cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Леонид Реутов
Биография
Леонид 1942 жылы 11 сәуірде Мәскеу қаласында туған.
1967 жылы ол ВГИКті актер факультетің бітірді және М.Горький атындағы киностудияның актері болды.
Леонид карьерасың кинодағы үлкен рөлдерден бастады.(«Утренние поезда», «Верьте мне, люди!», «Ваш сын и брат»), бірақ кейін эпизодтық рөлдерге көшті.
Леонид 31 наурызда 2002 жылы Мәскеу қаласында қайтыс болды.
Сілтемелер
http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%CB%E5%EE%ED%E8%E4+%D0%E5%F3%F2%EE%E2
Хабарлау шебі
Хабарлау шебі (Рубеж оповещения) — әуе қарсыласының жақындауы кезінде олар туралы әскерлер мен объектілерге хабарлау жүргізілетін шартты желі. Хабарлау шебінің өз әскерлерінен және объектілерінен қашықтығы әуе нысаналарын табу алыстығына, олардың координаттарын анықтау уақытына және ұшу бағытына, сондай-ақ хабарлау сигналдарын беруге байланысты болады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Алтынбек Саматұлы Сапаров
Алтынбек Саматұлы Сапаров (26 сәуір 1995 жыл) — қазақ футболшысы, "Елім-ай" клубының жартылай қорғаушысы. Қазақстан кубогының екі дүркін финалисі (2017, 2018).
Клубтық
"Атырау" футбол клубының түлегі саналады. 2014 жылы кәсіпқой карьерасын бірінші лигада "Бәйтерек" (Астана) сапында бастады. 2015 жылы "Атырауға" қайта оралғанымен, маусымның екінші жартысында ғана алаңға шыға бастады.
2016 жылғы маусымда 23 кездесуде алаңға шықты. 15 мамыр күні "Астана" қақпасына маусымдағы (маусымдағы ғана емес, "Атырау" сапындағы) жалғыз голын енгізді. Бұл ойында атыраулықтар 1:0 есебімен жеңіске жетті.
Халықаралық
2016 жылы Қазақстан жастар құрамасы сапында үш кездесу өткізді.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Атырау ФК ойыншылары Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары Санат:Қызылжар ФК ойыншылары Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары
Тримонт (Миннесота)
Тримонт (Trimont) — Миннесота штатының Martin округіне жататын АҚШ қаласы.
Обербрюк
Обербрюк (Oberbruck) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Танн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,3 км² шамасында.
Тримонт (Миннесота)
Қала тұрғындарының саны 747 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.0 км² шамасында. FIPS коды — 27-65470.
Обербрюк
Коммунаның INSEE коды — 68239, пошта индексі — 68290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 439 адамды құрады. Халық тығыздығы — 102,09 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Панда-құмырсқа
Панда-құмырсқа. Алғаш көзге түскенде пандаға ұқсайтын ерекше күлтелі құмырсқа деп ойлайсың. Бірақ ол құмырсқа емес, ара тектілердің "Mutillidae" тобына жататын қарапайым араның бір түрі. Оларды латынша "Euspinolia militaris" деп атайды. Араның ерекше түрі Латын Америкасы елдерінде, нақтылай кетсек, Чилиде тіршілік етеді.
Панда-құмырсқаның сырт келбеті
Қанаты жоқ, құмырсқаға түр-келбеті келгеннен және денесі үлпілдек ақпен жабылғандықтан, оларды кейде барқыт құмырсқалар деп те атайды. Бір қызығы панда-құмырсқа ешқашан өзіне ін салмайды екен. Олар өзге ара текті жәндіктердің індеріне шығып алып, өз жұмыртқаларын көкек құс секілді қалдырып кетеді.
Панда-құмырсқаның маңызы
Жәндіктің бұл түрі өте сирек кездескендіктен, биологтар олардың тіршілігі туралы мол ақпаратқа ие емес. Олардың салыстырмалы үлкендеу ақ түкті басы және денесінде панда сияқты ақ және қара сызықтары бар. Сол себепті оларды панда-құмырсқа деп атайды. Сонымен қатар, Euspinolia militaris тұқымы өте қауіпті. Ол да өзге аралар секілді шағу арқылы қорғанады. Шаққан кезде, тіпті, адамдарға да қатты әсер етуі мүмкін. Иммунитеті төмен адамдарды есінен тандыратындай күшке ие.
Санат:Құмырсқалар
Корал Хиллс (Мэриленд)
Корал Хиллс (Coral Hills) — Мэриленд штатының Prince George округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 10720 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.9 км² шамасында. FIPS коды — 24-19825.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэриленд қалалары
Қасым Әзімхан
Қасым Әзімхан (24.01.1952. Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қошқар ата ауылы) – журналист. .ҚазМУ–ді бітірген (1983 жылы). Еңбек жолын 1967 жылы бастауыш сынып мұғалімдігінен бастап, Жуалы аудандық газетінде корректор, тілші, жауапты хатшы (1970–76 жылдары), "Лениншіл жас" газетінде корректор, тілші, бөлім бастығы, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары (1976-90, 1992-97 жылдары), "Егемен Қазақстан" газетінің аға тілшісі (1990-92 жылдары), "Заң газеті" және "Заң" журналының бас редакторы (1997–2002 жылдары). ҚР Журналистер одағы жүлдесінің иегері.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан журналистері Санат: Тұлғалар Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Оста (Атлантикалық Пиреней)
Оста (Hosta) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Байонна округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,08 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64265, пошта индексі — 64120.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 76 адамды құрады. Халық тығыздығы — 4,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Байсұлтан Сағынғалиев
Байсұлтан Сағынғалиев (1927, Атырау облысы). «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған (1982).
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Гамприн
Гамприн (Gamprin) — Рейн өзенінің жағалауында және Швейцариядағы Зеннвалд ұйымдастығымен шекаралас орналасқан Лихтенштейн ұйымдастығы. 2019 жылы онда 1690 тұрғын болды. Ұйымдастықтың құрамына Бендерн ауылы және шашыраңқы кішкентай ауылдар, сондай-ақ Лихтенштейн институты мен LGT тобы кіреді.
Тарихы
Гампринде тас, қола және темір дәуірлеріне жататын адамдардың қоныстары туралы дәлелдер табылды. Келу аумағында Лутсенгутле археологиялық қазбалары орналасқан.
Бұл атау ескі романдық Рин лагерінен (Рейндегі өріс) шыққан. Алғаш рет шамамен 1150 жылы Кампорин, ал 1253 жылы Гамперин деген атаумен кездеседі.
