cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Меңғали Шаймарданұлы Мусин
Меңғали Шаймарданұлы 1927 жылдың тамыз айында Катонқарағай ауданы (бұрынғы Үлкен Нарын ауд.), Нұғыман ауылында дүниеге келген. Жазушы өз бабалары жайлы: «алғашқы Жоғарғы Ертіс ауданына қоныстанушылар менің үшінші атамның, яғни Дінмұхаммед Шәрәпидің басшылығымен қоныстанған»,- дейді. Бұл аңыз М.Мусиннің «Волга впадает в Иртыш» романында жазылған. 1931 жылдың басында Меңғали Шаймарданұлының ата-анасы қазақ-орыс аралас елді мекеніне, яғни Күршім ауданына көшіп барады. Жазушы мүлдем орыс тілін білмегендіктен, ал қазақ тілі татар тіліне ұқсас болғандықтан Меңғалиды ата-анасы Құмашқын (қазіргі Күршім) қазақ мектебіне оқуға берген. «Орыс тілінде білімін 17 жасымда әскер қатарына шақырылғанда ғана арттырдым, ал қазақ тілін үйге қайтқанда ғана үйрендім»,- дейді Меңғали Шаймарданұлы. Екі кластық қазақ мектебін бітірген соң, Казнаковка, Самар аудандарындағы орыс мектебіне түсіп, төрт класты аяқтайды. Аттестатты Үлкен Нарын ауданындағы Жұлдыз орта мектебінен алды. Алғаш рет Меңғали Шаймарданұлы әдеби шығармалармен айналысуды қазақ тіліндегі шығармалардан бастап, сол бойынша күнделік жүргізе бастады. Ал 16 жасында «Жамбыл», «Партизандар» атты поэмалары жарық көрді. Бұл шығармалары жазушының жеке мұрағатында сақталған. М.Мусин аудандық «Сталинский путь» газетінде екі жыл жұмыс атқарып, кейін «Знамя Коммунизма» (қазіргі «Рудный Алтай») газетіне ауысады. Содан бері басылымнан қол үзген жоқ, нәтижесінде елу жылдан астам журналистік тәжірибесі жинақталды. 1964 жылы жоғарғы партия мектебінің журналистика бөлімін тәмамдаған. Зейнеткерлікке «Рудный Алтай» газетінен шықты, оның Риддер қаласындағы меншікті тілшісі болды. Осында қызмет істеген жылдарда П.Бажов атындағы сыйлықтың лауреаты болды. 1995 жылы ұлтаралық Қытай радиосының әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Бұл сайыс Жеңістің елу жылдығына орай өткізілген. М.Мусиннің шығармалары мәскеулік, республикалық басылымдарда басылды. «И любовь твоя и боль» атты повестер жинағы, «Қырғын», «С Катонских гор, с берегов Нарыма», «Түнекте тұншыққандар» атты кітаптары жарық көрген.
Москва қаласында жоғарғы партия мектебін бітірген. 50 жылдық жұмыс өтілі бар кәсіби журналист. Көптеген орталық, аймақтық, облыстық, аудандық баспасөз беттерінде, «Огонек»,  «Жұлдыз», «Простор» журналдарында, халықаралық «Феникс» журналында, сонымен қатар  дерекке негізделген  жинақтарда еңбектері жарияланды.
Дереккөздер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Санат:Мәдениет
Санат:1927 жылы туғандар Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Ирмаш
Ирмаш — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Юнн ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 18 адамды құрады. Пошта индексі — 452260, ОКАТО коды — 80230878002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Семир Смайлагич
Семир Смайлагич (босн. Semir Smajlagic; 18 қыркүйек 1998 жыл, Зеница) — босниялық футболшы, "Астана" клубының шабуылшысы.
Сілтемелер
Санат:Босния және Герцеговина футболшылары Санат:Астана ФК ойыншылары Санат:Сараево ФК ойыншылары
IC 1973
IC 1973 — Horologium шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 13309, ESO 200-49.
NGC 6131B
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Corona Borealis (шоқжұлдыз)
Тантай батыр елшілігі
Тантай батыр елшілігі- 1718 жылы желтоқсанда Қайып ханның Ресеймен келіссөз жүргізу үшін Қазан каласына жіберген елшілігі. Елшіліктің кұрамында Тантай Арыстановпен бірге Тоғынұр батыр Құлтабаев болды. Тантай батыр елшілігі қазақ жеріне келген орыс елшісі Федор Жилинді Қазан қаласына жеткізіп салып, Қазан губернаторы П.С.Салтыков пен жоңғарларга қарсы бірлесе үрыс қимылдарын жүргізу мәселесін талқылады. Қазан губернаторы Тантай батыр елшілігінің жоңғарларға қарсы бірлесе күресу жөніндегі ұсынысын қабыл алғанымен, мұндай келісімді Ресейдің орталық үкіметі мақұлдамады.
