cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пеш-Ю
Пеш-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сысола өзенінің сол жағалауынан 397 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Оман билеушілерінің тізімі
Ислам заманында қазіргі Оман аумағында зайырлы немесе рухани билеушілер басқаратын бірнеше мемлекеттер болды.
Әл-Жуланда әулеті
Исламды қабылдап, Оман наменгері атанған жергілікті билеуші әл-Жуландадан тараған. Оның құрамына :
Халифаттың наменгерлері
697-750 жылдар аралығында аумақты халифат тағайындаған наменгерлер басқарды. Алайда, Әл-Жуланда ибн әл-Мустатирдің ұрпақтары олардың билігіне қарсы шығуға тырысқан.
Сайланған имам әл-Жуланда ибн Масұт әл-Әзди тәуелсіздікке небәрі үш жылға қол жеткізе алды.
Бірақ ол өлтіріліп, Аббаси халифтері 8 жыл бойы Оман аумағын бақылауында ұстады.
Олдос Хаксли
Олдос Хаксли — ағылшын жазушысы, романист және философ. Танымал анти-утопиялық «Жаңа Жаңа әлем» романының авторы. 1894-1963 жылдар аралығында өмір сүрген. Хаксли гуманистік, пацифист және сатирист болатын. Кейінірек ол рухани мәселелерге қызығушылық білдірді: парапсихология және философиялық мистицизм, атап айтқанда әмбебаптық. Өмірінің соңында Хоксли кеңінен танымал болған уақыттың ең басты зиялыларының бірі. Нобель сыйлығының лауреаты әртүрлі жылдары жеті рет ұсынылған.
Оман билеушілерінің тізімі
Сайланған имамдар
Қазіргі Оманның орталық бөлігінде (астанасы Назуа) басқарды.
Олдос Хаксли
Биография
Оның әкесі - жазушы Леонард Хаксли, патронның атасы - биолог Томас Генри Хаксли; Хаксли - тарихшы мен ағартушы Томас Арнольд пен немере жазушы Мэттью Арнольдтің немересі. Хаксли Джулиан бауырлас және ағасы Эндрю белгілі биолог болды.
Оман билеушілерінің тізімі
Сайланған имамдар
973 жылы аумақты 1050 жылға дейін билеген Буиттер жаулап алды.
Олдос Хаксли
Биография
Холслидің анасы Aldous он үш жасында қайтыс болды. Үш жылдан соң ол көздің қабынуына шалдығып, кейінірек оның көруі айтарлықтай нашарлады. Осыған байланысты ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметтен босатылды. Көруді кейінірек түзету тәжірибесін ол «Көру өнері» брошюрасында сипаттаған. Хаксли он жеті жасында алғашқы романын жазған. Оксфордтағы Баллиол колледжінде әдебиетті зерттеді. 1937 жылы Хаксли Лос-Анджелеске әйелі Мария, ұлы Матай және досы Джеральд Гердпен бірге көшіп келді. Дәл осы жерде оның негізгі шығармашылық кезеңі басталады, ол үшін адамның мәнін егжей-тегжейлі сараптау болды. Хаксли 1938 жылы Джидда Кришмамтимен кездесті. Соңғысының әсерімен ол әртүрлі даналыққа үйренеді және мистицизммен айналысады. 1953 жылы Хамфри Осмонд жүргізген тәжірибеге қатысуға келісті. Бұл эксперименттің мақсаты адамның санасында мескалиннің әсерін зерттеу болды. 1960 жылдың басында Хьюсли Лос-Анджелестегі үйінде М. Эриксон әр түрлі сананың ортақ психологиялық зерттеуі үшін ұзақ уақыт бойы кездесті. Хаксли 1963 жылы 22 қарашада Лос-Анджелесте шыршалы қатерлі ісігінен қайтыс болды (Джон Ф.Кеннедидің өлтірілген күні). Ол қайтыс болғанға дейін оған LSD - 100 мкг инъекцияға енгізуді сұрады. Дәрігерлердің ескертулеріне қарамастан, оның әйелі оның өтінішін орындады, бұл оған күйзеліс пен тұншығып қалмау арқылы бейбіт түрде өлуге мүмкіндік берді. Бұл сұхбаттағы ол 1986 жылы Британдық BBC телекомпаниясына LSD құжаттамалық жобасы аясында: The Beyond Within ішінде берген сұхбатында мойындады. Өзінің үйінде өртте өлгенге дейін Хаксли өзінің барлық қолжазбаларыныың барлығын дерлік өртеп жіберді.
Дереккөздер
Санат:26 шілдеде туғандар Санат:1894 жылы туғандар Санат:22 қарашада қайтыс болғандар Санат:1963 жылы қайтыс болғандар Санат:Англия жазушылары Санат:Оксфорд университеті түлектері
Оман билеушілерінің тізімі
Сайланған имамдар
1063-1116 жылдары Керман селжүктері биледі.
Елді Набхандар жаулап алды.
Набхандар
Набхандар (Бану Набхан) немесе Небхандар қазіргі Оманның солтүстік бөлігінде (Бахла астанасы, 1276 жылдан бастап Сохар) билік етті.
Йарубтар
1737-1744 жылдары Нәдір шаһтың парсылары Оманды басып алуға әрекеттенді. Бұл әулеттердің ауысуына алып келді.
Дереккөздер
Санат:Оман тарихы
Жалпақ қияқты ешкісақал
Жалпақ қияқты ешкісақал - жұлдызгүлділер тұқымдасына жататын, биіктігі 60 см шөптесін өсімдік. Гүлдері даражынысты, жәндіктер арқылы тозаңданады, түсі қанқызыл. Жалпақ қияқты ешкісақал тамыры ақ болады, оларды қайнатылған, қуырылған, бұқтырылған күйінде тамаққа пайдаланады, сондай-ақ сұйық тамаққа қосады. Бұл көпжылдық	 (кейде ғана екіжылдық) өсімдік мамыр-маусым айларында гүлдейді де, маусым-шілде жеміс салады. Шөлейтті және үшінші дәуір жыныстары белдеуіндегі тастақты беткейлерде өседі.
