cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кондетт
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2575 адамды құрады. Халық тығыздығы — 158,36 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Қой жуа
Қой жуа, қызғылт жуа (Allium rubens) – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.
Өсетін жері мен таралуы
Батыс және Шығыс Сібір, Моңғолияға тараған. Қазақстанның Тобыл, Есіл алқабында, Ақмола облысында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Амариллистер Санат:Қазақстан флорасы
Химиялық экология
Химиялық экология — химикаттарды қолданудың салдарын және олардың қоршаған ортаға түскендегі әрекетін зерттейтін, экологиялық мониторингтің әдістерін талдап-белгілейтін ғылым. Химиялық экология химикаттардың орнықтылығын, олардың ауыс-түйіс, таралу, жинақталу және басқа түрге айналу процестерін зерттейді. Зерттеулердің нәтижесінде көптеген химикаттардан бас тарту қажеттілігі, олардың қоршаған ортаға шығарындыларын азайту үшін кәсіпорындардың технологияларын жетілдіру.
Қоршаған ортаны, табиғатты корғауға арналған шараларға барлық қоғам мүшелері бірдей қатысуы тиіс. Өз заманында ұлы химик Д. И. Менделеев: "Химияда қалдық жоқ, тек пайдаға аспаған шикізат бар", — деп, көрегендікпен қалдықсыз өндіріс құру қажеттілігін мегзеген еді. Осы күні ғалымдарымыз бен өнертапқыштарымыз өндіріс қалдықтарынан баска заттар өндіруге арналған тиімді әдіс-тәсілдерді іздестіруде. Химиялық экология проблемалары адамзат іс-әрекетінің нәтижесінде ұзақ уақыт бойы біртіндеп жинақталып, пайда болған тіршіліктің жағымсыз көрінісі.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Мелекас
Мелекас (Мелекс, Картья) — Ресейдегі өзен. Башқұртстан Республикасы, Челябин облысы, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ай өзенінің сол жағалауынан 43 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 53 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ай өзенінің бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шығын
Шығын – кәсіпорынның шаруашылық қызмет барысында қаражатын (капиталын) азайтатын немесе міндеттемелерін көбейтетін жұмсаған немесе ұстаған шығыны, яғни есепті кезеңде азын-аулақ ақшалай қаражаттың жұмсалуы нысанына немесе активтердің тозуы мен істен шығуы немесе меншікті капиталдың азаюына апарып соқтыратын міндеттемелердің салдарынан пайда болады. Салықтардың бюджетке есепті салықтардан артық төленуі шығыс деп саналады‚ акционерлерге дивиденд төлеу шығысқа жатпайды. Ағымдағы және күрделі шығыс болып жіктеледі. Ағымдағы шығыстың құрамында өндірістік шығыс маңызды топты құрайды, ол өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына ықпал етеді. Өндірістен тыс шығыс өндірілген өнімді сатумен байланысты. Өткізуден тыс шығыс тоқтатылған өндірістік қуаттар мен нысандарды ұстауға жұмсалған шығынды, неғайбыл дебиторлық берешекті есептен шығарудан тиген залал, дүлей апаттан болған шығасыны, күші жойылған өндірістік тапсырыстар бойынша шығынды; қысқа мерзімді жалға өткізілген негізгі құрал-жабдық бойынша тозымпұлдық аударымды қамтиды. Болжанбаған шығыс – өнімді өндірумен және өткізумен тікелей байланысты емес, оның мөлшерін қаржы жоспарын жасау кезінде есептеу мүмкін емес. Оған айыппұл мен тұрақсыздық айыбы жатады. Күрделі шығыс бейқаржылық активтерге салынған инвестицияны, ұзақ мерзімді қаржы жұмсалымын қамтиды.
Ле-Водуе
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 744 адамды құрады. Халық тығыздығы — 43,36 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Абдул-Джаббар Карим
|thumb||Абдул-Джаббар Карим Абдул-Джаббар Карим (шын есімі Фердинанд Луис Элсиндор) (Abdul-Jabbar, Kareem; Ferdinand Lewis Alcindor) (16 сәуір 1947, Нью-Йорк), америкалық баскетболист. Лос-Анджелестегі Калифорния университеті нің командасындағы ойындары кезінде ол тек екі-ақ рет жеңіліске ұшыраған болатын. Осы команданы үш рет чемпиондық дәрежеге көтерді (1966-68). Кейін Ұлттық Баскетбол Қауымдастығы ның «Милуоки Бакс» командасына өтеді. 1975 жылдан бастап «Лос-Анджелес Лейкерс» командасында өнер көрсетеді. Бойы 2 м 17 см, уақытында алаңдағы үздік орталық ойыншы болып, өзі құрамында ойнаған командаларға көмек көрсетіп, 6 рет ҰБҚ чемпионатын ұтып алды. 1989 жылы үлкен спорттан кету кезеңінде оның қоржынында 38 387 ұпай болып, рекордтық дәрежеге жеткен. Сонымен қатар ұпай саны, ойын барысындағы лақтыру (15 837) және ойнаған минуттар санымен (57 446) рекорд орнатты. Оның тағы бір рекорды – 6 рет ең пайдалы ойыншы ретінде танылғандығы.
Дереккөздер
Санат:Ислам дінін қабылдағандар Санат:АҚШ баскетболшылары
Саро
Саро (Çaro) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. Байонна округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,01 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64166, пошта индексі — 64220.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 188 адамды құрады. Халық тығыздығы — 46,88 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Шалтай Смағұлов
Смағұлов Шалтай (16.3. 1949 жылы туған, Алматы облысы,Балқаш ауданы,Құйған ауылы – 22.2.2003, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). Новосибирск мемлекеттік университетін (1972), КСРО ғылым академиясының Теория және қолданбалы механика институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Ресейдің жоғары оқу орындарында (1972–1984) жұмыс істеді. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Механика және математика ғылыми-зерттеу институтының директоры (1996–2001), ҚазҰУ-да декан (2001–2003) қызметтерін атқарды. 120 ғылыми жарияланымның, 8 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1994).
Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Люзи-Сен-Мартен
Люзи-Сен-Мартен (Luzy-Saint-Martin) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Верден округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,35 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55310, пошта индексі — 55700.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 106 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,42 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мез департаментінің коммуналары
Празо
Празо (Praso) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 352 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 36 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 38080.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
NGC 2408
NGC 2408 — Керік шоқжұлдызында орналасқан *Grp (жұлдыздар шоғыры) типті жұлдыз.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1830 жылы Гершель Джон Фредерик Уильям астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2408 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Керік (шоқжұлдыз)
Сокан-Ега
Сокан-Ега — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кельват өзенінің сол жағалауынан 127 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Эль-Висо-де-Сан-Хуан
Эль-Висо-де-Сан-Хуан (El Viso de San Juan) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Ла-Сагра ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Зайчиха (Берди тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кіші Чернава
Кіші Чернава — Ресейдегі өзен. Орлов облысы, Липецк облысы, Курск облысы, Воронеж облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Чернава өзенінің сол жағалауынан 28 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Лактация
Лактация (лат. lactare – сүт болу, емізу), сүттену — сүт безінде сүттің түзілу, жиналу және оның мезгіл-мезгіл бөліну процесі. Сүттену кезеңі деп желінде сүт түзіліп және осы процесс тоқтағанға дейінгі аралықты атайды. Лактация кезеңі лактогенез (уыздану) процесінен басталып, лактопоэз (сүт түзу) процесіне ұласады.
Кіші Чернава
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сосна өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Лактация
Лактогенез — буаздықтың соңғы күндері мен мал төлдегеннен кейінгі алғашқы күндерде сүт бездерінде секрециялық процестің басталуы. Осы процестің әрі қарай дамуын әрі жалғасуын лактопоэз дейді. Жабайы аңдарда Лактация кезеңі төлді емізу мерзімімен шектеледі. өсақ кемірушілерде ол 10 — 20 күнді құраса, кашалоттарда 25 айға созылады.
Кіші Чернава
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Лактация
Сиырда Лактация кезеңінің ұзақтығы жылына 305, ешкіде 240 — 300, түйеде 300, қойда 120 — 150, биеде 180 — 210, мегежінде 60 күн. Адамда сүттену процесін жүктілік кезіндегі даму сатыларынан өткен сүт безі қамтамасыз етеді. Жаңа босанған ананың сүт безінен алғашқы күні бірнеше тамшы уыз бөлінеді. Одан әрі сүт бірте-бірте көбейеді. Лактация организмнің көптеген функционалдық жүйелерінің (ас қорыту, қан айналым, тыныс алу, тағы басқа) дұрыс қызметінің нәтижесінде жүреді. Дұрыс тамақтанған, күтімі жақсы ананың сүт безінен тәулігіне 2 — 3 л сүт бөлінеді. Малда (сиырда) буаздықтың алғашқы жартысында өзектер жүйесі мен түтікше бездердің дамып, жетілуі аяқталады.
Кіші Чернава
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орёл облысы өзендері Санат:Липецк облысы өзендері Санат:Курск облысы өзендері Санат:Воронеж облысы өзендері
Лактация
Буаздықтың 5 — 7 айында желіннің безді құрылымы қалыптасып, 6 — 8 айлар арасында миоэпителийлік клеткалар пайда болады. Мал төлдеуден 2 — 3 ай бұрын желін паренхимасының клеткалары май түйіршіктері бар секрет түзе бастайды. Бірақ бұл уыз да, сүт те емес. Желін тек мал төлдер алдында ғана уызданады. Сүт түзілу процесі бірнеше сатыдан өтеді: 1) сүт құрамына енетін заттарды қаннан сүзу; 2) сүттің өзіне тән құрамаларын түзу; 3) түзілген заттардың біраз мөлшерін кері сору. Орта есеппен желін безінің әр грамы тәулігіне 1 мл сүт түзеді. Сиыр желіні әр минутта 0,6 г белок, 0,82 г қант және 0,7 г май түзе алады. Сүтте қанда кездеспейтін казеин, бета-лактоглобулин, альфа-лактоальбумин, лактоза, т.б. заттар пайда болады, ал сүт майы қышқылдық құрамы жағынан плазма мен ұлпа липидтеріне ұқсамайды. Қанмен салыстырғанда сүтте қант 90 — 95, май — 26, кальций — 14, калий — 9 есе көп, белоктар — 2, натрий — 7 есе аз.
Сүттің түзілу қарқынына малдың тұқымы, күтіп-бағылу жағдайы, ас қорыту және зат алмасу деңгейі, сүттену кезеңінің сатысы, тәулік мерзімі (күндіз сүт көбірек түзіледі), сауу жиілігі, т.б. әсер етеді. Толассыз түзілген сүт альвеолдар, майда, орташа және үлкен сүт өзектері мен қуыстардан алдымен альвеолдар қуысы мен сүт жолдарына, содан кейін орташа және ірі сүт өзектері мен желін қуысына толады. Желін альвеолдары қуысының 60 — 70%-ы сүтке толған соң, сүт желін қуысына өтеді. Сүт жинау мал сауылғаннан соң 5 — 6 сағ-тан кейін басталады. Егер мал уақтылы сауылмаса желіндегі қысым жоғарылап, сүт түзу процесі баяулайды. Желіннің сыйымд. жүйесіндегі қысым капилляр қысымы деңгейіне (35 — 50 мм сын. бағ.) көтерілген соң, сүт түзу баяулайды. Бұл мал сауылғаннан 10 — 12 сағ өткен соң (желін сүтпен 85 — 90%-ға толғанда) байқалады. Желіндегі қысым 50 мм сын. бағ-нан асқанда сүт түзу процесі тоқтайды. Оған альвеолдарға келетін капиллярлардың қысылуы, желін арқылы өтетін қан мөлшерінің азаюы, безден өнімдерді шығару процесінің қиындауы әсерін тигізеді. Бұл кезде белоктар мен суда еритін қосындылар клеткалар мембранасындағы жасушалар арқылы шығарылады да, май глобулалары клетка ішінде қалып қояды. Сондықтан, мал сирек сауылса, сүттің майлылығы төмендейді. Малдың сүттілігі желіннің сыйымдылығына байланысты. Биелер желінінің сыйымд. 1 — 1,5 л (кейде 2,5 л), сиырларда 18 — 25 л, ал өте сүтті сиырларда 40 — 50 л-ге дейін жетеді.
