cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеніштік геология
thumb| alt=A.| [[шахта.]]Кеніштік геология – кеніш, шахта, карьерлердің тұрақты және қауіпсіз жұмысын геологиялық тұрғыдан қамтамасыз ететін геология ғылымының бір саласы. Кеніштік геологияның негізгі міндеттері: кен орындарының геологиясын жан-жақты зерттеу, кеніш кеңістігіндегі жаңа кен денелерін іздеу, барлау және олардың сипаттарын, химиялық және заттық құрамын, пайдалану жолдарын анықтау. Кен қазбаларының жабыны, табаны және қабырғалары мен кендіңгектердегі тау жыныстарының орнықтылығын қадағалап, жаңа бақылаулар, қосымша инженерлік-геологиялық зерттеулер мен есептеулер жүргізеді. Дайындалған кен бөліктерінде қазба жұмыстарына ықпал ететін жер асты суларының, кеніштік газдардың шығымы, шаң көтерілу, температуралық режим анықталады. Атқарылған геологиялық жұмыстар нәтижесінде қосымша кен қоры бекітіледі, кенді кешенді игеру арқылы оның тиімділігі артады. Кеніштік геология игерілетін кен орындарының түріне қарай шахталық және мұнай-кеніштік болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Ғылым
Тотығу-тотықсыздану
Тотығу-тотықсыздану -электрондардың бір атомнан екінші атомға жаппай немесе жартылай ауысуына негізделген химиялық әрекеттесу үлгілерінің үлкен тобы. Тотығу дегеніміз — атомның немесе атомдар тобының өз электрондарын беруі нәтижесінде өз валенттілігін өсіруімен сипатталатын химиялық әрекет;тотықсыздану — атомдардың немесе иондардың электрондарды өзіне қосып алуы, сөйтіп өз валенттілігін төмендету.Органикалық заттар химиясында тотығу әрекет  өрекетінің мысалы ретінде заттың оттегін өзіне қосып алуы ал,тотықсыздану әрекетінің мысалы ретінде заттың сутекпен әрекеттесуі алынады.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Химия Санат:Мұнай және газ
NGC 7746
NGC 7746 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы 7 қыркүйекте Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7746 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 72319, UGC 12768, MCG 0-60-43, ZWG 381.40.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Қарақалпақ асханасы
Қарақалпақ асханасы - қазақ, ноғай, өзбек, түркімен сияқты халықтардың асханасымен ұқсас келеді.
Ет өнімдері
Ет өнімдерінен сиыр, қой, түйе, жылқы, қоян және үй құстарының еттерін пайдаланады. Әсіресе, қой мен сиыр еті. Қарақалпақтар мұсылман халқы болғандықтан, шошқа етін тұтынбайды.
Ерекшеліктері
Бидай ұнынан жасалған шелпек барлық дерлік тамақпен бірге беріледі. Тамақты сүт қосылған қара шаймен немесе көк шаймен ішеді. Бұл дәстүр сонау орта ғасырлардағы көшпенділер өмірінен бері келе жатыр. Бұл тек қарақалпақтарда ғана емес, сондай-ақ қазақ және түркімен халықтарында да бар.
Негізгі тағамдары мен сорпалары
Шурпа — ет қосылған картопты сорпа.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ұлттық асханалар Санат:Қарақалпақ асханасы
Антре
Антре (франц. entree - өнер көрсету, сахнаға шығу) - 1) Бұрын клоундардың алғаш манежге шығуы. Қазіргі цирктерде күлдіргі көріністер де осылай аталады; 2) Балеттегі па-де-де (па-де-труа) билерінің кіріспе бөлімі, бір немесе бірнеше бишінің сахнаға шығуы.
Дереккөздер
Санат:Цирк Санат:Мәдениет Санат:Тарих
Мидзуно Тадакуни
Тағы қараңыз
Санат:Жапония тұлғалары Санат:1794 жылы туғандар Санат:Самурайлар
IC 3737
IC 3737 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Джованни Баттиста Риччоли
Джованни Баттиста Ричоли (итал. Giovanni Battista Riccioli)  - итальяндық астроном және теолог, «Жаңа Альмагест» (Almagestum Novum)- кезіндегі астрономиялық білімдер жинағы. Франческо Гримальдимен біріге отырып Ай картасын жасады және ай кратерлерін ғалымдардың есімдерін беруді енгізді.
Биография
1614 жылы Риччоли иезуит ордендерінің қатарына кіріп, риторика, философия және теологияны Парма мен Болоньяда зерттеді. Осы уақытта Риччоли астрономиямен айналыса бастады және 1651 жылы ауқымды «Жаңа Альмагест» атты еңбегін шығарды. Бұл еңбегінде астроном жұлдыздар каталогын құрды, Күндегі дақтарға және қосарлы жұлдыздардың қозғалысына сипат берді, Жер шарының радиусын анықтап, су мен құрлықтың қатынасын тапты. Гримальдимен біріге отырып Риччоли Айдың зерттеуіне қатысты, алғаш Ай карталарын сызды, Ай кратерлері мен теңіздерінің ол берген атаулары қазіргі күнге деін қолданылуда.
Болоньядағы Азинелли мұнарасы – Риччоли эксперименттерінің орны болған.
Белгілі астроном Клавдий Птолемейдің «Альмагест» атты классикалық еңбегінің құрметіне «Жаңа Альмагест» деп аталған трактатында ол Галилео еңбектерін талқылап, кейбірін эксперименттер жасау арқылы тексерген. Жасаған трактаты арқылы астроном маятниктің уақытты өлшеуге қолдану әдісін ойлап тапты, оған қоса Риччоли тек кіші тербелістердің тұрақты көлемдік үдеріске жататынын дәлелдеді. Осы құрылғыны қолдана отырып, Риччоли әр түрлі биіктіктен құлап бара жатқан денелермен тәжірибе өткізді. Тәжірибелерді өткізу орны Болоньяда орналасқан Азинелли мұнарасы болды. Нәтижесінде, Риччоли дене жылдамдығының уақытқа тікелей тәуелді екеніне көз жеткізді, өйткені ол бұрын бұл тәуелділікті экспоненциалды деп санаған. Ғалым өзі еркін құлау үдеуін есептемесе де, оның күнделіктерінен шындыққа жақын формуланы байқауға болады. Айтылған жұмыстарына қоса, Риччоли өзінің еңбегінде ауаның қарсыласуын зерттеу үшін эксперименттер жүргізген.
