етті. Театр өнері көркем-өнерпаздық дәрежесінен аспады. Ол 1934 жылға дейін жүмыс істеді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан театрлары
Биосфера
thumb| alt=A.| Биосфера. Биосфера (биос—тіршілік, өмір, сфера — шар) — бұл ұғым биология ғылымына XIX ғасырда ене бастады. Ол кездерде бұл сөзбен тек жер жүзіндегі жануарлар дүниесі ғана аталатын. Кейінгі кездерде биосфера геологиялық мағынада да қолданылады.
Биосфера - жердің тіршілік қабатына жатады. Географиялық қабық - литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфераның өзара әрекеттесуі. Биосфераны ғылымға 1875ж Зюсс енгізді. Биогеография - организмнің географиялық таралу заңдылықтарын зерттейді. Биоценоз-өсімдіктер мен жануарлардың майда ағзалардың бірлестігі. Географиялық қабық- жекелеген табиғат кешенінен тұрады. Табиғат кешені-табиғат компоненттерінің ұштасуы. Табиғат компоненттеріне топырақ, өсімдік, жануар т.б жатады. Ең ірі табиғат кешені-географиялық қабық немесе материктер мен мұхиттар. Табиғат зонасы-температурасы,жауын-шашыны, өсімдігі, жануары, топырағы өзара ұқсас ірі табиғат кешені.
Биосфера — тірі азғалар өмір сүретін жер қабаты. Жер бетінен 10—15 км биікке көтерілгенге дейінгі және 2— 3 км құрғақтан немесе мұхиттардың 10 км түбіне дейінгі жерде азғалар тіршілік етеді. Бұл терминді 1875 жылы бірінші рет Аустрияның атақты геологы Э. Зюсс ғылымға енгізді. Бірақ биосфера және оның жер бетінде жүріп жатқан процестері туралы ілімнің негізін салған академик В.И. Вернадский болды. Осы ілім бойынша, биосфера +50 %-дан – 50% -ға дейін температурасы болатын термодинамикалық қабат болып саналады. thumb| alt=A.| [[Биосфераның негізгі үш қабаты.]] Биосфера негізінен үш қабаттан құрылады:
Биосфераның бөлімдері:
Биосфераның пайда болуы
thumb| left| alt=A.| [[Жердің бөлімдері.]] Биосфера бірден пайда болған жоқ. Ол өте көне заманнан бері қарай күні бүгінге дейін біртіндеп дамып келеді. Биосфераның ертеден бері қарай құралып келе жатқанын дәлелдейтін палеонтологиялық материалдар қарапайым тірі ағзалардың қалдықтары жер қыртысының әрбір қабаттарынан табылады. Осы қабаттарға сүйене отырып, ғалымдар биосфераның негізгі пайда болу жолдарын анықтады. Биосфераның ең бірінші заманы Архей деп аталады. Бұл кезде биосфера қандай жағдайда дамығаны және қандай тірі азғалар болғаны туралы ешқандай деректер жоқ. Протерозой эрасы – биосфераның екінші дәуірі боп есептеледі. Бұл заман 700 млн жыл бойына созылған. Протерозойда тірі ағзаның қарапайым түрлері тіршілік еткен. Олардың сол дәуірде тасқа жабысқан қалдықтары әртүрлі тау жыныстарынан қазіргі кезде де байқалады. Биосфераның Палеозой эрасы немесе ертедегі тіршілік кезеңі. Бұл дәуір шамамен алғанда бұдан 570 млн жыл бұрын басталып, 300 млн жылға созылған. Бұл эра кембрий, ордовик, силур, девон, карбон және пермь дәуірлері болып бірнешеге бөлінеді.
Мезозой эрасы немесе орта тіршілік кезеңі бұдан 135 млн жыл бұрын басталып, 115 млн жылдан астам уақытқа дейін созылған. Үш дәуірге бөледі: триас, юра, бор. thumb| alt=A. Ауа райының бір мезгілде кенет өзгеруі өсімдіктер эволюциясында жаңа ароморфоз пайда болуына себеп болды. Бұларда көптеген жаңа прогрессивті белгілер жетіле түсті. Мәселен, аналықтың, сондай-ақ жеміс дамитын жотынның болуы, қосарлы ұрықтану, гүлдің пайда болуы және тағы басқа.
