cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов
Еңбектері
Халық ағарту ісіне жан-тәнімен берілген тамаша педагог Қ. Жұбанов көптеген мектеп мұғалімдерімен толассыз хат жазысып, хат алысып тұратын. Хаттарында методикалық кеңестер беретін, ана тілін қалай оқытудың әдістерін түсіндіретін, грамматиканың, методиканың, терминологиялық сан қилы мәселелері туралы сөз қозғайтын. Осындай хаттарының бірінде қазақ тіліндегі көнеріп, ізі өшіп кеткен тұлғаларды балаларға үйретудің жолын былай нұсқаған-ды. «Кейде оқыту ісіндегі қиындықтың оқулықтың кінәсіне байланысты болмай, мұғалімнің өз басына байланысты болатын кездері бар. Сенің оқулыққа қойып отырған кінәратың, маған кінә сенің өзіңнен емес пе екен деген ой салды, өйткені бұл жайында маған сенен бөтен ешкім жаза қойған жоқ. Қандай қиындықтарға душар болсаң да маған хат арқылы жазып тұр. Егер менен кеткен кемшіліктер болса, дәлелде, мен де өз дегеніме бұрып, қарыса бермеспін». Педагогтік институттың құрметті профессоры бір ауыл мұғаліміне жазған хатында осылай деген еді.
Осындай бір үзік сырлар Қ.Жұбановтың қазақ мектептері тарихында алатын орнының ерекше екенін дәлелдесе керек.
Әрине, әрбір зерттенімпаз ғылым жолында жүрген адамның ісінде кейде селкеу шығып жататын жайлардың да болып қалуы ғажап емес қой. Бұл да бір әр пендеге тән, заңды құбылыс па деп ойлаймыз. Өзі қамшы салдырмай бұрқыратып жазып жүрген кездерінде, тым тәуір-ақ еңбектерін бірінің үстіне бірін беріп, қазақ тілі жөніндегі ғылымның көсегесін көгертіп жүрген кезінде бірер жерде аяғының кібіртіктеп кеткен ыңғайы да байқалған кездері бар. Мәселен, әбден ет-еке боп елдің құлағына сіңіп кеткен терминдерді құбылтып басқаша қолдануын жөн дей алмаймыз; жұрнақ дегенді үстеу деп, жалғаулықты – жалғауыш дегеннен ештеме ұтып тұрмағанымыз кәдіксіз.
Кезінде Қ.Жұбанов жазған оқулықтың мұғалімдер қауымынан жоғары баға алғаны белгілі. Бірақ кісінің жеке басына табыну етек алып тұрған кезде оның еңбектерінің орынсыз сынға ұшырағанын да білеміз. Қ. Жұбанов еңбектерінде ол ұсынған грамматикалық қағидаларда зиянкестік бар деп жазғандар да болды. Енді міне Қ. Жұбановтың құрметті есімі ақталып, аршылған тұста осы бір ғылым еңбекқорының еткен ісін елге таныту – біздердің борышымыз. Қ. Жұбановтың мақалалар сериясының енді бір тобының қазақ тілінің емле, терминология, методика сияқты практикалық мәселелеріне арналғаны мәлім. Ол кісі – республикадағы тілдік құрылыс''мәселесіне өте белсене араласқан адам. 30-жылдардағы қазақ емлесінің жайын әңгіме қылатын бір архив дерегінде былай делінген: Бөгде тілден енген сөздер мен терминологияның емлесінде күні қазірге дейін созылып келе жатқан ала-құлалықтар бұл мәселені мықтап қолға алу туралы Ағарту халық комиссариатына қозғау салғаны сөзсіз. Айталық, «коммунист немесе комиссарша» деген секілді сөздерді бес-алты үлгіде жазып келгеніміз белгілі. Мұны қалай да жөндеуіміз керек. Емле жобасын жасау, терминология ережелерін түзу жұмысы Қ. Жұбановқа тапсырылған болатын. Ол өз жобасын алдымен Өлкелік комитеттің үгіт-насихат бөлімінде талқылауға ұсынып, содан кейін оны Алматыдағы мәдениет қызметкерлерінің кең талқысына салды. Талқылау төрт күні ҚазПИ-де өтті. Талқылау өте қызу өтті, оған жергілікті халық өкілдері де, сондай-ақ студенттер де қатынасты.
Бұл құжатта әрмен қарай Қ.Жұбановтың еткен еңбегінің ғылыми дәлелді екені, оның қисынсыз еместігі, ғалымның бұрыннан белгілі ізбен кетпегені айтылады. Өзінің ғылыми тұжырымдарының бәрін автор мұнда қазақ тілінің табиғатынан шығарып барып, оның фонемалық құрамын ескере отырып айтқан. Жобаның авторы ретінде Қ.Жұбанов қазақ тіліне шет тілден енген мұндай сөздерді бағзы қалпынан өзгертпей жазуды ұсынды. Бірақ бұлай жазу ол кездегі қазақ қауымы үшін аса қиындық келтіретін болғандықтан жоба қабылданбай қалды. Өйткені ол жылдарда мұны түсінерліктей теориялық дайындығы бар мұғалімдер, сондай-ақ өзге кадрлар республикамызда тым аз еді. Сондықтан жобаны, шет сөздерді жазу туралы ондағы ұсынылған ережелерді уақытша тоқтата тұруға тура келді.
Қ. Жұбановтың бұл жобасын белгілі түрколог С.Е.Малов өте жоғары бағалады. Қазақстандағы мәдени құрылыс жұмысына арналған 1935 жылғы мәслихатта: ''«Профессор Қ. Жұбановтың жобасы әрі ғылыми, әрі ол принциптік жағынан маңызды»'' – деп атады.
Қ.Жұбанов ол жылдарда Республика үкіметі жанындағы терминология мен емлені үйлестіру орталығын ұйымдастырушылардың бірі болатын. Мәдени құрылыс жөніндегі съезд қарсаңында Қ. Жұбановтың басшылығымен Мемлекеттік терминкомның бюллетенінің төрт нөмірі басылып шықты. Бюллетень емле жобасы мен көп ғылым саласы бойынша қазақша терминдердің үлгісін жариялады. Қ.Жұбановтың өзі Бюллетень бетінде емле мен терминология мәселелерін сөз еткен бірнеше мақала жариялады. Олардың бәрінде терминдердің ерекшелігі, емле мәселелерін сөз етті. Бұл мақалалар мұғалімдер үшін әлі күнге маңызын жойған жоқ.
