cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Потенциометрия
Салыстыру электроды
Н2 —> 2Н+ + 2e; AgCl —> Ag+ + Сl
Мұндай электродтардағы қалыпты потенциал шамасы су ерітінділеріне арналған кестелерде не олардың өзіне арналған құжаттарда болады.
Хингидронды электрод. Бұл құрамында хинон, гидрохинон және олардың хингидрон сияқты органикалық қосылыстары болатын қайтымды тотығу-тотықсыздану электроды.
Олар 298 К Е° = + 0.6990 В болатын сутекті электрод қатарына енеді. Олардың потенциалы рН шамасына түзу сызықты тәуелділікте. Бұл - оның кемшілігі. Ал олардың басты артықшылығы - жеңіл әзірленуі, зерттелінетін ерітінді тазалығына тәуелсіздігі, сусыз ерітінділердегі рН-ты анықтау мүмкіндігі. Хингидронды электродтың көрсеткіші болмашы ғана ауытқиды, тіпті 30°С-ға өзгеріссіз қалады. Ал ондағы еріген өзге тұздар әсерінен рН мәні жүздің бір бөлігіне ғана ауытқиды.
Металл электродтары сыртқы қышқыл мен суда нашар еритін тотықты қабықшамен қапталған металдардан тұрады. Мұндай металл электродтардың 25°С потенциалы Нернст теңдеуімен өрнектеледі:
Е + Е° + 0,029 lg [Me2+]
немесе
Е = Е° +0,029 lg K [H+]2
мұндағы К - электродта жүретін реакцияның тепе-теңдік константасы:
MeO + 2H+ -> Me2+ + H2O
Сонымен, нашар еритін тотықпен қапталған металл электродында сутектік сипат пайда болады, яғни ерітіндідегі сутек ионымен әсерлеседі. Мұндай металл қатарына: сурьма, қорғасын және басқалар жатады. Бұлардың арасынан сурьма электроды кеңірек таралған және онын потенциалы электродтың беткі қабат күйіне тәуелді. Демек, оны буферлі ерітіндіде қалыптастыру қажет. Оған ерітіндіде еріген оттек, мыс иондары, оксиқышқыл аниондары, әр түрлі тотықтырғыштар кері әсер етеді. Оны рН=0-11 арасында қолдануға болады. бүл - оның кемшілігі. Өйткені сутекті электрод үшін мұндай шектелу жоқ.
Росстың рН - электроды. Бұл электродты кейде ішкі тотығу-тотықсыздану электроды не салыстыру электроды дейді, оның температуралық коэффициенті нөлге тең. Осы ерекшелік нәтижесінде ішкі салыстыру элементі мен тіпті әр түрлі температурадағы шыны электродтарының арасындағы потенциал айырымы нөлге тең. Ендеше, температура айырмасы айтарлықтай болса да (~ 50°С) оны қосымша қалыптастырмай-ақ пайдаланады. Оның тәулік арасындағы потенциал ауытқуы 0.002 рН бірлігінен аспайды.
Индикатор электроды
Талданатын құрамдық заттың концентрациясы Нернст теңдеуімен байланысқан кезде индикаторлы электродтың потенциалы салыстыру электродына қатысты анықталады. Олар мына шарттарға сәйкес болуы керек: электрод потенциалы тез қайталанып, оңай қалыптасуы; кейбір жағдайларда электрод қайтымды болуы; электрод ерітіндідегі заттармен әрекеттеспеуі керек. Талдаудың потенциометрлік әдістерінде индикаторлы электрод ретінде металл және жарғақты электродтар қолданылады.
Бірінші текті металл электроды - жақсы еритін ас тұзы ерітіндісіне батырылған металл жолақшасы, металл торы не сымы. Күмістен, сынаптан, кадмийден және баска металдардан әзірленген электродтар қайтымды. Ал, хром, кобальт сияқты кейбір металдар үшін мұндай қайтымдылық байқалмайды. Олардын арасындағы кейбіреуін сынаппен әрекеттестіріп, амальгамдаса, ондай электродтың қайталанушылығы жақсарады. Индикатор электродының қатарында талданылатын жүйенің редокс-потенциалын өлшеуде пайдаланылатын электродтың мәні ерекше. Бұл мақсат үшін асыл металдарды жиі қолданады, мысалы, платина, алтын, иридий, сондай-ақ көмір не графит.
Екінші текті электрод сырты нашар еритін қосылыспен қапталған бірдей анионды, жақсы еритін ерітіндіге енгізілген металдан тұрады. Бұларға жоғарыда қарастырылған хлорлы-күмісті, каломельді сияқты салыстыру электродтары жатады.
Жарғақты электродпен фаза аралық шекте, сондай-ақ жарғақ пен ерітінді арасында ион алмасу тепе-теңдігі болғанда потенциалдар айырымын өлшейді.
Ион таңдаушы электродтар (ИТЭ) - қолданылмалық мәні зор болатын индикаторлы электродтардың құрылымы. Мұнда электрод пен ішкі ерігіндіні бөліп тұратын жұқа жарғақ болады, ол бір мезгілде талданылатын сыртқы ерітіндіні қосатын электролиттік кілт міндетін де атқарады. Мұндай электродтардағы жарғақтың ион алмастырғыш қасиеті болады.
ИТЭ бірнеше топқа бөлінеді: сұйык ионитті жарғағы бар электродтар; сутек ионың да бір зарядты катиондардың басым көпшілігін таңдайтын шыны электродтары; гомогенді және гетрогенді жарғағы бар қатты ионитті жарғақты электродтар. Олардың басым көпшілігінін құрылымы мен қолданылуы ұқсас. Ондағы кейбір жекеленген бөліктер өзгеше болса да, жарғақ арқылы ионның өтуі, бағыты мен қозғалуы бір текті болып келеді.
Шыны электрод. Бұл электрод рН ерітінділерін өлшеу кезінде ерітіндідегі кез келген рН өзгеруіне өте тез және дәл әсерлеседі, нәтижесінде сутек ионының концентрациясын ІМ мен 10−14М (рН=14) аралығьтнда өлшеуге мүмкіндік береді. рН электродтар күшті қышқылды ерітінділерді өлшегенде, қышқылдық қателік деп аталатын оң, ал сілтілікте рН=9 сілтілік қателік делінетін теріс ауытқушылық береді. Соңғысы шыны электродтың натрий мен калий және басқа да иондардың өзгеруіне сезімталдығымен байланысты.
Шыны электродты рН өлшеу үшін жарты ғасырдан артық мерзім бойына қолдануда, әйтсе де соңғы кезде ондағы шыны құрамын өзгерту арқылы басқа иондарды таңдап, талғап өлшейтін электрод жасау мүмкіндігі пайда болды. Мысалы, шыны құрамындағы алюминий тотығын арттыру арқылы ерітіндідегі натрий катионының активтігін өлшейді. Келесі құрамдағы шыныны әзірлеп, ерітіндідегі калий не күміс ионын анықтайды. Әрине, бұл иондарды анықтауды буферлі ерітінділердің белгілі бір рН мәнінде жүргізеді, ал натрий мен калий иондарын анықтайтын электродта олардың мәні аса үлкен емес. Бұлар таңдайтын шыны электродқа, басқа да бір зарядты катиондарға тән.
