cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты
Аттандыру
Аттандыру өз ішіне жан үзу, дәрет суға алу, ауашалау, хабар айту, өлімге келу, мәйітті суға алу, кебіндеу, підійә өткізу, намаз тұсыру, мәйітпен қоштасу қатарлы жұмыстарды қамтиды.
1.	Жан үзу
Хал үстінде жатқан адам өте самдағай, тым сергек кісі болса, тілі сөзге келетіндей қалде жатса, әке шеше иәки бауыр – туған, бала шағаға өзіне тиісті насихаттарын айтып бұл дүниеден ол дүниелік болатындығын, артқы істерінің жақсы жүргізілуі жөніндегі көптеген істерді айтады. Бұл бір ауыз сөз деп аталады. Егер тілі бір қайрымға келмесе ымдап, ишараттай береді. Мұны бала шаға, туыстары бір ауыз сөз айта алмай қиналып жатыр деп межелеп, молда иәки аят білетін үлкен кісілер бір шыны суға ‹‹алһамдылла›› аятын оқып, қасықтап ұрттатады. Су іше алатын күйі болса оны бірақ ішіп қояды. Бұны дем су деп атайды. Қал үстінде жатқан адам нашарлаған сайын үй ішіндегі адамдарды азайтады. Деседе қал тартып жатқан адам жас кісі болса жан жағындағы үлкен кісілердің біреуі «Құдайдың құлымын, Мұхаметтың үмбетімін» «Алла» де, деп айтып тұрады. Сондай-ақ құдайдың «ақ өліміне» ризамыз. Қидық сізді деп дыбыстайды. Қал үстінде жатқан адам жан үзгенде көзін уқалап жауып, жағын таңып, қолын екі жамбасының қырына қырлап түзеп, екі аяғының басбармағын ақ шүберекпен шатып байлап мүрдені түзулейді. Алда-жалда өте қиналып жан таласып кетсе, басындағы жастықты алып, басын түсірсе болады.
2.	 Дәрет суға алу
Қаза болған кісіні ең алғаш көрші қолаңға, жақын дос-жаранға хабарлаған соң, қаза болған кісінің тең туыстары қаза болушының мүрдесінің дәретін алып, бетін жуып, қолын шайып, ең алғашқы суға алады. Мұны дәрет суға алу, яғни сербек суға алу деп атайды.
3.	 Ауашалау Мүрдені Ауашалауда жеке бір ауыз үйді немесе арнаулы үй тігіп оң босағасына басын солтүстікке, аяғын оңтүстікке келтіріп, бетін құбылаға бұрыңқырап киімін түгел шешіндіріп, ұятты жерін көлегейлеп жатқызып, үстін ақ шүберекпен жауып, сыртын шимен қоршап, өзі жас кезінде ұстаған шымылдығымен көлегейлеп мәйітті (мүрдені) тасалап, қалампыр иәки әтір шашып ауашалап қояды.
4.	Хабар айту
Хабар айту қаралы хабар айту және естірту сынды екі мазмұнды қамтиды. Мәйітті ауашалап болған соң, қаза болушының жақын жамағаты хабар айтуды ұйымдастырады. Қаза болушының туыс-туғаны, құда жұраты, дос-жараны тағы басқа өлімге шақырылатындардың отырықтанған орнының жағдайына қарай хабаршы бекітеді. Сондай-ақ оларға хабар айтылатын кісілердің жағдайын, қаза болушы қашан қаза болғандығын, намазының қашан болатындығы жөніндегі мазмұндарды түсіндіреді. Қаралы хабар айту жұмысын, хабаршы мойнына алған міндеті бойынша, өзіне тиісті айтатын орындардағы кісілердің жағдайына қарай, хабарды тез жеткізудің жөнін жобалап хабар айтады. Міне бұл қаралы хабар деп аталады. Естірту-хабар айтушылар әр отбасыға хабар жеткізу барысында, қаза болушыға 3 ата аралық туысқандарға төте жеткізбей, сол ауылдың біліктілері мен карияларының біреуіне қаза болушының туысқанына естіртуді тапсырады. Сол білікті кариялар, бірнеше адам ұйымдасып, қаза болушының жақын туысының үйіне барып қаза болу жөнінде естірту жасайды. Одан соң қаза болушының туысын өлімге жалғыз жібермей ертіп барады. Мұны естірту деп атаймыз.
5.	Өлімге келу Өлімге келгенде өлім болған үйге дауыс шығарып келу, жоқтау, көңіл айту сынды жосын жүргізіледі. Дауыс шығарып келу-қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балиғатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншегім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы. . Жоқтау үш буындық туысқан, қандастық қатынастағы ер әйел қаза болған кісіні жоқтап жылайды. Ерлер болса, сыртта таяқ таянып, әйелдер жағы болса, арнаулы бір үйде тізіліп отырып жоқтау айтады. Мұндағы жоқтау сөз түріндегі жоқтау болып, мекем, қормалым, қорғаушым, жел жағыма пана болған, күн жағыма сая болған қормалым; қаза болушы жас адам болса жеткіншегім, бауырым, жал құйрығым, арманда кеткен арысым, бір ауыз сөзге зар қып кеткен балапаным т.б. сөз түріндегі жоқтау айтылады. Көңіл айту-дауыс шығарып келушілер әредік дауыс тоқтаған аралықта, сырттағылар ерлермен қол берісіп, үйдегі әйелдер әйелдермен (туыс туғаны, құда жегжәт, дос жараны, әйелдермен де) қол берісіп сабырлық етіңіздер «қаза қайырлы болсын, өлмейтін адам жоқ, сынбайтын темір жоқ, иманы жолдас болсын, жаны жәннәттә болсын»! Деп көңіл айтады. !