Кайназой эрасы бұдан 70 млн жыл бұрын басталған. Осы уақыттан бері барлық эралар бойынша қазіргі кезден флораның қалыптасу процесі жүрді. Кайнозой эрасы екі дәуірге бөлінеді. Ол үштік және төрттік кезеңдер.
Төрттік дәуір жер бетінде тіршілік дамуының ақырғы және ең қысқа дәуірі болып саналады. Ұзақтығы 1 млн жылдай ғана болды. Бұл дәуірге тән жағдай – сол суық кезеңдер және мұз дәуірі жылы ылғалды ауа райымен алмасып отырғаны байқалады. Өйткені өсімдік әлемі мен жер қыртысының даму процесі біркелкі емес. Мұздар жер бетін басқан кезде жылылықты сүйетін өсімдіктер оңтүстікке қарай ығысып кетті. Бірте-бірте ауа райы жылынып, өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдайлар туды.
Биосферадағы тіршіліктің пайда болуы туралы қазіргі көзқарастар
Тірі ағзаның анорганикалық материядан пайда болуы жайында тікелей экспериментті түрде алынған материал болмағандықтан мұны шешу ғалымдарға оңай түскен жоқ. Идеалистер ең алдымен діни ұғымдарды таратуға ұмтылды. Тірі азғалар құдайдың құдіретімен пайда болды деген терминді ұсынды. Өсімдіктерді, жан-жануарларды, адамдарды өлі инертті заттардан қазіргі біздің көріп жүргеніміздей толық бейнелі түрінде құдай жаратты деп соқты. Грек оқымыстысы Аристотель де тірі ағза өзінен-өзі кенеттен пайда болады дегеннен саяды. Адамзат құрттар, молюскалар немесе шіріген заттардан пайда болды деп түсіндірді. Бірақ Франческо Редидің жүргізген зерттеу жұмыстары, тірі ағза өзінен-өзі кенеттен пайда болды деген ұғымды жоққа шығарды. Ол жас етті алып, оны стаканға салып, бетін дәкемен жауып қойды. Ешбір тірі заттың пайда болғаны болмайтынын дәлелдеп шықты.
Луи Пастер бактериялардың өршитін тұқымынан микроазғалар дамитынын бірден білді. Сонымен тірі ағза ешқашан да өзінен-өзі дамымайтыны белгілі болды. Ф.Энгельс: «Табиғат диалектикасында» материалистік тұрғыдан тіршіліктің пайда болуының жалпы сипатын берді. Материал еш уақытта да тыныштық қалыпта болмайтынын, ол үнемі қозғалыста болып, дамып отыратынын айтты. Материя өзінң дамуында әр уақытта жаңа күрделі түрге көшеді деп қорытынды жасады.
Зайыт (Тряпин ауылдық кеңесі)
Зайыт — Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл, Тряпин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 172 адамды құрады. Пошта индексі — 453484, ОКАТО коды — 80205849003.