Мәриям-Анаға арналған шіркеу 1481 жылы салынған, бірақ 1045 жылға жататын ізашарлары бар. 1499 жылы ауылды Швейцария конфедерациялары тонады. 1643 жылғы ең ескі ауылдық жарғыда ауыл тұрғындарының жайылымдар мен ормандарды пайдаланудағы құқықтары мен міндеттері сипатталған. Төменгі жердің тұрғындары 1699 жылы Бендернде ханзадаға ант берді.
XVIII-XIX ғасырларда Бендерн Рейннің Лихтенштейн бөлігіндегі бес паромның бірін басқарып, оны өзеннің қарама-қарсы жағындағы Хаагпен байланыстырды, қазір Швейцарияның Зеннвалд ұйымдастығында орналасқан. 1867-68 жылдары өзен арқылы ағаш көпір салынды.
Географиясы
6,188 км² ауданды Гамприн Ешнербергтің батысындағы таулы аймақта орналасып, Гамприн мен Бендерн ауылдарынан тұрады. Бұл жер ескі Ау, Бул, Бадал, Салумс және Голла кішкентай ауылдарын қамтитын шашыраңқы елді мекендерден тұрады. Оңтүстігінде Гамприн Ешен ұйымдастығының Рейнау-Тенш эксклавымен, сондай-ақ Вадус және Шанмен, шығысында Ешен ұйымдастығымен, ал солтүстігінде Шелленберг және Руггелмен шектеседі. Батыста Рейн шекара ретінде Швейцарияның Зеннвалд ұйымдастығының арасында қалыптасқан.
Гамприннің Драйшвестерн сілемінің батыс беткейінде Нендлер-Берг деп аталатын эксклавы бар. Ненделн мен Шанвалдта 72,38 га ұйымдастықтың орманы орналасқан. Ешнербергте ауданы 40,52 га болатын тағы бір ұйымдастықтың орманы орналасқан.
Ұйымдастықта ауданы 2,6 га (6,4 акр) болатын Лихтенштейннің жалғыз көлі Гампринер Зеле орналасқан. Ол 1927 жылы болған үлкен эрозиядан Рейн су тасқынымен құрылды.
Елтаңбасы
1950 жылға дейін Гамприн ұйымдастығының елтаңбасы да, ресми туы да болмады. Гамприн кеңесі ұйымдастықтың туы мен елтаңбасын жасау жөніндегі комитет құрды. Сары лента Рейнді бейнелейді, ал раушандар орта ғасырларда Гампринде тұрғылықты жері болған Рудигер фон Лимбах (Rüdiger von Limbach) серінің елтаңбасынан алынған. 1958 жылы Гамприн ұйымдастығы жаңа ту мен елтаңбаны қабылдады.
Көрікті жерлері
Ұйымдастық құрамына Лихтенштейн институты мен LGT тобы кіреді. Ұйымдастықта Zaungässler Weine шарап зауыты бар.
Дереккөздер
Санат:Лихтенштейн ұйымдастықтары
Материалдық құралдар қорлары
Материалдық құралдар қорлары (Запасы материальных средств) — қару-жарақ, әскери техника, оқ-дәрілер, жанармай, азық-түліктің белгілі бір мөлшері.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Береговка
Береговка — Башқұртстанның Мелеуз ауданындағы ауыл, Араслан ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 156 адамды құрады. Пошта индексі — 453875, ОКАТО коды — 80241815008.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Угзеньга
Угзеньга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пинега өзенінің сол жағалауынан 36 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 42 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Изера
Изера (Isera) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Асқар Нариманұлы Есенбаев
Асқар Нариманұлы Есенбаев 1959 жылы 28 сәуірде Апматы қаласында туған. Қазақ. Әкесі - Есенбаев Нариман Халилұлы, марқұм, ҚазКСРТамақ өнеркәсібі министрлігінің бас басқармасы бастығының орынбасары болып қызмет атқарған. Анасы - Әмірханова Т.М., Микробиология институтының аға ғылыми қызметкері.
Изера
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2471 адамды құрайды. Халық тығыздығы 177 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 14 км² шамасында. Пошта индексі — 38060.
Асқар Нариманұлы Есенбаев
Н.В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін (1978); В.И. Суриков атындағы Мәскеу мемлекеттік көркем-сурет институтын (1985) мүсінші мамандығы бойынша бітірген.
Изера
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Викентий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
Асқар Нариманұлы Есенбаев
Профессор (2006 жылдан). ҚР Көркемөнер академиясының академигі (2006 жылдан). Мүсінші. 150 мүсіндік туындының авторы, оның ішінде «Балалар» (1985), «Батыр» (1987), «Адам» (1988), «Космогония» (1989), «Нұх кемесі» (1989), «Переславль жазы» (1989), «Автопортрет», «Вечный кумир» (1992), «Өмір ағашы» (1994), «Түс көруші» (1995), «Патшаны ерткен періште» (2002-2003), «Сарра» (2009), «Сендер - менің достарым» (2009). 50-ден астам республикалықжәне халықаралық көрмелердің, оның ішінде жеке көрмелердің қатысушысы. Орыс, қазақ және ағылшын тілдерін біледі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1988). «Ротари» клубының мүшесі (1995 жылдан), «Мост» арт-қауымдастығының мүшесі (1996 жылдан), ҚР Суретшілер одағының басқарма мүшесі (2003 жылдан). КСРО CO стипендиаты (1988-1989). Мемлекеттік сараптама комиссиясының (1989 жылдан), Сыйлықтарды тағайындау жөніндегі мемлекеттік сараптамалық комиссияның (1998 жылдан), Ескерткіштер мен монументтерді орнату жөніндегі мемлекеттік сараптамалық комиссияның (2009 жылдан) мүшесі. КСРО Суретшілер одағының стипендиаты (1988-1989). «Шебер» номинациясындағы «Платина Тарлан» сыйлығының лауреаты (2005). «Ерен еңбегі үшін» (2000) медалімен марапатталған. 3-ші дәрежелі мүсін реставраторы біліктілігіне ие.
Діни көзқарасы - христиан. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Құқықтық, дамыған, әлемдік ынтымақтастыққа интеграцияланған мемлекет. Білімді, мәдениетті қоғам». Хоббиі - кітап оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.
Үйленген. Жұбайы - Бақбергенова Дана Қайратқызы, үй шаруасымен айналысады. Қыздары - Сара, Мирьям; ұлы - Ілияс.