Қ.Жұбанов емле ережелерін жүйелеу жағына қатты көңіл аударды. Емлені мектеп оқушыларын сауатты жазуға баулу мен республикадағы ересектерге хат білдіріп, қара танытуға қажетті құрал деп есептеді.
Төңкеріске дейін берік дәстүрі болып көрмеген қазақ тілінің емлесі арқаны, негізінен фонетикалық принципке сүйеді. Ал морфологиялық принцип болса, ол да осы принципке қарайластырыла жүргізілді. Әрине, өзге белгілі ғалымдар сияқты Қ. Жұбанов та фонетикалық принциптің сөздің сыртқы пішініне сүйеніп жүргізілетін, ал морфологиялық принциптің түбір сөзді сақтауға байланысты болатынын жақсы түсінді. Өз зерттеулерінде осы екі принципті бір-біріне орайластыра, жабыстыра отырып пайдаланды.
1938 жылы қазақ емлесінің кей мәселелері ішінара жүйеге түсірілгені мәлім. Қазақ әліпбиінде бұрын жоқ ф, х дауыссыздарының да енгізілгені осы кез болатын. Бұл латынға негізделген жазу емлемізді орыс емлесіне қарай бейімдей түсуге көмектесті. Асылында, ф, х әріптерін ендіру жөніндегі идея да Қ. Жұбановтікі болатын, бірақ бір мәнәйі себептермен оны тоқтата тұруға тура келген-ді. Олай дейтініміз, Мемлекеттік терминология комиссиясының Ағарту халық комиссариаты жанындағы Бағдарлама-методика секторымен 1934 жылдың 27 қарашасында бірігіп өткізілген бір мәжілісінің бағдарламасында Қ. Жұбанов өзінің термин жасау мен оны бекітуге арнаған баяндамасында емле жобасын ұсынып, онда халықаралық терминдерді дұрыс жазу үшін қазақ әліпбиіне ф, х дыбыстарының таңбасын ендірудің қажет екендігін айтты деп көрсетілген. Бірақ мәжіліс: «Өкілетті орындармен келісіп алғанға шейін ф, х әріптерін қазақ жазуына ендіруді әзірге тоқтата тұру керек. Оған дейін бұл мәселе төңірегінде кең көлемді айтыс ұйымдастыру керек» – деп қаулы алып, ұсынысты қабылдамай қойды.
у, и дыбыстарының жазылуын оңайлату жөніндегі ұсыныс та Қ. Жұбановтікі еді. Бұлардың әрқайсысы қосар әріппен белгіленіп келген болатын. Бұл идеяның тек 1957 жылы ғана жүзеге асқанын бәріміз жақсы білеміз.
Тіл құбылыстарын зерттеуге жаңа тұрғыдан келуі жағынан болсын, филология саласындағы мамандарды әзірлеуге белсенді араласуы жағынан болсын Қ. Жұбановты қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі деп қарауға әбден болады.
Осы бір ғана мақалада Қ. Жұбановтың тіл білімі саласындағы ойға түйген нәрселерінің, идеяларының қаншалықты жүзеге асқанын анықтап шығу, әрине, мүмкін емес. Қ. Жұбановтың тіліміздің грамматикасы, фонологиясы, лексикологиясы және қолданбалы мәселелері хақындағы айтқандары, тұжырым-толғамдары, қағидалары біздің дәуіріміздің зерттеушілерінің еңбектерінде жүзеге асып жатыр, солардың ғылыми жұмыстарында әр түрлі дәрежеде көрініс тауып жатыр десек, артық айтқан болмаймыз. Қ.Жұбанов идеялары мен айтқандарының біздің қазіргі ғылымымызда қаншалықты жүзеге асқанын анықтау – арнаулы зерттеулердің тақырыбы болуға әбден лайық.
Біз Қ.Жұбановтың ғылымда кім екенін ел-жұртқа таныстырмақ болған ойымызға орай ол кісінің көзін көрген, қазақ тіл білімі саласында бірге қызмет істескен әріптесі ретінде Құдекеңнің жеке басына қатысты жайлардан оқушыларды хабардар ете кетсек пе деп отырмыз.
Қ.Жұбанов біреумен дүрдараздыққа еш уақыт барған адам емес. Кісіге еткен жақсылығын әсте міндет етіп көрген емес. Адамның білімге деген құштарлығы мен басына біткен қабілеті, дарыны – ол кісі нағыз қастер тұтатын нәрселер болатын. Бір жастың бойынан ғылымның, я өнердің бір саласына деген бейімділікті, талпынысты сезе қалса, соған көмектесуге, қалай да шылбыр ұшын беруге даяр тұратын. Ол үшін өзінің қолынан келгеннің бәрін істеп бағатын. Абай атындағы Қазақтың педагогтік институтында профессор болып істеп жүрген кезінде Ғ.Мұсабаев деген бір ізденгіш, тіл ғылымына бейімділігі бар студентті байқап қалып, ол баланың білім алуына, лингвистика саласына деген талабына қошеметті болып, көмектескенін әлі ұмытқан жоқпын. Ең соңғы курста оқып жүрген Мұсабаевты оқуын бітірмей жатып Ағарту халық комиссариатындағы бағдарлама-методика секторына нұсқаушы методист етіп жұмысқа алғызғаны бар. Бұл жөнінде кейін Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі болған профессор Ғ.Мұсабаев былай деп айтып отырады: «Студент боп оқып жүрген кезімде, лекциядан босаған сәттерде Ағарту комиссариатына баратынмын, маған жетекші Қ.Жұбанов әр барған сайын топ-топ ғылыми кітап дайындап қойып, оқып шық, таныс дейтін. Оларды белгілі бір уақыт ішінде оқып шығуға тиіс болатынмын. Солармен әбден танысып болғаннан кейін, әлгі кісі не біліп, не қойғанымды тексеріп, менен бейне бір емтихан алып отырған адамша сұрақтар қоятын, әрмен қарай өзі түсіндіріп, өзі айтып кететін. Соның арқасында мен Пешковскийдің, Обнорскийдің, Бодуэн де Куртэнэ, Радлов, Мелиоранский, Казамбек еңбектерімен сол кезде-ақ таныс болдым».