Жалпы фторид иондарының жұмысшы сипаты ИТЭ ретінде қолданылады: егер лантан фторидінің монокристалына европий фторидін қосса, онда оның электрлік өткізгіштігі артады. Мұндай ИТЭ сезімталдығы артып, фторидтің концентрациясы 10−6-дан 1 моль/л-ге дейінгі аралықтағы мөлшерді талдап, анықтауға мүмкіндік береді. Ал фторид мөлшері мұнан аз, яғни 10−6 болса, ондайда талданатын ерітіндідегі лантан фторидінің ерігіштігі нашарлап, электродтын сезімталдығы төмендейді. Ерітіндіде кездесетін галогенид, нитрат, сульфат сияқтылар мыңдаған есе артық болса да, фторид нақтылы өлшенеді. Әйтсе де сілтілі ортада оның таңдаушы сипаты азаяды. Бұл жай кешенді қосылыс түзетін лигандаларда да байқалады.
Талданатын ортадағы күміс катионы мен күкірт анионын анықтау үшін қатты жарғақты күміс сульфидінің ұнтағын қосып, кәдімгі ИК-спектрдегідей түйме дақ әзірлейді. Мұндай жарғақтағы күміс ионы қозғалғыш келеді және осындай ИТЭ ерітіндідегі күмістің 10−7 тіпті 10−12 моль/л-ге дейінгі мөлшерін анықтайды, әрине, осы кезде күміске сәйкес күкірт анионы да тіркеледі.
Егер ерітіндіде қосымша қосылыстар болса, керісінше, электрод сезімталдығы артып, күміс пен күкірт ионын анықтау шегі 10−19 - 10−20 моль/л-ге дейін жетеді. Ал күміс сульфидіне оның галогенидін, мыс, кадмий, қорғасын сульфидтерін косу арқылы бұл электрод көмегімен тиісті иондарды анықтайды.
Гетерогенді жарғақты электродтар. Мұнда полимерлі жарғак ұясына ион алмасушы бекітіледі, айталық, хлор ионын таңдаушы электродтағы күміс хлориді парафинде немесе силиконды каучукте таралады. Бұл электродтың қолданылуы соңғы кезде сиректеп барады. Ал ионды сезгіш активті зат ретінде барий сульфаты, кальций оксалаты сияқты әр түрлі нашар еритін қосылыстар ондағы енжар ұя ретінде эпоксидті шайырлар, поливинилхлоридтер, силиконды каучуктер және т. б. пайдаланылады. Мұндай ИТЭ потенциалы аса тұрақты, бірақ талғампаздығы жоғары емес.
Фермент-субстратты электрод ферментті субстраттың концентрациясын анықтауға мүмкіндік береді. Уреаза негізіндегі электрод несеп нәріне сезімтал және ол ерітіндідегі несеп нәрінің концентрациясының тез анықталуын қамтамасыз етеді. Мұндай электрод құрамында уреаза ферменті бар гельдің жұқа қабатымен катионға сезімтал шыны электродының беткі қабатын қаптау арқылы әзірленеді. Гель берік болу үшін оны найлон торымен бекітеді. Осындай электродты талданатын ерітіндіге енгізгенде, несеп нәрі гельге сініп, оны уреаза катализдеп реакция жүреді:
400px
Бұл реакция буферлі ерітіндіде, яғни рН = 7 жүреді және осы жүйеде тепе-теңдік 30-60 секундта орнап, электродтын потенциалы өлшенеді.
Онда түзілетін аммоний ионымен электрод әрекеттесіп, үлгідегі несептің таралым логарифміне оның потенциалы түзу сызықты функция түрінде болады. Ал гель құрамында L- аминқышкылының (L - АОО) оксидазасы болатын фермент-субстратты электрод - аминқышқылының конценграциясындағы аммоний ионымен әрекеттеседі.
NH3+H2O→NH4++OH-
Аммиак концентрациясының 0,1 -ден 10~6 моль/л-re дейінгі аралықтағы, электрод потенциалының аммиак концентрациясынын логарифміне тәуелділігі түзу сызықты. Анықтау кезінде тек жеңіл ұшатын аминдер ғана кедергі болады.
Сұйық жарғақты электродтар. Мұндай жарғақты сумен араласпайтын органикалык еріткіштен оны екі су ерітіндісінің арасына орналастырып жасауға болады. Катиондар жарғақ ерітінді шекарасынан еркін өтеді де, органикалық иондар жарғакта қалып қояды. ал аниондар шекарадан өтпейді.
Демек, осылайша сұйық жарғағы болатын электродтағы ерітінді талданатыннан органикалық сұйықтың (сұйық органикалық ионит) жұқа қабаты арқылы бөлінген. Осы бөліп тұрған органикалық сұйық сумен араласпаса да. анықталатын ионды таңдап. онымен әрекет- теседі. Органикалық ионит кеуекті жарғаққа тарап. оған қышқыл- дық, негіздік немесе хелат түзетін сипат береді.
Сұйықты ионалмастырғыш жарғағы бар электродқа ішкі салыстыру электродын енгізуге болады. Мысалы, кальций - таңцаушы электрод сұйык ионит сіңген поливинилхлоридпен қапталған платина сымынан тұрады. Мұндағы жарғақ пен ерітінді жанасу шегінде химиялык тепе-тендік орнауы нәтижесінде потенциал айырымы туындайды. Ондағы ішкі сұйықтың құрамы гұракты болғандықтан, жарғақ потенциалы тек талданатын ерітінді құрамына сэйкес өзгереді. Құрамында өзге А ионы болатын ерітіндідегі жарғак потенциалы тек В ионына гана байланысты таңдау сипатында болса. онда оны Нернст теңдеуімен өрнектеуге болады:
250px
Мұндағы UB және UA - жарғақтағы B және А иондарының қозғалғыштығы, DB және DA - сулы ерітінді мен жарғақ арасындағы В мен А иондарының тиісті таралу коэффициенті.
Жарғақты электродтың берілген ионға деген талғамы сұйық ионитпен анықталады және ол басқа иондармен салыстырғанда осы ионға деген интенсивтігі артқан сайын өседі. Сондай-ақ ион алмастырғыштағы органикалық еріткіш те анықталатын ионның таралу коэффициентіне және талғамына ықпал етеді.