Сут беру процесі
Сүт беру — күрделі рефлекторлық процесс. Бұл 2 кезеңде өтеді: 1) таза жүйкелік кезеңінде желін рецепторларының қозуынан пайда болған тітіркеніс қысқа рефлекторлық доға арқылы сүттің ірі сүт өзектері мен желін қуысына бөлінуін қамтамасыз етеді; 2) нейрогуморалдық кезеңінде желіннен келген тітіркеніске жауап ретінде миоэпителий клеткалары жиырылып, альвеолдар қуысы мен майда сүт жолдарындағы сүт бөлінеді. Сауын малында гипофиз рефлекторлы түрде желінді жуғанда, уқалаған кезде, төл емгенде, мал сауылғанда қозады. Сүт беру процесі шартсыз рефлекторлық жолмен де, шартты рефлекторлық жолмен де жүреді. Дағдылы сауу жағдайларымен қабаттасатын әр түрлі тітіркендіргіштерге (дыбыс, жанасу, бейне, иіс) малда шартты рефлекстер қалыптасады. Осымен байланысты сүт жолының қысқыш еттерінің босаңсуы, окситоциннің бөлінуі, желіндегі қысымның жоғарылауы шартты рефлекс түрінде малды саууға дайындай бастағанда-ақ байқалады. Әр түрлі кездейсоқ әсерлер, малдың дағдылы сауу жағдайының бұзылуы оны исіндіреді — рефлексті тежейді. Буаз мал суалады. Бұл кезде альвеолдар кішірейіп, кейбір майда сүт өзектері семеді де, желінді май баса бастайды. Т. Несіпбаев ЛАКТОГЕНЕЗ, қ. Лактация. ЛАКТОПОЭЗ, қ. Лактация.
Санат:процесстер
Черетто-Ломеллина
Черетто-Ломеллина (Ceretto Lomellina) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 211 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 30 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 27030.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Бервиль-ла-Кампань
Бервиль-ла-Кампань (Berville-la-Campagne) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Берне округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,68 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27063, пошта индексі — 27170.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 146 адамды құрады. Халық тығыздығы — 16,82 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Агрополи
Агрополи (Agropoli) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Салерно провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 20 678 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 620 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 32,51 км² шамасында. Пошта индексі — 84043.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Налимка (Лесная Зая тармағы)
Налимка — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лесной Зай өзенінің оң жағалауынан 24 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Төменгі Кама су торабынан Вятка өзені сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Пало-де-Сердань
Пало-де-Сердань (Palau-de-Cerdagne) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Прад округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,50 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 66132, пошта индексі — 66340.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 433 адамды құрады. Халық тығыздығы — 37,65 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
Автомагистраль
Автомагистраль (controlled-access highway, Autobahn) — басқа жолдармен бір деңгейлі қиылысы болмайтын, автомобильдердің жылдам қозғалысына арналған жол.
Көліктік құралдардың жоғары жылдамдықты қозғалысына арналған олардың жүргінші бөліктерінің қарама-қарсы бағыттары бөгеулермен бөлінеді және әрбір бағыт бойынша кем дегенде екі жолақтан тұрады. Сонымен қатар, автомагитраль жиектері кең салынады.
Тарихы
Алғашқы автомагистраль (autostrada) 1924 жылы Италияның солтүстігінде салынған болатын. Ұзындығы 85 шақырым құраған автомагистраль Милан мен Варезе қалаларын жалғаған.
Германия автомагистральдері
Бұл елде автомагистральдер автобан (Autobahn) деп аталады. Автобандарда кеңес берілетін жылдамдық 130км/сағ болғанымен, Германия автомагистральдарында жалпы жалдамдыққа шектеу салынбайды. Бұндай ерекшелік ешбір басқа дамыған индустриалды елде жоқ.
Қазақстан автомагистральдері
Қазіргі уақытта Қазақстанда әзірге жалғыз Астана - Бурабай автомагистралі бар. 2 жолақты тас жол болған трасса 6 жолақты техникалық санатты автобанға ауыстырылған. Автомагистраль қашықтығы 224 шақырым. 2013 жылдың 30 мамырынан бастап Астана - Бурабай автомагистралі ақылы жүйеге өтті.
Дереккөздер
Санат:Автомагистральдер Санат:Жолдардың түрлері
Асмир Бегович
Асмир Бегович (Asmir Begović; 20 маусым 1987 жыл, Требине) — босниялық және канадалық футболшы, "Эвертон" футбол клубы мен Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы ойыншысы. Англия чемпионатында гол салған бесінші қақпашы.
Саутгемптонға соққан голы
Англияның "Сток Сити" футбол клубының қақпашысы Асмир Беговичтің голы "футбол тарихындағы ең ұзақ қашықтықтан салынған гол" ретінде Гиннесстің рекордтар кітабына ресми түрде енді.
2013 жылдың қарашасында "Саутгемптон" командасымен кездесуде ойынның 13-секундында Асмир Беговичтің өз айып алаңынан тепкен добы қарсыластардың қақпасынан табылды. Мамандардың зерттеуі бойынша, Беговичтің голы қарсыластардың қақпасына дейін 91,9 метр қашықтықтан салынған. Осылайша футбол тарихындағы ең ұзақ қашықтықтан салынған гол "Сток Сити" қақпашысының атына жазылды.
Дереккөздер
Санат:Канада футболшылары Санат:Босния және Герцеговина футболшылары Санат:Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Сток Сити ФК ойыншылары Санат:Портсмут ФК ойыншылары Санат:Ла-Лувьер ФК ойыншылары Санат:Борнмут ФК ойыншылары Санат:Ипсвич Таун ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары Санат:Милан ФК ойыншылары Санат:Эвертон ФК ойыншылары
Шынысыздану
Шынысыздану - жанартаулық шынының қатты күйінде минералдардың жасырын кристаллы агрегатына айналуы. Шынысыздану температура мен қысым артқанда тезірек жүреді. Сондықтан динамотермалық метаморфизмге ұшыраған көне лаваларда шыны кездеспейді.
Дереккөздер
Санат:Геология
Апология
Апология - (ἀπολογία - қорғау) - біреуді немесе бір нәрсені қорғау; шамадан тыс, біржақты мадақтау, асыра сілтеп, алдын ала пішілген пікір бойынша бар ынтасымен қорғау.
Дереккөздер
Санат:Риторика
Сүр қуырдақ
Сүр қуырдақ - кепкен сүрді ұсақтап турап қайнатады, содан соң сорпасын төгіп тастап, қайтадан май салып қуырады. Алғаш қайнағанда сұр ет жұмсарып, тұзынан, ащы ескі дәмінен тазарады.