6.	Мәйітті суға алу Мәйітті суға алуға көбінесе бес адам шығады. Әсіресе білікті кісілер ауыл ақсақалдары, жасы өте үлкен кісілердің мәйітін суға алуға, таласып қалатын жағдайлар да кездеседі. Өлім ісін басқарушы көпшілікке дауыстап, "мәйтті суға алуға дайындалып жатырмыз. Үлкен рулардан суға алуға шығамын деушілер барма?" деп жариялайды, Адам шықпаса өлімге келген жұрт ішіндегі әр рудан бірден, бес кісі дайындайды. Бұлар мына міндеттерді өтейді. Қаза болушының өз руынан шыққан адам басына түседі. Біреуі ортасына, және біреуі аяғына, су құятын бір адам, су тасып беретін бір адам орналастырылады. Қаза болушының тұстас адамдарынан шығарылады. Өйтпегенде тән ұялады деп қарайды. Мәйітті жуудың алдында молда жуудың әдісін түсіндіреді. Содан соң жуындырады. Молда босағада «тақа» сүресін оқып отырады. 7.	Кебіндеу Кебіндеу ер адамды 5 құр, әйел адамды 7 құр, балиғатқа толмаған балаларды 3 құр ақ кездемемен орайды. Ер болса сәлде, жейде (тізесіне дейін), тақым жапқыш, құрғақ тартқыш, көрпе жолын істейді. Әйел болса кимешек, салы, іш жейде (көйлек), омырау тартқыш, тақым тартқыш, шапан, көрпе жолын істейді. Балиғатқа толмаған балалар болса ұлдарға: бас шыт, жейде, көрпе. Қыздарға: жаулық, көйлек, көрпе жолын істейді. Кимешек, жейделер басқа, бетке, мойынға тура келетіндей етіп ойып пішіп жасалады. Тақым жапқыш ерлер жөнінде екі қабат болады. Бір қабаты суға алғанда ұятты жерін көргізбеу үшін алдының бірнеше жерін ойып су құю арқылы жанынан жандатып жуып шаяды. Одан соң құрғақ тартқышпен орап тартып қояды. Әйелдер жөнінде ұятты жерін тақым тартқышпен жауып қояды. Жалпы жұмысты жүргізу барысында, ақырет киімдері іштен сыртқа қарай тетір қаусармаланып, ең соңында басынан, белінен, аяғынан үш жерден буылады. 8.	Підиә өткізу Бір өлімге кемінде бірнеше молдаға хабар айтылады. Қаза болған адамның өсиеті бойынша, підиәсі мен намазын өткізіп беруге молда бекітіледі өсиеті болмаса өлімге келген молдалардың ішінен, ақы иелерінің талабы бойынша екі молда орналастырылады. Біреуі підиәсін, біреуі намазын өткізуге жауапты болады. Бұларды жұртқа жария етеді. Пыдияға бір тұяқ ұсақ мал, сансыз дән (жарым қалта мөлшерінде жүгерінің дәні), тақ санды ақша даярланады. Есік алдына бір парша киіз жазып молдалар және қарт кісілер тізерлеп отырады. Жалпы қауымды пидиә өткізуге шақырады. Сондай-ақ, пыдияға байланған бір тұяқ жанды малды, підиә өткізуге жауапты болған молда, ‹‹сауапқа›› келетін кісілер бар ма? деп ұқтыру жасайды. ‹‹сауапқа›› келмесе мешіттің алқасынан біреуі келіп «сауапқа» отырады. Молда бір тұяқ малдың бұйдасын ұстап тұрып, қайтыс болған адамның жасы, балиғат жасын шығарғанда қалған жасы, әке-шешесінің атын айтып, бақидан пәниге аттанды. Балиғат жасын шығарғанда пәленбәй жастың өтелмеген парызы, өткізген күнәләрі үшін жамағат алдында қабыл қылып алдыңызба? Деп үш қайтара ‹‹сауапқа» отырған кісінің қолын алып қолдасады. Егер жеті мүшелі аяқталған қарт адам болса 2 жас, 100 жасқа таяған иәки 100 жастан асқан адам болса, 3 жас қосып жасын шығарады.
9.	Жаназа шығару немесе жаназа Намаз
10.	Мәйітпен қоштасу
Мәйітті көмуге алып жүргенде үй ішіндегі әйелдер жағы есіктен басын шығарып, босағада тұрып жабыла дауыс айтады. Міне мұны сүйекпен қоштасу деп атаймыз.
Қабір дайындау
Адам жан үзгеннен кейін хабар айтуды орналастыру барысында, қабір қазу жұмысын бірлікте ұйымдастырады. Қабір қазуға сол ауылдың азаматтары шығарылады. Қабір қазуға шақырылған азамат сылтау айтпайды. Бұларға қабір қазуды білетін кісілерден 1-2 адам ілесе барады. Қабір қазуда қаза болушының өсиеті бойынша немесе туыс-туғандарының ақылдасуы негізінде, жақын маңдағы зираттан, бұрынғы өмірден өткен туыстарының қатарына немесе алыс болсада туыстарының қасына арпарып жерлейтінде де кездеседі. Қазақ халқында қабірдің қазылу формасы 5 түрлі болады. Олар шам ақым (шам көр), жан ақым, жарма ақым, тік ақым, бала көр (ошақ көр) қатарлылар.
1 . Шам ақым (шам көр)-бір кісіге емес көптеген адамдарға арнап жасаған, бірата әулеттеріне арнаған (тән) қабырыстан шам көрдеп аталады. Шам көр көбінесе жасы үлкен, ұлағатты кісілер қаза болудың алдында қазып, даярлап қоятын қабырыстанды көрсетеді. Жерасты кең көлемді қазылып, өлгендерді қаз қатар жатқызып, ішкі бетіне шымылдық ұсталатын арнаулы есік бекітлген, адам қаза болғанда, шам көтеріп кіріп мәйітті қатарға орналастыратын қабырыстан болмақ. Бұл ерте кезде қазақтарда пайдаланған қабырыстан. Мәселен шәлкөде жайлауында рәйімбек батырдың шөбересі жәтпейіс атамыз шәм көржәсәтіп соған қойылыпты, бұны қазірге дейін жәтпейістің шам көрі деп атайды. Халқара көтерілісінде семиәсімен қырғынға ұшыраған диқанбай батырдың семиәсінән 4 кісі әкесі жәтпейістің шам көріне қойылыпты.
3 . Жарма ақым-бұл түрдегі ақым топырағы жұқа, саздауыт өңірлерде қазылады. Қазу формасы жан ақым мен бірдей болып бірақ құдық тереңдігі 1.5 метр шамасында қазылып, батыс қапталынан 0.8 метр мәйіт жатқызуға келетіндей етіп үңгіп кіреді. Формасын бесік тектес жасап шығады. Осы бойынша мәйіт қойылып болған соң ауыз жағы шикі кесекпен немесе қалың тақтаймен бекітіледі.
4 . Тік ақым – таулы өңірлерде, құм және тастақты мекендерде тік ақым қазылады. Оны жер ошақ секілді қазады. Терең болғанда 1.5 метр бөліп мәйіт түсіруге қолайлы болатындай қазылады. Мәйітті ішіне түсірген соң жалпақ тастармен немесе жұмыр ағаштарды туралап кесіп бетін жапқан соң тас тізіп, бүркемелеп қалап шығады. Бұны жұрт тас бейіт немесе құм бейіт деп атайды. Құмды өңірлерде ошақ пішінде дөңгелектеу қазылып, бетіне ағаш белағаштарды келтіріп, қамыспен бекемдеп бекіткен.
5 . Ошақ көр-нәрестелерге, бес жастан төмен балаларға қазылатын ақым. Құдықтың ені – ұзыны бір метір, тереңдігі бір метр шамасында қазылып, ошақтың аузы тектес ақымы жармалап қазылады. Таулы өңірлер мен тастақты, құмды өңірлерде ошақ тектес қазып аузын бекітеді.
