cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юбилейный әуежайы
Тарихы
1980 жылдардың басында "Боран" қайта пайдалануға болатын ғарыш кемесінің бағдарламасы бойынша тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға арналған қону кешені ретінде салынған (ол 1988 жылы қарашада жалғыз ғарыштық ұшудан кейін қонған).
1979 жылы аэродромның құрылысы әскери құрылысшылар күштерімен басталды (130-шы инженерлік жұмыс басқармасы). Ұзындығы 4500 м және ені 84 м әуеайлақтың ҰҚЖ қалыңдығы 18-ден 22 см-ге дейінгі құм-цемент негізіне қалыңдығы 26-дан 32 см-ге дейінгі М-600 монолитті жоғары беріктігі бар бетоннан салынған. әуеайлақ жабындарының ауданы 980 400 м2, жер жұмыстарының жалпы көлемі шамамен 2 млн м3 топырақты құрады. Әуеайлақ объектілерінің бірінші кезегі 1981 жылы қарашада пайдалануға берілді.
Әуеайлақтың такси жолына әуе кемесінің алғашқы қонуы 1980 жылы ақпанда ("Крайний" әуежайында орналасқан Байқоңыр ғарыш айлағы авиаполкінің құрамынан Ми-8 тікұшағы), әуеайлақтың ҰҚЖ — ға алғашқы қонуы-1982 жылғы 29 қаңтарда (ғарыш айлағы авиаполкінің Ан-26 ұшағы) жүргізілді. Байқоңырға "Энергия" — "Боран" қайта пайдалануға болатын ғарыш жүйесінің элементтерін ВМ-Т ұшағымен алғашқы тасымалдау 1982 жылы 8 сәуірде өтті.
1982 жылдан 1990 жылға дейін Байқоңырға "Энергия" және "Боран"ғарыш кешендерінің ірі габаритті элементтерін жеткізу бойынша ВМ-Т ұшағының 59 ұшуы жасалды. "Боран" ғарыш кемелері ВМ-Т ұшағымен Мәскеу маңындағы Раменское әуеайлағынан "Юбилейный" әуеайлағына, ал "Энергия" зымыран тасығышының блоктары Куйбышев қаласындағы Безымянка әуеайлағынан (Қазіргі Самара) тасымалданды.
Аэродром Қорғаныс министрлігіне тиесілі болды. 1992 жылдан бастап аэродром бірнеше жыл бойы жұмыс істемеді, қараусыз қалды және ішінара тоналды.
1995 жылы Халықаралық коммерциялық бағдарламалар бойынша ұшыру үшін Байқоңырға келетін американдық ғарыш аппараттарын тасымалдайтын АҚШ-тан ауыр ұшақтарды қабылдау мақсатында аэродромды қайта құру қажеттілігі туындады. "Юбилейныйдың" пайдаланушысы "Протон" ауыр зымыран тасығыштарын өндіруші Хруничев атындағы ғарыш орталығы болды. Әуеайлақтың жаңа (азаматтық) персоналын жұмысқа қабылдау басталды, радионавигациялық, радиобайланыстық, жарық сигналдық, метеорологиялық және басқа да жабдықтарды ауыстыру, ҰҚЖ күрделі жөндеу жүргізілді. 1997 жылы бұл жұмыстар сәтті аяқталды және эксперименттік аэродром пайдалануға берілді.
"Юбилейный" әуеайлағы "Байқоңыр" ғарыш айлағының ескерткіш орындарының бірі болып табылады; ғарыш айлағына сапарлар кезінде мұнда бірнеше рет көрнекті саясаткерлер мен отандық ғарышкерлер келді. Атап айтқанда, М.С. Горбачев (1987 жылы), В.В. Путин (2005 жылы), Н.Ә. Назарбаев (1991 және 2005 жылдары), ал 1991 жылы 2 қазанда әуеайлақта КСРО-ның 12 Республикасы басшыларының кездесуі өтті (тек Латвия, Литва және Эстония басшылары қатысқан жоқ).
Табиғаты
Жер бедері: сәл толқынды жазық (абсолютті белгілер 95-120 м). Әуеайлақтан солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде Үшқызыл тауы (биіктігі 135 м абс) орналасқан.
Өсімдік аймағы: жусан-боял шөл. Топырақ: қоңыр шөл дала. Әуеайлақтан солтүстікке қарай 8 км жерде Дарбас құмдары орналасқан.
Әуеайлақ маңында тұрақты су ағындары мен су айдындары жоқ. Көктемде, қар ерігеннен және жаңбырдан кейін, кейбір жерлерде такырларда тереңдігі 0,5 м-ге дейін шағын уақытша көлдер пайда болады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әуежайлары
Сары (Қоңырат)
Сары — Орта жүз Қоңырат тайпасының Жетімдер руының бір тармағы.
Сарыдан Құба, Тебей, Қосай, Барақ, Ерсімбет, Сұлу, Құл, Бөгембай, Кенжеқара, Қыра, Беген, Қара аталары өсіп-өнген. 1917 жылғы төңкеріске дейін Сарылар 300 түтін (үй) болған. Олар қазіргі Түркістан облысындағы Түркістан, Қантағы, Сауран, Шәуілдір, Шоқтас, Асық атаны мекендеген.
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары
Гризондар
Гризондар (Galictis) – сусарлар тұқымдасының бір туысы.
Екі түрі бар: үлкен гризон (G. vittata) және кіші гризон (G. cuja). Бұл Оңтүстік Америкада болады. Денесінің ұзындығы — 45 см, құйрығы — 20 см. Ұсақ аңдармен, құстармен қоректенеді. Қолға тез үйренеді, сондықтан жергілікті ел мұны кейде мысық орнына ұстайды. Гризон терісі үшін ауланады.
Дереккөздер
Санат:Сусарлар тұқымдасы
Жексұрын мен
«Жексұрын мен» (Despicable Me) — Illumination Entertainment компаниясы шығарған компьютерлік мультфильм. Әлемдік премьера 2010 жылдың 27 маусымында, Қазақстанда премьера 2010 жылдың 8 шілдесінде өтті.
Сюжеті
Сырт көзге жексұрын көрінсе де, іштей мейірімді Грю әлемдегі ең зұлым адам екенін дәлелдеу үшін Айды ұрламақ болады. Оған өзі құрған миньондар армиясы көмектеседі. Оның бұл ойына бәсекелестері мен өзі асырап алған үш кішкентай қызды күтіп-бағуға қатысты мәселелер кедергі болады.
Музыкасы
Фильмде көбінесе Фаррелл Уильямс пен Эйтор Перейраның композициялары қолданылған.
2010 жылдың 6 шілде күнінде Ханс Циммер продюсерлеген, Эйтор Перейра жазған Фаррелл Уильямстың фильмдегі композициялары біріккен Despicable Me: Original Motion Picture Soundtrack альбомы шықты. Альбом промо-CD және толыққанды альбом түрінде жарияланған.
