cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақ ауыз әдебиеті мен араб әдебиеті байланысы
Діни дастандар біздің рухани мұрамыз.
Қазіргі уақытта халқымыздың ғасырлар бойы сақтап келген мұрасын нағыз ғылыми түрде жан-жақты зерттеуге және оның барлық күрделілігі мен қайшылықтарын ашып алу – актуальді мәселе болып тұр. Фольклорлық мұра екі түрде сақталады. Бірі – шығармаларды ауызша сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыратын халық жады. Екіншісі – қолжазба мен кітап және осы күнгі жазып алып, содан соң қайта тарататын әр-түрлі техникалық құралдар. Фольклорлық жазбалардың маңызы ең алдымен ұмытылған, яки ұмыт бола бастаған халықтың ауызекі шығармаларын мәңгілік сақтауында. Тек осы жазбаларды жинау мен бастырудың арқасында ғана қай халықтың Фольклоры болса да бүкіл халықтық мәдениеттің бір бөлігіне айналады, ал ең жақсы үлгілері дүниежүзі мәдениетінің қазынасына енеді. Ерекше айта кететін жәйт, ұмытылған немесе ұмытыла бастаған мұралардың бірі ол діни кітаптарда, Қасиетті Құран кітаптарындағы діни қиссалар. Қазақ жеріне жетіп келген көптеген қазақ дастандары негізін сол Қасиетті Құраннан алады. Мәселен: «Хазіреті Османнның р.а. Пайғамбарды қонаққа шақырғаны», «Пайғамбардың Исра Миғражға қонақ болғаны», «Зәйд пен Зәйнәб қиссасы», «Бәдір қиссасы», «Ухуд қиссасы» және т.б. Бұл қисслар ескі жазуда яғни араба әрпімен жазылған, оқылуы қазақша күйінде Қазақ Ұлттық Ғылым Академиясының кітапханасында күні бүгінге дейін сақтаулы.
Құран Кәрім Алла тағаладан ең соңғы Мұхаммед с.а.с. пайғамбарға араб тілінде түсірілген. Осы себептен аталмыш қиссалар алдымен араб тілінде жазылған, кейіннен парсы тілдерінде жырланған, көп уақыт өтседе ол қиссалар қазақ жеріне келіп, түркі тілдес халықтардың тілдерінде жырланды. Осы ретте қазақ араб ауыз әдебиетіндегі байланыс пен қарым-қатынасты айтуға болады. Қазақ араб ауыз әдебиетінің байланысы 9 – 10 ғасырлардан басталады. Араб әдебиетінің қазақ жеріне клуі Ислам дінімен тікелей байланысты. Орта Азияға, Қазақстанға 10 ғасырда келген Ислам діні өзімен бірге Ислам өркениетін, мәдениетін сонымен бірге араб әдебиетін жетелей келді.
Алла тағаланың Ислам дінін уағыздау үшін жіберген кітабы Құран Кәрім бүкіл адамзат баласына жіберілген арнау. Осы бүкіләлемдік, адамзаттық бірігу Ислам мәдениетін бір түйін етті. Бұл түйін әр бір халық және үмбеттің өнерін реттеді. Қазақ жеріне Ислам діні келген кезеңде біздің жеріміздің тұрғындары түркілер еді. Ол кездегі әдебиет түркі халықтарына ортақ болды. Бір ғана мысал, Алпамыс бтыр жырын қазақ, өзбек, түркімен т.б. тілдердегі нұсқасын кездестіруге болады. Ислам дінінің келуімен қазақ жерінеде мұсылманшылықтан нәр алған ғұламалар, ақын – жазушылар, жыраулар шықты. Бұл жыраулар, қисса жазушы ақындар дастан-қиссаларды Құран Кәрімге, діни әңгімелерге негіздей отырып жазған. Мәселен; «Жүсіп – Зулайха», «Ухуд қиссасы», «Хайбар қиссасы», «Хазірет Осман р.а. қиссасы», «Хазіреті Али р.а. қиссасы», «Бәдір қиссасы», «Қиссаи Айша р.а. туһматы» сынды қиссалар Құран Кәрімге негізделе отырып жазылған. Бұл шығармалардың негізгі нұсқалары араб тілінде болған. Бүгінгі күнде қолжазба күйінен, араб тілінде кітап болып жарияланған. Бейрут, Дамаск баспаханаларынан жарық көрген. Жыр-дастандар көбінесе діни туындылар және сүйіспеншілік, махаббат жырлары жайында болды.
Қазақтың халық әдебиетінде сюжеті шығыстан келген сүйіспеншілік хикаялары аз емес. Солардың ішінде қазақ тыңдаушыларының арасына көбірек жайылғандары: «Ләйлі-Мәжнүн, Таһир-Зуһра, Бозжігіт, Жүсіп-Зылиха». Бұлар шығыстың кейбір классик ақындары жырлап өткен және халық романы болып кетен көпке ортақ тақырыбы бар жырлар.
Дегенмен аталмыш туындылар біздің дәуірімізге, біздің күнімізге жеткенше біршама өзгерістерге түскен. Жыршы немесе шығарманы жазушы болсын шығыс елдерінде жырланған шығармаларды қазақ еліне, жеріне, тіліне сәйкестендіре отырып қайта жырлаған. Шығыста бір ақынның жырлаған тақырыбын және бір ақынның жырлауы, қайта әңгімелеуі ол ертеден қалыптасып келе жатқан дәстүр. Бұл жайында М.О.Әуезов былай дейді: «Олар біреуінің тақырыбын біреуі алуды заңды жол еткен. Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды негізінде пайдаланса да көп жерде өз еркімен өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шығаратын болады....» Айта кететін жайт Кеңес дәуірінде діни тұрғыда, шариғатты уағыздайтын шығармалар тұншығып жатты. 1917 жылға дейін жазылған көптеген шығармалар оның ішінде Құран Кәрімге неігзделіп жазылған туындылардың жарыққа шығуы үлкен проблема болды. Бірақ Құдайға шүкіршілік мұндай туындылар біздің күнімізге дейін сақталып келді. Халқымыз егемендікке қол жеткізуінің арқасында діни тұрғыда жазылған туындылар қара түнектен жарыққа шығып, ұзаққа созылған ұйқысынан оянғандай, дүниеге жаңадан клгендей болды. Демек қазақ араб ауыз әдебиетінің байланысы, қарым-қатынасы ежелден басталады. Мәселен, мың біртүн шығармасын біз араб одан парсы тілдерінде жырланып кейін біздің жерлерімізге деткен дейміз. Дегенмен кейбір арабтың ауылды жерлеріндегі қариялары мың біртүн хикаясын Орта Азия немесе парсы жерлерінен келген болуы керек деген пікірлер айтады. Біздің тілімізде араб сөздері қолданғаны секілді араб сөздерінде де түркі сөздерін кездестіруге болады. Мәселен Ирак, Мысыр (Египет) арабтары «көпір» деген сөзді қолданады. Араб тілінде көпір «жиср» деп айтылады. Дегенмен олар жиср емес «копри» деп айтады. Сириялық арабтар «дуғри» деген сөзді қолданады. Бұл тура деген мағына береді. Сондай-ақ кейбір жер-су аттары түркі тілінде. Мәселен Палестина жерінде «Қайтбай» деген өзен бар. Қысқаша айтқанда, қазақ халық әдебиетімен діни туындыларды салыстыра зерттеуді қажет етеді. Қазақ ауыз әдебиетінде ертеден ауызша айтылып, жырланып келе жатқан діни қиссалар: «Мұхаммед пайғамбар», «Әзіреті Әлінің Пұсайылды дінге салғаны», «Әмір Әмзе», «Әзіреті Әлі мен Дариға қыздың күресі», «Адһам мен Малика», «Құбыл», «Жаһаншаұлы Жаһангер жетім», «Раббана» т.б. ерлік және ғашықтық, дін үшін күрес, уағыз ретінде жырланатын жыр үлгілері.