Перцевка
Перцевка — Қостанай облысы Рудный қалалық әкімдігіне қарасты Горняцк кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Рудный қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 758 адам (373 ер адам және 385 әйел адам) болса, 2009 жылы 502 адамды (241 ер адам және 261 әйел адам) құрады.
Иньяпин
Иньяпин (Inhapim) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Вали-ду-Риу-Доси мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Каратинга экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 24 332 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 847,837 км² шамасында. Халық тығыздығы — 28,7 адам/км².
Тарихы
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Темеш Садуақасов
Темеш Садуақасов (1926 ж. т), кен инженері,қоғам қайраткері. Ұлытаудың түлегі. Қазақ кен-металлургия институтын тау -кен инженері мамаңдығы бойынша (1949) бітірген. 1949-1985 ж.Қ.И.Сәтбаев атынд. Жезқазған кен-металлургия комбинатында тау - кен мастері, шахтаның бас инженері ,Шахта басқармасының бастығы, Жезқазған қалалық партия комитетінің хатшысы, Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің бөлім бастығы ,Қазақстан КПОК - нің ауыр өнеркәсіп бөлімі бастығының орынбасары, бөлім бастығы,Павлодар обл. атқару комитетінің төрағасы, Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің орынбасары.6 -8 -шақырылған Қаз К С Р Жоғ. Кеңесінің депутаты. Қазақстан КП 12-14-съездерінде Орталық Комитетке мүше болып сайланды. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Снейкбот
«Снейкбот» деген атауға ие киборгтың ұзындығы 94 см, ал диаметрі 5 см. Оның құрамы қозғалтқыш, компьютер және кішкене электронды компоненттерден тұрады. Жылан-құлтемірді қалай әмбебап үлгіде дамытуға болады? Оған, әрине, бауырымен жорғалаушылардың құрылымын зерттеу арқылы қол жеткізуге болады. АҚШ-тың Питтсбург қаласындағы Карнеги-Меллон Университетінің ғалымдары жыланның құмды төбешіктерге өрмелеу қимылын бақылап, сол қимыл принциптерін жасанды құрастырылған жыланға қолданған. Science журналында жарияланған ақпарат тірі табиғаттың жасанды аналогтарымен үйлесім тауып жатқандығын көрсетеді.
Жылан-құлтемір
«Жылан-құлтемір адам немесе өзге де құлтемірлер ене алмайтын жерлерге еш қиындықсыз кіріп кете алады. Қолайлы икемі болатын жасанды жылан бірнеше бөлшектерден құралып, оларды әр мақсатта ауыстыруға ммүкіндіктер болады. Осы секілді жеке мақсатта қолданылатын бөлшектердің бірі жыланға құмды төбешікке өрмелеу әрекетін береді», – дейді зертеуші мамандардың бірі.
Жылан-құлтемірдің маңызы
Жылан тектес құлтемірлер күрделі іздеу жұмыстарында, жер сілкінуден кейінгі қирандының ішінен адамдарды құтқару операцияларына пайдалану мақсатында құрастырылып жатыр. Сондай-ақ, аймақтық радиациялық ахуалды тексеру секілді адам өмірі үшін қауіпті болатын операцияларда да қолданылатын болады.
Санат:Компьютер Санат:Механика
Кіші Ангальджа
Кіші Ангальджа — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ангальджа өзенінің сол жағалауынан 20 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Чулым өзенінің құйылысынан Кеть өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Чулым, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Синюха (тау, Үбі жотасы)
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1962 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа шамамен 16 км-ге созылған, енді жері 7–8 км. Беткейі тіктеу бірнеше жоталардан, пішіні күрделі аңғарлардан тұрады.
Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылымы кристалды тақтатас, əктас, граниттен түзілген.
Өсімдігі
Етегін дала өсімдіктері, 1000 м-ге дейінгі беткейін шыршалы-самырсынды орман алып жатыр. Одан жоғарғы белдеуі жалаңаштанған. Таудан Солүстік Үлбі, Бутачиха, Тихая, Журавлиха өзендерінің көптеген салалары бастау алады.
Дереккөздер
Санат:Глубокое ауданы таулары Санат:Риддер қалалық әкімдігі таулары
Дербісек
Дербісек — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Дербісек ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 9709 адам (4931 ер адам және 4778 әйел адам) болса, 2009 жылы 11 234 адамды (1685 ер адам және 5549 әйел адам) құрады.
Тарихы
1959–1994 жылдары мақта өсірумен айналысатын Ленин ұжымшарының орталығы болды. 1992 жылға дейін "Тоболино" ауылы аталып келген. Ауылда «Көктөбе», «Айнабек», «Аққұм» өндірістік кооперативтері мен шаруа қожалықтары құрылған. Мектептер, аурухана, тұрмыстық қызмет көрсету цехы, клуб, тағы басқа мекемелер бар.
Дереккөздер
Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Каменско (Бургас облысы)
Каменско (Каменско) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Сунгурларе қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 8455. ЕКАТТЕ коды — 35924.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Құрбандық
Құрбандық —
Құрбан  ( -«жақындау»), Шариғаттағы терминдік мағынасы - Аллаһ Тағаланың ризашылығына жақындау ниетімен Құрбан айт күндерінде шалынатын арнайы малдың аты. Құрбандық шалудың пайдалары мен хикметтері.
1. Аллаһ Тағаланың әмірлерін орындау әрдайым ризашылығына жақындатып, ақыретте сый-сыяпатына кенелтеді. Құрбандық шалу да Аллаһ Тағаланың арнайы әмірі болғандықтан бұл әмірді ықыласпен орындаушы Раббысының ризашылығына қауышып, ана дүниеде жүзінің жарқын болып, мол сауапқа шомары сөзсіз. Пайғамбарымыз хадисінде бұл ақиқатты былай деп түсіндіреді: «''Адам баласы Құрбан айт күнінде (құрбан шалып) қан ағызудан да сүйікті басқа іспен Аллаһ Тағалаға жақындаған емес. Қайы ағызылған мал қиямет күні мүйіздері, тұяқтары және жүндерімен келеді. Ағызылған қан жерге тамбай жатып, Аллаһ Тағаланың құзырында үлкен мақамға жетеді. Сондықтан құрбандарыңды көңіл ризашылығымен шалыңдар''».
