cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеудің жалпы сипаттамасы мен сыныптамасы
Реттеу нысандары аталған түрлерде ағатын қаржылық қосалқы категорияның тиісті түрі үшін сипатты, сондай-ақ барлығы үшін ортақ үдерістерді білдіреді: мысалы, бюджеттік түрде - қаржыландыру (субвенциялар, субсидиялар, трансферттер), салықта - тура және жанама салық салу, валюта-қаржыда - сыртқы инвестициялау, сыртқы қарыздар, сыртқы борыш. Бұлар - қаржылық реттеудің негізгі нысандары. Мемлекеттік-кредиттік түріндегі нысандар сан алуан.
Мемлекеттік сатып алу - мемлекеттік органдардың, мемлекеттік мекемелердің, сонымен бірге мемлекеттік кәсіпорындардың, заңи тұлғалардың және олармен аффиландырылған заңи тұлғалардың олардың қарамағындағы ақшалардың есебінен тауарларды, жұмыстарды және қызметтерді сатып алуы.
Мемлекеттік сатып алудың үдерісі мыналарды кіріктіреді:
Мемлекеттік сатып алу үдерісін реттеу мына қағидаттарға негізделеді:
Сыныптаудың ең көп элементтері реттеу әдістері болып табылады, олар сондай-ақ жекелеген нысандар үшін (мысалы,салықтардағы мөлшерлемелер әдісі қарыздардағы жаңғырту) айрықшалықты сияқты болуы, немесе бірнеше нысандарда (мысалы, бюджеттерде және шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы жоспарларында теңестіру, бұл нысандарда резервтер жасау әдісі, әр түрлі нысандар мен түрлер үшін индекстеу әдісі және т.б.) қолданылуы мүмкін. Әдістер дербес амалдарға, тәсілдерге ажыратылады және реттеу жүйесінің неғұрлым жылжымалы, өзгермелі элементтері болып табылады. Мысалы, салық салуда - салықтардың мөлшерлемелері, салық салу жөніндегі жеңілдіктер мен санкциялар; табыстарды, мүлікті, активтерді мағлұмдамалау, аванстық төлем және басқалары; бюджеттен қаржыландыру кезінде - шығыстарды нормалау, қаражаттардың пайыздық аударымдары, бюджет тапшылығын қаржыландырудың әдістері, бюджет артығын пайдалану және т.б.
Мемлекеттік қаржылық реттеу проблемасының екінші жағы бюджеттен қаржыландыруды пайдалану тиімділігінің дәрежесі болып табылады.
Валюталық, қаржылық реттеудегі негізгі әдістер мыналар болып табылады: валюта бағамы, ақшалай капиталға пайыздық мөлшерлемелер, халықаралық төлем қаражаттары мен бағалы қағаздардың бағамдары, валюталық тәуекелдерді сақтандырудың сан алуан әдістері.
Реттеудің ішкі шаруашылықтық түрінде коммерциялық немесе шаруашылық есеп, қаражаттарды нормалау әдістері, қаржылық қорларға аударылатын аударымдардың нормативтері және оларды пайдалану қолданылады.Сонымен бірге экономика мемлекеттік қаржылық ықпал жасаудың бәрін тегіс қамти алмайды. Ол, әдетте, өлшеулі және экономиканы реттеудің қосымша нысандары мен әдістерін қажет етеді.
Мемлекеттік сатып алуда мыналар әдістер болып табылады: ашық конкурс, жабық конкурс,багалы ұсыныстардың, бір дереккөзден, ашық тауар биржалары арқылы сұрау салуын пайдалана отырып жеткізушіні таңдау.
Қаржылық реттеу жүйесінің элементтері - түрлері, нысандары, әдістері қабылданған бағытта экономиканың үйлестірілген тұрақты дамуын қамтамасыз етуге жәрдемдесуі тиіс. Рынок жағдайларында реттеудің жанама әдістеріне көп көңіл бөлінеді.
Мемлекет шаруашылық үдерістердің барлық қатысушылары үшін қызметтің ортақ шарттарымен ережелерін, қызметтің басым сфералары үшін олардың преференциалдықтарын (жеңілдіктерін) белгілейді; бұл салықтар, олардың мөлшерлемелері, қаражаттар аударымдарының мөлшерлемелері, субвенциялар, жеңілдіктер, тарифтер, тіркелген бағалар, ақша-кредиттік, валюталық, кедендік және әлеуметтік реттеудің нормативтері. Ықпал жасаудың осы негізгі индикаторларының негізінде сұраным мен ұсыным сәйкестігінің сипатымен ұсынылатын реттеудің қайталама, рыноктық-бағдарланған элементтері қалыптасады: еркін бағалар, кредиттер үшін пайыздық мөлшерлемелер, валюта бағамы, түрлі қорларды қалыптастырудың және шаруашылық жүргізуші субъектілерде оларды пайдаланудың нормативтері.
Алайда реттеудің жанама элементтерінің іс-әрекеті әсіресе дамудың белгіленген курстан едәуір ұнамсыз ауытқулары кезінде мемлекет тарапынан тура, директивалық әдістермен толықтырылуы мүмкін.
Қолданылатын элементтер - реттеуіштер бірыңғай экономикалық механизмде күрделі өзара байланыста іс-әрекет етеді; сондықтан мемлекет қаржылық, ақшалай-кредиттік саясатты белгілей отырып, қоғамның экономикалық жағдайы мен әлеуметтік жай-күйін мұқият ескеруі және экономикалық-әлеуметтік мүдделерге ықпал етудің белгілі бір түрлерін, нысандарын және әдістерін таңдау кезінде қоғамдық дамудың стратегиялық және оперативтік мақсаттарын дұрыс анықтауы тиіс.
Дереккөздер
Санат:Қаржы Санат:Экономика
IC 4063
IC 4063 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 2146202.
Сыртқы сілтемелер
IC 4063 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Дирси-Рейс
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 416 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 88,4 км² шамасында. Халық тығыздығы — 16 адам/км².
Тарихы
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Лекэй-Яга
Лекэй-Яга — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пуучи-Яга өзенінің оң жағалауынан 33 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Новоникольский ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)
Новоникольский ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Новоникольское, Новоалександровка, Трудовое ауылдары кіреді. Орталығы – Новоникольское ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1798 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Торре-де-Хуан-Абад
Торре-де-Хуан-Абад (Torre de Juan Abad) — Испаниядағы қала. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Сьюдад-Реаль провинциясының құрамына кіреді.