II-тарау
thumb|left|250px|[[Ләйлі Мәжнүн миниатюрасы Низами]]
Қазақ – араб ауыз әдебиетіндегі ғазал жанры
Халықтың рухани қазынасы ретінде ауыз әдебиеті талай-тарихи қызметтерді атқарды. Тек өткен дәуірлердің куәсі болмай, сол кезеңдердегі оқиғаларды бізге жеткізіп, жалғастырған-тарихи ролі де болды. Адамдардың тұрмыс-тіршілігін бейнелеп, таптық күресті мінеп, қарапайым халықтың жоғын жоқтап, жабырқаған көңілін жұбатты, қайғысынан айықтырып, қуанышына қуаныш қосты.Ауыз әдебиеті сонау көне дәуірдегі мифологиялық дүниетанымнан философиялық көзқарасқа шейінгі түсініктер жүйесін туғызып, жыршы-жылаулар, сал-серілер мектебін қалыптастырды, небір керемет жезтаңдай айтыскерлерді, шешендерді даярлап шығарды. Әлеуметтік рухани күштер жиынтығы ретінде бұл мектептен еңбектеген баладан бастап, еңкейген қартқа дейін ләззат алды, сусындады. Ескіні білмей, жаңаны біліп болуға болмайды деген ақиқат қағидаға сүйеніп, фольклористика қазіргі кезде өткен мұраларымызды қайтадан қалыптастыруда, оларға жаңаша ой жіберуде, сол жаңа көзқарас нәтижесінде асыл мұралар құрамынан жаңалықтар ашылуда, олар жаңа тұрғыдан жаңаша бағалануда.
thumb|left|250px|[[Қыз Жібек пен Төлеген]] Вариантардың табиғи жағынан көбеюінің бір негізгі жолы жыршы-жыраулардың талантына да байланысты. Жырлар, басқа да текстер талантты айтқыштардың репертуарына іліккенде, көркемдік жаңа түрге еніп отырады, солардың әсерімен контекс сараланып, сұрыптала береді. Ендігі мәселе осы варианттарды жасаушылар кімдер? Фольклор авторсыз шығарма десек те, алғашқы сұлбасын кәміл бір ақын не бір шешен жасайды. Бертін келе, олардың есімдері ұмытылып, халықтың меншігіне айналады. Әрине, халық деген,-ұғымға жыршы-жырау сияқты орындаушылар да жатады. Әр дәуірдегі жыршылар тобын коллектив дейміз. «Фольклор-коллективтік туынды»,-дегенде М. Горький осыны меңзеген. Ауыз әдебиеті көркем сөз өнерінің басы десек, ондағы басты мәселе-адам. Адам тағдыры үлкен мәселе, оның әлеуметтік ролімен қатар, ішкі жан сырын суреттеу сол адамды жан-жақты ашу болып табылады. Олай дейтін болсақ, қазақ фольклоры арқылы алғашқы дәуірден бастап, қазірге дейінгі адамның психологиясын айқындау-сол фольклордың ұлттық ерекшеліктерін ашумен теңбе-тең дейміз. Араб әдебиеті алты дәуірге бөлініп қарастырылса, жаһилиет дәуірі, ислам дәуірі, уммауи дәуірі, аббаси дәуірі, жаңа заман дәуірі, қазіргі заман дәуірі. Ғазал жанры осы дәуірлерде әртүрлі даму мен тоқырау кезеңдерінен өтті. Араб әдебиетіндегі негізгі жанрлар санатына кіретін ғазал жанры жаһилиет дәуіріндегі классикалық туындылар муаллақаттарда да кездестіруге болады. Араб шайырларының қара өлең жазуда ортақ жүйесі болды. Оған халықтың тұрмыс-салты мен әйелге деген құрметі де әсер етті. Өлеңнің негізгі тақырыбы мейлі өсиет болсын, мейлі даналық болсын, мейлі батырлық, мақтау не даттау болсын әуелі ақын негізгі өлең тақырыбын айтпас бұрын өлеңге кіріспе жасайды. Ол кіріспе екі түрге бөлінді; қыстау немесе жайлауды жырлап, онда өткен шуақты күндерді баяндау немесе екінгі түрі өзінің ғашығы туралы бірер шумақ болу керек. Бұндай кіріспені «Муқаддима талалия» жайлау кіріспесі және «Муқаддима ғазалия» ғазал кіріспесі деп атады. Өлеңнің екінші бөлігінде ақын өзінің көлігі түйені не атты сипаттайды. Содан кейін барып негізгі тақырыбын жазады. Араб ақындары ғазалды жанр ретінде ғана емес оны жалпы өлеңнің негізгі компаненті ретінде де қолданған. Ғазал жанры ислам діні келгеннен кейін өз орнын және бояуын жоғалтқан жоқ. Арабтардың атақты шайыр-ақыны Каъб бин Зухайр исламды қабылдау үшін пайғамбарымыздың алдына келіп өзі пайғамбарымызды мақтап жазған өлеңін ғазал кіріспесімен бастайды. Ақын өзінің ғашығын, екеуі қоштасар кездегі ғашығының бейнесін суреттей келіп, негізгі тақырыбы мақтауға көшеді. Шайыр өлеңнің мына жолын оқығанда:
Пайғамбар нұр жарқыраған,
Тәңірінің алмас қылышы жылтыраған
пайғамбарымыз иығындағы шапанын ақынға жапты.
Ал уммауи дәуірінде ғазал жанры дами түсті. Оған себеп болған факторлар араб жазирасына әсіресе Хижаз өлкесіне рум және парсы елдерінен әкелінген мол олжа мен құлдар. Басты фактор аталмыш елдердің мәдениетіне деген қызығушылық болды. Ғазал жанрының кең тараған шағы да осы дәуір саналады. Бұл дәуірде ғазал жанры екі түрге бөлінді, біріншісі «ғазал ғузри». Ғазалдың бұл түрі мөлдір махаббатты жырлады. Ғазал ғузри арабтардың ғузра руынан шығып тарағандықтан осы рудың атымен танылған. Ғазал ғузри жанрының көрнекті өкілдері: Қаис бин Зарих. Қаис бин Мулаууах, Жамил бин Муъмир, Ләйла Ал-Ахялия. Ғазалдың бұл түрінің өкілдері өлеңдерін тек өзінің ғашығына арнап жазған. Екіншісі – «ғазал мажин», осы түрі Хижаз өлкесінде көптеп тарады. Ғазал мажин өкілдері жалпы әйелдерге арнап жазған. Бұл жанрда жазған ақындар: Умар бин Аби Рабиъа, Ал-Ахуас, Ал-уалид бин Язид. Ғазал дегеніміз не? Ғазал парсы поэзиясының дәстүрлі формасы ретінде Хафизден бір ғасыр алдын жерлесі Саади шығармаларында қалыптасты. Ғазал өзі үлкен емес, бір қатары екіге бөлінген баиттен тұратын өлеңнің түрі. Ғазал бес баиттен он екі баитке дейін болады. Ғазал өзінің мазмұны жағынан европаның сонетасына не жапонның танкасына ұқсас. Ғазал жанрының төркіні араб әдебиеті. Иран ақын-шаирлары да өзге жанрлармен қосы ғазалды да араб поэзиясынан алған. Араб ғазалының ерекшелігі оның мазмұны. Ғазал арабшада мағынасы «Өлеңде әйелді жырлау». Ғазал деп кішігірім үзіндіден басқа қасидалардың бастамасы да аталған,махаббат мазмұнына құрылған. Иран топырағына отырғызылған ғазал бірте-бірте түрі өзгерді. Бірақ махаббат тақырыбын сақтап отырды. Ғасырлар бойы ғазал өз репертуарын кеңейте түсті. Ғазалдің құрамына табиғатты суреттеу, философиялық мағынадағы өлеңдер, тағы басқалар бір өлеңнің шеңберінде үйлесуі мүмкін.