Қысқаметражды мультфильмдер
Фильмның Blu-ray Disc және DVD Discке шығуына студия арнайы кейіпкерлер қатысқан үш қысқаметражды мультфильм шығарды. Қысқаметражды мультфильмдер қосымша-бонус ретінде жасалды. Бұл мультфильмдердің атауы мен сюжеті мынадай:
Маникоре
Маникоре (Manicoré) — Бразилиядағы муниципалитет, Амазонас штатында орналасқан. Оңтүстік Амазонас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Мадейра экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Санат:Амазонас елді мекендері
Полиморфизм
Полиморфизм (polymorphos — көп түрлі), биологияда — бір түрге жататын, бірақ сыртқы көрінісі жағынан айырмашылығы бар, өтпелі формалары жоқ дарабастар. Егер мұндай формалар екеу болса, онда бұл құбылыс диформизм деп аталады (жеке жағдайда — жыныс диформизмі). Полиморфизм генетик. бір текті популяцияда да бола алады. Мысалы, гидроидтардың бір бұтақшасында құрылымы әр түрлі бірнеше гидранттар өседі (мысалы, Podocoryne полиптерінің гидранттары — трофозоидтар, дактилозоидтар, акантозоидтар). Мұндай Полиморфизмге физиологиялық қасиеті де, сыртқы пішіні де өзгеше, көбею мүшесі және споралары әр түрлі иелерде дамитын тат саңырауқұлақтары мысал бола алады. Дигенетикалық құрттарда кездесетін Полиморфизмнің бұл түрі плейморфоздар деп аталады. Организмдерде жынысына байланысты сыртқы пішіндері түрліше болуы мүмкін. Мысалы, өсімдік биттерінің аталықтарында, ал кейбір кокцидиялардың аналықтарында қанаттың болуы. Шоғыр құрып тіршілік ететін көптеген жәндіктерге дарабастарының қызметіне байланысты да көп түрлілік (полифенизм) тән. Мысалы, аналық және жұмысшы бал аралары арасындағы айырмашылық. Полиморфизмның маусымдық түрі де бар. Мысалы, көбелектердің көктемдік, жаздық формаларының болуы. Полиморфизм популяция тығыздығына да байланысты болады, бұл организмнің реңі, пішіні, мінез-құлығынан байқалады.
Ақ желімбас
=Ақ Желімбас= Ақ желімбас биіктігі 1 метрге жуық,бір жылдық немесе екі жылдық,шөп тектес өсімдік. Сабағы жұмыр,тік,төменгі жағы айыр тәрізденіп,бұтақтанып өседі. Қатты түктері бар. Жоғарғы жағындағы түктері үлпілдек болады да, қолға ұстағанда желімі жабысып қалады. Ол әр түрлі құрт құмырсқаларды өзіне жабыстырып алып,жәндіктердің өсімдік гүлдеріндегі тозаңды бүлдіруінен сақтайды. Жапырақтары сопақша келген,төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, жоғарғы жағындағылары отырмалы.Гүлдері ақ түсті,олар өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншаларын да түк басқан.Гүл тәжі 5 гүл жапырақшасынан тұрады. Әр гүл жапырақшасы жоғарғы жағынан екіге бөліне тілімденген. Ақ желімбастың гүлдерін түнгі көбелектер тозаңдандырады.Гүлдері кешке қарай қараңғы түсе ашылады.Хош иісі сол кезде анық білінеді.Гүлдері таңертең жабылғаннан кейін иісі де жоалады.Күндіз жабылып қалатын гүлдері төмен қарай салбырап "қалғып" тұрады.Өсімдіктің орыс тіліндегі атының "дрема" болуы да осыған байланысты болса керек. Жемісі жұмыртқа тәрізді,қауашақ ішінде бүйрек сықылды дәндері бар.Ақ желімбас шабындықтарда,бос жатқан және жыртылған жерлерде,бақшаларда,арықтардың маңайында өседі. Дәрі үшін ақ желімбастың жерге түскен бөлігін және тамырын пайдаланады.Оның тамырының құрамында сапониндер бар. Ақ желімбастан жасалған дәрілердің қабынуға қарсы әсер ететін,қан тоқтататын,ұйқыны қалпына келтіретін қасиеттері бар.Осыған байланысты ішкі ағзалар шаншып ауырғанда пайдаланады. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі:Ұнтақталған өсімдіктің 1 ас қасығы 1 стакан қайнап тұрған суға салып,2 сағат қойып тұндырғаннан кейін сүзіп алады да,1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді және жатар алдында жарты стаканын бір ақ ішіп алса,ұйқы жақсарады.
Полиморфизм
Генетикалық тұрғыдан қарағанда Полиморфизм фенотиптік жағынан айырмашылықтары бар популяциядағы екі не одан да көп генотиптік ұқсас дарабастар деп саналады. Полиморфизм бір жынысқа жататын дарабастардың гетерозиготалық бейімдеушілік қасиеті нәтижесінде туындайтын (балансты Полиморфизм), облигатты гетеротермалылық (жыныс диформизмі) жолымен іске асатын әр түрлі генетик. механизмдер арқылы сақталып отырады.
Дереккөздер
Санат:Биология
Жуалыой
Жуалыой — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы, Жаңақазан ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Ақ желімбас
Санат:Қалампырлар
Жуалыой
Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 78 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 497 адам (252 ер адам және 245 әйел адам) болса, 2009 жылы 626 адамды (334 ер адам және 292 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Көктемшөп
Көктемшөп(Erophіla) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Торғайда, Тянь-Шань тауларының солтүстігі мен батысында және Қаратауда сәуір Көктемшөпі (E. verna) кездеседі. Ол құмдақ далалы жерлерде, жол бойларында, ластанған жерлерде өседі. Биіктігі 3 – 10 см, сабағы тік жапырақсыз болады. Жапырақтары тамырын орай шоқталған, ұзындығы 3 – 10 мм. Ені 1,5 мм, пішіні ұзынша, үшкірленген, кейде мұқыл, жоғары жағын түк басқан. Гүлдері аз, қысқа гүлшоғырына топталған. Тостаған жапырақшалары ұзынша, түкті, желегі ақ түсті болады. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген жұмыр бұршаққын. Тұқымы өте ұсақ, көп болады. Сәуір Көктемшөпнің құрамында глюкозидтер (кверцетин, кемпферол) және қыша майы болады. Дәрілік мақсатта өсімдіктің сабағын, жапырағын және гүлін пайдаланады. Халық медицинасында сәуір Көктемшөпінің жапырағын күбірткеге басады
Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Санат:Орамжапырақтар
Сары (Байұлы)
Сары — Кіші жүз байұлы тайпасының Алаша руынан тараған ата.
Сарыдан Қожамберді, Қожағұл, Малай ұрпақтары өсіп өнген. Олар қазіргі Ақтөбе, Қызылорда, Атырау облыстарын мекендеген.
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары
Омравож (Жоғарғы Омра тармағы)
Омравож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Жоғарғы Омра өзенінің оң жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені бастауынан Шердино ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Амор (Лейрия)
Амор (Лейрия) (Amor) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лейрия округінің құрамына кіреді. Лейрия муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты  Пиньял-Литорал экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 738 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 18,13 км² шамасында. Халық тығыздығы — 261,3 адам/км².
Тарихы
Аудан 1630 жылы құрылған. Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лейрия округінің елді мекендері
Ольга Каплина
Ольга Каплина – БАҚ саласындағы жобаларды үйлестіруші. .
Қызметін шымкенттік «Отырар» телекомпаниясында тілші ретінде бастаған, сол телеарнада бас редактордың орынбасары жұмысын атқарған. Кейін Түркістан облысы бойынша «Хабар» агенттігінің меншікті тілшісі, агенттіктің Астанадағы бюросының продюссері болған.
Ольга Қазақстандағы «Интерньюс» тренингтерінің алғашқы қатысушыларының бірі. Өзінің кәсіби еңбек жолында шетелде «Саяси PR», «Интернет жобалар менеджменті» атты оқу курстарынан өткен.
Қазіргі таңда «Интерньюс Нетворк» Халықаралық ұйымының Өкілдігінде қызмет атқарады, ол «ТВ-обмен» жобасының жетекшісі. Сондай-ақ Орталық Азия елдері мен Қазақстанның аймақтық телеарналарында жаттықтырушы ретінде жұмыс атқарады.
