cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брусс-е-Вилларе
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Паншвиц-Кукау
Паншвиц-Кукау (Panschwitz-Kuckau) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Дрезден әкімшілік округіне бағынады. Баутцен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2143 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 2 92 420. Муниципалитеттің басшысы — Франц Петаш.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Интранья
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 111 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 12 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 28050.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Иаков.
Ескопон
Коммунаның INSEE коды — 59207, пошта индексі — 59278.
Интранья
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Ескопон
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4194 адамды құрады. Халық тығыздығы — 725,61 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Белаш
Белаш (Belas) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Синтра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Лиссабон аймағы регионына қарасты Үлкен Лиссабон экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 172 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 21,89 км² шамасында. Халық тығыздығы — 967,2 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария (Nossa Senhora da Misericórdia).
Бұқтырма уезі
Бұқтырма уезі – 1920-1928 жылдардағы Алтай мен Семей губерниясының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.
Белаш
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Бұқтырма уезі
Тарихы
Бұқтырма уезі 1920 жылы Змейногор уезінің бір бөлігінен құрылды. Бастапқыда онда 15 болыс болды: Богатыревская (орталығы — Богатыревское ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Богатырево а.), Бұқтырма (орталығы — Снегирево ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Снегирево а.), Жоғарғы Бұқтырма (орталығы — Сенное ауылы - қазіргі Катонқарағай ауданы, Сенное а.), Защитная (Защита станциясы — қазіргі Защита станциясы (Өскемен қаласының ауданы)), Зырян (орталығы — Зырян ауылы — қазіргі Алтай қаласы), Красивая (орталығы — Красовое а.), Кутузовская (орталығы — Кутузовское а.), Никольская (орталығы — Никольское ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Никольское а.), Петровская (орталығы — Петровское а.), Пограничная (орталығы — Пограничное а.), Полтавская (орталығы — Полтавское а.), Самар (орталығы — Самар ауылы — қазіргі Көкпекті ауданы Самар а.), Солоновская (орталығы — Солоновское ауылы — қазіргі Қатонқарағай ауданы, Солоновка а.), көшпелі Уркорская, Черновская (орталығы — Черновское ауылы — қазіргі Катонқарағай ауданы, Аққайнар а.).
1921 жылы маусымда уез Семей губерниясына берілді.
Белаш
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
Бұқтырма уезі
Тарихы
1924-25 жылдары Алтай мен Күршім болыстары Алтай-Күршімге біріктірілді (орталығы - № 8 ауыл), Будённовск және Поздняковск болыстары Тимофеевскаяға, Пролетарская және Темір-Тұрғысын — Зырянға қосылды.
Ақсуат (Шығыс Қазақстан облысы)
Ақсуат — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, Балықшы ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Зайсан көлінің солтүстік жағалауында, аудан орталығы - Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде орналасқан.
Тарихы
Іргесін 1890 жылы қалаған.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 508 адам (265 ер адам және 243 әйел адам) болса, 2009 жылы 519 адамды (277 ер адам және 242 әйел адам) құрады.
Ақсуатта Кұйған балық зауытының бөлімшесі жұмыс істейді. Тұрғындары аудан орталығымен және елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Орта мектеп, аурухана т. б. мекемелер бар.
Дереккөздер
Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Барабы жазығы
[[File:Western sibir.PNG|350px|thumb|right| Западно-Сибирская равнина:
1. Есіл жазығы
2. Құлынды даласы
3. Барабы жазығы
4. Васюган жазығы
5. Сибирские Увалы ]] thumb|[[Жазығы]] Барабы жазығы — Батыс Сібір ойпатында, Обь және Ертіс өзендерінің аралығында жатқан аллювийлі жазық. Ресей Федерациясының Новосибирск және Омбы облыстарының аумағында орналасқан. Ол оңтүстігінде Құлынды даласымен, ал солтүстігінде Васюган жазығымен жалғасады. Тектоникалық жағынан герциндік іргетасының тереңд. 3000 м болатын Ертіс синеклизасына сәйкес келеді. Түпкі жыныстар қалыңдығы 100 м болатын аллювийлік-флювиогляциалдық құмды-сазды жыныстармен жабылған. Жер бедері тегіс, оңтүстігіндегі ойпаңдарда тұщы және тұзды көлдер (Чаны, Уба, Сартлан, т.б.), батпақты-сортаң жерлер, шалғынды жайылмалар бар. Абсолют биіктіктері 110 — 150 м. Климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –19 — 20°С, шілдеде 18 — 19,5°С, кейде 40°С-қа дейін жоғарылайды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 370 — 500 мм, қардың қалыңд. 30 — 50 см. Барабы жазығының орманды даласы — Батыс Сібір ойпатындағы ауыл шаруашылығы дамыған аудан. Мұнда шабындықтар құнарландырылып, дәнді және техникалық дақылдар егіледі. Жазықтың 300 мың га батпақты жері құрғатылған.
Дереккөздер
Санат:Сібір
Саронг
Саронг (са­рунг, ин­до­нез. sarong) — Оңтүстік-шығыс Азия мен Океания халықтарының дәстүрлі ерлер мен әйелдер киімі. Мақта мата немесе жібек нобай|оңға|200px|Саронг киген бала (Бангладеш) матадан ені шамамен 1 м және ұзындығы 2,5 м-ге дейін тігілген ұштары бар белге оралған бүрмелі белдемше. Ерлер матаны белге орап, ол төменгі денені тобыққа дейін еркін жабады, әйелдер де сол мақсатта кеуде астына мата кесіндісін байлайды. Ең көп таралған елдер - Мьянма, Полинезия, Индонезия, Үндістан, Бангладеш және Камбоджа. Бір қызығы, іш киім дәстүрлі түрде бұл киімнің астына киілмейді, сондықтан олар сырғып кетпес үшін дұрыстап байлау белгілі бір шеберлікті қажет етеді. Жергілікті тұрғындардың қимыл-қозғалысы мен жүрісі осыдан тегістік пен жұмсақтыққа ие болады.
Әртүрлі халықтардың саронгты байлаудың өзіндік әдістері бар, бірақ барлық жағдайларда оны пайдалану бір мақсатқа қызмет етеді - теріні күннен қорғау және ыстық тропикалық климатта денені төменнен желдетуді қамтамасыз ету. Саронг қазіргі уақытта жағажай киімі ретінде танымал болуда.