Жерлеу
Мәйітті жерлеу-мәйіт бейіт басына апарылғаннан кейін, алдымен ақым ішін торқалап шығады. Торқалау дегеніміз-ақым ішіндегі топырақты майдалап мәйітті жатқызғанда топырағы майда болсын дегендік. Одан соң, ақы иесінің біреуі ақымның ішіне кіріп көреді. Ақы иесі мақұлдаған соң, ақым ішіне екі адам кіріп, құдықта төрт адам тұрып қолдасып, мәйіттің аяқ жағы алдымен ақымға түсіріледі. Бұл барыста құдық төбесінде төрт адам ақырет киіздің төрт бұрышынан кере жайып күнді тасалап тұрады. Осы арқылы саумалап, ақым ішіне кіргізілген соң бас топырағы (құдықты қазуды бастағандағы бірінші күрек топырақ) және ақым ішіне барлық жамағат бір шымшымнан күрекке топырақ салып бас топырақпен бірлікте ақым ішіне жеткізіледі. Бас топырақты ақым ішіндегі бір адам, мәйіттің бас жағына паршаламай қойып, шымшымнан апарылған топырақты мәйтті айландыра шашып шығады да, мәйіттің үш жерінен буылған белбеу ағытылып мәйіттің басын батысқа бұрыңқырап, ақырет киімінің жағалық жағымен бет жағын қалқалап (бұл жерде мәйіттің басы солтүстікте аяғы оңтүстікке келтіріп жатқызады) жайғастырып болған соң, ішіндегі екі адам шығып, ақымның аузы бекітіледі. Ақы иесі алдымен жеті күрек топырақ тастаған кейін, бейіт басындағы жамағат толық отырып, молда құран оқиды. Одан соң жамағат құдыққа кезекпен Олған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйіттерде кездеседі. 1. Топырақ салу Топырақ тастағанда күректі қолдан-қолға алмайды. Күрек жерге тасталған соң, екінші кісі күректі алып топырақ тастайды. Топырақ тасталып шөккен нардың формасына келтіріліп үйіледі. Топырақты жасап қоймайды. Сонымен жамағат тағы отырады. Молда құран оқып тілек айтқан соң жерлеу аяқталған есептеледі. 2 . Ат қойып келу – жерліктен қырық адым ұзаған соң ақы иелері дауыс шығарады. Кей жерлерде дауыс шығармайтын жәйіттерде кездеседі. Жерліктен қайтқан жамағат әдететтегі аяңмен келеді. Ақы иелері үйге жақын қалғанда атты желдіртіп ат қойып келеді. Бұл дауысты естіген үй ішіндегі әйелдер жағы дауыс айтады. Ұлар шу болып сөгіліп жоқтау айтады. Жерлеуге кеткен ақы иелері мен көріспеген жақын жамияты, ер әйел қайта көріседі. Көріспеген басқа жамағат қол алысып көңіл айтады. Үлкен кісілерден бірнешеуі дауыс тоқтату жөнінде сабыр сұрайды. .
3. Аманат қою – жорықтарда, үркіншіліктерде, қолайсыз көші қондарда қаза болған адамдардың мәйітін аманат қояды. Бұл дегеніміз тау үңгірлеріне, жар, жота, сайлардың ыңғайлы жерлеріне мәйіттің бетін тасалап мықты бекітіп жауып, ел орныққанда көшіріп жерлеуді көрсетеді. Мәйітті аманатқа қойғанда Ақы иелері ‹‹аманат›› деп үш қайтара серт жасайды. Аманатқа келген жамағат соңынан ‹‹аманат›› деп бір ауыздан қайталайды.
Нәзір өткізу
Қазақ халқында адам дүниеден өтіп, 3 күн толғанда берілетін нәзірүші, жеті күн толғанда берілетін нәзірін жетісі деп аталады. Қаза болған адамның намазы оқылып болғанда, басқарып жүрген кісілерден біреуі, жамағатқа үші мен жетісінің қашан болатындығын ұқтырады. Көбінесе мәйітті жерлеп келгеннен кейін қазаға келген жамағаттың жағдайын ескере отырып, үшімен жетісін мәйітті көміп келгеннен кейін өткізіп кетеді. Үшімен жетісіне ұсақ мал сойып немесе ірі қарадан бір бас, қонағасына ұсақ малдан бір тұяқ сойып өткізеді. Ал үш күн, жеті күн толғанда үшімен жетісін сындырамыз деп көршілерін, ауылдастарын және жақын туысқандарын шақырып шелпек салып аят оқытып айрым ас беріп қояды. 2.	Қырқы нәзірі
Қаза болушының дүниеден өткеніне 40 күн толғанда берілетін ас қырқы нәзірі деп аталады. Көбінесе ерлер жөнінде 39-37 күнде, әйелдер жөнінде37-35 күн толғанда (тақ күн) беріліп келеді. Малын бейсенбі күні сойып жұма күні тарқатып жүр, туыс туған, жегжәт жұрағат, ағайын-туыс, ауылдастарға сауын айттырып беріледі, қырқы нәзірінде ірі қара сойылады, жағдайына қарай ұсақ мал соятындарда болады, дастарқанын жақсылап жасап шелпек пісырып дастарқан жаяды, өліміне келе алмаған адамдар қырқы нәзірінде арнаулы жоқтап келеді, мұнда көбінесе үйдегі әйелдер дауыс айтады.
3.	 Жыл нәзір
Ас беру деп айтады. Ас беру үшін алажаздай, қаза болушының мініс атын тұлдайды, ерте қамданып дайындық жұмыстарын істейді. Біршама көлемді өткізіледі, қадыр қымбаты жоғары, жасы үлкен кіслер болса ас соңында көкбар және бәйге беретін жағдайларда бар. Жыл назыры көбінесе бір жыл толғанда, ішінара 6-3 ай болып күз мезгіліне тура келсе өткізе беретіндерде кездеседі, ал жыл уағы болғанда жылын сындырып аят оқып өткізіп береді. Қазақстан республикасының басым обылыстарында 100 күндік нәзірі яғни Жүзін өткізеді.
Жол-жосын
1.	Шымылдық-адам қаза болғанда мәйітке көлегейлеп ұстайтын перде. Әсіресе жас кезде, тұрмыстанғанда ұстаған шымылдық ұсталады. Кейде қарт кісілерге әл-ауқатына қарай ақ торғыннан арнаулы шымылдық тігіп даярлайтын жағдайларда бар. Бұл сол кісі қайтыс болғанда бетіне ұсталады.