Кастельжалу
Кастельжалу (Casteljaloux) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Ло және Гаронна департаментінде орналасқан. Нерак округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 30,59 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 47052, пошта индексі — 47700.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4773 адамды құрады. Халық тығыздығы — 156,03 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ло және Гаронна департаментінің коммуналары
Шастозерская Каменка
Шастозерская Каменка — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шеньга өзенінің сол жағалауынан 26 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Көркемөнерпаздық
thumb|right|Көркемөнерпаздық. Ақмола облыстық "Кербез сұлу" халық аисамблі Көркемөнерпаздық, көркем өнер паздар үйірмелері - халық шығармашылығының бір түрі. Көркемөнерпаздық Қазақстанда Қазан төңкерісінен кейін дамыды. Республикада көптеген халық аспаптар оркестрлері мен вокалдық-аспаптық ансамбльдер, хор, хореографиялық, эстрада және бал биі ұжымдары, эстрадалық оркестрлер, вокалдық-аспаптық ансамбльдер, көркемөнепаздардың музыкалық, драма театрлары, үгіт бригадалары, бейнелеу өнері мен сән және қолөнері студиялары, фотоәуесқойлар, цирк өнері үйірмелері, дискотека және дискоклубтар, отбасылық ансамбльдер жұмыс істеді. Әдетте, кәркемөнерпаздар үйірмелері мен ұжымдары мәдениет үйлері мен сарайларының, клуб мекемелері мен кәсіпорындарының, оқу орындарының жанынан ұйымдастырылып отырған. Көркемөнерпаздыққа облысы халық шығармалығы мен мәдени-ағарту ісінің облысы ғылыми әдістемелік орталығы жетекшілік етті.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет
Батометр
thumb|100px|[[Нискин батометрі]] Батометр — су немесе ағын тасымалдайтын тасындылардың сынамасын алуға арналған құрал.
Батометрдің көмегімен келесі көрсеткіштерді: судың физикалық қасиеттері мен ондағы еріген заттардың құрамын (тұздар мен газдар); судағы жүзбе немесе түптік тасындылардың шамасы мен ірілігін; судың санитариялық сапасын анықтау үшін сынама алынады. Құрылымдық ерекшеліктеріне қарай Б. шапшаң және ұзақ мерзімді толтырылатын батометрлер болып екі түрге бөлінеді. Химиялық талдау мақсатында су сынамасын алу үшін "халықаралық үлгідегі" Молчанов батометрі пайдаланылады. Судағы жүзбе заттардың шамасы мен ірілігін анықтау үшін негізінен шөлмек және вакуумдық батометрлер қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Құралдар Санат:Су шаруашылығы
Эрфурт
Эрфурт (Erfurt) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан қала.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 53 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Әділбек Сәбитұлы Ниязымбетов
Әділбек Сәбитұлы Ниязымбетов (19 мамыр 1989 жылы Нүкіс қаласы, Қарақалпақстан, Өзбекстан) — боксшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, Құрмет орденінің иегері (2012), Бакуде өткен әуесқой бокстан әлем чемпионатының күміс жүлдегері. Жартылай ауыр салмақта (81 келіде) 2012 жылғы Лондонда өткен Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері. Жартылай ауыр салмақта (81 келіде) 2016 жылғы Рио-де-Жанейрода өткен Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері.
Өмірбаяны
Әділбек алғаш рет 2007 жылдың жазында Алматы қаласында өткен жастар арасындағы Азия чемпионатын ұтқан. 2008 жылы Тараз қаласында өткен ересектер арасындағы 69 келі салмақ дәрежесінде Қазақстан чемпионатын жеңіп алды. Ол кезде Әділбек бар болғаны 18 жаста болатын. Ал 2009 жылы Қостанай қаласында өткен Қазақстан чемпионатында осы жетістігін қайталап, екі дүркін ел чемпионы атанды. Бірақ ҚР құрамасы сапында 2009 жылдың жазында Вьетнамда өткен Азия чемпионатында алғашқы кездесуде ұтылып, сәтсіздікке ұшырады. Сол себепті Әділбекті құраманың бас бапкері Дамир Буданбеков Миланда өткен әлем чемпионатына алмай тастап кетті.
Сол кезден бастап Әділбектің боксында тығырық кезеңі басталды. Ол 2010 жылы Астана қаласында өткен ҚР чемпионатында 1/4 финалда Данабек Сужановқа 2:3 есебімен есе жіберсе, 2011 жылы ақпан айында Алматыда өткен ҚРЧ 1/4 финалда Асхат Жақыпбековке 1:3 есебімен ұтылып қалды. Бұл кездерде ол 75 келі салмақ дәрежесінде бокстасып жүрген болатын және бірнеше келі салмақ қуатын еді. Осы жылғы ҚРЧ-нан кейін Марат Жақиев бастаған Маңғыстау облыстық бапкерлер кеңесі ақылдаса келіп, Әділбекті 81 келіге дейінгі салмақ дәрежесіне кетуін құп көрді, өйткені салмақ қуу көп энергияны алып кетіп тұрды.
2011 жылдың наурыз айынан бастап Әділбек 81 келі салмақта бокстаса бастады және жақсы жетістіктерге де жете бастады. Мысалы, сәуір айында Атырау қаласында өткен қазақ батырлары Махамбет Өтемісұлы мен Исатай Тайманұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирде жеңімпаз атанса, мамыр айында Алматы қаласында болып өткен Армия генералы Сағадат Нұрмағамбетовтің жүлдесі үшін болған ХТ-де Азамат Белгібаевты, Марат Қиясовты және финалда Антон Пинчукті ұтып жеңімпаз атанды және турнирдің ең техникасы мықты боксшысы деген атақты алды.