Ғақылия және насихат мазмұнды ғазал мұсылман ақындары мен сопыларға қарыздар. Олар махаббат лирикасы образында өздерінің Жаратқанға деген махаббаттарының идеяларын және адамзаттың ұлы ақиқатқа ұмтылуын бейнеледі. Әрине ғазал өзіне тән образы және әуендік қасиеті блды. Ғазалдің музыкамен сүйемелденуі және патшалар сарайының ойын-сауықтарына қосылуы бекер емес. Осылайша он төртінші ғасырда, Хафиз өмір сүрген, ғазал өзінің дәстүрлі лирикалық мативтегі репертуарын тапты, ал оның тілі иілгіш және көп мағыналы болды. Ақын бір өлеңде Жаратқанға, сүйген жарына және патшаға тілқатар еді. Ол өз өлеңінде туған жерінен жырақта жүргенін айта отырып, конондық жағдай арқылы ғашығымен айырылысуын барлығын бір рәмізге біріктіріп мистикалық ояну мен ақындық шабытты көрсетеді.
rihgt|thumb| alt=A.|350 px|[[Мың бір түн араб тіліндегі кітаптан үзінді]] Лирика – (грекше lura – ежелгі гректер үніне қосылып ән салған музыка аспабы) - әдебиеттің Аристотель заманынан бері келе жатқан дәстүрлі үш тігінің бірі, шындықты адамның ішкі көңіл күйіне бөлеп, ойы мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық шығармалардың түрі. Көбіне, өлеңмен жазылады. Лирикалық шығармаға ақынның ішкі дүниесінің сыртқы себептермен, жалпы ақиқат шындықтың әсерімен аса қатты толқынуы, автордың өз басының алуан-алуан нәзік түйсіктері, күйініш-сүйініші тән болып келеді. Ақын басынан кешкен сезім, ақын басында болған түрлі-түрлі толғаныс – субъективті нәрсе, бірақ, сонымен қабат кәдімгі объективті дүниенің әсері. Ақынның көңіл күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жайына байланысты, өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас. Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да, - лирикада сол өз кезінің шындығы мен сыры жатады. Оқушы әрбір лирикалық шығармадан оны жазған автор өмір сүрген кездің. Жай-жапсарын аңғарып отырады. Сөз өнерінің өзге тектері (эпос пен драма) тәрізді лириканың да суреттейтін құбылыстары көп. Қандай суреткер болмасын, көркем шығарма жазудағы мақсат – адамды көрсетіп қана тыну емес, адам арқылы қоғамды мүмкіндігінше, өмірдегі өзекті шындықты көрсету. Осы тұрғыдан алып қарасақ, лириканың өзге тектерге, айталық эпосқа принциптік қайшылығы жоқ, олардан тек тәсіл жағынан айырмасы бар.
Жоғарыда айттық, эпостық шығармалардың өмірдегі қат-қабат, шытырман оқиғаларды суреттеуде мүмкіндігі лирикадан әлдеқайда мол, құлашы кең. Эпикалық шығармалардың көбісі сюжетке құрылады. Адам образын жан-жақты бейнелеп, шындық сырын неғұрлым толық ашуға бейім. Ал лирикалық шығарма олай емес. Көлем жөнінен, эпосқа қарағанда, әлдеқайда ықшам. Сюжетке де көп бара бермейді. Оқиғадан гөрі отты сезім басымдау, күллі сюжет сол сезім маңына, бас-аяғы тұжырымды бірер философиялық ой маңына жинақталады. Эпос пен лириканың осы ерекшелігі В. Белинский сөзімен айтқанда: «Эпоста субъект (ақын) оқиғаға сіңіседі де, көрінбей кетеді; ал лирикада ол құбылысты өзі игеріп, өз ойына қабылдап қана қоймай, сол құбылыс пен қақтығысуда туған түйсік түрінде жан сырына айналдырады. Лирика тілсіз түйсіктерге сөз береді, оларды тар кеуденің қыспағынан көркемдік өмірдің таза самалына алып шығады да, ерекше өмір сүргізеді. Сөйтіп, лирикалық шығарманың мазмұны объективтік оқиғаның дамуы емес, субъектінің өзі және сол субъект арқылы өтетін дүниелер».
Лириканың бас қаһарманы – ақынның өзі. Мұның эстетикалық қасиеті де, тәрбиелік күші де айрықша үлкен. Себебі бұл арада өлеңді жазған адам оқыған адамға айналып, ақын мен оқырманның көңіл күйлері бір – біріне ұштасып, бірігіп, біте қайнасып кетеді. Ақын оқшау образ жасап, оқырманға «содан үйрен, не жирен» дегендей тенденциямен ғана тынбайды, оған тура өз басындағы сезім мен сырды тұп-тұтас көшіре салады. Сонда ақын көкірегіндегі сезім – оқырман сезімі, ақын көңіліндегі сыр оқырман сыры болады да шыға келеді. Бар адамды бір адамның (ақынның) «қуанышымен қуантып, қайғысымен қайғыртар, шаттығына бөлеп, үмітімен тыныстатар, құлағымен есіттіріп, тілімен сөйлетер...» (Белинский) лирика дегеніңіз осы ғой!.. Тек ақын талантты болсын да ... ірі болсын, қолынан келсе, ұлы болсын!.. Белинский «Ұлы ақын өзі туралы, жеке мені туралы айтса, - жалпы жұрт туралы, бүкіл адам баласы туралы айтқаны: өйткені оның тұлғасында жалпы адам баласына тән күллі қасиеттің бәрі бар». Лириканың күші - әсерлілігінде; әсерлілігі әр снәрсені әшейін ауызекі әңгіме қылғандай сылдырлап айтып беруде емес, айтайын дегенін сырлы суретке айналдыруда, демек, лириканың күші – баяндауда емес, суреттеуде жатады. Ал лириканың суреттеу шындығы ұлан-ғайыр, шындықты қамту құлашы кең; шын мәніндегі шебер лирикті не жалаң қайғының, не бірыңғай қуаныштың ақыны, не мұңшыл, не күлкішіл ақын деуге болмайды. Талатты лириктің өлеңдерінде соның бәрі түгел, тұтас жатады; оның сырлы жырларындағы сәл ғана, ең бір жай сезінудің өзі, Белинскийше айтсақ, оқыған жанның сана – сезімін түгел баурап, көңіл күйін түгел тербетіп, барлық пернені бірден басып, барлық шекті бірден сөйлеткендей сайрап кетеді. Сондықтан шын мәнінде шынайы лирика сырдаңдық атаулыдан әрқашан аулақ тұрады. Ақындығының алғашқы дәуірінде жазған Абайдың махаббат тақырыбындағы өлеңдері тіл, ой, сурет, жалпы сүюді сезіну, ұғыну жағынан байырғы ауыз әдебиетінің үлгісінде келетін. Бір ғана мысал:
Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы,
Аласы аз қара көзі нұр жайнайды.