Ақтасты атындағы көшесі (Астана)
Бұрынғы атауы Абай көшесі. «Железнодорожный» тұрғын алабы. Ақтасты көшесі Ә.Әлімжанов көшесінен басталады. Ұзындығы - 472 м. Ақтасты - жер-су атауы. Еліміздің көптеген өңірлерінде осы аттас өзен-көлдер, таулар, елді мекен атаулары бар.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Сбор (Пазарджик облысы)
Сбор (Сбор) — Болгариядағы ауыл. Пазарджик облысына қарасты Пазарджик қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 270 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4449. Телефон коды — 035256. ЕКАТТЕ коды — 65468.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пазарджик облысының елді мекендері
Хронограф
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Chronograph
IC 960-1
IC 960-1 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан Sab/P типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 49535, UGC 8849, MCG 3-36-3, ZWG 103.13, VV 335, KCPG 402A.
Сыртқы сілтемелер
IC 960,01 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Пойенберг
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 410 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 8,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 61 086. Муниципалитеттің басшысы — Вильхельм Виттинрих.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Итапиранга
Итапиранга  (Itapiranga) — Бразилиядағы муниципалитет, Амазонас штатында орналасқан. Орталық Амазонас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Итакоатиара экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9141 адамды құрайды.
Итапиранга
Ақтас (Ақмола облысы)
Ақтас (2004 ж. дейін – Трудовое) — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Еңбекшілдер ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1970 жылы қаланған.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде, Атансор көлінің солтүстігінде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 555 адам (304 ер адам және 251 әйел адам) болса, 2009 жылы 444 адамды (220 ер адам және 224 әйел адам) құрады.
Кәсіпорындары
Ақтаста «Кеңащы Агрофирмасы», «Еңбек-Нан» ЖШС-тері, Еңбекшілдер т.ж. ст. мен «Өркен Атансор» ЖШС цехы, «Кенащы А.Ф» ЖШС-нің наубайханасы бар. Ауыл арқылы Көкшетау — Уәлиханов автомобиль жолы өтеді.
Дереккөздер
Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Каиро (Миссури)
Каиро (Cairo) — Миссури штатының Randolph округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 293 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.7 км² шамасында. FIPS коды — 29-10360.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары
Жәмилә
"Жәмилә" - дастан. Авторы Семей облысы Шар ауданының тұрғыны Тембай Манабаев. Мәкежан Құлкенов деген кісі дастанды 1949 жылы ел аузынан жазып алған. Жыр сюжеті "Мың бір түн" ертегісінен алынып, өлеңмен жазылған, мазмұны "Сейфүл-Мәлік" жырына ұқсайды. Дастанның бас кейіпкері Мәлікриян патшаның баласы Рабиғұлмәлік махаббат жолында қиял-ғажайып ертегілеріндей сиқырлы заттар жәрдемімен қиындықтарды жеңіп, өз мақсатына жетеді. Дастан бұрын баспа бетін көрмеген, қара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.
Дереккөздер
Санат:Мың бір түн Санат:Қазақстан әдебиеті
Сваровски-Тироль
«Сваровски-Тироль» — 1986-1992 жылдары Аустрия чемпионаттарында ойнаған футбол клубы. 1986 жылы "Ваккер Инсбрук" клубының орнына құрылды.
1992 жылы "Ваккер Инсбрук" клубының лицензиясы қайтарылды да, бұрынғы атауын алды. Бірақ 1993 жылы "Ваккердің" орнына "Тироль Инсбрук" клубы құрылды.
Сілтемелер
Санат:Аустрия футбол клубтары
Көлдену
Көлдену, Көлденең – Алакөл алабындағы өзен.
Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады.
Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасындағы Бастау тауының оңтүстік беткейінен алып, Жантезек өзенінің оң жағынан құяды.
Дереккөздер
Санат:Үржар ауданы өзендері Санат:Алакөл су алабы
Ботмерсдорф
Ботмерсдорф (Bottmersdorf) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Бёрде ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 728 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 83 105. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дирк Зилль.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Боробиа
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 287 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 62,57 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сория елді мекендері
Соту-да-Карпальоза
Соту-да-Карпальоза (Souto da Carpalhosa) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лейрия округінің құрамына кіреді. Лейрия муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты  Пиньял-Литорал экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 018 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 30,32 км² шамасында. Халық тығыздығы — 132,5 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Иса Мәсіх (Santíssimo Salvador).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Лейконихия
Лейконихия (Leuconychia: грек. leukós — ақ және onyx, onychos — тырнақ) — Тырнақтар қабаттары арасында өте ұсақ ауа көпіршіктсрі болуымен шартты, ақ дақтар мен жолақтардың пайда болуымен сипатталған патологиялық көрініс.
Соту-да-Карпальоза
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лейрия округінің елді мекендері
Лейконихия
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Патология
Чары Аширов
Чары Аширов (1910 ж.т.), түрікмен ақыны. Түрікменстанның халық жазушысы (1970) Әуезовтің 80 жылдық мерейтойын тойлауға қатысып, салтанатты кеште сөз сөйледі. деді ойын қорытып.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Рипарбелла
Рипарбелла (Riparbella) — Италиядағы коммуна, Тоскана әкімшілік аймағына қарасты Пиза провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1326 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 23 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 58 км² шамасында. Пошта индексі — 56046.
Құстың бас сүйектері
Құстың бас сүйектері - бір-бірімен қайнаса бітісіп кеткен, шымыр, қатты болады. Сыпырықтанып келген желкеден төмен шүйдедегі шодырайып тұратын төмпегі басын барлық бағытта еркін, ширақ қимылдауына мүмкіндік береді. Аушы құстардың аңды шоқып айбар көрсететін тұмсығына қарай бір-бірінен ажыратуға негіз етіп алады. Тұмсықтың - көбе, оращ, тумсык, муйіз, оған жапсарлас иектің екі жағындағы қалқан, оған жапсарлас өткір қиғақ деп аталатын бөліктері бар. Тұмсық мүйізінің езуге жапсарласқан жиегі астыңғы иектің екі жағын жаба түскен мүйізділеу бөлігі делінеді. Өткір қиғағымен құс тістегенін қиып түсіреді.
Дереккөздер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері Санат:Спорт
Михраб
thumb|alt=A.| Михраб Ханской мечети в г. Касимов, Рязанская облысы, Ресей
thumb|240px|Созақ мешітінің мехрабы
Михраб, әл-Михраб, Махариб (араб. KAohӘ – жиын өтетін жер, әміршілерді қабылдайтын орын, “күрес алаңы”) – мешіт қабырғасындағы Меккеге бағытталған қуыс белгі.