Дереккөздер
Санат:Киім Санат:Үндістан мәдениеті
Эвондэйл (Миссури)
Эвондэйл (Avondale) — Миссури штатының Клей округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.3 км². FIPS коды — 29-02800.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 529 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Клей округі елді мекендері
Кужора
Кужора — Ресейдегі өзен. Адыгея Республикасы, Краснодар өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сераль өзенінің сол жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кубань су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Лаба Чамлык өзенінің құйылысынан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақшат (Ақтөбе облысы)
Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстікке қарай 10 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 395 адам (208 ер адам және 187 әйел адам) болса, 2009 жылы 418 адамды (219 ер адам және 199 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Ақтөбе қалалық әкімшілігінің таратылған елді мекендері
Ладапейр
Ладапейр (Ladapeyre) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 30,63 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23102, пошта индексі — 23270.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 338 адамды құрады. Халық тығыздығы — 11,03 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Қадалық
Қадалық (Штырь) — құрамалардың қосақталатын (әдетте, жазықтық бойынша) ажырама бөліктерін центрлеу, бағыттау үшін қолданылатын, ұшы конус бітімдес цилиндр тәрізді тегіс өзек.
Дөрбілжін оқиғасы
Дөрбілжін оқиғасы -
Дереккөздер
Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Педагогикалық инноватика
Педагогикалық инноватика- педагогикалық жаңашылдықтар жасау, оларды педагогикалық қауымдастықтың бағалауы және игеруі, практикада қолдануы туралы ілім.
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
Б. з. д. 786 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 786 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 786 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бәтуа
Бәтуа - ымыраға келу. Жаугершілік заманда батырлар мен билердің, шешендер мен сұлтандардың ақылдасқан кеңесінен кейінгі олардың бір шешімге, ымыраға келуі. Төрт Халифаның бірінің шешімімен мұсылман қауымының бір заңы ретінде қалыптасқан қаулы. Соңғы мұсылман заңгерлерінің шариғат атты кітабының үш жинағының бірі Құран мен хадис одан кейін бәтуа.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Лиам Хемсворт
Лиам Хемсворт (Liam Hemsworth;, Мельбурн, Аустралия) — Австралиялық актер. Джош Тейлор ролінде аустралиялық «Көршілер» және Маркус ролінде «Пілдердің ханшайымы» атты телевизиялық хикаяларымен танымал бола бастаған. 2010 жылы Америкалық «Соңғы әуен» драмасында және 2012 жылы Сьюзен Коллинзтің бестселлерге айналған романдары бойынша «Аштық ойындары» фильмінде Гейл Хоторнды бейнелейді.
Өмірбаян
Лиам 8 жасқа толған кезде отбасымен кішкентай Филлип аралына көшіп кетеді. Хемсворт ағалармен ол жерде көп уақыт бойы сёрфингпен айналысқанын айтады. Актерлік мансабын жалғастыру үшін 2009 жылдың наурыз айында ол АҚШ-қа көшіп келеді. Алғашында Крис және Лиам Кристің агенті Уильям Уордтың үйінде тұрып жүреді кейіннен олар Лос Анжелестен пәтер жалдап тұрады.
2007-2010: Карьерасының басталуы
Лиам ағаларының ізін қуалап оқушы кезінен мектеп спектакльдерінде ойнай бастаған. Кәсіби карьерасын 2007 жылы «Үйде және жолда» және «МакЛеод қыздары» деген хикаялардан бастайды. 8 шілде 2007 жылы ағасы Люк ойнап кеткен «Көршілер» телехикаясына түсе бастайды. Ол хикаяда аяғы істемейтін Джош Тейлор деген мүгедек спортшы кейіпкерін 2007-2008 жылдар аралығында сомдады. 2008 жылы Лиам «Пілдердің ханшайымы» телехикаясында түсе бастады, ол жерде басты ролде Маркус есімді гитарашы жігітті ойнады. Кейіннен «Қанағаттандыру» хикаясына және британдық «Үшбұрыш» триллеріне түседі. Сонымен қатар ол «Белгі» фильмінде МТИ-дің студенті ролінде аздаған көріністерінде пайда болады.
2009 жылы Сильвестр Сталлоненің Жанқиярлар фильміне Сталлоненің одақтасы роліне таңдалынады, бірақ та кейіннен сценарийден оның кейіпкерін қиып тастайды. 2010 жылы Николас Спаркстың бір аттас романы бойынша «Соңғы әуен» мелодрамасында Уилл Блейклиді сомдайды. Фильмде Майли Сайрус ойнаған кейіпкеріне Хемсворт ғашығының ролін ойнады. Кейіннен Майли Сайрустың 16 тамыз 2009 жылы шыққан «When I look at you» бейнеклипіне түседі.
2009 жылдың күзінде Хемсворт Австралиялық Foxtel ақылы телевизиясының ұйымдастыруымен өткізілген мерекелік шарасына қатысады. 2010 жылдың наурызында Details журналы болжауы бойынша Лиам Хемсвортты “Голливудтың келесі буындағы Алдыңғы Ер адамы” деп таңдалынады. Кейін сол айда Чак Рассел режиссерлік ететін «Араб түндері» 3D экшн фильмінде басты ролде ойнайтыны белгілі болды. Сонымен қатар Лиам «Солтүстік Шұғыла» киносында басты ролде ойнайтығын жариялады.
Хемсворт Nickelodeon Australian Kids' Choice Awards 2010 сыйлығының номинанты болған. Ол және Майли Сайрус екеуі «Үздік сүйіс» номинациясын жеңіп алған.
2010 жылы Хемсворт Zac Brown Band музыкалық тобының “Colder Weather” бейнеклипіне түскен.
2011-қазіргі уақыт
4 сәуір 2011 жылы Lionsgate Аштық ойындарындағы Гейл Хоторнды ойнайтындығын жариялады. 2011 жылы маусымда Эйми Тигарден және Тереза Палмер деген жұлдыздармен «Абырой мен махаббат» соғыс драмасына түседі.
2013 жылы Хемсворт Эмма Робертспен бірге «Эмпайр Стейт» және Харрисон Форд, Гэри Олдмен, Эмбер Хёрд сынды актерлердің қатысуымен «Паранойя» фильмдерде ойнады.
Жеке өмірі
«Соңғы әуен» картинасынан кейін Хемсворт кинодағы әріптесі Майли Сайруспен кездесе бастайды. Үш жылдан кейін 2012 жылы маусымда жұптар атастырылғандықтарын хабарлайды. Лос Анжелесте екеуі бірге тұрып жүреді бірақ 2013 жылы қыркүйекте жұптары ажырасады. 2014 жылы шілде айында Лиам “Сайрус екеуіміз ең жақын дос болып қала береміз” деп айтқан болатын.
Лиам Австралия Балалар Қорының елшілігі. Ол бұл қор туралы: “Менің ата-аналарым әлемдегі ең кереметі. Олар бұл салада жиырма жыл жұмыс жасап келеді және олар әрқашан маған қолғабыс ететін. Әлем балалар үшін өте қауіпті, сондықтан олар үшін үй қауіпсіз мекен болуы керек.” деп айтқан. Лиам Хемсворттен өзіңізді балалар үшін батыр санайсыз ба дегенде, ол: “Мен балалар үшін батыр екенімді білмеймін, бірақ та олар үшін үлгілі батыр болғым келеді,” деп жауап берген.