Қалмаққырған
Қалмаққырған — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Кеңесту ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Торре-де-Хуан-Абад
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1240 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 399.73 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сьюдад-Реаль елді мекендері
Қалмаққырған
Географиялық орны
Аудан орталығы — Шұбарқұдық кентінен солтүстік-шығысқа қарай 22 км-дей жерде.
Обор
Обор (Aubord) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Гар департаментінде орналасқан. Ним округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,42 км² шамасында.
Рахат Құсайынұлы Қосбармақ
Рахат Құсайынұлы Қосбармақ (1972 жылы туған, Бейнеу ауданы,Қызыләскер ауылы ) – журналист, 2006 жылдан Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі.
Обор
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2396 адамды құрады. Халық тығыздығы — 254,35 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қалмаққырған
Транспорты
Елді мекен арқылы Атырау-Қандыағаш темір жолы, Ақтөбе-Атырау-Астрахан тас жолы өтеді.
Екілік іздеу (Бинарлық)
Екілік (Бинарлық) іздеу - Сұрыпталған массив элементтерінің классикалық алгоритмделініп ізделінуі. Яғни, х қатарының у берілген санын немесе бөлімін табу үшін, оны жақындаған сайын екіге бөліп отыру болып табылады.
Қалмаққырған
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 183 адам (105 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 295 адамды (170 ер адам және 125 әйел адам) құрады.
Екілік іздеу (Бинарлық)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Математика Санат:Ақпараттану
Рахат Құсайынұлы Қосбармақ
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Қалмаққырған
Дереккөздер
Санат:Темір ауданы елді мекендері
Қола дәуіріндегі Шығыс Қазақстан
Дереккөздер
Санат:Тарих
Paleolitikum
Обор
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Окша (Кишня тармағы)
Окша (Вакша) — Ресейдегі өзен. Рязань облысы,Тамбов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кишня өзенінің сол жағалауынан 9,4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Рязань қаласынан Проня өзенін қоспағанда, Копоново ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Имола
Имола  (Imola) — Италиядағы қала, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Болонья провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 67300 адамды құрайды (2007). Алып жатқан жер аумағы 204.96 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Делетт
Делетт (Delettes) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Сент-Омер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,69 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62265, пошта индексі — 62129.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1126 адамды құрады. Халық тығыздығы — 76,65 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
640 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:640 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:640 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Кзылсай
Кзылсай (Кызылсай) — Ресейдегі өзен. Орынбор облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кара-Унгур өзенінің оң жағалауынан 1 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Урал өзені Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орынбор облысы өзендері
Передел (Яд тармағы)
Передел — Ресейдегі өзен. Владимир облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яда өзенінің сол жағалауынан 6,4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Клязьма Владимир қаласынан Нерль өзенін қоспағанда Ковров қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыден Еділге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Флювиогляциал шөгінділер
ФЛЮВИОГЛЯЦИАЛ ШӨГІНДІЛЕР (лат. fluvіus — ағын, тасқын, glacіes — мұз) — еріген мұз сулары тасқынынан жиналған шөгінді тау жыныстары. Флювиогляциал шөгінділер малта, қиыршық тастардан, жұмыр тасты құмнан, құмдақтан, саздақтан және саздан тұрады. Ол баяу іріктелген, түйірлері қырлы, минералдық құрамы әр түрлі, қиғаш қабатты болып келеді, көне мұзбасу аймақтарында мол тараған. Орналасу типіне байланысты: интрагляциалды (мұздықтар ішінде), перигляциалды (мұздыққа таяу) болып бөлінеді. Бастапқысы оз және друмлиндер сияқты аккумуляц. рельефті, кейінгісі зандрларды қалыптастырады. Флювиогляциал шөгінділер морена бетінде, арасында және түбінде шоғырланады. Мұз басқан аймақтан алыстаған сайын Флювиогляциал шөгінділер құрамында ұсақ түйірлі материалдар молая түседі. Флювиогляциал шөгінділер жол құрылысында бетон толтырғышы ретінде кеңінен пайдаланылады. Флювиогляциал шөгінділер жер асты сулары көп жиналады.
Санат:Химия Санат:Терминология
Руевци (Габрово облысы)
Руевци (Руевци) — Болгариядағы ауыл. Габрово облысына қарасты Трявна қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5367. ЕКАТТЕ коды — 63210.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Габрово облысының елді мекендері
Тітіркенгіштік және қозғалыс
Тітіркенгіштік (сезімталдық) - бұл ағзаның сыртқы әсерге сәйкес жауап қайтару кезіндегі тірі ағзалардың жалпыға бірдей қасиеті. Жарық, жылу, ылғал, газ құрамы, дыбыс, химиялық заттар және т. б. тітіркендіргіш бола алады. Тітіркендіргіш әсеріне біртұтас ағза ғана емес, сондай-ақ жеке мүшелер, ұлпалар мен жасушалар да жауап қайтарады. Сонымен бірге тітіркендіруге әсер ету көп жағдайда қозу күшіне сай келе бермейді. Мысалы, көлденеңжолақты бұлшықетті аздап тітіркендіруден күшті жиырылу болуы мүмкін. Тітіркенгіштік өсімдікте әр түрлі жолмен пайда болады. Мысалы, шолпан шыбынжұттың жапырақтары ұзын тісшелері бар екі жақтаудан құралған. Жактаулардың әрқайсысында сезімтал қылқандары бар. Бунақдене сол қылканға тиіп кетсе, жапырақ тақташасы кітап беттері тәрізді беттесіп, олжасын қатты қысады.
Өсімдіктер мен жануарлардың тітіркенгіштіктерінің әрекетіне жауап қайтаратын осындай қозғалыстар таксис (taxis - орналастыру, реті бойынша орналастыру) деп аталады. Ағзаның химиялық заттар (тұздар, қышқылдар, т. б.) әрекеті - хемотаксис деп аталады. Ал ағзаның қоршаған ортаның езгерісіне жауабы - термотаксис, ағзаның жарық деңгейіне жауабы - фототаксис деп бөлінеді.
Хемотаксис
Хемотаксис жағымды және жағымсыз деп те бөлінеді. Егер кимыл тітіркендіргіштің жағымды ықпалына қарай бағытталса, онда хемотаксис жағымды болады. Егер амебасы бар себіндіге қант кристалдары салынса, онда амебалар осы зат концентрациясының көп жағына қарай қозғалады. Ал егер қанттың орнына тұз түйіршіктері салынса, онда амебалар тұз концентрациясының аз жағына қарай қозғала бастайды. Бұл - жағымсыз хемотаксис.