Мінажат етушілерге арналған бұл белгі құбыланы, намаздағы имамның орнын көрсетеді. Ислам тарихында алғаш Михраб қазіргідей қуыс емес, біртегіс болып, мешіттің солтүстік қабырғасына салынған. Құран Кәрімдегі: “Аспанға қарап, қыбла іздей бергеніңді көрдік. Өзің ұнататын тарапты қыбла етеміз. Енді жүзіңді Мәсжид әл-Харам жаққа бұр. Мүминдер, қай жерде жүрсеңдер де, жүздеріңді сол жаққа бұрыңдар” (Бақара сүресі, 144) деген аят түсірілгеннен кейін михраб бағыты әл-Ақса мешітінен әл-Харамға, яғни оңтүстікке ауыстырылды. 88 жылы (хижра бойынша) әл-Уалид ибн Абд-ул-Мәліктің нұсқауымен Мединедегі Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) мешіті толығымен жаңартылып, михраб қуыс үлгісінде салынды. Осы кезден бастап барлық мешіттерде михрабтар қуыс үлгісінде салынатын болды. Жартылай шеңбер немесе жарты ай түрінде, кейде төртбұрышты келіп, керегелері мен жақтаулары, маңдайшасы мен босағасы бедерлі нақыштармен, түрлі-түсті кірпіштермен көмкерілді. Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи мешітіндегі михрабтың жақтау керегелері араб жазуы аяттарымен, мозаикамен өрнектелген.Ол мешіттің намаздық бөлмесіндегі құбылаға қараған қабырғасынан ойып жасалады. Оның жобасы жарты ай, немесе жебеге ұқсас, кейде төрт бұрышты болып келеді. Михраб босағасы мен мандайшасыбедер-накыштармен(ағашқа, мәрмәрға, т.б. түсірілген) безендіріледі.
Дереккөздер
Санат:Ислам сәулет өнері
Елюзань
Елюзань — Ресейдегі өзен. Пенза облысы, Саратов облысы, Ульянов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кадада өзенінің сол жағалауынан 8,6 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сура өзені бастауынан Сура су торабына дейін. Өзен саласы — Сура, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пенза облысы өзендері Санат:Саратов облысы өзендері Санат:Ульянов облысы өзендері
Сотчэмъёль
Сотчэмъёль — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Велью өзенінің оң жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені бастауынан Шердино ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Яңауыл (Аскин ауданы)
Яңауыл — Башқұртстанның Аскин ауданындағы ауыл, Мутабашев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 56 адамды құрады. Пошта индексі — 452886, ОКАТО коды — 80204840009.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Тектоникалық аңғарлар
Тектоникалық аңғарлар — бағыты тектоникалық сызықпен сәйкес келетін аңғарлар. Тектоникалық аңғарлар жедел тектоникалық және қазба тектоникалық деп бөлінеді. Қазба тектоникалық аңғарлар эрозия нәтижесінде түзіледі де, бағыты тектоникалық сызық бойынша болады.
Дереккөздер
Санат:Аңғарлар Санат:Геология
Зор болашақ (тілек сөз)
Зор болашақ – Қаныш Сәтбаевтың 1956 жылы 1-қаңтарда «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде жарияланған жаңа жылдық тілек сөзі. Ғалым Қазақстан жастарына арналған өз сөзінде күллі республика жұртшылығын жаңа жыл мерекесімен құттықтай отырып, қазақ елінің өндіріс пен ауыл шаруашылығында және ғылым саласында қол жеткізген толагай табыстарына тоқталып өтеді. Осымен байланысты алтыншы бесжылдықта ең алдымен республикада электрлендіру қарыштап дамитындығы, қазірдің өзінде энергетикалық ресурстың қуатты базасы ашылғандығы жайлы айтады. Оған Солтүстік және Орталық Қазақстанның тас көмірі, қоңыр көмірімен бірге Қазақстанның таулы аудандарынан басталатын толып жатқан өзендер суы қуатының кеңінен пайдаланыла бастағанын, республиканың орасан зор энергетикалық ресурстарын құрайтын Қарағанды және тағы басқалары индустриялы орталықтардың жылулық электр станциялары мен Өскемен және Бұқтырма су электр станцияларын, сонымен бірге болашақта салынатын Екібастұздың, Майкөбеннің, Қарағандының, Құсмурынның ашық қазаншұңқырларының көмірімен жұмыс істеп, арзан электр қуатын беретін станцияларды жатқызады. Сондай-ақ Қазақстанның Батыс, Солтүстік және Орталық облыстарында ауыл шаруашылығының мұқтаждығы үшін жел қуатын пайдалану да едәуір артатынын сөз етеді.
Қазақстан байлықтарын ашқан үстіне аша беруге республика жастары, әсіресе осындай ауқымды іске мыңдаған мектеп оқушылары да ат салысып жәрдем ете алатындығын айта келіп, ғалым «''...Барлық мектептерде туған өлкені зерттеу үйірмелері құрылса, олар жазғы демалыс кезінде өз өлкелерінің өсімдік, жәндік дүниесін, жер қыртысы мен жер байлықтарын зерттесе, қандай зор істер істелген болар еді. Солай болған күнде ғылыми мекемелерде оларға тиімді ақыл-кеңес бере алады»'' - дейді. Сәтбаев жаңа жылдық тілек сөзінің соңында республиканың ауыр өнеркәсібін өркендету міндеттерін іске асыратын, сіздерсіздер, деп, жастарға, мектеп оқушыларына үлкен сенім артады.
Ғалымның тілек сөзі 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (426- 29-бет), 1989 жылы осы баспадан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» (318-21-6.) жинақтарына, 8-томдық еңбектері жинатының 8-тарауына (194—96-бет) енді.
Этникааралық қақтығыстар
200px|thumb|rightЭтникааралық қақтығыстар - қандай да бір аумақта, көпэтникалы мемлекеттерде этностардың арасындағы әртүрлі себептерден туындаған қақтығыс. Басқа қақтығыстарға қарағанда зардабы ауыр, шешілуі қиын.