Галикарнас
thumb|right|300px|Геликарнас театрының қираған үйінділері thumb|right|300px|Геликарнас мавзолейі Галикарнас ((Ἁλικαρνᾱσσός немесе Ἀλικαρνασσός Аликарнассос; Halikarnas) ) – байырғы заманда б.з.б. 4 ғ.ш. Кіші Азияның оңтүстік батысында, Жерорта теңізі жағалауында Кариядағы ірі сауда және мәдениет орталығы болған қала. Қазіргі заманда қаланың қираған үйінділерінде Түркияның шипажай қаласы - Бодрум орналасқан.
Арголидалық грек колонистері негізін салған. Б.з.б. 5 ғасырда 1-Афины теңіз одағына енген. Галикарнастың гүлденген шағы б.з.б. 4 ғасырдың 1-жартысы. Б.з.б. 334 жылы Макендонский жаулап алған. Қираған қала, кейін қалпына келтірілген Галикарнас қаласында көне грек пен Кіші Азия архитектурасының тамаша үлгілерінің басын біріктірген, әлемдегі «жеті кереметтің» бірі саналған Галткарнас мавзолейі (Мавсол патшаның табытханасы) бар.
Домбай
Домбай- еуропалық ірі өгіз.
Жазық далаларда, шамшықты жерлерде, таулы ормандарда тіршілік етеді. Шөппен, жапырақтармен, ағаштың өркендерімен, қабығымен қоректенеді. Таңертең, кешке алқапта жайылады, түсте тамағын күйсеп орманда жатады. Ыстық күндерде күніне екі рет су ішеді. Домбайлар топтанып жүреді, аналықтары бұзауларымен немесе ересек бұқалар бірге жайылады.
Дереккөздер
Санат:Бизондар
Белмонт (Мэн)
Белмонт (Belmont) — Мэн штатының Уалдо округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 821 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 36.8 км² шамасында. FIPS коды — 23-04125.
Б. з. д. 787 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 787 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 787 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Кавальо-Спочча
Кавальо-Спочча (Cavaglio-Spoccia) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Вербано-Кузьо-Оссола провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 273 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 28052.
Елді мекеннің қамқоршысы — Иоанн Богослов.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Ихсан Ай
Ихсан Aй (түр. İhsan Ay) - түрік актері. «Қораптағы детективтер», «Менің өмірім және мен», соынмен қатар «Коллапс» телефильміне түскенімен танымал.
«Қораптағы детективтер» сериалына түсірілім жүргізілген кезде түрік азаматтығы болды.Ол киноларда және телефильмдерде түскен, мысалға 2004 жылы комедиялық сериал «Менің өмірім және мен» қатысты.
Қылышбек Мұқанұлы Қуандықов
Қылышбек Мұқанұлы Қуандықов 1951 жылы 10 мамырда Гурьев облысы, Мақат ауданының Мақат кентінде туған.
Дереккөздер
<References/>
Санат:10 мамырда туғандар Санат:Мақат ауданында туғандар Санат:1951 жылы туғандар Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері Санат:Еңбек Даңқы орденінің иегерлері
Жарықтар
thumb|right|150px|Жарықтар
Жарықтар - тұтас тау жыныстарының әр түрлі себептермен жарылуы әсерінен болшектенген бөліктерінің араларында пайда болған ыдырау сызықтары. Пайда болуы тұрғысынан тектоникалық Жарықтар және бейтектоникалық Жарықтар болып екі түрге бөлінеді. Тектоникалық Жарықтарға тектоникалық айырылымдар, кливаж; бейтектоникалық Жарықтарға үгілу Жарықтары, опырылма Жарықтары, жылжыма Жарықтар жатады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
IC 4805
IC 4805 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62693, ESO 104-30, IRAS18573-6307.
Сыртқы сілтемелер
IC 4805 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Дақты скат
Көгілдір дақты скат - түтасқанаттылар - тақтажелбезектілер отрядының жоғары тобына жататын балықтар. Олар - Атлант мұхитының оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Африка және Мозамбик суларында тіршілік етеді. Көгілдір дақты скаттың ұзындығы 40-70 см аралығында. Жалпақ түмсығы үшбұрышты. Днесінің жартысын қүйрығы алады. Есейген кездерінде денесінің үстіңгі жағында ақшыл-көк дақ және қара нүктелер, құйрығында ақ және қара сақиналар пайда болады. Скаттың ауыз қуысында екі түтігі болады, соның көмегімен асшаяндар мен теңіз шаяндарын бақалшықтарынан сорып алады. Осы бір ашық түсті скат ірілігімен көзге түседі. Денесінің үстінде көгілдір дақтары бар. Қанаттары дөңгелектене келіп, тұмсығымен жалғасып кеткен. Қүйрығының екі жағында да көк жолақтары бар. Ұзын қүйрығының үстіңгі жағында шанышқы сияқты мүшесі болады. Жауынан қорғанғанда осы қүйрығымен ұрып сақтанады.
Дереккөздер
Санат:Шеміршекті балықтар
Геодезиялық бойлық
Геодезиялық бойлық - Жер бетіндегі белгілі бір нүкте арқылы өтетін геодезиялық меридиан жазықтығы мен бастапқы меридиан жазықтығы арасындағы екі жақты бұрыш.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Альконада
Альконада (Alconada) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Кампо-де-Пеньяранда ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 173 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 21,26 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 25 км.
Ықылас Дүкенұлы көшесі (Астана)
Бұрынғы атауы Дружба көшесі. Ықылас Дүкенұлы көшесі Бейбітшілік көшесінен басталып, Иван Панфилов көшесінде аяқталады. Мұхтар Әуезов, Республика даңғылын, Шәкен Айманов, Жүсіп Аймауытов, Шоқан Уәлиханов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1683,2 м. Ықылас Дүкенұлы (1843-1916) - күйші-қобызшы, композитор. Ол толғаған «Қорқыт», «Кертолғау», «Қоңыр», «Ықылас», «Жезкиік», «Аққу», «Бестөре» — азаматтық ойын айқындайтын саяси-әлеуметтік мәні бар күйлер. Оның Сүгір, Ашай, Әйкен деген шәкірттері болған.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Пригородное (Ақтөбе облысы)
Пригородное — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты Благодар ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2018 жылы таратылып, Ақтөбе қаласының Алматы ауданындағы шағын ауданға айналды.
Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Ақтөбе қалалық әкімшілігінің таратылған елді мекендері
Лита
Лита — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лая өзенінің оң жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 9 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендері Золотица өзеннің солтүстік шығыс шекарасынан Солтүстік Двина өзенін қоспағанда Воронов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Б.э.д. І мың жылдықта ғұндардың күштеуімен Солтүстік Қазақстан және Батыс Сібірдің орман дадалары тайпаларының бір бөлігі батыс пен солтүстік-батысқа жылжуы орман жұрты тайпалары тарихындағы маңызды оқиға болды. Б.э. ІІ ғасырдың аяғы – ІІІ ғ. басында олар Башқортстан мен жоғары Кама маңына еніп, бахмутин, Кушнаренковск, Харинск ескерткіштерін қалдырған. Олардың бір бөлігі Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далаларына сіңіп, жергілікті халықпен араласып кетеді.
ІV ғасырда ғұндар батысқа кеткен соң, орман даласы тайпаларының едәуір тобы өз мәдениетінің ерекшеліктерін сақтағанмен, аз да болса солтүстік аудандарындағы орман халқы мен оңтүстігіндегі түрік тайпалары мәдениетінің элементтерін қабылдады. Бұлар VІ – VІІІ ғғ. Орман даласындағы угралар еді, әрі олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың Ертіс өңірінде, Түменде мекендегені белгілі. Батыс Сібірдің даласындағы угорлар ежелгі мадьярларға жатқан деген негіз бар.
Қыпшақтар жөніндегі алғашқы мәлімет жазба деректерде б.э.д. ІІІ ғасырда кездеседі. Б.э.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін қалаушы Мөде Шаньюй солтүстікте жаулап алған жерлерінің ішінде кюйше (цзюйше), динлин және гэгуньдер болған. Осындағы "кюйше" этнонимін "кыйчак" немесе "кыпшақ" деп қарастыруды алғаш рет Б.Карлгрен ұсынған болатын. А.Н.Бернштам да осы пікірде болып, Мөденің солтүстік жорығының картасын жасағанда цзюйше тайпаларын жоғары Ертіс пен Енисей аралығында қоныстанғанын көрсеткен. Батыс Түрік қағанатының жорығында цзюйше мен гэгу, яғни қыпшақтар мен Енисей қырғыздары аталады. Мөденің моңғолиядан солтүстік-батысқа бағытталған жорығы, Дулу ханның Жетісудан солтүстік-шығысқа қарай жорығына мән берсек, екеуінің қиылысқан жерінде қыпшақтар мен Енисей қырғыздары мекендеген жер – Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далалары екенін байқауға болады.
Қыпшақтар бір ғана территорияда 800 жылға жуық тұрған. Мұны М.П.Грязновтың жүргізген археологиялық қазба материалдары толық дәлелдейді. Ол Жоғары Обьтағы Большая Речка селосында жүргізген жұмыстары бойынша жоғары Обь мәдениетінің генетикалық жағы бір (б.э. ІІ – VІІІ ғғ.) одинцовский, переходный, фоминский деген кезеңдерін көрсетеді. Нақ осы жоғары Обь мәдениетінде алғаш рет б.э. ІІ мың жылдығында шығыс Еуропа далаларында кең тараған ауыздық пен "сұрақ белгісіне" ұқсас ұзын өзекті сырғалар табылған. Әдебиетте бұларды "қыпшақтыкі" деп атаған.
ІХ ғасырдан бастап Солтүстік Алтай мен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандарында сросткинск мәдениеті қалыптасады. Ол Бийск қаласы жанындағы Сросткинск селосында табылған қазбаға байланысты осылай аталған. Оны М.П.Грязнов тапқан болатын.
ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениетіне тән өрнекті стиль осы солтүстік ауданда кең тараған, ал бұл жерде қыпшақтар қоныстанған.
Таштык мәдениетімен қыпшақтардың туыстық қатынастары олардың европеоидтығы да көрсетеді, яғни оларды половцы, кұмандар, шары (сары) деп аталуы. Азиядағы европеоидтық нәсілдің бірі солтүстік динлиндер Минусинск котловинасында тұрған, мұнда тагар уақытының европеоидтық халқы мекендегенін палеантропологтардың мәліметтері дәлелдеген. Осындай нәсілдік белгімен қыпшақтар да ерекшеленген. Олар батыс динлин – тагарлықтардың көршілері болған, тіпті шығу тегі бойынша да байланысы болған болу керек.
Таштык мәдениетінің дәстүрі ұзақ өмір сүрді. моңғол дәуірінің мәдениетінде кейбір таштық формалары екінші рет көрінді. Оны өзегі майысқан сырғалар және жібі мен белдіктің құрсаулары өрнектердің кейбір түрлері және тұғырығы конусты кубиктің түрі, ал бұл кейінгі тагар мен таштык керамикасын қайталағаны дәлелдейді. Далалы алқаптағы аудандарда, таштык мәдениетінде де ежелден қалыптасқан мұндай дәстүр моңғол дәуірінде бүкіл территорияда үстем болды ]. Қыпшақ этногенезінде таштык компонентінің болуы қыпшақ тайпалары арасында бұл дәстүрдің ұзақ сақталғанын көрсетеді.
ІХ – Х ғғ. қыпшақтардың қимақ мемлекетінің құрамына енгені жөнінде жазба деректер көп. "Қыпшақ" этнонимі Ибн Хордадбектің (ІХ ғ.), авторы белгісіз "Худуд ал – Аламда" (Х ғ.), Гардизи (ХІ ғ.), ал – Идриси (ХІІ ғ.) т.б. мұсылман деректерінде кездеседі. Көптеген авторлар қыпшақтар саяси жағынан қимақтарға бағынған дербес халық деп қарастырады. Бұл кезде қыпшақтар 9 тайпадан тұрған күрделі этникалық қауымдастық еді. "Худуд – ал – алам" бойынша қыпшақтар "қимақтарға қарағанда жабайы. Олардың патшаларын қимақтар тағайындайды".
Б.э. І мың жылдығының басында қыпшақтардың мәдениеті Солтүстікке таман қалыптасып, сонда қоныстанды, ІХ ғ. ортасында араб географтары мен саяхатшылары олардың Батыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқанын жазды. Рашид-ад-диннің айтуынша қыпшақтар Оғызханның итбарақтарға қарсы жорығынан кейін пайда болды. С.Ақынжановтың айтуынша, қыпшақтардың этногенезі Батыс Сібірдің орманды далаларында болды. Бұл Обь – Ертіс қос өзенінің орманды даласы деп пайымдаймыз.