Тропизм
Тропизм (tropos - бұрылыс, бағыт) - бұл өсімдіктердің немесе олардың мүшелерінің тітіркендіргішке бағыттала козғалуы. Бұған өсімдіктің Күнге қарай бағытталып жоғары карай өсуі - гелиотропизм, тамырлардың жер ортасына қарай төмен бағытталуы - геотропизм мысал бола алады. Өсімдік бұдан басқа жарық көзіне бағытталып өсе алады. Мәселен, егер өсімдік өскінін жарық көзіне таяу орналастырса, біраз уакыттан соң сабағы - жарыққа, ал тамырлары карама-қарсы жаққа қарай иіледі.
Настийлер
Настийлер - бұл есімдіктің тітіркендіргіштік формасы, мұнда козғалыс бағыты өсімдік күйіне қарай анықталады. Мысалы, ұяңқыны (мимоза) дірілдетіп, түрткілесе, өсімдік жапырақтарын және бүйір еркендерін жиыстырып алады, бұл құбылыс сейсмонастий деп аталады. Тәулік бойы гүл күлтесін мезгіл-мезгіл ашып-жабатын басқа да өсімдіктер бар. Бунақденеқоректі өсімдіктер жапырактарының қозғалысы да настиге негізделген.
Рефлекстер
Жануарлар тітіркенгіштігі рефлекстер түрінде пайда болады. Жүйке қозуы нейроннан нейронға жалғама (синапс) арқылы беріледі. Жалғамалардың арнаулы селбестіргішті көпіршіктері болады. Рецепторларға дабыл берілген кезде селбестіргішті (норадреналин, ацетилхолин, т. б.) көпіршіктер жарылады да көршілес жасушаны қоздырады немесе тежейді. Жүйке қозуы міне осылай беріледі.
Сүтқоректілер және адамда шартсыз және шартты рефлекстер тітіркенудің белгілі түріне жауап қайтару болып саналады. Шартты рефлекстер үнемі өзгеріп тұратын өмір сүру жағдайларында оларды мінез-құлық әрекетін анықтайды.
Сен (Иль және Вилен)
Коммунаның INSEE коды — 35248, пошта индексі — 35610.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 483 адамды құрады. Халық тығыздығы — 47,12 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Рюмлинген
250px|thumb|Картада орналасуы Рюмлинген (Rümlingen) — Швейцарияның Базель-Ланд кантонында орналасқан коммуна. Зиссах округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 347 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.28 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2859, пошта индексі — 4444.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Базель-Ланд елді мекендері
УЕФА Кубок иелері кубогының финалы 1962
1961/62 жылғы Футболдан УЕФА Кубок иелері кубогының финалдық ойыны.
Сілтемелер
Санат: УЕФА кубок иелері кубогының финалдары Санат:Атлетико Мадрид ФК ойындары Санат:Фиорентина ФК ойындары Санат:1962 жылғы футбол
Ночевала тучка золотая
Ночевала тучка золотая - Анатолий Игнатиевич Приставкиннің өз өмірбаяндық хиқаят. Алғаш рет 1987 жылы «Знамя» журналында жарық көрді. Бір неше жыл өткен соң ол 30 астам тілдерге аударыған. Ал ҚСРОдағы жалпы басылым 4 500 000 данаға дейін жеткен. Хиқаят – трилогияның бөлігі, оның ішінде сондай-ақ «Солдат и мальчик» және «Кукушата» хиқаяттары жатады. Шығармада соғыс жылдарындағы балалық шақ, қорғансыздық, Сталиннің кезіндегі халықтардың жер аудару тақырыптары қозғалады. 1988 жылы Приставкин «Ночевала тучка золотая» хиқаяты үшін ҚСРОның мемлекеттік сыйлығының иегері болды. Хиқаяттың аты – М.Ю. Лермонтовтың таңымал өленінің бірінші жолы.
Анкора (Каминья)
Анкора (Каминья) (Âncora (Caminha)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Виана-ду-Каштелу округінің құрамына кіреді. Каминья муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Ночевала тучка золотая
Мазмұны
1944 жыл. Балалар үйінде туған егіз - ағайынды Колька және Саша Кузьминдер («Кузьменыши»), кавказ жерлерін иегеруге жіберілген жоғарғы сынып оқушыларының еңбек отарына қосылуын шешеді.
Анкора (Каминья)
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Минью-Лима экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 058 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,76 км² шамасында. Халық тығыздығы — 183,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері
Ночевала тучка золотая
Мазмұны
Балалар алқапта кетіп бара жатқандарында оларға шешен салт аттысы шабуыл жасайды. Алхузур өлтіруден айнытады. Осыдан кейін олар ағайынды ретінде саналып, «қан араласы» ырымын жасайды. Оларды ұстап алып, әр түрлі ұлт өкілдері тұратың, балаларды уақытша жайғасыратын мекемеге жібереді. Балалар мекемесін бақылап тұратын әскерер кейбір ұлт өкілдеріне қиысе қарайды. Колька және Алхузур ағайынды болып, өздерін «Кузьменышар» деп санайды. Сөйтіп оларды басқаларымен қоса Чечнядан кететін пойызға отырғызады...
Пайдаланған әдебиеттер
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%8F
Санат:Алфавит бойынша әдеби шығармалар
Таспа
Таспа (Таспашөп, Сеңгірлек, (Astragalus) – бұршақ тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін, бұта, бұташық өсімдіктер туысы.
Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 3 мыңға жуық түрі бар. Бұдан малдың жеуіне жарайтындары — 70 шамалы. Соның ішіндегі бастылары: ақбас жоңышқа, қоңырау, тарбақ, ақтаспа, арам жоңышқа, сиыр жоңышка, түлкімасақ, ақшатай, сортаспа, кендірмасақ, таутаспа, сұлы масақ, қасқыр масақ, тарбақай, леман, жіп таспа, сабын таспа, ақ тікен, ала таспа, май таспа және тағы басқалар.