Содан бері 81 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде құрама сапында жүрді, бірнеше оқу-жаттығу жиындарына қатысты. Спаррингтер өткізді өзінің құрамадағы негізгі қарсыластарымен, Алмат Серимовпен, Азамат Белгібаевпен, Арман Рысбекпен. Әлем чемпионатына кетер кезде ең соңғы шешімін таппаған салмақ осы 81 келідегі салмақ болатын. Оған 3-4 боксшы бірдей таласып тұрды. Осылардың арасында Алматыда спарринг болды, Әділбек барлық қарсыластарын ұтып, өзінің ӘЧ баруға тиіс екендігін бапкерлер алдында дәлелдеп берді, осылардың арасында Бақтияр Артаев та болған еді.
2013 жылы Чехияда бокстан өткен "Гран При" бәсекесінде чемпион атанды. 81 келіде сынға түскен Лондон Олимпиадасының күміс жүлдегері Әділбек Ниязымбетов ақтық сында голландиялық Петер Мулленбергпен жұдырықтасып, 10:9 есебімен басым түсті.
Лондондағы Олимпиада ойындары
Бакудегі өткен әлем чемпионатында күміс жүлделі болған Әділбек Лондағы Олимпиада ойындарын 2 раундтан фавориттердің бірі ретінде бастады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан боксшылары Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері Санат:Бокстан Олимпиада жүлдегерлері Санат:19 мамырда туғандар Санат:Алфавит бойынша боксшылар Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Ақсарай, Өзбекстан
thumb|right 39.06083°N, 66.82917°W Ақсарай (Oq-Saroy saroyi)— Әмір Темір дәуірінде салынған зәулім сарай. Өзбекстан Республикасы Шаһрисабз қаласында орналасқан. Іргесі 1380 жылы қаланған. Темірдің Хорезмдегі жеңісінің құрметіне салынған. Ақсарай Бибі-Ханым, Қожа Ахмет Йасауи кесенелері сияқты үлкен порталды (50 м) күмбездер қатарына жатады. Сарай қабырғаларында араб әрпімен тарихи және діни жазулар, асыл тастармен, алтынмен жалатқан ою-өрнектер кездеседі. Олардың ішінде 798 хижра жылы (16.10.1395 — 5.10.1396) деген жазулар бар. А. аты Бабыр патшаның жазба деректерінде кездеседі. Патша кеңесіне арналған үлкен және кеңесшілерге арналған кіші бөлме болған. Басқа бөлмелер бірін-бірі қайталамайтын өрнектерге толы. 1403 жылы Шаһрисабзде болған испан елшісі Г.Клавихо Сарайдың ерекше сәулетті екенін жазады. Ақсарай құрылысы Темір тұсында бітпей, баласы Шахрух аяқтаған. Деректерде 1707 жылы Ақсарайда Бұхар ханы Убайдулла отырғаны айтылады. Қазір Ақсарай мемлекет және ЮНЕСКО қамқорлығында.
Санат:Өзбекстан сәулеті Санат:Өзбекстан тарихы Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра Санат:Әлемдік мұра
28 мамыр
Мамырдың 28 — Григориан күнтізбесінде жылдың 148-ші күні (кібісе жылдарда 149-шы). Жылдың аяғына 217 күн қалады.
Қуыс
Қуыс — окоп түбінде, орда немесе байланыс жолында орнатылатын, 1-2 адам демалуға, қару, оқ-дәрілер, азық-түлік пен су қоюға арналған ойық. Қуыс мынадай есеппен жасалады: оның үсті 0,6 м-ден кем емес қорғаныс мақсатындағы қалың топырақ қабатымен бүркелуі керек. Қуыстың өлшемі әдетте 1,0 х 1,0 х 1,0 м. Оған кіретін жол қарсыластарға қарсы бетте болуы керек. Топырақ әлсіз болған жағдайда тақтайлар, сырғауылдар мен қолдағы бар материалдармен жабылады. Ядролық жарылыс залалынан сақтау үшін қуысты ағаш қалқалармен жабады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Безсонов шыңы
Безсонов шыңы – Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы Солтүстік Орта жотаның батыс бөлігіндегі шың. Биіктігі 3954 м. Шыңға академик А.И. Безсонов есімін берген (Қазақстан ғылым академиясының География секторының экспедициясы (1950–1952 жж.)).
Жер бедері
Безсонов шыңының құзды массиві өзі аттас мұздықты 2 камераға бөледі.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан шыңдары Санат:Жетісу Алатауы
Вики (Оклахома)
Қала тұрғындарының саны 699 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.1 км² шамасында. FIPS коды — 40-77300.
Тозепка
Тозепка — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ертіс өзенінің оң жағалауынан 1402 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері
NGC 1674
NGC 1674 — Торпақ шоқжұлдызында орналасқан NF типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы Lohse J. Gerhard астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1674 деген нөмірге ие болды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Торпақ (шоқжұлдыз)
29 мамыр
Мамырдың 29 — Григориан күнтізбесінде жылдың 149-шы күні (кібісе жылдарда 150-ші). Жылдың аяғына 216 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:29 мамыр
Жасылтасты өзгеріс
Жасылтасты өзгеріс - эффузиялық таужыныстардың геологиялық уақыт барысында әр түрлі газдар мен ерітінділер және тангенциальдық қысым әсерінен өзгеріп хлорит, серицит, эпидот,актинолит сияқты негізінен жасыл түсті минералдармен қанығуы.