Жіңішке қара қасы сызып қойған,
Бір жаңа ұқсатамын туған айға...
Бұл арада, әрине, қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы бір сұлу қыздың бет-пішіні пайда болады. Бар сән-салтанатымен, ажар-көркімен, міне, көз алдымызда қиылып тұр. Бірақ бары сол ғана. Сұлу бір жарқ етіп көрінеді де, көлеңкедей қатып тұрып қалды, тірі кісіден гөрі түрлі-түсті бояумен келістіріп салған жансыз сурет сияқты үнсіз, тілсіз... Әр халықтың лирикалық әндері оның атам заманғы ауыз әдебиетінен басталады. Мәселен, қазақ лирикасының басы баяғы салт өлеңдерінде – той бастар мен жар-жарда, сыңсу мен бет ашарда немесе мұң-шер өлеңдерінде- қоштасу мен көңіл айтуда, естірту мен жоқтауда жатыр. Солардан өрбіген лирикалық сарын толассыз жамырап әр түрлі ән өлеңдеріне, толып жатқан толғау жырларға тоғысқан да, одан лиро-эпосқа келіп сіңген. Лирика – сырлы, сазды өлең. Онда белгілі бір қоғамның әлеуметтік сыр-сипаты жатады. Сол дәуірде өмір сүген адамсдардың ішкі көңіл күйі, сыр мұңы баян етіледі. Лирика – антикалық поэзиядан, тіптен одан да бұрын келе жатқан көне жанр. Ол өзінің тұстасы эпос, драмамен қабат дамып келеді. Оның поэтикалық ішкі жанрлық түрлері көп. Көңіл-күй сазы, махаббат, сүйіспеншілік сазы, табиғат сазы, азаматтық және саяси әуен саздар – бәрі лирика ұғымынан таралады. Ертеде лириканы «элегия», «эпиграмма», «эклога», «эпитафия» дегендері де болған. Кейін «халық лирикасы», «саяси лирика», «философиялық лирика», «махаббат лирикасы», «табиғат лирикасы» болып қалыптасты. Лирикада бас кейіпкер көбінесе «мен» болып келеді. Ақын өзі өмір сүріп отырған дәуірінің әлеуметтік жайын, саяси идеологиялық мақсат-мұратын өз атынан сырлы әуен-сазымен жеткізеді, яғни өз көзқарасын, ішкі көңіл күйін, сырын білдіреді. Сөйтіп, ол заманына, өз дәуірінің идеологиясына үн қосады. Соның жырын жырлайды.
Қасиетті Құрандағы фольклоризм мәселелері
Қазақ халық ауыз әдебиетінің шығыс халықтары ауыз әдебиетімен өте ерте есте жоқ дәуірден байланысы басталады. Мәселен, Әбілқасым Фирдаусидің «Шахнаме», арабтың «мың бір түн» ертегісі сияқты шығармалары арқылы байланысады. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың «рухани мұра, халық мұрасы» деген үндеуіне сәйкес қазақ фольклортану ғылымымен шығыс халықтары ауыз әдебиетінің байланысын зерттеу бүгінгі күннің проблемалы мәселелері екендігі көзге түседі. Сонымен бірге Құран және Құран Кәрім сияқты дін Исламды уағыздайтын кітаптардағы фольклоризм мәселелеріде әлі күнге дейін терең зертелмей жатыр. Демек зерттелмеген тақырыптың бірі ол Қасиетті Құран Кәрім, діни кітаптардағы фольклоризм мәселелерінің қалыптасуы, дамуы.
Бәдір қиссасы
«(Бәдір соғысындағы) Екі топтың қарсыласуында сендерге бір ғибрат бар. Бір топ Алла жолында соғысады. Екінші жақ қарсы еді. Олар мұсылмандарды, көздерімен, өздеріндей екі есе көруде еді. (Негізінде мұсылмандар, үш жүз он үш, кәпірлер мыңдай еді.) Алла кімді қаласа, өз жәрдемімен қолдайды. Расында бұнда қырағылар үшін әрине ғибрат бар». Бәдір (Бадр шайқасы) Мединеге сегіз мил қашықтықтағы ауыл еді. Сирияға кететін керуен жолының үсітнде. Мұсылмандар мен мүшріктер арасындағы тұңғыш (яғни, Бәдір шайқасы) соғыс осы жерде болды. Бәдір шайқасының қысқаша мазмұны. Меккеден Шам еліне керуен шығады. Керуенді Әбу Суфьян деген кісі басқарады. Керуеннің қайтар уақытын, жолын білген Пайғамбарымыз с.а.с. алдынан шықпақ болады. Мұсылмандардың ойларында соғысу деген болмайды. Бұл хабар Әбу Суфьянға жетіп, ол кісі Меккеге хабар жібереді. Меккеліктер әскер жинап, Мұхаммедпен соғысамыз деп 1000-ға жуық адам болып шығады. Керуен басқа жолмен кетіп, мұсылсмандарға жолықпайды. Екі жақ Бәдір деген жерде кездеседі. Шайқаста Алла тағаланың көмекке періштелерді жіберуімен, мұсылмандар жеңіске жетеді. Бұл Исламдағы ең бірінші соғыс еді. Бұл жайында Құранда бірнеше жерде келген. Осы Бәдір шайқасы жайында Кашфуддин ибн Шаһ Мардан ибн Ибадулла әл-Манзауи әл-Сулуки жырлаған. Бұл кісінің 1897 жылы Қазаннан Бәдр қиссасы деген кітабы жарық көрген. Бұл кітаптың араб әрпімен жазылған нұсқасы Ұлттық Ғылым Академиясында сақтаулы. Біз сіздерге сол кітапшадан транскрипциямен үзінділер келтіреміз:
thumb|right|Бәдір шайқасы Язайын бул китабны хамдиманан Файғамбар Мустафаға салауат манан Файғамбар Расулуллаһ кучиб киткан. Мәккәдан Мәдинеде мақам тутқан Һижраттен икинши жил булған уақт Бәдр атлы қарияда суғиш иткан. Қурайшларның булған кируани Осының Шамдан Мекеге қайтқанны Бу кируан башлығы Абу Суфян. Кируанның киле жатқан йол устине Рамаданның он учинде қарси шиқди. Усында Расулуллаһ хадыр болған Аскари уч юзде он уч булған. Ал Бәдір шайқасы жайында Пайғамбар тарихы және дағуат атты кітапта мынадай мәліметтер берілген: Бәдір оқиғасы жұма күні һижреттің екінші жылында жұма күні, рамазанның 17 күні болды. Пайғамбар с.а.с. сахабаларымен Шам елінен келе жатқан керуеннің алдынан қарсы шығады. Керуенді Абу Суфян басқарып келеді. Бұл хабар Меккеге жеткенде Мекке мүшріктері мұсылмандармен шайқасуға Мединеге қарай шығады. Шайқасқа Пайғамбар с.а.с. сахабаларымен барлығы үш жүз он үш адам болып шықты.