Риччоли астрономиядан басқа, географияға да үлкен үлесін қосты, ол Жер шарының көптеген аймақтары үшін еңдік пен бойлық кестелерін жасады.
Естелік
1935 жылы Халықаралық Астрономиялық одақ Риччолидің есімімен Айдың Жерге қараған бетіндегі кратерге берді.
Санат:Италия астрономдары Санат:1598 жылы туғандар Санат:1671 жылы қайтыс болғандар
Алтай қойы
Алтай қойы - биязы жүнді қой тұқымы. Ресейдің Алтай өлкесіңде жергілікті сібір мериносының саулықтарын басыңда американ рамбульесі, кейінірек аскания, кавказ, австрия мериносының қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. Ол 1928-48 жж Алтай өлкесінің асыл тұқымды шаруашылықтарында жергілікті сібір мериносы саулықтарын америка рамбульесінің қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Қошқарлары мүйізді, саулықтары тоқал келеді. Қошқарларының орташа салмағы 90-100 кг, саулығы 50-60 кг тартады; қошқардан 14-18 кг, саулықтан 6-7 кг жүн қырқылады. Жүні таза, шығымы 45-48%, талшығының жіңішкелігі 64-сапада, ұзындығы 8-10см, әр 100 саулықтан 150-160 қозы алынады.
А.қ. дене бітімі мықгы, сүйегі берік, қошқары мүйізді, саулығы көпшілігінде тоқал. Терісі тығыз, қыртысты, мойнында толық шеңберлі 1-2 тері қатпары болады. А.қ. жүнділігі жоғары, жүні сапалы. Асыл тұқымды қой зауыттарында әр қойдан, орта есеппен, 3,5-4,0 кг-ға дейін таза жүн өндіріледі. Жүн талшығының ұзындығы - саулықтарда - 7,5-8,5 см, қошқарларда - 8-10 см. А.қ. өсімтал, әр жүз саулықтан 150-160 қозы алынады. Орта есеппен қошқарларының салмағы - 90-110 кг, саулықтарынікі - 50-60 кг тартады. А.қ суыққа төзімді, көнбіс келеді. Кезінде А.қ Қазақстанға жиі әкелініп, Республикамыздың шығыс, солтүстік-шығыс аймақтарында биязы жүнді қой шаруашылығының қалыптасуына үлкен әсерін тигізді.
Дереккөздер
Санат:Қой тұқымдары
Дін–тәрбие діңгегі
Дін–тәрбие діңгегі — 1999 жылы Алматы қаласы «Шартарап» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Ә. Сәдуақасұлы. Беттер саны — 220.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-428-39-5.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:1999 жылы шыққан кітаптар Санат:Шартарап баспасының кітаптары
Улету
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
(302) Кларисса
(302) Кларисса — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Оны 1890 жылы 14 қарашада Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.
Шмидт мұз асты жазығы
Шмидт мұз асты жазығы- Шығыс антарктидадағы советтік континент аралық "Комсомол" және " Восток" ст-лары ауданындағы түпкі жыныстық беттің бөлігі. Оңтүстік-батыстан Гамбурцев, солтүстік-батыстан ГОлицын мұз асты тау жоталарымен қоршалған. Кейбір бөліктерінің тереңдігі 4500 м-ден асатын қалың материктік мұзбен жабылған. Советттік антарктикалық экспедиция мұх жабынын сейсмозондтау, сонымен қатар гравиметрлік және геомагниттік бақылаулар жүргізу нәтижесінде 1957-1960 жылдары ашқан. Бұл зерттеулер нәтижесінде біршама тереңде деп есептелген мұз шарасы теңіз деңгейіне жақын биіктікте жатқандығы анықталды. Австралияның антарктикалық экспедициясының 1962 жылғы жүргізілген зерттеу жұмыстары бұл облыстың солтүстік бөлігінің түпкі жыныстық беті теңіз деңгейінен 1500 м төмен О.Ю.шмидтің кұрметіне осылай аталған.
(302) Кларисса
thumb|450px|center|Клариссаның Күн жүйесіндегі орны
Шмидт мұз асты жазығы
Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
(302) Кларисса
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Шөкпейтін металл
Шөкпейтін металл — қалыпқа құнғанда көлемінің кішіреюі 0,5%-ке жетпейтін металл. .
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
LG Group
200px|right|thumb|Рәмізі LG Group («Life is Good», элджи груп) – тұрмыстық электроника, химиялық өнім және телекоммуникациялық құрал-жабдықтар шығаратын Оңтүстік Кореяның алдыңғы қатардағы корпорацияларының бірі. . Сондай-ақ компанияның 80-нен астам елдерде LG Electronics, LG Display, LG Telecom және LG Chem еншілес компаниялары бар. Компания штаб-пәтері – Сеулде. Компанияның жарнама лозунгі – «Life’s Good» («Өмір жақсы»).
Тарихы
Luk Chemical Co 1947 жылы қаңтарда Ку Ин Хой (Koo In-hwoi) Сеулде Luk Chemical Co (қазір LG Chem деп аталады) деп аталатын кішігірім фирманың негізін қалайды. Аталмыш фирма тұрмыстық техника және косметикалық заттар шығарумен айналысады. Компания шығарған алғашқы өнім – бетке арналған крем, тіс щеткасы және пастасы. Кейін келе компания жоғарыда аталып кеткен өнімдерден басқа тұрмыстық химия және пластикті қаптағыш шығара бастайды. 1952 жылы компания пластмасса шығарудан Оңтүстік Кореяда бірінші орынға шығады. LG Group-қа кіретін компаниялар Тұрмыстық электроника Химиялық өнім Телекоммуникациялар және сервистер pixdix
Дереккөздер
Санат:1947 жылы құрылған компаниялар Санат:Оңтүстік Корея компаниялары
Сеттефрати
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 829 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 51 км² шамасында. Пошта индексі — 3040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santo Stefano Protomartire.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
The Ballad Hits
The Ballad Hits — 2002 жылдың қазан айында жарық көрген шведттік Roxette поп-рок дуэтінің он екінші альбомы. Пластинкадан кейін, 2003 жылдың наурызында, The Pop Hits дискі шыға бастады.