Дереккөздер
Санат:Журналистика
Шұбалаң құйрықтылар
Шұбалаң құйрықтылар (Viverridae) - жыртқыштар отряды сүтқоректілер тұқымдасы.
Кішірек жануарлар. Аяқтары қысқа - көбінде бессаусақты - саусақжүргілілер немесе жартылай сирақжүрмелілер; құйырығы ұзын- (бинтуронгада ол ұстағыш). Кейбір түрлерінің аналь тесігінің манайында мускус шығаратын иісті бездері болады. 71 түрі- 35 туысы белгілі: генеттер, циветтер, мангустар, бинтуронгтар, мунго, сурикаттар, фосстар - (соңғы 4-де бір өкілден) және т.б. Кіші - Алдыңғы және Оңтүстік Азияда- Африкада және Оңттүстік-батыс Еуропада мекендейді. Жер бетінде - кейбіреулері ағаш басында тіршілік етеді. Шұбалаң құйрықтылар көпшілігі түнде белсенді. Жылына бір рет ұрпақ әкеледі - тек кейбіреулері ғана 2 рет. Ұрпақ саны 1-6- көпшілігінде 2-4, ұсақ сүтқоректілер - құстар-бауырменжорғалаушылар - жәндіктермен -кейде жеміс пен жаңғактармен қоректенеді. Шұбалаң құйрықтылар көбі аншылық жануарлары, мускусы ушін. 4 түрі мен 1 түр тармағы ХТҚО-ның «Қызыл кітабына» тіркелген.
Дереккөздер
Санат:Жыртқыштар
IC 5373
IC 5373 — Андромеда шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 36, MCG 5-1-19, ZWG 498.59, ZWG 499.31, KAZ 235.
Сыртқы сілтемелер
IC 5373 Санат:Андромеда (шоқжұлдыз)
Кальчи
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6271 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 249 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 56011.
Елді мекеннің қамқоршысы — Қасиетті Ермолай.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Борис Пайчадзе (стадион)
Борис Пайчадзе атындағы Динамо-Арена (груз. ბორის პაიჭაძის სახელობის ეროვნული სტადიონი) — Грузияның астанасы Тбилисиде орналасқан футбол стадионы. Құрылысы 1936 жылы басталып, сол жылы пайдалануға берілді. Сыйымдылығы - 55 мың адам. Грузия Ұлтттық құрамасы мен "Динамо" (Тбилиси) командасы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.
Тарихы
КСРО дәуірінде Лаврений Берияның, сосын Владимир Лениннің атымен аталды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары "Ұлттық стадион" деген атауға ие болды. 1995-2011 жылдары Грузияның танымал футолшысы Борис Пайзадзенің аты берілді. 2011 жылдан бері "Динамо" атауына ие болды.
Сілтемелер
Санат:Грузия футбол стадиондары Санат:Стадиондар
Бойстер
Бойстер (Beuster) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Штендаль ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 510 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 27,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 90 060. Муниципалитеттің басшысы — Забине Хиллер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Амир (Кашкин ауылдық кеңесі)
Амир — Башқұртстанның Аскин ауданындағы ауыл, Кашкин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 372 адамды құрады. Пошта индексі — 452892, ОКАТО коды — 80204819002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Алькубилья-де-Авельянеда
Алькубилья-де-Авельянеда (Alcubilla de Avellaneda) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Сория провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Тьеррас-дель-Бурго ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сория елді мекендері
24 желтоқсан
24 желтоқсан — Григориан күнтізбесінде жылдың 358-ші күні (кібісе жылдарда 359-шы). Жылдың аяғына 7 күн қалады.
Мерекелер
Тағы қараңыз: Санат:24 желтоқсан мерекелері
Туғандар
1910 жылы қаһарман қолбасшы хас батыр Бауыржан Момышұлы дүниеге келді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:24 желтоқсан
Қажылық
Қажылық (حَجّ хаддж) - ислам дiнi бес негiзiнiң соңғысы. Қажылық, хаж жасау – мұсылманның бес парызының бірі. Шариғат бойынша кәмелетке толған, ақыл-есі дұрыс, денсаулығы жақсы, дәулеті жетерлік, өзгеге қарызы жоқ мұсылман ғана І парызын өтей алады. Оның парыздығы қасиеттi Құранда: «Алла үшiн Қағбаны адамдарға қажылық ету парыз» («Әли-Имран» сүресi, 97 аят), - деп ұқтырылса, хадис шарифте: ''«Ислам бес негiзге құрылған: Алла Тағаладан басқа тәңiр жоқ және Мұхаммед оның елшiсi деп куәлiк ету. Намаз оқу. Зекет беру. Рамазан айында толық ораза ұстау. Байтуллаға қажылыққа бару»,'' - делiнген.
Шариғат кiтаптарында:«Бас бостандығы бар, балиғат жасына жеткен, ақыл-есi дұрыс, денi-басы сау адамға қажылыққа бару парыз делiне отырып, қажыға баратын жол қауiп-қатерсiз, оған азық-түлiгi, көлiгi немесе көлiк жалдауға қаражаты болуы керек екендiгi және үлкен сапарға аттанған кiсiнiң үйiнде қалған отбасы тарығып қалмайтындай нәпақамен қамтамасыз етiлуi де шарт», - деп көрсетiлген.
Қағба мен қажылықтың тарихы
Қажылықта атқарылатын амалдардың тарихы сонау Адам (ғ.с.) атадан да ертеректен бастау алады. Ол туралы қасиеттi Құран Кәрiмде: «Ақиқатына келсек, адамдардың ғибадат етуi үшiн тұңғыш салынған үй Меккеде. Бүкiл әлемдегi қасиеттi және тура жолға бастайтын үй сол»(«Әли-Имран» сүресi, 96 аят) делiнген. Демек, адамдардың ғибадат етулерi үшiн, бүтiн әлемге мүбарак саналған тұңғыш үй - Меккедегi Қағба үйi. Сол Қағбадан бұрын жер бетiнде салынған үй болмаған.
Хадисте: «Адам Ата мен Хауа ана ұзақ жылдық айырылудан соң Арафат тауында жолыққанда (Арафат - Адам Ата мен Жәбiрейiл жаннаттан кейiн, қайта жолыққанда, Жәбiрейiл (ғ.с.) Адамнан (с.ғ.) «арафта» - яғни «таныдың ба?» деп сұраған сөзiнен шыққан деседi) Алла Тағала Жәбiрейiл перiште арқылы ол екеуiне ғибадат үйi Қағбаны салуды әмiр етiп, құрылыс бiткен соң, оны тәуап етуге бұйырып, «Сен жер бетiндегi тұңғыш адам болсаң, бұл жер бетiнде құрылған тұңғыш үй» - деген екен.
«Адамның (ғ.с.) қажылық жасағанын көрген перiштелер: «Қажылығың қабыл болсын, ей Адам (ғ.с.) бiз де бұл үйдi сенен екi мың жыл бұрын зиярат еткенбiз», - дептi. Бұған қарағанда, Қағбаны алғашқы рет перiштелер тұрғызып, тәуәп жасаған. Адамзат дүниеге келместен бұрын, жер бетiнде iблiс шайтанның тегi Бани Жин тайпасы тiршiлiк еткен.
