cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генетикалық ақпарат
Генетикалық код
Генетикалық код дегеніміз - бұл ДНҚ нуклеотидтерінің көмегімен нәруыздар туралы тұқымқуалау ақпараттарын жазу амалы. Белок мономерлерінің - аминқышқылдарының сан алуан 20 түрлері болады. Ал ДНҚ-дағы нуклеотидтердің түрі 4-еу-ақ, олар: аденин, гуанин, тимин және цитозин нуклеотидтері. Антикодондар т-РНҚ-ға ДНҚ триплетін толық көшірмелей алмайды. Алайда екі бірінші негіз біріне-бір сөзсіз сәйкес келуі керек. Триплеттердің бірнеше нұсқалары бар аминқышқылдардың триплеттері тек қана жалғыз үшінші негізі бойынша жиі ерекшеленеді. Мысалы фенилаланин былай кодталады: ААА, ААГ, ААТ, ААЦ. Барлық нұсқалары: АА, ТГ, ГГ, ЦЦ, АТ, АГ, АЦ, ТА, ТГ, ТЦ, ЦА, ЦГ, ЦТ, ГА, ГТ.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Саарбрюккен (аудан)
Қалалар мен қауымдар
(30 маусым 2010)
Болыс (лауазым)
Болыс - қызметтік лауазым, болыстықтың басшысы, басқарушысы. Болыстар 50 үйден бір сайлаушы қатысатын елубасылардың съезінде 3 жыл мерзімге сайланып, оларды әскери губернатор бекітіп отырған. Болыстар немесе сұлтандар өз қарамағындағы әкімшілік аймаққа билік жүргізіп, патша үкіметінің жарлықтары мен сот үкімдерінің орындапуын қадағалады, ауылдарға жайылымдық шабындық жерлер бөліп беру, жер дауы, салық салу және жинау мәселелерін шешіп отырды.
Саарбрюккен (аудан)
Қалалар мен қауымдар
Санат:Саар аудандары
Шөгінді тау жыныстары
Шөгінді тау жыныстары — құрлықта немесе су бассейндерінде шөгетін материалдан пайда болатын тау жыныстары. Материалдың бөлшегі, салмағы, үлкендігі оның сортталу дәрежесімен сипатталады және қабатты болады, жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары кездеседі. Шығу жағынан химиялық (гипс, тас тұзы, оолитті ізбестас және басқалары), органогендік (қараңыз), жануарлар мен өсімдіктердің өмір сүруінің салдарынан пайда болады (маржандық және қабыршақтық ізбестас, шымтезек, тас көмір) және кесек шөгінді тау жыныстарына бөлінеді.
Шөгінді тау жыныстары
Шөгінді тау жыныстары жер бетінің 75%-н жауып жатыр. Шөгінді тау жыныстарының түзілу процесі литогенез деп аталып, үш сатыдан өтеді: Әлі тепе-теңдік күйге келмеген, бірақ уақыт өте келе біртіндеп Шөгінді тау жыныстарына айналатын осы тұнба күрделі физика-химиялық жүйе болып саналады. Осы жүйенің тау жыныстарына айналу процесі гипергенез, седиментогенез, диагенез, катагенез, т.б. даму сатыларында жүзеге асады. Шөгінді тау жыныстары бұрын болған эндогендік тау жыныстарының үгілу өнімдерінен пайда болғандықтан олардың химиялық құрамы бір-біріне ұқсас. Айырмашылығы Шөгінді тау жыныстарында темір мен кальций тотығы және су мен көміртектің көбірек болуында. Шөгінді тау жыныстары құраушыларына байланысты аутигендік және аллотигендік деп бөлінеді.
Аллотигендік шөгінді тау жыныстары
Аллотигендік шөгінді тау жыныстарына – магмалық және метаморфтық тау жыныстары мен олардың минералдары, ғарыштық тозаңдар, организм қалдықтары, жанартау өнімдері (пирокластар) жатады. Шөгінді тау жыныстарының бітімі қалыптасу жағдайына қарай: көлбеу, арналық, теңіз-жағалық, эолдық, тасқындық, толқындық, қабаттастық, су асты көшкіндік, ұсақ қатпарлы, биогендік, тасберіштік, т.б. болып келеді. Олардың құрылымы да жаралу түріне қарай әр түрлі: псефиттік, псаммиттік, алевриттік, пелиттік, литокластық, кристалкластық, витркластық, пизолиттік, оолиттік, сферолиттік, биоморфтық, детритустық, кристалл түйірлі, жасырын кристалды, аморфты, т.б. болады.
Шөгінді тау жыныстарының түзілуі
Шөгінді тау жыныстары түзілуі бойынша 3 класқа бөлінеді: Сынықты Шөгінді тау жыныстары тегіне байланысты екі қатарға ажыратылады: жанартаулық және нақты шөгінді. Жанартаулық-сынықты тау жыныстары жанартау атқылауы кезінде түзіліп (пирокластар), мөлшер қатынасы бойынша туфтар, туффиттер және туфогендік болып үшке бөлінеді. Туфтарда пирокласт 90%, ал туффиттерде 50 – 90%, туфогендік тау жыныстарында 10 – 50% болады. Нақты шөгінді-сынықты тау жыныстары өлшемі бойынша ірі (2 мм-ден үлкен), орташа (0,1 – 2 мм) және ұсақ (0,01 – 0,1 мм) болып жіктеледі. Ірілері физикалық күйіне байланысты жақпартас, дөңбектас, малтатас, қиыршықтас, конгломераттар, брекчиялар деп ажыратылады. Орташа сынықты тау жыныстары құм және құмтасқа, ал ұсақ түйірлілері құмайт және құмайттасқа бөлінеді.
Сазды Шөгінді тау жыныстарының болбыр, жұмсақ түрлерін саздар, ал тасқа айналғандарын сазтастар деп атайды. Олар гидрослюда, монтмориллонит, т.б. сияқты сазды минералдардан тұрады.