Биосфера
Биосфера және адамзат
Жер спутнигін, космос корабльдерін ұшыру, Ай мен Марсқа саяхат жасау қамын кірісу, атом кемесі мен атом электр энергиясын салу, екі-үш жылдың ішінде миллион гектар тың және тыңайған жерлерді игеру, шөлді жерге канал жүргізіп, жасанды көл жасау, мәуелі бау-бақша, саялы ну орман – тоғай өсіру, жер шарының түкпір-түкпірімен тікелей хабарласу – бәрі де бүгінгі заманның үйреншікті әдетіне айналып отыр. Бұл ғажайыптарды, әсіресе соңғы 20-30 жылдың ішінде көріп отырмыз. Сондықтан да біздің заманымызды ракеталар, космос корабльдері, компьютерлер ғасыры дейді. Мұның бәрі адамзат баласының зор қарқыны, қызу жарысы деген сөз. thumb| left| alt=A.| [[Литосфера, гидросфера, атмосфераны көрсететін Жердегі белгілі сурет.]] Бірақ биосферадағы объектілер жойыла қалса, ол қалпына тез арада келе қоймайды. Мыңдаған және миллиондаған жылдарды қажет етеді. Мысалы, орман-тоғай алқабын кесіп, не оттап, не өртеп жойып жіберу оп-оңай. Арқыраған оғысы қатты өзеннің арнасын басқа жаққа бұрып жіберуге болады. Бірақ арнасындағы балық құриды, кеме жүзбейді, жағаларындағы ел көшіп кетеді, құс пен жабайы аңдар басқа жаққа ауып кетеді, жер құлазып қалады. Ұлан байтақ кең далаға мыңдаған тракторларды жауып жіберіп, жер қыртысын айналдырып, шаңын бұрқыратып қара дауыл тұрғызуға да адамза тбаласының шамасы әбден келеді. Бірақ биосфера заңдарында бұлай болмайды. Мысалы, жоғарыда көрсетілгендей, су тартылып, кеуіп қалған көл қалпына оңай келмейді. Миллион жыл уақыт кетеді. Биосферадағы пайда болып ғасырлар бойы шалқып жатқан айдын шалқар көлдің экосистемасы бұзылғаннан кейін қалпына келуі мүмкінде емес. Оның ішіндегі балығы, өсімдігі, климаты, арнасы, басқа да биосфералық құбылыстары адам танымастай өзгеріске ұшырап кетеді.
Зайыт (Тряпин ауылдық кеңесі)
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Биосфера
Биосфера және адамзат
Саялы сыңсыған ну орман-тоғайсыз, айдын-шалқар көлсіз, арқырап аққан өзенсіз- жайқалып өскен шекарай шалғын шөпсіз, бітік шыққан егінсіз адамзат қоғамының шарықтап өсуі мүмкін емес. Сондықтан да біздің заманымызда биосфераны қорғау, оның байлығын, асыл қазынасын сарқып алмай, өте ұқыптылықпен, жанашырлықпен орынды пайдалану маңызды проблемаларға айналып отыр. Биосфераны «бағындыру» ғана емес, көп жағдайларда бүгінгі таңда биосферамен «достасу», оның заңдарымен келісу, санасы керек болады. Демек, бұл адамға қажетті барлық заттардың бәрі де биосферадан алынады деген сөз.
Зайыт (Тряпин ауылдық кеңесі)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Биосфера
Биосфера және адамзат
Биосфера Жердің тірішлік қабығы деп аталатыны сендерге мәлім. Биосфера терминін ғылымға 1875 жылы	австрвялық ғалым Э.Зюсс енгізген болатын. Ал 1926 жылы орыс ғалымы В. И. Вернадский биосфера туралы ілімді негіздеп, оның анықтамасын ұсынды. В.И. Вернадский бойынша биосфера деп ғаламшарымыздағы барлық тіршілік дүнниесі мен олардың арасындағы өзара зат және энергия айналымы тұрақты жүзеге асатын жердің ерекше қабығын атайды.
Биосфера атмосфераның төменгі бөлігін, гидросфераны жаие литосфераның жоғарғы қабаттарын қамтиды. Тіршілік дүниесінің өнімдері олардың тіршілік ортасы шеңберінен шығып, кеңістік бойынша мейлінше емін-еркін таралады. Сондықтан тіршіліктің таралу аймағы мен биосфераның шекарасымен берлық жерде бірдей сәйкес келе бермейді.
Биосфераның жоғарғы және төменгі шекарасы туралы ғалымдар арасында әлі де нақты мәліметтер жоқ. Тірі азғалар атмосфераның төменгі бөлігінде, әсіресе 100 м биіктікке дейін өте тығыз орналасады. Бірақ жыртқыш құстар биікке еркін көтеріледі, мәселен, кондор 7 км биіктікке көтеріле алады. Ал жоғары көтерілген ауа толқыны микроағзаларды, бактериялар мен әртүрлі спораларды 10 км биіктікке дейін көтереді. Тірі органикалық таралу мүмкіндігін ескере отырып, биосфераның жоғарғы шекарасын озон қабаты (25—30 км), төменгі шекарасын Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең мұхит шұңғымаларының табаны арқылы жүргізеді.