Дереккөздер
Санат:Аспаздық
Ахернар
thumb|Эридандағы α Ахернар '(α Eri / Эридандағы α  / Эридандағы Альфа ) - 0,5-визуаль жұлдыздық шамада көгілдір болып жалтырап көрінетін, оңтүстік аспанның Эридан шоқжұлдыздарындағы ең жарық жұлдызы. Аты араб сөзінен آخر النهر (ākhir an-nahr) - "өзеннің соңы" алынған. Салмағы 6-8 күн салмағына тең. Оның жарқырауы Күннің дарқырауынан 980 есе артық. Күннен қашықтығы 13 парсек. Қазақстанда көрінбейді.
Олимпиада ойындарындағы биатлон
right|150px|border|Нысана көздеу Биатлон Олимпиада ойындарында алғаш рет 1924 жылы пайда болды.
1928, 1936, 1948 жылдарды демонстрациялық сайыстар өткізілген.
1960 жылдан бастап бұл спорт түрінен сайыстар үнемі өткізіле бастады.
Соңғы рет биатлоннан 11 медаль комплектісі сарапқа салынды.
Қазақстан атлеттерінің қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 2 биатлоншы, 1998 жылы — 8 биатлоншы, 2002 жылы — 2 биатлоншы, 2006 жылы — 2 биатлоншы, 2010 жылы — 9 биатлоншы, 2014 жылы — 10 биатлоншы, 2018 жылы — 10 биатлоншы қатысқан.
Жарыстарда 1 күміс медаль қоржынға түсті:
Құрылыс машиналарының жинағын таңдау
Құрылыс машиналарының жинағын таңдау - жұмыс өндірісінің әдісіне (тәсіліне), жұмыстың еңбек-сыйымдылығына (көлеміне), қолданатын материалдар, бұйымдар және құрылымдарға байланысты жұмыс өндірісі үшін жетекші және жинақтаушы машиналарының түрін, сипаттамасын және санын анықтау.
Салық Зиманұлы Зиманов
Салық Зиманұлы Зиманов (2 сәуір 1921 жылы Атырау - 4 қараша 2011 жылы Алматы) — қоғам және мемлекеттік ірі қайраткер тұлға, заңгер ғалым, Заң ғылымының докторы,профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым қайраткері(1971). ҚР Тұңғыш Президентінің мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегері (2001).
Халқына қызмет етуі
Зиманов Салық 1990–95 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіне халық депутаты болып сайланып, Жоғарғы Кеңес Төралқасының, Сыртқы қарым-қатынастар мен парламентаралық байланыстар комитетінің мүшесі, Ардагерлер мен мүгедектер жөніндегі комитет төрағасы болды. Білікті заңгер маман ретінде егемендік, тәуелсіздік жолын таңдаған Қазақстанның халықаралық қарым-қатынастарын заңдастырып, қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беру, президенттік басқару институтын енгізу, құқықтық-демократиялық реформаларды жүргізу ісіне, т. б. белсене араласты. Ол 1992–93 жылы Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Консультативтік кеңестің, мемлекеттік саясат жөніндегі ұлттық кеңестің мүшесі болды.
Зимановтың ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен, мемлекет және құқық тарихы мен теориясына, Қазақстан мен Орталық Азияның басқа да аймақтарында ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы мен дамуына, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігіне, т. б. өзекті мәселелерге арналған. Сондай-ақ, Зимановтың құқық теориясына, қазақтың дәстүрлі құқықтық мәдениетіне, шариғат заңдарына қатысты бірнеше ғылыми еңбектері жарық көрді.
1986 жылы Желтоқсан оқиғасы кезінде де ол азаматтық ерлік көрсетті. Империялық орталықтың үлкен лауазымды өкілдерінің қазақ халқы атына айтқан астам пікірлеріне тайсалмай қарсы шығып, ұлт намысын, ел абыройын нақты да кесімді дәлелдермен қорғап қалды. Қазақстан Республикасы құрылғаннан кейін Зимановтың ғылыми және қоғами-саяси қызметінің жаңа, жемісті кезеңі басталды. Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі көптеген жаңа заңдарды қабылдауға тиіс болды. Осы жауапты тарихи кезеңде Зиманов Салық - білімділік, қайраткерлік қырымен танылды. Қазақ мемлекеттігі мен қазақ халқының тарихында шешуші рөл атқарған «Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияның» (25.10.1990) жобасын дайындау жөніндегі комиссияны басқарды. Ел тарихындағы екінші бір аса маңызды саяси актінің – «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңның (16.12.1991) жобасын дайындау жөніндегі комиссияның жетекші мүшелерінің бірі болды. Ол Жоғарғы Кеңестегі Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасын әзірлеу жөніндегі Конституциялық комиссияның мүшесі болды, мұнда ол сарапшылар тобын басқарды.
Зимановтың «КСРО-дағы автономиялау теориясы мен практикасы» (1998) атты зерттеу еңбегі ТМД мемлекеттерінің ғылыми жұртшылығының арасында зор серпіліс туғызды. Онда алпауыт держава – КСРО-ның ыдырауының көрінісі және оның бұрынғы автономиялық аумақтары негізінде жаңа тәуелсіз республикалардың құрылуы нақты да талдамалы тұжырымдарға сүйене отырып дәлелденген.
Зиманов Салық - 10 томдық «Қазақтың ата заңдары» энциклопедиясына ғылыми жетекшілік жасауда. Зиманов Салық Қазақстан Республикасы Президентінің Бейбітшілік пен рухани келісім сыйлығы (1993), Қазақстан мемлекеттік сыйлығы (2002) лауреаты. «Парасат» орденімен (2002), екі рет Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері Санат:Қазақстан заңгерлері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Профессорлар Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Арифметикалық прогрессия
Арифметикалық прогрессия, 1-реттік арифметикалық қатар — әрбір келесі саны (2-саннан бастап) алдыңғысына бір тұрақты d санын қосқанда шығатын сандар тізбегі. d саны арифметикалық прогрессияның айырмасы деп аталады. Сонымен әрбір арифметикалық прогрессия мына түрде жазылады: Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесі формуласымен өрнектеледі. Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесінің тағы бір қасиеті мынадай:. Егер d>0 болса, онда арифметикалық прогрессия өспелі, егер d<0 болса, онда кемімелі болады. Арифметикалық прогрессияның ең қарапайым мысалына натурал сандар тізбегі жатады. Арифметикалық прогрессия мүшелерінің саны шектелген не шектелмеген болуы мүмкін. Арифметикалық прогрессияның алғашқы n мүшесінің қосындысы
Санат:Арифметика Санат:Сандар тізбегі
Шірікті ұйық
Шірікті ұйық - сапропель шөгінділері (ұйықтары) терминінің көне синонимі.