Дереккөздер
Санат:Геология
Луштоза
Луштоза (Lustosa) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Лозада муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10,38 км² шамасында. Халық тығыздығы — 427,5 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Бақытжан Бисенғалиев
Бақытжан Бисенғалиев (1936 - 1984, Атырау облысы). Теңге кен орнын тұңғыш ашушы. Қазақ Мемлекеттік Университетін бітірген (1958). 1958-1959 жылдары — «Маңғышлақ мұнайгазбарлау» тресіндегі Қызан мұнай барлау кеңсесінде коллектор.
1959-1962 жылдары —Жетібай мұнай барлау экспедициясында инженер-геолог, геолог, геология бөліміні. аға геологі.
1962-1964 жылдары — Теңге мұнай барлау басқармасында ұңғымаларды сынау және зерттеу кеңсесінде аға геолог, бас геолог.
1964-1968 жылдары — Оңтүстік Маңғыстау мұнай барлау экспедициясында геология бөлімінің бастығы, «Маңғышлақ мұнайгазбарлау» тресі бөлімінде аға геолог.
1968-1972 жылдары — Ақтау қалалық комитеті ендіріс бөлімінің меңгерушісі, Өзен аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі.
1972-1984 жылдары — қабаттық мұнай беруін арттыру және ұңғымаларды күрделі жөндеу басқармасының бас геологі. Қаза. КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Родман (Айова)
Родман (Rodman) — Айова штатының Пало-Альто округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.4 км². FIPS коды — 19-68340.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 56 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Пало-Альто округы (Айова)
Улағыш заттардың тұрақтылығы
Улағыш заттардың тұрақтылығы — улағыш заттардың қорғаныссыз адам күшін зақымдау әсерін біраз уақытқа дейін сақтау қабілеттілігі. Улағыш заттардың тұрақтылығы улы заттардың физикалық-химиялык касиеттеріне (тұткырлығына, ұшпалылығына және т.б.), ұрыстық жағдайына (сұйық тамшылы, бу түрінде және т.б.), метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің бедеріне және өсімдік жамылғысына байланысты болады. Жоғары уытты, тұтқыр (жабысқақ) және аз ұшатын улы заттар жоғары тұрақтылығымен ерекшеленеді. Жергілікті жердеп және әскери техникадағы тамшы немесе катты бөлшек түріндеп улы заттар өзінің зақымдау әсерін бірнеше сағаттан (жаз мезплінде) бірнеше тәулікке дейін (кыс мезгілінде) сактайды. Ауадағы бу (түтін, тұман) түріндеп улы заттар зақымдау қабілетін 15-20 минутке дейін сақтайды, яғни улы заттар бұлттарының таралуы себебінен концентрациясы төмендеуіне дейін зардаптық әсері сақталады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Гидроизотермдер
Гидроизотермдер(грек, һусіог — су, ио5 — тең, іһегте — жылу, қызу) — қимада немесе картада жер асты суларының температурасы бірдей нүктелерді қосатын сызықтары.
Құйрық жеу соғысы
"Құйрық жеу соғысы" (көне.) — кетіп бара жатқан жаудың ең ақырғы қосынының артынан, екі бүйірінен тию. Жаудың алғашқы беті алда, сондықтан тыныштықпен өткен жерден, арттан жау күтпейді. Арттағылардың алдыңғы қолға хабар беруіне мұршасы болмайды.
Розақов Айбек
Розақов Айбек — Алматы қаласында 1965 жылы дүниеге келген. 1984 жылы Гоголь атындағы Алматы көркем-сурет училищесін бітірген. Республикалық және халықаралық көрмелерге қатысқан.
Гидроизотермдер
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Сәулет және құрылыс
Розақов Айбек
Негізгі көрмелері: Алматы, 2000 жыл "Ұлар" галереясында жеке көрмесі. Алматы, 2000 жыл "Айгүл" галереясында "Рассвет новой эпохи" көрмесі. Алматы, 2000 жыл "Орхон" галереясындағы "200 лет в сторону света" көрмесі. Алматы, 2001 жыл Қастеев атындағы Өнер мұражайындағы "Человек и тюльпан" көрмесі. Алматы, 2001 жыл "Ұлар" галереясындағы "Покорный раб искусства" көрмесі және басқа көрмелер.
Шығармалары Қазақстан, АҚШ, Франция, Ресей, Германия, Жапония және Кореяда жеке жинақтарда сақтаулы.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Құйрық жеу соғысы
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Қуан Есенғалиев
Қуан Есенғалиев (1928-1978, Атырау облысы). 1951-1978 жылдары - Доссор МАБ оператордың көмекшісі, ұңғымаларды жер астында жендеу бригадасының операторы. Үкімет медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Нұржан Кемерұлы Әшімбетов
Нұржан Кемерұлы Әшімбетов (26 маусым, 1969, Чёрное, Лебяжі ауданы, Павлодар облысы) — қазақстандық саясаткер, Қазақстан Мәжілісінің VI және 2023 жылдан бері VIII-сайланымдарының депутаты.
Әшімбетов бұрын Лебяжі ауданының (2001–2006), Петропавлдың (2009–2012), Павлодардың (2016–2018), Екібастұздың (2018–2019) және Ақсудың (2021) әкімі болған.