Биосфераның құрамы мен құрылымы. Биосфераны құрайтын тіршілік дүниесінің құрамында мынадай химиялық элементтер кездеседі: сутек, көміртек, оттек, азот, фосфор, кремний. Олар биофильдік элементтер деп аталады. Бұл элементтердің атомдары тірі ағзаларды құрайтын күрделі молекулаларды түзеді, оларға көмірсутектер, майлар, нәруыздар (белок) мен нуклейн қышқылдары жатады. Аталған заттар тірі ағзалардың құрамында бір-бірімен тығыз байланыста болады.
Тірі азғалар мен олардын тіршілік ортасы өзара тығыз байланысып, ұдайы өзгеру мен даму жағдайында болатын жүйелер жиынтығын құрайды. Биосфераны құрайтын тірі азғалар шартты түрде екі үлкен топқа біріктіріледі: флора және фауна.
Жер шары биомассасының жалпы салмағы Жердің жалпы массасымен салыстырғанда (6-1027т) әлдеқайда аз. Биомасса материктер мен мұхиттарда да біркелкі таралмаған. Материктердегі биомасса мөлшері Дүниежүзілік мұхиттағы биомассадан 800 еседей көп. Материктерде жасыл өсімліктердің, ал мұхиттарда жануарлардың үлес салмағы басым болалы (6-кестені қараңдар).
Материктердегі тіршілік дүниесінің, басым көпшілігі (биомассаның 90%-ынан астамы) тропиктік ормандарда (500 т/га-дан астам) шоғырланған, ал ең төменгі көрсеткіш биік тау бастары, шөлдер мен полярлық аймақтарға тән. Яғни, құрлықтағы тіршілік дүниесінің таралуы күн жылуы мен ылғалдың түсу мөлшеріне тәуелді.
Дүниежүзілік мұхиттағы тірі азғалар тіршілік ету ерекшелігіне қарай планктон.
Литосфералық тақталар саны тұрақты емес; геологиялық уақыт аралығында олар рифтілер арқылы бөлшектеніп немесе тектоникалық қозғалыстар әсерінен қайта бірігіп отырады. Материктер мен мұхиттар географиясынан сендер жер қыртысының даму барысында бірнеше ірі тақталардың болғаның және олардың бөлшектенгенін білесіңдер (оларды еске түсіріңдер). Қазіргі кезде Жер шарында 7 ірі және ондаған ұсақ литосфералық тақталар ажыратылады.
Тектоникалық картадан ірі литосфералық тақталарды, рифтілердің және шұңғымалардың таралу аудандарын анықтаңдар.
Материктік және мұхиттың жер қыртысы. Литосфераның беткі жұқа қабығы жер қыртысын құрайды. Ол құрамы мен құрылысына қарай материктік және мұхиттық деп бөлінетінін білесіңдер (олардың айырмашылығын естеріңе түсіріңдер).
Материктік жер қыртысының жоғарғы бөлігінде шегінді жыныстар қабаты, ал одан төменде геофизикалық деректер бойынша, гранит және базальт қабаттары орналасқан. Гранит және базальт қабаттарының шекаралас бөліктерінде сейсмикалық толқындардың жылдамдығы күрт өзгеретіні байқалған. Мұхиттық жер қыртысында гранит қабаты болмайды және шөгінді жыныстар қабаты салыстырмалы түрде жұқа болып келеді. Материктер мен мұхиттардың шекаралас аймақтарында жер қыртысы өтпелі сипат алады. Жер қыртысының осындай құрылымы Еуразияның Тынық мұхитпен шектескен бөлігінде кездеседі. Оған аралдар доғасы мен оны бойлай орналасқан терең мұхит шұңғымалары дәлел болады (оларды физикалық және тектоникалық карталардан табыңдар).
Материктік жер қыртысы платформалар мен геосинклинальдарға жіктелетінін білесіңцер. Платформалар аумағында жер бедері көбінесе жазық болып келеді. Бұл — ұзақ уақыт бойы сыртқы күштер әсерінен жер бедерінің тегістелуінің нәтижесі. Жазық-платформалық аймақтар құрлық ауданының шамамен 53%-ын алып жатыр. Дүниежүзіндегі аса ірі Шығыс Еуропа, Батыс Сібір, Ұлы Қытай, Ұлы жазық пен Орталық жазық, Амазонка, Ла-Плата және т.б. жазықтар платформалық құрылымдарда орналасқан.