Дереккөздер
Санат:Шөгінді тау жыныстары Санат:Геология
Арка-Монгото-Епоко
Арка-Монгото-Ёпоко — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 52 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Надым өзені өзені су алабының шығыс шекарасынан Пур өзені су алабының солтүстік батыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Тайгат
Тайгат (Үлкен Тайгат) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кайзасс өзенінің сол жағалауынан 10 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Жоғарғы тыныс жолдары
Жоғарғы тыныс жолдары ауаны екі бағытта (ішке және сыртқа) өткізетін тыныс алу жүйесінің түтікше мүшелері. Жоғарғы тыныс жолына: мұрын қуысы, аңқа (жұтқыншақтың ауа жүретін бөлігі), көмекей, кеңірдек және ауатамырлар (бронхтар) жатады. Жоғарғы тыныс жолдарының кілегейлі қабықтарын бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителий астарлайды. Эпителийдің астында борпыддақ дәнекер ұлпалық өзіндік тақташа орналасады. Кілегейлі қабықта кілегей бөлетін бездер болады. Көмекей, кеңірдек, бронхтардың ортаңғы қабығының негізін шеміршек ұлпасы құрайды. Жоғарғы тыныс жолдары ауа өткізумен қатар, оны шаң-тозаңнан тазалау, жылыту, су буымен қанықтыру, иіс сезімі (мұрын), дыбыс шығару (көмекей) қызметтерін атқарады.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Докторлық диссертация
Докторлық диссертация (лат. dіssertatіo – талдау, зерттеу) – ғылыми дәреже алу үшін көпшілік алдында қорғауға даярланған ғылыми еңбек; ғылыми дәреже алу үшін міндетті әдеби және ғылыми тақырыптарға жазылған шығарманы көпшілік алдында қорғау жүйесі.
Неміс тілінде сөйлесетін ортағасырлық елдердің университеттерінде пайда болып қалыптасқан. XVI–XVII ғасырларда бұл жүйе басқа елдерге де тарады. Ресейде машинкаға басылған диссертацияны қорғау ісі 1755 ж. Мәскеу университеті құрылғаннан кейін ұйымдастырылған. Ғылыми дәреже алудың 1819 жылғы Ресейлік ережесі бойынша ауызша және жазбаша емтихан кезінде магистр және доктор атағын алу үшін көпшілік алдында диссертация қорғалуы бекітілген. Магистрлік диссертация латын және орыс немесе басқа да тілдерде, ал докторлық диссертация латын тілінде қорғалып, міндетті түрде автореферат талап етілген. КСРО-да ғылыми кандидат және ғылыми доктор ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау тәртібі 1932 ж. енгізілді. Қазақстан Республикасында ғылыми дәреже мен ғылыми атақ алу үшін диссертация қорғау тәртібі арнаулы ережемен бекітілген.
Абай шығармалары туралы диссертация
Абай мұрасын жариялау, тану, бағалау мерзімді баспасөз беттерінде 19 ғасырдың аяқ кезінен (1899) көріне бастады. Ал арнайы кандидаттық, докторлық диссертациялар 40 жылдардың 2-жартысынан бастап қорғалды. Ақын мұраларының теориялық мәселелерін терең де жан-жақты ғылыми зерттеу үздіксіз жүргізіліп келеді. Абай мұрасын зерттеуге байланысты (1946-1992):
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Абай энциклопедиясы
Tieteellisten yliopistotutkintojen opinnäytetyöt
Штапельбург
Штапельбург (Stapelburg) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Вернигероде ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1391 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 85 300. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Реттиг.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Меркеш (Лиссабон)
Меркеш (Лиссабон) (Mercês) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Лиссабон муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Лиссабон аймағы регионына қарасты Үлкен Лиссабон экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5 093 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0,3 км² шамасында. Халық тығыздығы — 16808,6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
Хан талапай
Хан талапай — қазақтың ұлттық ойындарының бірі.
КІРІСПЕ:
Әдетте қыстың күндері, үйде ойналатын отбасылық ойын.
Ойынды үлкендер мен кішілер қосылып та, тек балалар да ойнай береді. Ойынды екі адамнан бес адамға дейін ойнайды, онан көбейіп кетсе ойын қызықсыз болады.
Ойынға 21 асық қажет. Жиырма асық біркелкі, ал жиырма бірінші асық қалған асықтардан кішірек болғаны абзал. Осы кішірек асықты Хан сайлайды. Басқа асықтардан ерекшеленіп тұруы үшін хан әдетте қынамен қызыл түске боялған болады.
ОЙЫННЫҢ МАҚСАТЫ:
Межеленген 51 (немесе 101) асықты атып алу. Ойын жеңілген (соңында қалған) ойыншы белгілі болғанша ойналады.
ТЕРМИНДЕР:
АЛШЫ – асықтың ойық қыры үстіне қарап, тік тұрғанда аталатын позицияның атауы. Асық алшысынан түсуі сәттілік, шаттық, жеңісті білдіреді. Сондай-ақ Алшы жылқы малының белгісі ретінде қолданылады. Алшы дәрежесі жағынан бірінші орында.
ТӘЙКЕ – асықтың тегіс қыры үстіне қарап тік тұрғанда (алшыға қарама-қарсы) аталатын позицияның атауы. Тәйке түйе малының белгісі ретінде қолданылады, дәрежесі жағынан екінші орында.
БҮК – асықтың дөңес жоны үстіне қарап, етпетінен түсіп жатқанда аталатын позицияның атауы. Бүк қой малының белгісі ретінде қолданылады, дәрежесі жағынан үшінші орында.
ШІК – асықтың шұңқыр құрсақ жағы үстіне қарап, шалқасынан жатық жатқанда аталатын позицияның атауы. Шік ешкі малының белгісі ретінде қолданылады, дәрежесі жағынан төртінші орында.
ОМПЫ – асықтың тұмсығымен жер тіреп, тік шаншылып тұрғанда аталатын позицияның атауы. Асық омпысынан түсуі ойға да кірмеген, адам нанғысыз, аз ықтималды оқиғаның орын алуын білдіреді. Мал атауы белгіленбеген.
ҚЫНЖЫ – асықтың қырымен, бір жаққа қисайып тұрғанда аталатын позицияның атауы.
ҚИМЫЛ ЖАТУ – екі немесе одан көп асықтардың бір-біріне тиіп жатқанда, арасындағы біреуін алу, басқа асықты қимылдатуға әкелетін жағдайда қолданылатын термин.
АСЫҚ ИІРУ – бас бармақ және сұқ саусақпен асықты екі бұрышынан ұстап ортаға иіріп (айналдырып) тастау.
ОЙЫННЫҢ ЕРЕЖЕСІ:
Ойын еденге жайылған киіз немесе тықыр кілем бетінде ойналады. Ойыншылар саны екеу болса қарама-қарсы, онан көп болса айнала отырады. Ойынды кім бастайтынын анықтау үшін, ойыншылар кезекпен (сағат тілімен) ханды ортаға иіреді. Ханы алшы немесе үш рет тәйке түскен ойыншы ойынды бастайды.