Шығу себептері
Этникааралық қақтығыстардың шығу себептері - этнос құндылықтарын кемсіту нәтижесін¬де туындаған жанжалдар аса ауыр әрі эмоционалды бояуы қанық болады. Құндылықты қақтығыстар қоғам өмірінің кез келген саласында кездесуі мүмкін. М.Вебердің пайымдауынша, адамдардың іс-әрекеті мінез-құлық ережелерін, мақсатын айқындайтын құндылықтармен үйлескенде ғана мағыналы болмақ. Этникааралық қақтығыстардағы құндылықты ерекшелік мәдени, тіл, дін, басқа да әлеуметгік-мәдени айырмашылықтардан туындаған қақтығыстарда айшықты болады (экс-Югославиядағы азаматтық соғыс себебі дін алуандылығынан туындаған субмәдениеттер (православиелік, католиктік, мұсылмандық) болды). Сондай-ақ этникааралық қақтығыстар тұрмыстық деңгейде де шығуы мүмкін. Ол түйсікте жатқан басқа этносты жаратпау социо-психологиялық факторы негізінде туындайды. Ұзақ қайшылықтан кейін себебі қандай болса да, қақтығысушы этностардың бір-біріне өшігуі бұқаралық сипат алады. Этникалық қақтығыстардың тарихи себебі этнос жадында сақталып қалған өткендегі окпе, реніштен туындайды. Олар өздігінен өзі тікелей себеп бола алмайды. Егер қақтығыс пісіп-жетілсе немесе қақтығыс шыққан болса, этнос санасындағы барлық өкпе-наз "ақтарылады" және "отқа май құяды". Қақтығыстардың шығу себебі қандай болмасын, олар нақтылы мақсатты көздейді, біреудің мүддесін білдіреді (кейде, тіпті қақтығысқа қатысушылар оны байқамауы да мүмкін).
Реттелу жолдары
Этникааралық қақтығыс¬тардың реттелу жолдары - қандай да бір этникааралық қақтығысты түбірімен, түпкілікті біржола шешу мүмкін емес. Этностар бар жерде әйтеуір бір қайшылықтар туындайды. Мәселе осы қайшылықты шиеленістірмей, күш қолдануға жеткізбей дер кезінде алдын алып, даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешуге талпынуда. Көпэтникалы қоғамда этносаралық қарым-қатынастар реттеліп отырылуы керек. Бұл қатынастардың басқару стратегиясын жасау үшін полиэтникалы кеңістікте жалпыға ортақ құндылықтар мен ережелерді табу қажет. Жалпыға бірдей ойын ережесін жасау керек, ол әмбебап, бүкіл көпэтникалы қоғамды құндылықты-ережелік алаңмен қамту, екінші жағынан жеке дәстүрлер мен құндылықтар шектелмеуін ойластырған жөн. Осыдан келіп мемлекет пен оның құрамына кіретін этностар арасында "қоғамдық келісімге" келудің қажеттігі туады. Мұндай келісім этникааралық қатынастардың барлық қырын қамти алмайды, дегенмен негізгі маңызды нормалар мен қағидаттар ұсынылуы керек: жеке тұлға мен этнос қауіпсіздігі кепілдігі, тең құқықтық, қайшылық туа қалған жағдайда күш қолданудан бас тарту, дау-жанжалды бейбіт жолмен шешу және т.б. Осы жағдайда ойын ережесінің ешкімге "бүйрегі бұрмауы" керек, сонда ғана ол тиімді болмақ.
Егер этникааралық қақтығыстың ал¬дын алу мүмкін болмай, қақтығыс орын алса, ең алдымен күш қолдануға жол бермей, зорлық-зомбылықты тоқтату керек. Одан кейін қақтығысты тіл табысу кезеңіне өткізу, қандай да бір себеп¬термен қақтығысушы жақтардың арасында диалог мүмкін болмаса ара ағайындық жасау. Қақтығысты реттеудің келесі кезеңі - "қазыға жүгіну" (арбитраж). Міндетті арбитраж қақтығысты реттеу мен күшпен басудың аралығында болады. Қақтығыстарды реттеудің ең соңғы жолы - күшпен басу.
Көлдетіп суғару
КӨЛДЕТІП СУҒАРУ– көктемде қар суын, өзеннің тасқын суын, т.б. ағынды суды пайдаланып, топырақты қанықтыра бір рет суғару. К. с. – екпе шөп пен шабындықтардың, шөп түсімі нашар табиғи шалғындардың, жемге пайдаланылатын жүгері, т.б. екпе жемшөп өнімін арттыру, топырақ эрозиясын азайту үшін қолданылатын шаралар жүйесі. Бұл тәсіл ауа райы өте құбылмалы, жауын-шашыны аз болатын Қазақстанның батыс, солт. және орт. бөліктерінде кең өріс алған. К. с-ды судың тереңдігіне қарай тайыз көлдету (25 – 35 см) және терең көлдету (1,5 м-ге дейін) деп бөледі, ал суландыру мөлшері топырақ қабатындағы жер асты (грунт) суы деңгейіне байланысты. Мыс., грунт суы терең жатса, топырақтың 2 м қабатын суландыру мөлш. 4 – 5 мың м3/га, жақын болса 3 – 3,5 мың м3/га. К. с-да суғарылатын жердің өсімдік құрамы да ескеріледі. Егер шөп арасында бидайық басым болса, көлдетілген суды 20 – 25 тәулік, ал еркек шөп өскен жерде суды 15 күнге дейін ұстауға болады.‎
Этникааралық қақтығыстар
Этноконфликтология
Этноконфликтология - этникалық, этникааралық қақығыстарды зерттеуші ғылым саласы. Қақтығыстанудың аса маңызды бөліктерінің бірі этникалық қақтығыстардың шығу заңдылықтарын, дамуын, алдын алу, реттеу, шешімін табу мәселелерін қарастырады. Ол этнос өкілдерін қиян-кескі қаталдыққа, төзімсіздікке, күш қолдануға жетелейтін бөлінудің, жіктелудің, конфронтацияның алдын алып, тығырықтан, түйықтан шығудың жолдарын қарастырады. Қазіргі этноконфликтологияның аса маңызды мәселелерінің бірі ықтимал қақтығыстарды алдын ала ескертіп, болжам жасау және жағымсыз салдарын төмендету жолдарын қарастыру болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Мен Тұжырымдамасы
"Мен" Тұжырымдамасы – адамның өзі жайлы біршама тұрақты, азды-көпті мәні бар түсініктерінің жүйесі.
"Мен" тұжырымдамасы негізінде жеке адам өзгелермен қарым-қатынас жасап, өзіне деген көзқарасын қалыптастырады. Адам бойындағы “мендік” қасиет адамның іс-әрекеті мен әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасауы барысында қалыптасады. Кез келген адамның өз “менін” айыра алуы тұлғалық қасиеттің өзекті белгісі болып табылады. "Мен" тұжырымдамасы әлеуметтік өзара іс-қимылдың алғышарты мен салдары бола тұра, әлеуметтік тәжірибе барысында анықталады.
Оны құрайтындар: "Мен" тұжырымдамасының қалыптасуы адамдар арасында қызмет алмасу жағдайында жүріп, оның барысында субъект “басқа адамға айнадағыдай көрінеді” және сол арқылы өз менінің бейнесін сақтап, айқындайды және түзетеді.