2.	Боқша-әйел кісілер 70 жастан өткен соң боқша даярлайды, боқшаның ішіне асыл кездеме, жүзік, білезік, сырға, күміс түйме, күміс қалып, жаулық, көйлек т б әйелдерге қатысты нәрселер салып даярлап қояды. Қайтыс болғанда тең туыстарынан бір әйел боқшаны ашады. Боқша ашудан бұрын молда аят оқиды. Боқшаның ішіндегі ең асыл нәрсені боқшаны ашқан әйел алады. Басқасын сол орындағы әйел жамағатқа таратып береді де, қартамыс әйелдер боқша даярламаса сынға ұшырайтын жәйіттерде кездеседі. Боқша тек әйелдер үшін ғана ұсталады.
3.	Ақырет киіз (иман киіз)-бұл қаза болған кісіні ақырет киімі сырттан орайтын бір парша көлемді ақ киізді көрсетеді. Бұл қойдың жүнінің қылшығын суырып, қалған ақ түбітінен басып даярланатын киіз, оны арнаулы жүкке жиып таза сақтайды. Тірі кезде төсенішке істетпейді. Атам заманда халқымыз ақ киізді кебін ретінде істеткен. Сондықтан мұндағы жылдарға дейін ақырет киіз жасалып, ол тек мәйітті орап жерлікке апару аралығында ғана істетілетін болып, істетілу көлемі кішірейген.
4.	Шың киім-мәйітті орап киіндіретін киімді көрсетеді, төркіндемеген қыз болса әке – шешесі қал үстінде жатқанда шік ким үшін ақ болатынайдан 24 метр сатып алып әкеліп, қал үстінде жатқан адамға көрсетпей оның жастығының астына тығып қояды. Қайтыс болғанда ақырет киімдікке стетіледі. Оны қал үстінде жатқан әке-шешесі көріп қалса қуанады. Кейбіреуі ренжиді сондықтан оны көрсетпей жасырады.
6.	Көріспеу-қаза болған үйге дауыс шығарып келушілер ішінде, әйелдер жағынан сол үйге келін жолындағы кісілер болса, жоқтау айтып тұрған кісілердің ішінде қайын ата, қайын аға жолындағы кісілерге көріспей аттап отып, басқалармен көрісіп үйге кіреді. Жылап келуші ерлер болса, дауыс айтып тұрған ерлер мен толық көрісіп, үй ішіндегі әйел қауымдармен көріскенде келін жолы бар әйелдермен көріспей басқалармен көрісіп өтеді.
7. Дауыс шығарып келу-қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балақатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншігім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы.
8.	Жоқтау-өлім болғаннан бастап айтылады, қаза болған кісінің тіршілік күніндегі, өміріндегі жақсы істермен, игі істері қара сөзбен немесе өлең түрінде белгілі зарлы үнмен айтылатын өлең. Қазақ халқы ішінде жоқтау үш түрлі айтылады. Бірінші бастан аяқ жыр түріндегі жоқтау; екінші қара сөзді жоқтау; үшінші көтермелі терме түріндегі жоқтау. Жыр түріндегі жоқтау-қазақ халық жырларының әр шумағының қатысты жолдарын, қаза болушының жағдайына қарай, оның өмірдегі істерін қосқан болып өзгертіп құрап айтады.
10 . Сүйек күзету – адам қайтыс болған күні түнде, үлкен кісілерден бір екі адам мәйіт басына шам жағып мәйітті күзетеді. Бұл деген қайтыс болған адамның өлген – өлмегендігі әрі бала – шағаның үйден кіріп шыққанда, шошынып қалуынан сақтану үшін жасалатын әрекет.
11 . Суға алғанда берілетін киім-суға алушылар мәйіттің басына, ортасына, аяғына түсетіндер деп бөлінеді. Басына түскен кісілерге сырт шапан, бас киім беріледі. Міндеті: басын жуып шаю дәретін алуды көрсетеді. Ортасына түскен кісіге ішкі қазекей, жейде беріледі. Міндеті: кеуде болымын жуып шаю, аяғына түскен кісіге іш киім ретінде ақ кездеме етік, және оның ішіне салатын ақ шұлғау береді. Оның міндеті: аяқ бөлімін жуып шаю, ал су құятын кісімен су таситын кісіге жолдық ретінде кездеме береді. Олар бұл жол жораны алғаннан кейін үйіне қайтып барып, екі әрекет намаз өтеп аят оқыған соң пайдалануына болады.
12 .Теберік үлкен кісілер қайтыс болғанда, бейіт басында немесе өлім шыққан үйде бір метр ақ торғынды шыт үлкендігіндей жыртып, жамағатқа таратылып беріледі. Міне бұл теберік деп аталады. Қаза болған кісі әйел адам болса жоғарыдағы теберікті тарқатудың сыртында, 40 инеге жіп сабақтап оған қоса бір кесектен шәй қосып, әйелдер қауымына жіп-шу деп тарқатады. Бұл дегендік тірлігінде қарыз алған жіп-шуы болуы ықтимал. Мойнына қарыз болып жүрмесін деген ойдан туындаған. Теберік ретінде қаза болған кісінің бетіне ұстаған шымылдықты жыртып тарататындарда бар. Бұлардың барлығы үшімен жетісі аралығында таратылып болуы керек
13 . Құран аударту-әркім жағдайына қарай құран аудартады. Құран аударту дегеніміз-‹‹құран кәрімді›› бірнеше қайта оқып шығу дегендік. Өлім үстінде құран тапсырады. Құранды молдалар аударады. ‹‹үшімен жетісі›› беріліп болған соң, көңілге алған молданы бекітіп құран аударуды өтінеді. Үстіне алған молда, қаза болған кісінің қырқы нәзіріне дейін аударып болады. Аударуға арнаулы жол жора береді. Ілгеріде құнан өгіз бергендерде болған.
14 . Сыпар өткізу-бұл құран аударумен бірдей, қаза болған адамға құран аудартпаса, сыпар өткізеді. Сыпар өткізу дегеніміз-қаза болған адамның үші, жетісі, қырқы нәзірлері барысында бірнеше молда жиналып кезекпен ‹‹құран кәрімдегі›› қатысты аятты оқып аударуды көрсетеді. .
15 . Тұлдау-нәзір беріліп, аят оқытып қаза болушы үлкен кісі, ауыл ақсақалы, беделді кісілерден болса, өзі тірі күнінде мініп жүрген атын немесе басқа бір бас жылқыны арнаулы атап, жылын беруден бұрын аттың жалын күзеп, құйрығын кесіп, кекіліне ақ байлап, жаздай өріске бос қоя береді. Ал сол кісі тірі күнінде мінген ер тұрманын жүкке жинап, ер басына сол кісі киіп жүрген бас киімін кигізіп, қамшысын алдыңғы қанжығасына іліп жылын күтеді. Мұны тұлдау деп атаймыз. Жылын бергенде тұлданған жылқының басы жағынан ажыратылып, пітеу (бөлмелемей) пісіріледі. Жылына келген жамағат тарқап кеткенде артында молда-қожалар, туыс туғандары іркіліп қалады да, құда-жұрағат, үлкен кісілерден біреуі тұлданған нәрселерді орнынан қозғап, жабулы тұрған жапқыштарды ашады. Бұны туын жыққтық деп атайды да, айрым дастарқан жазып жылқының басы табаққа салынып молдалармен қалған туыстардың алдына тартылады. Бір жігіт жылқының піскен басының құйқасын кертіп-кертіп жұртқа таратады. Соңын да таза мүжіліп ағаштың басына іліп қойылады. .