Расулулла үш жүз он үш адамммен асығып шықты. Пайғамбармен Абу Бакр, Умар және үлкен сахабалар болды. Миқдад менан Зубайр сахабедан Усында икауи атқа минкан Басқаси сахабениң бу суғушта Житписдай туйеменан бирка келган. Оларда (яғни, мұсылмандарда) жылқы болмады тек екі ат болды және жетпіс түйе болды. Бір түйеге үш адам мінгесіп келді. Кашафуддин мушриктер жайында: Туғиз юз илу киси бари болип Меккеден осилайша мунлар шиқди Булардан юз киси атқа минган Басқаси барчеси туйе минкан.
Құрайштар мыңның жобасында болды. Мекке әскері (яғни, мүшріктер) 100 атты, 700 түйелі және қалғаны жаяу кісі болды. Кашафуддин Бәдір шайқасын қиссаның басында рамазанның 13 болды деген. Дегенмен қиссаның соңғы жағында мынадай қатарлар бар:
Ун жетинши куни еди рамаданның Еки аскер сафланғанда жумға куни
Пайғамбар тарихы және дағуат кітабынада 17 рамазан деген мәлімет берілген. Мүмкін қисса жазушы Кашафуддин қателескен болуы мүмкін.
Ухуд қиссасы
Ухуд шайқасы Ислам тарихында мұсылмандар мен мүшриктердің арасындағы екінші соғыс. Ухуд қиссасының қысқаша мазмұны. Ухуд деп аталу шайқас Мединеге жақын жерде Ухуд тауының жанында болған. Шайқас екі этапта болады. Бірінші мұсылмандар жеңеді. Мұсылмандар түскен олжаны бөлісеміз деп жатқанда мүшріктер арттан келіп ұрады. Таудың етегіне қойған садақшыларда олжаға қызығып кеткендіктен, жау әскері арттан келіп ұрады. Осы екінші ұрыста мұсылмандар жеңіліс табады. Кашфуддин ибн Шаһ Ухуд шайқасы жайында да жырлаған. Оның 1897 жылы Қазанда М.Чиркова мұрагерлерінің Типо-Литографиясынан жарық көрген «Қиссаи Ухуд» деген кітапшасы бар. Қазанда жарық көрген бұл кітап қазір Ұлттық Ғылым Академиясының кітапханасында сақтаулы.
Төменде сол кітапшадан үзінділер беріледі.
Һижратден учунчи йил булған уақит
Уақиғ булди бир суғиш Ухуд атли
Бадирде мушриктар мағлуб булди
Жийилуб Абу Суфян яне келди.
Мушриклар яне де бир жийилди
Уч миң бари де булар булди.
Осында миң чақли сахабелар
Құрайштар Бәдір соғысында ұшыраған ауыр соққының өшін алуды бір сәт те ойларынан шығармады. Абу Суфян Құрайштың бастығы болған еді. Шөлдегі тайпалардан екі мың әскер жинады. Бұған Меккедегілер де қосылды. Осылайша үш мың кісілік қосын болды. 700 сауытты сарбаз, 200 ат, 3000 түйе бар еді.
Жұма намазынан кейін мұсылмандар Мединеден шықты. Құрайыш әскері Ухуд тауына келіп орналасқан. Мұсылмандар сол араға қарай аттанды. Мұсылмандар мың кісі еді. Мұнайықтардың бастығы Ғабдулла Ғубайұлы 300-дей адаммен қайтып кеткендіктен 700 кісі қалды. Һижреттің 3-ші жылында шәууәл айында Құрайштықтар Бәдірде жеңіліп қалғандығына кек қайтару үшін, Абу Суфян мұсылмандарға қарсы 3000 қол жинады. Бұл ғазауат Ухуд тауына жақын жерде болды. Осы күн жайында Құранда Али Имран сүресінде келген. «(Мұхаммед с.а.с. Ухуд соғысы кезінде) үйіңнен ерте шығып, мүміндерді соғыс үшін орындарға орналастыруда едің. Алла әр нәрсені естіп, білуші. (Ухуд соғысында мұнафықтар майданнан қасақана қайтып кеткендіктен, оң-сол екі қанаттағы топқада қобалжу кірді) Сол уақытта сендерден еі топ, уайымдап үрейленді. Сондай-ақ Алла ол екеуінің жәрдемшісі еді. Мүміндер, Аллаға тәуекел етсін». Осы Ухуд шайқасында Пайғамбарымыздың с.а.с. көкесі Хамза шейіт (шаһид) болады. Абу Суфянның Һинд деген әйелі Бәдір шайқасында өлген әкесі мен ағасының кегін алу ниетімен, Хамзаны өлтіруге Уахши деген қараны дайында. Шайқастың қызу үстінде Уахши Хамзаны сыртынан аңдып жүріп өлтіреді.
Бул уақт Жубайр құлы баяғи Уахши
Хадрати Хамзани шаһид етди.
Ухудниң уси суғишинде
Исламдан шаһид булди житмиш дане.
Осы соғыста Пайғамбар с.а.с. арыстаны Хамзадан р.а. және 70 сахабасынан айрылды. Бұл шайқаста мұсылмандар бірінші жеңіп, дегенмен мүшріктер қайтадан екінші мәрте соққы бергенде жеңіске жетті. Мұсылмандар олжаға қызығып, өз орындарын тастап олжаға жүгіргендіктері себепті жеңіліс тапты.
Хайбар қиссасы
Хайбар – Мәдине мен Сирия жолы үстіндегі бау-бақшалы өңір еді. Бұл жерді яһудилер мекендейтін. Бұл қиссада Ислам тарихында болған әйгілі оқиғалардың бірі. Бұл қисса жайында Шәді төре Жәңгірұлы жырлаған. Шәді төренің 1910 жылы Қазандағы «Домбровский» баспаханасынан «Хайбар қиссасы» деген кітабы шыққан. Кітап он үш беттен тұрады екен. Қазіргі таңда бұл кітап Ұлттық ғылым академиясының кітапханасында сақтаулы. Сол кітаптан үзінді:
Барчеси кафир жахуд турса дурлар
Жиналды асхабларның бари тамам
Муғазға ибн Жәбәл туғин бериб
Атланди чар яримин хойрул әнәм
Хайбар шайқасы һижраттың жетінші жылы мухаррам айында болды.
Юсуф Зулайха (Жүсіп Зылиха) қиссасы
Құран және Құран Кәрім сияқты дін Исламды уағыздайтын кітаптардағы фольклоризм мәселелері әлі күнге дейін терең зертелмей жатыр. Соның бірі «Жүсіп – Зылиха» дастанының Құрандағы Юсуф сүресіндегі Жүсіп пайғамбар қиссасымен байланыстылығы. «Жүсіп – Зылиха» дастанының қазақ ауыз әдебиетіне келуі көп дәуірлерді қамтиды және бірнеше мәселелер арқылы зерттеуді талап етеді. Жүсіп Зылиха дастаны гуманистік идеяға толы, қарапайым көркем шығарма. Дастанның ауыз әдебиеті нұсқаулары мен жазба түрлеріде (сирия, араб, парсы әдебиетінде, түрік тілдес халықтардың әдебиетерінде) кездеседі. Дүние жүзілік аңызға айналып кеткен «Жүсіп – Зылиха» дастанының сюжеті милади жыл санағынан бұрын ІҮ ғасырда яғни, Иса (алайһис сәләм) пайғамбар туылмастан жеті ғасыр бұрын пайда болған екен. Содан бері қанша заман өтсе де, бұл дастан шығыс ақындарының көбінің шығармаларына өзек болып келді. «Жүсіп – Зылиха» дастанын Фирдауси жазған деген пікір бар, бірақ кейбір ғалымдар бұған қарсы. Дегенмен Фирдаусиден кейін «Жүсіп – Зылиха» дастанына көптеген ақын – жазушылар қалам тартқан.