рН-метрия
рН-метрия 1909 жылы Зеренст гальваникалық элементтің электр қозғаушы күшін өлшеу кезінде сутек иондарының концентрациясын потенциометрлік апықтауды жүзеге асырады:
Pt, Н2| НСІ (х) | | КСІ (0,1 М) | Hg2,Cl2,Hg
Мұндай элементтің ЭҚК-ін есептеуге арналған Нернст теңдеуін былай жазады:
150px
мұндағы Е°c-шамасы тәжірибе кезінде анықталады. қалыпты ерітіндідегі сутек иондарынын концентрациясын (Н+) формуласы бойынша есептейді. ал осындағы тұз қышқылының диссоциясы дорежесі ток өткізгіштік бойынша өлшенеді, С - тұз қышқылының ерітіндідегі мольдік концентрациясы. 25°С-та Е°c = 0.3376 В, рН = (Е - 0,3376)/0,0592;
рН таңбасы Зеренст көрсеткіші сутек иондарының концентрациясын, активтілігін нақты көрсете алмайды. өйткені сұйытылған қышқыл ерітіндісі толық диссоциаланады.
Зеренст элементінің ЭҚК-ін өрнектесе, онда:
200px
мұндағы ЕД - диффузиялық потенцпал.
Шын мәніндегі рН сутек иондарының концентрациясын емес, активті сипаттамасын көрсетеді, сондықтан да теңдеу бойынша мынадай өрнек алынады:
Бұл теңдеу құрамында 0,1 М хлорид-ионның активтілігін де, диффузиялық потенциалын да асқан дэлдікпен бере алмайды, сондықтан олармен тікелей тәуелділікте болатын рН мәнін де дәл өлшеу мүмкін емес. Мұны әр түрлі еріткіштердің мәні көрсетілген кестеден қарастыруға болады. Мұндай мәліметтер мысалы. Олар едәуір аралықтағы температураны қамтиды да, рН көрсеткішіне әсер етпейді, рН көрсеткішінің мұндай қалыпты жиынтығы біраз елдерде де бар, ал қалыпты ерітінділердегі рН мәнін, Pt(H2) (буфферлі ерітінді), KC1/AgCl, Ag тектегі тізбекті пайдаланып, тасымалсыз тізбектің ЭҚК өлшеу кезінде анықтайды. Мұндайда диффузиялық потенциалдың мәні өзінен-өзі жоғалады.
Егер рНX пен рНK арқылы талданатын және қалыпты ерітінділердің рН мәні, ал ЕX пен ЕK арқылы оларға сәйкес элементтердің ЭҚК-і белгіленсе, онда:
275px
Бірінші теңдеуден екіншісін шегеріп мынаны аламыз:
Ерітіндінің рН өлшегенде индикаторлық Электрод ретінде сутекті, хингидронды, шыны электродтарын пайдалануға болады. Бұлардың арасында шыны электроды жиі қолданылады, өйткені оны тотықтырғыш пен тотықсыздандырғыш болса да, кең температуралық арада да пайдалануға болады.
Жұмысқа қосардың алдында оны 0,1 М тұз кышқылының ерітіндісінде біршама уақыт ұстайды. Осы кезде ерітіндідегі сутек ионы шыны жарғақтағы натрий ионымен алмасып, осы жүйеде тиісті тепе-теңдік орнайды. Кемшілігі - құрылымының әлсіз әрі нәзік болуы, күшті сілтілік не қышқылдық ортаға ауысқанда кейбір жайсыздықтар кездесуі мүмкін.
рН Көрсеткіштері
650px
Потенциометрлік титрлеу
Потенциометрлік титрлеу Эквиваленттік нүктені табуға негізделген титрлеу реакциясына қатынасқан қосылыстың тек біреуі ғана электродты құбылысқа араласатын болғанда, эквиваленттік нүктенің маңында индикаторлы электродтың потенциалы өзгереді. Айталық қышқылды - негізді әдіс бойынша титрлегенде, шыны электродын хлоридті хлор-күміс арқылы жүзеге асырады. Мұндағы реакциялар тез өтіп, соңына дейін толық жүреді. Жалпы потенциометрлік титрлеуді жүргізу үшін талданатын ерітіндідегі индикаторлы электрод пен салыстыру электродынан тұратын тізбекті жинақтайды.
Соңғы нүктені анықтау. Суретте титрлеу қисықтары мысал ретінде келтірілген.
650px
Осы суретте (а) тұз қышқылын калий гидроксидімен, яғни күшті қышқылды күшті негізбен титрлеудің кисығын теориялық тұрғыдан кескінделген. Мұндағы эквивалент нүкте индикаторлы электрод потенциалының кенеттен секіруіне байланысты. Бұл секіру эквивалент нүктені анықтайды, осыған қарап талданатын ерітінді құрамындағы қышқыл концентрациясы есептелінеді.
Екінші (б) суретте эквивалентті нүктені табу үшін AE/Av - V координатында дифференциалды қисық сызылады, ал абсцисса өсіндегі есептеу титрант көлемін көрсетеді. Дифференциалды қисық көмегімен эквивалент нүктені нақтылы тауып, дәл есептеуге болады.
Бірінші теңдеуден екіншісін шегеріп мынаны аламыз:
200px
Ерітіндінің рН өлшегенде индикаторлық электрод ретінде сутекті, хингидронды, шыны электродтарын пайдалануға болады. Бұлардың арасында шыны электроды жиі колданылады, өйткені оны тотықтырғыш пен тотықсыздандырғыш болса да, кең температуралық арада да пайдалануға болады.
Жұмысқа қосардың алдында оны 0.1 М тұз қышқылының ерітіндісінде біршама уақыт ұстайды. Осы кезде ерітіндідегі сутек ионы шыны жарғақтағы натрий ионымен алмасып, осы жүйеде тиісті тепе-теңдік орнайды. Кемшілігі - құрылымының әлсіз әрі нәзік болуы, күшті сілтілік не қышқылдык ортаға ауысқанда кейбір жайсыздықтар кездесуі мүмкін.
рН Корсеткіштері
Потенциометрлік титрлеу Эквиваленттік нүктені табуға негізделген титрлеу реакциясыпа қатынасқан қосылыстың тек біреуі ғана электродты құбылыска араласатын болғанда, эквиваленттік нұктенің маңында индикаторлы электродтың потенциалы өзгереді. Айталық кышқылды - негізді әдіс бойынша титрлегенде, шыны электродын хлоридті хлор-күміс арқылы жүзеге асырады. Мұндағы реакциялар тез өтіп, соңына дейін толық жүреді. Жалпы потенциометрлік титрлеуді жүргізу үшін талданатын ерітіндідегі индикаторлы электрод пен салыстыру электродынан тұратын тізбекті жинақтайды.
Осы суретте (а) тұз қышқылын калий гидроксидімен, яғни күшті қышқылды күшті негізбен титрлеудің қисығын теориялық тұрғыдан кескінделген. Мұндағы эквивалент нүкте индикаторлы электрод потенциалының кенеттен секіруіне байланысты. Бұл секіру эквивалент нүктені анықтайды, осыған қарап талданатын ерітінді құрамындағы қышқыл концентрациясы есептелінеді.