Қазақстан-Ресей шекарасы
нобай|270x270 нүкте|Қазақстанның Ресеймен солтүстіктегі картасы Қазақстан-Ресей шекарасы — Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы қазіргі мемлекеттік шекара, бұрын Қазақ КСР мен РКФСР арасындағы әкімшілік-аумақтық шекара болған.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Сросткинск мәдениетіндегі қимақтар мен қыпшақтар арасындағы шекараны нақты анықтау қиын. Обьтың жоғары жағында сросткинск мәдениеті жоғары обьтық мәдениеті алмастырып, М.П. Грязновтың пайымдауынша таулы Алтайдың көршілес аудандарынан келген, соған ұқсас Қурай, Тұяқты, Шибэнің кіші ескерткіші белгілі [7. 151 б.]. Сроткинск мәдениеті Алтайда емес, көрші жатқан Шығыс Қазақстан территориясында қалыптасқанын VІІ – VІІІ ғасырларға жататын ерте сросткинск кешенін бөліп қарағанда дәлелденеді. М.П.Грязнов атап кеткен сросткинск пен таулы Алтай ескерткіштерінің жақындығы белгілі, екеуін де қалыптастыруға телес тайпалары мен Шығыс Қазақстандағы яньмо тайпалары араласқан. Қимақ мемлекетінің құрылуымен сросткинск мәдениеті қимақ – қыпшақ территориясына кең тараған. Осы жерлердегі жергілікті мәдениетті, мысалы, Алтайдағы Жоғары Обь мәдениетін ығыстырған. Қыпшақ тайпаларының ортасын сросткинск мәдениетінің енгенін Бараба даласындағы Усть – Тартас және Челябинск облысындағы Синеглазова, т.б. қорғаны дәлелдейді. Бүкіл территорияда сросткинск мәдениетінің таралғанын түрлі заттар дәлелдейді: сүйектен иілтіп жасалған түрлі заттар, үшкір тұмсықты қола және сүйек тоғалар, оқтың ұштары, ұзын белбеулер, әшекейлер, өрнекті стильдегі, т.б. Сросткинск мәдениеті ескерткіштерінің кең таралуы бұл этникалық мазмұнын жоғалта бастағанын, ал қимақ - қыпшақ бірлестігінде кең тарады деуге негіз бар. Ерте таптық мемлекеттік құрылымдарда И.С. Каменецскийдің анықтауынша түрлі мәдениеттер үстем еткен немесе мемлекеттік мәдениеттің ықпалымен тегістеліп жатады деген тенденцияны айтады. Осындай "мемлекеттік мәдениет" Батыс Сібірдің орманды далаларында ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениеті болды, ол қыпшақ елінің этникасы мен шаруашылығын қамтыды.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Мемлекеттік шекара 1930-жылдары өзінің заманауи көрінісіне, ал мемлекетаралық мәртебеге 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін ие болды. Бұл ретте шекара аймақ халықтарының – қазақтардың, орыстардың, сондай-ақ басқа ұлттардың (неміс, татар, украин) тұратын жерлерінің аумағымен сәйкес келмейді, шекараның екі жағында да тұрады. Бұл екі ел арасындағы әлемдегі ең ұзын үздіксіз құрлық шекарасы, оның аумағы 7 598,8 км (Канада-АҚШ шекарасы ұзындығы 8 891 км, бірақ онда Аляска мен АҚШ континенттік штаттары арасында алшақтық бар).
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Х ғасырдың ортасында қыпшақтар алғаш рет Ежелгі Русьтің шығыс шекарасына шықты. Ертеден белгілі Дешті – Қыпшақ ұғымы оңтүстік орыс далаларына тарай бастады. Бұл Дешті – Қыпшақтың шығыстағы шекарасының кішірейгені туралы ұғым қалыптастырды. Археологиялық ескерткіштер Солтүстік Қара теңіз өңірінен Солтүстік Алтайға дейін қоныстанған кезде болған күрделі этномәдени процестер жөнінде мәлімет береді.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Тарихы
солға|нобай|350x350 нүкте|Қазіргі Қазақстан Ресей империясының шекарасында және Орталық Азия Ресей XIX ғасырда Орталық Азияны жаулап алып, бұрын Тәуелсіз Қоқан және Хива хандықтарын, сондай-ақ Бұхара әмірлігін қосып алды. 1917 жылы коммунистер билікке келіп, Кеңес Одағын құрғаннан кейін, ұлттық-аумақтық делимитация (немесе NTD) деп аталатын процестің бөлігі ретінде Орталық Азияны этникалық белгілері бойынша республикаларға бөлу туралы шешім қабылданды. Бұл ұлтшылдық, сайып келгенде, коммунистік қоғам құру жолындағы қажетті қадам болды деген коммунистік теорияға және Иосиф Сталиннің ұлтты "ортақ тіл, аумақ, экономикалық өмір және психологиялық ерекшеліктер негізінде қалыптасқан тарихи қалыптасқан, тұрақты адамдар қауымдастығы"деп анықтауына сәйкес келді. жалпы мәдениетте көрінеді". нобай|270x270 нүкте|1922 жылы Кеңестік Орталық Азия. Ұлттық аумақтарды бөлу әдетте "бөлу және жеңу" фильміндегі циникалық жаттығудан басқа ештеңе ретінде бейнеленбейді, Сталиннің өз тұрғындарын жеке ұлттарға жасанды түрде бөлу және шекараларды әдейі жасау арқылы аймақтағы кеңестік гегемонияны сақтауға бағытталған әдейі макиавеллиандық әрекеті.әр мемлекеттің ішінде азшылықтарды қалдыру. Кеңестер, мысалы, 1920 жылдардағы басмашы қозғалысында көрінетін пантүркішілдік ұлтшылдықтың ықтимал қаупі туралы алаңдағанымен, бастапқы дереккөздерге негізделген мұқият талдау әдеттегіден әлдеқайда нәзік суретті салады.
Жайлаубай Асылханов
Жайлаубай Асылханов (2 шілде, 1964, Оймауыт ауылы, Байғанин ауданы)— домбырашы, концерттік орындаушы,
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Х ғасырдың аяғында Сросткинск мәдениеті өмір сүруін тоқтатады, ал бұл кезде Қимақ мемлекеті де құлап, қыпшақ тайпаларының жаңа этноәлеуметтік қауымдастығы құрылады. Қимақ-қыпшақ федерациясындағы саяси биліктің ауысуы сыртқы жағдайларға да (найман тайпаларының Ертістің жоғары жағын алуы), ішкі жағдайда қыпшақтар әлеуметтік-экономикалық жағынан күшейді. В.Бартольдтың айтуынша, қимақтардың тарихи маңызы сонда, олардың арасынан қыпшақтар шықты [20. 549 б.]. Қимақтар біраз уақыт Ертістің сол жағында тұрады.