Ол жер бетiн жаман, бұзық iстерге толтырып жiбергендiктен Алла Тағаланың қаһарына ұшырап, төртiншi қабат аспан перiштелерi арқылы қиратылып жермен-жексен етiлдi. Аспан перiштелерi сол оқиғадан кейiн бiрнеше уақыт жерде қалып қояды. Жердi гүлдендiрген олар төртiншi қабат аспанда жүргенде қызыл жақұттан жасалған Байт әл-Маъмұр деген үйдi тәу еткендерi сияқты, Алла Тағаладан жер бетiнде де сондай қажылық ететiн үйдiң болуын сұрайды. Алла Тағала олардың дұғаларын қабыл етiп, ғарыштағы Байт әл-Маъмұр астындағы топыраққа бiр үй тұрғызып, оны зиярат етуге бұйырады.
Ислами риуаяттарда айтуынша, содан берi Қағба он рет бұзылып, қайта жасалған. Адам (ғ.с.) Алла әмiрiмен қайта қалап, қажылық еткен үйдi Нұһ (ғ.с.) дәуiрiнде жер жүзiн топан суы басқанда - перiштелер Қағбаны жетiншi көкке көтерiп әкеткен, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) миғражға көтерiлгенде: «Перiштелер Қағба үйiн тәу етiп жатқанын, Ибраһимнiң (ғ.с.) сол үйге сүйенiп отырғанын көрдiм. Перiштелердiң көптiгi соншалық қасиеттi үйдi бiр тәу еткен перiштеге қиямет күнiне дейiн қайта кезек келмейдi екен»,- деген сөзi бар.
Ибраһимнiң (ғ.с.) пайғамбарлық дәуiрiнде ескi үй орнына баласы Исмаил (ғ.с.) екеуi Алла Тағала бұйрығымен қазiргi Кағбатуллаһты салғаны туралы имам әл-Бухарий Абдулла ибн Аббастан (р.а.) риуаят еткен қиссада: «Ибраһим (с.ғ.): «Ей, ұлым, Исмаил! Алла Тағала маған бiр iс бұйырды», - деп едi, Исмаил: «Әке, Раббыңыз бұйырған iстi орындаңыз», - дедi. Әкесi: «Ұлым, көмек бересiң бе?», - дегенiне, ұлы Исмаил ойланбай: «Әрине», - деп үн қатты.
Ибраһим: «Алла Тағала маған мына жерден үй соғуға әмiр еттi», - деп кiшкене ғана бiр төбенi көрсеттi. Сосын ұлы тас тасыды, әкесi қалады», - делiнген.
Осылайша, әке, баланың iсi оңға басып, Қағба бой көтерiп, бiр деңгейге жеткенде, тас қалау қиынға соғады. Сонда әкесiнiң бойы жетiп, iсi оңайлауы үшiн баласы оның аяғының астына биiк, жалпақ тас әкелiп қояды. Сол тасқа Алла Тағала кейiнгiлер: «Ибраһимге сәлем!» - деп жүрулерi үшiн даңқ және естелiк ретiнде Ибраһим (ғ.с.) пайғамбардың аяқ iздерiн қалдырады.
Бұл туралы қасиеттi Құранда: «Ондағы қасиеттi белгi - Ибраһимнiң (с.ғ.) орны» («Әли-Имран» сүресi, 97 аят), - делiнедi. Ғұламаларымыздың айтуынша, «Ибраһимнiң орны» деп Ибраһимнiң (с.ғ.) Қағбаны салып жатқанда, табанының iзi қалған тас және оның айналасы айтылады. Ибраһим (с.ғ.) Қағба салуды аяқтаған соң, тас алдында намаз оқыған екен. Сондықтан да қажылар тәуеп етiп болып, сол арада екi ракат намаз оқиды.
Бұл туралы қасиеттi Құранда: «Ибраһимнiң (ғ.с.) орнын намаз орны етiңдер» («Бақара» сүресi, 125 аят), - деп бұйырылғандықтан шариғатымызда бұл уәжiп деңгейiнде саналатын намаздардың бiрi. Ибраһимнiң (ғ.с.) iзi қалған тас Омардың (р.а.) халифаттығына дейiн Қағбаға тиiп тұрды. Оны хазiретi Омар тәуеп етушiлерге кедергi болмасын деп шетке жылжытқан. Сол тас қазiр де бар. Ол шыны ыдысқа салынып аздап жоғары көтерiлiп қойылған.
Ибраһим (с.ғ.) Қағбаның төрт қабырғасын қалап боп, кезек осы күнгi «Хажар әл-Асуад» деп аталатын қасиеттi қара тасқа жеткенде, әке-бала тәуептiң бастау алатын бұрышын жасамақ болып ойға қалады. Сонда Жәбiрейiл (ғ.с.) перiште Ибраһимге (с.ғ.) жұмақтан белгi боп тұру үшiн арнайы тас ала келiп, оның орнын көрсетедi.
«Расында Қағбадағы қара тас - жәннат жақұттарының бiрi. Қиямет күнi оған Алланың құдiретiмен көз және тiл бiтiп, ол өзiне тәу еткендерге куәлiк етедi», - дейдi.
Және бiр хадисте: «Ей, мүмiндер! Хажар әл-Асуадты жерде тұрғанда ғанибет көрiп, көп зиярат етiңдер, сондай бiр күн келедi, адамдар Байтулланы кешке тауап етiп, ертесiне келсе, Хажар әл-Асуадты таба алмай әуре-сарсаң болады. Өйткенi жәннаттан шыққан нәрселердi Алла Тағала қиямет алдында қайта жәннатқа көтерiп әкетедi», - делiнген.
Тәуеп осы қара тастан бастап оңға қарай жүрумен басталады. Оған қарап, «Аллаһу Акбар» деген такбир мен «ләә иләәһә илләлла» дейтiн таһлил айтылады. Тасты ұстап, басқа мұсылманға кедергi келтiрмейтiндей болса сүйедi. Пайғамбарымыз Мұхаммедтен (с.ғ.с.) кейiн әдiл Омар ( р.а.) осы қара тасты сүйiп тұрып: «Сенiң, пайда да, зиян да бере алмайтын тас екендiгiңдi анық бiлемiн. Егер пайғамбарымыз (с.ғ.с.) сенi сүйгенiн көрмегенiмде, мен де сенi сүймес едiм», - деп, айтқанын естiген Әли (р.а.):
Сондықтан адамдар осы қара тасты сүйген уақытта: «Ей, жаратқан ием! Өзiңе иман келтiрiп, кiтабыңды растап және берген уәдемде тұрып, бұл тасты сүйiп жатырмын», - дейдi. Қағбаның қара тас тұрған бұрышы шығысқа қаратылған, оны Рүкiн дейдi. Қара тас жерден бiр метр жоғарыда тұр. Айналасы күмiспен жиектелген.
Мұсылмандар үшiн жер бетiнде Қағбадан өзге қасиеттi орын жоқ. Өйткенi, ол киелi орын. Қағба Ұлы Жаратушымыз Алла Тағаланың әмiрiмен, Жәбiрейiлдiң (с.ғ.) көмегiмен салынды.
Қасиеттi Құранда: «Кезiнде үйдi (Қағбаны) адамдар жиналатын орын және тыныштық мекенi етiп бердiк» («Бақара» сүресi, 125 аят), - делiнген. Аяттағы «Жиналатын орын» деген сөз «Мәсәбатан» сөзiнен тәржiмаланып отыр. Ал, осы сөздiң толық мағынасын ашып беретiн қазақ тiлiнде өзге сөз болмағандықтан ол сөз осылай аударылды. «Масабәтан» сөзi - адам қайта-қайта барса да тоймайтын жер деген мағынаны да бiлдiредi. Сондықтан да ол Алла Тағаланың бiр керемет жайы ретiнде адам қанша барса да өзiне қайта тартып тұратын шарапаты аса мол киелi.