16. Қаралық шайға шақыру-қаза болған адамның отбасындағы адамдарды туыс-туғаны, көрші-қолаңы, құда-жегжәті, дос-жараны қаза болған кісінің қырқы нәзірі берілгенге дейін, мал сойып үйіне шақырып күтіп, жол-жора беріп қайтарады. Міне бұл қаралық шайға шақыру деп аталады. .
17. Ақтық салу-қаза болған кісінің қыздары, құда-жегжәті, сондаяқ туысқандары жылы берілген күні жылқы, сиыр, қой сияқты малдардан бір тұяқ және жол-жолсын үшін, кездеме қосып алып келіп көмек көрсетеді. Мұны қазақ халқы ‹‹ақтық салу›› деп атайды. Олар қайтқанда оларғада жол-жорасын беріп қайтарады. .
18. Жер ошақ қоңырсыту – жылын өткізетін күні арнаулы ошақ қазып, қазан асып, бір тұяқ қой және тұлданған атын алып келіп құран оқытады. Қойды алдымен сойып қазанға асып, пісіріп жәрдемге келген жамағат аят оқып алдымен ауыз тиеді. Ошақ қазған кісіге жол-жора беріледі. Міне мұны жер ошақ қоңырсыту деп атаймыз.
19. Туын жығу-бұрынғы өткен кездерде қаза болған кісіні жерлеп келгеннен кейін, шаңарақтан немесе босағадан ту шығарып жылына дейін тұрғызады. Жылы өткізіліп ел тарқайтын кезде, арнаулы бір кісі тігулі тұрған туын алып сабын сындырады. Міне мұны туын жығу деп атайды. Қазіргі кезде үйдың ішкі керегесіндегі қазыққа киімін іліп қояды. Ол киімді екінші бір қазыққа жөткеп іліп жүр, бұларға жол-жора көрсетіледі.
20.Қалау-ас тарқаған соң ақтық әкелушілерге үй иесі қалау сұрап, қалағанын беретін жосын қалау болмақ.
Ырым-жырым
2.	Түс (физиология)-барлық ұлтта бар әдет, қазақ халқының кейбір адамдарға қайтыс болудан бұрын, әке шешесі немесе бұрын дүниеден өткен ішінара адамдар түсінде аян беріп, ертіп кетеді. Сондай түс көрген кісі о дүниелік болатындығын мөлшерлеп, сенімді туыс туғандарына айтады. Содан кейін кейбір даярлық жұмыстарын жасайтындарда кездеседі.
3.	Жемек-ішпекті ауашалау- адам жан үзуге таяғанда тамақтарды, ыдыс аяқтарды, қазан шелектерді, жемек-ішпектерді ауашалау үйге жөткейді. Иәки барлық нәрселердің аузына бүркеншек жауып бүркемелейді. Бұлай істеуі адам жан үзгенде үйдың ішіне көзге көрінбейтін қан шашырайды деген танымнан келген.
5.	Шам жағу-қайтыс болған адамды жатқызып ауашалаған үйге қырық күнге дейін шам жағып қояды. Бұлай болуы балалар үрейленіп қорқудан сақтану. .
6.	Арулау-ертеректе ер адамдәр шаш қоймайтындықтан, қал үстінде жатқан кісінің шашын алып, сақалын басып, тырнағын алып тазалық жүргізетін. Ал бұл салт қазірде қолданып келеді. Мұбада тұйықсыз өлімдер болса, мәйітті суға алудың алдында, жоғарыдағы жұмыстарды жүргізеді. Кей жағдайда жас өлім болса шашын алмай, сақал мұртын басып, сол бойынша жерлеп келе жатқандарда бар. Бұлай болуы адам туғанда шашымен туылады. туғанда қандай болса, өлгенде де солай болсын деп қарайтын, көз қарастағы кісілер осылай атқарып келеді. Әйел адам болса ері ертеректе қайтыс болған жағдайда, шашы өріліп артына түсіріледі. Егер ері өлмеген болса, шашын алдына жайып, ортасынан бөлып екі қолтығының астына шаш ұшын туралайды. Өйткені әйел адамның өмірінде шашы бір рет жайылады деген ырымнан туындаған.
7.	Алымсақ сұрау-қазақ халқында қайтыс болған кісінің жасын есептеу де, мүшел қайырып жыл қуады, сол арқылы жасын бекітіп жасын шығарады. Мұнда ер болса 12 жас әйел болса 9 жас балиғат жасы деп есептеп, жалпы жасаған жасынан шығарып қалған жасын, күнә өткізу мүмкіндігі бар жас деп қараса; 7 мүшелден өткен адам болса (85 жастан асқан адам болса) асқан жасында күнә мүмкіндігі жоқ жас деп қаралады. Сондай ақ, мүшелден өткен адамдар болса 2 жас, 100 жасқа таяған адамдар болса 3 жас қосып, жалпы жасаған жасын тұрақтандырады. Бұл жас қосу әр жылы 365 күн деп есептегенде, 33 жылда бір жылға жуықтаған күн қорытындысы шығады. Сондықтан 85 жастан өткен ксілерге 2 жас, 100 жасқа таяған ксілерге 3 жас қосылатын себебі осыдан. Жыл нәзірі беріліп тарағанда, сол кісінің тірлігінде ұстанған киімі, жабдығы қалап сұраған адамдарға беріледі.
9.	Таяқ таянбау-мәйітті жерлеп жамағат үйге қайтып келгеннен кейін, сыртта жылайтын ерлер жағы, таяқ сүйенбей бүйірін сүйеніп сөгіліп жылайды. Алғашқы таянған таяқты жинап тастайды.
10.	Күйеу қалу-көбінесе мәйітті жерлеуге алып жүргенде күйеу балалар үйде қалады. Олар негізінен сүйек үйден шығып кеткеннен кейінгі, жоқтап келушілерді қарсы алады. Әрі мәйітті жатқызған жерді тазалап қазық қағады. Әдетте мәйітке сырттан үй тігіп осы орнынан шығарған болса, мәйітті жатқызған жерді тазалап, оның бас жағына екі қазық, аяқ жағына бір қазық қағып оңашалайды. Бұлай істеу адам басып дәрет сындырып, қоқыр қоқсық төгіп қоймаудың алдын алу. Ондай жерлерге ағаш егіп оңашалап қоятын жәйттерде бар. .