Қ. Жұбанов өзінің студенттерінің арасынан ең қабілетті дегендерін таңдап алып, осыдан бірдеме шығады-ау дегендерін ірі оқу орындарына орналастыруға көмектесетін. Осы кісінің көмегі арқасында республикамызға бұл күнде аты мәлім ғалымдар Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор М. Балақаев, филология ғылымының докторы, профессор М. Қаратаев Петерборға аспирантураға жіберілген еді.
Жалғыз жастар ғана емес-ау, кім болса да, ғылымның қай саласымен айналысқысы келсе де Қ. Жұбанов үшін... бәрібір еді, ол елдің бәріне де көмектесуге әзір тұратын. Оның өнерге, техникаға ұмтылған адамдардың талайына ақыл-кеңес беріп, білімін әрмен қарай жалғастыруға септік еткен жайлары көп. Өзінің туған інісі Ахметтің музыкаға қабілетін ерте танып, өзімен бірге Петерборға ала кетіп, консерваторияға оқуға түсіреді. Ахмет Жұбанов қазақ халқы тарихында – музыкалық жоғары оқу орны – Санкт-Петербург консерваториясын бітірген тұңғыш қазақ болды. Өзіне жақындап кеткен бір ғана адам болса, Құдекең бәріне шарапатын тигізгенше асығатын. Оларды оқуға, білімге тартуды өзінің мойнына біреу міндеттеп қойғандай борыш санайтын. Кейіннен КСРО Архитектура академиясының мүшесі болған, ол кезде бала жігіт, белгілі қазақ архитекторы Төлеу Бәсеновтің Петербордағы инженерлік құрылыс институтына түсіп кетуіне тікелей көмек көрсеткен адам – осы Құдайберген болды. Қазақстанның еңбек сіңірген суретшісі Әубәкір Ысмайылов, Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер Асқар Тоқпанов, тағы басқа да осындай көп кісілер Қ. Жұбановты өзінің «әкесі» деп есептейді. Қазақтың белгілі жазушысы Хамза Есенжанов Қ. Жұбановты «әти» деп кеткен. Бұл – ол кісіге ерекше ілтипат білдіре айтқан «әке» деген сөз.
Өзінің отбасы, ошақ қасына деген сүйіспеншілігі ғаламат болатын. Балаларына еміреніп тұратын. (Ол кісінің үш ұл, үш қызы бар). Балаларының бәрі де жоғары білім иелері. Олардың білім алып, ер жетуіне көп еңбек еткен адам – Құдайбергеннің зайыбы Раушан Жұбанова.
Профессор Қ. Жұбановты қазақ зиялылары, ағарту саласының қызметкерлері өте жақсы білетін. И. И. Мещанинов, А. Н. Самойлович, В. В. Бартольд, С. Е. Малов, К. К. Юдахин, А. К. Боровков сынды ірі орыс оқымыстылары Қ. Жұбановты білікті ғалым, лингвист ретінде ерте танып бағалады.
Жастарға деген аралас-құралас болған адамдарға деген шексіз бауырмал, жаны ашығыштығының үстіне Құдайберген Жұбанов оларға сын көзімен қарап, талап қоюды да есінен шығарған емес. Республиканың мәдени өмірінің бірде-бір саласы Қ. Жұбанов назарын өзіне аудармай кеткен емес. Ғылым адамдары, өнер адамдары, әдебиет саласының адамдары – бұлардың бәрі Қ. Жұбановтың білімдарлығын, адамгершілік іс-харакетін жақсы білетін, оны қадірлеп сыйлайтын. Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтының қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, беделді профессоры Қ. Жұбанов Қазақ КСР Ағарту халық комиссариаты оқу-методикалық кеңесінің жетекшісі, КСРО Ғылым академиясының Қазақстан филиалы Лингвистика секторының меңгерушісі секілді аса абыройлы жұмыстарды қоса атқарғаны белгілі. Қазақ тілі жөніндегі тұңғыш монографиялық зерттеудің авторы, алғашқы мектеп оқулығы мен оқу бағдарламасының авторы ретінде қазақ тіл білімі тарихына аты алтын әріппен жазылатын есімдердің бірі – осы профессор Қ. Жұбанов. Қ. Жұбанов қазақ филологиясы кадрларын даярлап, түлетіп өсірудегі қызметі ұшан-теңіз. Республикамыздағы аты белгілі ірі-ірі ғалымдар өздерін Қ. Жұбановтың шәкіртімін дегенді мақтан тұтады.
Ғылыми-педагогикалық жұмысымен қатар Қ. Жұбанов – қоғамдық істерге де белсене араласқан адам. Өткен дәуірлердегі ірі тұлғалар Фирдоусиге, Абайға арналған ғылыми конференцияларды шақыруға мұрындық болып, осы жиындарда мазмұнды баяндама жасаған адам да осы кісі.
1935 жылы Қазақстан мәдени құрылысшылары съезінің ұйымдастыру комитетінің төрағасы болып, осындай ірі форумды өткізуге тікелей араласқан да осы кісі. Осыған іле-шала Кеңестердің бүкілресейлік XVI съезіне делегат болып, онда Татарстан мәдениеті жайлы патриоттық сарында сөз сөйлеген де осы кісі. Қ. Жұбанов Қазақ КСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болды. Оның есімін біз қазақ лингвистикасының негізін салушылардың бірі ретінде бұл күнде ерекше құрметпен еске аламыз.
1968
1969
1970
1974
1975
1979
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
90 жылдығына арналған ғылыми конференциялар
'''І бөлім. Ғұлама келбеті'''
'''ІІ бөлім. Қ.Жұбановтың ғылымдағы орны'''
'''ІІІ бөлім. Есімі ел есінде'''
Қазақ КСР ҒА Халыққа білім беру министрлігі Абай атындағы Қазақ педагогика институтында өткен ғылыми конференция
1993
1994
1997
1998
Профессор құдайберген жұбановтың 100 жылдығы қарсаңында
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінде өткен Республикалық Жұбанов оқулары
1999
100 жылдығына арналған ғылыми конференциялар
'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен республикалық ғылыми-теориялық конференция'''
1999 Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Тілдерді дамыту департаментінде өткен ғылыми-тәжірибелік конференция
1999 '''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен ғылыми-теориялық семинар'''
2000
2003
105 жылдығына арналған ғылыми конференциялар
Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Республикалық ғылыми-теориялық конференция
2004 Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті
Ақтөбелік ақындар Қ. Жұбановты жыр етті
2004 Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінде өткен Республикалық ғылыми-практикалық конференция
2005 Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Халықаралық ғылыми-теориялық конференция
дамытудағы рөлі, 60-71-бб. Хожа Ахмет Яссауиді тануы), 71-83-бб. көрінісі жөнінде, 131-133-бб.