ПАЗ-3204
ПАЗ-3204 — кеңес одағының және Ресейдің артқытартушы автобусы. Өз уақытысында Кеңес одағының ең танымал көліктерінің бірі болып саналған:2006 жылдан бері өндірілді.
Кайзерслаутерн (аудан)
Кайзерсла́утерн (Landkreis Kaiserslautern) — Германия ауданы. Аудан орталығы — Кайзерслаутерн қаласы. Аудан Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан. Рейнланд-Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Жер аумағы 639,85 км² шамасында. Тұрғыны 109 281 адамды құрайды (2010). Халық тығыздығы 171 адам/км². Ауданның ресми коды — 07 3 35.
Аудан 50 елді мекенге бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц аудандары
Қазақ халқының эпосы мен фольклоры
«Қазақ халқының эпосы мен фольклоры», Әуезовтің орыс жазушысы Л. Соболевпен бірлесіп жазған енбегі. Алғаш рет орыс тілінде «Литературный критик» журналында (1939, №10-11, 1940, №1) жарияланған; будан кейін «Песнь степей» (1940) атты кітапка алғы сөз ретінде берілген. Еңбек А. Нурқатовтың аудармасы бойынша «Уақыт жене әдебиет» (1962) деген кітапта басылды. Зерттеудің осы нұсқасы Әуезовтің 12 және 20 томдык шығармалар жинағына енді. Ғылыми-теориялық денгейі биік бұл зерттеуде қазақ ауыз әдебиетінің жанрлары мен түрлеріне кысқаша, тұжырымды сипаттама берілген. Олар төмендегіше топталған: Еңбекте қазақ халқының ақындық, айтқыштық өнерге ежелден ерекше ден қойғаны, «замана толқыны тарих теңізінің жағалауына көркем өнердің баға жетпес меруерт-маржандарын» қалдырғаны айтылады; соларда халықтың еткен істерге бағасы берілгені керсетіледі. Қазақ халқы Ә. еуел баста нақтылы оқиғалар, жағдайлар негізінде туған шығармалардың уақыт ете келе сұрыпталып, екшеліп, жетіліп, халық тық сипат апған деп біледі; қазақ фольклорынын, туындылары өзге тілдерге аударылу арқылы дүниежүзілік аренаға шыққанын мағлүм етеді. Монографияда аттары аталған жанрлар мен түрлердің өздеріне хас ерекшелігі ішкі тақырыптық жіктері анықталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Алькара-Ли-Фузи
Алькара-Ли-Фузи (Alcara li Fusi) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Мессина провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2474 адамды құрайды. Халық тығыздығы 40 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 62 км² шамасында. Пошта индексі — 98070.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сицилия елді мекендері
Үсен Шәуенұлы Шабантегі
Шабантегі Үсен Шәуенұлы (1887, қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданы — 17.4.1989, сонда, Жиенбет ауылы) — халық емшісі, көріпкел, әулие.
Ұлы жүз ішіндегі дулаттың шымыр тармағынан шыққан. Әкесі Шәуен ел ішінде палуандығымен, суырып салма ақындығымен белгілі болған. Анасы Қыздарбек емшілікпен айналысқан. Шабантегі атбегілігімен, көріпкелдігімен, үлкен сынықшы, емшілігімен аты шықты. Тамыр ұстап, түрлі шөптерден дәрі-дәрмек жасаған, көріпкел құмалақшы болған. Мал арасындағы небір ауруларды да емдеген. Ел арасындағы әңгімелерге қарағанда 1932—33 жылдардағы ашаршылықты алдын ала болжап, ауылдастарын аман алып қалған. Оған қоса күйші әрі суырып салма ақындығы да болған. Шабантегінің сынықшылығы ұлдары Серікбай мен Әлпиге, қыздары Жұмай мен Айдынға қонған. Зиратының басына күмбезді кесене тұрғызылып, оған ел барып зиярат етеді.
Дереккөздер
Санат:1887 жылы туғандар Санат:Жамбыл облысында туғандар Санат:1989 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ емшілері Санат:Күйшілер Санат:Қазақ ақындары
Жумиак-ле-Гран
Жумиак-ле-Гран (Jumilhac-le-Grand) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Нонтрон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 66,67 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1227 адамды құрады. Халық тығыздығы — 18,4 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Кіші Карасук
Кіші Карасук — Ресейдегі өзен. Краснояр өлкесі, Хакасия Республикасы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сарала өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым бастауынан Ачинск қаласына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Өздігінен бағытталудың белсенді жүйесі
Өздігінен бағытталудың белсенді жүйесі — өздігінен бағытталудың белсенді бас бөлігі көмегімен нысанаға ракетаны (бомбаны, торпеданы) бағыттау әдісі. Өздігінен бағытталудың белсенді жүйесін басқару онда нысананы сәулелендіретін энергия көзі және нысанадан қайтарылған энергияны қабылдағыш ракетада орналасады.
NGC 4572
NGC 4572 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан S? типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1797 жылы 10 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4572 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 41991, UGC 7775, MCG 12-12-12, ZWG 352,37.
Ас көлі
Бөгет арқылы екі бөлікке бөлінген, олар кейде жеке көлдер ретінде саналады. Көлдің солтүстік бөлігі Қырым сода зауытының өндірістік қалдықтарын сақтайтын-буландырғыш (шикізат базасы) ретінде, ал оңтүстік бөлігі Красноперекопск қаласы тұрғындарының демалыс аймағы ретінде пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Ор көлдер тобы
NGC 231
NGC 231 — Tucana шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 12 тамызда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 231 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 29-SC5, in SMC.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Tucana (шоқжұлдыз)
Төменгі Сямуньга
Төменгі Сямуньга (Төменгі Сямога, Сямойга) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мезенская Пижма өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 32 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені сағасынан Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қожабеков атындағы көше (Алматы)
right|thumbКөшеге өмірді шынайы сүюдің үлгісі, талантты актер, Қазақстанның халық әртісі Кененбай Қожабековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 29.12.1997 № 797 шешімі) берілген. Қожабеков Кененбай Молданұлы (1928-1988) Алматы облысында дүниеге келген. Республикалық Балалар және жасөспірімдер театрында еңбек еткен. Ол «Жамбыл», «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа», Қасқырдың апаны», т.б. кинофильмдерге түскен. Ондаған басты рөлдерді сомдаған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Ровенская көшесі. Көшенін үзындығы - 600 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Ваккер (футбол клубы, Инсбрук, 1915)
Тарихы
1915 жылы құрылды. 1971 жылы "Сваровски" клубымен бірікті. 1986 жылы лицензиясынан айрылып, орнына "Сваровски-Тироль" клубы құрылды. 1992 жылы лицензиясы қайтарылды, бірақ 1993 жылы жаңадан құрылған "Тироль" клубына берілді.