Дереккөздер
Санат:26 маусымда туғандар Санат:1969 жылы туғандар Санат:Аққулы ауданында туғандар Санат:Аққулы ауданының әкімдері Санат:Петропавл әкімдері Санат:Павлодар әкімдері Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Қазақстандағы көгалдағы хоккей
нобай| Қазақстанда көгалдағы хоккей XX ғасырдың 70-ші жылдарынан бастап дамуда. Алматының "Д" командасы 14 рет (1972-73, 1975-79, 1981-87) КСРО-ның чемпионы атанды. 2 жыл қатарынан (1982-83) КСРО кубогын, 2 рет Еур. Ч-ндарының кубогын жеңіп алды. "Д" ерлер және Связист әйелдер командасы КСРО ч-тында жоғары топта, Алматы қаласының жастар командасы 1 топта ойнады. Команданың жеті ойыншысы 1980 ж. Мәскеуде өткен XXII О.о-дарда қола медальға ие болды. Әр жылдарда А. Гончаров, Ф. Зи-Гангиров, С. Арпетян М. Жексенбеков, М. Нечепуренко, С. Каламбаев, С. Шаймерденов, А. Сәрсекеев, және т.б. ойыншылар КСРО құрама командасының санында халықар. жарыстарында өнер көрсетті.
Тағы қараңыз
Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
30 мамыр
Мамырдың 30 — Григориан күнтізбесінде жылдың 150-ші күні (кібісе жылдарда 151-ші). Жылдың аяғына 215 күн қалады.
Дереккөздер
Санат:30 мамыр
Процессордың шапшаңдығы
Процессордың шапшаңдығы (Быстродействие процессора; processor speed) — процессордың уақыт бірлігінде (бір секундта) орындай алатын қарапайым операциялар (командалар) саны. Кейде мегагерцпен (мгц) өрнектелген ырғақтылық жиілікпен де беріледі.
Дереккөздер
Санат:ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Құйып беретін жабдықтар
Құйып беретін жабдықтар (Заправочное оборудования) — ұрыстық және көліктік машиналарға отын (жанармай) және май құюга, ұшатын аппараттарга жанармай, сығылған газ бен арнайы сұйықтар құюга арналған арнайы агрегаттар, жүйелер және құрылғылар. Құйып беретін жабдықтар қозғалмайтын және жылжымалы болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Каенлык
Каенлык — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Юнн ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 66 адамды құрады. Пошта индексі — 452260, ОКАТО коды — 80230878003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Лас-Вегас
нобай|left|250px|Лас Вегас Лас Вегас (Las Vegas) — Невада штатының Кларк округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 596 424 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 340.0 км² шамасында. FIPS коды — 32-40000.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Невада қалалары
Шүкірбек Есенғалиев
Шүкірбек Есенғалиев (1930, Атырау облысы). №19 Доссор поселкесіндегі № 19 қолөнер училищесін бітірген (1946). Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұнайшысы (1966). 1947-1953 жылдары - Құлсары барлау-бұрғылау кеңесінің Мұнайлы, Тақырбұлақ, Мибұлақ, Қасқырбұлақ мұнай барлауларында бұрғышының көмекшісі, бұрғышы. 1953-1957 жылдары - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1957-1960 жылдары - «ММГБ» тресі Төбежік, Құсайнық, Дөңге, Қызан, Қоғдақ мұнай барлауларында бұрғышы. 1960-1991 жылдары - Өзен БЖБ бұрғышы, шебер, ӨҚКБ аға инженері, вертолет алаңқайының диспетчері. 1991 жылдан - зейнеткер. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.
Бекбике-Есболат мұнай кен орны
Бекбике-Есболат мұнай кен орны — Атырау облысы Атырау қаласының шығысында 140 км жерде орналасқан кен орны. 1911 жылы ашылған. 1926-1955 жылдары барланып, 1948 жылдан бері мұнай өндіріліп келеді.
Геологиялық құрылымы
Мұнай пермь жүйесінің төменгібөлімінің, триас, юра, бор жүйелерінің жыныстарында кездеседі. Тұз күмбезінің ядросы 600-700 м тереңдікте жатыр. Оның астындағы шөгінділер грабен арқылы бірнеше телімдерге бөлінген.
Тығыздығы
Мұнайлы қабаттардың қалыңдығы 2-12 м, ауданы 10-36 га. Олар сазды ұсақ құмнан тұрады. Мұнай су қысымының күшімен шығарылады. Мұнайдың меншікті салмағы 880,4-900 кг/м33-ге, күкірт мөлшері 0,15%-ға тең. Құрамында еріген газ бар.
Серікбай Бейсенбек Фуатұлы
Серікбай Бейсенбек Фуатұлы — 1960 жылы қаңтардың 7-і күні Семей облысы, Аягөз ауданына қарасты Таңсык ауылында туған.
Осы 1987—2005 жылдар аралығында "Жазушы" баспасынан жарық көрген мыңдаған көркем шығармалар мен оқулықтардың көркемдеуші редакторы ғана емес, олардың жоғары дәрежеде безендірілуіне де көп ат салысты.