2006
110 жылдығына арналған ғылыми конференциялар
'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен халықаралық ғылыми-теориялық конференция'''
берудегі дүниетанымы, 38-41-бб.
2009 Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде өткен халықаралық ғылыми конференция материалдары
І том
ІІ том
2009 Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен республикалық ғылыми-практикалық конференция
Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов өмірінің негізгі кезеңдері
Ақтөбе губерниясы, Темір уезі (қазіргі Мұғаджар ауданы) 9-шы ауыл, Ақжар деген жерде 1899 жылы желтоқсанның 19 күні дүниеге келген. Бастапқы білімін әкесі ашқан ауыл мектебінен алып, әрі қарай сол маңдағы Оспан ишанның мешітінде 3-4 жыл оқиды. Келесі бірнеше жыл жергілікті ауыл мектебінде өтеді. 1914-1916 жылдары Орынбор қаласындағы «Хұсайния» медресесінде оқуын жалғастырады, 1916-1917 жылдарда Жұрынның 2 кластық орыс мектебінің бірден 4-5 класына түсіп, оны үздік аяқтайды. Ал 1917-1918 жылдары Күйік қаладағы (Елек) екі кластық орыс училищесінің соңғы курсына қабылданып, орысша білімін жалғастырады.
1928 жылы Ленинградтың шығыс тілдері институтын (экстерн ретінде) бітіріп, жоғарғы білімге ие болады. 1929-1932 жылдары Ленинградта аспирантурада оқиды: – 02.1929-09.1930 (1,5 жыл) шығыс тілдері институтында түрік тілдері мамандығы бойынша; – 10.1930-09.1932 (2 жыл) КСРО Ғылым Академиясында (жалпы тіл білімі бойынша). Анкетада өзінің көрсетуі бойынша мына тілдерді білген: неміс, араб, парсы, түрік, моңғол, чуваш, коми, грузин, түркі тілдері.
Қызметі жөнінде мәлімет
Сайланған:
Еңбектерінің хронологиялық көрсеткіштері
1915
1917
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1933
1934
1937
1958
1966
I. Қазақ тілі грамматикасының мәселелері
'''ІІ. Алфавит, орфография, терминология мәселелері'''
'''III. Қазақ әдеби тілі мәселелері'''
'''IV. Мәдениет пен өнер мәселелері'''
1969
1971
1986
1987
1989
1990
1994
1997
Қ.Жұбановтың баспаға тапсырылған, бірақ жоғалған еңбектері
17. Қазақ тілінің академиялық сөздігі. 1-бөлім [А-Азу]. Академический словарь казахского языка. Вып. 1 / Под. ред. акад. А. Самойловича и проф. Х. Жубанова. Объяснения слов на каз. и рус. языках.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан филологтары Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан педагогтары Санат:Сталиндік репрессия құрбандары Санат:КСРО-да қуғындалғандар Санат:КСРО-да атылғандар Санат:КСРО-да ақталғандар Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар Санат:1938 жылы өлтірілгендер
Таванга
Таванга — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Корга өзенінің оң жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 47 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Радио үйі
Радио үйі — бір немесе бірнеше ғимаратқа орналасқан, радиохабарды тарататын және дыбыс жазатын студиялар, аппараттар, қосалқы техникалық бөлмелер, редакциялық және әкімшілік бөлмелер, сондай-ақ бағдарлама жасауға және оны сыртқа беруге және сырттан хабарлар қабылдауға арналған техникалық жабдықтар кешені. Оның құрамына инженер-техниктерден тұратын ұжыммен бірге радиохабарларды жасайтын шығармашылық топтар да кіріп, кәсіпорын ретіндегі ұжым болуы да мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Алагуз
Алагуз — Башқұртстанның Кигин ауданындағы ауыл, Әбзаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 564 адамды құрады. Пошта индексі — 452505, ОКАТО коды — 80236805002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Леонид Данилович Кучма
Леонід Данилович Кучма (9 тамыз 1938 жыл, Чернігів облысы) — украиналық саяси және мемлекет қайраткер, Украинаның екінші президенті және екінші премьер-министрі. Украинаның екі мерзім қатарынан қызмет еткен жалғыз президенті.
Өмірбаяны
Чернигов облысының Чайкине ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Әкесі, бас сержант Данило Прокопович Кучма 1901 жылы туған, соғыс уақытына дейін орманшы болып жұмыс істеді. Әскердегі қызметі кезінде, 1942 жылы 7 ақпанда Новгород облысы Новоселицы ауылында өкпе қабынуы дертінен қайтыс болды. Қазан айында Волхов өзенінің сол жағалауындағы 111-атқыштар дивизиясы қоршауға алынды. 560- саперлік батальон «қазандағы» дивизияны құтқарып алуға түсірілді. Өзеннен өту кезінде әскерлерге мұзды суды кешіп өтуіне тура келді. Осы әскери ерлігі үшін 1941 жылдың 27 желтоқсанында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен бас сержант Данило Кучма Қызыл жұлдыз орденімен марапатталды. 1996 жылға дейін Данило Кучма жоғалғандар тізімі санатында болатын. Оның жерленген жері новгородтық ізкесушілердің іздеуімен табылды. . Анасы — Прасковья Трофимовна Кучма (1906—1986), колхозда еңбек етіп, үш баланы тәрбиелеп жеткізді, 1986 жылы Дніпропетровск қаласында қайтыс болды.
Білімі
Чернігів облысының Семенівка ауданында Костобобров орта мектебінде білім алды. 1960 жылы Днепропетровск мемлекеттік университетінде "инженер-механик" мамандығын алып СОКП мүшесі болды. Техника ғылымының кандидаты.