Жайлаубай Асылханов
Қысқаша өмірбаяны
Репертуарында Құрманғазының, Дәулеткерейдің, Қазанғаптың, Динаның, Абылдың, Естайдың, Сүгірдің, Құлшардың, Есірдің, сондай-ақ қазіргі қазақ сазгерлерінің 100-ден астам күйі бар.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Тарихы
1920 жылы 22 қыркүйекте Орынбор АСКР-ге берілді және Соль-Илецк, Ақбұлақ және шарлық сияқты Орынбор облысының іргелес аудандарымен бірге оның астанасы болды. Елорданы Орынборға көшіру туралы шешім сол кезде қазақтар қоныстанған аймақтағы жалғыз ірі өнеркәсіптік қала болғандықтан қабылданды және бұл ҚАСКР-дің экономикалық дамуына ықпал етеді, сонымен қатар Солтүстік пен батыстағы орыс жерлері арасындағы көпір болады деп үміттенді. оңтүстіктегі түркі жерлері. Алайда, 1925 жылдың басында ҚАКСР астанасы Орынбордан Оңтүстік Ақмешіт қаласына көшіріліп, Орынбор мен оған іргелес жерлер Ресейге қайтарылды.
Жайлаубай Асылханов
Дереккөздер
Санат:2 шілдеде туғандар Санат:1964 жылы туғандар Санат:Байғанин ауданында туғандар Санат:Домбырашылар Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Қазақстан-Ресей шекарасы
Тарихы
Шекара 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, оның құрамына кіретін республикалар тәуелсіздік алғаннан кейін Халықаралық болды. Кеңес заманында Қазақстанға қоныс аударған мыңдаған этникалық орыстар қазақтар үстемдік ететін жаңа мемлекетте маргиналданудан қорқып, кетіп қалды. 1989 жылы орыс халқының саны шамамен 6 227 549 адамды құрады (халықтың 37,82%), дегенмен бұл көрсеткіш 1999 жылға қарай 4 479 618-ге дейін төмендеді (29,95%), ал 2009 жылы 3 793 764 (23,69%). 2019 жылғы жағдай бойынша орыстар халықтың 19,3% құрайды және негізінен Ресеймен шекарада елдің солтүстігінде шоғырланған. нобай|270x270 нүкте|Өрлітөбе өткізу орынжайы, Ресей-Қазақстан шекарасы. Ресейлік тараптан көрініс. Шекараны межелеу туралы келіссөздер 1999 жылдан 2005 жылға дейін жүргізілді және соңғы келісімді Мәскеуде президенттер Владимир Путин мен Нұрсұлтан Назарбаев 2005 жылдың 18 қаңтарында мақұлдады. Шарт 2006 жылдың 12 қаңтарында күшіне енді. Далалық Демаркация 2007 жылдың шілдесінде басталды, ал 2009 жылдың мамырынан бастап шекараны белгілейтін бірқатар тіректер тұрғызыла бастады. 1991 жылы шекара халықаралық болған кезде Транссібір темір жолының бір тармағы Петропавлдағы екі шекара өткелімен үзілді. 2017 жылы Ресей мен Қазақстан шекаралық бақылаусыз транзиттік дәліз құруға келісті.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Қыпшақтардың шекарасына мән берсек, Батыс Дешті Қыпшақ шығыстан батысқа Жайықтан Днестрге дейін, оңтүстік пен солтүстікке Қара теңіз бен Каспий теңізінен кек қаласына дейін (қазіргі Саратов маңы) созылып жатты. Шығыс Дешті Қыпшақтың шекарасы шығыста – Ертіс, батыста – Жайық өзені, солтүстікте – Тобыл өзені, оңтүстікте – Балқаш көлі мен Сырдарияның орта ағысына енетін жерлер жатты. Осы шекараларға байыптап қарасақ, Сібірдегі Тобылдың жері де енгенін “Дотан батырң жырындағы мәліметпен де дәлелдеуге болады деп пайымдаймыз.
…Ел сонда көшті дейді мақұл көріп, Қырық мың үй бір Дотанның соңына еріп Тобыл дейтұғын жерге қонды, Бір ай жарым арада көшіп келіп.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Географиясы
Шекараны межелеу 2005 жылы аяқталды. Қазіргі уақытта шекараларды белгілеу жұмыстары жүргізілуде, олар қазір негізгі көлік бағыттарының шекаралық өткізу орындарында аяқталды.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Сарғуанның аяғы ұлан Тобыл Сол жерге келіп қонды көшкен ауыл Маңайына дұшпан жау жолатпастан, Дотан хан болып тұрды біррнеше жыл.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Географиясы
Қазақстан мен Ресейдің Кедендік одақ пен ЕурАзЭҚ сияқты экономикалық ұйымдарға қосылуына қарамастан, қауіпсіздік мақсатында шекара бақыланады және күзетіледі. Шекарадан өтуге саны шектеулі өткізу орындарынан ғана рұқсат етіледі. Паспорттық бақылау тәртібі міндетті болып келеді.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Шығыс Дешті Қыпшаққа он алты тайпа енген: бөрілі, тоқсоба, иетиоба, дуртоба, ал-арс, бөржоғлы, манқұроғлы, йимак, тағ, башқұрт, құманлы, базанак, баджна, қарабөріклі, үз, жортан. Батыс қыпшақтарға он бір тайпа енді: тоқсоба, иетиоба, бөржоғлы, елбөрілі, кангароғлы, анджоғлы, дурутоба, құлаоғлы, жортан, қарабөріклі, котан.
Обь бассейнінің солтүстік жағасы мен оның сағасы Ертісте түркілену процесі жүрді. Бұл жерді мекендеген угра тілдес халыққа қыпшақ тайпалары үлкен әсер етті. Қыпшақтар орта Ертіс пен Тобылда мекендеген угорларды солтүстікке ығыстырып, біраз ассимиляцияланды. Тобыл және Бараба татарларының тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына кіреді.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Географиясы
Ресей Федерациясының Қазақстанмен шектесетін аймақтары:
Сібір жұртындағы қыпшақтар
ХІІ – ХІІІ ғғ. Алтын Орда дәуірінде Половецская мәдениеті қалыптасты. Бұл кездегі ескерткіштерге Поволжье мен Қазақстандағы ХІІ – ХІV ғғ. Жошы монеталары жатады. Сонымен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандары қыпшақ этногенезінің негізгі аймағы болды. Сросткинск мәдениеті оның әр кезеңінің тамырын құрады.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Өткізу орынжайлары
Қазақстан мен Ресей шекарасында 51 өткізу орынжайы бар. Оның ішінде 20 теміржол өткізу орынжайы.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
ХІІІ-ХІV ғасырдың бірінші жартысындағы оқиғаларды сипаттайтын деректерде Жошы ұлысының көшпелі халқын “татарлар», “моңғолдар», “түріктер», “қыпшақтар» деп атаған. Осылардың ішінен “татар» атауы көп қолданылды. ХV-ХVІ ғасырларда Орыс мемлекеті араласқан Қазан, Астрахань, Қырым және Сібір хандықтарын да “татарларң деп атаған, сөйтіп Қазаннан Астраханьға дейінгі, Қырым мен Батыс Сібірдің түркі тілдес халықтары “татарлар» деп аталды. Еділ бойы, Қырым мен Батыс Сібір татарларының этникалық негізін осы жерде бұрыннан тұрған түрік тайпалары мен қауымдастығы құрады. Ертіс, Тобыл және Тұра жерлері орыстар жаулап алғанша Сібір деген атпен белгілі болды.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Өткізу орынжайлары
30 автокөлік өткізу орынжайы.