Имам Мүслим Абдулла ибн Аббастан (р.а.) риуаят еткен хадис шарифте Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Меккенi (фатх) азат еткен күнде: «Расында, Алла Тағала бұл елдi аспан мен жердi жаратқан күннен бастап Харам деп бекiткен... Бұл жер Алланың құрметi үшiн қиямет қайымға дейiн Харам саналады.
Көгерiп тұрған өсiмдiгi жұлынбайды, жануары үркiтiлмейдi. Түсiп қалған затты таныған адамнан басқасы алмайды...», - деген. Харам сөздiң мағынасынан жамандық атаулы iс-қылықтың барлығына тыйым салынған қасиеттi дегендi түсiнемiз. Демек, Харам шариф өлкесiнде тек адамға ғана емес, тiптi жануары мен өсiмдiгiне де амандық кепiлдiгi берiлген. Қағба - күллi мұсылман баласының қиямет-қайымға дейiн намаздарында және басқа да ғибадаттарында жүздерiн бұратын, қажылық пен умрада мүмiн-мұсылмандардың басын қосатын қасиеттi мекен. Қажылық ғибадатында - мұсылмандар Алланың нұрын таратқан орталыққа жиналып, жылына бiр рет бас қосады.
Мұсылмандардың жылдық жиындары саналған қажылықта - адамдар арасындағы теңдiк бiрден көзге түседi. Онда барлық қажылар өздерiне қажылықты парыз етiп ихрамға кiредi. Ихрамның ақ маталы киiмiне оранып ортақ зiкiрдi айтып жатқанда, ешкiмдi де ажырата алмай қаласың. Ол киiмдi киген барлық қажылардың атқаратын амалдары да бiрдей. Барлығы да бiр жолмен бiр амалды орындау үшiн барады, бiр-бiрiнен қалмай сол жолмен қайтады. Демек, патша да, жарлы да, бай кiсi де, үлкен-кiшi де, күштi мен әлсiз де ихрамда өздерiн кiшiпейiл ұстап, Алла құзырында жүргендей кiршiксiз сезiммен жүредi. Бұл Ислам дiнiнiң теңдiк дiнi екендiгiне ашық дәлел емес пе? Хазiретi Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыз бiр хадисiнде: ''«Қажылар және умраға барушылар - Алланың жер-жерден келген өкiлдерi және қонақтары. Егер олар Алладан тiлесе, Алла оларға тiлегенiн бередi. Кешiрiм сұраса, кешiредi, шапағат тiлесе, шапағатқа бөленедi және дұға етсе, дұғалары қабыл болады»'' десе, ендi бiрiнде:«Кiмде-кiм жаман сөз айтпай, бұзақылық жасамай осы үйдi қажылық етер болса, жаңа туған сәбидей күнәдан пәк болады» делiнген.
Бұзақылық деп - үлкен-кiшi күнәлi iстердi айтады. Ал, жанжалға, талас-тартысқа түсу, ұрысып қалу, ашулану жатады. Қажылық - үлкен дәреже. Онда мұндай терiс iс-әрекет жасау дұрыс емес. Қажылыққа барушы Алла Тағаланың үйiне зиярат ету үшiн Жаратушысына бетiн бұрған адам саналады. Сондықтан да қажыдан барлық жаман iстерден тыйылып, жақсы амалдармен ғана шұғылданар аса әдептiлiк талап етiлген.
Қажылық кезiнде әрқандай бiр жағымсыз қылық болғанда қажылар: «Йа қажи, сабыр, сабыр!» деп бiр-бiрiне ескертедi. Қажылар соған орай жаман iс-әрекеттерге бармай, барынша жақсы амалдарды көбiрек жасап қалуға тырысып бағады.
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): ''«Кiмде-кiм үйiнен қажылықты немесе умраны ниет етiп шығып, кейiн жолда дүние салса, ол кiсiге қиямет күнiне дейiнгi әр жылғы қажылық пен умра сауабынан несiбе жетiп тұрады. Ал, екi Харамның бiрiнде дүниеден өтсе, еш кедергiсiз, есеп берместен жәннатқа кiредi»'' дедi. Сондай-ақ, ''«Шариғат талабы бойынша орындалған қажылық дүниеден және ондағы барлық нәрселерден артық. Оның сыйы тек қана жәннат» дейдi хадис-шарифте, Мүмкiншiлiгi бола тұра қажылыққа бармаған мұсылман үлкен күнә жасаған болып саналады. Қасиеттi Құранда:«Кiмде-кiм қарсы келсе, Алла күллi әлемнен беймұқтаж»'' («Әли Имран» сүресi, 97-аят) делiнген. Яғни Алла Тағала адамзаттың қажылығы түгiлi барша ғибадатына мүлдем мұқтаж емес, керiсiнше әлемдегi барлық нәрсе оған мұқтаж. Аятта «қарсы келсе» деген сөздiң арабшасында «кәфәрә» яғни «кәпiрлiк» сөзi қолданылуының өзi де көп мән-мағынаны айқындай түседi. Бұл аят бойынша жағдайы бола тұра қажылық жасамаған адамның әрекетi кәпiрлiкке теңелген. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) да: «Кiмде-кiм жағдайы бола тұра, қажылық етпей дүниеден өтсе, онда ол қаласа яһуди, қаласа христиан болып дүниеден өтсiн» деп, тектен-тек айтпаса керек-тi.»
Қажылық ғибадатының парыздығының шарттары
Белгілі бір адамға қажы ғибадатының парыз болуы үшін төмендегі шарттар орындалуы керек.
Әйелдерге байланысты арнайы шарттар:
талақ немесе күйеуінің қайтыс болуына байланысты шариғаттың белгілеген ғиддет мерзімінде болмауы керек. Өйткені Аллаһ Тағала мына аятта ғиддет мерзіміндегі әйелдердің үйден шығуларына тыйым салған: «Талақ қылған әйелдерінді үйден шығармаңдар, олар да шықпасын». Қажылықты басқа уақытта өтеуге болады. Ал ғиддет белгілі уақытқа арналған. Сал ауруына душар болған, денсаулығы нашар, қарт, мүгедек адам, жол көрсететін көмекшісі жоқ соқыр адамдар, жанында бірге баратын махрамы жоқ әйелдер, шетелге шығудан мемлекет тарапынан тыйылған, баратын жолында қатерге ұшырауы мүмкін адамдар қажылыққа өздерінің орнына басқа біреуді көздерінің тірісінде жіберуіне немесе өзі дүниеден қайтқаннан кейін өкіл ретінде барып-келулерін талап етулеріне болады.
Ихрам (Қажылықтың бірінші парызы)
Ихрам дегеніміз - қажылық, умра немесе екеуін бірге жасау ниетімен, басқа уақытта істеуіне рұқсат кейбір іс-әрекеттерді қажылық, умра уақытында өзіне харам қылу. Ихрамға қажылық түрлерінің қайсысын орындайтын болса, соны жүрегімен ниет етіп, тәлбия айту арқылы кіреді. Бірақ ниетті тілмен айту - мұстахап. Ихрамға кірудің шарттарының бірі ғана болып табылатын «рида» және «изар» деп аталатын екі бөліктен тұратын сүлгі немесе оған ұқсас тігісі жоқ мата халық арасында «ихрам» деп аталғанымен, Ихрам мағынасын толық қамтымайды. Орындайтын қажылық түрін ниет етпей, тәлбия дұғасын айтпай, тек қана үстерін ақ, тігіссіз мата оранумен ихрамға кірген болып саналмайды. Өйткені ниет пен «тәлбия» дұғасы ихрамның шарттарынан.