Мансабы
Университетті аяқтағаннан соң, «Южное» (Дніпропетровск) конструкторлық бюросында ракета-космостық салада еңбек етті. 28 жасында Байқоңыр ғарыш айлағында тәжірибе техникалық жетекшісі болды. 1967 жылы «Южмаш» бас инженері (1952—1966), КСРО жалпы машинажасау Министрлігінің техникалық басқармасының бас инженері (1966—1976) болған. «Южмаш» бас инженері Геннадий Тумановтың асыранды қызы Талалаева Людмиламен неке құрды.
38 жасында „Южмашта“ партком хатшысы, УКП ОК мүшесі болды. СОКП XXVII және XXVIII съездерінің делегаты қызметін атқарған.
1982 жылы бас конструктордың бірінші орынбасыры, 1986–1992 жылдары "Оңтүстік машина жасау зауыты" өндірістік бірлестігінің бас директоры болған. 1990 жылдардың басында директорат көшбасшыларының бірі, Украина халық депутаты.
1991 жылы Украинаның ғылыми технологиялық Академиясының негізін қалаушылардың бірі болды. 1992 жылдың қазан айында директорат қолдауымен Украина премьер-министрі ретінде тағайындалып, осы орында 1993 жылдың қыркүйек айына дейін қызмет етті.
Президенттігі
нобай|[[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі|ТМД мемлекет басшыларының кездесуі: ортада Ресей президенті Владимир Путин, Леонід Кучма және Әзірбайжан президенті Хейдар Әлирзаұлы Әлиев, 2000]] Кучма 1993 жылдың қыркүйегінде Украина премьер-министрі қызметінен кетіп, 1994 жылы Ресеймен экономикалық қарым-қатынастарды қалпына келтіру және нарықтық реформаларды жылдамдату арқылы экономиканы көтеру платформасында 1994 жылғы президенттік сайлауға қатысты. Кучма шығыс пен оңтүстіктегі өнеркәсіптік аймақтардан үлкен қолдауға ие болып, сол кезде президент болған Леонід Кравчукке қарсы айқын жеңіске жетті. Оның ең нашар нәтижелері елдің батысында болды. Кучма 1999 жылы екінші мерзімге қайта сайланды.
Кучманың президенттігі кезінде ол оппозициялық газеттерді жауып тастады және жұмбақ жағдайда қайтыс болған В'ячеслав Чорновіл сияқты бірнеше журналистер мен саяси қарсыластарға қарсы цензура қолданған.
Кучма Ресеймен «Достық, ынтымақтастық және серіктестік туралы шартқа» қол қойды және ТМД елдерімен келіссөздер мақұлдады. Оған қоса, ол орыс тілін «ресми тіл» деп атады. Ол НАТО-мен арнайы серіктестік келісіміне қол қойып, альянсқа мүше болу мүмкіндігін арттырды. Кучманың басшылығымен Украина қарулы күштері Ирак соғысына қатысты.
Георгій Ґонґадзе өлімі және Кассета жанжалы
Кассета жанжалы деп 2000 жылы қарашада Леонід Кучманың журналист Георгій Ґонґадзены ұрлауды бұйырғаны кассетаға түсіп қалғаны нәтижесінде болған саяси жанжалды атайды. Бірнеше аптадан кейін Георгій Ґонґадзеның басы кесілген мәйіті табылды.
Президенттігінен кейінгі мансабы
Леонід Кучма президенттік мерзімі аяқталғаннан бері саясатта белсенділік танытты. Ол 2005 жылы президент Віктор Ющенкомен қосылды, бірақ кейін АҚШ-тың сол кездегі Украинадағы елшісі Джон Теффтпен хат алмасу кезінде президентке қатысты алаңдаушылық білдірді. Кучма Януковичті 2010 жылы президенттікке сайлады.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Ресейдің Украинаға басып кіруі жайлы Кучманың сөзі:
Отбасы
Ағасы Олександр Данилович Кучма (1928—1984) кенші болған, өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды. Жиені, Володимир Олександрович Кучма — кәсіпкер.
Қарындасы Віра Даниловна Тимошенко (Кучма), электровоз жүргізуші болып жұмыс істеді. 48 жасында инсульттен қайтыс болды.
Жұбайы — 1940 жылы туған Людмила Николаевна Кучма (Талалаева), КСРО машинақұрастыру министрлігінің Бас техникалық басшысының орынбасары Генадий Тумановтың асыранды қызы.
Қызы, Олена Леонідовна Пінчук (1970) — кәсіпкер. Немерелері үшеу. Олар: Роман Игоревич Пінчук, Катерина Вікторовна Пінчук (4 маусым 2003 туған), Вероніка Вікторовна Пінчук (28 қыркүйек 2011 туған).
Дереккөздер
Санат:Украина президенттері Санат:Украина премьер-министрлері
Патенттік тазалық
Патенттік тазалық - техника нысанының оның осы елде қолданылатын ерекше құқықтағы қорғау құжаттарын бұрмаламастан пайдаланыуына болатындығын көрсететін заңды қасиеті. Патенттік тазалықты патенттік зерттеулер туралы есеп және патенттік формуляр куәлендіреді. Техника нысанының патенттік тазалығы ғылыми зерттеулердің нәтижелерін талдап, қорыту және жұмыс құжаттарын әзірлеу, тәжірибелік үлгілерді сынақтан өткізу сатыларында, сондай-ақ өнімді аттестациялау, экспорттау және көпшіліктің көруіне қою, лицензияларды сату кезінде тексеріледі.
Дереккөздер
Санат:Экономика
Орал-2
Орал-2 - Шаған өзенінің оң жағалауындағы, Деркөл кентіндегі тауар темір жол бекеті. 1980 жылдың басында салынды. Бұған дейін осы жерде 1894 ж. Рязань-Орал бөлігін салған кезде «Ақ казарма» деген тұйық жол бекеті болған.
