cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов
Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов (28 сәуір 1959, Қарқаралы, Қарағанды облысы) — мемлекеттік қайраткер, дипломат.
Биографиясы
1959 жылдың 28 сәуірінде Қарқаралыда танымал жазушы Әбілфайыз Ыдырысовтың отбасында дүниеге келді.
Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.
Мәскеу Мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын урду, хинди, ағылшын тілдерін меңгерген экономист-дипломат мамандығы бойынша (1981), КСРО СІМ-нің дипломатиялық академиясын (1992) бітірген.
1981 – 1985 жылдары Пәкістан, Үндістан мемлекеттеріндегі КСРО елшіліктерінде, Қазақ КСР-і СІМ-де жауапты қызметтер атқарды, 1992 – 95 ж. БҰҰ-да Қазақстан Республикасының тұрақты өкілі болды. Кейінгі жылдары ҚР СІМ-нің Америка елдеріндегі басқарма бастығы (1995), ерекше тапсырма бойынша елші (1995 – 96). ҚР Президентінің көмекшісі (1996 – 97). ҚР Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары (1997), департамент директоры, вице-министр қызметтерін атқарды.
1999 – 2002 жылдары ҚР Сыртқы істер министрі болды. Кейіннен СІМ-нің бірінші вице-министрі, Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Ирландиядағы, сондай-ақ Швеция, Норвегия, Дания елдеріндегі төтенше және өкілетті елші қызметтерін қоса атқарды.
2007 жылдан ҚР-ның АҚШ пен Бразилиядағы төтенше және өкілетті елшісі.
2012 жылдың 28 қыркүйегінен бастап ҚР Сыртқы істер министрі. (04.04.2014ж. қайта тағайындалды; 30.04.2015 ж. қайта тағайындалды; 13.09.2016ж. қайта тағайындалды).
28 желтоқсан 2016 жылы басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметінен босатылды 30 желтоқсан 2016 жылы был қайтадан Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.
15 ақпан 2017 жылы Қазақстан президентінің жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.
8 тамыз 2017 жылы Қазақстан Республикасының Исландия және Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері Санат:Қазақстан дипломаттары Санат:Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілері‎ Санат:Қазақстанның Швециядағы елшілері Санат:Қазақстанның Норвегиядағы елшілері Санат:Қазақстанның Ирландиядағы елшілері Санат:Қазақстанның Бразилиядағы елшілері Санат:Қазақстанның АҚШтағы елшілері
Криогенез
Криогенез — криосферада (тоң қабатында) өтетін және мұз қалыптасуы қоса жүретін физикалық, химиялық, биохимиялық және басқа да процестердің жиынтығы.
Давид Брекало
Давид Брекало (David Brekalo; 3 желтоқсан 1998, Любляна) — словениялық футболшы, қорғаушы.
2022 жылдан бері Словения Ұлттық футбол құрамасы сапында ойнайды.
Дереккөздер
Санат:Словения футболшылары Санат:Словения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Штормарн (аудан)
Аудан 55 елді мекенге бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн аудандары
Дараймола мұнай кен орны
Дараймола мұнай кен орны — Каспий маңы ойпатының оңтүстігінде, Атырау қаласының солтүстігіне қарай 130 км жерде орналасқан. 1975 жылы ашылып, 1994 жылы пайдалануға берілген.
Жатыс сипаты, қанығуы
Кен орналасқан көтерілім тұз күмбезді құрылымнын жасырын жарылған түріне жатады. Тұз бетіндегі шөгінділер шығыс және солтүстік-батыс қанаттарға бөлінген. Иірімдердің биіктігі 19-26 м-ге тең, мұнайға қаныққан қалыңдық 7,3 -10, 8 м.
Құрамы
Мұнайы күкіртті (0,54%), парафинді (2,97%), мол шайырлы болып келеді.
Дереккөздер
Санат:Атырау облысы кен орындары Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Магма
Магма
Магма — жердің терең қойнауларында пайда болатын силикат құрамды балқыған масса. Оның басты құрамдас бөліктері: SіO2, AІ, Fe, Mg, Mn, Ca, Na, K, O, S, CІ, F, B, т.б. элементтер. Түрлі геология дәуірлерде қалыптасқан гранит және базальт құрамды Магмалық тау жыныстары негізді (базальттық) және қышқыл (граниттік) түрлерге бөлінеді. Базальттық Магма темір, магний, кальцийге бай келеді. Ондағы SіO2 мөлшері 40 — 55%. Граниттік Магмада SіO2 мөлшері 65 — 78%-ға дейін жетеді әрі мұнда сілтілік элементтер мол. Магма жер қабаттарындағы әр түрлі эндогендік процестерден, физика-химия тепе-теңдіктер бұзылғанда заттардың балқып, сұйыққа айналуынан пайда болады. Мұндай эндогендік процестерге тектоникалық қозғалыстар, радиоактивтік ыдырау, химия реакциялар, заттар арасындағы фазалық ауысу, жер қойнауындағы жылу, т.б. жатады. Магма пайда болған жерінен жоғары көтеріліп, суынып, қатайып, тау жыныстарына айналғанда күрделі эволюция өзгерістерге ұшырайды. Магма қата бастағанда кристалдану процесі жүреді. Минералдардың кристалдану реті олардың қатаю (балқу) температурасына байланысты. Кристалдану үш кезеңнен тұрады. Магмадан алдымен акцессор минералдар — магнетит, апатит, монцанит, ильменит, циркон, т.б. ал екінші — басты кезеңінде табиғатта ең көп кездесетін пироксен, амфибол, слюда, дала шпаты, т.б. минералдар бөлінеді. Басты тау жынысын құраушы минералдар кристалданғаннан кейінгі соңғы кезеңде қалдық Магма балқымасы кремний қышқылына, сілтіге және ұшпа құраушыларға қанығады. Қалдық балқымадан пегматит, грейзен денелері түзіледі, олардың құрамы әр түрлі пайдалы құраушыларға бай болады. Магма балқымасының жоғары бөлігінің құрамы гранитке, төмен бөлігі базальтқа жақындайды. Табиғи жағдайларда Магманың жаралуы мен жіктелуі әлі толық анықталмаған құбылыс. Ол өте ұзақ уақытқа созылады, басқа геолология процестермен тығыз байланысты және құрлықтар мен мұхиттарда өзгеше болып келеді. Мұхиттан құрлыққа ауысатын аралық алқаптарда (мыс., Тынық мұхиттың “отты сақинасы” алқабында) вулканизм алғашқы сатыда андезит-базальт, ал соңғы сатыларда қышқыл құрамды лавадан тұрады. Жалпы қышқыл құрамды тау жыныстар құрлықтарға және оларға жапсарлас аудандарға тән. Қышқыл тау жыныстардың қалыптасуы граниттену процестерімен де байланысты болуы мүмкін. Магмалық тау жыныстар кешендерінде әр түрлі кен байлықтары ұшырасады.
