cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инчхон
Инчхон порты Ханган өзенінің ағысына ыңғайлы Пусан портынан кейінгі екінші үлкен порт болуда. Порт 1883 жылы Чемульпо (제물포) деген атпен құрылған және халқы 4700 адам ғана болған. Қазір қаланың халқы серпінді өсіп қала халқы 2,5 миллионнан асқан. Инчхон шетел инвестицияларын тарту үшін еркін экономикалық аймақ (ЕЭА) мәртебесін алған. Кореяда бұрыннан екі ЕЭА (екіншісі Пусан-Чинхэ) бар. Қала өзін қаржы орталығына айналуды мақсат етіп қойған.
Инчхон Сеулден кейінгі «екінші корей астанасы» деп жиі аталады. Инчхон Кореяның тәуелсіз әкімшілік-аумақтық бірлігі және басты қалаларының бірі.
Тарихы
Қала орынына неолит дәуірінде адамдар қоныстана бастаған. IV ғасырдың соңынан бастап орта ғасырлар бойы Кореяның басты сауда орталығы болды. XIX аяғында Кореяның бірден-бір және бірінші халықаралық саудада ашық порты болды. Инчхон Кёнгидо провинциясының құрамында болды. 1981 1-маусымнан бастап орталыққа тікелей бағыну (қазір метрополиялық қала) мәртебесін алды.
1950 жылы корей соғысында мұнда Инхчон десентық операциясы жүргізілді.
Экономикасы
XXI ғасырдың басында — бұл үлкен айлақты қалада күшті өнеркәсіптік орталықта машинажасау, кемежасау, мұнайөңдеу, химия, болат құю, электротехника, тігін, ұн тарту өнеркәсібі дамыды. Қалада сонымен қоса әйнек және фарфоро-фаянс бұйымдары өнеркәсібі дамыған.
Әкімшілік бөлінісі
250px|thumb|Әкімшілік бөлінісі Инчхон 8 районға («ку») және 2 («кун») уезге бөлінеді.
Серіктес қалалар
Серіктес қалалар тізімі ресми сайтына сәйкес :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оңтүстік Корея қалалары Санат:Миллионер қалалар
Юмзеньга
Юмзеньга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вага өзенінің сол жағалауынан 152 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Медилья
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 425 адамды құрайды. Халық тығыздығы 490 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 20060.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Тина Омон
Тина Омон (фр. Tina Aumont, 14 ақпан, 1946 – 28 қазан, 2006) – француз актрисасы.
Өмірбаяны
Мария Кристина Омон Голливудте Жан-Пьер Омон мен Мария Монтес атты актерлердің отбасында дүние есігін ашқан. 15 жасында анасынан айырылып, бес жыл өткен соң әкесі басқа әйелге үйленеді. 1963 жылы, 16 жасында Мария Кристина белгілі продюсер және режиссер- Кристиан Марканға күйеуге шығады. Ол одан 20 жасқа үлкен болатын. 1966 жылы Джозеф Лоуздің «Модести Блэйз» фильмінде түседі. Альберто Сорди (Scusi, lei è favorevole o contrario?, 1966), Бернардо Бертолуччи («Партнёр», 1968), Тинто Брасс(«Вопль», 1968 және «Салон Китти», 1976), Альберто Латтуада («Белый, красный и…», 1972),Мауро Болоньини («Дела приличных людей», 1974), Роберто Росселини («Мессия», 1975),Франческо Рози («Сиятельные трупы», 1976), Федерико Феллини («Казанова Федерико Феллини», 1976), Винсент Миннелли, Филипп Гаррель сияқты кинорежиссер мен продюсерлермен жұмыс жасаған. 2006 жылдың 28 қазанында эмболия ауруынан өмірден өтеді.
Дереккөздер
Тина Омон TINA AUMONT
NGC 2054
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1850 жылы 6 қазанда Bond George Phillips астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2054 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Орион (шоқжұлдыз)
Мәліметтерді тексеру
Мәліметтерді тексеру (контроль данных; data check) —мәліметтердің дұрыстығын және тұтастығын тексеру; синтаксистік, семантикалық және прагматикалық тексеру түрлері бар.
Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі
Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі - кайта өрлеу дәуірінде пайда болған ұғым. Бұл ұғым бойынша, "Жер және басқа планеталар Күннің төңірегінде айналады, сонымен бірге өз өсінде өздері айналады" деп тұжырымдалды. Мұны сол заманға дейінгі басым болып келген "әлемнің геоцентрлік жүйесі" ұғымын жоққа шығарып, поляк астрономы Н. Коперник дәлелдеп берді.
Мәліметтерді тексеру
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Қыдыр Әбуев
Әбуев Қыдыр(1942-1991, Атырау облысы). 1959-1991 жылдары - Сағыз МӨБ-де оператордың көмекшісі, оператор, Комсомол мұнай айдау станциясында тауар операторы. Ill дәрежелі Еңбек даңқы орденімен (1986), медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Ұзын
Ұзын, Ұзын Қыпшақ — қыпшақ тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “Мемлекетті басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да Еділ мен Жайық арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. Араб саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. Қазақтың шежіре дерегі бойынша Ұзын Алтыбас, Алтыс болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — Күлеке, Құлшын; Алтыстан — Қаз, Келел, Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. Аристов 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.Алтынсариннің 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, Қараторғай болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “Ойбас”.
Y-ДНК анализі
Алтыбас (N=2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N=2)
Пайдаланылған әдебиеттер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Санат: Шежіре Санат:Қазақ рулары
Артемия
Артемия (Artemia salina) – желбезекаяқтылар отрядының шаянтәрізділері. Ұзындығы 0,8-1 см. Антенуласы жіп тәрізді еркектерінің антенасы ұстау мүшесіне айналған. Онымен еркектері шағылысу кезінде ұрғашыларын ұстайды. Жұмыртқа қабы біреу. Судың тұздылығына қарай құрсағының ұшындағы ашаның өсінділерінің (типтерінің) ұзындығы өзгеріп тұрады. Тұщы суда ұзарады. Шөлді, шөлейт аймақтарда, теңіз жайылма суларында– су тұздылығының 40-тан 230% аралығында тіршілік етеді. Арнайы заводтарда өсіріп балыққа азық ретінде пайдаланады.