Пайғамбарымыз (с.а.у.) басқа хадистерінде Аллаһ ризашылығы үшін шалынған құрбанның әрбір қылы үшін сауап бар екенін былай деп сүйіншілеген: Сахабалар Расулымызға (с.а.у.):
Аллаһ Тағала құрбанның ағызылған қанына немесе етіне мұқтаж емес. Шалған құрбанның еті немесе қайы Аллаһ Тағаланың құзырына жетпейді. Бірақ оның әмірін ләббайк деп орындаудағы ықылас пен ниет Аллаһ Тағалаға жетіп, ризашылығына себеп болады. Бұл шындықты Құран Кәрім былай деп баяндайды: «Олардың (құрбан малдарының) еттері де, қандары да Аллаһ Тағалаға жетпейді. Бірақ Оған сендердің тақуалықтарың ғана жетеді» («Саффат», 107-аят).
2. Құрбандық шалу - Ибраһим Пайғамбардай (ах.) жалғасып келе жатқан сүннет. Ибраһим Пайғамбар (ах.) Аллаһ Тағалаға берген сөзінде тұрып, бауыр еті баласы Исмайлды Ұлы Жаратушысының жолында пида ете алатындығын паш етіп, қиын сынақтан өтті. Құрбандық шалу сол ғибратты оқиғаның бір көрінісі.
3. Адам баласы Құрбан айтта Құрбандық шалу арқылы Ұлы Жаратушысының өзіне берген сансыз нығметтерінің түкірін өтеп, күнәларына кешірім тілейді.
4. Жаратылысында өзімшілдік, сараңдық сияқты кейбір жаман сипаттардың дәнегі бар жалпы адам баласы Құрбан айтта тек қана Аллаһ Тағаланың ризашылығы үшін кедей бауырларына жәрдем беру арқылы аталмыш болымсыз сипаттардың дәнегінің түбін балтамен тауып, оның орнына бойындағы бауырмалдық, жомарт, кішіпейіл сияқты кәмілдіктің белгісі саналатын сипаттар дәнегінің өніп-өсіп, жетілуі үшін су себеді.
Құрбан айтта құрбандық шалудың үкімі
Ханафи мазһабында Құрбан айтта шамасы жеткендерге құрбандық шалу - уәжіп. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде: «Намаз оқы және құрбан шал» («Кәусар», 3-аят) - деп, әмір етіп, құрбандық шалудың уәжіптігін білдіреді. Пайғамбарымыз (с.а.у.) «Кімде-кім мүмкіншілігі бола тұра құрбан шалмаса, біздің намаз оқитын жерімізге жақындамасын!» - деп бұйырған. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «Құрбан шалыңдар! Өйткені ол Ибраһим әкелеріңнің сүннеті», - деуі құрбандық шалудың уәжіптігіне теріс емес. Өйткені «сүннет» жолы деген мағынаны білдіреді. Бізге уәжіп болған құрбандық шалу - Ибраһимнің (ах.) жалғаса келген жолы деген мағынаны меңзейді. Құрбандық шалу белгілі бір адамға уәжіп болу үшін төмендегі шарттар керек.
Зекет ғибадаты сияқты құрбанның уәжіп болуы үшін нисап мөлшеріне жеткен малға бір жыл толуы шарт емес. Құрбандық шалған уақытта міндетті түрде ниет ету керек. Өйткені малды ғибадат үшін соятыны сияқты, тек қана егін пайдалану үшін де союға болады.
Құрбандық шалудың уақыты Құрбан айттың бірінші күні айт намазынан кейін бастадың, айттың үшінші күні ақшамға аз уақыт қалғанға дейін жалғасады. Үзір себептерге байланысты Құрбан айт намазына бара алмай қалған адамның, намаз оқып болатындай уақыт өткеннен кейін құрбанның шала беруіне болады. Пайғамбарымыздан (с.а.у.) Құрбандық шалудың уақытына байланысты бірнеше хадис риуаят етілген. Бәрә ибну А'зибтің риуаяты бойынша: «Аллаһтың Елшісі (с.а.у.): «Біздің бұл күнде алғашқы жасайтын ісіміз – намаз оқу, сосын қайтып келіп, Құрбандығымызды шалу. Кім осылай істесе біздің сүннетімізге ергені. Ал кімде-кім бұдан бұрын құрбанын шалатын болса, бұл құрбанының отбасына берілген еттен айырмашылығы жоқ. Бұның құрбан болуы мүмкін емес». Басқа бір хадисте: «Кімде-кім намаздан бұрын құрбанын шалса, қайтадан шалсын», - деп, намаздан бұрын шалынған малдың құрбандыққа есептелмейтінін ескертеді.
Құрбандыққа шалуға болатын мал
Тек қой, ешкі, сиыр және түйе малдарын ғана құрбандыққа шалуға болады. Құрбандық ретінде шалынатын қой және ешкі кем дегенде бір жасар, сиыр екі жасар, түйе бес жасар болуы керек. Алты-жеті айлық кепе қозы бір жасар қой сияқты семіз, етті болса, құрбандықдыққа жарайды. Қой мен ешкінің еркегін, сиырдың ұрғашысын шалу абзал. Елік, арқар сияқты айдар мен тауық, қораз, қаз, үйрек сияқты құстар құрбандық ретінде сойылмайды.
Құрбандыққа шалынған малдың еті мен терісі
Бай болсын, кедей болсын Құрбан айтта шалған Құрбандығының етін жеуіне болады. Құрбандыққа шалынған малдың етін үш бөлікке бөліп тарату - мұстахап. Бір бөлігі - туған-туыс, бай болса да көршілеріне сыйға тартылады, екінші бөлігі - кедей және мұқтаж адамдарға, үшінші бөлігі - өзінің отбасына, бала-шағасына беріледі. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде Құрбанның еті турасында былай дейді: «Құрбанның етінен өздерің жеңдер, әрі міскіндер мен кедейлерге жегізіңдер» («Хаж», 28-аят). Пайғамбарымыздың (с.а.у.) шалған Құрбанның етін қалай таратқаны турасында Ибну Аббас былай деп риуаят етті: «Пайғамбарымыз (с.а.у.) шалған Құрбандығының үштен бірін - отбасына, үштен бірін - кедей көршілеріне, қалған үштен бірін садақа ретінде тарататын». Уәжіп болсын, нәпіл болсын Құрбандыққа шалынған малдың егін, терісін, сирақ-басын және сүтін сату - мәкрүһ. Құрбан малының аталмыш бөлшектері сатылған жағдайда құны кедейлерге садақа ретінде беріледі. Құрбанға шалынған малдың ешқандай бөлшегінен қасаптың ақысы ретінде төлеуге болмайды. Хазіреті Әлидің былай дегені риуаят етілді: ''«Аллаһтың Елшісі (с.а.у.) түйелер Құрбандыққа шалынған уақытта басында тұруымды және терілері мен жүндерін таратуымды әмір етті. Олардың ешбір нәрсесін қасап ақысы ретінде беруге маған тыйым салды. «Қасап ақысын біз өзіміз береміз», - деді.'' (Муслим, Хаж, 348). Құрбандыққа шалынған малдың терісін кедейлерге, қайырымдылық қорларына беруге болады. Құрбандықта қан ағызу негіз болғандықтан мал сойып, қан ағызбаса, Құрбандық міндеті мойнынан түспейді. Өлген кісі өзінің атына Құрбан шалуды тапсырып кетпесе де, сауабын өліге бағыштау ниетімен Құрбан айт күндерінде Құрбан шалуға болады. Шалған Құрбанның етінен жеуіне рұқсат. Бірақ елінің тапсырып кеткен өсиетін орындау ниетімен шалған Құрбанның етінен жеуге болмайды. Етін толық садақа ретінде тарату керек.