thumb|250px| Зылихадан қашып бара жатқан Жүсіп, ([[Philipp Veit)]] Алғаш Жүсіп пайғамбар туралы лирикалық ән-өлеңдер негізінде жырланып келген болса, бірте – бірте дастан, қисса үлгісінде көлемді туындыға айналған. «Жүсіп – Зылиха» дастаны – шығыс ақындары көп жырлаған, халық арасында кең тараған жыр. Қазақ тілінде басылған нұсқалары «Қисса – хазірет Жүсіп ғалейһиссәләм мен Злиханың мәселесі» деген тақырыппен 1898, 1901, 1904, 1907 жылдары Қазан Университет баспасында, 1913 жылы Домбровский баспасында, 1918 жылы «Орталық» баспаханада Ш. Хусаинов мұрагерлері басып шығарған. Қиссаның соңында «Қисса-и Мұса ғалейһиссәләм мен Карун хикаясы» деген өлең қосылып басылған. «Жүсіп – Зылиха» жырын қазақ тілінде жырлаған Жүсіпбек Шайхулисламұлы туралы кітап соңында мәліметтер берілген, онда: «Дастан қылып шығарушы қожа Жүсіпбек Шайхулисламұлы Айтхожин тарих һижриәтінің 1315 жылы мухаррамның 21 күні жазылды, русшаның 1897 жылында» деген.
«Жүсіп – Зылиха» дастанын тек қазақ халқы ғана емес түркі тілдес халықтар жырлаған. Шығыс ақынадары жырлаған. Жүсіптің туған жері Канған елі. Бұл қазіргі Ирак, Сирия мемлекеттері орналасқан жерлерде. Дастанның кіріспесінде, ұзын – ырғасында Ислам діні, мұсылманшгылық, Аллаһ тағала жайында, Жебірейіл періште жайында да бар, пайғамбарларларды мадақтайтын шумақтар көп кездеседі. Парсы әсіресе араб сөздері көптеп кездеседі. Дастанның негізгі идеясы діни, Ислам дінінің идеологиясын негізге ала отырып адамгершілікті, гуманизмді уағыздайды. Зылиханың Жүсіп пайғамбарға деген махаббаты жырланады. Махаббат деген ұлы ұғымды Зылиханың Жүсіп пайғамбарға деген махаббаты арқылы суретеледі. Жүсіп пайғамбар жайында тек түркі тілдес халықтар ғана жырламаған, сонымен бірге «Жүсіп – Зылиха» дастаны парсы, араб тілдерінде де жазылған. Жүсіп ол пайғамбар, Аллаһ тағаланың елшісі. Жүсіп пайғамбар жайында Құран Каримде де сүре бар. Бірақ ақын – жыраулар айтқандай ол дастан, жыр немесе хикая емес. Ол Алланың сөзі Қасиетті Құранның аяты, Аллаһ тағала Құранда Юсуф (алайһис сәләм) (Жүсіп пайғамбар) сүресінде Жүсіп пайғамбарды мұсылман қауымына үлгі еткен.
Осы себептерге байланысты дастанда Ислам тағылымдары, пайғамбарларды мадақтау көбірек кездеседі. Жүсіп пайғамбар ағайынды он екі ұл болады. Әкесінің аты Яғқуб (алайһис сәләм) (Жақып) ол кісіде пайғамбар болған. Арғы атасы Исхақ (алайһис сәләм) пайғамбар. Ибраһим (алайһис сәләм) пайғамбардың екі ұлы болған бірі Исмаил (алайһис сәләм) екіншісі осы Жүсіп пайғамбардың атасы болып келетін Исхақ (алайһис сәләм) пайғамбар.
Жүсіп пайғамбар жайында жазылға дастан қазақ еліне, қазақ тілінде жетіп келгенше біраз өзгерістерге түскен. Ұлттық Ғылым Академиясының кітапханасында Шейхул Ислам ибн Юсуфбектің Қазанда 1915 жылы шыққан «Қиссаи Юсуф алайһис сәләм илән Зулайханың мәсәләси» деген кітабы, және араб тілінде жазылған «Юсуф Зулайха қиссасы» деген кітап сақтаулы. Бұ кітап араб тілінде жазылған. Бірақ авторы және шыққан жері жоқ. 2409 папкада сақтаулы. «Жүсіп – Зылиха» дастаны лиро – эпостық туындылар қатарына жатады. Сонымен бірге мұсылманшылыққа тән кейбір мәселелер қозғалған. Сол замандағы Канған елінің жағдайы, Жүсіп пайғамбар мен ағаларының арасындағы жағдай кейін Жүсіп пайғамбардың Мысыр еліне келуі жайында айтылған.
thumb|250px| Жүсіп пайғамбарды, [[Мысырда уәзірлік қызметте]] Дастандағы негізгі қозғалған мәселе ол махаббат яғни, Жүсіп пайғамбардың сұлулығы, сол сұлулыққа ғашық болған Зылиха жайында. Дастандарда «Жүсіп пайғамбар мен Зулайханың» махаббаты жайлы айтылады. Ал Құран Кәрім бұл махаббаттың бастамасын Зулайха уәзірдің әйелі бола тұра, күйеуінің көзіне шөп салмаққа дейін барағандығы жайлы айтады. Оның негізгі себебі Жүсіп пайғамбар аса көрікті әрі өте сұлу жігіт болатын.
Хазіреті Мұхаммед с.а.с. пайғамбар «Исра-Миғраж» оқиғасы түні яғни Аллаһтың құзырына көтірелген түні, үшінші аспанда Жүсіп пайғамбарды кездестіреді. Оны сипаттай келе оған «сұлулықтың жартысы берілген» екен дейді. Яғни, Алам а.с. пайғамбардың сұлулығының жартысы берілген еді. Себебі Аллаһ Адам пайғамбарды Өзі жаратты. Осындай қасиеттерге ие жігітке уәзірдің әйелінің көңілі ауады. Дастанның қысқаша мазмұны, Жүсіп пайғамбар он екі ағайынды болады, дастанның бас жағында Жүсіп пайғамбармен туысқан он ұл және бір қыз деп келтірген:
Жоғарыда Жақып нәби былайша деп,
Он ұл, бір қыз туысқан мұныменен,
Барлығына айтады есітіп кеп.
Ал, дастанның орта жағында Жүсіп пайғамбардың барлық ағайыны ұлдар болған деген. Ақын Жүсіпбек, Жүсіп пайғамбар Мысырда жүргенінде алдына ағалары келеді, автор солардың сөзімен он екі ағайынды екендігін айтқан:
Он екі ұл бір кісіден едік, деді.
Көп жылдай қайғы – қасірет көрдік, деді.
Жүсіп нәби он бірге шыққан еді,
Жақып сушы қасында ұйықтап еді,
Ғажайып ұйқысында бір түс көріп,
Тағрифін атасынан сұрап келді.
Он бір жұлдыз қасында бірге көрдім.
Он бір жұлдыз ол айға сәжде қылды,
Тағрифін, ата, сізден сұрай келдім.
Ай ұлым, бұл түсіңіз мүбәрәк түс,
Құдайым берер сізге ниғмәт уә күш.