Негіздері архей мен протерозойда қалыптасқан ежелгі платформалар қалқандар мен тақталардан құралады (ежелгі платформаның құрылысын естеріңе түсіріндер).
Қалқандарда платформаның негізін құрайтын кристалды жыныстар жер бетіне шығып жатады, оларға көбінесе қыратты-үстіртті жер бедері сәйкес келеді. Қалқандарды құрайтын жыныстардың ерекшелігіне байланысты оларда үгілу біршама баяу жүреді. Платформаның қалқаннан тыс, шегінді жыныстармен жабылған бөлігін тақта деп атайды.
Неотектоникалық қозғалыстар әсеріне ұшыраған платформалар қозғалмалы сипат алады. Мәселен, мезозой және альпі қатпарлықтары әсерінен Қытай платформасының тұтастығы бұзылып, бірнеше бөліктерге ажырап кеткен; қазіргі кезде оның аумағында жерсілкіну жиі байқалады. Сондықтан оны параплатформа (қозғалмалы) деп атайды. Ішкі күштердщ әсерінен кейбір платформалардың іргетасында терең жарықтар пайда болып, интрузивті жыныстардың жоғары көтерілуі жүрген. Соның әсерінен жарылыс күшті жүрген Сібір және Үндістан платформаларында бағалы металдар мен асыл тастардың бай кен орындары түзілген.
Бірақ тірі ағзалардың ғаламшар табиғатын қалыптастырудағы маңызы өте зор. Тірі азғалар Жер шарындағы биологиялық зат және энергия айналымын жүзеге асырады.
Өлемдегі тіршіліктің негізгі қозғаушы күші болып табылатын бұл процесс үш кезеңде жүзеге асады. Ең алдымен, Күн энергиясының қатысуымен жүретін фотосинтез процесі нәтижесінде бастапқы (өсімдік текті) органикалық заттар түзіліп және ауаға көп мөлшерде оттек бөлініп шығады. Екінші кезеңде бастапқы органикалық өнімдер жануартектес өнімдерге айналады.
Бүгінгі таңда Жер шарының 4 млн км²-ден астам жері ерекше қорғауға алынған, оларды қорықтар деп атайды. Қорықтар адам аяғы баспаған, табиғи ландшафтының эталоны болып саналады. Негізінен, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан, "Қызыл кітапқа" енгізілген өсімдіктер мен жануарларды қорғау шаралары жүргізіледі. Қорықтарда адамның кез келген шаруашылық әрекетіне тыйым салынған, тек ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге ғана рұқсат беріледі.
Қорықшалар дегеніміз — азая бастаған есімдіктер мен жануарлар санын қалпына келтіру және де басқа шаруашылық мақсаттары үшін уақытша қорғауға алынатын жерлер. Олар: кешенді, ботаникалық, аңшылық, геологиялық, ландшафтылық болып бөлінеді.
Резерваттар — өзінің құрылымы жағынан қорықшаларға жақын, кейбір елдерде (Финляндия, АҚШ) қорық дәрежесімен бірдей табиғи аумақтар. Ұлттық (табиғи) саябақтар — табиғатты қорғаумен қатар оны ғылыми-ағарту, мәдени-эстетикалық бағытта да пайдалануды жүзеге асыратын жерлер. Алғашқы ұлттық саябақ 1872 жылы АҚШ-та құрылған. Бүгінгі таңда дүниежүзінде 2400-ге жуық ұлттық саябақтар құрылған (ірі ұлттық саябақтарды естеріңе түсіріңдер). Біздің елімізде де ұлттық саябақтар құру шаралары қарқынды жүргізілуде.
Осынау жүргізіліп жатқан шаралардың барлығы. Көркем де нәзік, әсем де тылсым табиғатты мүмкіндігінше өзгеріссіз табиғи бейнесін сақтай отырып, болашақ ұрпақ қолына тапсыру мақсатын көздейді.