150px
мұндағы СK және CX - қалыпты және зерттелінетін ерігінділердін концентрациясы, γK және γX - олардың активтілік коэффициенттері.
Егер осы екі ерітіндінің құрамы мен иондық күші шамамен бірдей болса, онда олардың белсенділік коэффициенттері не өзара тең, не шамалас мэнде болады. Сонда:
125px
Е = 0 болса, СK= СX, өйткені Ig СK/СX = 0. ал СK/СX = 1. Е = 0 шарт орындалу үшін, қалыпты ерітіндіге қалқалаушы, ягни арнаулы электролит қосса болғаны.
Бұл ретте зерттелінетін ерітіндіге сұйылтқыштың немесе қалыпты ерітіндінің бірнеше пропорционал бөлігін қосып, әрбір қосқаннан кейінгі ЭҚК өлшейді де, осы молімет бойынша Е - lgCK координатындағы титрлеу қисық сызығы салынады. Осы сызықтың абсцисса өсімен киылысқан нүктесі Е = 0 сэйкес және ондайда СK= СX.
Қосымша әдіс. Бұл әдісті қолдану үшін анықталағын ионға қатысты электрондық тәуелділікті, яғни функцияны нақты білу жеткілікті. Ол үшін әуелі талданатын ерітіндінің белгілі бір көлемін анықтап, олардың ЭҚК күшін жеке-жеке өлшейді. Мұндағы бірінші өлшемнің электр қозғаушы күші мынаған тең:
275px
мұндағы AC - апықталатын ион концентрациясының өсімшесі. Бұл ЭҚК айырмасы:
Бұған аз көлемдегі ерітіндінің қосымша қосылуы нәтижесінде иондық күш өзгеріссіз қалады, сондықтан да γX және Eg өзгеріссіз қалып өзара қысқарады. Нәтижеде теңдеуден анықталатын ионның концентрациясына арналған өрнек шығады:
Қосымша әдіс үшінші қосылыстың да қосылуын өздігінен ескеріп, аса сұйытылған ерітінділердің концентрациясын анықтауға мүмкіндік береді.
Қалыптаушы сызба әдісі. Анықталатын бөлшектің белгілі бір концентрацияда болатын қалыпты ерітінді қатары әзірленеді. Содан кейін осы ерітінділердің әркайсысына сәйкес ИТЭ мен салыстыру электродын (СЭ) енгізіп, ЭҚК күшін өлшейді. Жартылай логорифмдік қағаз алып, өлшенген кернеудің (мВ) арнайы әзірленген қалыпты ерітінді қатарының концентрациясына тәуелділігі сызба түрінде салынады.
Талданатын ерітіндідегі бөлшек концентрациясын анықтау үшін оған тағы да жоғарыдағы екі электродты енгізіп, ЭҚК күшін өлшейді де, қалыптаушы сызбамен салыстыра отырып табады. Бұл әдісті ИТЭ қолданғанда тиімді, өйткені ол талдауды тез және сапалы жүргізуге мүмкіндік беріп, анықтау кателігін кемітеді.
Титриметрлик әдістер. Бұл топқа енетін әдістер берілген ИТЭ көмегімен анықталатын бөлшектер мөлшерін көбейтуге және анықтау нәтижесін қайталауды жақсартуға мүмкіндік береді. Олар негізінен 5-гитрлеу сияқты үш түрге бөлінеді.
Бұл әдіс кезінде анықталатын бөлшекке сезімтал ИТЭ қолданады. Бұған титрант ретінде анықталатын қосылыс бөлшегімен ( ионымен) нашар еритін қосылыс немесе тұракты кешен түзетін қосылыстың ерітіндісін таңдап апады.
Эквиваленттік нүктеге жақындаған сайын анықталатын ионның бос мөлшері кеміп, оған сәйкес өлшенетін ЭҚ күштің шамасы азаяды. Нернст теңдеуінен байқалып тұрғандай, өлшенетін ЭҚК шамасы талданатын ерітіндідегі ионның тепе-теңдігі мен концентрациясының активтілігінің арасындағы байланысқа және оған 0осатын титрант табиғатына тікелей тәуелді. Электр қозғаушы күштің күрт өзгерісі эквивалент нүктесінің маңайында байкалады, өйткені онда анықталатын ион активтігі өте аз және ол диссоциация тұрақтысына немесе шөгіндінің ерігіштігіне тәуелді. Мұндай жағдайда электр козғаушы күш өзгерісі секірмей өтеді.
Т-титрлеу. Бұл - титрлеу кезінде ИТЭ титрант концентрациясын бақылау мүмкін болатын әдіс. Титрлеудің бірінші сатысында титрант анықталатын бөлшекпен байланысуға ұмтылып, эквивалент нүктеге жақындайды да, осы тұста электр қозғаушы күш шамалы өзгереді. Содан кейін титрленетін ерітіндідегі оның активтігі эрі ЭҚК артады.
R-титрлеу. Бұл әдіс ИТЭ индикаторды жалғастыра пайдалануға негізделген. Айталық, никель ионын анықтау үшін титрант ретінде тетраэтиленпентаминді (ТЭПА), ал индикатор етіп мыс (II) ерітіндісін қолданады. Мұндайда титрлеудін соңғы нүктесін мыс таңдаушы электрод көмегімен анықтайды.
Құрамында никель ионы бар талданатын ерітіндіге ТӘПА мен мыс (II) кешенді қосылысының ерітіндісін қосады. Өлшенетін ЭҚК ерітіндідегі мыс ионының артық болуынан пайда болады. Әуелде никель (II) иондары мыс (II) ионынан едәуір артық болуы мүмкін, бірақ та мыс (II) ионынын ТЭПА-мен түзетін кешенді қосылысы едәуір түрақты (А бөлігі) келеді.
Мыс (II) ионы кешенге толық байланысқан кезде ЭҚК-інің күрт төмендеуі байқалады. Бұл кезде (Б бөлігі) никель(II) ионы ТЭПА- мен кешенді қосылыс түзе бастайды. Мұнда да никель (II) ионының концентрациясы (мөлшері) азая бастайды да, ерітіндіде қалған шамалы мыс (II) иондары титрантпен эрекеттесіп. кешенді қосылысқа айналады, нәтижесінде кернеу соңғы рет өзгереді (В бөлігі).