Қазақстанның барлық өңірінде кездесетін 314 түрі белгілі. Қазақстанда Таспаның 75 түрі эндемиктер, 11 түрі өте сирек кездеседі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Шалғынды далада, шөлді жерлерде, қиыршық тасты тау баурайында, құлама топырақ шөгіндісінде өседі. Биіктігі 15 – 100 см, сабағы түзу, түкті. Жапырағы сыңар қауырсын пішіндес. Тостағанша жапырақшалары түтік не қоңырау тәрізді. Гүлі сары, қызыл, ақ, кейде сарғыш түсті, олар шашақ, көбінесе масақ немесе шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – бұршақ, екі, кейде бір ұялы. Таспаның көпшілік түрі – мал азықтық және дәрілік өсімдіктер, біраз түрі қолдан егіледі. Құрамында алкалоид, глюкозид не сапонин болады, улы түрлері де бар.
Геодезияда – сызықтың ұзындығын тұрған орнында өлшеуге арналған геодезиялық аспап. Таспаны болаттан немесе ені 15 – 20 мм, қалыңд. 0,3 – 0,4 мм және ұзындығы 20 – 50 м, кейде 100 м-ге дейін жететін инвардан жасайды. Өлшеу дәлдігі жер бетінде тікелей бөлу кезінде 1:1000-нан 1:3000-ға дейін, өлшеудің басқа әдістерінде 1:20000 және одан жоғары болады.
Дереккөздер
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Блерим Джемайли
Блерим Джемайли (Blerim Džemaili, мак. Блерим Џемаили, Blerim Xhemajli; 12 сәуір, 1986, Тетово) — швейцариялық футболшы, «Болонья» мен Швейцария құрамасының жартылай қорғаушысы.
Ұлттық құрама сапында 2006 жылдан бері ойнап келеді. Үш әлем чемпионатына (2006, 2014, 2018) және 2016 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.
Жетістіктері
Наполи
Сілтемелер
Санат:Швейцария футболшылары Санат:Наполи ФК ойыншылары Санат:Галатасарай ФК ойыншылары Санат:Швейцария Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Торино ФК ойыншылары Санат:Парма ФК ойыншылары Санат:Болтон Уондерерс ФК ойыншылары Санат:Болонья ФК ойыншылары Санат:Цюрих ФК ойыншылары Санат:Дженоа ФК ойыншылары
Тастөбе
Тастөбе сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
Мэтт Миазга
Мэттью «Мэтт» Миазга (Matthew Miazga; 19 шілде 1995 жыл, Клифтон, АҚШ) — америкалық футболшы, АҚШ Ұлттық футбол құрамасы мен "Челси" клубының қорғаушысы. 2017, 2019 жылдары КОНКАКАФ Алтын кубогына қатысты.
Польшаның 18 жасқа дейінгі құрамасында ойнаған. 2012 жылдан бері АҚШ-тың түрлі жастағы құрамаларында ойнап келеді.
Командалық
«Нью-Йорк Ред Буллз»
«Витесс»
Халықаралық
АҚШ
Сілтемелер
Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:АҚШ футболшылары Санат:Польша футболшылары Санат:Нью-Йорк Ред Буллз ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары Санат:Витесс ФК ойыншылары Санат:Нант ФК ойыншылары Санат:Рединг ФК ойыншылары Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары
Жүзді құрал
Жүзді құрал (Лезвийный инструмент) — кескіш жиектер, тістер, пышақтар және т.б. түріндегі кесу бөлшектері бар кескіш құрал.
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Ле-Пон-де-Монвер
Ле-Пон-де-Монвер (Le Pont-de-Montvert) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Лозер департаментінде орналасқан. Флорак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 90,25 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 48116, пошта индексі — 48220.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лозер департаментінің коммуналары
Ермұханбет Омарұлы Омаров
thumb|Ермұханбет Омарұлы Омаров Ермұханбет Омарұлы Омаров (1950 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы Талғар ауданы Шеңгелді ауылында туған) - мемлекеттік қайраткер. Қазақ.
Қазақ Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылық институтының агрономдық факультетін бітірген (1976), ғалым агроном. Ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаты (2006). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстанның Жаркент шатқалында қант қызылшасының көшірілмейтін дәнін себудің уақыты мен тәсілдері».
«Жерұйық өлке» кітабының авторы (2003).
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2004-2009).
1968-1970 жылдары - Кеңес әскерінің қатарында қызметте. 1971 жылдың қаңтар айынан - Алматы автожөндеу зауытының слесарі. 1971 жылдың қыркүйек айынан - Қазақ Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылық институтының студенті. 1976 жылдан - Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Балтабай темекі кеңшарының бригадирі, аға агрономы, бөлім бастығы. 1981 жылдан - Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Балтабай ауылының халық депутаттары кеңесі аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1985 жылдан - Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы «Талғар» кеңшары партия комитетінің хатшысы. 1986 жылдан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, ауылшаруашылығы және азық-түлік өндірісі бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1990 жылдан - Алматы облысы Агроөндіріс комитетінің өндіріс басқармасы төрағасының бірінші орынбасары. 1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің жер қатынастары және жер құрылысы комитетінің төрағасы. 1996 жылдан - Алматы облысы әкімінің орынбасары. 1998 жылдан - Алматы облысы Панфилов ауданының әкімі. 2004 жылдан - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты, Аграрлық мәселелер комитетінің мүшесі.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.
«Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Тыңға 50 жыл» (2006), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астанаға 10 жыл» (2008) медальдарымен марапатталған.
Әскери атағы - запастағы подполковник.
Үйленген. Жұбайы - Омарова Бижамал Асылханқызы (1955 жылы туған), инженер-технолог болып жұмыс істеген. Қызы -Динара (1979 жылы туған), қаржыгер; ұлы - Дәурен (1982 жылы туған), қаржыгер.
Дереккөздер
Санат:1 қаңтарда туғандар Санат:1950 жылы туғандар Санат:Талғар ауданында туғандар Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары Санат:Қазақстан агрономдары Санат:Нұр Отан мүшелері Санат:Еңбекшіқазақ аудандық атқару комитетінің төрағалары Санат:Панфилов ауданының әкімдері Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары Санат:Астана медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан подполковниктері
Дилан және Коул Спроус
Дилан Томас Спраус және Коул Митчелл Спраус (Dylan Thomas Sprouse & Cole Mitchell Sprouse; 4 тамыз 1992, Ареццо, Италия) — америкалық актерлер. «Зак пен Кодидің Балғын Өмірі» және «Зак пен Коди палубада» сериалдарынан танымал болды.