Магманың газдан айырылуы
Магманың газдан айырылуы -жанартау өңешіне лықсыған және жербетіне жетіп төгілген магма балқымаларының газ бөлшектерінен жаппай арылуы.
Магманың дифференциясы
Магманың дифференциясы — бір магмадан минералдық құрамы немесе минералдарының мөлшері ор түрлі таужыныстардың пайда болу процесі. Магманың дифференциясының екі түрі бар: 1) ликвациялық, онда магма сұйық күйінде бөлінеді; 2) кристалданулық, онда қатты фазалары кристалдану процесінде бөлінеді. Магманың дифференциясының негізгі себепкерлері: термодинамикалық жағдайдың өзгеруі, гравитация, ассимиляция, қозгалу және т.б.
Дереккөздер
Санат:Геология
Анатолий Петрович Билык
Анатолий Петрович Билык (20.11.1928 ж.т., Украина, Днепропетровск облысы, Магдалиновка ауданы, Крамарка ауылы) - мүсінші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1990). Днепропетровск көркемсурет училищесін бітірген (1950). 1956 жылдан Қарағанды қаласында тұрады. Негізінен, монументті және қондырғылы мүсін өнері саласында еңбек етті. Билык 1958 ж. Қарағанды қаласында қойылған Кеңес Одағының батыры, ұшқыш Нүркен Әбдіров ескерткіші авторларының (мүсінші Ю.В. Гуммельмен бірге, архитектор Л.Е. Воробьев) бірі. Бұдан кейін "Қаза тапқан қарқаралық жауынгерлерге" (1972), "Шахтер даңқы" (1967 - 74, архитектор А.П. Малков; Қарағанды қаласы), т.б. ескерткіштерін жасады. Билык портрет саласында да өнімді еңбек етіп, "Әйел бейнесі" (1966), "Кеңес Одағының батыры М.Мамыраевтің портреті" (1975), "Шахтер. Социалистік Еңбек Ері Т.Күзембаевтың портреті" (1970), т.б. туындыларын жасады.
Қырыққабат бітесі
Қырыққабат бітесі (Brevicoryne brassicae) – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын жәндік.
Дереккөздер
Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санна
Санна (Sannat) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Обюссон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23167, пошта индексі — 23110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 386 адамды құрады. Халық тығыздығы — 11,35 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Стеубэн (Мэн)
Стеубэн (Steuben) — Мэн штатының Вашингтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1126 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 193.7 км² шамасында. FIPS коды — 23-74125.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Үстірт егу
Үстірт егу — иммунизация әдісі. Белгілі бір тәртіппен жүргізіледі. Күші және тәндігі жағынан аса жоғары дәрежелі антидене алу үшін қолданылады. Мысалы, диагностикалық қан сарысуы.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Каестр
Каестр (Caëstre) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Дюнкерк округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,2 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59120, пошта индексі — 59190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1765 адамды құрады. Халық тығыздығы — 173,04 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Тюльпан (фильм)
«Тюльпан» — көркем фильм. Шыққан жылы – 2008. Шығарған елдер – Германия-Қазақстан. Сонымен қатар, Ресей, Швейцария, Польша елдері де ат салысқан. Режиссері – Сергей Дворцевой. Сценаристері – Сергей Дворцевой, Геннадий Островский. Бюджеті – €1 500 000. Басты рөлдерде – Асхат Күшеншереков, Төлепберген Байсақалов, Оңдасын Бесікбасов, Самал Еслямова, Береке Тұрғанбаева және басқалар. Ұзақтығы – 100 минут.
Қысқаша мазмұны
Теңізде әскери борышын өтеген Асхат (Аса) есімді жігіт туған Бетпақдаласына оралады. Болашағынан үміті зор жігіт әпкесі Самал мен жездесі Оңдастың үйінде, солардың үш баласына қосылып тұрып жатады. Жеке үй, қора-жайға қол жеткізесін деген ойын «Үйлен, әйтпесе саған бір қора қой берілмейді» дейтін шарт быт-шытын шығарады. Жүздеген километр радиуста Тюльпан есімді қыздан басқа бір шүйкебас жоқ.
Алайда ол «ешкі қыз» да «қалқанқұлақсың» деп, күйеуге шығудан бас тартады. Досы Бони мен жездесі қыздың әке-шешесінің асты-үстіне қанша түссе де, қабағы қатулы ана, қырсыққан қыз оң сыңай таныта қоймайды… Асаның (Асхатты солай дейді кинода) үйдегі жағдайы да мәз емес, жездесі оны «жұмысты дұрыс істемейсің» деп шұқылайды да жүреді, себебі бас кейіпкер біресе қойды үркітіп алады, біресе бір нәрсені бүлдіріп алады, әйтеуір жоқ жерден бір проблема жасап жүреді. Ақыр соңында бәріне ыза болған, бәрінен көңілі қалған Асхат досының айтқанына көніп, екеуі қалаға кетпек болады, бірақ…кетіп бара жатқан жерінен қайтады.
Оңтүстік Қазақстан облысының Бетпақдаласында түсірілген кино. Операторлар —Польшаның маманы Йоланта Дылевска басқарған топ.