Қосымша әдіс - титрлеу әдістерінің бір түрі. Бұл - температураның өзгерісіне қарай кездесетін қателікті және кешенді қосылыстың түзілуімен байланысты қосымша әсерлерді азайту үшін немесе сезімтал электродты табу қиын болатын бірнеше бөлшектің концентрациясын анықтау үшін қолданатын әдіс. Стандартты сызбалы әдісті пайдаланғанда талданатын ерітінді концентрациясын тек бір рет өлшенген ЭҚК шамасымен ғана аныктайды. Егер ерітінді
және мүны қалыпты ерітіндіге қосқан соң:
Потенциометрлік өлшеу
Потенциометрлік өлшеу Потенциометрлік өлшеу қолданылатын әдістердің бәрінде индикаторлық электрод потенциалының анықталатын құрамдас бөліктердің активтігіне, яғни концентрациясына тәуелділігі пайдаланылады. Сонымен қатар бұл әдіспен жалпы электрохимиялық тізбекте ток өтпей тұрғанда, ондағы электр козғаушы күшті өлшейді. Тізбектен ток өтсе, онда электродтар полюстенеді, яғни қайтымсыз ток көзі ретінде жұмыс істеп, ЭҚК мәні тепе-теңдік жайдағыдан төмендейді. Тізбектегі қосымша токтан мүлдем арылу мүмкін емес, сондықтан оны мейлінше 10−7 А шамасында азайтуға тырысады. Осы бағытқа арналған кейбір тәсілдерді қарастырайық.
300px
Гальванометрлік теңестірү тәсілі. теңестіру тәсілінде кобінесе 10.16-суреттегі схема бойынша құрастырылған қарапайым құрылғы қолданылады. Ондағы ВС кедергісі бар, ұзындығы 1 м реохорд, A - ЭҚК артық және тұракты болатын аккумулятор. Тізбектегі К кілті қосулы тұрганда реохордтың D - жылжымасын қозғалта отырып, реохордтағы кернеудің кемуін өлшейді.
Erep D тетігі B нүктеде болса, онда потенциал айырымы нөлге тең, ал егер ол С нүктесінде болса, онда ол потенциал айырымы А батареясының кернеуіне теңеледі. Бұл ток көзі (А) гальвано- метрмен (Г) бір ізді жалғасқан. Ажыратып-қосқыштың П көмегімен теңесу сэтін анықтайды. Ол үшіп гальванометрдің Г сезімталдығы 10−7 А-дан кем болмауы керек. Ол неғұрлым жоғары болса, Ех соғұрлым үлкен дәлдікпен өлшенеді.
Өлшеуді Вестонның қалыпты элементі ВҚЭ бойынша реохордтың өлшемдік көрсеткішін реттеуден бастайды. Ол үшін кілтті тұйықтап, қайта қосқышты -7 жағдайға қояды. Содан кейін қозғалғыш тетікті В мен С нүктелерінің арасында жылжыта отырып, 1 мен і нүктелерінің арасында гальванометрдің көрсеткіш тілі ауытқымайтын нүктені табады, бүл ВҚЭ-нің EN өтелгенін көрсетеді. Бұл аралық BD үзындығымен өлшенеді. Реохордтың үзындығы 1 мм болғанда кернеудің кемуін былай і абады:
E=EN/BD
Осыдан кейін зерттелетін ерітіндінің электр қозғаушы күшін (Ех) өлшейді, ол үшін қайта қосқышты 2 жағдайға қойып, жылжымалы тетікті қозғалта отырып, тізбектегі тоқты гальванометрмен бақылай отырып, оны елшейді. Мысалы, жылжытып тетік D нүктесіне жеткенде тізбектегі ток өтелді делік, мұндай жағдайда реохордтың 1 мм құны да Е-те тең болады.
150px
Бұл одістің басты кемшілігі - өлшеу нәтижесінің аса дэл болмауы. айталық, реохордтың үзындығы Імм болса. онда осы арадағы аккумулятор кернеуі 2 В төмендейді. Демек, реохорд ұзындығының Імм = 2 МВ/мм екен.
Потенциометрлік титрлеуді қолдану
Потенциометрлік титрлеу әдісі бойынша талдаулық әр түрлі физика-химиялық мәселелер шешіледі: ерітіндідегі бір не бірнеше заттардың концентрациясын анықтау; әлсіз негіздер мен қышқылдардың диссоциациялану тұрақтысын табу; кешенді қосылыс тұрақтысын анықтау; ерігіштік көбейтіндісін анықтау; қалыпты тотығу-тотықсызданудың потенциалын табу.
Потенциометрлік титрлеу әдістері реакция түріне байланысты тұнбалау, кешенді қосылыс түзу, тотығу-тотықсыздану, бейтараптау әдісі болып бөлінеді.
Потенциометрлік титрлеуді суы бар және сусыз, әрі аралас ерітінділерге қолданады. Алайда, органикалық еріткіштердің ерітінді құрамында кездесуі диффузиялық потенциалды дәл анықтауға мүмкіндік бермейді де, мұның салдарынан термодинамикалық өлшемдерді анықтау қиындайды.
Қышқылдық-негіздік титрлеу. Егер қышқылдың немесе негіздің диссоциация тұрақтысындағы айырмашылық үш реттілік шамасынан кем болмаса, қышқыл қоспасындағы құрамдас бөліктерді сапалық тұрғыдан, қышқылдық-негіздік титрлеу әдісі арқылы анықтауға болады. Мысалы, тұз және сірке қышқылының қоспасын негізбен титрлегенде екі секіру байқалады. Ал көп негізді қышкылдар мен негіздерді титрлегенде, оларға сәйкес болатын потенциал секіруінін санын титрлеу қисығынан анықтауға болады. Бұған үш негізді фосфор қышқылын күшті негізбен титрлеу мысал.
Бейтарап реакциясы. Мұнда әуелі күшті қышқыл мен күшті негізді қарастырайық. Бұлар ерітіндіде толық диссоциацияланатындықтан, ерітіндінің рН мына теңдеу бойынша анықталады:
375px
Сондай-ақ күшті қышқыл ерітіндісінде күшті негізді қосқан кездегі сутек иондарының концентрация өзгерісін де анықтауға болады. Мұнда кез келген сәттегі сутек иондарынын концентрациясы нақ осы тұстағы әрекеттеспей қалған қышқыл концентрациясына тең. Әлсіз қышқыл - күшті негіз. Егер Кна< 10−7 және сондай-ақ әлсіз қышқылдар аса сұйық болған жағдайларда (0.001 М), гидролиз нәтижесіңде эквивалент нүктеге жетпей-ақ ерітіндінің рН 10 үлкен болады. Күшті негіз тұздарында өзінен әлсізін ығыстырады, мысалы, тұз қышқылы өзінен әлсіздеу сірке қышқылын, сірке қышқылының тұздарын ығыстырады.
325px
Мұндай жағдайда эквивалент нүктесінің иілуі едәуір айқын байқалады.
Күшті негіздің әлсізді ығыстыруына мысал ретінде мына реакцияны қарастыруга болады:
300px
Сілті (2 негіз) мен амин тұзын (1 қышқыл) титрлегенде, эквивалент нүктесінде айтарлықтай иілу болмайды. Егер 1 негіз өте әлсіз, айталық анилин Кв ~ 10−10 болса, онда түйіскен 1 қышқыл (анилин-ион) айтарлықтай күшті (КНА~10−4) болады және эквиваленттік нүктеде рН едәуір өзгереді. Демек, орынбасу реакциясы кезінде реакция сонына сәйкес болатын рН қисығындағы өзгеріс иілуі болады, әрі ол өте әлсіз қышқыл мен негіз тұздары үшін ғана байқалады.