Ақиқа
Жаңа туған сәбидің басындағы шашын «ақиқа» - дейді. Аллаһ Тағаланың нәсіп еткен перзентіне шүкір ретінде шалынатын мал да «ақиқа» Құрбаны делінеді. Ақиқа Құрбанын сәбидің туған күнінен бастап, балиғат жасына толғанға дейін шалуға болады. Бірақ сәбиге жеті күн толғанда шалу абзал. Сәбидің туғанына жеті күн болғанда аты қойылып, шашы алынады. Алынған шаштың салмағында алтын немесе күмісті садақа ретінде беру - сүннет. Құрбанның да сол күні шалынуы - мұстахап. Пайғамбарымыз (с.а.у.) екі немересі Хазіреті Хұсайн және Хасан үшін ақиқа Құрбанын шалғаны риуаят етіледі. Құрбан айтта Құрбандыққа жарайтын малдар ақиқа Құрбанына да жарайды. Қыз балалар үшін де ақиқа Құрбанын шалады. Ақиқа Құрбанның иесі етінен жеуіне және басқаларға садақа ретінде таратуына болады. Ақиқа Құрбанын шалар кезде: ''«Бисмиллаһи, Аллаһу әкбар. Аллаһым, бұл сенің ризалығың үшін шалынған пәленшенің ақиқа Құрбаны»'' - делінеді.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам Санат:Тарих
Браунихсвальде
Браунихсвальде (Braunichswalde) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Грайц ауданының құрамына енеді.
Ботевград (София облысы)
Ботевград (Ботевград) — Болгариядағы қала. София облысына қарасты Ботевград қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 666 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2140. Телефон коды — 0723. ЕКАТТЕ коды — 5815.
Сыртқы сілтемелер
Санат:София облысының елді мекендері
Қозғалыс (зат)
Қозғалыс – заттар мен құбылыстардың жалпы өзгерісін, бір-біріне әсер етуін білдіретін ұғым.
Қозғалыссыз өмір болмайды, ол – барлық нәрсенің өмір сүру тәсілі. Қозғалыс – мәңгі, шексіз бола тұра, дүниеге сырттан енгізілмейді, оның құрамдас бөлігі болып табылады.
Антикалық заман философиясы қозғалыстың бар екенін мойындап қана қоймай, оның мәнін зерделеп, себептерін, жалпы заңдылықтарын ашуға ұмтылды. Кейбір философтар табиғат бастамасын ағып жатқан суға (Фалес), жалындаған отқа (Гераклит), сандар арасындағы үйлесімге (Пифагор), бос кеңістіктегі атомдарға (Демокрит) теңеп, дүниенің динамик. суреттемесін жасаса, енді біреулер қозғалыс ұғымының қайшылыққа толы екенін (Зенон) айтты.
Аристотель ілімінде қозғалыс ұғымы категория деңгейіне көтеріліп, оның көптүрлілігі, болмыс пен танымның басты анықтамаларының бірі екендігі айтылды. Жаңа заман дәуірінде (17 – 18 ғ.) ғылыми танымның, әсіресе, механиканың қарқынды дамуына орай қозғалыс көбінесе механикалық қозғалыс, яғни денелердің кеңістікте орын алмасуы және бір-біріне әсер етуі ретінде қарастырылып, дүниенің механикалық суреттемесі жасалды.
Гегель қозғалыс ұғымын қалыптасу, өзгеру, даму ұғымдарымен ұштастырып, оның жалпы заңдарын ашты, оны сан мен сапаның өзгеруі, сапалық түрлену секілді түсініктермен байытып, қозғалыстың ішкі қайнар көзі, себебі қайшылықта екенін көрсетті.
Дүниеде өзгермейтін, қозғалмайтын дене болмайтыны секілді, қозғалыс табиғаттағы, қоғамдағы барлық өзгерістерді түгел қамтиды. Қозғалыс – жалпы өзгеріс, нысандардың бір-біріне әрқалай әсер етуі және олардың қалпының ауысуы. Ол – материяның ажырамас, өмір сүру тәсілі. Қозғалыссыз материяның болмайтыны секілді, материясыз қозғалыстың болуы мүмкін емес. Қозғалыс сан алуан болып келеді. Әрбір қозғалыстың өз иесі, өз тасымалдаушысы, яғни түпкі негізі болады. Мысалы, қарапайым бөлшектер қозғалысының өз заңдылықтары, өзіне ғана тән ерекшеліктері бар. Сол секілді материя құрылымының деңгейіне сәйкес өз қозғалысының болуы заңды.
Алайда, қозғалыстың бастапқы негізін анықтау, яғни алғашқы қозғалыс қалай пайда болды деген мәселеде ғылыми ой-пікірлер мен діни сенімге негізделген теориялар қайшылығы жалғасып келеді. Қозғалыс шектілік пен шексіздіктің, өзгермелілік пен орнықтылықтың, тыныштық пен тынышсыздықтың қайшылығы болып табылады. Қозғалыстың өзіне қарама-қарсы сәті – тыныштық. Ол қозғалыстың белгілі бір өткінші қалпы, біршама тұрақтылығы. Шексіз тыныштыққа жету – заттың жойылып кетуімен бара-бар келеді. Дамумен салыстырғанда қозғалыс – неғұрлым жалпылама ұғым, өйткені ол жүйенің дамуының ішкі заңдарына сәйкес келмейтін қандай да бір сыртқы және кездейсоқ өзгерістерді қамтиды.