Саған ғиззат уә рәфғат қылар сүбхан,
Ешкімге бұ түсіңді айтпағын сіз.
thumb|250px|[[Жүсіп Зылиха Парсы миниатюрасы Бегзад, 1488.]] Ал Қасиетті Құрандағы Юсуф (алайһис сәләм) сүресінде де Жүсіп пайғамбардың ай, күн және он бір жұлдыз көргендігі жазылған бірақ ол жұлдыздар айға емес, барлығы өзіне сәжде етілгендігі жазылған. Бұл түс жайында Ибн Касир «Қисасул Әнбия» «Пайғамбарлар тарихы» кітабында тафсиршілердің мына сөздерін келтірген: "راى يوسف عليه السلام وهو صغير قبل أن يحتلم، كأن احد عشر كوكبا، و هم إشارة إلي بقية إخوته، والشمس و القمر و هما عبارة عن أبويه، قد سجدوا له. Аудармасы: «Юсуф алайһис сәләм (Жүсіп пайғамбардың) кәмелетке толмай тұрып көрген түсі: он бір жұлдыз өзінен басқа ағалары екендігіне ишарат, ал күн мен ай ата – анасы, олар оған сәжде етеді». «Ұлы Құран тафсирі» кітабында күнді Жүсіптің (алайһис сәләм) әкесі ал айды анасы деп жазған.  Ибн Аббас радиаллаһу анһу пайғамбарлардың түсі уахи дейді.
Жүсіп пайғамбардың дастанда ағалары жайында бірнеше жерлерде жазылған, бірақ олардың есімдері келтірілмеген. Ибн Касирдің «Ұлы Құран тафсирі» кітабында Жүсіп пайғамбардың ағаларының есімдері келтірілген: "وقد جاء في حديث تسمية هذه الأحد عشر كوكبا فقال الإمام أبو جعفر بن جرير حدثني علي بن سعيد الكندى ثنا الحكم بن ظهير عن السدى عن عبد الرحمن بن سابط عن جابرقال: أتى النبي صل الله عليه و سلم رجل من يهود يقال له بستانة اليهودي فقال له: يا محمد أخبرني عن الكواكب التي رآها يوسف أنها ساجدة له ما أسماؤهما؟ قال فسكت النبي صل الله عليه و سلم ساعة فلم يجبه بشيء ونزل عليه جبريل عليه فأخبره بأسمائها. قال فبعث رسول الله صل الله عليه و سلم إليه فقال: "هل أنت مؤمن إذا أخبرتك بأسمائها؟" قال نعم، قال: "جريان، والطارق والديال، وذو الكتفين، وقابس، ووثاب، وعمودان، والفليق والمصبح، والضروح, والفرع" فقال اليهودي: أى والله إنها لأسمائها. ورواه البيهقي في الدلائل من حديث سعيد بن منصور عن الحكم بن ظهير". Аудармасы: «Он бір жұлдыз жайында имам Абу Жағфар ибн Жарир былай дейді: Бұл хадис былайша мына кісілерден келген: Али ибн Сағид әл-Киндидиге әл-Хакам ибн Заһирден, оған әл-Сададан, оған Абдуррахман ибн Сабиттан, оған Жабирден. «Бір күні Пайғамбарымызға (саллаллаһу алайһи уә сәлләм) Бустана әл-Яһуди деген бір еврей кісі келіп: Ей, Мұхаммед (саллаллаһу алайһи уә сәлләм)! Жүсіп пайғамбардың түсіндегі өзіне сәжде қылып жатқан он бір жұлдыздың аттарын маған айтшы? Пайғамбарымыз (саллаллаһу алайһи уә сәлләм) бір сағат үнсіз отырып, оған еш жауап бермеді. Кейін Жебірейіл (алайһис сәләм) періште келіп олардың есімдерінің хабарын жеткізді. Кейін пайғамбарымыз (саллаллаһу алайһи уә сәлләм) адам жіберіп, оған: «Егер олардың есімдерін айтсам иман келтіресің бе?»,-деді. Яһуди ия деді.
thumb|250px|Бәни Исраил қауымын қарсы алған Перғауын [[James Tissot (1900 ж.)]] Пайғамбарымыз (саллаллаһу алайһи уә сәлләм): 1.	«Жариян, 2.	Ториқ, 3.	Дәййәл, 4.	Зул Кәтфәйн, 5.	Қабис, 6.	Уисәб, 7.	 Амудан, 8.	Фалиқ, 9.	Масбах, 10.	Дурух, 11.	Фарғ»,-деді. Яһуди: «ия, Алланың атымен ант етемін, бұл сол есімдер»,-деді». әл-Байхақи «әл-Дәләил» кітабында Захирден, әл-Хакамнан Сағид ибн Мансурдың хадисінен риуаят еткен». Жүсіптің өзінің бір анадан туған інісі бар болатын оның аты Бинямин. Ағайынды он бірі Жақыптың басқа әйелдерінен еді. Юсуфтың он бір бауыры бар тұғын. Солардың ішінде Юсуфтың бір шешеден туған Бинямин деген кіші інісі болатын. Қалған онның алтауы бір шешеден, ал төртеуі басқа бір екі күңнен еді. Олар Юсуф пен Биняминді көре алмайтын. Өйткені әкелері Яғқуб (Жақып) ол екеуін қатты жақсы көретіндігі соншалық оларсыз бір сағатта шыдай алмайтын. Кейде Юсуф ойнап сыртқа шығып кетсе, оны қайтадан қасына шақырып алатын. Көре алмаушылықтың салдарын Жүсіпті ағалары өздерімен алып кетіп, құдыққа тастап, әкелеріне қасқыр жеді дейді. Оны саудагерлер тауып алып, Мысырға алып кетеді, сонда оны құл ретінде сатып жібереді. Сатқан кісінің есімін Ибн Касир кітабында «Малик ибн Заър ибн Нууайб ибн Ғафқа ибн Мадйян инб Ибраһим» деп жазған. Дұрысын бір Алла біледі. Бұны Патшаның уәзірі сатып алады.
Жүсіпті сатып алған адам Мысырдың асыл тұқымдыларынан еді. Патшаның уәзірі әрі қазына басшысы болатын. Ибн Исхақ сатып алған адамның есімін «Итфир бин Рохиб» дейді. Дегенмен Ибн Касир тарихының негізгі асыл нұсқасында сатып алушының есімі «Қитфир» деп жазылған. Ал 2007 жылы Ресейде «Диля» баспасынан шыққан «Пайғамбарлар қиссасы» кітабында сатып алушыны «Атфир» деп айтқан. Сахабалар Ибн Аббас пен Ибн Масъуд Жүсіпті 20 дирһамға, Мужаһид 22 дирһамға, ал Икрима және Мухаммад бин Исхақ 40 дирһамға сатып алды дейді. Анығы бір Аллаға аян. Бұл уақытта Мысырдың патшасы Раййан ибн әл-Уалид болатын. Раййан «Амалиқтық» еді. Жүсіпбек дастанда патшаның есімі «Риян» деп айтқан. Итфирдің әйелінің есімі «Раъил, немесе Райил» еді. «Зулайха» оның есімі емес лақабы болатын. Кейбіреулер әйелдің есімі «Юнус қызы Фака» деп айтады. Бұл сөзді әс-Сағлаби Аби Һишам әр-Рифағиден естігендігін айтады. Дастанда патша үйінде жүреді кейін, оны Зылиха түсінде үш рет көретіндігі келген. Зылиха Мағрип елінің патшасының қызы деп келтірілген. Патша қызы үшін Мысыр еліне келіп Жүсіпті құлдықтан босатып сатып алады. Еліне әкеледі, қызы Зылихаға тапсырады. Зулайха патшазаде Таймус қызы Ол Таймус патша еди күнбатусда Зылиха мағрип шахтың қызы еді, Ел-жұртының аузында сөзі еді. Мекені Зылиханың мағрип еді, Арасы Мысыр менен көп жер еді.