Бастаушы ойыншы уысына (екі алақанына) бар асықты (21) жинап, ортаға жайып соғады. Асықтарды бір төбеге үйіп тастамай, не болмаса бір-бірінен тым алшақ шашып тастамай соғу, ойында жеңіске жетудің үлкен кепілі. Ойнап отырған ойыншы үндемей отыру керек. Ойыншы байқамай сөйлесе, әлде жөткірінсе т.с.с, ойыншының ойыны тоқтатылып, кезек келесі адамға көшеді. Басқа, өз кезегін күтіп бос отырған ойыншылар сөйлей бере алады.
Асықтар ортаға соғылған сәттен бастап, бар ойыншылардың назары ханда болуы керек. Егер хан алшысынан түсіп жатса, ойыншылар «ТАЛАПАЙ» деп ортаға бас салып, мейлінше көп асық жинауға кіріседі. Талас тек ортадағы асықтарға жүру керек, қасындағы ойыншының жинап алып қойған асықтарын алуға (ұрлауға) болмайды.
Хан алшы түспеген жағдайда, ойындағы ойыншы соққан асықтардың арасынан, басқа асықтарды қимылдатпай, алшысынан түсіп жатқан асықтарды жинап алады. Сонан кейін ханмен позициясы бірдей жай асықтарды атып ала бастайды. Ату барысында хан алшы түссе, ойыншы атып алған асықпен қоса ханды да алады. Хансыз қалған көп асықты, ойыншы өз қалауы бойынша, кез келген біреуімен позициясы бірдей екіншісін атып ала береді. Асық ату барысында жоғарыда аталған шарттардың біреуі бұзылса (нысанаға тимеу, нысанаға да басқа асыққа тию, атар сәтте ататын асықты қимылдату т.с.с), кезек келесі ойыншыға өтеді.
Ортаға соғылған (жайылып жатқан) асықтардың арасында қынжы түскені болса, басқа ойыншы бұл асықты, мейілінше басқа асықтарға тигізбей, ортаға иіріп тастайды. Жатқан асықтардың арасында омпы түскені болса, кез-келген ойыншы бұл асықты сүйіп өзіне ала алады. Хан қынжы түссе де, омпы түссе де ортаға иіріліп тасталуы керек. 21 асық ойыншылардың үлесіне өтіп болғанда, әр ойыншы өзінің қанша асық атып алғанын санайды (хан санаққа енбейді). Қолында ханы бар ойыншы, барлық асықты жинап келесі айналымды бастайды. Әр айналымнан кейінгі өтетін санақ ұпайлары өткен айналымдардағы ұпайларға қосылып отырады. Бірінші болып межеге жеткен ойыншы (51 асық атып алған), бірінші орынға шығып, ойынды аяқтайды. Қалған ойыншылар межеленген 51 асық атып алғанша ойынды жалғастырады. Қандай да бір себептермен (талапай, алшы түскен асықтарды алу немесе қате санау кезеңдерінде) ойыншы 51 асықтан артық алып қойса, жинаған ұпайлар “күйеді” де, ойыншы келесі айналымнан бастап ойынды нөлден бастау (қуып жету) құқына ие болады.
КҮРДЕЛІЛІК ДЕҢГЕЙІ:
Ойыншылар шыңдала түсуімен қатар ойынның күрделігі де жоғарылай түсу керек. Күрделілік келесі шарттарды алып-қосу арқылы жүзеге асырады:
Дереккөздер
1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Күлгін топырақтар
Күлгін топырақтар — жылдық ауа температурасы төмен, жауын-шашыны мол және булануы аз қоңыржай суық белдеулік топырақ. Ол магний мен кальций сияқты көмір қышқылды тұздары аз мұздың тұнбалардан, құмдардан, балшыктан, ұлпа балшықтан және тағы басқа аналық жыныстардан тұрады. Күлгін топырақ қара шіріндіге бай, үстіңгі қабаты едәуір, кейде күшті сілтіленген болады да, ал күлгін қабаты кремнийге бай келеді; одан теменгі қабаттарда темір қышқылы мен алюминий жиналады. Кулгін топырақ орман зонасында таралған. Кұнарлылығы аз, бірақ тыңайтқыштармен өңдегенде және дұрыс агротехникалық жұмыстарды жүргізгенде, оның құнарлылығы көп артады. Күлгін топырақ, қылқанды және қылқан жапырақты ормандар астында, қоңыржай салқын климат жағдайында, шайылмалы жер асты ағысы қамтамасыз етілген аймақтарда кездесетін топырақ түрі. К. т. Солт. және Орт. Еуропаның, Америка мен Канаданың, Ресейдің салқын орманды аймақтарында кеңінен таралған. Қазақстан аумағында К. т. жоқтың қасы. Тек Алтайдың таулы қылқан жапырақты ормандарында біршама күлгін типтес топырақтар кездеседі. Топырақтың күлгінденуінің негізгі себептері – топырақ ортасы қышқылдығының әсерінен топырақтың беткі қабаттарындағы сазды бөлшектердің, негіздердің және жартылай оксидтердің кеміп, керісінше кварц пен кремнийдің артуы К. т. нашар күлгін, орташа күлгін, аса күлгін және қалың күлгін болып бөлінеді. К. т. қимасында мынадай қабаттарға (горизонттарға) ажыратылады: А0 (жапырақ пен орман қалдықтары қабаты) қалыңд. 1 – 10 см-дей; А1 (элювийлі-қара шірінді қабат) –1 – 20 см-дей, сұр түсті, құрылымы ұнтақ тәрізді, бітімі бос болып келеді (құрамындағы қара шіріндісі 1 – 4%, кейде 6%); А2 (күлгінді қабат) – 2 – 20 см-дей, түсі ақшыл сұр, бітімі бос (борпылдақ); В [балшықтанған (иллювийлі) қабат] – 10 – 50 см, тығыз және жоғ. қабаттарға қарағанда мех. құрамы ауырлау, қошқыл түсті; С (аналық тау жынысы қабаттары). Негізінен күлгіндену процесі қылқан жапырақты ағаш қалдықтарында, жергілікті гидротермальдық жағдайда, саңырауқұлақтардың қатысуымен түзілетін фульвоқышқылдарға байланысты. Себебі, олар суда жақсы еритіндіктен, топырақ бойымен төмен жылжып, топырақтың минералды бөлігін ерітіп, толық ыдыратады. Нәтижесінде топырақтың А0 жоғ. қабаттарындағы органик. және минералды қосылыстар ерітінді күйінде топырақтың төм. қабатына шайылады. Топырақтың А2 қабаты фульвоқышқылына ерімейтін кварц пен аморфты кремнеземге байып, қабаттың түсі ақшыл, күлгін тартады
Арам, арам шөп
Сөздікте арам шөп - егістік арасында өсіп, пайдалы өсімдіктердің өсуіне зиянын тигізетін шөп. Түсінік бойынша, «арам» сөзінің ертедегі мағынасы мүлде ұмытылған. Оны осы сөздіктегі мына мысал дәлелдегендей: «Жусанды және басқа да арам шөптерді»... Ертедегі мағынасы қазір тілімізде қолданылып жүрген «жусанды» ұғындырған. Мұның дәлелін башқұрт тілі дерегі көрсетеді: әрәм — жусан (полынь). Бұл тұлғалас сөздердің түркі тілдерінде ертеден барлығын М. Қашқари сөздігіндегі «Арамут» тұлғасындағы жер атауы растайды. Дәлірек айтсақ, тіліміздегі дәл бүгінғі «арам шөп» тіркесі. өте ерте заманда «жусан шөп» мағынасына нұсқайды. М. Қашқари сөздігіндегі жер атауы — жусаны көп жер болғандықтан тууы ықтимал. Бұл жерде ертедегі түркі тілінде, тіпті қазірдің өзінде от~ут — «шөп» дегенді ұғындыратынын еске алсақ болды. Сонда «Арамут» жер аты «жусаны көп», «жусанды» дегенді түсіндірмек. «Жусанның» «арам» болып аталуына арабтың «харам» сөзінің ықпалы болуы да еске алмайтын нәрсе емес.