Германия мен Швейцарияда «әрлеу-сырлау» жұмыстары жүрген, ал Ресейден Сергей Дворцевой, Геннадий Островский, тағы басқа кино саласының өкілдері ат салысқан. Канн фестивалінде «Ерекше көзқарас» байқауында гран-при алған. «Тюльпанның» әлемдік 35 түрлі киножарыстарға қатысып, «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша ең көп жүлде жинаған фильм.
Фильм кейіпкерлері екі тілде сөйлейді («Ғашық жүректі» еске алыңыз). «Түлпәнның» әке-шешесі, Асаның жездесі, жездесінің бастығы, ветеринар, кішкентай балалар ана тілінде «общатся» етсе, Асаның өзі, әпкесі Самал, досы Бони екі тілде бірдей сайрайды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан фильмдері Санат:2008 жылғы фильмдер
Монете-сюр-Луар
Монете-сюр-Луар (Monétay-sur-Loire) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Мулен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 31,26 км² шамасында.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Брен-сюр-Сей
Брен-сюр-Сей (Brin-sur-Seille) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Нанси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,71 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54100, пошта индексі — 54280.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 647 адамды құрады. Халық тығыздығы — 55,25 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
Альфред Вернер
(12.12.1866-15.11.1919)
Швейцария химигі. 1889 жылы Цюрихтегі Политехника институтын бітірген. 1890-1891 жылдары сол жерде, 1891-1892 жылдары Коллеж де Франсте ''П.Э.М. Бертло'' лабораториясында жұмыс істеген. 1893-1895 жылы Цюрих университетінің профессоры. 1909 жылдан бастап осы университетте химиялық институтының болып қызмет атқарады.
Кешенді (координациялық) қосылыстарының химиясының негізін салушы. ''А.Р. Ганчпен бірге 1890 жылы оксим және де азобензол'' типтес азот құрамдас қосылыстардың құрылымын анықтады, сонымен бірге N=C қос байланысты молекулалар стереоизометриясының теориясын 1890 жылы ұсынды.
Теория монооксидернің екі изомерлерінің болуын геометриялық изомерияның көрінісі ретінде түсіндіреді. Валенттік сандардың тұрақтылығы жайында түсінікті жоққа шығаратын кешен қосылыстарын синтездеген, сол уақыттта белгілі болған барлық комплекс қосылыстарды және олардың құрамы мен құрылысын анықтайтын эксперименттік әдістерді бір жүйеге келтірді. Асимметриялық көміртегі атомы жоқ оптикалық активті изомерлерді алдынала болжады (1899 ж.). "Бейорганикалық химия саласындағы жаңа көзқарастар" кітабында (1905 ж.) кешенді қосылыстар синтезіндегі маңызды жетістіктерді қорытты. Қышқылдар мен негіздердің жаңа теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша қышқылдарға судың OH- иондарын байлап сонымен ортада Н+ иондарының концентрациясын жоғарылататын қосылыстар жатады, ал негіздерге - Н+ иондарын қосып алатын қосылыстар жатады. Осы теорияның негізінде ''Й.Н. Бренстедтің қышқылдар мен негіздердің каталитикалық'' теориясы пайда болды. ''И.И. Остромысленскийден'' тәуелсіз 1910 жылы олефиндер тетранитрометанмен түсті кешендер үзетінін анықтады. Нобель сыйлығының лауреаты (1913 ж.).
=Дереккөздер:=
С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған эниклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Санат:1866 жылы туғандар Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Изобильный қысқа көшесі (Астана)
Изобильный - «көл-көсір» дегенді білдіреді. Қазақстанда осы аттас елді мекендер кездеседі.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Антон Семенович Макаренко
thumb|200px|Антон Семенович Макаренко
Антон Семенович Макаренко (1888-1939) - кеңестік педагог. Педогогика тәжірибедегі бұрын болмаған қараусыз калған жетім балаларды жалпылай қайта тәрбиелеудің тәжірибесін жүзеге асырды. Авторитарлық пен анархизмге бағытталған тәрбие теориясын сынаған. Өз жұмысында тұлға мен қоғамның диалектикалық бірлігі және адамның шығармашылық күшіне деген сенім қағидасын басшылыққа алды. Балалардың оқуы мен оларды еркін өндірістік шығармашылық жұмыспен тәрбиелеуді біріктіре алды. Ұжымдық тәрбие теоретиктерінің бірі, ол: ұжымда және ұжым арқылы тәрбиелеу; тұлғаны сыйлау мен оған талап қою; параллельді әрекет ету қағидаларын жасаушы. Отбасылық тәрбие теориясын дамытқан. Адамгершілікке тәрбиелеу үшін бала бойында жауапкершілікті, жігерді, намысты, мінезді және тәртіпті тәрбиелеу керек деп түсінген. Жыныстық тәрбие мәселесін азаматты тәрбиелеудің жалпы жүйесінен бөлмеуді ұсынған.
Дереккөздер
Санат:1888 жылы туғандар Санат:1939 жылы қайтыс болғандар Санат:КСРО педагогтары Санат:КСРО жазушылары
IC 5126
IC 5126 — Суқұюшы шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 5126 Санат:Суқұюшы (шоқжұлдыз)
KAZENERGY Еуразиялық форумы
KAZENERGY Еуразиялық форумы Қазақстанның энергетикалық секторының жыл сайынғы халықаралық басты шаралары болып табылады. Компанияның штаб-пәтері Астанада орналасқан.