20 ғасырдың 2-жартысында ғылым мен техниканың, қоғамдық тәжірибенің дамуы жаңа нысандарды, күрделі жүйелер кешенін зерттеуге, сөйтіп қозғалыс, оның түрлері, олардың өзара байланысы туралы жаңа философиялық теориялар жасауға жол ашты.
Әдебиет:
''М. Сәбит''
Санат:Физика Санат:Терминология
Лутковая
Лутковая — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чертала өзенінің сол жағалауынан 98 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сантьягу-де-Кандозу
Сантьягу-де-Кандозу (Santiago de Candoso) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Гимарайнш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 004 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,26 км² шамасында. Халық тығыздығы — 886,7 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Иаков Зеведеев.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Василий Григорьевич Фесенков
Василий Григорьевич Фесенков (13.1.1889, Украина, Новочеркасск қаласы – 12.3.1972, Мәскеу қаласы) – кеңес астрономы, КСРО Ғылым Академиясының акаемигі (1935; 1927 жылдан корреспондент мүшесі).
Харьков университетін бітірген (1911). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Ресейдегі Астрофизика институтын (1923 жылдан оның директоры) ұйым-дастырушылардың бірі. Кейінірек бұл институт Астрономя институты (1936–39 жылы оның директоры) деп аталды.
Дереккөздер
Санат:13 қаңтарда туғандар Санат:1889 жылы туғандар Санат:Новочеркасскде туғандар Санат:12 наурызда қайтыс болғандар Санат:1972 жылы қайтыс болғандар Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері Санат:КСРО астрофизиктері Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Игорь Иванов
Игорь Юрьевич Иванов (туғ. 1954, Ленинград) — ресей және кеңес театр мен киноның актері.
Биография
Игорь Иванов 19 мамырда 1954 жылы Ленинградте (қазіргі Санкт-Петербург) туған.
1979 жылдан 1980 жылдары — Томский ТЮЗдың актері.
1980жылдан бастапСанкт-Петербургтегі Кіші драма театрында жұмыс істейді.
Сілтемелер
http://www.imdb.com/name/nm0412046/
http://ruskino.ru/art/3336
Құрлық әскерлері
Дереккөздер
Санат:Құрлық әскерлері
আর্মি צבא Armata Tentera Armé Armata terestră
Парона
Парона (Parona) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1888 адамды құрайды. Халық тығыздығы 210 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 27020.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Талгүл
Талгүл немесе Олеандр (Nérium) — Кендір тұқымдасының (Apocynaceae) монотипті тегі. Тектің жалғыз өкілі - мәңгіжасыл, бұтақты өсімдік Кәдімгі олеандр (Nerium oleander, әдебиетте көбіне «талгүл» деп аталады).
Олеандр - әлемдегі ең улы өсімдіктер қатарына кіреді. Талгүлдің шырыны улы болатындықтан онымен жұмыс жасағанда (бұтақтарын қырқу, қалемшелеу, телу т.б.) қолыңызға қолғап киюді мытпаңыз.
Жапырағы жүрек-тамыр қызметін жақсартатын дәрі жасауға пайдаланылады (нериолин).
Күтімі
Жарық жерде жақсы гүлдейді. Жазда таза ауаға шығаруға болады. Көлеңке жерде талгүлдің жапырақтары түсіп, гүлдемей қалады. Қыс айларында ауа температурасы 4-8 °C төмен болмағаны абзал. Жазда жиі, қыста сирек суғарады. Аздап ылғалдылықты қажет етеді. Шаңнан тазарту мақсатында  жапырақтарына су бүркіп тұру қажет. Гүлдейтін өсімдіктерге арналған тыңайтқышпен көктем, жаз кездерінде қоректендіреді. Көбінесе саңырауқұлақ ауруларымен ауырады. Қалемшелеу арқылы ерте көктемде көбейтеді. Сабақтарынан алынған қалемшені бірден құм араласқан топыраққа отырғызса, үш аптаның ішінде тамырланады.
Дереккөздер
Санат:Кендірлер
Жылдамдық векторының годографы
Жылдамдық векторының годографы — кеңістіктің кез келген нүктесіне көшірілген қозғалыстағы нүктенің жылдамдық векторларының ұштарының геометриялық орны.
Дереккөздер
Санат:Механика
Санат:Материалдар механикасы терминдері
NGC 2334
NGC 2334 — Сілеусін шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1851 жылы 2 қаңтарда Уильям Парсонс (лорд Росс) астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2334 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 20357, IC 465, MCG 8-13-98, ZWG 234.95, NPM1G +50.0078.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сілеусін (шоқжұлдыз)
Төменгі Рассоха (Нытва тармағы)
Төменгі Рассоха — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нытва өзенінің сол жағалауынан 31 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Кама су торабынан Воткин су торабына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Монтеарагон
Монтеарагон (Montearagón) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Торрихос ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 579 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 64 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Пентлинг
Пентлинг (Pentling) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Регенсбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6279 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 32,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 75 180. Муниципалитеттің басшысы — Альберт Руммель.
Құбаш Сағынғалиев
Құбаш Сағынғалиев (1922-79, Атырау облысы). ҰOC қатысушысы. 1943-79 жылдары-Жылыой, Мақат, Қызылқуғын аудандық халық сотының адвокаты. Коммуналдық -тұрғын шаруашылық бөлімінің бастығы, техник-мөлшерлеуші, Мақат МӨБ мұнай өндіру цехының операторы. «Әскери Қызыл ТУ» (1942), «Қызыл Жұлдыз( (1943) ордендарымен, медалдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Патша өкіметінің көші-қон саясаты
Ресей патшасының Қазақстанға жүргізген көші-қон саясаты
Әскери-казактық отарлау
Қазақстанның көп ұлтты құрамы өлкені үнемі әрі жүйелі түрде отарлау саясаты нәтижесінде қалыптасты. Қазақстанға басқа ұлт өкілдерінің келіп қоныстануы патшалық билік тұсында басталып, кейіннен кеңестік жүйе тұсында жалғасын тапты. Қоныстану түрлі жағдайларға байланысты мемлекет тарапынан қолдау арқылы ұйымдасқан түрде немесе шашыранды, өз күштерімен жүйесіз түрде, қоныс аударушылардың өз еркімен немесе оларды зорлап жер аудару арқылы жүргізді. Қазақстанның көп ұлтты құрамы жер аударылған кулактармен, сталиндік қуғын-сүргінге ұшыраған және тарихи мекенінен қуылған халықтармен, тың және тыңайған жерлерді игеруге келгендермен, одақтық ведомствоаралық биліктің ұйғаруымен және басқа келушілермен толығып отырды.