Өмірбаяны
Егіздер Ареццо деген итальян қаласында дүниеге келген. Бұл қалада ата-анасы ағылшын тілінен сабақ берген. Әкесінің аты – Мэттью Спроус, ал анасының аты – Мелани Райт. Дилан Коулдан 15 минутқа үлкен.
4 ай өткеннен кейін, отбасы АҚШ-қа оралды. 1997 жылы ата-анасы ажырасты. Қазіргі таңда, егіздер әкесімен және өгей шешесімен бірге тұрады.
Жеке өмірі
Ағайындылар Лос-Анджелес қаласында тұрады. Дилан мен Коулдың жансүйер актері – Адам Сэндлер. 2010 жылдың ортасына таман, Дилан «Sprouse Arts» деген желі ашты, ал 2011 жылдың ортасында Коул "Cole Sprouse Photography" деген желіні жарыққа шығарды.
2010 жылы егіздер Нью-Йорктағы университетке түсті. Бірақ, қазір олар Лос-Анджелес қаласындағы «Gallatin School of Individualized Study» мектебінде білім алуда.
Sprouse Bros
2005 жылы Коул мен Дилан «Sprouse Bros» деген сауда таңбасын ашты. Бұл сауда таңбасында жасөспірімдерге арналған киімдер шығарылады. 2008 жылы бұл жұмыс тоқтатылды. Егіздер түскен сериалдардан кітаптар жазылған.
Циклдену
Циклдену (Зацикливание; cycling) — программаның орындалу барысыңда шексіз қайталанудың (циклдің) пайда болуы. Мұндай циклден шығу үшін компьютер операторының программаны еріксіз үзуі.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Георгий Михайлович Порошин
Георгий Михайлович Порошин (1942, Теміртау қаласы), СШ-і (1975), (1975 ж.жоғары қиындықтағы жорықтарды соның ішінде 4-ші категория жорықты басқарған, 5-ші қиындық категория (1971- 72, 1974-75). ең жақсы туристік сапарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (Памир, 1970, 1974-75). Бүкілодақтық жарыстарда 4-ші орынға ие болған (1975 Орталық Памир).
Дереккөздер
Санат:Туристер
Мемлекет иелігінен алу
Мемлекет иелігінен алу - шаруашылық жүргізуші субъектілерді тікелей басқару атқарымдарын мемлекеттен жеке немесе заңды тұлғаларға ішінара немесе толық (соның ішінде жекешелендіру жолымен де) беру.
Әкімшілдік-әміршілдік экономикадан нарықтық экономикаға көшудің, тауар өндірушілердің дербестігін нығайтудың, нарықты тауарлармен (қызметтермен) молықтырудың, тауарлардың сапасын арттырудың мемлекеттік кәсіпорындардың монополизмін жоюдың маңызды бағыты ретінде қаралады.
Қолданыстағы зандарға және жекешелендіру бағдарламасына сәйкес жүзеге асырылады.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Григорий Гарегинович Агабабян
Григорий Гарегинович Агабабян (Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան; 1911—1977) армян кеңес архитекторы.
Армян КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1961). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Ереван политехикалық институтының құрылыс факультетін бітірген (1937). 1950-59 ж. Ереван қаласының бас архитекторы, архитектура және құрылыс жөнідегі Мемлекеттік комитетінің төрағасы болған. Еревандағы Чаренц атындағы мектептің (1948), тоңазытқыш, (1950), орталық жабық базардың (1952), Раздан көпірінің (1956) авторы.
Дереккөздер
Санат:Армения тұлғалары Санат:Сәулетшілер
Желтоқсан көшесі (Алматы)
Желтоқсан көшесі. Көшеге әлемдік маңызы зор оқиға - алып империя - КСРО-ның ыдырауына себеп болған Қазақстандағы демократиялық қозғалыстың басы - Желтоқсан оқиғасының атауы (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 №15/398 шешімі) берілген. Бұл саяси оқиға 1986 жылдың 16-18 желтоқсанында осы көшемен жалғасып жатқан Жаңа алаңда (қазіргі Астана алаңы) болған. Желтоқсан көтерілісіне түрткі болған жағдай ұзақ жылдар Қазақстанды басқарған Дінмұхамед Қонаевтың орнына Орталықтың өкілі - Геннадий Колбиннің келуі болды.
Көше қаланың солтүстігінен оңтүстігіне қарай 2-Алматы темір жол станциясынан басталып, әл-Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше Алмалы және Медеу аудандарын қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Кешенін ұзындығы - 6400 метр.
Тектоникалық және шөгінді үңгірлер
thumb|250px|Үңгір thumb|250px| left| Катерлох үңгірі [[Австрия.]] thumb|200px|Үңгір Тектоникалық және шөгінді үңгірлер. Тектоникалық үңгірлер гипс сияқты ерігіштігі жоғары қабаттардағы минералдардың еруінен пайда болады. Бұл жыныстар омырылып сынады және кесек-кесек болып құлайды. Тектоникалық үңгірлер - о бастағы қалпынан өзгерген туынды үңгір. Дегенмен, олар да эрозияға ұшырайды. Шөгінді үңгірлер үлкен гранит тастардың үйінділерінен құралады. Оларың астынан қатты ағыстар ағып жатады. Су қойтастарды қоршаған лайсаң мен ұсақ тастарды шайып әкетеді де, тастардың айналасындағы шұңқырды бос қалдырады. Кейбір шөгінді үңгірлерге үлкен қойтасар болады. Сол қойтастар суды төменгі аңғарға қарай бұрады. Біраз уақыт өтіп, су жеткілікті түрде аққаннан кейін үңгір біршама кеңейеді. Шөгінді үңгірдің дәлізі ағыс жолымен бірге жалғасады.
Дереккөздер
Санат: Табиғат Санат: Үңгірлер
Қазақстан климаты
нобай|540x540 нүкте|Қазақстан үшін Коппен-Гейгер климаттық классификация схемасы Кең байтақ Қазақстан жерінде оның географиялық орнына (яғни атмосфералық ылғалдықтың негізгі көзі – мұхиттардан тым шалғай орналасуына) және жер бедерінің сипатына байланысты қуаң континенттік климат қалыптасқан. Басқа кез келген аумақты аймақтар сияқты республика климатына да радиациялық және циркуляциялық факторлар кешені ерекше әсер етеді.