Сунзус
Сунзус — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Караджан өзенінің сол жағалауынан 2 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь бастауынан Кондома өзенін қоспағанда, Новокузнецк қаласына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Алтай өлкесі өзендері
Дарко Маркович
Дарко Маркович (Дарко Маркович; 15 мамыр 1987 жыл, Титоград, Югославия) — черногорлық футболист, жартылай қорғаушы.
Мансап
Маркович Дарко өз кәсіби мансабын 2002 жылы "Будучности" құрамында бастады. 2003 жылы "Зетаға" ауысқан болатын және осы  клуб үшін 2007 жылға дейін ойнады және осы уақытта 95 матчта 6 гол соққан болатын. 2008 жылдың басында ол ташкенттік "Пахтакормен" келісімшарт жасасқан болатын және өзбектік клуб үшін 2011 жылдың ортасына дейін өнер көрсетті. Осы уақыт аралығында ол "Пахтакордың" көшбасшыларының біріне айналды және үш жарым сезон ішінде ол 96 матч ойнап, 17 гол салды.
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар Санат:15 мамырда туғандар Санат:1987 жылы туғандар Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санкт-Мартин (Инкрайс)
Санкт-Мартин (Инкрайс) (Sankt Martin im Innkreis) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Рид-Инн округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1721 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RI, ресми идентификациялық коды — 4 12 28.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Курт Хёретцедер (ААП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Эшпозенде (аудан)
Эшпозенде (аудан) (Esposende (freguesia)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Эшпозенде муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 471 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1,85 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1 876,20 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Әлеуметтік сфера
Әлеуметтік сфера - кұрамына қазіргі даму сатысына тән өндірістік қатынастарымен қоса бүкіл адамзатты қамтитын географиялық қабықтың бөлігі, сондай-ақ табиғи ортаның адам игерген бөлігі. "Әлеуметтік сфера" терминін неміс географы Э. Неф енгізді (1967 ж.), қосымша Ноосфера.
Грёнинген
Грёнинген (Gröningen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан қала. Бёрде ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3780 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 59,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 83 245. Қаланың басшысы — Ренате Хиллебранд.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Қарақас тұқымдасы
thumb|right|200px| Қарақас тұқымдасы (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш.
Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі.
Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді.
Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді.
Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді.
Дереккөздер
Санат:Кеміргіштер
Сабыркүл Асанова
Сабыркүл Асанова (28.2. 1944. Жамбыл облысы Меркі ауданы Қызылқыстақ ауылы) - инженер-технолог, ЖОО-ның топ-менеджері. . Мәскеу тоқыма инстиуттың бітірген (1969). Экономика ғылымдарының кандидаты Мәскеудегі "Трикотажница" фирмасының инженері, бас инженері (1969-72), "Алмагүл" фирмасының бас инженері, директоры (1972-74), "Қазақстан" фирмасының бас директоры, Алматы қаласы атқару комитеті тұрмыстық қызмет көрсету басқармасының бастығы (1974-92), 1992 жылы "Сымбат" мода бизнесі академиясының ректоры.
Асанованың жетекшілігімен "Қазақстан" фирмасының киім үлгілері шетелдік көрмелерге шығарылып, алдыңғы қатарлы жүлделерді иеленді. "Сымбат" мода академиясының президенті ретінде ұлттық дәстүрді жандандыра түсуге баса назар аударды, өндіріске ұлттық киімдердің 500-ден астам үлгісін енгізді. 20-дан астам ғылыми еңбектері бар. "Халықтар достығы" орденімен және "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. ҚР Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі. (1998).
Дереккөздер
Санат: журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Ланкастэр (Огайо)
Ланкастэр (Lancaster) — Огайо штатының Fairfield округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 38 780 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 46.8 км² шамасында. FIPS коды — 39-41720.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
Сен-Брис (Орн)
Сен-Брис (Saint-Brice) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Алансон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,58 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61370, пошта индексі — 61700.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 163 адамды құрады. Халық тығыздығы — 35,59 адам/км².
Златолист (Благоевград облысы)
Златолист (Златолист) — Болгариядағы ауыл. Благоевград облысына қарасты Сандански қауымының құрамына кіреді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Благоевград облысының елді мекендері
IC 2425
IC 2425 — Гидра шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2425 Санат:Гидра (шоқжұлдыз)
Муавр формуласы
Муавр формуласы - тригонометриялық түрде берілген кешен санды дәрежеге шығару формуласы. Муавр формуласы мына түрде жазылады: комплек саны үшін кез келген үшін орындалады. Муавр формуласы И. Ньютонның досы ағылшын математигі И. Муаврдың атымен аталған. Муавр формуласы бүгінгі түріне келтірген Л. Эйлер. Муавр формуласы кей жағдайда Моавр формуласы деп атайды.
Дәлелдеу
Муавр формуласы Эйлер формуласы және экспонент теңдігінен, мұндағы b — бүтін сан, бірден шығады.
Дереккөздер
Санат:Кешендік талдау
Канноле
Канноле (Cannole) — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Лечче провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1762 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 88 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 20 км² шамасында. Пошта индексі — 73020.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Vincenzo Ferreri.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Апулия елді мекендері
Мария Андреевна Бульина
Мария Андреевна Бульина (1 қараша 1916 жылы, Пенза облысы, Голицыно ауданы, Скачки селосында туған – 1 қаңтар 1997 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) – медицина ғылымының докторы (1962 жылы), профессор (1964 жылы). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1967 жылы).