Ихрамның уәжіптері:
Пайғамбарымыз (с.а.у.) өзінің хадистерінде осы жерлерді миқат ретінде тағайындаған (Бухари, 1/206). Міне, сондықтан қажылыққа немесе умраға баратын адам бұл жерлердің қайсысынан етсе, сол жерден ихрамсыз өтуге болмайды. Өйткені Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Ешкім миқаттан ихрамсыз өтпесін», - деп бұйырған. Бұл жерлерге жетпес бұрын ихрамға кіріп алуға да болады. Қажылыққа және умра үшін сырттан келгендер миқаттан ихрамсыз өтіп кеткен жағдайда, құрбан шалады немесе кері қайтып, миқатта ихрамға кіреді.
Ихрамға кірген адамға тыйылған нәрселер:
1. Ихрамға кірген адамның денесіне байланысты тыйымдар:
2. Киімге байланысты тыйымдар:
3. Харам аумағына байланысты тыйымдар:
4. Жалпы тыйымдар: Зилқағда, Зилхижжаның алғашқы он күні) айларда. Кімде-кім бұл айларда қажылыкты міндеттенсе (мыналарды білсіні) әйелімен жақындасуға, күнә істеуге және жанжалдасуға болмайды» (Бақара, 2/197).
Ихрамнын сүннет және мұстахаптары:
денені әтірлеу - сүннет. Айша атамыз мына хадисті риуаят еткен: «Пайғамбарымыз (с.а.у.) ихрамға кірерде мен оған ең жақсы әтірін жағатынмын» (Бухари, Хаж, 21; Муслим, Хаж, 1-3.). Бірақ, ихрамға кіріп қойғаннан кейін әтір жағуға болмайды.
7. Ихрам намазы. Денені толық жуғаннан кейін немесе дәрет алғаннан кейін, ихрамға кірместен бұрын, екі рәкат намаз оқылады. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) Зулхулайфада екі рәкат намаз оқып, сосын ихрамға кіргені риуаят етіледі. Бұл намаздың бірінші рәкатында - «Кафирун», екінші рәкатында - «Ықылас» сүресін оқу сүннет.
Арафатта тұру (Қажылықтың екінші парызы). Арафа күні түс ауғаннан кейін Құрбан айттың бірінші күні таң намаздың уакъітына дейін Арафат тауында бір мезет болса да тұру - қажылықтың негізгі парызының біреуі. Сондықтан кімде-кім Арафатта бір мезет болса да тұрмаса, қажылық ғибадатын орындамаған болады. Оны келесі жылы қайтадан орындау керек. Пайғамбарымыз (с.а.у.) «Қажылық дегеніміз - арафат, кімде-кім арафатта үлгерсе, қажылыққа үлгерген болады», - деп Арафатта тұрусыз қажылық ғибадатының қабыл етілмейтінін ескерткен. Арафат тауының «Уранә» сайынан басқа барлық жерінде тұруға болады. Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Арафаттың барлық жері уақфа орны», - дейді. Арафаттың «Жәбэлул-рахмә» деген жерінде тұру абзалырақ. Арафат тауында арафа күні күн батқанға дейін болу уәжіп. Өйткені Пайғамбарымыз (с.а.у.) осылай істеген. Сондықтан арафа күні күн батпай қайтқан адамдар жаза ретінде құрбан шалады. Арафатта тұрудың дұрыс болуы үшін ниет және дәретті болу, тіпті ояу болу шарт емес. Дәретсіз, жүніп, хайыз, нифас күйіндегі адамдар да Арафатта тұра алады. Айша анамыз, Пайғамбарымыздың бұйрығы бойынша, хайыз күйінде Арафатта уақфа (тұру) жасаған.
Арафа күні және Арафатта тұрудын сүннеттері:
қайырлысы - Арафа күні жасалған дұға»'', - деп бұйырған;
Бесін намазы мен намаздыгер намазын бір уақытта қосып оқудың жолы
Арафа күні бесін азаны оқылғаннан кейін бесін намазының алғашқы төрт рәкат сүннеті оқылады, сосын қамат түсіріліп, бесін намазының парызы оқылады. Сосын қайтадан қамат түсіріліп, намаздыгер намазының парызы оқылады. Уақфа болғандықтан, бесін намазының соңғы сүннетін оқу - мәкрүһ. Әр екі намаздың парыздарынан кейін ташриқ тәкбірі айтылады. Осылайша бесін мен намаздыгер намаздары бір азан, екі қаматпен бесін уақытында қосылып оқылады.
Зиярат тауабы (қажылықтың үш парызының біреуі)
Тауап - араб тілінде зиярат ету, бір нәрсені айналу сияқты мағыналарды білдіреді. Ал шариғаттағы терминдік мағынасы - Қасиетті Қағбаны жеті рет ғибадат ниетімен айналу. Тауап Аллаһ Тағаланың аршының айналасында тауап ететін періштелер тәріздес, Аллаһ Тағалаға деген сүйіспеншілікпен, тағзыммен жасалатын ғибадат. Пайғамбарымыз (с.а.у.) тауаптың намаз тәріздес ғибадат екенін білдіреді: '''«Байтуллаһтың айналасында тауап жасау - намаз оқу сияқты. Ерекшелігі - тауапта сөйлеуге болады, бірақ тауап жасап жүріп, кім сөйлесе, қайырлы сөз сөйлесін»''' (Тир- мизи, Хаж, 112). Қағбаның оңт. жағындағы бұрышында «Хажарул-Әсуәд» деп аталатын қасиетті қара тас бар. Тауап осы қара тастың қарсысынан басталады. Қағбаны жеті рет айналады. Әрбір айналымға «шаут» делінеді. Жеті рет айналғанда, бір тауап толық бітті деп саналады. Тауапта айналымдарды бірінен кейін бірін істеу шарт емес. Тауап толық бітпей жатып, ортасында дәрет алып, намаз оқып, қайтадан айналуды одан әрі жалғастыруға болады. Тауап жасап жатқан уақытта парыз намаздары үшін қамат түсірілсе, тауапты тоқтатыл, жамағатпен бірге намазға тұру керек. Қалған айналымдарды намаздан кейін жалғастырады.
Тауап түрлері (бес түрге бөлінеді):
түрде жасалуы керек. Жасалмаса, умрасы дұрыс емес. Қалған үш айналым орындалмаса, арнайы жаза өтеледі.
Тауаптың дұрыс орындалуының шарттары:
алыстау жерде тауап жасауға болады. Бірақ Мәсжидул-Харам мешітінің сыртынан жасауға болмайды.
Тауап сүннеттері:
Тауаптың сүннеттерін орындау - сауап, бірақ орындалмаған жағдайда да, тауап дұрыс болып есептелінеді.
жағдайда немесе қолмен ұстамаған жағдайда, қажылық ғибадаты қабыл болмақалады деген қате түсінікпен адамдарды итермелеп, жаншып-таптап, ренжітіп, жанжалдасса да сүюге тырысады. Бұл іс-әрекеттер дінді дұрыс білмегендіктен. Қасиетті қара тасты сүю - сүннет, ал адамдардың мазасын алмау, ренжітпеу - парыз. Істелмей қалған жағдайда күнә болмайтын сүннет амалын істеу үшін парызды тастап, күнәға батуға болмайды. Өйткені сүннеттің сауабынан парызды істемеген уақыттағы күнә басым. Олай болса, адамдардың тығыз, көптігіне байланысты қасиетті қара тасқа бара алмағандар алыстан бұрылып, сәлем береді. Пайғамбарымыз (с.а.у.) кейде қасиетті қара тастың қарсысына келіп, қолындағы таяғымен сәлем бергендігі риуаят етілген.