1 өзен өткізу орынжайы.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
моңғолдар келместен бұрын Ресейдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі сан жағынан көп тайпалар қыпшақтар еді. Сондықтан Алтын Орданы орыстар Қыпшақ Ордасы деп те атаған. 1237 жылы Батый Ресейдің шығыс және оңтүстік бөліктерін жаулағанда қыпшақтарды талқандады. Қыпшақтардың өз ішіндегі алауыздықтар моңғолдардың тез жетістікке жетуінің бір себебі болды деуге болады.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Аумақтармен алмасу
2015 жылдың 13 ақпанында Ресейдің Омбы облысы мен Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысының басшылары шекаралық аумақтармен алмасуды ұсынды.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Сібірдегі “татарларң дегенде оның ішінде қыпшақтардың болғанын ескереміз. Орыс жылнамаларында да бұл кездеседі. Сібір жылнамаларындағы “Көшім хан» деген тарауда Көшімді “Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы…»,- деп жазған. Демек, Көшім Қазақ Ордасының адамы болғандықтан Ібір-Сібір жұртының тарихы қазақ халқының тарихымен бірегей-бірлікте қарастырылады. Едігерді тақтан тайдырған Көшім құрған Сібір хандығының құрамына қыпшақтар да енген. Жалпы Ертістің жоғары жағы мен Омнан әрі, Бараба мен Құлындыда, Есіл мен Тобылдың жоғары жағында қазақтардың жазғы жайлаулары болған. Осы бір кеңістікте қыпшақ тектес халықтардың рухы басым болды десек қателеспейміз, өйткені Алтын Орданы, кейінірек Астрахань, Қазан, Қырым, Ноғай және Сібір хандықтарын жеке-жеке мемлекеттік құрылымдарға енгізгенмен, қыпшақ тектес бір ғана халық мекндегені белгілі.
Батыс Сібірдің оңтүстігінде қыпшақтардың этникалық тарихы мен мәдениетінің төрт кезеңін бөліп көрсетуге болады:
Қазақстан-Ресей шекарасы
Аумақтармен алмасу
2015 жылдың 23 ақпанында ҚР СІМ баспасөз хатшысы РФ Мемлекеттік шекараны межелеу жөніндегі ұсыныспен бірлескен Қазақстан-Ресей комиссиясына Қазақстанға жүгінбегеніне түсініктеме берді.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
1) VІІІ ғасырда қыпшақ этносының қалыптасуы;
2) ІХ-Х ғғ. қимақ мемлекеттік бірлестігіне қыпшақтардың енген кезеңі. Бұл кезеңдегі мәдениеттің негізі сросткинск мәдениеті болып, оның солтүстік аудандарында қыпшақтар қабылдады;
Қазақстан-Ресей шекарасы
Аумақтармен алмасу
КСРО таратылғаннан кейін орыс халқы басым тұратын Огнеупорный ауылы Қазақстанның Қостанай облысы Қарабалық ауданының аумағында орналасты. Оның барлық тұрғындары Ресей азаматтығын алған, барлық коммуникациялар Ресеймен байланысты болды. Тұрғындардың көпшілігі Магнитогор темір-металлургиялық комбинатының филиалы болып табылатын Боскөл карьері басқармасында жұмыс істейді.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
3) қыпшақ этномәдени қауымдастығының үлкен территорияда, оның ішінде Батыс Сібірдің оңтүстігінде қалыптасуы (ХІ-ХІІ ғғ.). Бұл мәдениет синкретті мәнде болды, алайда негізгі айқындаушы компоненті сросткин мәдениетінің дәстүрлері сақталды;
4) ХІІІ-ХІV ғғ. қыпшақтардың моңғол мемлекетінің құрамына енуі. Жошы ұлысының құрамында біртіндеп жаңа мемлекеттік мәдениет қалыптасады.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Аумақтармен алмасу
2005 жылы 18 қаңтарда Ресей мен Қазақстан президенттері Ресей-Қазақстан шекарасын делимитациялау туралы мемлекетаралық келісімге қол қойды. 2006 жылғы 12 қаңтарда Астанада мемлекет басшылары Шартты бекіту грамоталарымен алмасу туралы хаттамаға қол қойды. Келісімге сәйкес мемлекеттік шекара Огнеупорный ауылы Челябі облысының құрамына кіретіндей етіп белгіленді. Оның орнына Қазақстанға облыстағы Октябрь ауданының жерінен (Қостанай облысы Фёдоров ауданының Курское және Ивангородское ауылдары арасында) көлемі 520 га болатын далалық аймақтың тең аумағы берілді.
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Жоғарыда аталған Тобыл жерінде 1587 жылы Тобыл қаласы Мәскеудің бұйрығы бойынша Данил Чулковтың жетекшілігімен салынады. Мұндағы мақсаты Батыс Сібір орталығындағы түрік тілдес тайпалардың арасына бекініп, өз үстемдігін жүргізу еді. Көшім хандығы құлағаннан кейін оның орнына болған Сейтек ханды 1588 ж. Данил Чулков тұтқындап, Мәскеуге жібереді. 1590 жылы Тобыл Түменге бағынуын тоқтатып, Сібірдің дербес уездік қаласына айналады. Алғашқы кезде Тобыл уезіне Тобыл өзенінің төменгі жағынан басқа Ертіс, Обь, Тавда және Конда бойындағы барлық орыс иеліктері енді. Алайда ХІХ ғ. соңында Пелым, Березов, Сургут, Тара қалаларының салынуымен Тобыл уезінің жері едәуір қысқарды. ХVІІ ғ. Тобыл уезінде түрік тілдес халықтардың саны өскенін байқауға болады: Этникалық топ ХVІІ ғ. басы ХVІІ ортасы ХVІІ аяғы Түрік тілдес 3500 3900 4970 Бұхарлықтар 240 44 280 Остяктар 1700 1920 2630 Барлығы 5440 6000 7880
Б.О. Долгих түрік тілдес халықтарды татарлар деп жазған. Олардың көпшілігі қыпшақтар болған деп пайымдасақ, оның көпшілігі Көшім ханмен бірге кеткен болу керек. 1598 жылғы Обь өзені бойындағы соңғы шайқаста Көшімнің 370 адамы өлді, 30 адамы қалып, Көшім отбасының 30 мүшесі (оның ішінде 16 әйел адам) тұтқындалды. Көшіммен бірге 20 түтін көшіп жүрді. Бұл түтіннің әрқайсысында 5 адамнан болса, онда Көшім жеңілгенге дейін 630-640 адам болған, 50 бұхарлық саудагерлер болған. Сонда Көшіммен бірге кеткен адамдардың саны шамамен 1000 адам деп белгілесек, орыс тарихшылары жазып жүрген сібір татарларының саны аз болған болу керек, ал біздің пайымдауымызша әскерінің негізін қыпшақтар құрды. Тіпті орыстар келгенге дейін Көшімнің тұсында “сібір татарлары» деп отырған түрік тілдес тайпалардың саны ХІІ ғ. Басымен салыстырғанда 1000 адамға артық болған деп шамамен топшылауға болады. Көшімнің өзі де Қазақ Ордасынан келгендіктен Сібір жеріне жалғыз келуі мүмкін емес, нөкерлерімен келгені даусыз әрі Сібірде түрік тілдес қандастары болмаса келмеуі де ықтимал. Бұдан басқа Түмен татарлары да бар. Олардың да көпшілігі Көшіммен бірге кеткен, Көшім ұрпақтарымен байланыста болған. Оларды башқұрттардың табын руыныкі деп анықталып жүр. Бұл да терең зерттеуді қажет етеді деп есептейміз.