Ол барлық республикалық баспалармен тығыз байланыста еңбек етуде. Көптеген дүниежүзілік, халықаралық, республикалық кітап көрмелеріне қатысып, жүлдегер атанды. Қазақстан Республикасы мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің Республикалық "Кітап — рухани азық" көрмесін өткізу жөніндегі комиссиясының 2005 жылғы 28 акпандағы шешімімен "2004 жылдың үздік көркемдеуші редакторы" аталды.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Нажиб Махфуз
Нажиб Махфуз (11 желтоқсан, 1911 – 30 тамыз, 2006) 1988-жылы Әдебиеттен Нобель сыйлығын жеңіп алуға қайраты жеткен Мысыр жазушысы. Ол Тауфиқ әл-Хакиммен бірге қазіргі заманның араб әдебиетінің көшбасшыларынан болып есептеледі. Ол өзінің 70-жылдары жазушылық ғұмырында 50- ден аса роман, 350-ден аса қысқа мысалдар, көптеген киноға арналған сценарийлер жәнe 5 пьeса жазып қалдырған. Оның ең атақты жұмысы - "Каир трилогиясы" болып табылады.
Нагиб Махфуз – Египеттің ірі жазушысы, драматург және сценарийші. Оның шығармаларының жартысынан көбіне кино түсіріледі. Олар араб әлемінде жақсы танымал.
Каирдегі Мухандисин ауданында, Нагиб Махфуздың тірі кезінде қоладан жасалған ескерткіш тұрғызылады. Ол 2006 жылы 29 тамызда қайтыс болады.
Өмірбаяны
Нагиб Махфуз 1911 жылы Каирде шенеуніктер отбасында дүниеге келген. Каир университетінде философия және әдебиетті оқыған. 1934 жылы Каир университетінде философия факультетін тәмамдайды. 1972 жылы мемлекеттік қызметкер болып қызмет атқарады. Бастапқыда министрлікте (Ministryof Mortmain Endowments), кейін Мәдениет министрлігінде мәдениет жөніндегі кеңесші болады.
Ай-Ампута
Ай-Ампута — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ампута өзенінің сол жағалауынан 151 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Вайнрайт (Оклахома)
Вайнрайт (Wainwright) — Оклахома штатының Muskogee округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 197 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.8 км² шамасында. FIPS коды — 40-77900.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Темір (қала)
Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен шығысқа қарай 50 км жерде, өзімен аттас өзен бойында орналасқан.
Тарихы
Іргесі 1868 жылы әскери бекініс ретінде қаланған. 1869 жылы қазақ даласын басқару жөніндегі патша үкіметінің. Қалада осы жылы 99 үй, 913 адам тұрған, 2 дәрігерлік орын, бір кластық орыс-қазақ мектебі, қоғамдық кітапхана, пошта бөлімшесі, мешіт, шіркеу жұмыс істеген.
Уезд кезінде
1922 жылы құрамында 31 болыс болды. 1928 жылы аудан орталығына айналды. 1976 жылы тұрғыны 5,0 мыңға жуықтады. Қалада 1996 жылға дейін май зауыты, құрылыс мекемелері, ауданы тұрмыс қажетін өтеу комб, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер болған. Уақытша Ережесіне сәйкес құрамында 17 болысы бар (қазіргі Темір, Ойыл, Байғанин, Мұғалжар аудандары) уезд орталығы болған
Ауыл шаруашылығы
Олардың негізінде Темірде шаруа қожалықтары, ӨК, ЖШС-лар ұйымдастырылды. Ірілері: “Қарақамыс”, “Балдысай”, “Темір”, “Толғанай”, “Қоныс” ЖШС-лары.
Шман Есенғуатов
Шман Есенғуатов (1932, Атырау облысы). 1954-1958 жылдары - «Қазмұнайбарлау» тресі Даңғар мұнай барлауында моторшының көмекшісі, моторшы. 1958-1970 жылдары - Маңғышлақ ұңғымаларды сынамалау кеңсесінде бұрғышы. 1970-1992 жылдары - Маңғышлақ БЖБ ұңғымаларды игеру цехында бұрғышы. 1992 жылдан - зейнеткер. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Темір (қала)
Инфақұрылымы
Қалада Сақтаған Бәйішев атындағы орта мектеп, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. әлеуметтік-мәдени мекемелер орналасқан. Қала маңында Сырлытам бейіті, Ишан ата, Әндірдің мешіті, Темірдің өзінде Ахмет Қалпе мешіті бар.
Дереккөздер
Санат:Ақтөбе облысы қалалары Санат:Темір ауданы елді мекендері Санат:1868 жылы құрылған елді мекендер
31 мамыр
Мамырдың 31 — Григориан күнтізбесінде жылдың 151-ші күні (кібісе жылдарда 152-ші). Жылдың аяғына 214 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:31 мамыр
Операциялық жүйе қоршамы
нобай| Операциялық жүйе қоршамы (Оболочка операционной системы; shell) — операциялық жүйе мен пайдаланушы адамның өзара әрекетін жеңілдететін резиденттік программа.
Операциялық жүйе қоршамының негізгі қызметі — пайдаланушының файлдармен, каталогтармен жұмысын айтарлықтай жеңілдету. Операциялық жүйе қоршамы жасақтайтын автоматтандыру қызметінің тізімі: файлдың атауын өзгерту, файлды баска файлға көшіру, файлды басқа каталогқа көшіру, файлды жою, каталогтағы файлдарды сорттау, каталог даярлау, каталогтың атауын өзгерту, каталогты тасымалдау, каталогты жою, каталог тармақтарын қарап шығу.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Процессорлық жад
Дереккөздер
Санат:ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Бекболат газ-мұнай кен орны
Бекболат газ-мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Боранқұл ауылының оңтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан. 1994 жылы ашылған.