Радиация
Қазақстан аумағы үстінде бүкіл жыл бойы жоғары қысымды ауа қабаты үстемдік етеді, ал оған көршілес аймақтарға (солт., батыс және оңт.) төм. қысымды қабаттар тән келеді. Жалпы республика аумағының көпшілік бөлігінде антициклондық ауа райы басым. Сондықтан мұнда шұғылалы ашық күндер ұзақтығы жылына солт-тен оңт-ке қарай 2000 сағ-тан 3000 сағ-қа дейін артып отырады. Жылына солт-те 120, оңт-те 260 күн ұдайы ашық болады, бұлтты күндер саны тиісінше 60 күннен 10 күнге дейін (Балқаш ойысында) кемиді. Міне, осылардың нәтижесінде жиынтық радиация мөлшері де солт-тен оңт-ке қарай 4200-ден 5500 МДж/м2-ге дейін біртіндеп артады. Сол сияқты төсеніш беттің (жер бетінің) сәуле қайтару қабілетіне байланысты сіңірілетін радиация мөлшері де оңт-ке қарай бірқалыпты көбейеді. Сәуле қайтару қабілетін қыста тұрақты қар жамылғысы қалыптасқанда ең жоғары мәніне 70 – 80%-ға жетіп, жазда көпшілік жерде 20 – 30%-ға дейін төмендейді. Радиацияның жылдық тиімді сәулелену мәні солт-те 1500-ден оңт-те 2100 МДж/м2-ге дейін өзгереді. Теріс мәнді радиациялық баланстың маусымдық ұзақтығы солт-те 3,5 – 4,5 ай (қараша – наурыз), оңт-те – 1 ай.thumb|[[Дала Батыс Қазақстан]]Қазақстанда жылудың булануға жұмсалатын жылдық шығынының мөлшері солт-тен оңт-ке қарай 630-дан 420 МДж/м2-ге кемиді. Шөлді өңірдің қуаңшылық маусымында жылудың көп мөлшері турбулентті жылу алмасуға кетеді. Тек топырақтың көктемгі ылғалға қаныққан кезінде, сол сияқты көгалды жерлерде буландыруға кететін жылу мөлшері ауаны турбулентті жылу алмасу жолымен қыздыратын жылу шығынынан артық болады. Жазғы шұраттық құбылыс, яғни булану есебінен күндізгі ауа температурасының қала төңірегіне қарағанда төменірек болуы Алматыда жақсы байқалады. Радиация мен жылу балансының өзгерісі ауа температурасын өзгертеді. Қаңтар айының орташа температурасы Қазақстанның солт. және шығыс аудандарындағы – 18°С-тан оңт. аудандарында 3°С-қа дейін көтеріледі. Шілденің орташа температурасы бұл аудандарда тиісінше 19°С-тан 28 —30°С-қа дейін. Қазақстанның солт.-шығысында климаттың континенттігі тым жоғары, бұл өңірде қаңтар мен шілденің орташа температурасының айырмашылығы 41°С-қа жетеді. Оңт. аудандарда 10 ай бойы орташа тәуліктік температура 0°С-тан жоғарырақ болады. Республиканың солт-нде қыс ұзақ, қарлы әрі суық, аяз кей уақыттарда –45°С-тан –50°С-қа жетеді. Жазы қоңыржай жылы, қысқа, кейде ауа температурасы 35°С-тан 45°С-қа дейін қызуы мүмкін. Көктемнің соңғы үсігі шілдеде, ал күздің ерте үсігі тамыздың аяғында түсуі мүмкін.
Қазақстанның оңт. аудандарының қысы жұмсақ. Бұл өңірдің қыс айларында жиі-жиі қайталанатын жылымық құбылысы кезінде ауа температурасының ең жоғ. деңгейі 15 – 20°С-қа дейін көтеріледі. Соған қарамастан мұнда кейбір күндері –30 – 35°С, тіпті –40°С-тан да төмен аяздар байқалады. Республиканың қиыр оңт-нде көктемгі соңғы үсік сәуірдің аяғында, алғашқы үсік қыркүйектің 2-жартысында түсуі ықтимал. Оңтүстік Қазақстанның таулы өңірінен тыс бөлігінде жаз тым ыстық әрі ұзақ. Кейбір жылдары ауа температурасы 45 – 47°С-қа, топырақтың беткі қабаты 70°С-қа және одан да жоғары қызуы мүмкін. Күн энергиясының мұншама көп қоры Қазақстан аумағында гелиоэнергетиканы дамытуға мүмкіндік береді.
Атмосфера айналымы
Қазақстан жері қыс маусымында Сібір антициклонының тармағы мен жаз айларында азорлық антициклондық ядросының ықпалына жиі ұшырап отырады. Осыған байланысты республиканың солт-нде оңт.-батыс және батыс, ал жазда солт.-батыс бағыттан соғатын жел басым келеді. Қазақстандағы атмосф. процестер Солт. жарты шардың Атлантика – Еуразия секторының 3 ірі аумақты айналымы ықпалымен қалыптасады. Егерде циклондар мен антициклондардың алмасу жолдары ендік бағытпен өтсе, онда ол ендік бағыттағы айналым делінеді. Ендік бағыттағы айналым кезінде Қазақстанның көпшілік бөлігінде жауын-шашынның мөлш. кеміп, ауа температурасы жоғарылайды. Еуропалық айналым кезінде республикаға суық ауа массаларының енуі жиілейді, температура шұғыл төмендейді, жауын-шашын молаяды, жел күшейеді. Сібірлік айналымда – оңт-тен тарайтын жылы ауа массалары ұлғайып, ауа температурасы жоғарылайды, жауын-шашын кемиді. Республика климатының қалыптасуына оның жер бетінің әр тектілігінің де әсері болады. Қазақстандағы атмосф. циркуляциялық процестерге оңт. және оңт.-шығыстағы тау жүйелері (биікт. 4000 – 5000 м-лік) мен Каспий және Арал т-дері сияқты су айдындары да ықпалын тигізеді. Табиғи кедергі саналатын тау жүйелері атмосферадағы ендік бағыттағы шептік белдемін солт.