Тарих
Бірінші KAZENERGY Еуразиялық форумы 2006 жылы жұмысын бастады
Құрылтайшы
"KAZENERGY" мұнайгаз және энергетика кешені ұйымдарының қазақстандық ассоциациясы
Ассоциация төрағасы Кулибаев Тимур Асқарұлы
Дойс-Ирманс-ду-Токантинс
Дойс-Ирманс-ду-Токантинс (Dois Irmãos do Tocantins) — Бразилиядағы муниципалитет, Токантинс штатында орналасқан. Батыс Токантинс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Мирасема-ду-Токантинс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
KAZENERGY Еуразиялық форумы
Қызметі
VI KAZENERGY Еуразиялық форумы Қазақстанның энергетикалық секторының жыл сайынғы халықаралық басты шаралары болып табылады. Екі күн бойы түрлі елдердің мемлекеттік мекемелері мен халықаралық ірі энергетикалық корпорацияларының жетекшілері, сондай-ақ саланың әлемге танымал, беделді сарапшылары еуразиялық және әлемдік деңгейдегі өзекті мәселелер бойынша ой-пікірлері мен тәжірибе алмасады. Форумның бағдарламасына пленарлық мәжіліс, дискуссиялық панелдер, дөңгелек үстелдер, тақырыптық семинарлар мен KAZENERGY-дің жастар форумы кіреді.
Дойс-Ирманс-ду-Токантинс
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6766 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3757,015 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1,8 адам/км².
KAZENERGY Еуразиялық форумы
Екінші KAZENERGY Еуразиялық форумы
Екінші KAZENERGY Еуразиялық форум аналитикалық ақпараттарды шолумен қатар, мұнайгаз және энергетика салаларын дамытудың өзекті мәселелерін талқылауға, ұсыныстар мен ұсынымдар жасауға, тиімді заңнамалық механизмдер мен  экономиканың негізгі секторлары қызметтерінің тәжірибелік құралдарын  құрудағы бірыңғай амалдарды келісуге, сонадай-ақ бәсекеге қабілетті экономиканы қамтамасыз етудегі ұлттық компаниялардың маңызы туралы пікірталастарға арналды
Дойс-Ирманс-ду-Токантинс
Санат:Токантинс елді мекендері
KAZENERGY Еуразиялық форумы
Үшінші KAZENERGY Еуразиялық форумы
2008 жылы өткен Үшінші KAZENERGY Еуразиялық форумы Қазақстанның, сондай-ақ бүкіләлемдік қоғамдастықтардың энергетикалық мүдделерін қозғай отырып, сол кезеңдегі аумақты және ерекше өткір болып табылған өзекті және күрделі үдерістер мен үрдістерді талқылауға баса назар аударды.
Төртінші KAZENERGY Еуразиялық форумы
Қазақстанның энергетикалық апталығы – Kazakhstan Energy Week шеңберінде өткен Төртінші KAZENERGY Еуразиялық форумы "Жаһандық шақырулар мен стратегиялық альянстар" аясында өткен барлық пікірталастардың басты негізін анықтайтын ерекше маңызды тақырыптарға тоғыстырылды.
VI KAZENERGY Еуразиялық форумының модераторы
Ларри Кинг
Спикерлер
Кәрім Мәсімов
Әсет Исекешев
Сауат Мыңбаев
Нұрғали Әшім
Нұрлан Сауранбаев
Тимур Күлібаев
Гюнтер Оттингер
Трайчо Трайков
Ларри Кинг
Мирек Тополанек
Рэндалл Госсен
Селим Кунералп
Ное Ван Хольст
Штефан Колер
Дениел Стайн
Ангуc Миллер
Урбан Руснак
Алмасадам Cәтқалиев
Ұзақбай Сүлейменұлы Қарабалин
Асқар Балжанов
Кенжебек Ибрашев
Сергей Яшин
Марк У. Алберс
Майкл Борель
Ник Мэйден
Дидье Олло
Крис Финлейсон
Скотт Е. Дэвис
Жиль Перро
Катрин Мантель
Марк Роллиннз
Кэмпбелл Кир
Кристиано Тортелли
Слав Славов
Теруаки Масумото
Алесандро Клеричи
Риккардо Пулити
Томас Кошы
Андреас Томас
Эдвин Ван Ден Маагденберг
Әнуарбек Жәкиев
Мурат Мунбаев
Мун Хи Парк
Теа Хитаришвили
Эндрю Нефф
Майкл Уилсон
Вячеслав Мищенко
Джон Робертс
Питер Тейлор
Андрей Мицай
Найл О'Райли
Ақпараттық әрiптестер
ARGUS
BUSSINES MONITOR
Caspian Focus
BRIC
ROGTEC
OIL-GAS
Corporate Africa
World Pipelines
Russian Petroleum Investor
Caspian Investor
Caspian Integration Business Club
Caspian Energy International Media Group(UK)
Kazakhstan
Oil&Gas of Kazakhstan
Oil Review
Oil&Gas Azerbaijan
The Business Lyear
Caspian Oil&Gas Exchange
THE ASTANA TIMES
Промышленный КАЗАХСТАН
Kazakhstan Newsline
PETROLEUM
Cілтемелер
Санат:Қазақстан энергетикасы
Криолитогенез
Криолитогенез — көпжылдық тоңның, мұзды таужыныстардың қалыптасу процестерінің жиынтығы. Криолитогенез эпигенетикалық (климаттың өзгеруі барысындағы тондану мен мұздың бөлінуі бұрыннан бар жыныстарға өтуі) және сингенетикалық — (литокриосфера, шөгінді жиналу барысындағы) типтерге (мыс., арктикалық белдемдегі өзен жайылмаларында) бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Инохоса-де-Дуэро
Инохоса-де-Дуэро (Hinojosa de Duero) — Испаниядағы қала. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Витигудино ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Ақшаның айналысы және оның дамуы
Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып табылады.
Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің өнім, оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез-келген зат тауар құны өз сатып алушының тапраса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны, мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамасы. Сондықтан да әрбір тауар қажеті тұтыну құның алу құрамы бола отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олар мен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша.
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір-біріне суысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталуы барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылады. Мысалы: 1 балта – 5 құмыра, 1 қой – 1 қап бидай және т.б.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар-барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасынан жалпы құндық формасына жасырып түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір тауарға оның бекітілмеген еді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның жалпы құндық формасы ақша формасына айналды.