Альбом тарихы
Алғашында альбомды The Love Peas деп атамақшы болды. Тіпті ғаламтор беттерінде диск қаптамасының суреттері алдын ала ойластырылып шырарыла бастады, уақыт өте белгілі болғандай, Ұлыбританияда жəне өзге мемлекеттерде бұл атау этикалық мағұлымат болып табылмайтындықтан "The Ballad Hits" деп аталып кетті. A Thing About You жəне Breathe əндері осы альбомның синглы болып алғаш жазылған. Альбомның бірінші басылымыда бонус ретінде төрт тректері ЕP берілді: The Weight Of The World, It Hurts, See Me и Every Day. Альбомның Европалық басылымы көшірмелеуден қорғалады.
Бұдан бұрын See me өлеңі, 1999 жылғы Have a Nice Day альбомының Salvation синглның құрамына енген болатын.
ЕР бонусының барлық төрт өлеңі барлық басылымдарда бірдей ретпен орналасқан болатын, бірақ бір басылымы төмендегілей ретпен басылған:
Альбомға арналған шағын кітапшаның əрбір бетінде өлеңдердің сөздері, əр өлеңнің бейнебаяндарынан алынған үш сурет, дауыс жазуға қатысқан музыканттардың тізімі жəне Пер мен Маридің, өлеңді қалай қағаз бетіне жазылғанын жəне студияда қалай жазылғаны туралы пікірлері жазылған.
Альбом қаптамамының дизайнері Пер Гессле мен Мари Фредрикссон, сонымен қатар A thing about you өлеңінің бейнебаянын түсірген швед режиссёрі Йонас Окерлунда. Ресейде альбомның шығуына ақпараттық серіктестік көрсеткен Love Radio болды. Соған байланысты, альбомға өзіндік жеке промо-стикер жабыстырылды, ал альбомды ең алғаш алған адамға альбом қаптамасының промо-стикері, Пер мен Маридің үлкен пормо-плакаты және 2001 жылғы Room Service альбомының Real Sugar промо-синглы сыйлыққа берілді.
Синглдары
A thing about you промо-синглының 500 көшірмесі жасалған. Бұндағы трек тізімдері макси-синглдегідей болды. Сирек кездесетін промо-синглдың тізімі:
Нучетто
Нучетто (Nucetto) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 452 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 65 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 12070.
Елді мекеннің қамқоршысы — Мария Магдалина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Вандыш
Вандыш — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Волошка өзенінің оң жағалауынан 108 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 66 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Видра
Видра (Vidrà) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Херона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Осона ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 168 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 34,3 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жирона елді мекендері
Яровка (Ин тармағы)
Яровка — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Иня өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 33 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Полежаевка (Нюненьга тармағы)
Полежаевка — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нюненьга өзенінің сол жағалауынан 2,8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
NGC 3185
NGC 3185 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан SBa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1850 жылы Уильям Парсонс (лорд Росс) астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3185 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 30059, UGC 5554, MCG 4-24-24, ZWG 123.34, HCG 44C, IRAS10148+2156.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
81 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:81 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:81 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
80er
Әйелдер арасындағы әлемдік шахмат чемпионаты
Кеңестік кезең
Әйелдер арасында атағы үшін күрес 1949 жылы қайта жанданды. Мәскеудегі әлем чемпионатында кеңестік шахматшы Людмила Руденко жеңіп алды.
Содан бері 1991 жылға дейін шахмат тәжі Кеңес Одағында қалды.
1953 жылы оны Елизавета Быкова иеленді, ол әлем чемпионын 1962 жылға екі жылдық үзіліспен ұстап тұрды, ол кезде тәжді Ольге Рубцоваға уақытша берген еді.
Ал содан кейін көрнекті грузин шахматшылардың кезегі келді.
Грузин феномені
1962 - 1978 жылдары әлем чемпионы Нона Гаприндашвили аталып жүрді, оның атына Грузияда көше атауы берілген. Тірісінде ондай марапатқа Тбилисиде ешкім иеленбеген еді.
1978 жылы Гаприндашвили шахмат тәжін Майе Чибурданидзеге берді, ол шахмат тарихында әйелдер арасындағы ең жас әлем чемпионы атанды — ол кезде оның жасы небәрі 17 жаста еді. Тек 1991 жылы Чибурданидзе әлем біріншілігіндегі матчта қытайлық Се Цзюньге жеңіліп қалды.
Қытайдың кезегі
Се Цзюнь шахмат ханшайымы екі мерзімде болды: 1991 жылдан 1996 жылға дейін және 1999 - 2001 жылдары. Ол чемпион атағын Венгриядан келген Жуже Полгар берді, ал кейін қайтарып алды (алайда, осы жолы Полгар атағын қорғамады).
2001 жылдың аяғынан әлем чемпионаты — екінші нокаут-жүйесі бойынша — Мәскеуде өтті. Қазіргі чемпион Се Цзюнь турнирге қатыспады. Жаңа чемпион қытайлық Чжу Чэнь атанды, ол ресейлік Александра Костенюкті ымырасыз финалда жеңді, онда ешқандай тең- ойын аяқталмады, және ойын тай-брейкке дейін барды.
Ал 2006 жылдың көктемінде чемпион қытайлық Сюй Юйхуа атанды, финалда Алису Галлямованы жеңді.
Басқа мәліметтер
Әлемнің ең күшті заманауи шахматшысы (1990-жылдардың ортасынан бастап Юдит Полгар, тіпті ол әйелдер арасында чемпионат матчтарына ойнаған емес, ол тек ерлер арасындағы конкурстарға қатысатынын айта кету керек.