Дереккөздер
Санат:Геология
Садыр Қамал
Садыр Қамал  - «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» тұсындағы қайғылы оқиғалардан қалған тарихи орын. Жетісу, Талас жерін басып, Қаратау асуларынан асып, жойқын шабуылдап келе жатқан қалың жаудан хабар алған қазақ ауылдары үдере көтеріліп, Қос дария жағына шұбыра көшкенде Арыс, Боралдай бойын жайлаған Найманның Садыр руының батыры Жомарт жауды ауыл-әулетімен осында көктеу қонысында қарсы алыпты. Жау жасағына қаруланып қарсы тұрған батыр ауылы күші әлдеқайда басым жаудан қорғанып, Теректі бұлағын өрлеп, Үлкен тұра шыңына бекініпті. Батыр ауылы жау қоршауында қалып, түгелдей мерт болып, жаңа туған нәрестесімен бір жас келін тасада аман қалған екен. Садыр руының ауылы мерт болған орынды ел-жұрт Садыр қамалған жер деп атаған.
Боралдай өзенінің Үшаша атты қосылысының жанында "Садырмүрде", "Садырсай", "Садыр қамалған" деген жерлер бар. "Садырмүрде"де Садыр руы адамдарының зираты. Аман қалған 40 мың үйден 15 мың шаңырағы шұбырып Әндіжан жеріне өтіп кетеді.
Дереккөздер
Санат:Түркістан облысы географиясы
Раушангүлділер
Раушангүл тұқымдасы (Rosaceae) — қос жарнақтыларға жататын бұта, ағаш тәріздес бір немесе екі жылдық өсімдіктер. Жер шарында кең таралған, негізінен, қоңыржай аймақта өседі, 100-ден аса туысы, 3 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 36 туысы, 200-ден артық түрі бар, оның 12-сі өте сирек кездесетін өсімдіктер, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Раушангүл тұқымдасына жататын өсімдіктердің жапырақтары күрделі, кезектесіп орналасады, бүтін жиекті, қосалқы жапырақшалары болады. Гүлі қос жынысты, кейде дара жынысты, жеке-жеке не топтанып орналасқан. Гүл күлтесі бесеу, аталығы мен аналығы көп, гүлқоршауы көбіне екі қатарлы. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктер жел және жәндіктер арқылы тозаңданады. Жемісі — көп сүйекті жаңғақ, жаңғақша, жидек, алма, тұқымы эндоспермсіз (кейбір өсімдіктің тұқымы мен жемісінде болатын, ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Раушангүл тұқымдасының көбі пайдалы өсімдіктер: жеміс беретін ағаштар (алма, алмұрт, айва, шие, өрік, шабдалы, т.б.); жидек (таңқурай, қойбүлдірген, сиыр бүлдірген, қарақат, т.б.), әсемдік түрлері (раушангүл, шетен, тобылғы, долана, т.б.) және дәрілік түрлері (итмұрын, түзу қазтабан, бүршікгүл, т.б.). Жемісі тамаққа пайдаланылады, құнарлы мал азығы, гүлінен ара бал жинайды. Қазақстан ғылым академиясының Бас ботаник. бағында 1957 — 84 ж. аралығында Раушангүл тұқымдасының әсемдік түрі — раушан гүлінің 16 сорты шығарылған. Ең бастылары: “Қазақстандық мерекелік” (биікт. 130 см-дей, гүлі қызыл түсті); “Алматыдан сәлем” (биікт. 130 см-дей, гүлі қызғылт түсті); “Алматы хош иістісі” (биікт. 190 см-дей, гүлі қызғылт түсті, хош иісті); “Қызжібек” (биікт. 110 см, гүлі қызыл күрең түсті); “Аққу” (биікт. 250 см-дей, гүлі ақ түсті); “Гүлсұлу” (биікт. 190 см-дей, гүлі қызыл күрең түсті, қыста үсімейді), т.б. Ғаламшарымызда раушангүлділердің 3000-нан астам түрі бар деп есептеледі. Республикамызда олардың 35 түрі өседі: мойыл, шетен, алмұрт, алма ағаштар және т. б. Раушан, итмұрын - бұталы өсімдіктер. Шыршай, теңгежапырақ, қойбүлдірген- көпжылдық шөптекті өсімдіктер.
Сабағы
Қарабүлдірген, итмұрын, долана, раушанның сабақтарында тікенектері болады. Тікенексіз түрлері де өте көп.
Жапырағы
Раушангүлділердің жапырақтары барлығында бірдей емес. Жай жапырақтылары: алма, алмұрт, долана, шие, өрік және т. б. ағаштарында болады. Күрделі жапырақтар (үшқұлақты) бүлдірген, құлпынай, таңқурай; қауырсын тәрізді күрделі: итмұрын, шетен, қараған; саусақ салалы күрделі: жатаған қазтабан және т. б. кездеседі.
Гүлдері
Раушангүлділер - ағаш, бұта, көпжылдық шөптекті, гүлдері қосжынысты, қосжарнақты өсімдіктер тобы. Бұлардың сирек те болса дара жыныстылары (біржыныстылары) кездеседі. Раушангүлділердің дентинніңгүлшоғырлары алуан түрлі. Гүлсеріктері қосқабатты, 5 тостағанша жапырақшадан және 5 күлтеден тұрады. Олардың 4 тостағанша жапырақшалары да (түзу қазтабан) бар. Аталықтары өте көп, кей түрінде (теңгежапырақ) 4-8-9, ұзынды-қысқалы болып шеңберлене орналасады. Аналықтары біреу (шие, шабдалы) немесе өте көп (таңқурай, бүлдірген) болады. Оларды ұзын тұмсықты бунақденелілер тозаңдандырады. Ал жемістері құстар, жарқанаттар және су арқылы таралады.
Таралуы
Раушан гүлдер Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде өседі. Раушангүлдердің көп түрлері Азияда өседі, оларды Солтүстік Америкада, Еуропада және Африканың солтүстік-батысында кездестіруге болады.
Түрлері
1.	Аталық-гүлдің аталық мүшесі. Өсімдіктің бұл бөлігі тозаң өндіреді.