Дереккөздер
Санат:Әдебиет
Өндірісті шоғырландыру
Өндірісті шоғырландыру – біртекті немесе технологиялық байланыстағы өнімді шығарудың тиімділігін арттыру мақсатында ірі кәсіпорындарда өндіріс пен жұмыс күшін шоғырландыру процесі.
Өндірістің аумақтық шоғырлануы
Өндірістің аумақтық шоғырлануы – жеке бір пунктте, ареалда, ауданда және елде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының және олармен байланысты өндірістік инфрақұрылым құрылыстарының топталуымен сипатталатын өндірістің орналасу түрінің бірі, өндірістің аумақтық шоғырлануы — географиялық еңбек бөлінісінің нәтижесі, ол сондай-ақ қоғамдастырылған өндіріс процесінің географиялық ерекшеліктеріне тәуелді. Өнеркәсіп тұрғысынан алғанда, аумақтық шоғырлануды екі деңгейге - жергілікті (мұнда аумақтық өнеркәсіптік өндірістің шоғырлануы, ең алдымен қалалық шоғырлану есебінде қаланың немесе қала агломерациясының типімен және мөлшерімен байланысты болады) және аудандық (экономикалық аудан әкімшілігі бірлігінің шегінде) деп бөледі.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Лег-Шор
Лёг-Шор — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Локчим өзенінің сол жағалауынан 77 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Виктор Николаевич Андриенко
1980 жылы Карпенко-Карого атындағы Киев театр институтын тәмамдайды. 1978 жылдан бастап кинода жұмыс істейді. 90-жылдардың ортасында актер, сценарий авторы, үздік телебағдарламалардың қоюшысы ретінде таныла бастайды. Андриенко қатысуындағы жобалар телеарналарда 1+1 (Украина), Бірінші каналда, Ресей 1, РЕН ТВ, ТНТ, НТВ және басқа да арналарда көрсетіледі. Оның әйелі (Жанна) мен ұлы (Валерий, 1987 жылғы) бар.
Дереккөздер
Санат:КСРО актерлері Санат:Украина актерлері Санат:Украина тележүргізушілері
Болыс үй
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Эбен (Понгау)
Эбен (Понгау) (Eben im Pongau) — Аустриядағы коммуна. Зальцбург федералды жеріне қарасты Санкт-Йохан-Понгау округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2005 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 35,9 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — JO, ресми идентификациялық коды — 5 04 06.
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Петер Фритценвальнер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Зальцбург елді мекендері
Истбрук (Мэн)
Истбрук (Eastbrook) — Мэн штатының Хэнкок округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 370 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 97.4 км² шамасында. FIPS коды — 23-19770.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
IC 464
IC 464 — Сілеусін шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 20334, MCG 8-13-92, ZWG 234.87, PGC 20332.
Сыртқы сілтемелер
IC 464 Санат:Сілеусін (шоқжұлдыз)
1827 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1827 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1827 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Геотектура
Геотектуралар, морфотектуралар - негізінен, планеталық геофизикалық процестердің нәтижесінде пайда болған және жер қыртысының кұрылысындағы маңызды кеңістіктік айырмашылықтарды көрсететін жер беті бедерінің ең ірі пішіндері. Морфоқұрылымдар және морфомүсіндер деген кішірек пішіндерге де бөлінеді. "Геотектуралар" терминін И.П. Герасимов ұсынды (1946 ж.).
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Химиотерапиялық заттар
Химиотерапиялық заттар — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи препараттар. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға сульфаниламидтер (этазол, сульфапиридазин, сульфадиметоксин), нитрофурандар (фурадонин, фуразолидон), т.б., ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен антибиотиктер жатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және бактерия қоздырғыштарын жою үшін және асқынып кетпеуі үшін де (химиопрофилактика) қолданады.
Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат: Медицина Санат: Химия
Диди-хеви
Дереккөздер
Санат:Грузия өзендері
Деней-ле-Мин
Деней-ле-Мин (Deneuille-les-Mines) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Монлюсон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 24,88 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03097, пошта индексі — 03170.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Түкті жасушалар
Иірімді мүшеде сезгіш түкті жасушалар және тіректік жасушалар болады. Бұл жасушалар орналасу орнына байланысты ішкі және сыртқы жасушаларға бөлінеді. Ішкі сезгіш түкті жасушалардың пішіні құмыра тәрізді болып келеді, бір қатарда орналасады. Бұлардың дөңестенген жоғарғы ұшында қысқа тығыз микробүрлер (стереоцилий) болады. Иірімді мүшеде 20000 түкті жасушалар кездеседі. Сыртқы сезгіш түкті жасушалар 3-4 қатарда орналасады. Түкті жасушалар екінші сезгіш жасушаларға жатады.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Ақкөл (Түркістан облысы)
Ақкөл — Түркістан облысы Отырар ауданы, Балтакөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 61 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 433 адам (213 ер адам және 220 әйел адам) болса, 2009 жылы 405 адамды (216 ер адам және 189 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Жиделіөзен
Жиделіөзен – Торғай алабындағы өзен.