Биографиясы
Алматы мемлекеттік медицина институтын (1939 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1939–42 жылдары Қостанай облысы, Орджоникидзе ауданы, Денисовка кентінде дәрігерлік телім меңгерушісі, 1942–45 жылдары II-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946–60 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина институтында ординатор, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, 1960 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында акушерлік-гинекологиялық кафедрасын ұйымдастырушы, 1967–69 жылдары осы институтта факультет деканы, оқу ісі жөніндегі проректоры, 1972 жылы штаттан тыс проректоры, 1983–85 жылдары профессор-кеңесші қызметтерін атқарды. Бульинаның докторы диссертация босануы қиын әйелдерді емдеу әдісі тақырыбына арналған. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы
Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы Қазақстанның XX ғасырдағы тарихы алуан оқиғаға байлығымен, ең бастысы, Кеңестік қатаң идеологиялық қысым мен одан азат болуға ұмтылуы Отандық жылнаманың негізгі бөлігі болып табылады. Тарихи қырынан алып қарағанда, бұл - ең алдымен, адам табиғатын шет-шегі көрінбейтін ұзақ уақыт бойы сынақтан өткізудің, сондай-ақ осы жағдайдан шығудың және ұлттық-мемлекеттік егемендікке жетудін оңтайлы қазақстандық моделінің шежіресі. Екінші жағынан, марксистік ілімге негізделген кеңестік кезеңдегі отандық тарихнама ғылым дамуының денгейіне толығымен сәйкес келетін дүниетанымдық картинаны бере алмайды, өйткені оның өзі кеңес мемлекетінің жүйесіне үйлестірілген және оның идеялық-саяси қажеттіліктерін өтеуге бағытталған ерекше ғылыми-саяси феномен болатын. Бірінші кезекте бұл кеңестендіру мен кеңестік жаңғырту кезеңдерін соңғы онжылдықтарда пайда болған тарихи-пайымдық бағыттардың [«ақпараттық» (А. Тоффлер), «технотрондық» (3. Бзежинский), «ғылыми-рационалистік» (Ю. Хабермас), «техникалық-ақпаратгық» (Дж. Мартин, Т. Гувер), «өркениеттік-тартысты» (С. Хантингтон) т.б.] тұрғысынан түсіндірудегі әдіснамалық көзқарастарға қатысты еді.
1917 жылы қазақтар екі төңкерістің - Ақпан буржуазиялық-демократиялық және Қазан социалистік революцияларының куәгері болды. Мұның біріншісі монархия мен орыс патшалығы билігін құлатуға мүмкіндік жасады. Ақпан революциясының нәтижесінде елде қос өкімет орнады. Қазақстан үшін мұның маңызы аз болған жоқ. Егер кеңестік тарихнамада Уақытша үкіметтің қызметі біртекті қара бояумен суреттелсе, қазіргі қазақстандық тарихнамалық жағдайда бұл мәселені зерттеуге басқаша көзқараспен қарау мүмкіндігі туды. Бірқатар қазақстандық ғалымдардың, атап айтқанда, академик М.К. Қозыбаевтың. еңбектерінде Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясының, дәлірек айтсақ, Уақытша үкімет қызметінің Қазақстан үшін жағымды нәтижелеріне назар аударылды.
Тарихтың кеңестік кезеңі Алаш һәм Алашорда туы астында ұлт бірлігін нығайту жолындағы ұмтылыспен және қазақ автономияшылдары қозғалысының жеңілуімен, Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісті басып-жаншу, 1917 жылғы революция және Азамат соғысы салдарынан күйреген шаруашылықты соғыстан кейін қалпына келтірумен ерекшеленді. 1917 жылғы Қазан революциясы және одан кейін іле-шала бүркеткен 1918-1920 жылдардағы Азамат соғысы Қазақстан дамуының қоғамдық-саяси және экономикалық жүйесін айқындап берді. Қазақ мемлекеттігінің құрылуы, жерді есепке алу және кеңестік республикалар құрамында аумақтық шекараны анықтау айтулы кезең болып табылады. Шындығында, қазақтардың өмір салтындағы дәстүрлі жүйенің 20-30-жылдары күйреуі мен республиканың социалистік қайта құру үрдісінің жалпы ағымына қосылуы қасіретті оқиға еді. Ресей империясының шығысындағы бұрынғы отарларының индустриясы дамыған республикаларға айналғанына көз жұмып қарамағанның өзінде, бұл қайта құрудың нақты адамдар тағдыры мен оқиғаларға байланысты берілетін шынайы бағасын айтпай қалуға болмайды.
Қазақстанның дамыған ұлттық республикалардың біріне айналғандығын барлық ұлттар мен ұлыстардың, олардын қатарында еріксіз жер аударылып келіп, осы өлкені өзінің екінші Отанына айналдырғандардың да қосқан үлесін ескермеу мүмкін емес. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында неміс-фашист басқыншыларын тойтарған ортақ Жеңіске Қазақстанның қосқан үлесі де өте қомақты. Республиканың 50-80-жылдар бедеріндегі тарихын безбендегенде, экономика, ғылым және мәдениет саласындағы жетістіктермен қоса, Арал мен Балқаштағы, Семей ядролық полигонындағы экологиялық проблемаларды, «коммунизм кұрылысының» келмеске кеткен кесапаттарын естен шығару да оңай емес. Қазақстандық тарих ғылымының осы заманғы дамуына талдау жасай отырып, Қазақстанның кеңестік кезеңдегі тарихының неғұрлым өзекті мәселелеріне көңіл аударудың үлкен маңызы бар екенін атап өткен жөн.
Қазан революциясы және Азамат соғысы тарихының зерттелуі
Қазақстандық тарих ғылымының пайда болуы мен қалыптасуы XX ғасырдың 20-жылдарындағы ұлттық кеңестік мемлекеттің дүниеге келуі және қазақстандық партия ұйымдарының құрылуы секілді нақты оқиғалармен тығыз байланысты. Жоғарыда аталған оқиғалардың баршасы І.М. Қозыбаевтың «Қазақстан тарихнамасы: тарих тағылымдары» (А., 1990) деп аталатын жұмысында егжей-тегжейлі қарастырылды. Республиканың ғылыми саласы ұйымдық құрылысының негізгі кезеңдері мен формаларын атап өтейік. РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің (ХКК) 1920 жылғы 21 қыркүйектегі қаулысымен Ағарту халық комиссариатының жанынан, одан соң 1921 жылдың 1 желтоқсанынан РК(б)П ОК жанынан бөлім құқығында құрылған «Истпарт» (Қазан төңкерісі тарихы және Коммунистік партия тарихы жөнінгі материалдарды жинау мен зерттеуге арналған комиссия) деп аталған құрылым Қазақстандағы қоғамдық ғылымдар бойынша алғашқы ғылыми мекеме болды. Қазақ өлкесінде алғашқылардың бірі болып, 1921 жылдың 24 қарашасында құрылған Семей истпарты қызмет ете бастады. Ал 1924 жылға қарай губерниялық партия тарихы мекемелері Ақмола, Ақтөбе, Орал, Қостанай, Бөкей, Жетісу губернияларында іске қосылды. Осымен бір уақытта сол кезде Түркістан АКСР-інің құрамына енген Қазақстан аудандары аумағындағы революцилық қозғалыс тарихын Түркістан партия тарихы мекемесі зерттеді. Сондай-ақ аталған мәселені зерттеу ісіне Сібір, Омбы және басқа да шекаралас аймақтардағы осы секілді комиссиялар өз үлестерін қосты. 20-жылдары, бұрынғыша, ғылыми-зерттеу жұмыстарын Ғылым академиясының мекемелері жүргізді. Алайда бұрынғы жылдардағыға қарағанда бұл жұмыс неғұрлым кең ауқымды әрі мақсатты сипатқа ие болды.