Славяндық және түркілік тегі аралас казактар I Петр тұсында XVIII ғасырдан бастап орыс мемлекетіне түпкілікті бағынды. Осы кезден бастап казактар Ресейдің геосаяси стратегиясын жүзеге асыруға белсене қатысады.
Жергілікті халықтардан тартып алынған ұлан-байтақ жер иеліктерін, балық аулайтын сулы-нулы өңірді, тұз және басқа кәсіпшілікті уысында ұстай отырып, әр түрлі артықшылықтарға ие болған казактар империя шебіндегі патшалық тәртіптің сенімді тірегі болды. Тарихтың қатал шындығы казактардың қаналған халықтың ұлт-азаттық қозғалыстарын аяусыз басып-жаншитын патшалықтың екпінді күшіне айналғандығын айғақтайды.
Қазақстан аумағында құрылған Орал, Орынбор, Сібір және Жетісу шептерінің казактарына Оралдың, Солтүстік Қазақстанның, Ертістің және Жетісудың ең құнарлы, шұрайлы жерлері бөлініп берілді. Қазақтар осы аймақтағы қыстауларынан, жайылымдық, шабындық алқаптарынан айырылды.
Ермақтың Сібір хандығын жаулап алуы қазақ жеріне шаруа, саудагер, кәсіпкерлердің ағылуына жол ашты. Қазақстанға жалпы саны 200 мыңдай казактар келіп қоныстанды.
Казактық отарлаудан кейінгі әскери-әкімшілік отарлау кезінде тірек пункттері есебінде әскери қоныстар бой көтерді. Бұл қоныстар әскери шептерге ұласты. Бастапқы кезде әскери қоныстар Орал, Ертіс сияқты өзен арналарын қамтыды. Осындай қозғалыстың үдере жүргізілгендіғін қала бекіністерінің тез өскендігі дәлелдейді. Мәселен, бекініс есебінде 1640 жылы Гурьев қалашығы, 1613 жылы Орал бекінісінің, 1716 жылы Омбы қаласының, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Өскемен, 1752 жылы Петропавл қалаларының, 1735 жылы Орынбордың негізі салынды. Осылайша XVIII ғасырдың орта тұсына қарай әскери бекіністердің ұзын дәлізі қалыптасты. Содан кейін де өлкенің ішкі аудандарында тұрақты әскери бекініс құрылыстары жүргізілді. Орта және Ұлы жүз аумағындағы XIX ғасырдың бірінші жартысында ашылған округтік приказдардың орталығы есебіндегі бекіністерге әскери адамдармен қатар қоныс аударушы казактар мен шаруалардың келуі үздіксіз жүріп жатты. XIX ғасырдың ортасына дейін әскери әкімшілік отарлау кезінде 100 мыңдай адам қоныс аударып келді.
Сібір әскерінің қолбасшысы, генерал Шпрингер 1763 жылы казактардың тұз шығару, отын тасу, пошта жүргізу, баржаларға жүк тиеп-түсіру, мал бағу, жер жырту, қол диірмен тарту, қамалдар құрылысын жүргізу және оны жөндеу сияқты барлық жұмыстарды атқаратындығын айта келіп, Сібір казактарының санын және төлемақысын көбейтуді ұсынады. Олар кейбір жағдайда орыс шаруаларынан, яғни қолдан жасалған казактармен толықтырылып отырды («Выписные казаки»). Казактар мен шаруалардың көші-қон саясаты алғашында басып алынған мол аумақта берік табан тіреу мақсатын көздеді. Ал бұл міндетті тек казак қоныстары арқылы ғана толық орындау мүмкін емес еді. Сондықтан Ресей империясының әкімшілік билігін нығайту мақсатында шаруалардың қоныс аударуына кең жол ашылды.
Қазақстанға орыс шаруаларының қоныс аударуы, негізгі кезеңдері
Оңтүстік Қазақстанды әскери отаршылдық жолмен өзіне қосып алған Ресей өзінің саясатын алыстағыны көздейтін саяси мүдделерін басшылыққа ала отырып жүргізе бастады. Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталғаннан кейін көші-кон ағымдарының отаршыл сипаты айқындала түсті.
Қазақстанның XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басындағы этнодемографиялық құрамының өзгеруіне қоныс аудару қозғалысы зор ықпал етті. Патша өкіметінің көші-қон саясатының әлеуметтік-саяси салдары өте ауыр болды.
Қоныс аударудың бірінші кезеңі
Жүз мыңдаған орыс, украин, беларусь шаруаларының Сібір, Қазақстан және Орталық Азияға қоныс аударуы Ресейдің аграрлық саладағы саясатымен тығыз байланыста дамыды. Ресей самодержавиесі жер мәселесін помещик-дворяндардың пайдасына шешіп берді. Помещиктер шаруаларды «азат ету» барысында олардың бұрын пайдаланып келген жерінің басым бөлігін тартып алды. Себебі 1861 жылғы реформадан кейін помещиктер өз пайдасына шаруалардың реформаға дейін өңдеп келген жерінен үлес алуға құқықты болды. Кейбір губернияларда шаруалар жерінің 1/3, тіпті 2/5 бөлігін помещиктер тартып алды. Сонымен қатар жер үлесі үшін тым жоғары өтемдік төлемдер талап етілді. Жер тапшылығынан шаруалар помещиктерден, қазынадан жерді жалға алуға мәжбүр болды.
Жер тапшылығының шиеленісуі, «азаттық» алған шаруалардың қайыршылық күйі, құрғақшылық, орта шаруалардың кедейленуі, өтемдік төлемдер мен салықтардың ауыртпалығы шаруалардың туған жерлерін тастап, Оралдың арғы жағынан жер мен «жақсы өмір» іздеп кетуге мәжбүр етті. Зерттеуші А.А.Кауфман қоныс аударудың басты себебін жаңа шаруашылық жүйесіне бейімделе алмаудан, жер құнарлылығының төмендігінен деп түсіндіреді. Ал шаруаларда топырақтың құнарлылығын тыңайтқышпен қайта қалпына келтіруге қаржы да, құрал-сайман да жоқ еді.
Әуелгі кезде патша үкіметі шаруалардың шет аймақтарға қоныс аударуына карсы болып, шектеулер койып көрді. Алайда 1891— 1892 жылдардағы Ресейдегі аштыққа байланысты өз бетімен еркін қоныс аудару көлемінің өсуіне орай, патша үкіметі қоныс аударуды заңдастырып, өз ырқында ұстауға тырысып бақты.