Көксу (Көксу ауданы)
Көксу — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Мұқаншы ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Балпық би ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2121 адам (1042 ер адам және 1079 әйел адам) болса, 2009 жылы 2007 адамды (1022 ер адам және 985 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Көксу ауданы елді мекендері Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Бешпагирка
Бешпагирка — Ресейдегі өзен. Ставропольск өлкесі, Қалмақ Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Горький өзенінің оң жағалауынан 10 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Калаус. Өзен саласы — Солтүстік Дон құйылысынан төмен Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жаңаауыл (ауыл, Алтай Республикасы)
Жаңаауыл — Ресейдің Алтай Республикасы Қосағаш ауданындағы ауыл. Қазақ ауылдық қонысының орталығы. Шу жолында, Қосағаш ауылынан 27 км жерде орналасқан.
Тарихы
1986 жылы Ақтал ауылының тумалары, қазақтар құрған. 1999 жылы қазақ мәдениетінің мұражайы, сондай-ақ Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар мен саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіштер ашылды. Мұражай ұжымшар төрағасы А.Ж. Жатқамбаевтың бастамасымен құрылды. 2003 жылы Алтай Республикасының Ұлттық мұражайының филиалы болды.
Зәуірбек Әуелбек Кәрібайұлы
Әуелбек Кәрібайұлы Зәуірбек (1944 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – техникалық ғылыми докторы (1998), профессор.
Жаңаауыл (ауыл, Алтай Республикасы)
Инфрақұрылым
Ауылда жалпы білім беретін мектеп, балабақша, фельдшер-акушерлік орынжай, пошта бөлімшесі, 4 дүкен бар.
Дереккөздер
Санат:Қосағаш ауданының елді мекендері
Зәуірбек Әуелбек Кәрібайұлы
Өмірбаяны
Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс (1971) және Мәскеу гидромелиоративтік институты аспирантурасын (1981) бітірген.
1971 жылдан бастап Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, Тараз мемлекеттік университеттінде профессор қызметтерін атқарған.
Еңбектері
70-ке жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 оқу құралының авторы.
Монтефредане
Монтефредане (Montefredane) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Авеллино провинциясында орналасқан.
NGC 6406
NGC 6406 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан *2 (қос жұлдыз) типті жұлдыз.
Монтефредане
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2304 адамды құрайды. Халық тығыздығы 256 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 83030.
NGC 6406
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Монтефредане
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
NGC 6406
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 10 маусымда астроном Гийом Бигурдан ашқан болатын және NGC каталогында 6406 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Сан-Дезидериу
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27 513 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14 819,59 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1,3 адам/км².
Санат:Баия елді мекендері
NGC 1945
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 6 қарашада Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1945 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 85-EN83.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Идьма
Идьма (Едма) — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Еденьга өзенінің сол жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жаңаталап (Рабат ауылдық округі)
Жаңаталап  — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Қарақозы Әбдәлиев ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 224 адам (118 ер адам және 106 әйел адам) болса, 2009 жылы 166 адамды (83 ер адам және 83 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Қайта құру саясаты
ҚАЙТА ҚҰРУ САЯСАТЫ – 20 ғ-дың 80-жылдарының орта тұсында пайда болған саяси-экономикалық атау. КСРО-дағы әміршілдік жүйені реформалау мақсатында жүргізілді. 1970 – 80 ж. Кеңестік саяси-экономикалық жүйе тоқырауға ұшырады. Сондықтан Кеңес Одағында саяси-экономикалық реформалар жүргізу қажеттілігі пісіп жетілді. Осыған байланысты жаңа басшы М.С. Горбачев бастаған КОКП ОК 1985 ж. сәуір пленумында саяси жүйені реформалау қажет деп санап, қайта құру саясатын енгізді. Қайта құру саясаты КСРО-да, кейін басқа да социолистік даму жолына түскен елдерде үлкен өзгерістерге жол ашты (жариялылық, саяси плюрализм, “қырғи-қабақ соғыстың” аяқталуы, т.б.). Бірақ, кеңестік әміршіл-әкімшіл жүйе сақталған жағдайда, қоғамдық өмірді демократияландырудың мүмкін еместігін кейінгі оқиғалар көрсетіп берді. 1986 ж. Алматыда болған Желтоқсан оқиғасынан кейін Тбилисиде, Бакуде, Вильнюсте бірінен соң бірі баскөтерулер орын алды. 1989 – 90 ж. Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдері (ГДР, Польша, Чехословакия, Болгария, Венгрия, Румыния, т.б.) соц. даму жолынан бас тартып, нарықтық қатынастарға көшті. Қоғам өмірінің барлық салалары дағдарысқа ұшырады. Нәтижесінде 1991 ж. Кеңес Одағы тарап кетті. Қайта құру саясаты аяқталмай қалды.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Джованни Трапаттони
Джованни Трапаттони (Giovanni Trapattoni; 17 наурыз 1939 жыл, Кузано-Миланино, Италия) — италиялық футболшы және бапкер.
Карьерасы
18 жыл бойы (1953-71) табан аудармай тек "Милан" сапында өнер көрсетті. Онан соң "Варезе" клубында ойнап, 33 жасында футболшылық ғұмырын тәмамдады.
Ұлттық құрамаларды және клубтық командаларды басқарып, Ұлттық құрамаларда ешқандай жетістікке жете алмады. Есесіне, клубтық турнирлерде мүмкін болған жүлденің бәрін иемденді. Чемпиондар Лигасын бапкер ретінде де, ойыншы ретінде де ұтқан Мигель Муньостан кейінгі екінші спортшы. Соңғы рет Ирландия құрамасын жаттықтырып, 2012 жылғы Еуропа чемпионатына жолдама алды. Бірақ топтық турнирден аса алмай, бір жылдан соң бапкерліктен босатылды.