Tұнбалау реакциясы. Егер еритін MX тұзы еритін екінші ВА тұзымен титрленетін болса, онда реакция соңында нашар еритін тұз МА тұнбага түседі. Әдетте көптеген тұздар толық диссоциацияланған болып келетіндіктен, М ионының концентрация шамасын ЕК (еру көрсеткішімен) өрнектеуге болады. Мысалы, ыңғайлы болу үшін бір валентті қосылыстарды, яғни күміс нитраты мен калий хлоридін алайық:
CM+ = C0 - x + y
мұндағы С0 - MX немесе күміс нитраты тұзының бастапқы концентрациясы. Мысалы: X - қосылған ВА не калий хлориді тұзының концентрациясы моль/л: Co - X калған тұздағы М+ (А+) иондардың концентрациясы Ү - нашар еритін тұздағы MA (AgCl) катионының концентрациясы. Титрлеу кезінде көлем өзгерісін ескермейді, у - шамасы өзгеріп тұрады, ал хлор ионының концентрациясы күмістікіне тең.
МА тұзымен салыстырғанда ерітінді қанығатындықтан, ерігіштікке арналған мынадай шама алынады:
ЕКMA = СM+ СA = (с - х + у) * у
Егер электрод М+ қайтымды М металынан әзірленсе, әрі ол титрлеу кезінде MX ерітіндісіне енгізілсе, ондай электрод потенциалы мынаған теңеледі:
Титрлеудің кез келген сәтінде С пен X мәні белгілі болғандықтан. Оны келесі теңдеуге қойып, титрлеу кезіндегі Е-нің өзгерісін анықтайды. Қосылған ВА тұзының эквивалент нүктесінің сапы, MX тұзынын әуелгі санына бара-бар (С = X), онда:
Әдетте эквиваленттік нүктеге жеткеннен кейіп де титрлеу жалғаса береді. Мұндай жағдайда СА = X - С + у, См+ - у, өйткені ерітіндіде А- иондары артық болады да, МА тұзының нашар еруі салдарынан М+ ионы түзіледі. Сонда:
175px
Егер ЕКМА мәні белгілі болса, y шамасын есегітеуге болады. Тұнбалау әдісі бойынша титрлеудің (Е - V) координатындағы қисық бейтараптау қисығына ұқсас.
Титриметриядағы тұнба әдісінде индикаторлық электрод ретінде анықталынатын ионға немесе тұндырушы ионға сезімтал металды және жарғақты электродтор пайдаланылады. Іс жүзінде бұл әдісті күміс, сынап, мырыш, қорғасын катиондарын, галогенидтер мен ционидтер аниондарын, сондай-ақ қоспаларды анықтау үшін қолдануға болады. Мысалы, иодид пен хлорид иондарының қоспасын жеке бөлмей-ақ, күміс нитратымен титрлейді. Хлоркүмісті электрод титрлеу кезінде екі бірдей секіруді тұрақтандыруға мүмкіндік береді, олардың біріншісі - иодид-ионын, екіншісі - хлорид-ионын титрлеуге сәйкес.
Тотығу-тотықсыздану титрлеуі. Толық тоғықсызданған және тотыққан қосылыстардың титрлеу қисықтары секіруімен сипатталынады. Бұл нүктеге жеткенше потенциал титрант - тотықтырғышпен салыстырғанда артық болатын титрлейтін жүйемен, эквивалент нүктеге жеткеннен кейін титрант жүйесімен анықталынады. Бір нүктеден екіншіге дейінгі потенциал өзгеруімен сипатталынатын титрлеу кисығын алу үшін әрбір жүйеге арнап жеке қисыктар сызып, оларды бір жанамамен қосуға болады.
Сондай-ақ эквивалент нүктені дәл титрлеп, анықтау бір жүйенің толық тотықсыздануы мен екіншісінің тотығуына тәуелді.
Мысалы, 0,1% аналитикалық дәлдікпен титрлеу үшін, қалыпты потенциалдардың айырымы 0,35 В-дан артық болмауы қажет. Бұл жүйедегі эквивалент нүктеге дейінгі потенциал Нернст теңдеуіне бағынады:
Егер талданылатын зат әуелден тотықсызданған (Red1) болса, онда тотыққан қосылыс 0 < х < 100% теңсіздігімен анықталынады:
Егер X = 50, X (100 - X) = 1, ал Е = Е1, болса, онда жүйедегі қалыпты потенциал титрлеу қисығының ортадағы нүктесіне жетеді. Титрленетін ерітіндідегі эквиваленттік нүктеге тотықсыздакдырғыштың n2 моліне тотықтырғыштың n1 молі қосылған сәт сәйкес. Әрекеттесетін қосылыстардың концентрациясы келесі қатынаста:
275px
Эквиваленттік нүктедегі титрант пен талданатын зат үшін Нернст теңдеуі:
200px
n1 мен n2-ні қосқанда алатынымыз:
250px
Егер n1 = n2 болса, онда Еэкв=(Е1+Е2)/2.
Демек, эквивалентті потенциал, осы жүйедегі екі қалыпты потенциалдардың арифметикалық орташа мәнін көрсетеді, ал эквивалент нүкте маңындағы қисықтың түрі симметриялы. Ал эквивалентті нүктеге жеткеннен кейінгі потенциал шамасы Нернст теңдеуі бойынша былай жазылады:
150px
Әрекеттесуші заттардың концентрациясына тәуелді болатын титрлеу қисықтарынын теориялық маңызы бар, ал ол екеуін де сұйылту эквиваленттік нүктенің айқындығына ықпал етпейді. Тотығу-тотықсызданудағы титрлеу қисықтары әр түрлі координаттарда тұрғызылуы мүмкін: (Е – V Т ), (рМ - V Т ), (Е - %). Мұндағы рМ = - lg [M] ал, (М) - реакцияға қатынасушының концентрациясы V Т - титрант көлемі, мл. Бірінші тектегі қисықтардың орга мәні бар, өйткені мұндай титрлеулер асыл металдардан жасалған индикаторлық электродты пайдаланып, Е-ні өлшеу арқылы жүргізіледі. Ал екінші қисықтар М сезімтал ИТЭ пайдаланған кезде қолданылмалық мәні болуы мүмкін.
Екі және үш валентті темір иондарының қоспасын ЭДТА ерітіндісімен титрлегенде, әуелі өзіне орайлас мөлшерде қосылған кезде тұрақты кешенді қосылыс түзілетін үш валентті темір катионы әрекетгеседі де, потенциалдың едәуір секіруі байқалады. Егер титрлеуді рН 3 жүргізсе, онда бір секіру болады, өйткені мұндай ортада екі валентті темір ЭДТАмен мүлдем әрекеттеспейді. Демек, мұндай жағдайда титрлерді қосымша әрекетсіз-ақ, яғни екі валентті темір ерітіндісін қоспай-ақ жүргізе беруге болады, өйткені ерітіндіде екі және үш валентті темір катионы бірдей кездеседі.