Мұндай ғылыми мекемелердің ішінен қазақтардың саны мен орналасуын зерттеумен айналысатын Ресейдің ұлттық кұрылымын зерттеу комиссиясының Түркістан және Сібір бөлімдерін; КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы антропологиялық отрядын; Материалдық мәдениет тарихы мемлекеттік академиясын; Шығыс мәдениеті, антропология мен этнография мұражайларын ерекше атауға болады. Бұл кезде, ең ірі бөлімі тарихи-этнографиялық бағытта жұмыс істеген Қазақстанды зерттеу қоғамының қызметі есіп, тереңдей түсті. Қоғамтану бағытындағы жұмыстарды партия тарихы мекемелерімен бірге, КазКСР Халық ағарту комиссариатының ғылыми, ағарту және көркемдік саладағы қызметіне басшылық ететін академиялық орталығы да үйлестіріп отырды.
Сөйтіп XX ғасырдың 20-жылдары қазақ өлкесінің тарихын зерттеудің ғылыми және ғылыми-ұйымдық ұстанымдарының негізі салынды. Бұл үрдістін айқын түрдегі таптық-идеологиялық, партиялық сипаты болды, себебі Қазақстанда партия ұйымдарын құрумен тығыз байланыста жүргізілді. Дәл осы фактор тарих көріністерін таңдауда, жекелеген тарихи тұлғалардың және тұтас оқиғалар мен құбылыстардың КСРО ыдырағанға дейінгі кезеңдердегі рөлі мен мәнін бағалауда айқындаушы маңызға ие болды. Сондықтан алғашқы тарихи жұмыстар Қазақстан аумағындағы революциялық проблемаларға, Азамат соғысы тарихына арналды.
20-30-жылдардағы басылымдарда, кейіннен партия және кеңес органдарының көрнекті қызметкерлері болған, Азамат соғысы мен Кеңес өкіметі үшін күрестің белсенді қатысушыларының қаламынан туған мемуарлық сипаттағы материалдардың үлесі орасан зор болды.
Бұл авторлардың жарияланымдарында 1917 жылдың қарсаңындағы Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай, тұрғындардың әр алуан жіктерінің 1917 жылғы екі төңкеріске қарым-қатынасы, 1918-1920 жылдардағы «қызылдар» мен «ақтардың» қарулы қақтығыстары туралы зерттеушілердің қалың ортасына көп белгілі емес, қызықты материалдардың болуымен құнды, сондай-ақ «Пролетариат диктатурасы» мемлекетінің органы ретіндегі жергілікті Кенестердін калыптасу үрдісі туралы мәліметтер келтірілген. Сонымен катар ол жарияланымдарда, орталықтағы Казан төнкерісінің женісі және Ресейдің ұлттық шет аймақтарында, соның ішінде Қазақстанда да Кенес өкіметін орнату еңбекшілердің түпкілікті мүдделеріне жауап беретін занды кұбылыс екендігі және сондықтан да Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінін және олардың жақтастарының коммунистік идеология мен Кеңес өкіметінің нақты іс-қимылдарына қарсы бағытталған теориялық көзқарастары мен практикалық іс-шаралары халыққа және революцияға қарсы әрекет болып табылатындығы жайындағы тезисті дәлелдеуге талпыныс жасалған. Ал дәл осы орайдағы мәселені А. Байтұрсынов пен бірқатар Алашорда көсемдері басқаша пайымдады. Мәселен, А. Байтұрсынов өзінің РКФСР Халық Комиссариатының Ұлттар ісі жөніндегі органы «Жизнь национальностей» басылымында жарияланған (1919 жыл, 3 тамыз) «Революция және қазақтар» деген мақаласында: «Қырғыздарға (қазақтарға. - авт.) Ақпан революциясы қандай түсінікті болған болса, оларға Қазан революциясы соншалықты түсініксіз болып көрінді... Олар алғашқы революцияны қандай куанышпен қарсы алған болса, екіншісін сондайлық үрейлі қорқынышпен карсы алуларына тура келді», — деп жазды. Мұны ол Ақпан революция қазақтарды «патша үкіметінің езгісі мен зорлық-зомбылығынан азат етті, - деп түсіндіреді, - және... олардың өздерін дербес баскару жөніндегі қасиетті арманын жүзеге асыруға деген үміттерін орнықтырды. Ал екінші революцияның кырғыздарға түсініксіз болатын себебі қарапайым ғана шындықпен түсіндіріледі: қазақтарда капитализм де, таптық жіктеліс те жоқ тіпті оларда меншіктің өзі де басқа халықтардағыдай айқын анықталмаған, көптеген тұтыну бұйымдары оларда қоғамдық меншік болып саналады». Бірақ мұндай пікірлер мен көзқарастар Қазан революциясы мен 20-30-жылдардағы Азамат соғысы тарихнамасында озық идея бола қойған жоқ және бұл жағдай 80-жылдардың соңына дейін жалғасты. 20-30-жылдар мақалаларының барлығының, өзінің мазмұны мен тарихи оқиғаларды қамтуы жағынан маңыздылығы бірдей емес еді. Олардың көпшілігі Қазақстанның жекелеген, жергілікті аудандарына немесе Азамат соғысы мен Кеңес өкіметінің және оның Қазақстанда орнығу үрдісінің жекелеген оқиғаларына арналды.