Ойыншы ретінде
Милан
Бапкер ретінде
Ювентус
Интернационале
Бенфика
Редд Булл (Зальцбург)
Сілтемелер
Санат:Италия футболшылары Санат:Италия футбол жаттықтырушылары Санат:Милан ФК ойыншылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Милан ФК жаттықтырушылары Санат:Ювентус ФК жаттықтырушылары Санат:Интернационале ФК жаттықтырушылары Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары Санат:Кальяри ФК жаттықтырушылары Санат:Фиорентина ФК жаттықтырушылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Бенфика ФК жаттықтырушылары Санат:Штутгарт ФК жаттықтырушылары Санат:Ред Бул Зальцбург ФК жаттықтырушылары Санат:Ирландия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Сақ тайпаларының антропологиялық типі
Сақ тайпаларының антропологиялық типі — Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде (б.з.б. 8 — 5 ғасырлар) өмір сүрген тайпалардың антропологиялық анықтамасы. Қазақ даласының көптеген өңірінен табылған ежелгі қорған мен обалардан сол заманның әдет-ғұрыптарына байланысты бұйымдармен қатар адам сүйектері де қазып алынды. Осы адам сүйектеріне жүргізілген арнайы зерттеу жұмыстары Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде сақ тайпалары өмір сүргенін дәлелдейді. Сол дәуірде Қазақстан аймағы шошақ бөрікті сақтардың негізгі мекен-жайы болғаны белгілі. Сондықтан антропологиялық сипаттамалар тек осыларға ғана беріледі. Шошақ бөрікті сақтарға байланысты археологиялық ескерткіштер Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аймақтарында орналасқан. Осылардан табылған адамдардың қаңқа сүйектеріне арнайы антропологиялық зерттеулер палеоантропологиялық зерттеу жолдары, яғни бас сүйектердің морфологиялық құрылымына сипаттау арқылы және палеогенетикалық әдістеме, яғни сақ тайпаларының азу тістеріне митохондриялық ДНК-сын (mt — DNA) анықтау, яғни аналық нәсілдің ерекшеліктерін анықтау арқылы жүргізілді. Көне заманда қазақ даласын мекендеген сақ тайпаларына қатысты зерттелген бас сүйек өлшемдерін жыныс ерекшеліктеріне қарай тоғыстырылып, барлығына ортақ краниометриялық анықтамасы алынды. Бас сүйектердің жалпы сипаттамасы: бас формасы жұмыр, төбе биіктігі жоғарылау, маңдай кеңдігі орташа, қабақ сүйектері айтарлықтай жетілген, бет сүйегі аласа, ені жалпақ, жақ сүйектері орташа көтеріңкі, жазықтығы сүйір, көз ұяларының биіктігі аласа, ені жалпақ, алдынан қарағанда пішімі төртбұрышты, қоңқақ мұрын болып келеді. Осы айтылған сипаттамалар және басқа анықтамалар бойынша сақ тайпалары көне еуропоидтық антропологиялық типке жатады. Бұл адамның бас сүйегі сақ тайпаларының біріне жатады. Оның табылған жері Алматы облысындағы Қаратал өзенінің бойы. Антропологиялық пішімі осыған ұқсас адамдар сақ дәуірінде көне қазақ даласына кең таралған. Сонымен қатар олардың бейнесіне моңғолоид тектес тайпалар ықпал еткені байқалады. Жалпы қазақ даласында сақ тайпаларының дәуірінде (б.з.б. 5 — 4 ғасырлар арасында) моңғолоид тегінің араласу деңгейі 15 — 20 пайыздан аспағаны байқалады. Бұл кездегі Қазақстан тұрғындарының шығыс тайпаларымен араласу түрін ДНК-лық зерттеулер де қуаттайды.
Дереккөздер:
Санат:Сақтар
Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы
Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасы (Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ) — КСРО құрамындағы одақтас республика.
Алғашында УКСР құрамында Молдавия Автономиялық Республика (1924 жылы 2 тамызда) болып кейіннен Бессарабия Совет одағына қосылғаннан кейін (1940 жылдың 2 тамызда) Молдавия одақтық республикаға айналды. Еліміздің еуропа бөлігінің оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Батысында Румыниямен, солтүстік-шығысында және оңтүстігінде Украинамен шектеседі. Жері 33,7 мың.км². Астанасы Кишинев қаласы. Республика 33 әкімшілігі ауданға бөлінеді; 20 қала, 34 қала тектес поселка бар.
Мемлекеттік құрылысы
Молдаван КСР-і КСРО құрамына кіретін одақтас советтік социалист республика, жұмысшылармен шаруалардың социалист мемлекеті. Қазіргі конституциясы 1941 ж. 10 ақпанда қабылданған. Заң шығарушы жоғары мемлекет өкімет – органы – Молдаван КСР-інің бір палаталы Жоғары Советі, 11 мың тұрғыннан бір депутат 4 жылға сайланады. Жоғары Совет республика үкіметі – Министрлік Советін құрады, заңдар шығарады және т.б. Аудандар, қалалар, селолар мен поселкелерде еңбекшілер депутаттарының тиісті Советтері жергілікті өкімет органдарыболып табылады. Оларды халық 2 жылға сайлайды. КСРО Жоғары Советінің Ұлттар Советінде Молдаван КСР-інің 32 депутаты бар.
Жоғары сот органы – республика Жоғары сотын Молдаван КСР Жоғары Советі 5 жылға сайлайды. Молдаван КСР прокурорын КСРО Бак прокуроры 5 жылға тағайындайды.
Табиғаты
Шығыс Еуропа жазығының Днестр мен Пурт өзендері аралығындағы бөлігіне орналасқан. Молдаван жері жонды, жазықты келеді. Республиканың орталығын Орталық Молдавия қыраты – Кодры алып жатыр; ең биік жері – Баланешты тауы (429 м). Днестрдің оң жағалауы – Днестр маңы қыраты (биіктігі 250-347 м), сол жағалауы – Подоль қыратының қиыр шеті, республиканың солтүстігінде Солтүстік Молдавия жазығы (биіктігі 250-300 мм) жайласқан.
Молдаван өзендері табиғи жағдайына байланысты 3 аймаққа бөлінеді. Олар:
Халқы
Негізінен молдавандар (2304 мың, 1970), олармен бірге украиндар (507 мың), орыстар (414 мың), гагауздар (125 мың), еврейлер (98 мың), болгарлар (74 мың), белорустар (10 мың) тұрады. Халықтың тығыздығы 1км² жерге 110,4 адам. Бұл женінде Молдавия одақтас республикалар ішінде 1-орын алады. Халқының 53,2%-ы әйелдер (1973). Қала халқы 35% (1973).