Тағы қараңыз
Санат:Әйел спортшылардың тізімі Санат:Ер спортшылардың тізімі
Азеведу
Азеведу (Azevedo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Виана-ду-Каштелу округінің құрамына кіреді. Каминья муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Минью-Лима экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 158 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,58 км² шамасында. Халық тығыздығы — 28,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері
Сантана-да-Боа-Виста
Сантана-да-Боа-Виста (Santana da Boa Vista) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Серрас-ди-Судести экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Эволюциялық әмбебаптық
Талкотт Парсонс неғүрлым кейінірек жазылған еңбеқтеріңде өзінің функциялық теориясын нақты айтқанда, "жүйелі проблемалары" дейгін тәртінші эволюциялық келешекпен байланыстырды, Бұл оның жеке кітаптарында баяңцалған. Ол биологиялық организмдер секідці қоғамның алуан тұрлері өздерін қоршаған ортаға "жалпы көңдігу қабинетінің" арқасыңда игерілді деген пікір білдірді. бұған негізшен құрынымдық дифференция процестері арқыны қол жетеді. Яғни, барған сайын өсе беретін нақты мүқтаждықтарды канағаттаңдыру үшін кажет әлеуметтік функцияларды жүзеге асыратын мамаңдаңцырынған институттарды дамьттудың арқасында болады. Алайда, барған сайын өсе беретін Мұндай күрделілік неғүрлын нақты жаңа элементтерді үйлестіріп мақсатыңда жаңа әдістерін талап етеді. бұған "кибернетикалық иерархия" принципін - жеңілдетілген ақпарат алмасу немесе білім көлемін үлғайту принципін қодцану жолымен ғана қол жетеді. Осыдан кейін дәстұрлі қоғамның осы заманғы қоғамға айналуы орын алады, ал прогресс бюрократиялық Ұйымдастыру, ақша және базар комплекстері, стратификация және ортақ әмбебап нормалардың туыңцауы секілді Эволюциялық әмбебаптықты дамыту (құрылымдық дифференциялау) жолымен жоспарлана алады. Осы факторлардың әркайсысы қоғамдық ортаға неғүрлым тиімді мүмкіндік береді. Бұл көзкарастың сыншынары бынай дейді: абстракциялаудың Бұл деңгейіңде Парсонс теориясы таксономияның жай ғана кеңейтшген нүскасы, демек кәдеге жарай қояр ма екен, мұның үстше онсыз да анық нәрседен асып ештеңе жарьттын айтпайды.
Сантана-да-Боа-Виста
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8 778 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 420,62 км² шамасында. Халық тығыздығы — 6,2 адам/км².
Эволюциялық әмбебаптық
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Терминология
Сантана-да-Боа-Виста
Тарихы
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Магниттік полюстердің қозғалысы
Магниттік полюстердің қозғалысы жүздеген жылдар бойына жүргізілген планетаның магниттік өріс сипатын зерттеу нәтижесінде анықталған. Жер магниттік полюстерінің қозғалысы. Жер дамуының бүкіл тарихы оның магнит өрісінің үдайы қосөрісті болуымен сипатталады деп есептеген жағдайда, осы полюстердің кеңістіктегі жылжу мөлшері немесе оңтүстік және солтүстік магниттік полюстердің өзара орын ауыстыруы (бүл құбылыс "планета магнит өрісінің инверсиясы" деген атауға ие) мейлінше ауқымды да жиі болған құбылыстар екендігі анықталып отыр.
Дереккөздер
Санат:Геология
Ретранслятор
Ретранслятор (translator -тасымалдаушы) — үлкен қашықтықтарда бір бірінен алыс орналасқан екі немесе одан да көп радиотаратқыштарды байланыстыратын байланыс жабдығы.
Ретрансляция аралық пункттерде (ретрансляторларда) сигналдарды қабылдау, оларды күшейту және басқа аралық немесе соңғы пункттерге беру. Ол байланыс қашықтығын ұлғайту үшін колданылады. Сигналдар қандай түрде қабылданса сол түрде күшейтіп қана беретін Ретрансляция және сигналдарды беру кезінде пайда болған қателіктерді түзетіп қайта өңдейтін регенеративті Ретрансляция болып бөлінеді. Сигналдарды ретрансляциялау жылдам немесе кідіріспен жүзеге асырылуы мүмкін (сигнал арнайы құрылғы жадында сақталып және алдын ала қарастырылған уақытта әрі қарай беріледі).
Дереккөздер
Санат:Электроника Санат:Әскери іс
Relaisstation Relaiszender
Полыновка
Полыновка — Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл, Балыклин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 13 адамды құрады. Пошта индексі — 453296, ОКАТО коды — 80254810007.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Елена Вейгель
thumb|right|200px| Елена Вейгель (12 мамыр 1900, Вена - 6 мамыр 1971, Берлин) - неміс актрисасы, театр қайракері, профессор.
Дереккөздер
Санат:12 мамырда туғандар Санат:1900 жылы туғандар Санат:Венада туғандар Санат:6 мамырда қайтыс болғандар Санат:1971 жылы қайтыс болғандар Санат:Берлинде қайтыс болғандар Санат:Германия актрисалары Санат:XX ғасыр актрисалары Санат:I дәрежелі Отан алдындағы еңбегі үшін орденінің (ГДР) иегерлері Санат:ГДР Ұлттық сыйлығының иегерлері Санат:Бертольт Брехт Санат:Германия әйел-саясаткерлері
Кіші Томас Миджли
Кіші Томас Миджли (Midgley, Thomas, Jr.) (18 мамыр 1889 жыл, Бивер-Фоллс, Пенсильвания штаты, АҚШ – 2 қараша 1944 жыл, Уортингтон, Огайо штаты), американдық химик және инженер. Корнель университетін бітіргеннен кейін өнеркәсіпте зерттеуші және админ қызметтерін атқарған. 1921 жылы жанармайға қорғасын тетраэтилін қосқан кезде оның детонацияға қарсы құрал ретіндегі тиімділігін анықтайды. Сондай-ақ дихлородифлюорометан және әмбебап хлодогент атауымен кең тараған хладагентті ашады – коммерциялық атауы Фреон-12. Табиғи және синтетикалық каучуктер саласында кең ауқымдағы зерттеулер жүргізіп, көмірсутегін ажыратуға арналған алғашқы катализаторлардың бірін ашады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тұлғалар Санат:АҚШ химиктері Санат:1889 жылы туғандар
Зевакин ауылдық округі
Зевакин ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Зевакино, Жаңа Үбі, Үбі ауылдары кіреді. Орталығы – Зевакино ауылы.