Энергетикалық қызметі
Биосфераның қалыпты тіршілігі үшін және оның дамуы үшін энергия қажет. Ондай негізгі энергия көзі — Күн. Жасыл өсімдіктер фотосинтез процесі кезінде Күн сәулесін өзіне сіңіріп, мүшелерінде органикалық заттардың қорын жинақтайды. Өсімдіктердегі органикалық заттарды басқа азғалар пайдаланады. Жасыл өсімдіктерде жинақталған энергияның есебінен бүкіл биосферадағы тіршілік қалыпты жүріп отырады.
Газдық қызметі
Газдардың тасымалдануы және олардың бір күйден екінші күйге өзгеруі тірі ағзалардың қатысуымен жүреді. Газдық қызмет арқылы биосфераның газдық құрамының тұрақтылығы қамтамасыз етіледі. Жер бетіндегі көптеген газдар биогенді жолмен пайда болған. Тірі ағзалардың тіршілігі нәтижесінде оттек, азот, көмір қышқыл газы, күкіртті сутек, метан, т.б. газдар тасылмалданады.
Жинақтау қызметі
Тірі ағзалар коршаған ортадан алған, биогенді элементтерді өз мүшелерінде жинайды. Тірі ағзалар құрамында болатын элементтердің коршаған ортада кездесетін элементтерден едәуір айырмашылығы болады. Тірі ағзалардың құрамында сутек, көміртек, азот, оттек, натрий, магний, кремний, күкірт, т.б. элементтердің жеңіл атомдары көбірек кездеседі. Мұндай элементтердің тірі ағзаларда жинақталуы қоршаған ортаға қарағанда жүздеген, мыңдаған есе көп болады. Осы арқылы биосфераның химиялық құрамының әр түрлі екендігі байқалады.
Тотығу-тотықсыздану қызметі
Тірі азғалар топырақ арасында және гидросферада бұл қызметін үнемі атқарып отырады. Тірі азғалар заттарды тотықтыру арқылы оксидтер түзеді, ал кейбір заттарды (көмірсутек, күкіртті темір, т.б.) қалпына келтіреді. Кейбір ұсақ азғалар пайдалы қазбалар (әктәс, боксит, т.б.) түзуге де қатысады.
Биохимиялық қызметі
Тірі ағзалардың биохимиялық қызметі қоректенуі, тыныс алуы, көбеюі және (өлген ағзалардың) ыдырауы мен шіруі кезінде байқалады. Бұл кезде элементтер атомдар түрінде бір орыннан екінші орынға ауысады. Кейде адамның іс-әрекетінің нәтижесінде, биосфераға тән емес әрі биосфераға зиянды әсер ететін зат айналымы байкалады. Мысалы, өнеркәсіп орындарынан, көліктерден улы қоспалар бөлініп ауаны ластайды. Ал қышқыл жаңбырдың да табиғатка зияны мол. Сондықтан да табиғатты мұндай ластанудан корғау шараларына ерекше мән беру кажет.
Биосферадағы алғашқы шегіністер
Тіршіліктің биосферада пайда болғанына ғалымдардың есебі бойынша 3,8-4,3 миллиардтай жыл өтті. Ұзақ созылған бұл жылдар ішінде бір клеткалы қарапайым ағзалардан құрылысы да, түр өзгешілігі де сан алуан өсімдіктер мен жануарлардың таңғажайып түрлері пайда болды. Биосфера тармақ жайған тіршілік атырабына қожа болғандықтан иені жаратуға асыққан жоқ. Ақыры ол да пайда болды. Оның пайда болғанынан 1,5 млн жыл уақыт өтті. Бұл кезде оның үлесіне биосфера жануар әлемінің 4 миллионынан астам, өсімдіктердің 500 мыңнан астам түрлерін сый еткен. Биосферада тіршілік пайда болғаннан бері қалыптасқан соншама бай түр иелерінің бәріне ортақ заң ережелері тым қатал еді.