Геологиялық құрылымы
Жоғары палеозойдың терригендік-карбонатты шөгінділері өнімді қабат болып саналады.
Жатыс сипаты
Мұнайлы алаң 2253 мың м2, пластың жалпы мұнайлы қалыңдығы 50 м, коллектордың кеуектігі 0,1, қаныққандығы 0,75, тығыздығы 0,78.
Жиынтық
Жиынтық — геологияда: жарылымдармен шектеле отырып, бірқалыпты қатпарланған қат-қабаттар тобының немесе қатпарлардың бір бағытта ғана еңістенген осьтік жазықтықтарының бірлестігі.
Бекболат газ-мұнай кен орны
Жатыс сипаты
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары Санат:Маңғыстау облысы кен орындары Санат:Қазақстан газ кен орындары
Жиынтық
Дереккөздер
Санат:Геология
Улағыштық
Улағыштық (Токсичность) улағыш заттың адамдар мен жануарларды улау әсерінің күші. Ең улағыш деп неғұрлым аз мөлшерде және әсер ету уақыты — экспозициясы аз жағдайда закымдау әсері көп болган улағыш затты айтады. Белгілі бір улағыш заттың улағыш тық мөлшері мг/мин/л-мен немесе мг/сек/л-мен өлшенеді. Улағыш заттың улағыштығын сипаттау үшін өлтіретін және өлтірмейтін мәлшер болады. Өлтіретін мөлшері неғұрлым аз болса, улағыш зат соғұрлым улы болғаны.
Нойзис
Нойзис (Neusiß) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Ильм ауданының құрамына енеді.
Улағыштық
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Нойзис
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Амангелді ауылдық округі (Ұлытау облысы)
Әкімшілік құрамы
Құрамына Сарлық, Боздақ ауылдары кіреді. Орталығы – Сарлық ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 588 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Шымкент
Шымкент — Қазақстандағы қала, Республикалық маңызы бар қала, 2018 жылдың 19 маусымына дейінгі Оңтүстік Қазақстан облысының орталығы.
Қалада 1 121 809 адам тұрады (1 қазан 2019). Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда тұрғыны жөнінен 3-ші орында. Осымен қатар, Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы ТМД-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.
Этимологиясы
Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «Жасыл қала», «Шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент түркінің «Шым» және иранның «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді.
Тарихы
Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деген гипотеза болатын. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің эрамызға дейінгі V-VІ ғасырларға тән.
Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол зороастрлық салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 ж.) біздің жыл санауымыз бойынша 1365-1366 жылдардағы Әмір Темірдің әскери жорық-тары туралы жазған «Зафар Наме» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі.
Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.
Көне Шымкент
thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждегі Әулие Сергий шіркеуі (2009 жылы қираған) thumb|297px|Ордабасы алаңы Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. Шыңғыс хан жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. Ақ Орда және Алтын Орда хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала Әмір Темірдің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін Жоңғар шапқыншыларының тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді.
XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында Қоқан және Бұхара хандықтары күрес жүргізді. 1810-1864 ж.ж. Шымкент Қоқан хандығының билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды. 1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен Орта Азияның Ресейге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан Түркістан уезіның, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Сырдария облысының уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 керуенсарай, 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.
Қала экономикасының дамуында 1883 ж. ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында (герб) дермене бұтақшасы бейнеленген.
1914 жылы Қазақстанның Ресей империясына қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы Черняевтің есімі берілді, бірақ 1921 жылы қала Шымкент атауына қайта ие болды. XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 30-шы жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны КСРО-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл Шымкент әуежайының негізін қалады.
Ұлы Отан соғысы жылдары Шымкент қаласы КСРО-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала танктерге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Ұлы Отан соғысы жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді.
Соғыстан кейінгі 50-80-інші жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы-Павлодар-Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Жаңадан салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, зообақ, жасанды көл және ипподром бар.
Халқы
Шымкент қаласы халқының саны :
Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды. .
КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген).
Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: Абай, Еңбекші ауданы, Әл-Фараби ауданы, Қаратау ауданы және Тұран ауданы.
Экономика және бизнес
thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент Шымкент – инфрақұрылымы жақсы дамыған, Қазақстанның жетекші өнеркәсіп және экономикалық орталықтарының бірі. Қалада түсті металлургия, машина жасау, химия, мұнай өңдеу және тамақ өнеркәсібін дамытып отырған 69 өнеркәсіптік кәсіпорын бар.
Мұнай, химия және фармацевтика өнеркәсібінде «Петро Казахстан Ойл Продактс» АҚ (мұнай өңдеу), «Интеркомшина» (доңғалақ өңдеу), «Химфарм» (дәрі-дәрмек ендіру) сияқты ірі кәсіпорындар жұмыс істеуде. Ал, металлургияда «Южполиметалл» АҚ (қорғасын және т. б. өнімдер), машина жасауда «Карданвал» (автомобильдер мен тракторларға қажетті қосалқы бөлшектер өндіру), «Южмаш» (ұсталық пресс машиналарын, қосалқы белшектер және қүрал-жабдықтар өндіру), «Электроаппарат» (қуатты электр қосқыштары және т. б. өнімдерді өндіру) кәсіпорындары бар.