Әрбір тауарлы-шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір мезгілде әр түрлі эквиваленттер болды. Сонымен, бірінші, ірі еңбек бөлісінің нәтижесінің мал бағушылардың бөлініп шығуымен мал айырбас құрамына айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи-климаттық жағдайларға байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. Малды жалпы эквивалент ретінде пайдаланылған туралы нақты дәлелдер әр түрлі қолжазбаларда, қазба жұмыстарының нәтижелерінде табиғат заттарда, поэзияларда кездеседі. Төлеудің көне Тром батырлары туралы поэмасында өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланылғаны жайлы айтылады. Осы уақыттарды металдан жасалынған ақшаларда «өгіз» деген атау ойып өрнектелініп жазылып жүрді. Латынның сөзі «пукупин» (ақша) «пекуч» (мал) сөнімен шыққан «Руна» («мал») сөзі үнділердің ақша бірлігінің атуы «руним» негізінде жатыр. Ежелгі Рустарда да ақша металл ақшаларға адысқаннан кейін де «мал» деген атауға ие болды. Ярослав Мудрый 1018 ж. былай деген «біздің жинаған малдарымыз ерлерден и кун, старатылардан 10 гривен және боярлардан 18 гривеннен тұрады». Ол кездегі қазынаны «малшы», қазына, қазына жинау орны – «мал ұстайтын орын» деп аталынды.
Солтүстік халықтары оң бірінші тауар тауар ретінде айырбас үшін жүнді пайдалануы. Жүн ақшалау Моңғолияда, Тибетте және Памирде кең көлемде таралды. Ежелгі Русьтардың арабтармен, жазарлар мен, Византиямен сауда саттық жинауы барысында түн ең басты құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша жүйесінің бүгінгі болып саналды 1610ж. жаулап алынған орыстардың әскери кассасында 5400 руб. Күміс пен 35 000 теңге жүн табылды.
Жылы теңіздердің жағасын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретінде бақалшақ ақшаларды пайдаланды. әлемде әр түрлі «экзотикалық» ақшалар болған. Каролин аралдары тобына кіретін ЯВ арасында осы күнге дейін фен ақша айналысында қызмет етеді. Мұндай «монеталардың» диаметрі бірнеше метрге, ал массасы тоннаға дейін жетеді.
ХІІІ ғасырда салмағы көрсетілген құймалар пайда бола бастаған. Осындай себепке байланысты көптеген ақша бірліктері фунт сториллинг, ливр (жарты фунт), марка (жарты фунт) салмау бірліктері атауымен аталады. Моноталардың пайдa болуы – ақшаның құралуындағы оқуға кезең болып табылады 1,2. Ақшаның өмір сүруіндегі объективті қажеттілік ол тауар өндірісі және тауар айналысының болуына негізделеді. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бір-бірінен бөлінбейді. Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.
Бірақ XVI ғасырдың басында (1516ж.) утопиялық социализмнің негізін қалаушы Томас Мор өзінің «Жаңа Утопия аралы және мемлекеттің үздік құрылымы туралы алтын кітап» деген еңбегінде. «Алдау, ұрлау, тонау кісі өлтіру заң тәртібімен қатаң жазаланатынын кім білмейді, әйтсе де бұл жөнінде алдын ала ескертілмеу мүмкіндігі бар жерде алдымен ақша құрымай, олар да жоғолмайды, сонымен бірге, ақшаның жоғалуына байланысты адамдардың алаңдаушылығы, қайғысы, қиыншылықтары және ұйқысыз түндері де ұмытылатын еді. Егер ақша адам өмірінен алысталынатын болса, онда тіпті ақша қажеттілігінен туған кедейліктің өзі де жойылар еді».
Ол аздай Т.Мор тағы былай деді «Қай жерде болсын барлық нәрсені ақша өлшемімен өлшейтін болса, онда, ол жерде мемлекеттік істердің табысты және дұрыс ағысының болуы мүмкін емес».
ХІХ ғ. Социал утопистері – Прудоп, Одон, Грей және басқалар ақшаға теріс көзқараста болды. Прудон тауар өндірісін сақтай отырып, ақшаны жоюдың жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды. С.Г. Струмилин ақшаның орнына еңбек бірліктері – тредаларды, ал ағылшын экономисі Смит Фильтнер энергетикалық бірліктерді – энедаларды пайданалуды ұсынды.
Осыған байланысты К.Маркс былай дейді ақшаларды жоя отырып, біз қоғамдық дамудың ең жоғары сатысында (комунизмдік) болуымыз мүмкін немесе ең төменгі сатыға қайта оралар едік. Қанша дегенмен де коммунизм – ол қиял, сондықтан да ақша болған, олар бар және бола береді.
Ақша
Ақша – жалпы бірдей эквивалент, ерекше тауар онда барлық басқа тауардың құны бейнеленеді және оның делдал ретінде қатысуменен тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға бірдей – эквивалент рөлі тарихи түрде алтынға бекітілген. Алтынның басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғи қасиеті емес. К.Маркс айтқандай «Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиет қоғаммен берілген». Ресей ХІХ ғ. 20-жылдарында алтын өндіруден бірікті орында болды. Жасанды алтынды ойлап табу сұрақтары әр кезде адамзатты толғандырды. Бұнымен ежелгі уақыттарда алхимиктер еңбектенді. Ежелгі Египетте жалған алтын құймалары табылған. «Ақша - зат емес, ол – қоғамдық қатынас».
Ақша - өндіру мен болу процестерінде адамдар арасындағы белгілі бір экономикалық қарым-қатынастарды көрсететін, тарихи даму үстіндегі экономикалық категория болып табылады.
Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірігуімен көрініс табады.
Ақшаның айырбас құнының дербес формасы реттеуі пайдалану тауарларды тікелей өткізуімен байланысты емес. Ақшаны бұл формада қолдау жағдайлары олар несие беру, бюджеттің кірістерін қарыздық берешектерді өтеу мемлекеттік бюджеттің кірістерін қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындарды қортындылау, Ұлттық банктің несиелік ресурстарды басқа банктерге сатуы және т.б.