Мұндай титрлеу әдісін 1951 жылы чех ғалымы Р.Пршбил каломельді салыстыру және платиналы индикаторлық электродтарды пайдаланып, үш валентті темір катионын анықтау үшін қолданды.
Титрлеуді рH = 5 0,1М ЭДТА ерітіндісімен жүргізді. Өлшеу кезіндегі электродтың потенциалы өте тез тұрақтанады және соңғы нүктеде ттранттың әрбір 0,04 мл-де 350В төмендейді. Қисык түрі бұрынғыдай, тек потенциал секіруінен кейін көлденең бөлік басталады.
Сондай-ақ Р.Белчер (1955) бұл әдіспен мысты (II) және сынапты (II) титрлеуге болатынын мәлімдеді. Көптеген металдардың катиондарын темірдің (III) стандартты ерітіндісімен ЭДТА артық мөлшерімен кері титрлеу арқылы анықтауға болады. Бұл әдіспен Al, Co, Ni, Ві, Pb, Cd, Zn, Ti, Zr және басқа да қоспаларды анықтауға болады. Онда платиналық электродтан басқа хлоркүмісті, сынапты, қорғасын қос тотығымен қапталған асыл металл сымын немесе Pt - W және Pt - Mo сияқты қос металды электродтарды пайдалануға болады.
Hg I Hg2Cl2, KCI Са2+; HgYҮ2-(10 Ү−4M) Hg
Сынапты электрод потенциалы
350px
Титрлеу кезінде түзілетін кальцийдің кешенді қосылысының тұрақтылық тұрақтысы, мынадай:
бұдан
400px
мұндағы кальции мен сынап тұздарының концентрациясы эквивалентті нүктенің маңайында шамалы өзгереді, сондықтан да алғашқы екі қосылғышты тұрақты деуге болады:
Мекей Әбішұлы
Әібшұлы Мекей (1940 ж, Баян-Өлгей аймағы) - қазақ математигі. Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. 1959-1963 жж. Моңғолия Мемлекеттік Университетін математик мамандығымен тәмамдап, сол университетте мұғалімдікке қалған. 1970-1975 жж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде аспирантурада оқып математика ғылымының кандидаты дәрежесін, 1995 ж. осы университетте математика ғылымының докторы дәрежесін қорғаған. Моңғолия тарихындағы 3-ші математика ғылымының докторы болған адам. 1980 ж. доцент, 1996 ж. профессор атағын және 2004 ж. Моңғолия Ұлтық Ғылым академиясының академигі болған. Ол 1963 ж-дан бүгінге дейін 46 жыл Моңғолия Мемлекттік Университетне ұстаздық етіп келді. Математика саласындағы айналмалы теориясына қатысты еңбегімен танымал.
Дереккөздер
Санат:Моңғолия қазақтары Санат:1940 жылы туғандар Санат:Қазақ ғалымдары
Потенциометрия
Потенциометрлік титрлеуді қолдану
Эквивалент нүктесінің маңайында титрлеу қисықтарында күрт (бірден) секіру байқалады. Осы тектегі сынапты электрод көмегімен кез келген ионды гитрлеуге болады, онда ЭДТА түзілетін кешенді қосылыстың тұрақтылық тұрақтысы КHgҮ2 - жоғары болмайды.
Заттың физика-химиялық қасиетін потенциометрлік анықтау Потенциометрлік әдіспен қышқыл мен негіздің диссоциация тұрақтысын, кешенді қосылыстың тұрақтылық тұрактысын, ерігіштік көбейтіндісін т.б. анықтауға болады. Осында деректерге негіздей отырып, жылу әсерін және ерітіндідегі процеетерге байланысты басқа да термодинамикалық сипаттамаларды өлшейді. Сол сияқты, тепе-теңцік кезіндегі ерітіндідегі иондардың активтігін аныктайды. Потенциометрлік деректерді өңдеуге бағытталған сатылы тепегеңдік теориясына негізделген тиісті математикалық құрылғы бар.
Әлсіз қышқылдардың диссоциация тұрақтысын онын белгілі бір концентрациядағы рН мәні немесе қышқылды сілтімен титрлегендегі қисық бойынша анықтайды. Қышқыл диссоциациясының тұрақтысын оған сәйкес өтетін реакция арқылы өрнектесе:
мұндағы СHA - қышқыл концентрациясы; [H+] = [A-] = 10pH [HA] = СHA-10-pH өнім диссоциацияланғандағы тепе-теңдік концентрациялары. Ал аса сұйытылған ерітінділердің активтік коэффициенті бірге теңеледі.
Сонымен тәжірибе кезінде алынған рН мәнін соңғы теңдеуге қойып, қышқылдың диссоциация тұрақтысын табады. Қышқылды сілтімен титрлегенде, оны берілген қосылыстың жартысы әрекеттескен нүктеде тоқтатса, онда қышқыл НА мен анионның А- - мөлшері (концентрациясы) бірдей болады. демек, теңдеуден:
К= [Н+]0,5= 10-pH0,5
мұндағы рН 0,5 - қышқылдың жартысы әрекеттескен нүктеге сәйкес.
Нашар ерігенімен толық диссоцияланбайтын МА тұзының ерігіштік кебейткішін мына теңдеу бойынша есептейді:
ЕК МД = [М][А]= [М]2= [А]2,
мұндағы [M] және [A] - ИТЭ көмегімен потенциометрлі анықталатын, қаныққан тұз ерітіндісіндегі тиісті катион мен анионның концентрациялары.
Сондай-ақ кейбір ионы артық нашар еритін тұздың да ерігіштік көбейткішін анықтауга болады. Мысалы, бұл әдіс бойынша кальций сульфатынын ерігіштік кобейткішін, алдын ала кальций хлориді не нитраты сияқты ерітіндінің бір не бірнеше тамшысын 0.1М натрий сульфзты ерітіндісіне қосып, таңдаушы электродпен кальцийді анықтап табады. Мұндағы сульфат ионы мүлдем өзгеріссіз қалғанымен, кальций сульфаты түзіледі. Енді осындағы кальций шамасына орай ерігіштік көбейткіші есептелінеді:
Өздігінен титрлену
Қазіргі кезде 1-108 текті өздігінен (автоматты) титрленетін құрылғы-аспап бар. Ол титрлейтін БАТ-15 бөліктен, бюреткадан, рН-метр (не ион өлшегіштен кең аралықта өлшейтін милливольтметрден тұрады.
left|200px
Талданатын ерітіндісі бар жұмыс ыдысына (1) индикаторлы электродты (2), салыстыру электродын (3) пропорционал реттеуші түтікшені (4) енгізеді. Осы түтікше арқылы берілетін титрант шамасын не бюреткамен, не БАТ-тың өзімен тілше-қақпақ (5) арқылы өздігінен реттеледі. Жүйенін ЭҚК орайлас болатын Ех кернеуі рН-метрдің шыға берісінен алынып, БАТ-қа кіре берісіне беріледі де, титрлеудің соңғы нүктесінде (7) орналасқан, алдын ала берілген Е0 теңеледі.