Өз кезінде Т.Е. Елеуовтің дұрыс көрсеткеніндей, 20-жылдар әдебиеті кемшіліктерінің бірі деректемелік негізінін әлсіздігі еді. Ол кезде Қазан революциясы мен Азамат соғысының құжаттары жарияланбады. Kөп жағдайда зерттеушілер өз қорытындыларын революция мен Азамат соғысының даму үрдісін сипаттайтын фактілердін бүкіл жиынтығын есепке алмай, сол тұста қол жетерлік болған жекелеген деректерге негізделіп шығаруға мәжбүр болды. Қазан революциясы мен Қазақстандағы азамат соғысының тарихын зерттеу жұмыстары белгілі бір деңгейде 40-50-жылдары жандана түсті, әсіресе ол Отан соғысынан кейін мақсатты іске айналды. 1943 және 1949 жылдары жарық көрген Қазақстан тарихы жөніндегі жалпы тұжырымдар жасалған жұмыстарда, сондай-ақ «Қазақ КСР тарихы (социализм дәуірі)» кітабының екінші томында өлкеде Кеңес өкіметі мен Азамат соғысы женісінің барысын көрсетуге арналған арнаулы тараулар болды. 1917-1920 жылдардағы Қазақстан тарихы бойынша құжаттар мен материалдар жинақтары шыға бастады. Қазақстанның әр түрлі аймақтарында Кеңес өкіметінің орнау тарихы және олардағы Азамат соғысының барысы, сондай-ақ бұл үрдістердің ерекшеліктері зерттелді. Революция мен аграрлық-шаруа қожалығы мәселесінің байланысын ашатын және қазақ ауылын кеңестендіру проблемаларына арналған алғашқы жұмыстар пайда болды.
Тынығу ресурстары
Тынығу ресурстары (Рекреационные ресурсы) — адамдардың демалуы үшін, яғни халықтың деңсаулығы мен еңбекке қабілеттілігін қалпына келтіруде және сақтауда пайдаланылатын табиғи ресурстар мен мәдени мұралардың болігі. Тынығу ресурстарына қорғаудағы табиғи аумақтар (қорықтар мен ұлттық саябақтар, табиғи саябақтар, қаумалдар, табиғи ескерткіштер, дендрологиялық саябақтар мен ботаникалық бақтар), емдеу-сауықтыру орындары мен курорттар, мұражай- қорықтар, саябақтар, жасыл белдемдер, экопарктер, көптеген су қоймалар, бір топ ормандары және тағы басқа аумақтар кіреді.
Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы
Қазан революциясы және Азамат соғысы тарихының зерттелуі
40-50-жылдар проблемасы бойынша басылып шыққан жұмыстардың көпшілігі шолу сипатында және негізінен журнал мен газет мақалалары түрінде басылды, оларда талдау мен жалпы қорытындылар аз, деректік негізі әлсіз болды. Мұрағаттық дереккөздер, бірінші кезекте қазақ тіліндегі мерзімдік баспасөз материалдары жеткіліксіз пайдаланылды (дұрысында, мүлде пайдаланылмады). Сондықтан 1917-1920 жылдар кезеңіндегі Қазақстан тарихының көптеген беттері Ресейдің орталық аудандарындағы Қазан революциясы мен Азамат соғысы оқиғаларын суреттеу сұлбасына сәйкес, жергілікті (қазақстандық-түркістандық) ерекшеліктер ескерілмей жазылды.
Тынығу ресурстары
Дереккөздер
Санат:Физика
Рекреационные ресурсы
Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы
Қазан революциясы және Азамат соғысы тарихының зерттелуі
Қазақстан мен Орта Азия тарихшылары 60-80-жылдары екі революция мен Азамат соғысы тарихын зерттеуде елеулі табыстарға қол жеткізді. Бұл уақытта көптеген мақалалармен бірге, Қазақстандағы және тұтастай алғанда қазақстандық-түркістандық аймақтағы революция мен азаматтық қарсыласу тарихының манызды мәселелерін зерттеген байыпты монографиялық жұмыстар да жарық көрді. Бұл тұста С.Н. Покровскийдің, Т.Е. Елеуовтің, П.М. Пахмурныйдың, В.К. Григорьевтің, А.С. Елагиннің, К. Нұрпейісовтің, С.З. Зимановтың монографияларын ., Қазақстан мен Орта Азия тарихшыларының ұжымдық еңбектерін. атауға болады.
Т.Е. Елеуовтін кітабы — тұтастай алғанда Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы мен ірге бекітуінің күрделі де қарама-қайшы үрдісін республика тарихнамасында тұңғыш рет зерттеген қордалы еңбек. С.Н. Покровскийдін, П.М. Пахмурныйдың, В.К. Григорьевтің, А.С. Елагиннің К. Нүрпейісовтің монографияларында Жетісуда және тұтастай алғанда Қазақстанда Кеңес өкіметінің жеңісі жолындағы күрес картинасы берілген, 1918-1920 жылдардағы Азамат соғысы мен партизандық қозғалыс тарихының маңызды аспектілері айқындалған, Кеңес өкіметінің өлкедегі әлеуметтік саясатынын алғашқы қадамдары көрсетілген. Кеңестік құрылыстың кала мен ауылдық-селолық мекендердегі ерекшеліктері ашылған, қазақ кеңес мемлекеттігін құрудың теориялық және практикалық аспектілері зерттелген.
КСРО ҒА ғылыми кеңесі мен оның Орта Азия және Қазақстан жөніндегі секциясы дайындаған «Кеңес өкіметінің Орта Азия мен Қазақстандағы жеңісі» атты ұжымдық монографиясында, «Ұлы Қазан социалистік революциясы» кешенді проблемасы бойынша, Орта азиялық-Қазақстандық аймақтың әр түрлі ұлттық аудандарындағы оқиғалар олардың әкімшілік-аумақтық бөлінісі желісімен синхронды баяндалған. Проблемаларды зерттеудің құжаттық негіздері кеңейді: құжаттар мен материалдар жинақтары, сол жылдар оқиғаларының жылнамалары, Қазақстандағы Кеңес өкіметі үшін күрес пен Азамат соғысына қатысушылардың естеліктері басылып шықты.
Қазақстандағы Кеңес өкіметі үшін күреске белсенді қатысушылар туралы, 50-жылдары жарық көре бастаған кітапшалар сериясын жариялау жалғасты. Мәскеудегі «Молодая гвардия» баспасынан Т. Кәкішевтің «Сәкен Сейфуллин» деп аталатын кітабы жарық көрді. 60-70-жылдар проблемаларын зерттеу нәтижелері «Қазақ КСР тарихының» 4-томында (Бес томдық. Авторлары: К. Нүрпейісов, С.Н. Покровский, А.С. Елагин) төрт монографиялық тарау түрінде жарияланды.