Еңбектің сыртқы заттың өлшемі тауарды өндіруге жұмсалған еңбектің, олардың ақша көмегімен өлшенуі мүмкін құнын анықтау арқылы көрінеді.
Жекелеген елдердің ішінде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және қорлану құралы болып, алтын белгілері – қағаз, және несие ақшалар қызмет атқарады. Бірақ та алтын дүниежүзілік ақша болып қалып отыр десек, онда ол жалпыға бірдей эквивалентті білдіреді.
Ақшаның әрбір қызметі ақшаның тауар айырбастау процесінен туындайтын, тауар өндірушілердің өзара байланысының формасы, ретіндегі әлеуметтік – экономикалық маңызының белгілі бір жағынан мінездейді. Ақша бес түрлі қызмет атқарады құн өлшемі, айналыс құралы, төлем құралы, қор және қазына жинау құралы, дүниежүзілік ақша.
Ақша құн өлшемі ретінде
Құның өлшемі қызметі тауар өндірісі жағдайында туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар құнының өлшемі ретіндегі қабілеттілігін білдіреді, бағаны анықтауда делдал қызметін атқарады. Өзінің жеке құны бар тауар ғана, құн өлшемі бола алады. Мұндай тауар болып өндіруіне қоғамдық еңбек жұмсалған, құнды құрайтын алтын саналады. Яғни, бұл қызмет толық құнды ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемі-ол жұмыс уақытын емес, осы еңбекпен құрылған құнды көрсетеді. Тауар бағасын өлшеу үшін қолма-қол ақшаның болуы қажет емес, себебі еңбек өнімін теңестіру ойша орындалады.
Ақша түрінде көрінетін тауардың құны, оның бағасы болып табылады. Ақшаның өз бағасы болмайды, олардың құны өздерімен анықталуы мүмкін емес. Құн өлшеу қызметі жалпы эквивалент ретіндегі ақшаның тауарға деген қатынасын көрсетеді. Бірақ тауардың бағасын анықтау үшін баға масштабы қажет. Металл ақша айналысында мемлекет заңды түрде баға масштабын тұрақты етіп ұстады. Металдық салмақтық санын ақыны бірлігіне бекітті. Құн өлшемі және баға масштабы ретіндегі ақша қызметтерінің арасында едәуір айырмашылық бар. Құн өлшемі мемлекетке тәуелді емес ақшаның экономикалық қызметі болып табылады. Ал баға масштабы заңды сипатқа ие бола отырып, мемлекет билігіне тәуелді және құнды емес тауар бағасын көрсету үшін қызмет етеді.
Алтын, қағаз және несие ақшалардың құнын өлшеу ретінде көрінеді. Несие ақшалар тауарлардың құнын өлшемейді, өлшенген құнды көрсетеді, өйткені өзінің құны жоқ. Ақша айналысы құралы. Ақша айналыс құралы қызметінде тауарларды өткізудегі делдал болып табылады.
Тауар бір қолдан екінші қолға ауыса отырып өзінің тұтынушысын тапқанға дейін ақша үздіксіз қозғалыста болады. Тауар айналысы кезінде, ақша делдал рөлін атқарады, ол бұл кездегі сатып алу және сату актісі ерекшеленеді, уақыты мен кеңістігі бойынша сай келмейді. Ол тауарды бір нарықта сатуы, ал бір нарықта сатуы, ал басқа нарықтан сатып алуы мүмкін. Делдал ретіндегі ақшаның көмегімен уақыт пен кеңістіктегі өзара сай келмеушілік жойылды.
Айналыс құрамы ретінде ақша қызметтерінің ерекшеліктері мыналар:
Ақша айналыс құралы қызметін атқаратын болғандықтан, айналыс қажеттілігі олардың саны өткізілуі тиіс тауарлардың бағасы мен массасы негізінде, яғни өткізілуі тиіс тауарлар бағасының сомасымен анықталады. Қанша дегенмен бір ақша бірлігі бір – несие тауар мөлшеріне қызмет ететін болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшін олардың қажетті саны сонша аз болады. Еге ақшаның айналыстағы массасы тауар массасынан көп болса, онда бұл олардың құжатсыздануын, яғни инфляцияға алып келеді.
Ақша төлем құралы
Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты. Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы болмысы, яғни тауар төлем ақы түскенге дейін сатып алынған немесе керісінше болса онда бұл жағдайда ақшалар төлем құрал қызметін атқарады. Ақшалар төлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына ғана емес, сонымен бірге қыржы-несие қатынастарына да қызмет етуі.
Төлем құралы қызметін толық бағалы емес нақты ақшалар (қағаз немесе несие), ал борыштық міндеттемелерді өзара өтеуде идеалды ақшалар атқарады.
Ақша – қорлану және қазына жинау құралы ретінде
Ақшаның төлем және айналыс құрамы қызметтері ақшалай қорлардың құрылуын талап етеді. Ақшаның қорлануының қажеттігі. Т-А-Т айналымының екі актілері. Т-А және А-Т айырылуымен байланысты.
Капиталистік қоғамдық формадамға дейінгілер үшін байлықты «таза қазына» формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым қорлануы тән келеді. Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, себебі олар шын мәнісінде айналыстан тыс жатқан ақшалар болды. Капитализм тұсында бұл қазыналар, несиелік жүйе және қор биржалары арқылы пайда әкелетін капиталға айналады. Қазына жинау қызметінің қажеттігі тауар өндірісімен байланысты болды.
Толық бағалы ақшалар (алтын) материалданған құнның формасы ретінде байлықтық жалпы өкілін сипаттайды. Демек, қазына жинау құралы қызметін тек қана толық бағалы немесе нағыз ақшалар орындауы мүмкін. Қазыналарда қорландыру – алтын монеталар мен алтын құймаларын жинақтау түрінде жүзеге асады. Өндірістік және тауар айналысының кеңеюі барысында металл ақшалар, қазынадан айналысқа шығып отырды немесе керісінше.