2.	Тозаңқап- бұл бөлікте тозаң жинақталады.
3.	Аталық жіпше- шаш қылшығына ұқсайтын жіңішке талшық.
Аналық мүше:
1.	Аналық-гүлдің аналық мүшесі
2.	Мойынша-тозаңдық дәндер түсіп, ұрықтанады.
3.	Бағанша- мойынша орналасқан ұзын сабақ.
4.	Түйін- гүлдің бұл бөлігінде тұқымдар мен тұқымбүршік болады.
5.	Тұқымбүршік- түйіннің тұқымға айналатын бөлігі.
Пайдалануы
Раушангүлдер көп мақсаттарда қолданылады:
1.	Раушангүлдің суы теріні ылғандандыру мен жұмсартуда,сондай-ақ терінің тітіркенуінде қолданылады.
2.	Раушангүл суы көз ауырғанда оны жуу үшін қолданылады.
3.	Ароматерапияда қолданылатын раушангүл суы денсаулыққа пайдалы
4.	Итмұрын жемістерінен табиғи дәмі бар шай әзірлеуге болады
Жемісі
Раушангүлділердің жемістері де алуан түрлі. Құрғақ жемісті (шыршай, теңгежапырақ), шырынды жемісті (алма, шие) және т. б. Мойылдың, шиенің жемістері - сүйекті-шырынды. Таңқурай жемісі көпсүйекті болып келеді. Мұндай жеміс гүлтабанға бірігіп өскен қарама сүйекті ұсақ жемісшелерден түзіледі. Құлпынай мен итмұрын жемістері қарама (көп)жаңғақшалы құрғақ жеміске жатады, тек гүлтабандары ғана шырынды болады. Тұқымдарында эндосперм болмайды, кей түрінде эндоспермнің қалдығы байқалады. Итмұрын гүлінің формуласы - Т(5)К5А6Ж6. Жабайы алхоры (терн) гүлінің формуласы: Т(5)К5А20Ж1. Раушангүлділердің жабайы (тікенгүл, итмұрын, шетен) және мәдени түрлері де (алмұрт, шие) бар. Алма, шабдалы, өрік, беже ағаштары өздеріңе де таныс болар. Аула сәнін келтіретін раушан - нағыз сәндік гүл.
Қорытынды
Раушангүлді және бұршақ тұқымдастар қосжарнақты өсімдіктер класына жатады. Раушангүлді өсімдіктердің ағаш, бұта, көпжылдық шөптекті, гүл шоғыры алуан түрлі болып келеді. Алайда бұлардың гүл құрылысы ұқсас. Жемісі - шырынды, құрғақ. Бунақденелілер тозаңдандырады. Жемісі құстар, жарғанаттар және су арқылы таралады. Раушангүлділер тағам, дәрі-дәрмек ретінде қолданылады. Мысалы, бадамнан бағалы дәрі-дәрмек дайындалады, шие шайыры халықтық медицинада тері бөртпелерін емдеуге қолданылады. Бұршақ тұқымдастар тамыр түтікшелері арқылы бос азотты сіңіріп, тамыр түйнектерін түзеді. Гүл құрылысында ерекшелік бар. Гүл бөліктері «желкен, ескек, қайықша» деп аталады. Жемісі - бұршаққап. Құрамында нәруыз көп болады.
Дереккөздер
Санат:Раушангүлділер Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
II Ахмет
II Ахмет (25 ақпан 1643 — 6 ақпан 1695) — Османлы мемлекетінің 21-ші сұлтаны, Ислам халифатының 86-шы халифі.
Өмірбаяны
II Ахмет 1643 жылы османлы елордасы Константинопольде османлы сұлтаны Ибраһим мен Қадиша Муаззез Сұлтанның шаңырағында дүниеге келді. Ағалары IV Мехмет пен II Сүлеймен билеген жылдарында II Ахмет кафесте қамауда отырды.
Билеген жылдары
Ағасы II Сүлеймен қайтыс болған соң II Ахмет таққа отырды. Оның тұсында Киелі Лигаға қарсы сәтсіз соғыс жүріп жатты. 1691 жылдың 19 тамызында османлылар Сланкамен шайқасында Людвиг Вильгельм Баден-Баден бастаған габсбург әскерінен үлкен жеңіліске ұшырады. Сол шайқас кезінде садрағзам Көпрүлі Фазыл Мұстафа паша қаңғыма оқтан қайтыс болды.
Ажалы
1695 жылдың 6 ақпанында II Ахмет Эдирне сарайында қайтыс болды. Мәйіті Сүлеймение мешітінің жаңындағы I Сүлеймен мазарында жерленді.
Садрағзамдары
Санат:6 ақпанда қайтыс болғандар Санат:25 ақпанда туғандар Санат:Стамбулда туғандар Санат:Османлы империясының сұлтандары
Эль -Хаджар-Эль-Асвад
Эль-Хаджар-Эль-Асвад - Сирияның оңтүстік-батысындағы қала, Дамаск мухафазасының аумағында орналасқан. Бұл қаланың аты араб тілінен аударғанда "қара тас" деген мағынаны білдіреді.
Географиялық орналасуы
Бұл қала мухафазаның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Барада өзенінің бойында, Дамасктан оңтүстікте. Абсолют биіктігі - теңіз деңгейінен 668 метр.
Демография
1981 жылы өткізілген ресми санақ бойынша халық саны 23563 адам болды. Қаладағы халық санының динамикасы жылдар бойынша:
Дереккөздер
Санат:Сирия қалалары
Солтүстік мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-зерттеу институты
Солтүстік мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-зерттеу институты 1962 жылы 26 қаңтарда құрылды. Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары: Солтүстік Қазақстанда мал шаруашылығы мен малдәрігерлігін дамытуды ғылыми тұрғыдан негіздеу. Институт ғалымдары республиканың мал шаруашылығын дамытуға зор үлес қосты. Қазақтың ақбас сиыры тұқымының «Алабота» тұқыл мүйізді зауыттық типі, солтүстік қазақстандық меринос тұқымдас қойдың белдемдік «Сұлукөл» типі өсірілді. Сүт өндірісіне, шошқа шаруашылығы мен қой шаруашылығына қатысты 9 технология ұсыныс өндіріске енгізілді. 5 авторлық куәлік алынып, 5 өнертабыс ұсынылды. Ғалымдар еңбегінің нәтижесінде 6 монография, 2 ғылыми еңбектер жинағы, 187 ғылыми мақала жарық көріп, 18 ұсыныс әзірленді. Институт құрамында 182 адам, оның ішінде 56 ғылыми қызметкер, 2 ғылыми докт., 15 ғылыми канд. жұмыс істеді. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 2 ғыл. докт., 10 ғыл. канд. даярланған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Абдул Калам
Дереккөздер
Санат:15 қазанда туғандар Санат:Үндістан президенттері
Тоғыз-құмалақ
250px|thumb|Тоғыз құмалақ тақтасының жалпы құрылысы Тоғызқұмалақ — қазақтың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой дамытуға арналған ойыны.