Объективті және субъективті себептерге (80-жылдар ортасында басталған қайта құру барысынын қарама-қайшылықтығы, қоғамдық өмірді демократияландыру мен және Кеңес кезеңіндегі тарихты бағалауға қатысты көзқарастардың өзгеруімен жалғасқан кеңестік саяси өмірді реформалау) байланысты 80-жылдары, тұтастай алғанда біздің тарихымыздың Қазан төңкерісінен кейінгі дәуірін, оның ішінде Қазан революциясы мен Азамат соғысы тарихының проблемаларын да зерттеуге және оқып үйренуге деген ынта-ықылас шұғыл төмендеп кетті. 80-жылдары «Қазақстандағы Қазан революциясы» тақырыбымен жарияланған аз ғана басылымдардың бірі К. Нұрпейісовтің монографиясы. болып табылады, онда автор Қазақстандағы қосөкіметтіктің ерекшеліктері, Қазақстандағы Кеңестердің көтеріліс органдарына айналуының қарама-қайшы үрдісіндегі жалпы (бүкілресейлік) мен жекенің (қазақстандық) арақатысы, ал одан кейін мемлекеттік билік пен басқару органдарына айналуы мен олардың шаруашылық және мәдени құрылыстың бастапқы кезеңіндегі нақты қызметі секілді проблемалар көріністеріне неғүрлым терең талдау жасауға басты назар аударды. Автор, пікір айтушылардың атап өткеніндей, өлкенің облыстық және уездік кеңестері атқару комитеттерінінң құрылымына, оны жетілдіру бағытындағы жұмыстарға, негізгі бөлімдердің қызметтік міндеттеріне мұкият талдау жасады, атқарушы аппараттардың құрылымындағы жергілікті ерекшеліктерді бөліп карастырды, жаңа сот жүйесін қалыптастырудың бастапқы кезеңдерін көрсетті.
Осы орайда, 60-80-жылдар әдебиеттерінің барлығы да, оның алдындағы кезеңдердегідей, негізінен, Ұлы Қазан социалистік төңкерісі XX ғасырдың басты оқиғасы болып табылады деген тезисті дәлелдеуге қызмет етті. Оларда Кеңестер билігі үшін күрес Ресей жұмысшы табы мен В.И. Ленин жетекшілік ететін большевиктік партияның бастауымен жүзеге асқан Қазан социалистік төнкерісінің құрамдас бөлігі ретінде дамығандығы және жеңгендігі жөніндегі пікір тұжырымдалды. Сондай-ақ Қазақстандағы 1918-1920 жылдары өткен қарулы күрес, Кеңестік Ресейге шетелдік империалистер мен Қазан революциясының жеңісі нәтижесінде құлатылған қанаушы таптар тарапынан таңылған Азамат соғысының ерекше құрамды бөлігі болды деген тезис те тиянақталды.
60-80-жылдар тарихнамасы Қазақстандағы 1917-1920 жылдар оқиғаларына талдау жасау мен оларға баға беруде, олкедегі революция мен Азамат соғысы тарихы мәселелерін зерттеуде, коммунистік идеология мен таптық көзқарастар басымдылығы ең айқын белгілері болып табылатын, лениндік партиялық тұжырымдаманы басшылыққа алды. Кеңестік кезенде аталған проблема бойынша тарихи білімдердің қордалану үрдісі бірқатар тарихи еңбектердің пайда болуына жағдай жасады. Алайда бұл салада қазақстандық зерттеулердің бүкілодақтықпен салыстырғанда едәуір артта қалғандығын атап өту керек.
Қазан революциясы мен Азамат соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихнамасының проблемалары жайлы бірқатар арнайы зерттеулер жүргізілді. 3. А. Алдамжаровтың монографиясы. осылардың бірі болып табылады. Бұл еңбек аталған проблема бойынша 1918-1982 жылдары жарияланған жұмыстардың үлкен бөлігін зерттеу, жалпылау және оларға сыни талдаулар жасау негізінде жазылан. Онда маркстік-лениндік әдіснама шеңберінде, өлкеде Кеңес окіметін орнату мен нығайту тарихын танып білудегі бірізділік, Қазақстан аумағында жаңа қоғамдық кұрылыстың тууы туралы білімнің үздіксіз өсуі бейнеленген. Г.Ф. Дахшлейгердің, С. Бейсембаевтың, П.М. Пахмурныйдың және В.К. Григорьевтің монографияларында «В.И. Ленин және Қазақстандағы Қазан революциясы» тақырыбына, сондай-ақ Кеңес өкіметінің жеңісі жолындағы бұкара халықтың күресіне партиялық басшылық мәселесіне арналған әдебиеттерге тарихнамалық талдаулар жасалды.
С.М. Кенжебаевтың, С.З. Зимановтың, К. Нүрпейісовтін тағы басқалардың зерттеулерінде кеңестік және 1917—1920 жылдардағы Қазақстандағы ұлттық-мемлекеггік кұрылыстың жекелеген тарихнамалық және дереккөздік проблемалары қарастырылды. Қазақстанда Кеңес билігін орнату мен нығайту проблемаларын тарихнамалық тұрғыдан зерттеумен салыстыра карағанда, өлкедегі Азамат соғысынын тарихнамасы арнайы зерттелген жоқ. С.Н. Покровскийдің, А.С. Елагиннің монографияларының кіріспе тарауларында, Ә.С. Тәкеновтің, В.К. Григорьевтің жекелеген жұмыстарында 1918—20 жылдардағы азамат соғысы жөніндегі әдебиеттерге тарихнамалық шолулар беріледі.
Қазақстандағы партизандық қозғалыстар туралы монографияның авторы П.М. Пахмурный өзінің кітабының бірінші тарауын «Қазақстандағы партизандық қозғалыс тарихнамасының кейбір мәселелері» деп атап, мұнда ол бұл мәселенің тарихы бойынша 1965 жылға дейін жарияланған жұмыстарды талдау мен оларға баға беруге байланысты сәтті талпыныстар жасады. Өкінішке орай, 60-жылдардың екінші жартысынан бастап республикада мұндай жұмыстар іс жүзінде жүргізілген жоқ, мұны өлкедегі партизандық қозғалыстар тарихы туралы байыпты зерттеулердің болмағандығымен, ал барлары өзінің саны мен мазмұны жағынан тарихнамалық жалпы қорытындылар жасауға жарамағандығымен түсіндіруге болады.