Тауар өндіріс жағдайында қорлану екі формада жүреді:
Дүниежүзілік ақша қызметі
Дүниежүзілік ақшалар интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және сатып алу құралы ретінде қызмет етеді. Бұл қызметі бастапқыда толық бағалы ақшалар (алтын), ал кейін нағыз ақшалар атқарады. 1967ж. Париж келісімі дүниежүзілік ақша қызметін алтынға балап бекітті. Егер де елдің ішінде ақша ұлттық ақша бірліктері формасында қызмет етіп жүрер болса, ал одан тысқары жерде К.Маркстің айтуынша ақшалар өзінің ұлттық киімдерін шешіп, бастапқы қымбат бағам металл формасын киеді яғни жалпыға беру эквивалент формасына өтеді.
Ақша айналысы туралы ұғым
Қайта құру кезеңіне дейін «ақша айналымы» мен «ақша айналысы» ұғымдары арасында айтарлықтай шек қойылатын. Ақша айналысы деп қолма-қол ақшаның қозғалысы танылды. Ал аума айналымы ұғымы бұған кең мағына бергендіктен ол қолма-қол және қолма-қолсыз айналым мағынасын сипаттайды. Бұл жағдайда қолма-қол ақша қозғалысы тұрғындарын ақшалай табыстарының бөлінуін қарастырса қолма-қаолсыз ақша өндіріс қаражаттарының бөлуінің қарастырады.
Ақша белгілері әртүрлі жағдайда қамтамасыз етіледі. Қолма-қол рубль тұтыну заттары және қызметтері жиынттығымен қамтамасыз етілсе қолма-қолсыз рубль – бөлуге арналған өндіріс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз етіледі. Мұндай жүйе мен қана орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайында ғана мүмкін болады, себебі ол уақытта кәсіпорындар мен халықтық қолында қанша ақша, қанша тауардың болатынын және олардың қандай бағада атылатыны белгілі болған.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасындағы шек жойылуы. Тауар айналымы процесіндегідегі қолма-қол ақша қозғалысы және төлемақының жүзеге асыру негізінде қызмет көрсету, сонымен бірге кәсіпорындар мен қаржы-несие мекемелерінің арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасу-ақша айналысы деп аталады.
Ақша айналысының объективті негізі – тауар өндірісі мен тауар айналысы болып табылады. Тауардың ақшаға және ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалысты, яғни айналыста болуына мүмкіндік жасайды. Тауар сатып алынғаннан кейін, айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналысты әрқашан жүреді.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының сомасынан әрдайым артық болады. Ақшаның қызметі тек сату-сатып алумен шектелмейтін түсінеміз.
Ақша айналысын реттеудің элементі – қолма-қол ақшаның қолдану азайту болып келеді. Бұл мәселе біздің елімізде кәсіпорындар арасындағы есеп айырысулары қолма-қол ақшаның қолданылуын шектеу, есеп айырысу чектерін ендіру арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын өндіруге байланысты өзінің меншікті қуатын енгізуін. Қазақстандағы қолма-қол ақшамен байланысты жағдайда түбірімен өзгертті.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңінен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз ақша айналысы өріс алып жатыр. АҚШ-та халықтың есеп айырушыларының 25-27% - ды ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны, несиелік карточкалар, т.б. көмегімен жүргізіледі. Қолма-қол және қолма-қолсыз ақша өзара тығыз байланысты, сондықтан оларды болу қажет емес. Ақша өз айналысында қолма-қолдан қолма-қолсыз ақшаға өтеді. Мысалы, кәсіпорынның бөлшек саудасынан түскен түсім банке түскеннен соң оның есеп айырысу шотында қолма-қолсыз ақша қаражаттарына айналады да, ол бұдан өз жеткізушілеріне ақша аударуы мүмкін.
Бүкіл ақша айналысы: қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалар болып бөлінеді.
Сондай-ақ:
Қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалар айналымы
Айналыста тек қолма-қол ақша жүретіндіктен оны ақша айналысы деп атайды. Айналыс және төлем құралдары ретінде нақты ақша белгілері айналыста жүреді. Бұл кез келген мемлекеттің ақша айналымының аз бөлігін құрағанмен оның маңызы үлкен. Өйткені қолма-қол ақша халықтың ақшалы табысының басым көп бөлігін алуға және оны жұмсауға қызмет етеді.
Қолма – қол ақша негізінен халықтың ақшалы табысынан және оны жұмсаудан түседі. Біреу ақшаның көп бөлігін салық, тарпа, сақтандыру төлемін, пәтер ақысы мен коммуналдық төлемін, қарызды өтеуге, тауар сатып алу мен көрсетілген қызметке ақы төлеуге, бағалы қағаздар мен лотерея сатып алуға, жалгерлік ақы, айыр пұл және т.е.е төлеуге жұмсайды.
Қорыта айтқанда, ақша коммерциялық банктердің төлем-кассалық бөлімдерінің клиенттер арқылы айналысқа түсіп, белгілі бір мерзімнен кейін клиенттердің массасы арқылы айналыстан шығады. Сөйтіп, қолма-қол ақшаның қайталама айналысы аяқталады.
Қолма-қол емес ақша айналымы (төлем айналымы) – банктегі шот иесінің жазбаша бұйрығы бойынша шоттағы ақша қалдығының өзгеруі немесе ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметін атқаруы. Ол бүкіл ақша айналымының басым бөлігін құрайды. Төлем айналымы төлеушілер мен сатып алушылардың банктегі шотына немесе жазу түрінде немесе олардың өзара талаптарын есептеу жолымен жүзеге асырылады.
Есеп айырысу операцияларын жүргізу үшін әр түрлі шоттар қолданылды. Олардың арасында кең тарағандары ағымдағы, есеп айырысу және т.б. шоттары. Қолма-қол ақшасыз төлем айналымы: туралы операциялар бойынша және қаржы міндеттемелері бойынша болып екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу, ал екіншіге бюджетке төленетін төлемдер (пайда салығы, қосымша құн салығы, жеке тұлғадан алынатын табыс салығы төне басқа міндетті төлемдер) және бюджеттен тыс қорлар, банктік борыштық өтеу, несие үшін өсімді төлеу, сақтандыру компанияларымен есептеу жатады.