Дереккөздер
Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Бад-Дюбен
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8237 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 45,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 3 74 020. Қаланың басшысы — Астрид Мюнстер.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Шоқай мазары
Шоқай мазары- 19 ғасырдың орта кезінде қабір басына портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған архит. ескерткіш. Жамбыл облысы, Сарысу ауданындағы Байқадам с-нда. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х.Марғұлан) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мазар текше жобамен қызыл кірпіштен тұрғызылған. Шеңберленіп келген барабан дулыға іспетті күмбезге ұласады. Барабанды айналдыра жылтыр плитадан фриз тартылған. Еңселі порталының қос босағасында мұнараға ұқсас минареттері бар. Жоғарылаған сайын сүйірлене түскен қос минареттің басында азаншыға арнап күмбезшелі қондырғы ортақтан. Порталындағы жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік шығады. Шоқай мазарының интеръері жебеге ұқсас тайыз қуыстармен, ішкі еңсенің қабырғамен ұласар жердегі дөдегесі геометриялық өрнекті фризбен әсемделген.
Әл-Ағраф сүресі
206 аяттан тұрады Меккелік сүре. Соңғы, 206 аяты сәждәні талап етеді.
Шоқай мазары
Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Әл-Ағраф сүресі
Жекелеген аяттары
Арабша жазылуы: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ ﴿١١﴾
قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ ﴿١٢﴾ قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ ﴿١٣﴾ قَالَ أَنظِرْنِي إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴿١٤﴾ قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ ﴿١٥﴾ قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿١٦﴾ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ ۖ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ ﴿١٧﴾ قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ۖ لَّمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ ﴿١٨﴾ وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَـٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ ﴿١٩﴾ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَـٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ ﴿٢٠﴾ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ ﴿٢١﴾ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ۚ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ ۖ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَن تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُّبِينٌ ﴿٢٢﴾ قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿٢٣﴾ قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ ﴿٢٤﴾ قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ ﴿٢٥﴾
Халифа Алтай бойынша::
Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.
"Расында сендерді жаратып сонан кейін бейнеледік. Сонан соң періштелерге: «Адамға сәжде қылыңдар!» дедік. Барлығы сәжде етті. Бірақ Ібіліс сәжде етпеді де сәжде етушілерден де болмады. (11)
(Алла Ібіліске): «Саған, Мен әмір еткенде сені сәжде етуден не тыйды?» деді. Ол: «Мен одан артықпын. Мені оттан жаратып, оны балшықтан жараттың» деді. (12)
(Алла): «Онда ол жерден түс. Онда сенің менменсуіңе болмайды. Дереу шық, қор болушылардансың» деді. (13)
(Ібіліс): «Қайта тірілетін күнге дейін мұрса бер» деді. (14)
(Алла): «Щынында мұрса берілгендерденсің» деді. (15)
«Сонан соң оларға алды-артына, оң-солынан келемін де олардың көбін шүкір етушілерден таппайсың» деді. (17)
(Алла): «Қорланып қуылған түрде ол жерден шық. Әрине олардан кім саған ілессе, сендердің барлықтарыңмен тозақты толтырамын» деді. (18)
(Алла): «Әй Адам! Сен және жұбайың жаннатқа орналас. Екеуің қалағандарыңша жеңдер. Алайда осы ағашқа жоламаңдар. Сонда залымдардан боласыңдар» (19)
Сонда шайтан, ол екеуінің ұятты жерлерінің ашылуы үшін азғырды да: «Раббыларың сендерді осы ағаштан, екеуің періште болып кетеді немесе мәңгі қалып қояды деп ғана тыйған» деді. (20)
Және: «Шынында мен екеуіңді үгіттеушілерденмін» деп ант ішті. (21)
Сөйтіп екеуін алдап түсірді. Сонда екеуі ағаштан татқан сәтте, ұятты жерлері ашылып кетті. Екеуі жаннат жапырақтарынан үстеріне жапсыра бастады. Раббылары екеуіне: «Екеулеріңді осы ағаштан тыймап па едім? Расында шайтан сендерге ашық дұшпан демеп пе едім?»,- деп дабыстады. (22)
(Адам ата мен Хауа ана): «Раббымыз, біз өзімізге кесір істедік. Егер Сен бізді жарылқап, мәрхамет етпесең әлбетте зиян етушілерден боламыз» деді. (23)
(Алла): «(Жаннаттан) бір-біріңе дұшпан болып түсіңдер. Сендерге жер жүзінде бір мерзімге дейін тұрақ және пайдалану бар» деді. (24)
«Ол жерде тіршілік етесіңдер де, ол жерде өлесіңдер. Және ол жерден қайта шығарыласыңдар» деді. (25)"
Аяттар 7:73-79
"Және Сәмүд еліне туыстары Салих (Ғ.С.) ды жібердік: “Әй қауымым! Аллаға құлшылық қылыңдар, сендердің Одан басқа тәңірлерің жоқ. Сендерге Раббыларыңнан ашық мұғжиза келді. Міне Алланың іңгені сендерге бір мұғжиза. Оны еркіне қойыңдар, Алланың жерінде оттасын. Оған бір сұмдық істемеңдер. Әйтпесе, сендерді жан түршігерлік азап қолға алады” деді. (7:73)
Еске алыңдар! Сол уақытта Ғадтан кейін сендерді олардың орынбасары қылып, жер жүзіне орналастырды. Ойпаттарынан сарайлар жасап алып, тауларды үңгіп үйлер жасайтын едіңдер. Сондықтан Алланың нығметтерін еске алыңдар да жер жүзінде бүліншілік қылып жүрмеңдер. (7:74)
Дандайсығандар: «Күдіксіз біз сендер сенген нәрселерге қарсымыз» деді. (7:76)
Сондай олар іңгенді өлтіріп, Раббыларының әмірінен шықты да: «Әй Салих! Егер сен елшілерден болсаң, бізге бопсалағаныңды келтір» деді. (7:77)
Сонда оларды бір сілкініс қолға алды да үйлерінде етпеттеген бойдарында қалды. (7:78)
Сонда Салих олардан жүз бұрып: «Әй елім! Расында мен сендерге Раббымның бұйрығын жалғастырдым. Бірақ сендер үгіттеушілерді жақсы көрмедіңдер» деді. (7:79)"
Аяттар 7:1-29
Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.