1917 жылғы революция мен одан кейінгі Азамат соғысының тарихын зерттеудегі бетбұрыс, кеңес кезеңі тарихының басқа проблемаларындағыдай, КСРО-дағы демократиялық үрдістердің әсерімен зерттеушілер оқиғаларға кешенді және объективті талдау жүргізудің мүмкіндігін алған 80-90-жылдар соңында жасалды. Бұл кезең отандық тарихтың қандай да бір кұбылыстарын түсіндіруде партиялық-таптық ұстанымдардан бас тартуға негізделген жаңа тұғырнамалық сипаттағы зерттеулердің өмірге келуімен ерекшеленеді. Мәселен, проблемаларды тарихнамалық және дереккөздік негізде зерттеуге М.К. Қозыбаев пен І.М. Қозыбаевтар айтарлықтай үлес қосты. Өз жұмыстарында М.К. Қозыбаев, басқа да мәселелермен қатар, зерттеушілер назарын «біздің саяси доктринаға көзқарасымызды үшінші дүние елдерінің отаршылдыққа қарсы күресінің құрамында» және Алаш партиясының нақты іс-әрекеттері негізінде анықтау қажеттілігіне аударды.
І.М. Қозыбаев өзінің кітаптарында Кеңес өкіметі жылдарында Қазақстанның тарих ғылымы басып өткен жолды жаңаша түсіндіруге тырысты. Бұл ретте автор тарихи оқиғалар желісін нақты тарихи жағдайлармен өзара байланыста қарастырады, тарих ғылымы мен саясаттың өзара ықпалдастық сипатын ашады, қоғамдық ғылымдардың тежелу тетігінің туындау себептерін және оның көрініс табу түрлерін талдай отырып, ғылымдағы өзгерістердің даму динамикасын көрсетіп берді. Осы көзқарас тұрғысынан, І.М. Қозыбаев өлкедегі Қазан төңкерісі мен Азамат соғысының тарихы жөніндегі жекелеген еңбектерге талдау жасап өткен. Жоғарыда аталған ғылыми еңбектерді және мақалалардың, кітапшалардың, монографиялардың, тақырыптық жинақтардың (бірінші кезекте Кеңес өкіметі үшін күрес пен Азамат соғысына катысушылардың естеліктерінен тұратын) жеткілікті мөлшерін оқып, зерттеу негізінде «Қазақстандағы Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы» тақырыбын тарихнамалық тұрғыдан игеруді, біздің ойымызша, төрт кезеңге: бірінші — 20-30-жылдар, екінші - 40-50-жылдар, үшінші - 60-80-жылдарға белуге болады.
Жоғарыда айтылғандай, 80-жылдардың соңынан, Кеңес кезеңіндегі Қазақстан тарихының маңызды мәселелерінің тұтас бірқатарын жаңа көзқарастар тұрғысынан қайта қараумен байланысты, Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихнамасының сапалық жаңа кезеңі басталды. Бұл, ең алдымен, Алаш һәм Алашорда қозғалысының тарихына қатысты. Кеңестік тарихнамада Алаш тарихы 20-жылдардың соңынан бастап, іс жүзінде қазақ халқының XX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалысы тарихынан алынып тасталды. Қазан төңкерісі мен Азамат соғысынын тарихы жөнінде кеңестік кезеңде жарияланған жұмыстардың барлығы да Алашорда қызметін тек теріс жағынан ғана қарастырды. Алайда бұл жұмыстарда кұнды фактілік материалдар бар және олардың авторлары ресми идеологияның арнасынан шықпауға мәжбүр болғанын естен шығармаған жөн.
Кеңестік кезеңде, тарихнамадан, бірінші кезекте Алаш қозғалысына қатысушылардың өздерінің, ең алдымен оның көсемдерінің енбектері сырт қалды. Әйтсе де қоғамдық-саяси дамуға жасалған талдаулар мен Қазақстандағы ұлттық және мұсылмандық қозгалыстар перспективасы ғасыр басында Ә. Бекейхановтың, А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың, М. Шоқайдың және басқалардың енбектерінде көрініс тапты.
Айта кету керек, 20-жылдардағы жарияланымдарда XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихын зерттеу бойынша объективті тенденциялар байқалды. А. Байтұрсыновтың, А. Кенжиннің, Г. Сафаровтың, Т. Рысқұловтың және басқа да бірқатар авторлардың жұмыстарында, ұлт-азаттық қозғалысты нақты-тарихи көзқарасқа негіздей зерттеушілік, 1917 жылға дейінгі қазақ зиялыларының объективті рөлін жеке ерекшеліктерді ескере отырып түсіндіру басты орын алды. Басқарушы биліктің саяси диктатының күшеюіне байланысты 20 -жылдардың екінші жартысы мен 30-жылдардың басында тарихи зерттеулер үшін беті ұрысты кезең туды. «Алашорданың буржуазиялық-ұлтшылдық идеологиясымен» күрес — Алаш тарихын зерттеудегі большевиктік партияның айқындаушы ұстанымына айналды. Осы кезде, 30-жылдардың басына дейін, Алаш қозғалысының Ақпан төңкерісіне дейінгі «объективті-революциялық рөлі» және «оның кейінгі контрреволюциялық қайта жанғыруы». туралы тезис басты қағида болып қабылданды. А.К. Бочаговтың, Е. Федоровтың, П. Галузоның және басқалардың жұмыстарындағы, сондай-ақ «Алаш-Орда» құжаттар жинағындағы. Алаш һәм Алашорда тарихы дәл осы үрдісте талданды. 1933 жылы Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтында «Алашорданың контрреволюциялық мәнін ашып көрсету және оның қазақ халқының тарихындағы жиренішті, жексұрын рөлін түпкілікті жою» деген айдармен арандатушы пікірталас өткізілді. «Алаштың революцияға дейінгі кезеңдегі объективті-революциялық рөлі» туралы қағиданы толығымен теріске шығару проблеманы зерттеу әдіснамасындағы айқындаушы көзқарас етіп алынды. 1935 жылы С. Брайнин мен Шафироның «Алашорда тарихы туралы очерктер» деген жұмысының жариялануы өлкедегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихын көрсетуде таптық әдіснаманың түбегейлі орныққанына куәлік етті.