Айналыстағы ақша алма-кезек біресе айналыс құралы, біресе төлем құралы қызметтерін орындайды. Тауар сатудан түскен ақша қарыз төлеуге жұмсалуы мүмкін, өз кезегінде,қарыз өтеуден түскен ақша тауар сатып алуға жұмсалуы мүмкін. Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымдары өзара тығыз байланысты және бір-бірне тәуелді. Өйткені ақша үнемі бір айналы аясынан екіншісіне өтіп, бірақ айналыс аясынан кетпей оған одан әрі қызмет жасай береді. Ал банктегі шотқа қаржылық аударылуы – қолма-қол ақшаның берілуінің кепілі. Сондықтан қолма-қол төлем айналымы қолма-қол ақша айналысынан ажырағысыз құрылым және екеуі бірігіп мемлекеттің бірыңғай ақша айналымын құрайды.
Эконмикасы дамыған мемлекеттерде ақша айналымын басқаратын экономикалық әдістерді енгізу процесі кең тараған. Мысалы, АҚШ-та халықтың барлық төлемдерінің тек 1,4 бөлігі ғана қолма-қол ақша төлеумен жүргізілсе, қалған төлемдер чектермен, несие карточкалармен және т.е.е. жүргізіледі. Қолма-қол ақшасыз есептесуді жетілдірудің қаржының айналмалылығын жеделденуге айналыстағы қолма-қол ақшаны қысқартуға және айналым шығындарын азайтуға тигізер экономикалық маңызы зор.
Ақшаның металдық теориясы
Бұл теориялық өкілдеріне капиталдық алғашқы қорлану кезеңіндегі меркантилистер (Томас Мэр, т.б.) жатады. Оларға қоғамның байлығын ақшамен өлшеуге, сонымен қатар ақшаны бағалы металдармен бірдей деп санау тән болған. Олардың пікірінше қоғамның нағыз байлығы алтын мен күміс, яғни бұлар өзінің табиғаты бойынша нағыз ақшалар болып табылады. Ақшаның металдық теориясы фетишистік сипатты, себебі бұл теориялық пайымдауынша ақшаның рөлінде алтын, күміс сияқты кез келген бағалы металл бола алады, ал адамдардың тауар шаруашылығындағы өндірістік қатынастарын сипаттайтын ақша екендігі жөнінен хабарсыз. Ресейде металдық теорияның өкілі атақты мемлекеттік қызметкер М.М.Сперанский болып табылды. Ақша туралы оның теориясының барлық пайымдауларының негізі – ақшаға тек нағыз бір ғана ақша деп қарау керек деген көзқарасы бар. Сперанский ең мықты ақша материалды күміс деп санады. Ақшаның қызметтерін орындауда металдың қатысуы ХІХ ғ. теоретиктермен қолданылған. Бұл іс жүзінде тек бір тарихи кезең, яғни ақша жүйесінің жоғары және күрделі формаларына өту кезеңі болды. Алтын айналысының тар мағынада қолданылуы ХХғ. дүниежүзілік экономиканың шеңберіне сыймады. Өндірістің дамуы ақша базисінің адекватты түрінің болуын талап етті. Объективті түрде, металдық жүйенің негізінде жаңа төлем әдістері мен формалары қалыптасты, олар несиеге негізделді. Металдық теорияның қайта жандануы ХІХғ. екінші жартысында алтын – монета стандартының Германияда 1871-1879жж. енгізілуімен байланысты болуы.
Сонымен, ақшаның ішкі мазмұны бағалы метталдық N мөлшеріне берілген құжат ретінде біртіндеп иелерінің эмиссиялық орталыққа, оның ішінде мемлекетке деген сенім ауысады. Үкіметке деген сенімсіздік, соғыстар және басқа да форс – мажорлық жағдайлар классикалық алтын стандартына қайта келуіне әкеледі. Нақты экономика тұрғысынан қарағанда қарапайым тауар болса да алтын ерекше орында тұрады.
Қазіргі жағдайдағы алтының негізгі экономикалық қызметінің мәні, оның капиталды инфляциядан сақтау құралы ретінде қызмет етуімен, несие алуда қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсіптік шикізат болып қала беруімен сипатталады.
Адамзат құнның әр түрлі формаларын өз басынан өткере отырып, яғни ақша орнына әр түрлі тауарлар қолданылысынан кейін адамзат металл ақша айналысына қол жеткізді. Металдық ақша ретінде қызмет етуінен барып, одан бірте-бірте монеталар пайда бола бастады. Осылайша, Ежелгі Римде жануарлардың суреті бар мыс және қаладан жасалған пластикалар, кейіннен екі жағында суреті бар, және 2 фунт массасындағы кружкалар пайда болды.
Монета
Монета – ол формасы, сыртқы пішіні, салмақтың құрамы заңмен бекітілген металдан жасалған ақша белгісі. Мемлекет сынаманы (пробаны), массасын, типін ремедмумды, эмиссиялау, ережесін және т.б. белгілейді. Монетада бет жағы – аверс, келесі жағы реверс, кесіндісі-гурт болып ажыратылады.
Биметаллизм
Биметаллизм – жалпыға бірдей эквивалент рөлін екі немесе одан да көп металл атқарады, яғни айналыста алтын және күміс монеталар пайдаланылады. Монометализм – жалпыға бірдей эквивалент ретінде бір ғана металл түрі қолданылатын ақша жүйесі.
Қағаз ақшалар
Қағаз ақшалардың пайда болуы металл айналысының объективті заңдылықтары мен капитализм тұсындағы тауарлы өндірістің дамуымен сипатталатын ақша айналымына деген қосымша қажеттіліктері мен байланысты.
Дирихле формуласы
Дирихле формуласы санның бөлгіштер саны үшін — асимптоталық формула мұндағы \tau(n) — n санының бөлгіштер саны, \gamma — Эйлер — Маскерони тұрақтысы, ал O — Үлкен-О.