Әлиф Ләм Мим Сад. (1)
(Мұхаммед Ғ.С.) Бұл саған түсірілген бір Кітап. Сондықтан көңліңде кірбеңдік болмасын. Бұл арқылы ескертуің, мүміндерге үгіт үшін. (2)
Қаншалаған кентті жоқ еттік. Сонда оларға азабымыз түнделетіп немесе түскі дем алыста келді. (4)
Оларға азабымыз келген сәтте: «Біз рас залымдар болдық» деп қана айғайлау болды. (5)
Өздеріне елші жіберілгендерді сұраққа тартамыз әрі елшілерді де сұраққа тартамыз. (6)
Әрине оларға біліп баян етеміз. Негізінде оларға жасырын емеспіз. (7)
Ол күнгі таразылау шындық. Сонда кімнің таразысы (жақсылықта) ауыр тартса, міне солар құтылушылар. (8)
Расында сендерді жер жүзіне орналастырып өздеріңе онда күн көрістер жасадық. Нендей аз шүкір етесіңдер. (10)
Расында сендерді жаратып сонан кейін бейнеледік. Сонан соң періштелерге: «Адамға сәжде қылыңдар!» дедік. Барлығы сәжде етті. Бірақ Ібіліс сәжде етпеді де сәжде етушілерден де болмады. (11)
(Алла Ібіліске): «Саған, Мен әмір еткенде сені сәжде етуден не тыйды?» деді. Ол: «Мен одан артықпын. Мені оттан жаратып, оны балшықтан жараттың» деді. (12)
(Алла): «Онда ол жерден түс. Онда сенің менменсуіңе болмайды. Дереу шық, қор болушылардансың» деді. (13)
(Ібіліс): «Қайта тірілетін күнге дейін мұрса бер» деді. (14)
(Алла): «Шынында мұрса берілгендерденсің» деді. (15)
(Ібіліс): «Ендеше, мені қаңғыртқаның себепті әлбетте мен де оларға қарсы Сенің тура жолыңда отырып аламын» деді. (16)
«Сонан соң оларға алды-артына, оң-солынан келемін де олардың көбін шүкір етушілерден таппайсың» деді. (17)
(Алла): «Қорланып қуылған түрде ол жерден шық. Әрине олардан кім саған ілессе, сендердің барлықтарыңмен тозақты толтырамын» деді. (18)
(Алла): «Әй Адам! Сен және жұбайың жаннатқа орналас. Екеуің қалағандарыңша жеңдер. Алайда осы ағашқа жоламаңдар. Сонда залымдардан боласыңдар» (19)
Сонда шайтан, ол екеуінің ұятты жерлерінің ашылуы үшін азғырды да: «Раббыларың сендерді осы ағаштан, екеуің періште болып кетеді немесе мәңгі қалып қояды деп ғана тыйған» деді. (20)
Және: «Шынында мен екеуіңді үгіттеушілерденмін» деп ант ішті. (21)
Франкфурт бітімі
Бұл шарт бойынша Франция-Пруссия соғысы (1870-1871) тоқтатылды. Франкфурт бітімі негізінде Германия Эльзас пен Лотарингияы аннексиялауға, Франция үш жыл ішінде 5 млрд. франк контрибуция төлеуге, герман әскерлері бірқатар фрацуз департаменттерін оккупациялауға тиісті болды. Бітім шарттарын жасау 1871 ж. наурызда Париж коммунасының жариялауына байланысты тоқтап қалды. Бітім жөніндегі келісім сөздер1871 ж. 6 мамырда қайта басталып, 10 мамырда Майндағы Франкфуртта Франкфурт бітіміне қол қойылды. Франкфурт бітімі шарттарының күші 1-ші дүниежүздік соғыс басталғанға дейін сақталды.
Әл-Ағраф сүресі
Аяттар 7:1-29
(Адам ата мен Хауа ана): «Раббымыз, біз өзімізге кесір істедік. Егер Сен бізді жарылқап, мәрхамет етпесең әлбетте зиян етушілерден боламыз» деді. (23)
Франкфурт бітімі
Дереккөздер
Санат:Германия империясының халықаралық келісім-шарттары Санат:Герман-француз қатынастары Санат:XIX ғасырдың бейбітшілік шарттары Санат:Үшінші республика кезеңіндегі Франция шарттары Санат:Франция-Пруссия соғысы Санат:Германия аумағы өзгерістері Санат:Франция аумағы өзгерістері Санат:1871 жылғы мамыр
Әл-Ағраф сүресі
Аяттар 7:1-29
«Ол жерде тіршілік етесіңдер де, ол жерде өлесіңдер. Және ол жерден қайта шығарыласыңдар» деді. (25)
Әй адам баласы! Ұятты жерлеріңді жабу үшін киім және сәндік-бұйым түсірдік. Негізінде тақуалық киімі жақсы. Солар Алланың белгілері. Әрине түсінерсіңдер. (26)
Дулат Бабатайұлы
Дулат Бабатайұлы (1802, Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы Сандықтас қонысы — 1874, сонда) — көрнекті ақын, жырау, сатирик, ағартушы, қоғам қайраткері, тарихшы, Абайдың ұлық тұтқан ұстазы. Өлеңдері ел ішінде көп тараған. Дулат шығармалары негізінен дидактикалық негізде жазылған. 1880 жылы Қазанда жарық керген «Өсиетнама» деген жинағына ақынның заманы туралы толғаулары енген.
Әл-Ағраф сүресі
Аяттар 7:1-29
Әй адам баласы! Шайтан, ата-аналарыңның ұятты жерлерін көрсету үшін киімдерін шешіп, жаннаттан шығарған сияқты сендерге де сұмдық жасамасын. Өйткені, ол және оның сыбайластары, сендер оларды көрмеген жерден көреді. Шайтандарды иман келтірмейтіндерге дос қылдық. (27)
Дулат Бабатайұлы
Орта жүз құрамындағы найман тайпасының Қаракерей сыбан руынан шыққан. Өмірі туралы деректер толық зерттелмеген.
Шығаршымалығы
Өлеңдері ел ішіне ауызша және қолжазба түрінде таралған. Кейбір өлеңдері Қазан қаласынан 1880 жылы алғаш рет “Өсиетнама” деген атпен жеке кітап болып жарық көрген. Жинаққа ақынның сол кезеңдегі қазақ елінің саяси-әлеуметтік өмірін шыншылдықпен жырлаған ой-толғаныстары енген. Ақынның кейбір өлеңдері кеңес дәуірінде әр түрлі хрестоматияларда “XVІІІ — XІX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары” (Қазақ КСР ұылым академиясының баспасы, А., 1962) деген жинақта, кейін “Үш ғасыр жырлайды” (Революцияға дейінгі қазақ ақындарының шығармалары. А., 1965) жинағында басылып шықты. Ал, “Еспембет” поэмасы алғаш рет 1957 жылы “Жұлдыз” журналының 5-нөмірінде жарияланды. Дулат шығармаларын барынша зерттеп, жинап баспаға әзірлеген Қ.Өмірәлиев болды. Ақынның жеке жыр жинағы “Замана сазы” деген атпен 1991 жылы жарық көрді.