-шығыс бағытқа қарай ойыстырып, ауа массасының заулама ағынын күшейтеді. Осы ауа массасы сонымен бірге тау бөктеріндегі жергілікті климатты қалыптастырушы тау аңғарлық ауа айналымын тудырады. Қазақстанның таулық және тау етегіндегі өңірлерінің термиялық режимі жапсарлас жатқан жазықтар жағдайына қарағанда мүлдем басқаша келеді. Таудағы температура жазық жердегіден төмен келеді. Тау беткейлері төңірегіндегі ауа қабатының радиациялық салқындауынан және беткеймен төмен қарай ойысқан ауаның жылынуынан таулы аудандарда температураның ауытқу амплитудасы кеміп, температура инверсиясы (жалпы биіктікке байланысты ауа температурасының көтерілуі) қалыптасады. Инверсия қыс маусымында неғұрлым күштірек қалыптасады. Тау жоталарына жақындаған сайын тік бағыттағы ауа ағыны күшейіп, жауын-шашын шұғыл артады. Орташа жылдық жауын-шашын мөлш. жазықта 100 – 200 мм болса, тау бөктерінде 500 – 600 мм-ге дейін артады. Жазық өңірлерде жылдық жауын-шашынның максимумы жаз айларында, ал тау бөктерінде жылына 2 рет (наурыз – сәуір және қараша – желтоқсан) байқалады. Су айдындары бриздік айналымды тудырады, ол құрлықта ондаған километрге ғана таралады. Орта ендік бойындағы су айдындарының солт.-шығыс жағалауында жазда жылы ылғалды ауа ағыны үстемдік етсе, оңт.-батыс жағында атмосф. суық серпіліс пайда болады. Бұл құбылысты Арал т. мен Каспийдің солт.-шығыс бөлігінен жиі-жиі байқауға болады. Су айдындарының оңт.-батыс бөлігіне қарағанда солт.-шығысында жауын-шашын 2 – 3 есе көбірек түседі. Аумақты Каспий айдыны климаттың қалыптасуына қыста ғана ықпал жасайды. Керісінше, Арал т. атмосфера айналымына жаз айларында ғана қатысады. Көлемі шағын Балқаш көлінің де атмосфера айналымына және бұлттылыққа тигізетін әсері мол. Қазақстан жеріндегі соғатын желдің орташа жылд. 4 – 4,5 м/с, Каспий т-нің жағалауында 6 м/с-тан астам, ал Жетісу қақпасында соғатын Ебі желінің жылд. 70 м/с-қа жетеді.
Климаттық белдеулер
Қазақстан аумағын 4 климаттық белдеу (орманды дала, дала, шөлейт, шөл) қамтиды.
Далалық климаттық белдем республиканың солт-ндегі біраз аймақты қамтиды. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 – 300 мм, оның 70 – 80%-ы жаз айларына тән. Тұрақты қар жамылғысы 140 – 160 күнге созылады, қардың орташа қалыңд. 30 см-дей. Дүлей желді күндер көп және эрозиялық процестер күшті дамыған. 10°С-тан жоғары ауаның орташа тәуліктік температурасының жылдық жиынтық мөлш. 2100 – 2300°С. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінің ұзақт. 170 – 180 тәулік. Қуаңшылықтың орташа жылдық мөлш. 69 күн. Орманды дала климаттық белдеміне қарағанда қысы және көктемі қысқа, жазы ұзақ, күзі 1 айға жуық (қыркүйектен басталады).
Қазақстанның таулы және тауалды аудандарының термикалық жүргісі оларға іргелес жазықтардың термикалық жүргісінен күрт ерекшеленеді. Әдетте, таулардағы температура жазықтарға қарағанда төмен және де биіктеген сайын температураның амплитудасы азаяды (кемиді). Сонымен қатар тауалды және таулы белдемдерде қыста, негізінен, радиац.-орограф. инверсиялар дамыған. Оған тіктеме бойынша ауа температурасының кері жүрісі мәжбүрлейді, яғни белгілі бір биіктікке дейін температура өседі. Мыс., Тянь-Шань тауларында қаңтардағы орташа инверсия теңіз деңгейінен 1300 – 1500 м биіктікке дейін таралады, одан биікте ауаның қалыпты үлестірімі қалыптасады, яғни биіктеген сайын ауаның температурасы төмендейді. Батыс Алтай тауларында көбінесе инверсиялық қабаттың жоғ. шекарасы теңіз деңгейінен 700 – 900 м биіктікте жатады, алайда таулы қазаншұңқырларда инверсиялық қабат жоғары орналасады. Жылы жарты жылдықта мұнда климаттың жергілікті ерекшеліктері айқын көрініске ие – таулық-аңғарлық айналым және фен секілді жылы желдер, олар ауа температурасының тәуліктік жүргісіне өзіндік сипат енгізеді. Тау беткейлерінің биіктігі мен экспозициясы, бедердің тілімдену сипаты, тау аңғарларының тереңдігі мен ені, олардың өзара орналасуы және бірқатар өзге де факторлар мұндағы әр түрлі микроклиматтар мен жергілікті термикалық жағдайлардың өзіндік ерекшеліктерінің қалыптасуына жағдай жасайды.
Каспий және Арал т-деріндегі, Балқаш, Зайсан, Теңіз және бірқатар өзге де көлдер секілді ірі су нысандарының ауа температурасының жүргісіне әсері негізінен жылдың жылы кезеңінде байқалады. Ол әсер көбінесе бриздік айналым әрекетінің шеңберімен шектеледі.
Өсімдіктердің жылумен қамтамасыздығы, жалпы алғанда, оңт-тен солт-ке қарай нашарлайды. Мыс., егер Қазақстанның қиыр оңт-нде ауаның орташа тәуліктік температурасының жиынтығы, ауаның орнықты температурасы +10°С-тан жоғары кезеңде, 4200°С-тан асады, ал солт. облыстарда (Солт. Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Ақмола облыстарының солт. бөліктері және Қарағанды облысының солт.-батыс бөлігі) бұл жиынтық 2 есе және одан да көп мөлшерде аз.
Қазақстанда соңғы 50 жылда (1954 – 2003) ауа температурасының өсу үрдісі байқалады. Орташа алғанда, Қазақстандағы ауаның жылдық орташа температурасы жоғарыда көрсетілген кезеңде 1,5°С өскен және өсуі бірқалыпты емес. Орташа жылдық температураның ең үлкен өсімі (2,0 – 2,5°С-қа) Қазақстанның солт.-шығысында (Павлодар), шығысында (Семей) және оңт-нде (Қызылорда) байқалады. Тек Қазақстанның оңт.-батысында (Ақтау) температураның 50 жылдағы өсімі 0,7°С-ты құрады.