Бастауы
Бастауын Ақтас тауынан алып, Ақтас ауылынан 25 км жерденДулығалы өзеніне сол жағынан құяды. Ұзындығы 40 км. Жайылмасында Бірман, Талап, т.б. қыстаулар бар.
Гидрологиясы
Қуаңшылық жылдары қарасуларға бөлініп қалады. Арнасы тар. Жайылмасында бұталы өсімдіктер мен жусан, еркек шөп өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Ұлытау ауданы өзендері Санат:Торғай су алабы
Икона
thumb|[[Рублёв, Андрей|Андрей Рублёвтің «Әулие Үшбірлігі» (1410)]] Икона (орта εἰκόνα «бейне», «кecкiн»; тағы көне εἰκών «кейіп», «сурет») — христиан дiнiнде (католик, православие және монофизиттік) құдайды, құдайананы, әулиелердi, қасиеттi кiтаптарды бейнелеген суреттер. Католиктерде және православияда иконаға табыну 787 ж. 7-ші Дүниежүзілік құрылтайымен орнатылған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениеттану Санат:Әлеуметтану Санат:Христиандық
Гарсиррей
Гарсиррей (Garcirrey) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 86 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 84,25 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 46 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
IC 4886
IC 4886 — Телескоп шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 63555, ESO 232-18, AM 1939-515, AM 1941-515, IRAS19392-5155.
Сыртқы сілтемелер
IC 4886 Санат:Телескоп (шоқжұлдыз)
Б. з. д. 958 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 958 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 958 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бопыр
Бопыр - қой-ешкінің жатар орнындағы қиы, кепкен құмалағы. Бопырды күрекпен күреп, бір жерге үйіп, мал телдеген кезде тел астына төсейді. Құрғақ бопыр үстінде жатқан тол астынан тоң, сыз өтпей, бапты өседі. Сонымен қатар бопырды отын ретінде де пайдалануға болады.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Нова-Андрадина
Нова-Андрадина (Nova Andradina) — Бразилиядағы муниципалитет, Мату-Гросу-ду-Сул штатында орналасқан. Шығыс Мату-Гроссу-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Нова-Андрадина экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 43495 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4776,096 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,10 адам/км².
Тарихы
Қала 1958 жылы құрылған.
Санат:Мату-Гросу-ду-Сул елді мекендері
Пеннадомо
Пеннадомо (Pennadomo) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Кьети провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 357 адамды құрайды. Халық тығыздығы 32 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 66040.
Елді мекеннің қамқоршысы — Қасиетті Лаврентий. Жыл сайынғы мерекесі — 10 тамыз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігі
Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігі(1999) ҚР Президентінің 1999 ж. 22 қаңтардағы Жарлығымен құрылды. ҚР Үкіметінің 2004 ж. 31 желтоқсандағы қаулысымен агенттік туралы жаңа ереже бекітілді. Агенттік ҚР Үкіметінің құрамына кірмейтін ҚР орталық атқарушы органы болып табылады.
Агенттіктің негізгі міндеттері: мемлекеттік саясат жүргізу және мемлекеттік статистиканы басқару; ғылыми әдіснама және халықаралық стандарттардың негізінде бірыңғай статистикалық ақпараттық жүйесінің жұмыс істеуін және жетілдіруді қамтамасыз ету; мемлекеттік, коммерциялық құпиялардың сақталуын және бастапқы статистикалық ақпараттың құпиялылығын қамтамасыз ету; статистикалық көрсеткіштердің тұтастығын, дұрыстығы мен жеткіліктілігін қамтамасыз ету; елімізде болып жатқан экономикалық және әлеуметтік процестер мен олардың даму үрдістерін жан-жақты және объективті түрде зерделеу, қорыту және талдау. Агенттік облыстарда, Астана және Алматы қалаларында аумақтық органдары және ведомстволық бағынысты ұйымдары бар. ҚР Үкіметінің 2005 ж. 18 қаңтардағы қаулысымен агенттіктің ақпараттық-статистикалық орталықтары-мемлекеттік мекемелері оларды ақпаратты жинау жөніндегі функциясын агенттікке бере отырып, оның аумақтық органдарына қосу арқылы қайта ұйымдастырылды. ҚР Үкіметінің 2005 ж. 10 қазандағы қаулысымен агенттіктің мемлекеттік мекемелерінің тізбесінен ақпараттық-статистикалық орталықтар-мемлекеттік мекемелері шығарылды.
Вой-Вож (Дресвянка тармағы)
Вой-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Дресвянка өзенінің оң жағалауынан 22 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Уса өзенінің құйылысынан су өлшейтін постқа Усть-Цильма дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақтау тау массиві
Ақтау тау массиві - Сарыарканың орталық бөлігіндегі тау массиві, Жаңаарка ауданының шығысында, оңтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр. Ені 10 км, биіктігі 1133 м-ге жетеді. Бірнеше қырқадан тұрады. Орталық және Шығыс қырқалары жоғарғы протерезойдың ақ кварцитінен, батыс қырқасы қызыл кварцитінен құралған. Қиыршық тасты,қара коңыр топырақта көбіне жусан, бетеге еседі. Тау аңғарлары шалғынды топырақты. Тауда бұлақ көп. Жайылым ретінде пайдаланылады.
Алып планеталар
thumb|Жоғарыдан төменге: [[Нептун, Уран (ғаламшар), Сатурн және Юпитер (масштаб бойынша емес)]]
Алып планеталардың (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) өлшемдері мен массалары үлкен, ал орташа тығыздығы аз (ең азы - Сатурнда 0.7 г/cm3). Барлық алып планеталардың құрылымдары ұқсас: планетаның ішінде өте күшті гравитацияның нәтижесінде пайда болған онша үлкен емес қатты аумақ болады. Одан кейін сұйық газ тәріздес қабат келеді, ол бірте-бірте атмосфераға ауысады. Алып планеталардың атмосфералары олардың өздерімен бірге пайда болған. Алып планеталарда қатты беткі қабат жоқ.
Алып планеталар Күннен өте алыс қашықтықта жатыр. Жыл маусымдарының өзгеруіне қарамай олардағы температура әр уақытта төмен. Күннен алған энергиядан көп энергияны шығаратына байланысты ғалымдар алып планеталардың қойнауындағы заттардың температуралары жоғары болу керек деген ұйғарым жасап отыр.
Барлық алып планеталар серіктермен қоршалған. Қазір олардың біріне-бірі ұқсамайтын алпысы белгілі. Мысалы, Юпитерде 16, Сатурнда 17, Уранда 15, Нептунда 8 серігі бар.