Берілген және тәжірибе кезінде байқалған шамалардың айырымы (Ех - Е0), күшейткіш (8) арқылы түйіспейтін электрондық релеге (9) беріліп, ол электромагнитті тілше-қақпақ (5) жұмысын басқарады. (Ех = Е0) Тілше-қақпақ титрантты ағызбайды (жібермейді). Тамызылған ерітінді көлемі бюреткада өлшенеді. Сол сияқты осы құрылғы құрамына титрлеу қисығын өзі жазатын (10) қондырғы да енеді.
Шетелде мұндай қондырғылардың жетілген түрлері шығарылады. Олар өзі титрлеп, математикалық тұрғыдан өндеп, талдау нәтижесін басып шығарады. Бұл құрылғылар жеке немесе қоспалы қосылыстар үшін қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия Санат:Ғылым
Армян шіркеуінің архитектурасы
Сипаттамалары
нобай|Әулие Хрипсиме шіркеуі, 618 ж., кейінгі өзгерістермен, маңызды ертедегі шіркеу. 300 жылы Арменияның ресми діні ретінде христиандық институты армян сәулетінде жаңа өзгерістерге мүмкіндік берді. Алғашқы армян шіркеулері Сәулелендіруші әулие Григорийдің бұйрығымен салынған және көбінесе армяндардың христианға дейінгі сәулет өнерінің кейбір аспектілеріне еліктейтін пұтқа табынушылық храмдарының үстіне салынған. Армян шіркеулерінің жалпы сипаттамалары бар бірнеше ерекше белгілері бар:
Дереккөздер
Санат:Армениядағы сәулет Санат:Шіркеу сәулеті
Гошэн (Массачусетс)
Гошэн (Goshen) — Массачусетс штатының Гемпшир округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1 054 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 45.9 км² шамасында. FIPS коды — 25-26290.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Тать-Юган (өзен)
Тать-Юган — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кіші Сосьва өзенінің оң жағалауынан 393 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Риуландия
Риуландия (Riolândia) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Сан-Жозе-ду-Риу-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Вотупоранга экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9 151 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 630,681 км² шамасында. Халық тығыздығы — 14,5 адам/км².
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Ашу процесі
Ашу – ашытқы немесе бактерия секілді микроағзалардан келетін ферменттердің әсерінен көмірсулардың этанол мен көмірқышқыл газына бөлінетін химиялық процесі. Ферменттер ашу процесінде катализатор қызметін атқарады. Бұл процесс энергия бөліп шығарады және анаэробты (яғни, оттектің жоқтығы) тыныс алу деп аталады. Сол себепті ашу энергия бөліп шығарады, ал кейбір ағзалар үшін (бактерия мен саңырауқұлақтар секілді) ашу энергияның негізгі көзі болып келеді. Зимаз ферментін бөлетін ашытқы деп аталатын ағзаның қатысуымен қанттың этанол мен көмірқышқыл газына ашуының классикалық жағдайы: ГЛЮКОЗА =КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ + ЭТАНОЛ + ЭНЕРГИЯ Ашуға арналған қолайлы жағдайлар: сулы ерітінді, оттектің жоқтығы және жылу, бірақ аса ыстық орта емес (белгілі бір температурадан асып кетсе, ферменттер бұзылады немесе табиғилығын жоғалтып, реакцияны мүлдем үдете алмайды). Ашу нан, йогурт, шай, сыра, шарап, сидр және соя тұздығы секілді көптеген тағамдар мен сусындар жасау үшін қажет. Ішімдік – барлық ішімдіктерде кездесетін этил спиртінің немесе этанолдың C2 H5 OH жалпы атауы. Жүзім, алма және алмұрт секілді жеміс көздерінен алынған қантты ашыту арқылы жасалған этанолдың сұйылтылған ерітіндісінен шарап және сыра секілді сусындар дайындайды. Этанолдың концентрациясы жоғары ерітіндісі виски, джин, ром және арақ секілді “спирт” жасау үшін дистилляция арқылы алынады. Этанол ауада жанады. Ол оттектің көп мөлшерінде көк түсті жалынмен жанады және көмірқышқыл газы мен су бөледі. ЭТАНОЛ + ОТТЕГІ =КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ + СУ Биоэтанол қантты қамыс секілді қалдықтарды ашыту арқылы алынады және кейбір кездерде бензин орнына отын ретінде пайдаланылады. Ол біздің қазбалы отындарға тәуелділігімізді азайтатын жаңармалы отын (қантты қамысты көп мөлшерде өсіруге болатындықтан) ретінде артықшылыққа ие. Бірақ ол әлі күнге дейін парникті көмірқышқыл газын бөледі, егер биоэтанол жасау үшін өсімдіктерге үлкен аумақтар бөлінетін болса, онда ормансыз қалу қаупін төндіреді. Этанол улы, бір дегенде оның көп мөлшерін қолдану өлімге әкеледі. Ол – тыныштандыратын дәрі, яғни ағзадағы қызметтерді, мысалы ойлау қызметі мен реакция уақытын баяулатады. Бұл басқарушылықтың нашарлауына және апаттарға әкеп соқтырады. Ол, ұзақ мерзімде, ішімдікке деген құмарлыққа әкеліп соқтыруы мүмкін.
https://cdn-media.twig-world.com/lmnew3/kz/chemistry/chemical_industries/food_basics/KKTwig_%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96.pdf
Самиғолла Хамиев
Самиғолла Хамиев (15 мамыр 1940, Каратубек ауылы, Новобогат ауданы Гурьев облысы — 13 сәуір 2012, Атырау) — профессор, ветеринария ғылымдарының докторы, жаратылыстану ғылымдары Академиясының академигі, Қазақстанның ғалым-ветеринарлық микробиология ғылымы.
Өмірбаяны
Хамиев Самиғолла 15 мамыр 1940 жылы Каратубек ауылында дүниеге келген Новобогат ауданы Гурьев облысы. Руйы Беріш Бегис, Кіші жүз.
1960-1965 жылдары - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттың оқуын бітіріп "Ветеринария" мамандығы бойынша біліктілігі "Мал дәрігер".
1965-1973 жылдары - Жылыой және Балықшы аудандарында ауыл шаруашылық саласында бөлім меңгерушісі бастап, ветеринария бас маманы болып жұмыс істеді.
1971 жылы - Біліктілігін арттыру Мәскеу ветеринариялық академиясының мамандығы бойынша "Жас аулшаруашылық жануарлар ауруы"