Қазақстан-Ресей шекарасы
Дереккөздер
Санат:Қазақстан шекаралары Санат:Ресей шекаралары Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы Санат:Атырау облысы географиясы Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы Санат:Ақтөбе облысы географиясы Санат:Қостанай облысы географиясы Санат:Павлодар облысы географиясы Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Сібір жұртындағы қыпшақтар
Патша өкіметі Сібірді жаулағанда Көшім хан бастаған қол орыс отаршыларына қарсы тәуелсіздік үшін күресті алғаш бастады десек, оларға қарсы тұрған бірден-бір қол қыпшақтар болды десек қателеспейміз.
Қорыта айтқанда қыпшақтардың тарихы Сібір жұртымен кейінгі орта ғасырда емес, ежелден-ақ тығыз байланыста болған.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. История Сибири. Л., 1968.
2. Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. Вып. 1. М., 1968.
3. Кызласов Л.Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско – Минусинской котловины. М., 1960.
4. Савинов Д.Г. Об основных этапах развития этнокультурной общности кыпчаков на юге Западной Сибири // история, археология и этнография Сибири. Томск, 1979.
5. Бернштам А.Н. Заметки по этногенезу народов Северной Азии // СЭ. 1947. №2.
6. Грум – Гржимайло Г.Е. Западная Моңғолия и Урянхайский край Т. 2. Л., 1926.
7. Грязнов М.П. История древних племен Верхней Оби // МИА. №48. 1956. С. 99 – 144.
8. Гаврилова А.А. Могильник Кудырге как источник по истории алтайских племен. – М. – Л., 1959.
10. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967.
11. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…
12. Кляшторный С.Т., Султанов Т.И. Рецензия на книгу. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…// Советская тюркология. 1975. №4.
14. Рашид – ад – дин. Сб. л. Т. 1. Вып. 1. М. – Л., 1952.
15. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-Ата, 1972.
16. Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) // Новое в археологии Казакстана. Алма – Ата, 1968.
17. Каменецский И.С. Археологическая культура и ее определение // СА №2. 1970.
18. Матющенко В.И., Старцева Л.М. Еловский курганный могильник І периода железа // Труды ТГУ, Т. 206. Томск, 1970.
19. Гаврилова А.А. Сверкающая чаша с Енисея (к вопросу о памятниках уйгуров в Саяно – Алтае) // Древняя Сибирь. Вып. 4. Новосибирск., 1974.
20. Бартольд В.В. Кимаки. Статья из энциклопедии ислама. М., 1968. Т.5.
21. Миллер Г. История Сибири. Т.1. М.-Л., 1937.
22. Батырлар жыры. Т.2. Алматы, 1961.
23. Народы Сибири. Этнографические очерки. М.-Л., 1956.
24. Сибирские летописи. Спб., 1904.
25. Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в ХІІ веке. М., 1960.
Санат:Тарих
Низами Мамед оглы Сулейманов
Низами Мамед оглы Сулейманов (азірб. Nizami Məmməd oğlu Süleymanov; 25 қазан 1945 жылы, с. Ранджбар — 2 желтоқсан 2016 жылы, Баку) — Кеңестік және әзірбайжандық ғалым-материалтанушы, инструменталды болат саласында маманы. 1989 жылдан бастап Әзірбайжан ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, сонымен қатар Әзірбайжан ұлттық өнер академиясының президенті. 1992 және 1998 жылдар аралығында Әзірбайжан президенті лауазымына кандидат болған болатын.
Өмірбаяны және мансабы
Әзірбайжан СРО, Алибайрамлинский ауданында, Ранджбар ауылында дүниеге келген.
Әзірбайжан политехнологиялық институтын тәмәмдаған.
Әзірбайжан Республикасының ғылым академиясы «Кристалл» зауытында директор болып жұмыс істеді.
1989 жылы Әзірбайжан ғылым Академиясының физика-математикалық және техникалық ғылымдар бөлімінің корреспондент мүшесі болып тағайындалды.
1992 жылы президенттік сайлау кезінде өз кандидатурачын ұсынды, сайлаушылар даусының үштен бірін жинап, екінші орынға йе болды. Нәтижесінде 1998 жылы тағы бір рет өз кандидатурасын ұсынып, халық даусының 8,2 % жинап үшінші орынды алды.
2016 жылдың 2 желтоқсанында дүниеден өтті. Ғалыммен қоштасу салтанаты сол күні Гейдара мешітінде өтті.
Дереккөздер
Санат:25 қазанда туғандар Санат:1945 жылы туғандар Санат:Аджикабул ауданында туғандар Санат:2 желтоқсанда қайтыс болғандар Санат:2016 жылы қайтыс болғандар Санат:Бакуде қайтыс болғандар Санат:Техника ғылымдарының докторлары Санат:Әзірбайжан Ұлттық Ғылым академиясы мүше-корреспонденттері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сан-Луис-ди-Монтис-Белус
Сан-Луис-ди-Монтис-Белус (São Luís de Montes Belos) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Орталық Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Аникунс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27376 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 826,189 км² шамасында. Халық тығыздығы — 33,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1953 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Ынталы көшесі (Астана)
Ынталы - «ықылас-ынтасы зор, талапты» деген мағынаны білдіреді. Қазақстандағы көптеген елді мекендердің атауы.