Алып планеталар сақиналарымен ерекшеленеді. Олар тек Сатурнда ғана емес, сонымен қатар Юпитерде 1979 жылы, Уранда 1977 жылы және Нептунда 1989 жылы табылды. Барлық алып планеталар өзіне тән әр түрлі сақина жүйелерімен толық қоршалған. 1989 жылы Нептунның үш сақинасы табылды. Оларды «Еркіндік, Теңдік, Бауырластық» деп атады. Юпитердің сақинасы өте орнықты. Нептун сақинасының Юпитер сақинасы мен Уран сақинасынан ерекше өзгешілігі бар. Олар жабық емес сегменттерден тұрады. Алып планеталар өз осінен өте тез айналады ( 10-17 жер сағаты ішінде бір айналым жасайды) да, нэтижесінде қатты сығылады. Экваторлық және полярлық радиустарының айырымы өте үлкен, мысалы, Юпитерде ол 4400 км-ге тең. Оның үстіне алып планетарлық экваторлық аймақтары полярлық аймақтарына қарағанда тезірек айналады.
Барлық алып планеталардың маңында электромагниттік өрістер бар. Өйткені әр планетаның ішінде өткізгіш болып табылатын сұйық және қатты сутегі мен гелийде жүзіп жүрген өте тығыз зат бар.
Санат:Ғаламшарлар
Джалга-Дунда
Джалга-Дунда — Ресейдегі өзен. Қалмақ Республикасы, Ростов облысы, Ставропольск өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Маныч-Гудило өзенінен 286 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 62 км-ді құрайды.
Диссидент
Диссидент (dissidens ) -
NGC 4150
NGC 4150 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Джалга-Дунда
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Маныч бастауынан Калаус және Егорлык өзендерін қоспағандаПролетар су торабына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Дон құйылысынан төмен Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
NGC 4150
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Джалга-Дунда
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
NGC 4150
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 13 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4150 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38742, UGC 7165, MCG 5-29-29, ZWG 158.37, IRAS12080+3040.
Джалга-Дунда
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 4150
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Диссидент
Демократия, азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, еркіндік құндылықтарын мойындау, ашық қоғам, жеке тұлғаның әкілеттігінің молдығы идеалдарын қорғай отырып, диссиденттер өз ұлттық мемлекеттерінде ғаламдық ықпалдасуға және ғаламдық басқаруға лайықталатын саяси институттар құруға талпынады.
Дереккөздер
Санат:Әлеуметтану Санат:Саясаттану Санат:Терминология
Қайталама қос сөздер
Бір түбірдің екі рет кайталануынан жасалған қос создер қайталама қос сөздер деп аталады. Олардың жа- салу жолдары мынадай: 1)	қосымшасыз және қосымшалы түбірдің түгелдей қайталануы, мысалы тау-тау астыц, көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады, цйдей-цйдей боп жатыр, алпамсадай-алпамсадай жШттер, т. б.; 2)	бір сыңары қосымшалы, бір сыңары қосымшасыз бір түбірдің қайталануы, мысалы: көзбе-көз айтты, ауыл- ауылды аралады, өз-өзінен қысылды, жузбе-жуз корісті, т. б.; 3)	бір түбірдің әр түрлі қосымша жалғанып қайта- лануы, мысалы: өзді-өзіне айтты, цолды-қолымен кетті, ерні-ерніне жщпады, айтып-айтпай не керек, орынды- орынсыз кулме, барар-бармасымды Қуртқа біледі, т. б.; 4)	екінші сыңары бірінші сыңарына еліктеу мәнінде келіп, дауыссыз дыбыстан басталатын сөздің бірінші дауыссыз дыбысының орнына және дауысты дыбыстан басталатын сөздің алдына м, п дыбыстары қосылып жаса- луы, мысалы: ет-мет, шай-пай, туйе-муйе, ат-мат, т. б.; 5)	еліктеуіш сөздің екінші сыңары кейбір дыбыстық оз- герістерге ұшырап қайталануы, мысалы: тарс-турс дыбыс шықты, жалт-жцлт етті, найзагай жарқ-журқ етті, т. б.; 6)	түбір сөздің алдынан күшейткіш буын қосылып айтылуы, мысалы: цп-цлкен, қып-қызъиі, т. б.
Жеткізілім тізбегін басқару
Жеткізілім тізбегін басқару «таза құндылықты құру, бәсекеге қабілетті инфрақұрылым құру, дүниежүзілік логистиканы пайдалану, ұсынысты сұраныспен ғаламдық деңгейде үндестіру мақсатымен жабдықтау тізбегі қызметін жобалау, жоспарлау, орындау және бақылау» ретінде анықталды. SCM практикасы өнеркәсіптік инженерия, жүйелік инженерия, операцияларды басқару, логистика, сатып алу, ақпараттық технологиялар және маркетинг салаларымен тығыз байланысты және интеграциялауға ұмтылады. Жеткізілім тізбегін басқарудағы қазіргі зерттеулер тұрақтылық пен тәуекелдерді басқарумен байланысты тақырыптарға қатысты. Кейбіреулер SCM-нің «адамдық өлшемі», этикалық мәселелер, ішкі интеграция, ашықтық және адами капиталды / таланттарды басқару осы уақытқа дейін зерттеулердің күн тәртібінде аз көрсетілген тақырыптар деп сенеді. Жеткізілім тізбегін басқару (SCM) - бұл өнімнің материалдардан өндіріске таралуына дейін барынша үнемді түрде жоспарлануы, бақылауы және орындалуы үшін қажетті іс-шаралардың жиынтығы. SCM құрамында сұранысты жоспарлау, сатып алу, өндіріс, тауарлы-материалдық құндылықтарды басқару және логистика, сақтау мен тасымалдауды қамтитын функциялардағы материалдар, ақпарат және капитал ағынын оңтайландыру үшін қажетті кешенді жоспарлау мен процестерді қамтиды.
Миссиясы
Жеткізілім тізбегін басқару, шикізатты жеткізуден бастап өнімді жеткізуге және / немесе қалпына келтіруге дейінгі жеткізілім тізбегенінің барлық бөлімдерін үйлестіруді мақсат ететін әдістер, тізбектес серіктестер арасындағы шиеленістерге қатысты жалпы шығындарды барынша азайтуға тырысады. Осы қақтығыстардың мысалы ретінде сату бөлімі сұранысты қанағаттандыру үшін тауарлық-материалдық құндылықтардың жоғары деңгейде болуын қалауын, ал қойма қорлар ұстау шығындарын азайту үшін тауарлық-материалдық құндылықтарды төменгі деңгейде сақтауды қалайтыные келтіруге болады.