Жауын-шашынның жылдық жүргісінде республика аумағының геогр. орнына байланысты елеулі айырмашылықтар байқалады. Солт. Қазақстанда ең мол атмосф. жауын-шашын жазда байқалса, ал оңт. пен оңт.-шығыста – көктемде Қазақстанның солт. жартысында жауын-шашынның жылдық жиынтығының шамамен 70 – 80%-ы жылдың жылы кезеңінде жауады да, оңт-ке қарай жылжыған сайын суық кезеңдегі жауын-шашын мөлшері өсе түседі. Жазда кейбір жылдары оңт-те жауын-шашын 2 – 3 ай бойы жаумайды. Мұндай кезеңдерде жаңбыр тамшылары жер бетіне жетпей буланып кететін «құрғақ» жаңбыр жауады. Жазғы жауын-шашын кезінде күннің күркіреуі жиі байқалады.
Қазақстандағы соңғы 50 жылдағы (1954 – 2003) атмосф. жауын-шашынның өзгеруіндегі жалпы үрдіс оң. Жауын-шашын мөлшерінің ең көп өсуі (50 жылда 60 мм-ден астам) Қазақстанның солт. облыстарында (Қостанай, Павлодар, Ақтөбе) анықталған. Тек Шығыс Қазақстан және Ақмола облыстарындағы жауын-шашын мөлшерінің өзгеру үрдісі теріс болды және бұл жерлерде жауын-шашын мөлшерінің азаюының орташа көрсеткіші 15 – 60 мм-ді құрады. Қазақстандағы жел жүргісі, негізінен, қысымдық-айналымдық жағдайларымен анықталады. Жылдың суық кезінде жел жүргісі, негізінен, Сібір антициклонының батыс сілемі ықпалымен қалыптасады. Осы сілемнің барлық топография карталары бойынша жақсы байқалатын климаттық осінен, қыс айларында республиканың солт-не және оңт-не қарай ауа қысымы төмендейді, ал жер бетіне жақын изобаралар негізінен солт.-шығысқа және оңт.-шығысқа қарай шашырайды. Қыстың барлық жағдайында Қазақстанның басым бөлігінде орталық аудандардан ауа массаларының шеткі облыстарға қарай шашырай ағуы байқалады. Осыған байланысты Қазақстанның батыс бөлігі және Алтайдың кейбір аудандарын есептемегенде, бағыты бойынша қарама-қарсы дерлік басым желдер қалыптасатын екі үлкен белдемдер ерекшеленеді.
Жазда Қазақстандағы жел жүргісі, Еуразияның үлкен бөлігіндегідей күрт өзгереді. Жылдың бұл кезінде қыспен салыстырғанда, ауа массаларының құрлықтың ең шеткі солт. ендіктерінен орталық аудандарға қарай басымдылықпен ығысуы айқын көрініске ие. Жылдың жылы мезгіліндегі ауаның жоғары температурасы және құрлықтың күшті жылынуы, жалпы алғанда, Еуразия аумағындағы бар (қысым) өрісінің айтарлықтай қайта құрылуына әкеп соқтырады. Алайда Қазақстандағы бағыты бойынша басым желдер жаз айларындағы әлсіздігі барысында шашыраңқылығынан туындайды. Жылдың бұл кезінде тымық күндердің көбірек қайталануы байқалады.
Қазақстанның жазық аумағындағы желдің жылдық орташа жылдамдығы жалпы алғанда оңт-тен солт-ке қарай артады (4 – 5 м/с дейін). Желдің төмен жылдамдықтары (1 – 2 м/с) Қазақстанның оңт. және оңт.-шығысындағы тауалды аудандарында байқалады. Күрделі жер бедері жағдайларында жел жылдамдығының үлкен құбылмалылығы туындайды. Мыс., егер бедердің желден қорғалған пішіндерінде (қазаншұңқырлар, беткейлердің ық және төм. бөліктері, т.б) желдің жылдамдығы әлсіз (1 м/с дейін) болса, ал асуларда, шыңдарда және жел өткізуші дәліздерде желдің жылдық орташа жылд. 5 м/с-тан асады. Жел өткізуші дәліз – Жетісу (Жоңғар) қақпасы және Каспий т-нің шығыс жағалауы Қазақстанның ең желді аудандары болып табылады. Ондағы желдің жылдық орташа жылд. 6 м/с-тан асады.
Желдің жылдамдығы жыл бойы өзгереді. Қазақстанның үлкен бөлігінде желдің ең үлкен жылдамдықтары жылдың өтпелі кезеңдеріне тұспа-тұс келсе, ал ең әлсіз желдер жазда болады. Жел жылдамдықтарының максимумы асуларға, тау шыңдарына, жел өткізуші дәліздерге және жағалауларға (Каспий т.) тән, ал қысқы минимумдар мен жазғы максимумдар желден қорғалған орындарға (қазаншұңқыр, тауалды аудандары, т.б.) тән. Қар жамылғысы. Қар жамылғысы сипаттамаларының аумақтық үлестірімінде жазықтағы ендік белдемдік және таулық бедер жағдайындағы биіктік-экспозициялық белдемдік айқын байқалады. Қазақстанның ашық кеңістіктік жағдайында қардың тасымалдануы және бұрқасынның қайталану үдерістерімен қар жиналудың қайшылықтары өте зор. Еліміздің солт.-шығыс және солт. аудандарында орнықты қар жамылғысы қарашаның бірінші онкүндігінде қалыптасады және наурыздың соңы – сәуірдің басында аяқталады. Қазақстанның жазық бөлігінде қар жамылғысы қарашаның соңы – желтоқсанның басында қалыптасады және тұрақсыздығымен ерекшеленеді, кей жылдары қар болмауы да мүмкін. Қар жамылғысының қалыңдығы солт-те 25 – 30 см-ден, оңт-те 6 см-ге дейін кемиді. Тауларда тұрақты қар жамылғысы қазанның үшінші онкүндігінде – қарашаның басында қалыптасып, мамырға дейін жатады, ал қар жамылғысының орташа қалыңд. 30 – 60 см болса, биік тауларда 100 – 200 см-ге жетеді. Қазақстанның ең қарлы аудандарына наурыз – сәуірде 2600 – 2800 м биіктіктерде қалыңд. 400 см, кей жылдары 700 – 800 см қар жиналатын Оба және Үлбі өзендерінің алабы жатады. Ал ең мол қар қорлары 1800 см-ден асуы мүмкін.