Жетісу облысының губернаторы Г.А.Колпаковскийдің басшы- лығымен 1868 жылы «Жетісуға шаруаларды қоныстандыру туралы уақытша Ережелер» жобасын жасады. Ереже бойынша жан басына (ер адам) 30 десятина мөлшерде жер белгіленіп, 15 жылға алым- салықтардан босатылды.
Ал 1883 жылы қабылданып, 1885 жылы бекітілген Ережеде Жетісу облысына жаңа келушілер мен Шығыс Түркістаннан қоныс аударған үйғырлар мен дүнгендер үшін жаңа нормалар бекітілді. Енді жан басына берілетін жер үлесі 30 десятина емес, 10 десятина болып белгіленді, біркатар жеңілдіктер енді 3 жылға дейін ғана сақталды. Ресми деректер бойынша 1861—1885 жылдары Орал арқылы 300 мың қоныс аударушы келген.
Қоныс аударудың екінші кезеңі. Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамындағы өзгерістер
1889 жылғы 13 мамырдағы «Уақытша Ережеде» ауыл тұрғындары мен мещандарын Тобыл, Том губерниялары мен Жетісу, Ақмола, Семей облыстарына өз еркімен қоныстандыру белгіленді. Үкімет қоныс аударуға шектеулердің кейбіреулерін алып тастады. Дегенмен ресми түрде қоныс аударғандардан гөрі өз бетімен келгендердің ағыны үздіксіз арта түсті. Шаруаларды қоныстандыру Ақмола, одан соң Жетісу, Семей, Орал, Торғай облыстарында XIX ғасырдың 60-жылдарының ортасынан басталып, 1892 жылы Сібір темір жол комитеті құрылғанға дейін жалғаса түсті. Ақмола облысында 1870—1895 жылдары 87 шаруа қоныстары пайда болып, отырықшы халық саны шаруа-қоныс аударушылар есебінен 2 есеге артты.
XIX ғасырдың соңғы ширегінде Еуропалық Ресей мен Украинадан қоныс аударушылардың келуі есебінен халықтың ұлттық құрамы өзгерді. Қазақ, қырғыздармен бірге орыс, украиндар, татарлар, тәжіктер, түрікмендер, башқұрттар, чуваштар, қараноғайлар, армяндар саны өсе түсті.
XIX ғасырдың 70-жылдарында орыстар мен украиндар барлық Қазақстан мен Қырғызстан тұғындарының 8%-ын (246,9 мың) құрады. Бұдан барлық облыстарда жергілікті тұрғындардың бірден-бір жоғары үлес салмағын анық байқауға болады.
1897 жылы Қазақстан тұрғындарының саны 4 млн 150 мың адамға жетті. Солардың ішінде қазақтар 3 млн 400 мың адамды құрады. Қалған 750 мыңдай адам басқа ұлт өкілдері болды. Орыс шаруаларының көбі Ақмола облысына қоныстанған. Сондай-ақ ең көп орыс және украин тұрғындары Омбы, Петропавл, Көкшетау, Қостанай уездерінде тіркелген. Торғай облысында да өзге ұлт өкілдерінің саны да айтарлықтай еді. Жетісу облысында басқа ұлт өкілдерінің үлес салмағының өскендігі әсіресе Верный, Пішкек, Пржевальск, Пішпек уездерінде ерекше байқалды. Ал Сырдария облысында орыстар мен украиндардың үлесі жалпы халық санынан ең төменгі деңгейде болды.
Өлкенің негізгі тұрғындары — қазақтардың үлес салмағы төмендеп, 1897 жылдары шамамен 81,7%-ға жетті. Ал орыстардың үлес салмағы жоғарыда көрсетілгендей — 10,9%-ға, украиндар — 1,9%-ға өсіп, татар, ұйғыр, өзбек сияқты ұлттардың да үлес салмағы арта түсті.
XIX ғасырдың 80-жылдарында Жетісуға Құлжа өңірінен ұйғырлар мен дүнгендер қоныс аударды. 1897 жылғы санак бойынша ұйғырлар мен дүнгендердің саны 71 мың (56 мың үйғыр, 15 мың дүнген) адамға жетті.
Қоныс аударудың үшінші кезеңі
Ресей экономикасындағы аграрлық дағдарыс патша үкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясатын күшейте түсті. Қазақстан аумағындағы артық жерлерді есепке алу мақсатында Ф.Щербина, В.Кузнецов, П.Румянцевтің экспедициялары жұмыс істеді. Экспедициялардың барлығы көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы казак тұрғындарына қатысты жер көлемін азайтып, болыстардың иелігіндегі «бос жерлерді» есепке алумен айналысты.
Ресей орталығындағы аграрлық қайшылықтардан шығудың жолын Министрлер кеңесінің төрағасы П.А.Столыпин ойлап тапты. Ол 1906 жылы 6 қарашада шаруалардың қауымнан шығып, хуторға енуі туралы жарлық шығарды. Ол Ресейдің ауыл шаруашылығын дағдарыстан шығару үшін шаруалар қауымын таратты, сөйтіп қауымдық жерлерді кулактардың басып алуына жағдай жасады. Помещиктік жер иеленуді сақтауға тырысқан үкімет қоныс аударуға бостандық берді. Қоныс аудару саясатындағы бұл жаңа бағытқа көшуге 1905—1907 жылдардағы бірінші революция мен аграрлық толкулар өз ықпалын тигізді. Столыпиннің жарлығы негізінде шаруа өз үлесін сатып, еркін түрде басқа жаққа кетуге мүмкіндік алды. Осылайша Ресейдің орталық аудандарындағы әлеуметтік жіктелудің тереңдей түсуі күйзелген, жерден айырылған шаруалардың көші-қон ағымының кең қанат жаюына әкелді.
1905 жылы қоныстандыру мәселесін реттеу мақсатында қоныстандыру мекемелерінің Басқармасы құрылды. 1905—1917 жылдардағы мекеменің 12 жылғы қызметі нәтижесінде бір миллионға жуық қоныс аударушылар жерге орналастырылды.
Осылайша XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстан тұрғындарының көп ұлтты құрамының қалыптасуы белсенді түрде жүргізілді. Патша өкіметінің көші-қон саясаты әскери-казактық және әскери-әкімшілік отарлау саясатынан басталып, шаруалардың жаппай қоныс аударуына ұласты.