11.	Сәлем бермеу-өлім шыққан күні ерлер-ерлерге сәлем бермейді. Әйелдер сәлем беретін кісілер көрілседе сәлем жасамайды. Бұл қаралы өлімге аза тұтуды көрсетеді.
12.	Құлып бекіту-қаза болушы жыл арасы, ай арасында өлген болса немесе сол адам қаза болғаннан кейін сол үйден өлім шығымы көрілсе соңғы өлген адам жерленгенде ақымның аузына құлып бекітіп, кілтін сыртқа тастайды. .
Тропоүзіліс
Тропоүзіліс (tropos- бұрылыс, өзгеріс, pausis — аялдама, тоқталу) — тропосферадан стратосферага өтпелі қабат. Қалыңдығы бірнеше жүз м-ден 2-3 км-ге дейін болады. Тропоүзіліс биіктігі географиялық ендікке (экватор үстінде 16—18 км-ден жоғары ендіктерде 8—10 км-ге дейін төмендейді), жыл мезгілдеріне (жазға қарағанда қыста төмен) және циклондық әрекетке (циклонда төмен, антициклонда жоғары) байланысты өзгеріп тұрады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты
Ырым-жырым
15.	Аза тұту – өлім шыққан үйдің мүшелері қаза болған кісінің жыл уағына дейін аза тұтады. Әсіресе қырқы нәзірін бергенге дейін ойын күлкі, сауық-сайран жасамайды. Арақ-шарап ішпейді. Міне мұны аза тұту дейміз. .
16.	Құран оқыту-қаза болған кісінің мәйітін үйден шығарып кеткенше құран оқылмайды. Мәйітті үйден алып шығып кеткеннен соң, мал сойылып, нан пісіріліп, құран оқылады. Құран оқу жұмысы жоқтап келгендер, сондай-ақ, жұма күндер және түске кіріп қалғанда айт, ораза мерекелерде жалғасты оқылады.
17.	Құлып тас орнату және күмбез тұрғызу – қаза болған кіснің басына белгі тас орнату және күмбез тұрғызу істері, көбінесе жыл нәзіріне дейін немесе қаза болғаннан бір жылға толғанға дейін, орындалатын әрекетті көрсетеді. Тас орнату болсын, күмбез тұрғызу болсын бір малды атап сойып нәзір беріп орнатылады. Құлып тастың бас жағына жарым ай формасын ойып келтіріп, ‹‹бійсімылла раһыман раһим›› деп жазу түсіріп, марқұм деген жазу жазылып аты-жөні, туған уақыты, қайтыс болған уақыты деген соң пәниден бақиға кетті, жаныңыз жанатта болсын! Деп қояды. Тас тұрғызу, күмбез орнату болсын барлығы қаза болушының кім екендігі жөніндегі ‹‹белгі›› болмақ. Күмбез көбінесе атақ даңқы үстем кісілерге, бар кісілерге орнатылады.
18.	Мәйітті жууға қолданылатын қазан аяқтар-мәйітті жуудың алдында, қазаның қақ майын кетіру үшін, отқа төңкеріп күйдіріп тазалап жуып су ысытады. Ерлер үшін шелек және су құятын таза тегеш, әйелдер үшін ұсталмаған шәйнек арқылы су құйылады. Негізінен мәйітті жууда табыт, қазан, шелек, тегеш ұсталмаған жаңа шәйнек қолға орап жуатын ысқы шүберек қолданылады. Қолданылған аяқтар кетілмеген яғни сынбаған болуы керек.
нанымдар
1.	Нәзірге және көңіл айта келгендер қатарында ‹‹тойға келейік, арты той болсын›› деп аттанады.
2.	Жалғыз жарым жолаушы, кеш батып қонатын жай таба алмағанда мазарға түнейді. Бұлай болуы аруақтар қорғайды дейтін наным бар.
3.	Қайтыс болған кісілер түске кіріп қалғанда, ертесі таң сәріден, май қоңырсытып жеті шелпек пісіріп, аят оқытып, жарықтық дәметіп қалған ұқсайды деп жориды.
4.	Қаза болған кісілердің жақсы сөздерін және жақсы істерін әңгімелеуге тура келгенде, ‹‹қара жер хабар айтпасын››, ‹‹аруағыңды айналайын››, ‹‹өлшесе өзімен кетсін›› деген сөз бірікпесін қосып сөз қозғайтын жағдайларда бар. .
5.	үші, жетісі, жыл нізірі болсын келіп қайтқан жұрыт ‹‹нәзір қабыл болсын›› немесе ‹‹ниет қабыл болсын›› деген тілектерді, қайтқан кезде ‹‹тойға келейік›› немесе ‹‹арты той болсын›› деп тілек айтып аттанады. .
6.	Өлімге иман, тіріге берекет берсін, аруақ қолдап қуаттасын, ата бабамның аруағы қолдасын т б тілеулер айтылады.
Тиымдар
1.	Ағайын арасында араздасқан иәки ‹‹ат кекілін кесіп›› бір-біріне қарамайтын кісілер, өлім болғанда, райынан қайтып, өлім барысында жүздерін жылытып, бірін-бірі өзара кешіреді.
2.	Әрқашан қазақ халқы өлген кісінің артынан өсек айтпайды, қисынсыз атын шақырып, аруақты шуылдатпайды.
3.	Жас өлімдер мен аянышты өлімдердің ас суын азаланып батып ішпейді. Сарқыт тастамайды.
4.	Өлімді естіп тұрып, белгілі себеппен бара алмағанда қаралы ұйдың адамдарын көруден ұялады. Көзі шалып қалса тасаланып қашқалақтайды. Жолығып қалса, шарасыз көңіл айтып, озының айыпты екендігін мойнына алып кешірім сұрайды.
5.	Зираттықтың жанынан өткенде желе жортып иәки ат шаптырып өтпейді. Аяңдап ‹‹жатқан жерлерің торқа болсын аруақтар›› деп бет сипайды.
6.	Өлім болғанда әйел және ерлер жалаңбас бармайды. Ондайлар өздіктерінен ұялып, қатты қысылады.
8.	Бейітке қарап дәретке отырмайды. Мұсылмандар бейітін «мола» деп айтуға тыйым салынады.
10.	Қаралы ұйдың кісілері өлім болғанда, назыр бергенде жоқтап келушілер мен қабыл болсын айтып келгендерді үйден ұзатып салмайды.
Өлімге қатысты мақал-мәтелдер
1.	 Өлмейтін адам жоқ, сынбайтын темір жоқ.
2.	Өлімнен ұят күшті.
3.	Торқалы той топырақты өлімде кешірмейтін өкпе жоқ.
4.	Өкпеге қисада, өлімге қимайтын ағайын.
5.	Өлгендердің ішінде жаманы жоқ, тірілердің ғибадаттан аманы жоқ.