1999 жылға дейін әуесқой лигаларда ойнап, жабылып қалды.
Сілтемелер
Санат:Аустрия футбол клубтары Санат:1999 жылы жабылған футбол клубтары
Оливэтт (Миссури)
Оливэтт (Olivette) — Миссури штатының Сент-Луис округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 7.2 км². FIPS коды — 29-54650.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 7737 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Сент-Луис округы (Миссури)
Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті
Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті. Абайдан басталған қазақ мәдениетіндегі тың сарын XX ғасырдың бас кезінде ары қарай жалғасты. Қазақ мәдениеті XX ғасырды әрі үмітпен, әрі түңілумен қарсы алды. Дүниежүзілік техникалық және демократиялық прогресс Азия орталығына да жете бастады. Ұлттық идея темір тордағы халықты толғандырып, оны азаттық үшін күресуге ұмтылдырды. Әрине, ұлт-азаттық күреске бүкіл Ресей империясын қамтыған революциялық және реформалық қозғалыстар да әсерін тигізді. Алайда Қазақстандағы толқулар тек орыс революционерлерінің ықпалымен болды деу жаңсақ пікір. Бірде-бір ресейлік саяси ұйым мен белгілі қайраткерлер империяны таратып, басқа ұлттарға азаттық әперу туралы мәселе көтермеді. Социал-демократтардың өздері Шығыс халықтарының оянуына панисламизм, пантюркизм айдарын тағып, күдіктене қарады. Мәселе, сонымен бірге Ресейдің халықтары әр түрлі өркениеттерге жататындығында. Батыс христиандарына жақын эстондар мен араб-парсы әлеміне түбірлес өзбек, қазақтардың арасында ортақ мәдени негіз тым аз еді. Өзіне туысқан халықтардағы сияқты Қазақстандағы мәдени қайтадан жаңғыру орыс экспансиясына қарсы шығудан басталды. XX ғасырдың басында қазақтан шыққан алғашқы саяси қайраткерлердің бірі Міржақып Дулатов қазақ халқының манифесі — «Оян, қазақ!» өлеңін жариялады. Ол түңғыш рет халықты ашық күреске шақырған ұран тастады: «Қазақстаннан болған социал-демократтарға бір ауыз сөз айтамын: Еуропаның пролетариясы үшін қанды жас төгуіңіз пайдалы, бірақ өз халқыңыз қазаққа артық назар салыңыз, орыстың қара халқының күнелтуі ауыр, сонда да алды ашық. Қазақ халқы алты миллиондық бір ұлы тайпа бола тұрып, басқа халыққа қарағанда жәрдемсіз азып-тозып кетер». (Оян, қазақ! 10-бет). Міржақып саяси мәселелермен қоса өз шығармасында қазақ мәдениетін тұйықтан шығаратын жолдар іздейді. Ең алдымен мәдени тоқыраудың себебін М. Дулатов бодандықтан көреді. Екі ғасырдың арасында қазақ мәдениетінде пайда болған бір құбылыс кейін өріс алған маргиналдықтың көбеюі. Бұл жерде әңгіме ұлттық мәдениеттен алыстап, үстемдік етіп отырған жат өркениетке қызмет еткендер туралы болып тұр. Болыстар мен тілмаштар, әкімшіліктің маңайындағы неше түрлі пысықтар көптеген жағдайларда «мәңгүрттік» қасиеттерге ие болып, ұлттық мәдениеттен қол үзе бастады.
Әлихан Бөкейханов
thumb|right|200px|Әлихан Бөкейханов Екі ғасыр арасында қазақтың ұлттық санасының оянуына үлкен әсер еткен тұлғаның бірі — Әлихан Бөкейханов. Ол қазақ хандарының тікелей ұрпағы, ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісі, қазақтың алғашқы саяси партиясының басшысы, қазақтың бірінші ұлттық үкіметі — Алашорданың көсемі еді. Әлихан Бөкейханов сан қырлы қоғамдық қызметтерімен бірге қазақтың рухани мәдениетін алғашқы зерттеушілердің қатарында танымал. Ол Абайдың шығармашылығы туралы түңғыш мақаланы жариялады, қазақ эпосы мен фольклоры жөнінде әлі күнге дейін ғалымдарды өзінің ой тереңдігімен таң қалдыратын еңбектер жазды. Солардың ішіндегі құндысы — 1899 жылы «Түркістан ведомое тыларында» жарияланған «Қырғыздың «Қобыланды» аңызындағы әйел» атты еңбегі еді. Әлиханның бұл жерде көтеріп отырған мәселесі бұрынғы қазақтың рухани мәдениетінің бай мұраларына байланысты. Аталған аңызда мұсылмандық дін мен ежелгі тәңірілік түсініктердің қарым-қатынасы, көшпелілер мәдениетіне тән ана мен әйелді қастерлеу, ел намысын пендешіліктен жоғары қою т.б. мәселелері талқыланады. Шексіз сахара қазақ мәдениетін көптеген жылдар бойы сыртқы жаулардан қорғаштап, өзіндік ерекшеліктерін сақтауға себебін тигізді. Дүлей далада тек жүз бен руға бөлінген тұтас қауым ғана өмір сүре алатын еді. Қысқаша айтқанда, Әлихан мен Міржақып, Ахмет Байтұрсынов пен Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов пен Сұлтанмахмұт Торайғыров секілді алаштың арыстары өз күресінде халқының ғасырлық мұрасынан қашанда күш-қуат алып отырды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Оның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениет ілімін қамтиды. Шәкәрім Абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол арнайы оқу орнында оқымаса да, араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз бетімен үйреніп, сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан. Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты шарты туған елдің бүкіл тарихи мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес қолдану. Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн, Табиғат — ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар. Қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жатқан идея — жанның мәңгілігі. Әл-Фараби мен Қожа Ахмет Иассауи, Абай мен Мағжан жалпы Шығыс ғұламалары бойынша, адамның дүниедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен айқындалады. Әйтпесе өмір мазмұны жануарлық күн көруден алыс кетпек емес. Әлем мен адамға бағыт беретін жол көрсетуші, мәңгілік пен шексіздіктің кепілі — Нұр. Оған адамның жай ақылы жетпейді, оны аңғару, түсіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет. Өтпелі өмірден мәңгілікке (фәниден бақиға) көшу, басқа сөзбен айтқанда, бұл дүниеден кету дегеніміз адам жанының Нұрға қосылуы. «Жан, — дейді Шәкәрім, — ''менің айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. Олай болса бір түрге түсіп барлықтың ішінде бар болып жүреді''». (Үш анық. — Әлем, 39-бет). Осы негізгі шығармасын Шәкәрім ұзақ дайындықтан соң жазған және ол Жаңа замандағы қазақ кәсіпқой философиясының алғашқы туындысы болып табылады. Бұл шығармада айтылған ойлардың сыры мен астарлы қатпарлары мол. Батыстағы материализм және идеализм тәрізді екі анықпен Шәкәрім шектелмей, өз жолы — үшінші анықты ұсынады:
Яғни, басты мәселе — ар ілімі, моральдың төңірегінде. Кәдімгі этиканы Шәкәрімнің «ар ілімі» деп атауында да үлкен мән бар. Себебі оның негізгі категориясы, мәдениеттіліктің тірегі — ұждан. Бұл категорияны түсіну үшін Шәкәрімнен үзінді келтірейік: «''Әрине, жаның өлген соң тазарып, жоғарылайтынына нанған кісі қуанышта болып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып біржола жоғалмады-ау деп өлсе керек. Және ұждан, совесть жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек. Олай болса нанбай, ұждан, совесть құр ғана көрініс үшін адамдыққа лайық деген кісіге жақсылық, қиянаттың көп айырмасы жоқ болса керек. Ӏзін білдірмеудің айласын тапса болғаны, себебі өлген соңғы жан өміріне нана алмай ұждан, совесть, жан екі өмірге бірдей керек таяныш екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды. Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты. Кейбір діншілдерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе Жаратушыда білім бар, өлген соң да бір түрлі жан тіршілігі бар. Жан екі өмірде де азығы — ұждан, совесть деумен еш нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті бұл жоғарылаудың ең зор жардамы үш анық дегенім осы''». (Үш анық. — Элем, 44— 45-бет). Шәкәрімнің ұжданы біз жоғарыда айтқан, ежелгі гректегі «каллокагатия», И. Канттың «кесімді императив» ұғымдарымен астас. Ұждан дегеніміз — ынсап, әділет, мейірім.
Кеңес кезеңі
Тарих аумағынан қарағанда тым қысқа уақыт аралығында (70 жыл — бір адамның ғұмыры) қазақтың ұлттық мәдениеті Кеңес өкіметі кезінде сан қырлы құбылыстарды өз басынан өткізді. 1916 жылдан басталған күрес келесі жылы мақсаттарына жеткендей болды. Өздерін «демократтар» санаған Уақытша үкімет өкілдері сөз жүзінде езілген халықтарға азаттық береміз деді. Қазақ ғұламасы Ә. Бөкейханов революция жасала сала «Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтары — қазақтарға» деген өз үндеуін жариялады. Жалпы алғанда, қазақтың ұлттық мәдениетін XX ғасыр талаптарына сәйкес қайта құруда «Алаш» партиясының рөлі ерекше болды. Революцияның бастапқы кезіндегі маңызды мәселенің бірі ұлттық-мәдени автономияға қатысты еді. Ресей революциялық қозғалысының кадеттік, социалистік және коммунистік бағыттарының көсемдері бұл идеяға қарсы шықты. В.И. Ленин болсын, Ф. Керенский болсын территориялық федерацияны желеу етіп, бірорталыққа бағынған Ресейдің империялық мәнін сақтап қалуға тырысты. Большевиктер оған қоса өздерінің атышулы «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұранын басшылыққа алып, ұлттық мүддені шетке шығарып тастады. 1917 жылғы маусым айындағы басылымында «Қазақ» газеті осы мәселені тікелей қойды. Автономияның қазақтарға ауадай қажет екендігін айтып, оның үш негізі бар екендігіне оқырман назары аударылды (территория, мәдениет және ұлттық ерекшеліктер). 1917 жылдың 21—26 шілдесінде Орынбор қаласында Бірінші бүкіл-қазақтық құрылтай өтті. Оның шешімдері бойынша «Алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды. Бағдарламаның кейбір бөліктерінен үзінді келтірейік:
Бұл бағдарлама 5—12 желтоқсанда өткен Бүкілқазақтық екінші съезде құпталынып, осы құрылтайда ұйымдастырылған Алашорда үкіметінің негізгі заңына айналды. Сонымен 1917 жылдың аяғына таман Қазақстан прогресс жолында талай жетістіктерге жетті және ұлттық төл мәдениетті дамытуға мүмкіндік алды. Қазақ рухани мәдениетінің сол тұстағы деңгейінде «Алаш» қайраткерлері алдыңғы қатарда тұрды. Кейін тоталитарлық жүйе оларға әдейі «контрреволюцияшыл-ұлтшылдар» деп жала жапқан. Алайда большевиктер орнатқан тоталитарлық жүйе қазақ халқының (Ресейдің басқа халықтарының да) азаттық алу, мәдени өркендеу мүмкіндіктерін құлдыратып жіберді. XX ғасырдағы ең сұмдық қылмыстардың бірі Кеңес Одағында жасалды. Тоталитарлық жүйе өз халқына қырғын салып (геноцид), оның этномәдени тұтастануына орасан зиян келтірді. Адамзаттың бүкіл тарихында ешбір саяси өзгеріс нақ осындай сүргінге әкелген жоқ. XX ғасырдағы екі социалистік эксперимент (фашистік ұлттық-социализм және коммунизм) 100 миллионнан астам адамды қырды. Этнобірігу және мәдени эволюцияны бекерге шығаратын большевиктік идеология мен практика бұрынғы Ресей империясы топырағындағы халықтардың ғасырлар бойы жинақталған мәдени құндылықтарын талан-таражға салды. Бұл, әсіресе, қазақ тағдырынан анық көрінеді. Ұлттық-мәдени тұтастануға кеселін тигізген төмендегідей большевиктік тәжірибелерді атап өтейік:
Кеңес мәдениеті