Адам өз биосферасына сай қоғам құра бастағанына 10 мың жылдай ғана темір мен пайдалы қазбалардың пайдалана бастағанына 4-5 мың жыл өтті. Биосфераның шексіз емес, шар тәріздес екенінің дәлелдегенінен 5 ғасыр, биосфералық өзгертуге техникалық құралдардың пайдалана бастағанына 3-4 ғасырдай, реактивті двигательді игергеніне 40-50 жылдай уақыт, ол биосфераның планетасының көлемін алыстан алақанға салып қарағанда үлкен емес екендігі байқалды. Мұндай құбылысты тек 1958 жылдан бері қарай біле бастады. Бірінші рет жер бетінен ұзап шыққан адамзат баласы бірінші рет Гагарин Космоста «Біздің жеріміз қандай әсем» - деп айқайлады. Әрине алыстан сұлу көрінген жеріміз өз ортасында тым көркем. Бірақ оның алғашқы көркі қайда ығысып барады? Біздің өз қолымыздан өсірген ағаштар мен мал түліктер, тас үйлер мен техникалық алыптары қоршағанда біз бұрынғыдай боламыз ба?
Қосымша
Биосфера — құрамы, құрылымы және энергетикасы, негізінен, тірі ағзалардың қарекетімен байланысты Жер қабығының (сферасының) бірі. Биосфера ұғымы "географиялық қабық" ұғымына жақын. Заттар мен энергия алмасуының курделі биохимиялық циклондарымен өзара байланыстағы атмосфераның жер беті бөлігін, гидросфераны және литосфераның үстіңгі бөлігін қамтиды. Биосфераның жоғарғы шекарасы атмосферада 30 км биіктікке дейін, төменгі шекарасы құрлықта жер бетінен 4— 5 км терендікте, Дүниежүзілік мұхитта ең терең ойыстың түбімен өтеді. В.И. Вернадский бойынша биосферада 7 әр түрлі, бірақ өзара байланыстағы зат түрлерін бөлуге болады, олар: тірі заттар, биогендік заттар, енжар заттар, биологиялық енжар заттар, радиоактивті заттар, шашыранды атомдар, ғарыштық заттар. Биосфераның негізгі функциясы — Күн энергиясын фотосинтездейтін ағзалардың пайдалануын және бүкіл тіршілік процестерінің динамикасын қамтамасыз ететін энергия мен заттардың биологиялық айналысы. Тірі азғалар (тірі заттар) мен олардың тіршілік ететін ортасы ғаламдық, аймақтық және жергілікті деңгейде динамикалық жүйелер түзе отырып, бірімен-бірі өзара тығыз байланыста және өзара орекеттес болады. "Биосфера" терминін алғаш австриялық геолог Э. Зюсс енгізді (1875 ж.).
Дереккөздер
Санат:Биосфера Санат:Жер құрылысы Санат:Жалпы биология Санат:Геохимия Санат:Суперағза Санат:Экожүйелер
Жыңғылдыөзек
Жыңғылдыөзек – Шалқартеңіз алабындағы өзен.
Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданымен ағып өтеді. Ұзындығы 222 км, су жиналатын алабы 4360 км².
Бастауы
Шұбартеңіз қонысының батыс жағынан басталып, Шалқартеңіз соры тұсында тартылып қалады.
Гидрологиясы
Арнасы жайпақ, құмайт. Жыңғылдыөзекке әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 6 сала құяды. Өзен жайылмасы қысқы мал жайылымы.
Дереккөздер
Санат:Ұлытау ауданы өзендері Санат:Шалқар су алабы
Этьенн Паскье, также Пакье
Этьенн Паскье, также Пакье (Étienne Pasquier, 7 маусым 1529 жыл, Париж, – 1 қыркүйек 1615 жыл, сонда) – француз заңгері, саясаткер, тарихшы, гуманист және ақын.
1554 жылы диалог түрінде құрылған «Монофил» (Le Monophile) атты трактаты жарық көреді. 1583-1584 жылдары «Бүрге» (La Puce) және «Қол» (La Main) атты өлеңдер жинағын бастырады. Өлеңдерін француз және латын тілдерінде шығарған. 1560 жылы жазған «Франция туралы ғылыми жазбалар» (Recherches de la France) атты еңбегімен көпшілікке танылады. Қазіргі кезде де оның шығармалары толық басылып шықпаған. 1723 жылы Амстердамда екі томдық шығармалары жарық көреді.
Дереккөздер
Санат:Франция жазушылары