7.	Бардың малын шашамын, жарлының артын ашамын.
Ескеретін түйіндер
1.	Жаз күні қайтыс болған адамның мәйітін құрақ, жоңышқа қатарлы суық сақтайтын шөптермен орау арқылы, мәйітті иістендіріп алмаудың алдын алады.
3.	Кейбір адамдар өлген соң, іші кеуіп кетеді. Іштегі желді шығару үшін, кеудесіне тас қою амалын істетеді.
4.	Жеті жастан төменгі балалар қаза болса, ошақ көр қазылады. Сондай-ақ қырқы, жыл нәзірлері берілмейді. Өйткені, балиғатқа толмады, күнә өткізу жасына келген жоқ деп қаралады. Сондай-ақ туыс-туған түгелімен қаз-қатар тұрып жыламайды. Тек баланың әкесі, атасы, жақсы көретін кенже әкесі ғана қатарға тұрып, дауыс айтады. Бұлай болуы, жас нәресте, ғайыптың құсы, өлгенде әке-шешенің мойнындағы қарызды, күнәні көтеріп аламын деп алдыдан шығады деп ырымдайды. Десе де туыс-туған азалы күйді сақтайды.
5.	Адам жан беріп жатқанда, қатты қиналса, ұрпақтары әкесі болса, қамшы сабын сындырады. Шешесі болса, сабау сындыру ырымын ұмытпаған жақсы. Бұл өлімге қидық деген ойдан туындаған.
Дереккөздер
Ескерту: ҚХР, Іле жастары жорналында жарияланған. (төл туынды).
Краводер (Враца облысы)
Краводер (Краводер) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Криводол қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 879 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3048. Телефон коды — 09181. ЕКАТТЕ коды — 39236.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Хасина Шайһ Уазед
Хасина Шайһ Уазед(1947ж.), — Бангладештің премьер-министрі (1996 - 2001 жж.), "Авами лиг" партиясының жетекшісі.
Гопалгонж деген жерде дүниеге келген. Бангладештің бірінші президенті, "ұлттың атасы" саналанатын Шайһ Муджибур Рахманның қызы. 1969 жылында Даккада болған студенттердің наразы білдіретін көтерілісте қатысқан. Бангладештің тәуелсіздігі үшін соғыс кезінде1971 жылында Пәкістан оккупациялық әскерімен тұтқынға алынған еді. 1975 жылында әкесі Муджибур Рахманды және оның 20 туысқандарын өлтірген кезінде, Хасина Германияда жүрген еді. 1981 жылында "Авами лиг" партиясының жетекшісі болып кетті. Баңладешке оралып, сол кезде мемлекетті билеген Эршадқа оппозициясында болды. 1991 жылы Эршадтың кеткеннен кейін өткен сайлауда Халеда Зия Бегумның партиясына жеңілді. 1996 жылында сайлауын "Авами лиг" партиясы жеңді, Хасина Шайһ Уазед Бангладештің премьер-министрі болып кетті.
Хасина Шайһ Уазед премьер-министр болған кезде Үндістанмен қарым-қатынастарын жақсартып, Ганг суларын бөліну мәселесін шешілген. Бірақ экономикалық дамытуының темпі төмендеп кеткен. 2001 жылында өткен сайлауда жеңіліп, орнынан кетті.
Дереккөздер
Санат:Бангладеш премьер-министрлері Санат:Бангладеш саясаткерлері Санат:1947 жылы туғандар
Сустель (Гар)
Сустель (Soustelle) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Гар департаментінде орналасқан. Алес округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,09 км² шамасында.
Шекті морена
Шекті морена — шептік морена, аңғарлық мұздық тілінің шетіне шөккен бір немесе бірнеше доғалық тізбектен тұратын, аңғарды көлденең алып жатқан белдем түріндегі үйінді тау жыныстары. Ш.м. мұздықтың ұзақ уақыт тұрақты жағдайда болған кезінде шөгеді.
Сустель (Гар)
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 151 адамды құрады. Халық тығыздығы — 13,62 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Вискотт сары көбелегі
нобай Вискотт сары көбелегі — Желтушка Вискотта Colias wiscotti draconis Grum-Grzhimailo, 1890. Ақ көбелектерге жатады.Бөлектеніп кездесетін Батыс Тянь-Шянь түршесі,басты атаудағы түршеден едәуір ерекшеленеді. Тек Батыс Тянь-Шаньда тіршілік етеді.2500–3000 м биіктіктегі солтүстік баурайындағы түрлі шөпті-шалғынды жерлерде кездеседі. Бұл жерлер үнемі малдың шектен тыс жайылуына ұшырап отырады. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Түршені қорғау үшін таралуын, тіршілік ортасын және биологиясын жете зерттеу қажет.Оның Ақсу-Жабағылы қорығында.
Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Санат:Қабыршақ қанаттылар
Сан-Джермано-дей-Беричи
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1167 адамды құрайды. Халық тығыздығы 78 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Пошта индексі — 36040.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Сент-Уан-д'Атте
Сент-Уан-д'Атте (Saint-Ouen-d'Attez) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,5 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27578, пошта индексі — 27160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 272 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,63 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Реал Сосьедад
«Реал Сосьедад» (Real Sociedad de Fútbol) — Испанияның Сан-Себастьян қаласындағы футбол клубы. 1909 жылы қыркүйектің жетінші жұлдызында құрылған. 1928 жылы Испания Ла Лигасының негізін қалаушы клубтардың бірі болды.
Құрылғалы бері 68 маусымды Ла лигада өткізді.
Сілтемелер
Санат:Испания футбол клубтары
Шаймаран Әшірбекұлы Мезгілбаев
Шаймаран Әшірбеқұлы Мезгілбаев (1924 ж.т.) журналист, облыстағы ақпарат құралдары ардагерлерінің бірі. Қарқаралының түлегі. Еңбек жолын «Еңбек майданы» газегінде бастаған. Ұлы Отан соғысында пулеметшілер взводының командирі болған. Прага, Вена қалаларын азат етуге катысқан. Жапонияны гізе бүктіру ұрыстарына катысқан. Соғыстан кейінгі жылдары Қарқаралы аудандық «Коммунизм таңы» газетінде редактордың орынбасары, Қарағанды облыстық «Индустриальная Қарағанда» газетінде үзақ жылдар меншікті тілші болған. Ленинградты қорғауға қатысқан қарқаралылық жауынгер Ахметбек Қосыбаев туралы деректі фильм шығаруға үйтқы болған және көркем очерк жазған. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
IC 3680
IC 3680 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3680 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Мұсатай Шахшин
Мұсатай Шахшин (07.01.1906 жылы туған, Қарағанды облысы,-1989) - Қазақстан партия қызметкері. 1931 жылдан КПСС мүшесі.