Тарихы
Соңғы деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша, оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғыз-құмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын. Қазақи аңыздарға сенетін болсақ, тоғызқұмалақ ойынын қарапайым қойшылар ойлап тапқан. Тоғызқұмалақ тақтасы ретінде олар жерді қазып, арнайы шұңқырлар жасаған. Ал, құмалақтарды дайындау үшін қойлардың құмалағын кептіріп, дәл сондай 162-сін қолданған. Ауызба-ауыз таралып келген аңыздарда тоғызқұмалақ ойыны қойшылар үшін керемет ермек болды. Соңғы деректерге қарағанда, тоғыз-құмалақ сынды ойындар ертеректе арифметикалық есептер үшін пайдаланылып, кейін келе есептеу әдістері ұмытылғанға ұқсайды. Тоғыз-құмалақ тақтасы тек 18 отаудан емес, 14, 10 отаудан да тұруы мүмкін. Мұнда тек ойынның басында бір ұяшық отауға 9-дан артық құмалақ салуға болмайтыны маңызды. Себебі, тоғыздан кейінгі он және одан үлкен сандарды тек ондық санау жүйесінде ғана белгілеуге болады. Мысалы,он саны бір құмалақ пен бос отаудан тұрады. Сонда бос отау нөл белгісінің қызметін атқаратындығын көреміз. Тоғыз-құмалақта есеп шығару кілтін 2017 жылдан бері зерттеуші Бейсенбаев А.С. насихаттап келеді. Бұл цифрсіз есеп шығару кілті арқылы кез-келген тоғыз-құмалаққа ұқсас ойын тақтасында қосу, алу, көбейту және бөлу амалдарын шығаруға болады. Бейсенбаев А.С. ұсынған Цифрсіз есеп шығару ережелері (тоғыз-құмалақ тақтасында есеп шығарудың кілті деген де атауы бар) төменде келтірілген.
Тоғыз-құмалақ тақтасының кілті:
Қосынды мен қосылғыштардың орналасуы:
Қосылғыш әрі қосынды бастауыштың бірінші отауынан соңғысына қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Құр қосылғыш қостауыштың соңғы отауынан біріншісіне қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Азайғыш пен азайтқыш, және азайтындылардың орналасуы: Азайғыш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Азайтқыш бастауыштағы азайғыштың соңғы санының бойында орналасқан қостауыштағы отаудан бастап бірінші отауға қарай санның аяғынан бастап толтырылады; Азайтынды қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Көбейткіш, көбейгіш және көбейтіндінің орналасуы: Көбейткіш бастауыш отаудың біріншісінен бастап соңғысына қарай санның аяғынан бастап толтырылса, көбейгіш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Көбейтінді қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады. Бөлінгіш, бөлгіш және бөлінділердің орналасуы: Бөлінгіш бастауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның басынан бастап толтырылады; Бөлгіш бастауыштың бірінші отауынан соңғыға қарай санның аяғынан бастап толтырылады; Бөлінді қостауыштың соңғы отауынан біріншіге қарай санның аяғынан бастап толтырылады.
Егерде, шығаратын есептің саны тоғыз-құмалақ тақтасына сыймаса, оған тағы сондай тақта жалғау керек. Тақта табылмаған жағдайда, кесе немесе түбі шұңғыл кез келген кішкентай отаулармен шамалас ыдыс пайдалануға болады.
Санау жүйесі бойынша отаулардың сыйымдығы:
Санау жүйесінің бағыты: Сағат тіліне қарсы бағытта
Санау жүйесінің ережесі:
Әр отау белгіленген санау жүйесіндегі отау сыйымдылығынан бір тасқа асқанда, отаудағы бір тас сағат тіліне қарсы келесі отауға түсіп қалғандары қазанға салынады. Соңында отауларда бейнеленген санның шамасы қазанға түскен және сол пайда болған санды құрап тұрған тастардың қосындысына тең болады.
Әлемде
Қазір әлемде тоғыз-құмалаққа ұқсас мысырлық калах, Моңғолияда эсон коргоол, Шри-Ланкада олинда калия, африкалықтарда манкала, габата, абапа, нам-нам, бао, тамподуо, омвесо, маработ, тұрақты америкалықтарда аджи-бото, варри роунд және роунд, азиялықтарда сунгка, паллангули, гонгкак сынды ойындар бар.
Мәселен, Африкадағы Уганда елінің омвесо деген ұлттық ойыны бар. Оның тоғыз-құмалақтан ерекшелігі отау саны көп (32 отау) те бірақ құмалақ саны аз (64 құмалақ). Осы ойынды угандалықтар әлемдік интеллектуалдық ойындардың қатарына кіргізіп, одан жыл сайын біресе Америкада, біресе Англияда олимпиадалар өткізеді екен. Немесе Шри-Ланканың манкала типіндегі жеті отаулық олинда калия ойын түрін алайық. Белгілі тоғыз-құмалақ маманы Мақсат Шотаевтың айтуынша, қазір бұл ойын, Интернет арқылы жедел дамып келе жатыр.
Қазақстанда
Қазіргі таңда республикада оның жеке қауымдастығы бар, облыс орталықтарында тоғыз-құмалақты үйренемін деушілерге қауымдастықтың бөлімшелері мен үйірмелері ашылған. Бүгінде Қазақстанда осы жұмыстардың ұйытқысы болып отырған танымал бірнеше азаматтар бар. Солардың ішінде тоғыз-құмалақ федерациясының президенті Әлихан Байменов, вице-президенті Сардар Шәріпов пен «Таңғажайып тоғыз-құмалақ» кітабының авторы, тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушы Мақсат Шотаев деген азаматтардың есімін атау тұрарлық.