Бұл Жүсіпбек Шайхулисламұлының жазғаны. Мағрип араб сөзі қазақша күнбатыс деген мағына береді. Жүсіпбек ақын Зылиха мағриптан деген. Бұл мәлімет Ұлттық Ғылым Академиясының ҰҒА кітапханасында «Юсуф-Зулайха қиссасы» деген араб тіліндегі кітапта да бар. Ол кітапта мынадай мәліметтер жазылған: Ибн Аббас р.а. айтты: «Бұл қиссаның негізгі себебі Зулайханың көрген түсі. Зулайха Мағриб елінің патшасы Таймустың қызы еді. Ол заманда одан өткен сұлу болмады. Ол Юсуфтың суретін түсінде көріп, оған қатты ғашық болады. Қыздың ақылы кетіп, түсінде көрген жігітке қатты ғашық болады. Ол кезде қыз тоғыз жаста болатын. Оның түрін көрген әкесі қызына не болды деп сұрады. Сонда қыз: мен түсімде бір сұлу жігітті көрдім. Ондай сұлу жігітте дүниеде көрген емеспін. Әкесі оған: егер оның қай жер екендігін білгеніңде саған әекліп берер едім деді. Екінші жылы қыз түсінде сұлу жігітті және көрді. Қыз оған: сені қай жерден іздеймін деді. Жігіт: мені Мысыр елінен табасың деп жауап берді. Түсінде көргенін әкесіне айтты. Дегенмен 1976 жылы Алматы «Жазушы» баспасыннан шыққан «Ғашық-наменің» Ү.Субханбердиева жазған алғысөзінде: «Жүсіп көп жылдардан кейін Мысыр патшасының әйелі Зылихаға қызметші болады.... Ақыры Жүсіп Мысыр еліне патша болып, Зылиханы алады....»,-деп жазылған.
Жүсіпбектің жазған дастанындағы: Сүйегін өз жеріне алып кетті, Мысалымға Риянның өзі келіп,-деген қатарларға жүгінер болсақ. Жүсіптің сүйегін өз еліне Мысыр патшасы Риян алып кетті дейді.
Жүсіп қайтыс болғанда бауырлары оны жерге тапсырды. Мұса пайғамбар а.с. Жүсіптің сүйегін әкесі мен атасының жатқан жеріне апарып көмгенге дейін, Мысырда жатты. "و قال مبارك بن فضالة، عن الحسن: ألقي يوسف في الجب وهو ابن سبع عشرة سنة، وغاب عن أبيه ثمانين سنة، وعاش بعد ذلك ثلاثا وعشرين سنة، ومات وهو ابن مائة وعشرين سنة. Аудармасы: «Мубарак ибн Фадала, Хасаннан былай дейді: «Құдыққа тасталғанда 17 жасар еді, Әкесін 80 жыл көрмеді, одан соң 23 жыл өмір сүрді, 120 жасында қайтыс болды».  Жүсіп пайғамбар жайындағы негізгі, асыл нұсқа араб тілінде болған, кейін парсы тілдерінде жазылған, одан өтіп бізге Орта Азияға жеткен. Бізге келемін дегенше  «Жүсіп – Зылиха» дастаны бірнеше өзгерістерге түскен. Шығыста бір ақынның жырлаған тақырыбын және бір ақынның жырлауы, қайта әңгімелеуі ол ертеден қалыптасып келе жатқан дәстүр. Бұл жайында М.О.Әуезов былай дейді: «Олар біреуінің тақырыбын біреуі алуды заңды жол еткен. Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды негізінде пайдаланса да көп жерде өз еркімен өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шығаратын болады....»
Исра-Миғраж қиссасы
«Исра» "الإسراء"араб тілінде түнде жүру ал «миғраж»  "المعراج" аспанға көтерілу деген мағына береді. Исра-Миғраж оқиғасы Ислам тарихындағы ең әйгілі оқиғалардың бірі. Қазақта Пайғамбар тарихын жырлаған ақын-жыраулар аз емес. Исра-Миғраж қиссасы негізінен Пайғамбар тарихынан алынады. Себебі бұл оқиға пайғамбар тарихымен, ислам дінімен тығыз байланысты. Шамсуддин хусаиновтың Қазанда «Центральная» баспаханасынан 1917 жылы «Хазіреті Расулдың с.а.с. миғражға қонақ болғандығы» атты кітабы жарық көрген. Бұл кітап қазіргі таңда Ұлттық Ғылым Академиясының кітапханасында сақтаулы. Сол кітаптан үзінділер ұсынамыз.
thumb|rihgt|250px|Бурақ. 17 ғасырдағы Үнді миниатюрасы. Бір күні уз уйинде Расулулла Дусинбе кишесинде уйуқтаб жатди Жибрайил фариште уйка кириб Суйлайди мустафани инди уятиб Дустингиз қонақға бу кун килсун диди Фурақ минуб дустине журмак булди Фариште жибрайил тизкин тутди Расулулла фурақни минуб алиб Мунда масжид Ақсаға бариб кирди Исра деп Пайғамбарымыз Мұхаммедтің с.а.с. түнде Меккеден Ақса мешітіне (қазіргі Палестина жеріне, Ақса мешіті осы күнге дейін бар) барғандығы. Ал Миғраж Ақса мешітінен аспанға Алла тағаланың құзырына көтерілуі. Исра миғраж оқиғасы жайында Құранда келтірілген: «Құлын (Мұхаммедті с.а.с.) бір түні өзіне белгілерімізді көрсету үшін Масжид Харамнан біз айналасын мубарак қылған масжид Ақсаға апарған Алла, әр түрлі кемшіліктен пәк» (Мұхаммед с.а.с. пайғамбарды бір түні Жебірейіл а.с. періште арқы Бураққа мінгізіліп Харам мешітінен Ақса мешітіне апарылып, ол арадан да көкке көтеріліп, бір демде адам баласының өлшеулі сезімінен тыс әрежеге ие болып қайтқан «Миғраж» уақиғасы.)
Қыдыр ата – ақиқат пен аңыз арасында
Қазақтар Ұлыс күнді «жыл басы» санайды. Бұл күн – аспан денелері өздерінің ең бастапқы нүктелеріне келіп, күн мен түн теңелетін, жан-жануарлар төлдеп, адамдардың аузы аққа тиетін, жер үстіне шаттық орнаған күн. Қазақ елі осы күнді «Ұлыстың ұлы күні – ұлыс күн» деп атаған. Грегориан күнтізбесі бойынша ескіше – 9 наурыз, жаңаша 21-нен 22-не қараған түн осы күнге сәйкес келеді. Халқымыздың мифологиялық түсінігі бойынша 21 наурыз түні даланы Қызыр аралайды екен. Сол себепті осы түн «Қызыр түні» түні деп аталады. Қыдыр мұсылман елінде ел аралап жүрген адам бейнелі «әулие», адамға «қамқоршы», «дәулет» беруші. Діни наным бойынша әр бір нәрсенің иесі болады-мыс. Мысалы: «құт», «дәулет», «ырыс». Олар түрлі құс, адам, жәндік бейнесінде ел кезіп жүреді-міс. Солардың бірі Қыдыр. thumb|250px|Зұлқарнайн (сол жақта) және Қыдыр (Сикандарнаме)