Терминнің пайда болуы және анықтамалар
1982 жылы Booz Allen Hamilton кеңесшісі Кит Оливер Financial Times басылымына берген сұхбатында «жеткізілім тізбегін басқару» терминін көпшілікке ұсынды. 1983 жылы Германияда WirtschaftsWoche алғаш рет Вольфганг Партш бастаған «Жабдықтау тізбегін басқару» жобасының нәтижелерін жариялады.
90-шы жылдардың ортасында, он жылдан астам уақыттан кейін, «жабдықтау тізбегін басқару» термині осы тақырыпта көптеген мақалалар мен кітаптар шыққан кезде валютаға ие болды. Жабдықтау тізбектері бастапқыда шикізаттан соңғы пайдаланушыға дейін тауарлардың ағымы мен трансформациясымен байланысты барлық әрекеттерді, сондай-ақ онымен байланысты ақпараттық ағындарды қамтиды. Жабдықтар тізбегін басқару одан әрі бәсекелестік артықшылыққа жету үшін жеткізілім тізбегі қатынастарын жақсарту арқылы жеткізілім тізбегі қызметін біріктіру ретінде анықталды.
1990 жылдардың аяғында «жеткізілім тізбегін басқару» (SCM) жоғары деңгейге көтерілді, ал операциялық менеджерлер оны өз мансаптарына жиі қоса қолдана бастады.
Жеткізілім тізбегін басқарудың басқа жалпы қабылданған анықтамаларына мыналар жатады:
Жеткізілім тізбегін басқарумен салыстырғанда жеткізілім тізбегі дегеніміз - өнімнің, қызметтердің, қаржының немесе тұтынушыға ақпарат көздерінен ақпараттардың бір немесе бірнеше ағынымен және ағынымен тікелей байланысты ұйымдар жиынтығы. Жеткізу тізбегін басқару - бұл осындай тізбекті басқару.
Жеткізілім тізбегін басқару бағдарламалық жасақтамасы жеткізілім тізбегін жүзеге асыруға, жеткізушілермен қарым-қатынасты басқаруға және байланысты бизнес-процестерді басқаруға арналған құралдарды немесе модульдерді қамтиды.
Функциялар
Жеткізілім тізбегін басқару дегеніміз - бұл ұйымға шикізаттың қозғалысын, материалдарды дайын өнімге ішкі өңдеудің кейбір аспектілерін және дайын өнімнің ұйымнан тыс және соңғы тұтынушыға қарай қозғалысын басқаруды қамтитын функционалды тәсіл. Ұйымдар негізгі құзыреттерге назар аударуға және икемді болуға тырысқан кезде, олар шикізат көздеріне және тарату арналарына меншік құқығын азайтады. Бұл функциялар қызметті жақсырақ немесе тиімді түрде орындай алатын басқа фирмаларға аутсорсингке көбірек беріледі. Мұның нәтижесі күнделікті логистикалық операцияларға басқарушылық бақылауды азайта отырып, тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыруға қатысатын ұйымдардың санын көбейту болып табылады. Жеткізілім тізбегіндегі бақылаудың аздығы және серіктестердің көп болуы жеткізілім тізбегін басқару тұжырымдамасын құруға әкеледі. Жеткізілім тізбегін басқарудың мақсаты - жеткізілім тізбегіндегі серіктестер арасындағы сенімділік пен ынтымақтастықты жақсарту, осылайша тауарлық-материалдық құндылықтардың мөлдірлігін және тауарлы-материалдық құндылықтардың қозғалысының жылдамдығын арттыру.
Маңыздылығы
Ұйымдар әлемдік нарықта және желілік экономикада бәсекеге түсу үшін тиімді жабдықтау желілеріне немесе желілерге сенім артуы керек екенін көбірек біледі. Питер Друкердің (1998 ж.) Жаңа басқару парадигмаларында іскерлік қатынастардың бұл тұжырымдамасы дәстүрлі кәсіпорын шекараларынан шығып, көптеген компаниялардың құндылықтар тізбегінде бүкіл бизнес-процестерді ұйымдастыруға ұмтылады.
Соңғы онжылдықтарда жаһандану, аутсорсинг және ақпараттық технологиялар Dell және Hewlett Packard сияқты көптеген ұйымдарға, бірнеше маңызды стратегиялық іс-шараларға бағытталған бірлескен жабдықтау желілерін мамандандырылған іскери серіктестер арқылы табысты басқаруға мүмкіндік берді. Бұл ұйымаралық жабдықтау желісін ұйымның жаңа формасы деп тануға болады. Алайда, ойыншылар арасындағы күрделі өзара қарым-қатынас кезінде желілік құрылым «нарық» және «иерархия» категорияларына сәйкес келмейді. Әр түрлі жеткізілім желісінің құрылымдары фирмаларға қандай өнімділік әсер етуі мүмкін екендігі белгісіз және ойыншылар арасында болуы мүмкін үйлестіру шарттары мен өзара келісімдер туралы аз мәлімет бар. Жүйе тұрғысынан күрделі желілік құрылымды жеке компоненттер фирмаларына бөлуге болады. Дәстүрлі түрде жабдықтау желісіндегі компаниялар процестердің кірісі мен шығысына шоғырланады, бұл басқа жекелеген ойыншылардың ішкі менеджменті үшін онша алаңдамайды. Сондықтан ішкі басқару құрылымын таңдау жергілікті фирманың жұмысына әсер ететіні белгілі.
ХХІ ғасырда іскерлік ортадағы өзгерістер жеткізілім тізбегінің дамуына ықпал етті. Біріншіден, жаһандану және трансұлттық компаниялардың, бірлескен кәсіпорындардың, стратегиялық альянстардың және іскери серіктестіктердің көбеюінің нәтижесі ретінде бұрынғы «дәл уақытында», үнемді өндіріс пен икемді өндіріс тәжірибесін толықтыратын сәттіліктің маңызды факторлары анықталды. Екіншіден, технологиялық өзгерістер, атап айтқанда байланыс шығындарының күрт төмендеуі (транзакциялық шығындардың маңызды құрамдас бөлігі) жабдықтау тізбегі желісінің мүшелері арасындағы үйлестірудің өзгеруіне әкелді.