Қазақстан тәуелсіздік алған жылдан бері тоғыз-құмалақ жылдан-жылға дамып келеді. Бұл жерде жаңа құрылған тоғыз-құмалақ федерациясының ықпалы зор болып отыр. Бүгінгі таңда осы қауымдастықтың арқасында елдің түкпір-түкпірінде үйірмелер ашылып, тоғыз-құмалақтан жарыстар жиі өткізіліп келеді.
Тоғызқұмалақ ережесі
thumb|Ағаш тақтасы Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы – 2 қазан, 18 отау, 162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі.
Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – бастаушы, қарымта жүріс жасаған ойыншыны – қостаушы деп атайды. Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз.
Тақтаның жазу үлгісіндегі жалпы құрылысы төмендегідей:
Берілген диаграммаларда бастаушының отаулары мен ондағы құмалақтар мөлшері үнемі төменгі жағында орналасады.
Жүріс жасау ерекшеліктері
Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп жүріледі. Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе қарсыластардың келісімімен анықталады.
Тарату сәтінде құмалақтар өз отауларымыздан асып кететін болса, қарсыластың отауына таратамыз. Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ санды құмалағы бар отауына түсіп, ондағы құмалақтарды жұп қылса (2, 4, 6, 10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазанымызға салынады.
Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп (3 құмалақтан басқа), тақ қылса немесе өз отауымызға түссе, құмалақ ұтып алынбайды.
Мәселен, жоғарыдағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №3 отаудағы 9 құмалағын таратса, соңғысы қарсыласының №6 отауына барып түседі және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып, ұтып алынады және қазанға салынады.
Сол кезде тақтада төмендегідей жағдай қалыптасады.
Тұздық алу ережесі
Тоғызқұмалақ ойынында құмалақтан басқа ойында бір рет қарсыластың отауын ұтып алуға да болады. Оны ежелде – “тұзды үй”, қазіргі тілде – тұздық деп атайды.
Сонда сол отауда қалыптасқан 3 құмалақпен бірге отау да ұтып алынып, ойынның аяғына дейін сіздің меншігіңізге айналады.
Енді жүріс жасалған сайын тұздық алынған отауға түсетін бір құмалақ, міндетті түрде сіздің қазаныңызға салынып отырады.
NGC 2412
NGC 2412 — Кіші Арлан шоқжұлдызында орналасқан * типті жұлдыз.
Тоғыз-құмалақ
Тұздық алу ережесі
Тұздық алынған отауға арнайы белгі қойылады. Жазбаша түрде – Х деген шартты таңбамен белгіленеді. Мәселен, төмендегі диаграммаға қарайық.
NGC 2412
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Тоғыз-құмалақ
Тұздық алу ережесі
Осы жағдайда қостаушы ойыншы №7 отаудағы 10 құмалағын тарату арқылы, соңғы құмалағын бастаушының №7 отауына түсіріп, ондағы 2 құмалақты үшеу етіп, осы құмалақтарды ұтумен қатар, осы отауға тұздық жариялайды. Сонда төмендегі жағдай қалыптасады. Ендігі кезде бүкіл ойын барысында №7 отау – қостаушының меншігіне айналады. Мысалы, жоғарыдағы диаграммадағы жағдайда қостаушы ойыншы №7 отаудан тұздық алды, енді бастаушы ойыншы ойын барысында бұл отаудан тұздық алуға қақысы жоқ.
NGC 2412
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Lohse J. Gerhard астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2412 деген нөмірге ие болды.
Тоғыз-құмалақ
“Атсырау” ережесі
Ойын аяқталуға жақындаған сайын әр ойыншының отауларындағы құмалақ таусыла бастайды. Әр құмалақ ұтып алынған сайын немесе тұздыққа түскен сайын қарсыластардың жүріс мөлшері кеми береді. Сондықтан ойын соңында қарсыластардың бірінің отауларында жүріс жасай алмайтын жағдай да кездеседі.
Осы тақтадағы жағдайда жүріс бастаушыдан. Ол №9 отаудағы 4 құмалағын таратады.
Өз кезегінде қостаушы №1 отауға түскен 1 құмалақты жүреді. Бастаушы №9 отаудағы жалғыз құмалақты 1 отауға салады. Қостаушы кез келген отаудағы құмалақпен, мәселен, 1 отаудағы 1 құмалақпен жүріс жасайды. Сонда төмендегіше жағдай туындайды:
Енді қостаушы отауларындағы 8 құмалақты қазанына салып, ойынның есебін жүргізеді.
Есеп 76-86. Қостаушы ұтты.
Сонымен қатар ойыншы ойын барысында 82 құмалақ жинаса да, нәтиженің дәлдігі үшін ойынды соңына дейін ойнауы тиіс.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мәдениеті Санат:Қазақ ұлттық ойындары Санат:Ұлттық ойындар Санат:Тоғыз-құмалақ
Пелоалевриттік құрылым
Пелоалевриттік құрылым - сынықтық кұрылымның түрі; онда тау жынысы негізінен 0,01—0,1 мм түйірлерден және аздап пелит түйіршіктерінен (<0,01 мм) тұрады. Пелоалевриттік құрылым сазды құмайттар мен құмайттастарға, лестерге тән.
Лочирн (Мэриленд)
Лочирн (Lochearn) — Мэриленд штатының Baltimore округіне жататын АҚШ қаласы.
Пелоалевриттік құрылым
Дереккөздер
Санат:Геология
Лочирн (Мэриленд)
Қала тұрғындарының саны 25269 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14.5 км² шамасында. FIPS коды — 24-47450.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэриленд қалалары
Әнуар Аманқұлұлы Шөжеғұлов
Әнуар Аманқұлұлы Шөжеғұлов - 1969 жылы 2 желтоқсанда Талдықорған облысы Гвардия ауданының Қоғалы ауылында туған. Әкесі- Шөжеғұлов Аманқұл (1939-2006), инженер-құрылысшы болған. Анасы - Шөжеғұлова Жанат (1937 жылы туған), зейнеткер. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының металлургия факультетін бітірген (1993), түсті металдар зауытының инженер-механигі. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
Әскери атағы - сержант.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - ''Н.Ә. Назарбаев, У. Черчилль, В.В. Путин.''
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Президенттік басқару түрі мен дамыған экономикасы бар демократиялық өркендеген мемлекет».
Сүйіп оқитын әдебиеті - әскери тақырыптағы тарихи әдебиет, география жөніндегі кітаптар.