Еңбектері
1 - дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Күй таңдаған күшік
Күй таңдаған күшік — 2011 жылы Алматы қаласы «Раритет» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Әлібек Файзуллаұлы. Беттер саны — 128.
Мұсатай Шахшин
Қолданылған әдебиет
Санат:1906 жылы туғандар Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Пиньейру-Машаду (Риу-Гранди-ду-Сул)
Пиньейру-Машаду (Риу-Гранди-ду-Сул) (Pinheiro Machado (Rio Grande do Sul)) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Серрас-ди-Судести экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Күй таңдаған күшік
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 978-601-250-108-7.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Раритет баспасының кітаптары
Пиньейру-Машаду (Риу-Гранди-ду-Сул)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 606 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2 227,90 км² шамасында. Халық тығыздығы — 6,6 адам/км².
Тарихы
Қала 1879 жылы құрылған.
Прорва мұнай кен орны
Прорва мұнай кен орны, Батыс Прорва — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс шетінде, Сарықамыс кентінен оңтүстік батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Іздестіру, бұрғылау жұмыстары 1964-1975 жылдары жүргізілді.
Геологиялық құрылымы
Кен тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз бетіндегі мұнай қабаттарында юра мен триас шөгінділері өнікті болып табылады. 9 өнікті қабатқа бөлінген. Юраның өнікті кабаттары 2179-2320 м, триастікі 3109-3308 м тереңдіктерде орналасқан. Юра қатқабаттарындағы иірімдердің мұнайлы бөлігінің биіктігі 10-28 м, триастікі 36-75 м, газды бөліктері тиісінше 25—56 м.
Құрамы
Мұнай құрамында 0,33-1,46% күкірт, 2,05-4,22% парафин, 15,66% шайырлар, 1,12% асфальтендер бар. Кен 1976 жылы пайдалануға берілді.
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары Санат:Атырау облысы кен орындары
Гадельшино
Гадельшино — Башқұртстанның Учалин ауданындағы ауыл, Науруз ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 13 адамды құрады. Пошта индексі — 453747, ОКАТО коды — 80253850002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
NGC 7676
NGC 7676 — Tucana шоқжұлдызында орналасқан E-S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 28 қазанда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7676 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 71564, ESO 148-16, AM 2326-595.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Tucana (шоқжұлдыз)
Вилламина (Орегон)
Вилламина (Willamina) — Орегон штатының Yamhill округіне жататын АҚШ қаласы.
Лебах
Лебах (Lebach) — Германия Федеративтік Республикасының Саар жерінде орналасқан қала. Саарлуис ауданының құрамына енеді.
Собачья (Катунь тармағы)
Собачья — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Катунь өзенінің оң жағалауынан 556 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
AGM–28 Hound Dog
AGM – 28 Hound Dog (ағыл. тазы ит) - АҚШ стратегиялық бомбалаушылары жасаған алғашқы қашықтан басқарылатын шабуылдау зымыраны. 1956 жылы АҚШ әскери әуе- куштері мықты қорғанысқа ие нысандардың үстінен тікелей ұшып өтетін ұшақтардан қорғану үшін «Б-2 Стратофортресс» бомбалаушы ұшақтарын кең ауқымды ядролық зымырандармен жасақтау қажет деген шешім қабылдады. Зымыран төмендеп ұшқанда тиімді әрекет ету үшін «GAM- 77А» улгісіне радар альтиметрі мен бұрынғыдан үлкен жанармай құятын ыдыс орнатылған болатын. Зымыран 1100 шақырым аумаққа әсер ете алады. Оның қанатының құлашы- 3,66 метр. 1957 жыдың басында жоба «131В қару жүйесі» деген атқа ие болды, зымыран үлгісін сомдау «Солтустік Америка авиациясы» компаниясына бұйырды. «Хаунд Дог» зымыранының бастапқы сынақтық үлгісі ХGAM – 77 1959 жылдың тамыз айында зымыранның өзі ұшырылды. 1959 жылдың желтоқсан айында АҚШ әскери- әуе күштерінің стратегиялық тобы GAM- 77 «Хаунд Дог» зымырандары жарыққа шығатынын ресми түрде мәлімдеді. «GAM- 77» әуеде іске қосылатын зымыран болғандықтан «Б-52G/H Стратофортресс» бомбалаушы ұшақтары зымыранның екеуін қанатының астына салып, әуеге алып шығатын. Зымыран біртіндеп от алатындықтан, оның іске қосу тірегінде онраласқан Коллсман КС-120 жүйе дерекқорын үнемі жаңартып отырады. Бомбалаушы ұшақтың шолу жүйесі істен шықса, Б-52 экипажы зымыранның шолу жүйесін пайдалана алатын. «Хаунд Дог» - жоғарыға да көтеріле алатын, төменге де түсетін және ұшу бағытындағы өзгерістер мен ұшу биіктігін алдын ала бағдарлайтын зымыран. Басында жүргізілген сынақтар нәтижесінде зымыранның бірнеше кемшілігі анықталды. Соның бәрі ескеріліп, кеін оның «GAM- 77А» атты жетілген жаңа нұсқасы жасап шығарылды.
Дереккөздер
"1100 қызықты мәлімет"кітабы
Санат:Қарулар Санат:Зымырандар
Төлеген Тоқтаров ауылдық округі
Төлеген Тоқтаров ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Герасимовка, Казачье, Украинка ауылдары кіреді. Орталығы – Герасимовка ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2368 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Ибн Арабшаһ
Ибн Арабшаh, Ахмед ибн Мұхаммед ибн Абдалла ад-Димашқи 1388, Дамаск – 1459 – ортағасырлық араб тарихшысы, әдебиетші. 12 жасар кезінде тұтқынға түсіп, Самарқанға әкелінді. Тұтқында болған шағында бірсыпыра саяхат жасап, Хорезмде, Астраханда, Сарайда, Қырымда болды. Парсы, түрік, моңғол тілдерін үйренген. Әмір Темірге арнап «Әжаиб әл-мақдур фи наваиб әт-Тимур» (Темірдің өміріндегі көргенділік ғажайыптары) деген шығарма жазды. Онда Шу мен Талас өңірін, Жетісуды Оңтүстік, Батыс Қазақстанды қоныстанған халықтар жайында көптеген мағлұматтар келтірілген. Автор Әмір Темірдің Моғолстанға, Ақ Ордаға жасаған жорықтарын жан-жақты суреттеген.
Шағармалары
''Пищулина К.А., Юго-Восточный Казахстан в середине XІV – начале XVІ века, А.-А., 1977.
Дереккөздер
Тараз энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Айту
Айту — Жетісу облысы Қаратал ауданы, Айтуби ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 438 адам (219 ер адам және 219 әйел адам) болса, 2009 жылы 296 адамды (141 ер адам және 155 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қаратал ауданы елді мекендері