Жабдықтау тізбегін басқарудың маңыздылығы 2019-2020 жылдары бүкіл әлемді шарлап шыққан коронавирустық (COVID-19) пандемияға қарсы күресте маңызды болды. Пандемия кезеңінде отандық жеткізілім тізбегін тиімді басқарған елдердің үкіметтерінде олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін медициналық жабдықтар жеткілікті болды және олардың артық бөлігін басқа юрисдикциялардағы алдыңғы қатарлы медицина қызметкерлеріне беру үшін жеткілікті болды. Кейбір ұйымдар өте қажет медициналық құралдарды импорттау үшін шетелдік жабдықтау тізбегін тез дамыта алды.
Жеткізу тізбектері үшін қауіпсіздікті басқару жүйесі ISO / IEC 28000 және ISO / IEC 28001 және ISO және IEC бірлесіп жариялаған байланысты стандарттарда сипатталған. Жабдықтар тізбегін басқару операцияларды басқару, логистика, сатып алулар және ақпараттық технологиялар салаларынан көп нәтиже алады және кешенді тәсілге ұмтылады.
Бизнес-процестердің интеграциясы
Табысты SCM жекелеген функцияларды басқарудан іс-әрекетті жеткізілім тізбегінің негізгі процестеріне интеграциялауға өзгерісті қажет етеді. Мысал сценарийінде сатып алу бөлімі оның талаптары белгілі болған кезде тапсырыс береді. Маркетинг бөлімі клиенттердің сұранысына жауап бере отырып, бірнеше дистрибьюторлармен және сатушылармен байланыс орнатады, өйткені бұл сұранысты қанағаттандыру тәсілдерін анықтауға тырысады. Жеткізілім тізбегіндегі серіктестер арасында ортақ ақпарат тек процестің интеграциясы арқылы толықтай пайдаланылуы мүмкін.
Жеткізілім тізбегіндегі бизнес-процестер интеграциясы сатып алушылар мен жеткізушілер арасындағы бірлескен жұмысты, бірлескен өнімді жасауды, жалпы жүйелерді және ортақ ақпаратты қамтиды. Ламберт пен Купердің (2000) пікірі бойынша, интегралды жеткізілім тізбегін пайдалану үздіксіз ақпараттық ағынды қажет етеді. Алайда көптеген компанияларда менеджмент өнім ағындарын оңтайландыру процестің тәсілін қолданбай жүзеге асырылмайды деген қорытындыға келді. Ламберт (2004) мәлімдеген негізгі тізбекті процестер:
Сұранысты басқару туралы көп жазылған.
Үздік компаниялардың ұқсас сипаттамалары бар, оларға мыналар кіреді:
Ламберт айтқан осы процестерді біріктіретін жеткізілім бойынша басқа маңызды мына бизнес-процестерді ұсынуға болады, мысалы:
Cатып алушы мен жеткізуші қатынасы
Жеткізілім тізбегі жалпы шығындардың 50-80% -ын құрауы мүмкін, сондықтан ысырапты азайтатын бұл тәсіл өндіріс үшін өте маңызды. Үнемді өндірісбасқа дәстүрлі тәсілдерден және ептілікпен басқарудан серіктестік пен коалицияларды қолдана отырып, бүкіл жеткізушілер тізбегінде аз негізгі жеткізушілермен ынтымақтастықта ерекшеленеді. Вомак және басқалар. «Әлемді өзгерткен машина» бестселлерінде айтқандай жаппай және үнемді өндірушілер де шығындарды талдауға тырысады, бірақ үнемді өндірісте операторлар ақпаратты өндіріс қабатынан күтпей оны жылдам деректерді жинау арқылы жеңілдетеді, машиналарды кідіртусіз жиі іске қосады.
Үнемді жеткізілім тізбегі жаппай өндірістегі «Жеткізушінің құны плюсімен» салыстырғанда «Нарықтық бағаны минусқа» бағытталған. Дәстүрлі жаппай өндірісте жеткізуші тауардың өзіндік құнына олардың күтілетін кіріс шегін қосады. Дегенмен, түпкілікті бағаның бәсекеге қабілеттілігі туралы мәселе және бар. Керісінше, үнемді өндіруші компоненттің нарықтық бағасын талдайды және жеткізушілердің ықтимал маржасын шегереді. Бағаның нәтижесі сатып алушы мен жеткізуші қатынасын бастау үшін жеткізушінің нақты құнынан төмен болуы керек.
Сертификаттау
Жеткізу тізбегін басқару саласында жұмыс істейтін адамдар үшінші тарап сертификаттау ұйымы жасаған емтиханды тапсыру арқылы кәсіби сертификатқа ие бола алады. Сертификаттаудың мақсаты - осы саладағы белгілі бір деңгейдегі тәжірибеге кепілдік беру.
Дағдылар мен құзыреттіліктер
Жабдықтау желісінің мамандары тасымалдау, қойма, тауарлы-материалдық құндылықтарды басқару және өндірісті жоспарлау сияқты жабдықтау тізбегі функцияларын басқару туралы білімдерге ие болуы керек. Бұрын жеткізушілер тізбегінің мамандары логистикалық дағдыларға баса назар аударды, мысалы, тасымалдау маршруттарын білу, қойма жабдықтары мен дистрибьюторлық орталықтардың орналасуы мен іздерін білу, жүк ставкалары мен жанармай құнын нақты түсіну. Жуырда жеткізілім тізбегін басқару фирмалардың материалдық-техникалық қолдауына және дүниежүзілік жабдықтау тізбектерін басқаруға тарайды. Жабдықтау жүйесінің мамандары бизнестің үздіксіздігі негіздері мен стратегиялары туралы түсінікке ие болуы керек.
Университеттердің рейтингі
2017 жылы жарияланған және жеткізілім тізбегі менеджерлерінің пікірлеріне негізделген SCM World University 100 рейтингісінде магистратурада келесі Солтүстік Америка университеттері жоғары орын алады: Мичиган штатының университеті, Пенн штатының университеті, Теннеси университеті, Массачусетс институты Технология, Аризона штатының университеті, Остиндегі Техас университеті және Батыс Мичиган университеті. Сол рейтингте келесі еуропалық университеттер жоғары орынға ие: Крэнфилд Менеджмент мектебі, Влерик бизнес мектебі, INSEAD, Кембридж университеті, Эйндховен технологиялық университеті, Лондон бизнес мектебі және Копенгаген бизнес мектебі, 2019 жылы Уорик университеті (29 орын). 2016 Eduniversal Best Masters Ranking Supply Chain and Logistics-де келесі университеттер жоғары дәрежеге ие: Массачусетс технологиялық институты, KEDGE бизнес мектебі, Purdue университеті, Роттердам менеджмент мектебі, Pontificia Universidad Catolica del Peru, Universidade Nova de Lisboa, Вена экономика университеті Бизнес және Копенгаген іскери мектебі.