1. Зиярат тауабын жасаған уақытта дененің үстіңгі жанындағы «рида» деп аталатын жапқыштың бір ұшын оң қолтықтың астынан өткізіп, сол иыққа тастап, оң қолды иықпен бірге ашық тастау. Ихрамды бұлай орануды «изтиба» дейді. Әйелдер изтиба жасамайды.
2. Зиярат тауабының алғашқы үш айналымында иықтарды сілтіген бойда қысқа адымдармен жылдам-жылдам жүру. Бұлай жүру «рәмәл» делінеді.
3. Тауаптың айналымдарын бірінен кейін бірін істеу Дәрет алу үшін айналымды тоқтатуға болады.
4. Ер адамдардың мүмкіндіктеріне қарай Қағбаға жақын тауап жасаулары, ал, әйелдердің еркектерді арасына араласпайтындай жерден тауап жасаулары сүннет.
Қажылықтың уәжіптері
Қажылық ғибадатында қажылықтық парыздары мен шарттарынан басқа уәжіп міндеттер бар. Қажылықта уәжіптерді шариғатта үзір саналатын себептерсіз таcтау - тахриман мәкрүһ, яғни харамға жақын мәкрүһ. Қ-тың парыздары орындалып, уәжіптері істелмеген жағдайда, Қажылық дұрыс деп есептелінеді. Бірақ шариғатта үзір саналатын себептерден тыс, басқа себептермен уәжіптер орындалмай қалса, қажылықтың дұрыс болуы үшін әрбір орындалмаған уәжіп үшін жаза ретінде құрбан шалу керек. Істелмей қалған уәжіп қайтадан жасалған жағдайда жаза өтелмейді. Мысалы, тауаптың парызы саналатын төрт айналымды жасағаннан кейін, уәжіп үш айналымды жасамаса, орындалмаған әр айналым үшін жаза беру керек. Бірақ тауапты қайтадан толық жасаған жағдайда жаза өтелмейді.
Муздәлифәда уақфа жасау (Қажылықтың бірінші уәжібі)
Муздәлифә - Арафат пен Минаның ортасында орналасқан жердің аты. Қажылықта Арафа күнінің құрбан айтқа қараған түйін толық Муздэлифәда өткізу - сүннет, уақфа (бір мезет ғибадат ниетімен тұру) жасау - уәжіп. Муздәлифәның «мұхассар» деген жерінен басқа барлық жерінде уақфа жасауға болады.
Ақшам және Құптан намаздарын «жамғу-тахирмен» оқу
Жамғу-тахир - бірінші намаздың уақыты шыққаннан кейін екінші намаздың уақытында екі намазды бірге қосып оқу. Арафа күні ақшам және құптан намаздарын құптан уақытында Муздәлифәда бірге, қосып оқу - уәжіп. Азан оқылып, қамат түсірілгеннен кейін ақшам намазының парызы оқылады. Сәлем берген соң, тәшриқ тәкбірі айтылады. Сосын азан шақырылмастан, қамат түсірілместен құптан намазының парызы оқылады. Сәлемнен кейін тәшриқ тәкбірі айтылады. Осылайша ақшам мен құптан намаздары бір азан, бір қаматпен құптан уақытында оқылады. Сосын құптанның соңғы сүннеті мен үтір уәжібі оқылады. Ақшам намазының парызын оқығаннан кейін сүннетін оқу - мәкрүһ.
Шайтанға тас лақтыру (Қажылықтың екінші уәжібі)
Шайтанға тас лақтырудың уақыты - Құрбан айттың төртінші күні.
Айттың алғашқы күні (Зилхижжаның 10-ы) тек қана Үлкен шайтанға (Ақаба жәмрасына) жеті тас лақтырылады. Алғашқы тас лақтырылысымен қажылықтың басынан айтылып келе жатқан «тәлбия» дұғасы тоқталады. Бұдан кейін тәлбия айтылмайды. Айттың бірінші күні шайтанға тас лақтырудың уақыты - таң атысымен басталып, ертесі күні таң атқанға дейінгі мерзім. Айттың бірінші күні күн шықпастан шайтанға тас лақтыру - мәкрүһ, күн шыққаннан кейін түске дейін лақтыру - сүннет, түстен кейін күн батқанға дейін лақтыру - жәйіз (рұқсат етілген), күн батқаннан кейін себепсіз лақтыру - мәкрүһ. Адамдардың тыгыздығына байланысты күн батқаннан кейін лақтыру мәкрүһ саналмайды. Қараңғы болғандықтан лақтырылған тастар шайтан тасқа тимей, басқа адамдарға зиян келтіру қаупі болғандықтан күн батқаннан соң тас лақтыру мәкрүһ деп есептеледі. Бірақ қазір арнайы жарықтандыру жүйелері қолданылғандыктан, аталмыш себептердің алдын-алған және күндіз адам тығыз болғандықтан, күн батқаннан кейін тас лактырудың еш мәкрүһтігі жоқ.
Айттың екінші және үшінші күндері (Зилхижжаның 11 -і және 12-сі) - Әр үш шайтан тасқа (кішкентай, орта және үлкенге рет-ретімен) жеті-жетіден 21 тас лақтырылады. Бұл күндердегі тас лақтыру уақытты - түстен кейін басталып, ертесі күнгі таң атқанға дейінгі уақыт. Бұл екі күнде түске дейін тас лақтыруға болмайды.
Айттың төртінші күні - (Зилхижжаның 13-ші) үш шайтан тастың әрқайсысына жеті-жетіден 21 тас лақтыру абзал, бірақ лақтырмаса да болады. Лақтырылмаған жағдайда барлық лақтырылған тастың саны - 49. Ал лақтырылса, 70 болады. Лақтырмайтын жағдайда, Миналан таң атпай қайту керек, алайда төртінші күні де тас лақтыру уәжіп болып қалады. Минаның Мекке жақтағы шекарасы Ақаба жәмрасы (үлкен шайтан тас) болуда. Сол Ақаба жәмрасынан өту арқылы Миналан шықканға саналады. Ханафи мазһабындағы Имам Өбу Юсуп және Имам Мұхаммедтің пікіріне сүйенсек, айттың төртінші күні тас лақтырудың уақыты түстен кейін басталады. Түске дейін лақтыруға болмайды. Ал Әбу Ханифаның айтуынша, таңның атуымен басталып, күн батқанға дейінгі уақытта аяқталуы тиіс. Таң атқаннан күн шыққанға дейін - мәкрүһ, ал күн шыққаннан түске дейін лақтыру - жәиз, түс ауғаннан кейін күн батқанға дейін лақтыру - сүннет. Төртінші күні тас лақтыру уақыты күн батқаннан кейін бітеді. Лақтырылмай қалған әр күннің тасын сол күні күн батқанға дейін лақтыру - уәжіп. Лақтырылатын тастарды Муздәлифәдан немесе Мұхассир жолынан немесе нәжіс (лас) болмаған кез келген жерден жинауға болады. Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) бұйрығы бойынша, Ибну Аббас тастарды Муздәлифәдан жинаған.
Шайтанға тас лақтыруда өкілдік
Ислам - жеңілдік діні, сондықтан түрегеп тұрып намаз оқи алмайтындай дәрежеде ауру, не кәрі кісілер өздерінің орнына басқа адамды өкіл жасап, лақтыртуларына болады. Өкіл адамдар бірінші өздері үшін лақтырып, содан кейін баласының орнына лақтырады. Бірақ, күндіз лақтыра алмағандар түнде лақтыра алатын болса, күндіз басқа біреуге лақтыртуға болмайды. Түнде өздері лақтырады. Уақытында лақтырылмаған тастардың тас лақтыру күндері қаза етіліп, лақтырылуы уәжіп. Тас лақтыру кұндері аштың төртінші күні күннің батуымен аяқталады. Төртінші күні күн батқаннан кейін лақтырылмаған тастар қаза етілмейді. Әбу Ханифаның айтуынша, лақтырылмаған тастар айттың төртінші күні күн батқанға дейін қаза етілсе де, жаза өтеу түспейді. Ал Имам Юсуп пен Имам Мұхаммедтің айтуларынша жаза түседі.