Қазақ кеңес мәдениеті туралы әңгіме еткенде оның тарихи ерекшеліктері мен өзіндік белгілеріне тоқталып өткен жөн. Егер бұрынғы қазақ мәдениетін дәстүрлік өркениет деп бағаласақ, онда тоталитарлық жүйеде ұлттық негіздерді жойып жіберуге бағытталған болышевиктік шараларды ескеру керек. «Тағдыры ортақ жаңа қауым», «тарихта бұрын болмаған адамдардың жоғары бірлестігі — кеңес халқы», сондай-ақ, «мазмұны пролетарлық және түрі ұлттық социалистік мәдениет» ұрандарын басшылыққа алған идеологтар мен саясатшылар рухани мәдениеттің тамырына балта шапты. Ерте заманның өзінде атақты Аристотель мазмұн мен форманың бірлігін дәлелдесе, революционер марксистер мәдениеттегі ұлттық мазмұнды бекерге шығарды. Шын мәнінде, ең алдымен, мәдени туындының мазмұны ұлттық болып табылады. Өйткені мәдени қайраткерлер өз шығармашылығында нақтылы ұлттық көкейкесті мәселелерді көтереді; қаңдай абстрактылы шығарма болғанымен, оның тамыры этностық фольклордан, халықтық педагогика, этика, дүниетанымнан нәр алады. Жоғарыдағы «социалистік» мазмұнды көмкерген ұлттық форманы Сталин тек тілге әкеп тіреген. Олай болса, өз ұлтының тарих-талғамын орыс тілінде жазған Ш. Айтматов пен О. Сүлейменовты қалайша ұлттық мәдениеттен аластаймыз. Әдеби тілден басқа әр этностың өзіндік рәміздері, таңбалары, музыка, театр, көркемөнер тілі бар. Әр этностың төлтума мәдениетіне үлкен нұқсан келтірген большевиктік «тәжірибелердің» бірі — ұлтаралық некелесуді дәріптеу. Әрине, табиғи-тарихи жағдайларда бұл — прогрессивті процесс, дүниежүзілік мәдени сұхбаттасу ағынының бір бұлағы. Әр түрлі этностардың, тіпті нәсілдердің араласуы нәтижесінде қазіргі әлемде көрнекті рөл атқаратын американдар, бразилиялықтар, мексикандар, үнділер сияқты халықтар қалыптасты. Этнобиологиялық және этноинтеграциялық тұтастануды оқшаулану деп түсінудің ауылы ақиқаттан алыс. Алайда Кеңес Одағында бұл процесс өктемділікпен жүргізіліп, империядағы басқа халықтарды орыстандыру саясатында өтті. Саяси-идеологиялық ұрандардың желеуімен 200-ден астам этностар араластырылып жіберілді. «''Нәтижесінде жүзге тарта төлтума мәдениет мәңгілік жоқ болып, жұмыр жердің мәдени-рухани болмысы солғын тартты. Осынау жойқын да жойдасыз қасіреттің орнында мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан төлтума мәдениетін әбден таптап, химералық күйге жеткен 300 миллион тобыр қалды; басқа ұлтпен некелескен 60 миллион дүбара қалды; 60 мың тірі жетім балалар қалды (тіркеуге алынғаны ғана); абақтының тұрақты тұрғындарының саны 20 миллионға жетті''». (Тарақты А. Ауызша тарихнама — Қазақ, 36-бет). Шын мәнінде, Кеңес Одағы маргиналдар қоғамына айналды.
Әр ұлттың мәдени архетиптерін шайқалту Кеңес Одағында мемлекеттік саясат дәрежесінде нысаналы түрде жүргізілді. Мысалы, 1951 жылы Орталық мұсылман халықтарының «Деде Қорқыт», «Алпамыс», «Манас». «Ер Сайын», «Шора Батыр», «Қобыланды» сияқты эпостарын діншіл және ақсүйектік деп жариялап, оларға тыйым салды. Халықтық мәдениетті қудалаудың сорақы бір көрінісі — домбыраны феодализмге апарып тіркеу. Тоталитарлық жүйенің мәдениет саласында жүргізген саясаты тек кеңестік ұлттарды «тазалаумен» шектелген жоқ. «Жаңа коммунистік мәдениетті қалыптастыру» дегенді басшылыққа алған партократия дүниежүзілік озық мәдениет үлгілеріне тосқауыл жасады. Белгілі «темір пердемен» қоршалып қойылған КСРО-да таза пролетарлық мәдениет дәріптелді; бүкіл Батыс — буржуазиялық, ал Шығыс — ескішіл феодалдық деп жарияланды. Мұның бір дәлелі — Отан соғысынан кейін сталинизмнің жүргізген шаралары. «Космополиттік мәдениет», «империализм ықпалдарына түскен» ғылымдар қатарына кибернетика, генетика, тілтану т.б. қойылды.
Алпамыс Нәзікен
Алпамыс Нәзікен - 1937 жылы 15 мамыр да Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Сарыбай ауылында дүниеге келген.
Қарғалы орта мектебін алтын медальмен, Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетін қызыл дипломмен, М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген.
Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде көп жылдан бері жас мамандарды тәрбиелеумен айналысып келе жатқан ұстаз — доцент, еңбек ардагері.
«Қарлығаш» (1995), «Қыз ғұмыр — жыр ғұмыр» (2001), «Жыр арқауы — Махамбет» (2003), «Мәртебелі поэзия» (2005), «Жамбыл жырының жалғасы» (2006) жыр жинақтарында бір топ өлеңдері жарық көрді. «Шырағдан» (1995), «Күрең шетен» (2003), «Қия жол ғұмыр» (2009) өлең кітаптарының авторы. «Мадонны Турана» (орыс тілінде) жыр жинағына бір топ өлеңдері енген.
Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері (1996), ақындар мүшәйрасының екі дүркін (1991, 1993) жүлдегері. Халықарлық Абай қорының дипломант (2001). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.
Виталий Валентинович Бианки
Виталий Валентинович Бианки (11 ақпан 1894, Санкт-Петербург, Ресей империясы — 10 маусым 1959 ж., Ленинград, КСРО) — кеңес жазушысы, балаларға арналған шығармалардың авторы.
1894 жылы 30 қаңтарда Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген. Петроград университетінің физика-математика факультетінде оқиды.
1918 жылы Самара қаласындағы «Народ» газетінде жұмыс істейді. 1923 жылы «Путешествие красноногологово воробья» әңгімесі жарық көреді. «Лесная газета на каждый год» шығармасы орман тынысы мен өмірі жайлы өзгеше энциоклопедия. Бианки 300-ге жуық әңгіме, ертегі, повесть және мақалалар жазған. Оның басылып шыққан кітабына 120-ға жуық әңгіиелер, повесть, ертегі, мақалалары кірген.