40 - және 80-жылдардың ортасы мен соны аралығындағы кезең бұрынғы бағалаулар мен қорытындылардың ізін қуушылықтың айқын көрінісімен сипатталды. Ұлт-азаттық күрес тарихына қатысты деректемелер ауқымының кеңейгеніне қарамастан, аталған проблеманы қарастырудың жалпы жағдайы ғылыми ойлаудың тоқырағанын көрсетті. Алаш қозғалысы тарихын зерттеудегі түбірлі өзгерістердің көрініс табуы 80-жылдар соңы мен 90-жылдардың бас кезіне саяды. Бұл ретте төмендегі жағдайларға көңіл аудару қажет: аталмыш кезеңде хронологиялық жағынан осы дәуірге жататын сапалық екі уақыт межесін бөліп көрсетуге болады. Біріншісі (1991 жылға дейінгі) — дәстүрлі маркстік-лениндік әдіснамаға тән тұғырнамалық және теориялық қағидалармен сипатталады. Объективті жаңа көзқарастар кеңістігіне шығуға деген ықылас пен талпыныстың өрлеуіне қарамастан, Алаш тарихын бағалауда, тұтастай алғанда, тарихнаманың әдіснамалық сапасында оң өзгеріс байқалған жоқ.
1991 жылдан Алаш пен Алашорда тарихын зерттеудің жаңа кезеңі басталды. Бұл ретте қазірге дейін үстем болып келе жатқан әдіснамалық императивтердің (кесімді талаптардың) ғылыми негізінің жоқтығын сезіну мен жаңа теориялық аппараттарды және неғұрлым жетілген тұғырнамалық құралдарды меңгеру қажеттілігі өзінен-өзі түсінікті. Зерттеушілік ойдың жандануы мен деректемелік негіздердің кеңеюі жарияланған жұмыстардың сапасына оң ықпал етті. Проблемалық мақалалар, ғылыми конференциялар мен семинарлардағы, «Дөңгелек үстелдегі» пікірталасты материалдармен бірге, жалпы тұрғыдан зерттеуші, монографиялық сипаттағы еңбектер, энциклопедиялық сөздіктер, оқулықтар, оқу құралдары, құжаттық-деректі басылымдар, қозғалыс көсемдерінің шығармалар жинақтары. жарық көре бастады. Олардың едәуір бөлігі қазақ тілінде шықты. К. Нүрпейісовтің, М. Құл-Мұхаммедтің, М. Көйгелдиевтің, Т. Омарбековтің, В. Григорьевтің, Т. Кәкішевтің, С. Аққұлықлының, А. Сармұрзинның және басқалардың ғылыми жұмыстарында Алаш тарихының әр алуан аспектілері көрініс тапты. Көптеген жарияланымдардың жекелеген тұлғаларға арналуы Ә. Бокейхановтың, А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың, Ж. Ақбаевтың, А. Ермековтің, М. Тынышбаевтың, М. Шоқайдың және басқа да көптеген қайраткерлердің өмірі мен қызметінің белгісіз беттерін ашып көрсетуге, Алаш қозғалысының әлеуметтік табиғатын танып білуге, оның саяси бағдары мен мүмкіндіктерін зерделеуге жағдай туғызды.
Ү. Сұбханбердинаның «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» газеттері туралы библиографиялық түсіндірме көрсеткішінің (1993), Ө. Әбдімановтың «Қазақ газеті»кітабының (Алматы, 1993) жарық көруі аталған проблеманың деректемелік негізінін кеңеюіне қосылған елеулі үлес болды.
Монографиялық зерттеулердің пайда болуы аталған проблеманың тарихнамасында сапалық жана кезеңнің туғанын айғақтайды. Д.А. Аманжолованың «Қазахский автономизм и Ресей: История движения Алаш» (М., 1994), К.Н. Нүрпейісовтің «Алаш һәм Алашорда» (А., 1995), М. Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» (А., 1995), «Движение Алаш» құжаттар мен материалдар жинағы (А., 2004, 2005) және басқалар ұлт-азаттық қозғалысының тарихына, қоғам дамуының бетбұрысты кезеңдеріндегі қазақ зиялыларының рөлі мен орнын анықтауға қатысты жаңа көзқарастың қалыптасқанын аңғартты.
Ұлттық-мемлекеттік құрылыс тарихы және Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы құрылуының зерттелуі
Бұл ретте аталған зерттеулердің құндылығы қарастырылып отырған үрдістің құжаттық негізделген тұғырнамасында екенін айтып өту керек. Деректемелердің кең көлемді ауқымына сүйеніп, Қазақстан тарихының көне дәуірдегі және ортағасырлық құжаттары мен материалдарын пайдаланып, қоғамтанушы-ғалымдар Қазақстан аумағы мен шекарасы қалыптасу тарихының бүкіл динамикасын көрсете алды. Сол кездегі көптеген енбектерге тән белгілі бір сарында жазылғандығына қарамастан, буизерттеулердің осы заманның ең күрделі проблемаларының бірі бойынша іргелі еңбектер ретіндегі ғылыми және практикалық құндылығын атап өту маңызды. «Кеңестік Қазақстанның мемлекет және құқық тарихы», I том (1917-1925; С.З. Зимановтың, М.О. Биндердің редакциясымен. А., 1976); «Қазақ КСР-інің құрылуы». Құжаттар мен материалдар жинағы (С.Н. Покровскийдің редакциясымен. А., 1957); А.Н. Нүсіпбековтің «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында қазақ жерлерін біріктіру», (А., 1953); В.К. Савоськоның «Қазақ автономиялық КСР-інің Одақтас республика болып қайта құрылуы» (А., 1951) монографиялары; «Қазақ АКСР-інің құрылуы» (А., 1957); «КОКП және Кеңес үкіметі Қазақстан туралы. 1917—1977 жылдар. Құжаттар мен материалдар жинағы (А., 1978); «Автономиялық Қырғыз Социалист Кеңестік Республикасы туралы Декрет»//В.И. Ленин Қазақстан туралы. Құраст. С.Б. Бейсембиев және басқа (А., 1982); «КСРО бауырлас халықтарының шаңырағы. Құжаттар мен материалдар (1920-1937)». (Кұраст. Х.Г. Айдарова және баска А., 1972) секілді енбектерді дәл осы тұрғыдан қарастыру қажет.