Сафа, Мәруа төбелерінін арасында жүгіру (Қажылықтың үшінші уәжібі)
Сағи (араб тілінде) - шапшаң жүру, жүгіру деген мағынаны білдіреді. Ал шариғаттағы терминдік мағынасы: Мәсжидул-Харам жақта орналасқан Сафа және Мәруа төбелерінің арасында Сафа төбешігінен бастап, Мәруада аяқтау шартымен төрт рет барып, үш рет қайтып келу. Сафадан Мәруаға бару - бір рет, Мәруадан Сафаға қайтып келу - тағы бір рет болып есептеледі. Сафа мен Мәруанның арасында сағи ету - қажылық уәжіптерінің біреуі. Аллаһ Тағала «Бақара» сүресінің 158-аятында: «Сафа және Мәруа Аллаһтың нышандарынан, кімде-кім қажылық немесе умра жасау ниетімен Қағбаны зиярат етсе, Сафа мен Мәруаны тауап етуінде күнә жоқ», - деп сағидің маңыздылығын білдірген. Қажылық үшін жасалған сағи - қадум яки зиярат тауаптарынан кейін орындалатыны сияқты, умра үшін жасалатын сағи, умра тауабынан кейін жасалады. Сағи әрқашан тауаптан кейін істеледі. Сағиді тауаптан кейін дереу жасау шарт болмағанмен, өте маңызды сүннет.
Сафа, Мәруа төбелері және зәмзәм суы
Ибраһим (а.с.) Аллаһ Тағаланың бұйрығымен зайыбы Хажар анамыз бен емшектегі баласы Исмайлды қазіргі Зәмзәм құдығының орналасқан жеріне әкеліп, тастап кетті. Ол уақытта қазіргі Мекке қаласының орналасқан жерінде ішер судың жоқтығынан тірі жан мекендемейтін. Ибраһим (а.с.) зайыбы мен Ұлы Исмайлға қорек ретінде азғантай құрма мен су тастап, Аллаһ Тағалаға деген тәуекелін берік ұстап, ол жерден ұзақтат түсті. Қорек пен суға тапшы мына шөлде Хажар анамыз бен баласы Исмайлға өмір сүру күннен-күнге қиындай түсті. Бірақ өздерін сол жерге қалдырып кетуді жаратқан иелері Аллаһ Тағаланың өзі бұйырған болса, Хажар анамыздың бостан-бос қам жеп, уайымдауы орынсыз еді. Өйткені, әлсіз құрт, құмырсқа сияқты жәндіктерге ризық берген Аллаһ оларды жапан далаға тастап, ұмыт қалдыруы мүлдем мүмкін емес. Міне, сондықтан Хажар атамыз: «Аллаһ Тағала бізді қорғанда, мына сусыз шөл далаға бізді жалғыздан жалғыз, жәрдемсіз тастамайды» - деп, Ұлы Жаратушысына деген сенімін берік ұстап, Пайғамбарша тәуекел етті.
Уақыт жылжыған сайын Ибраһимнің (ах.) тастап кеткен азғантай суы таусылып, жас сәби Исмайл су сұрап жылай бастады. Ана байғұс сәбиінің шырылдауына шара таба алмай шарқ ұрып, зыр жүгіреді. Исмайлдың шырылдауына шыдап тұра алмаған ана өтіп бара жатқан тірі жанды кездестіріп қалармын деген үмітпен Сафа төбесіне шықты. Бірақ ешқандай тірі жанның карасы көрінбегеннен кейін Сафа мен Мәруа төбешіктерінің арасында алқынса да, «үмітсіз шайтан» дегендей ерсілі-қарсылы жүгіре бастайды. Мәруа төбешігіне жетінші рет шыққан кезінде құлағына беймәлім бір дауыс естіліп, қалт тоқтайды. Хажар атамыз: «Ей, дауыс несі Бізге даусыңды естірттің, егер бізге көмектесе алатындай күшін болса, көмектес», - деді. Хажар анамыздың осы мінәжаты бітісімен Зәмзәм бұлағының жанында періште Жебірейіл (ах.) көрінді. Жебірейіл (ах.) жерді қазын жатыр екен. Әне-міне дегенше су көрініп, аға бастады. Бұл құбылысқа қатты қуанып кеткен Хажар атамыз су ақпасын деген мағынада «зәм-зәм» дейді. Судың алдын бекітіл, кішігірім хауыз жасады. Ыдысына су алған сайын, орнына су қайнап шыға берді. Ыдысты суға толтырғаннан кейін мүбәрак судан қанып ішіп, Ұлы Исмайлды емізе бастады. Жебірейіл (ах.) Хажар анамызға былай деді: ''«Жоқ болып құрып кетеміз деп корықпаңдар. Міне, мына жер - Бәйтуллаһтың (Қағбаның) орны. Оны мына сәби мен әкесі салады. Аллаһ Тағала бұл үйді салатындарды зиянға ұшыратпайды»''. Міне, Зәмзәм суының шығу тарихы осылай. Қазіргі кездегі қажылардың Сафа мен Мәруа төбелерінің арасында жүгірулерінің хикметі - Хажар атамыз бен Ұлы Исмайлдың басынан өткен осы бір ғибратты оқиғаны сезіну және жандандыру. Зәмзәм суы - мүбәрак және киелі су. Пайғамбарымыз (с.а.у.) зәмзәм суының қасиеттері жайында: «Зәмзәм суын қандай мақсатпен ішетін болса, сол мақсатқа пайдалы» - деген. Яғни, ауруыма шипа болсын деп ішсе ауруына шипа, азық болсын деп ішсе, азық болады. Хажар анамыз бен ұлы Исмайл ұзақ уақыт басқа азық жеместен зәмзәм суымен қоректенген.
Шаш алу немесе қысқарту (қажылықтың төртінші уәжібі)
Шашты ұстарамен түгелдей алу немесе қайшымен қысқарту - қажылық және умра уәжіптерінің біреуі. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде «Одан кейін (шаштарыңды, тырнақтарыңды алып) кірлерінді кетіріндер...» (Хаж, 22/29),-дейді. Әнас (Аллаһ одан разы болсын) былай деп риуаят жасады: «Пайғамбарымыз (с.а.у.) жәмраға келіп, шайтанға тас лақтырған соң, Минадағы орнына барып, құрбан талды. Одан кейін ұстарашыға «шашымды ал» - деп, алдымен оң жағына, сосын сол жағына ишарат етті. Сосын оны адамдарға бере бастады» (Муслим, Хаж, 323/1305). Шашты түгелдей ұстарамен алғызу - қайшымен қысқартудан абзал. Әйелдердің шаштарын тақырлан алғызулары мәкрүһ. Шаштарынын ұшынан кішкене қысқартса, жеткілікті. Имам Әбу Ханифа және Имам Мұхаммед бойынша, қажылық және умра үшін шашты Харам аумағында алғызу немесе қысқарту - уәжіп. Харам аумағынан басқа жерде алғызып немесе қысқартқан жағдайда жаза ретінде құрбан шалынады. Шаштың төрттен бірін тақырлатып алғызып немесе төртте бірінің ұшынан қысқартқан жағдайда бұл міндет атқарылған болып, ихрамнан шығады.