Тарихы
Молдаван жерін адам баласы алғаш төменгі палеолит дәуірінде мекендей бастады. Жоғарғы палеолит дәуірінде ру қоғамы туды. Неолит дәуірінің ең көне ескерткіші Буг-Днепр мәдениетінің б.з.б. 6-5-мың жылдығына жататын деректері. Бұл өңірді б.з.б. 5-мың жылдықта сызықшалы-ленталы керамика мәдениетінің және Боян мәдениетінің тойпалары, 4-мың жылдықта Триполия мәдениетінің тайпалары мекендеді. Қола дәуірінде Молдаван жеріне Ноа мәдениеті тарады., егіншілік шықты. Б.з.б. 2-мың жылдықтың аяғында темір дәуірінде көшу басталды. Б.з.б. 4-3 ғасырда Молдаван фракиялықтар (гет, дак тайпалары) мекендеген аймақтың шығыс шеті болды. Б.з.б. 2-1 ғасырда алғашқы тайпалық одақтар пайда болды. 101-102 және 105-106 жылғы император Троянның жорығынан кейін дактар елі (Дакия) Рим провинциясына айналды. Содан романдатыру басталды. Латын тілі тарады да, шығыс роман тілінің (молдаван тілінің де) негізіне айналды. Болашақ Молдаван жері Рим Дакиясына кірмеді, оны Черняхов мәдениетін жасаушылар (сарматтар, гет, дак, скиф, славян, готтар болса керек) мекендеді. Бұл өлкедегі роман тілдес ерікті волох (влах) тайпаларының қауымдары негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Әлеуметтік, таптық жікке бөлінді, феодалдар пайда болды.
Коммунистік партиясы
Молдаван Коммунистік партиясы – КОКП-тың құрамдас бөлігі. Өлкеде алғашқы социал-демократ үйірмелер 19 ғасырдың аяғында, 20 ғасырдың басында пайда болды. 1902 жылдың аяғында РСДЖП комитеті ұйымдасты. Оның құрамына В.Г.Броаскэ, В.И.Дудавский, Л.Н.Немолякина енді. Социал-демократ ұйымдардың құрылуына орталық өнеркәсіпті қалалардан саяси жер ауып келгендер мен «Искра» газетінің Кишинёвтегі астыртын баспаханасы (сәуір 1901 – наурыз 1902) маңызды рөл атқарды. РСДЖП-нің Кишинев комитеті «Искра» газетінің редакциясымен, РСДЖП Мәскеу, Киев, Одесса, Николаевск, Екатеринославск, т.б. ұйымдармен байланыс жасады. Большевиктердің бұқара арасындағы беделі өсті. 1905-1907 ж. революция кезінде Молдавияның көптеген қалалары мен селоларында социал-демократтар топтар ұйымдасты. 1912 ж. большевиктер Кишиневте правдашыл топ құрды. «Правда» газетінің қажеті үшін қаржы жинады, оны таратуды ұйымдастырды.
Ғылым және ғылми мекемелері
Жаратылыс тану және техникалық ғылымдар. 19 ғасырға дейінгі Молдавиядағы жаратылыс тану ғылымы мен техникалық білімдер мал шаруашылығы, шарап жасау, қолөнер кәсібі, құрылыстың дамуына байланысты жинақталды. Түркияның өзгесінен шаруашылықтың құлдырауына қарамастан 18 ғасырдың өзінде-ақ белгілі Молдавия ғалымдары Н.Милеску (Спафария) мен Д.Кантемирдің жаратылыс тану жайлы ғылми еңбектері Еуропа белгілі болды. Милеску 1675-78 ж. Қытайда болып, Қытай табиғатының сипаттамасын жазды. Кантемир Молдавияның табиғи география жағдайын, жануарлар мен өсімдік дүниесін зерттеді.
Биология және ауыл шаруашылық ғылымы. 60 жылдары Молдавия жерінің топырағы жан-жақты зерттеліп, Молдавия топырағының картасы жасалды. Бұл жұмыстар (акад. Н.А.Димо басқарған) жерді колхоздар совхоздар тиімді пайдаланудың ғылми негізін қалады. Ғалым-агрохимиктердің тыңайтқыштарды әр түрлі топырақ типіне қолдану жөніндегі ұсыныстары практикаға енгізілген (басқарушы И.Г.Дикусар). Кейбір ауыл шаруашылық дақылдарын сұрыптаудың теориялық негізі жетілдірілген (К.В.Морару т.б.). А.Е.Коварскийдің басшылығымен жүгері мен сояның өнімді сорттары шығарылған.
Дереккөздер
Санат:КСРО Санат:Молдова тарихы
Поча (Кокшеньга тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Падингбюттель
Падингбюттель (Padingbüttel) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Куксхафен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 479 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 3 52 047. Муниципалитеттің басшысы — Хельвиг Тепке.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Периодонттың қабынуы
thumbПериодонттың қабынуы (perí маңы, айналасы + odóntos - тіс). Периодонт тканьдері жарақат, инфекция және күшті дәрі-дәрмек әсерінен қабынады. Жедел, созылмалы және созылмалы периодонтиттің асқынған түрі кездеседі. Жедел периодонтит сары сулы және іріңді боп өзара бөлінсе, созылмалы периодонтит темендегідей үш түрге жіктеледі: 1) фиброзды; 2) гранулалы; 3) рануламатозды. Жедел периодонтит белгілері: күндіз-түні бірқалыпты ауырған тіс бір зат тигенде қатты ауырып, үшкіл жүйке бойымен тарайды; тісті тықылдатып кәргенде тіс тыз етіп ауырса, тіс маңы қызарып, домбық қан қызыл иек шеті уқалап байқағанда диагнозды дәлелдеумен қатар саусақ тиген жер[ ауыра түседі. Жергілікті лимфа бездерінің жауапты реакциясы байқалып, бас ауырып, температура жоғарылап, дене дел-сал болады. СОЭ үдеп, лейкоциттер саны көбейіп, кей жағдайда абсцесс (іріңдік) сүйек қабығының және қызыл иек астына жиналады. Созылмалы периодонтитте тіс бастыртпай, тамақ жегізбей ауырады, ауырған тістіңайналасындағы тканьдер қызарып іседі,і перкуссия жасағанда (тықылдатып көру) ауырады. Қызыл иеқ тесіліп жыланкөз пайда болады. Тістегі жүйке, қан тамыр шоғы шірігендіктен олар өзіне лайық табиғи түстен! айырылады. Рентгенограммада—тіс түбір тұсының цементі бүлініп, сиреген сүйек ошағының желініп қалған әр түрлі пішіні байқалады.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Paradentose
Родиго
Родиго (Rodigo) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Мантуя провинциясында орналасқан.