Әл-Ағраф сүресі
Аяттар 7:1-29
(Мұхаммед Ғ.С.): «Раббым әділдікті бұйырды. Әрбір құлшылық орнында бет алыстарыңды туралап, діндеріңді Аллаға арнап отырып, Одан тілеңдер. Сендер бастапқы жаратқанындай және Оған қайтасыңдар» де. (29).
Дулат Бабатайұлы
Шығаршымалығы
Дулаттың өлең-жырларының басты сарыны — XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы отаршылдық әрекеттерге рухани қарсылық көрсету. Ақын “Тегімді менің сұрасаң”, “О, Сарыарқа, Сарыарқа”, “Асқар таудың сәні жоқ”, т.б. жырлары мен жеке кісілерге айтқан “Сүлейменге”, “Бараққа”, “Кеңесбайға”, т.б. арнау өлеңдерінде қазақ жерінің отарлануын, ел билеушілердің отаршыл саясаттың шылауында кетуін “Сауыр жерден айрылып, Қазақ елі жұқарды..., Орыстың көрсе ұлығын, Қыздан дағы қылықты..., Майырдың алса бұйрығын, Борбайға қысып құйрығын, Ел пысығы жортады”, — деп, кекті де отты жыр жолдарына айналдырған.
Әл-Ағраф сүресі
Сыртқы сілтемелер
Санат:Құран сүрелері
Дулат Бабатайұлы
Шығаршымалығы
Дулаттың ақындық өнері, негізінен, XIX ғасырдың алғашқы жартысында қалыптасты. Осы кезеңнің өмір шындығы Дулат шығармаларына арқау боп өрілді. Қазақ даласындағы дәстүрлі хандық басқару жүйесін жою саясатын орнықтырған Ресей империясының 1822 — 1824 жылдары шығарған Қазақ даласын басқару жөніндегі ережелеріне қарсылық Дулат шығармаларының тақырыптық, стильдік, жанрлық ерекшелігін айқындады. Дулаттың уытты, шыншыл сөздерінің кімдерге арналғанын оның: “Халыққа емес сыйымды, Парақор баспақ биіңді, Ел бүлдіргіш бегіңді, Улы тілмен улаттым”, — деген өлең жолдары көрсетіп тұр. Туған халқының екі жақты езгіге түсіп, көз жасының көл боп ағуы, қайғысы мен мұңы ақынның жан сыры ретінде жыр болып төгілді. Дулаттың образ жасау, өлең өрнегін жетілдіру, замана сазына қарай ақындық өнерде жанрлық, стильдік, сонылық таныту ерекшелігі кейін Абай шығармаларында дамытылып, жалғастық тапқан. Дулат ендірген қазақ өлеңі құрылысындағы жаңалықты, яғни “а а а б” түріндегі желілі ұйқасты Абай ақындық дәстүр ретінде қабылдап, “Келдік талай жерге енді” өлеңінде одан әрі дамытты. 19 ғасырдың 1-жартысында ертеректе туған батырлық және лиро-эпос жырлары сияқты фольклорлық туындылар немесе тарихи жырлар болмаса, қазақ топырағында көне тақырыпты алып, ойдан сюжет құрып, поэма жанры үлгісінде шығарма жазу дәстүрге енбеген еді. Дулат өзінің “елге қорған ер туса” деген идеясын халыққа жеткізу үшін, қазақ-қалмақ соғысы тұсындағы сюжетті алып, “Еспембет” поэмасын жазған. “Еспембет” жанрлық ерекшелігі жағынан батырлық эпосқа жақын. Елдік, елдің батыр ұлдары туралы идея “Еспембеттей ер қайда?, Ер күтетін ел қайда”, — деп басталатын ірі туындыда айқын көрініс тапқан. Дулаттың бұдан басқа “Шаштараз”, “Тымсал өлең” атты ірі шығармалары бар. М.Әуезов Дулатты ғылыми зерттеулерінде, “Абай” романында жоғары бағалайды. 1947 жылғы ҚКП ОК-нің әдебиет, өнер жөніндегі қаулысындағы Дулатты діншіл, хандық дәуірді, ескілікті аңсаушы кертартпа ақын деген теріс бағадан кейін, 1959 жылы өткен қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми конференцияның ұсыныстарында Дулат жөнінде “... творчествосын орта мектепте оқыту қажетсіз деп саналсын”, — деген саяси қорытынды берілді. Сол себепті “Абай” романында өз атымен берілген Дулат “Абай жолында” Барлас атанып кете берді. Әйтсе де, Дулат шығармалары хрестоматиялық оқулықтарда, кейбір жинақтарда жарияланып келді. Дулат мұрасы қазақ әдебиеті тарихында әр қилы таным тұрғысынан бағаланып, 1940 — 1950 жылдары қызу пікірталас нысанына айналды. Дулат мұрасы жөніндегі ғылыми таным мен дұрыс баға талантты ғалым Қ.Өмірәлиевтің“Қазақ поэзиясының жанры мен стилі” деп аталатын көлемді ғылым монографиясының басылым көруіне байланысты тұрақтана бастады.
Шығармалары
нобай|оңға|Дулат Бабатайұлы Ақын «Тегімді менің сұрасаң», «Ал, қарағай сұлу сындарлы», «О, Сарыарқа, Сарыарқа», «Асқар таудың сәні жоқ» атты өлеңдерінде ел басқару ісіндегі озбырлық, әділетсіздікті, патшаның отаршылдық саясатының әсерінен жер-қонысынан айрылған ел жағдайын сөз етсе, «Сүлейменге», «Кеңесбайға», «Бараққа», «Ел аралаған ишанға», «Еспембет» өлеңдерін жеке кісілерге арнайды. Ақын 19 ғасырдың 40-50 жылдарында өндіре жазған. Бұл - Ресей патшалығының қазақ жерін отарлау саясатының барлық салада бел алған кезі. Дулат осыны жыр өзегі етсе, кертартпа феодалдық-хандық дәуірді жоқтағаны емес, тәуелсіздікті, еркіндікті аңсағаны еді.
«Сауыр жерден айрылып, Қазақ елі жұқарды. Сауыр емес, шап болды... Заманға сай адамы - Қу заманға сұм басшы Сорымызға тап болды...»
- десе, тіпті өткен ғасырдың орта тұсы емес, одан 100-150 жыл кейінгі біздің заманымыздағы қазақ халқының, оның қоғамының күй-қалпын суреттеп отырғандай. Дулат ақын айтқандай:
«Орыстың көрсе ұлығын, Қыздан дағы қылықты... Майырдың алса бұйрығын. Борбайға қысып құйрығын Ел пысығы жортады-ай»
- сияқты шындық жергілікті басшыларға бұдан бір, бір жарым ғасыр бұрын ғана емес, «одақтасып» тұрған кезіміздегі біздің де ұлықтарымызға тән еді. Дулат ақынның бұл жердегі байқағыштығын кейін ұлы Абайдан да көрмейміз бе? Отаршылдық қамытын мықтап киген қазақ қоғамының ащы шындығын жырлауға келгенде, Дулат пен Абай көп сәттерде бір-біріне үндес келіп жатады. Дулат суреттеген өз елін, қазақты қорқытатын «ел пысығы», айталық, болыс «майырдың бұйрығын алғанда, борбайына құйрығын қысып, алдына түсіп томпаңдаса», Абай бейнелеген болыс та:
«Күштілерім сез айтса, Бас изеймін шыбындап... Әлсіздің сезін салғыртсып, Шала ұғамын қырындап...»
-деп өзі мойындайды. Абай да:
«Мәз болады болысың Арқаға ұлық қаққанға. Шелтірейтіп орысың Шенді шекпен жапқанға...» -
деп, Дулат айтқан «шен-шекпенге сатылған, батпаққа елін батырған» ұлықтар портретіне ұқсас етіп беріп тұр. Әрине, бұл жерде Абай образды Дулаттан «ұрлап тұрған» жоқ: екеуін де осылайша сөйлетіп қойған - өмір шындығы, олардың сол шындыққа барған суреткерлік талғамдары. Абайдың қазақ халқының тағдырын толғаған кеп сөзі жүз жыл кейінгі біздің заманымызға арналғандай көрінсе, Дулаттың да:
«Жеріңнің алды шұрайын, Дуан салып жайланып. Датыңды айтсаң майырға, Сібірге кеттің айдалып. Бейнең қандай болды екен, Қарасаңшы бір мезгіл Қодцарыңа айна алып...» -
дегені де бейне бізге айтып тұрғандай. Ар жағын былай қойғанда, соңғы 70-80 жыл бойы Дулат айтқандай:
«Болашақты болжамай, Жол сауданы олжалай. Ақбекендей алданып, Жылқыдай делбе сандалып...» -
империялық торға, коммунистік әміршілдік құрығына түскен жоқпыз ба? Жалғыз ел билеу, заң-сот істеріне қатысты ғана емес, езге сәттерде де екі алыптың үндес, идеялас тұрғанын кереміз. Мысалы, ақынға, ақындыққа екеуі де қатаң талап қояды. Дулат:
«Жыршының аты жыршы ма, Әркімнен елең жаттаса. Сез - жібек жіп, жыр - кесте, Айшығы айқын көрінбес, Өрнексіз қылып баттаса...»
«Өлең - сездің патшасы, сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы. Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы...»
деген талап қояды. Бірақ «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиген» сөз патшасын қалың жұртшылық түгел қабылдап жатыр ма? Абайдың:
«Айтушы мен тыңдаушы көбі надан, Бұл жұрттың сез танымас бір парасы...» - деп зар илегені және белгілі.
«Кім жалғыз бұл жалғанда, есті жалғыз, Мұңдасар болмаған соң бір сыңары. Жалтаңдап жалғыз Абай өткен жоқ па? Қазақтың табылды ма соның пары? Өлеңімен жұбатты өзін-өзі, Еңбегі еш, іші беріш, жүзі сары. Сөзін ұғып, ақылын алмаған соң, Патша қойса не керек қазақ шары?!»
-деп Шәкәрім айтқандай, ұлы Абай «сөзімді айналама жеткізе алмадым, ұғып тыңдар адам аз» деп күңіренсе, осы ойды Дулаттан да көреміз. Ол бірде:
«Бәрі тегін жер тезек Қайсысын таңдап алайын, Асыл сөзден бұл кетті...»
- дей келіп, сол асыл сөзді айтатын да, тыңдайтын да кісі жоқ, ылғи «қылжың, қылжақ туысқан, қырт пен мылжың ағайын» десе, тағы бірде:
«Ел құлағы саңырау, Кімге айтамын сөзімді... Бәрін айт та, бірін айт, Ұғынар мұны ел кайда?..» -
деп, заман жайын толғап, ел билеген ұлықтар мен қадірі асқан жақсыларды сынап, «қармайтұғын талы қалмай, тереңге сүңгіген елі» туралы «түнде ұйқы бермеген көзінен төккен арманын» айтады. Бұл - Дулат пен Абайдың ортақ зары, заманы, ортасы тудырған шындық үні. Дулат - Абайға дейінгі қазақ ақындарының ішінде жазба поэзияға бір табан жақын келген, Еуропа мен орыс мәдениетінде классикалық поэзия деп аталатын өлең сөздің біраз белгілерінің қазақтағы бастауын танытқан ақын. Қазақ поэзиясы Абайға дейін ауызша жаралып, ауызша таралған, бірақ тілі ауыз әдебиеті тілінен өзгеше түсетін, авторлы поэзия болды, қазіргі жоғары үлгідегі жазба поэзияны бастаушы - ұлы Абай десек, Абайдың тақыр жерден өнер таппағанын және білуіміз керек. Қазақтың жазба поэзиясының алғашқы нышандары Дулат өлеңдерінен көрінеді. Іргетасты қалаған Абай болса, соны қалау кезеңі туғандығын, қалайша қалаудың алғашқы үлгілерін көрсеткен Дулат деп айтуға әбден болады. Сөзіміз құрғақ болмас үшін «кезбен көрсетіп, қолмен ұстататын» мысалдармен дәлелделік.