Жеңіл өнеркәсіпте алдыңғы қатардағы кәсіпорындарға – «Восход» фабрикасы (жүннен костюм, пальто, күртке тоқу), «Адал» (тоқыма өнеркәсібі), «Эластик» (шүлық тоқу) жатады. Құрылыс материалдарын өндіруде «Шымкентцемент» АҚ (цемент өндіру) және "Құрылыс материалдары" (құрылысқа қажетті кірпіштерді өндіру) және басқа да кәсіпорындар бар.
Тамақ өнеркәсібін өндіретін ірі кәсіпорындардың ішінен «Шымкентмай» және «Қайнар» (мақта шитінен, күнбағыстан зығыр, соядан тазартылған май шығаратын және т. б. өнімдер), «Шымкентпиво» (сыра өндіру), «Визит» (салқындатылған сусындар) акционерлік қоғамдарын атауға болады. Сонымен қатар, қала шаруашылығында өздерінің дамыған бизнесімен және сапалы өнімдерімен көзге түскен түрлі саладағы фирмалар жұмыс істеп келеді. Коммуналдық қызмет жүйесі: қалалық және қала-аралық көліктер даму үстінде.
2002 жылдың қорытындысы бойынша Оңтүстік Қазақстан облысы тұрғындарының жеке қаржысымен үй салу жағынан Астанадан кейінгі қатардан көрінді (республика көлемінде 17 %). Тұрғын үй салумен қоса, жаңа кәсіпорындардың қүрылысын салу қарқынды түрде жүріп жатыр. Кейбір компаниялар жарамсыз қалған ескі ғимаратттардың орнына сәулетті де, сәнді тұрғын үйлерін салуда.
Қалада 2000 жылға дейін болған қонақтар Шымкенттің көркейіп келе жатқанына таңғалып, тамсанады. «Қала келбеті саябақтар, скверлер, демалыс орындары және сәнді ғимараттармен ажарланып келеді. Мұнда іссапармен келушілер бизнеске қатысты мәселелерді сәтті шешумен қатар, бос уақыттарын да қызықты өткізе алады» – деп жылы лебіздерін білдіреді.
Шымкент қаласының өнеркәсіп өнімі 2018 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті. Ауыл шаруашылық өнімі 6,3 пайызға, тұрғын үй құрылысы 19,2 пайызға, ал, бөлшек сауда 7,1 пайызға артты. Индустриалды-инновациялық даму бағдарламасы аясында Шымкентте 3 жылда 24 кәсіпорын ашылып, 1300 тұрақты жұмыс орны пайда болды.
Қалада 2 индустриалды аймақ тиімді жұмыс істейді. Қазіргі таңда, 64 млрд.теңге инвестициялар тартылып, 72 жоба іске қосылды, 4 мыңнан астам адам жұмыспен қамтылды.
Инвестициялық әлеуеті
2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.
Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.
Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.
Өнер және мәдениет
Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға – 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы. Ол жерлерде ҚазКСР халық әртістері Айша Абдуллина, Жұмабике Серікбаева жұмыс істеген. 60-80 жылдары ақын Омарбай Малқаров, халық ақындары Көпбай Омаров, Әселхан Қалыбекова, жазушылар Әбжапар Жылқышиев, Нәмет Сүлейменов, Уәлихан Сүлейменов, Ханбибі Есенқараева, Олег Постников, Юрий Кунгурцев, Мархабат Байғұт шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері Хадиша Бөкеева, Ғайни Хайруллина, Құрманбек Жандарбеков, ақын әрі қоғамдық қайраткер Мұхтар Шаханов, композитор Шәмші Қалдаяқов, жазушылар Фёдор Чирва мен Жұмабек Еділбаев біздің жерлестеріміз.
thumb|right|250px|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, ипподроммен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша.
Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент М. Балақаев, геология ғылымдарының докторы П. Тәжібаева, түркітанушы, академик С. Кеңесбаев, филология ғылымдарының докторлары Қ. Бектаев пен А. Байтанаев, академик Т. Тәжібаев туған.
Туризм және демалыс
Шымкент ежелден-ақ саяхатшылар мен ғалымдардың назарын өзіне аударған. Қала Түркістан облысының әкімшілік орталығы болғандықтан, аумақтың түкпір-түкпіріне апаратын барлық туристік бағыттар заңды түрде осы жерден басталады. Қалада жиырма арнайы мамандандырылған фирмалар мен мекемелер туристік қызмет көрсетумен айналысуда.
Туристік бағыттар тарихи орындар мен экзотикалық аудандарға бару, аң-құс пен балық аулау, тау туризмі секілді салаларды қамтиды. Оңтүстік Қазақстан өңірінде калың жұртшылық зиянат жасайтын Ислам дінінің қасиетті орындары мен сәулеттік құрылыстары жеткілікті десек жаңылыспаймыз.
Өлкенің тарихи құндылықтары мен зиянат ету орындарына барудағы алғашқы қадам, екінші Мекке атанған-тарихи Түркістаннан басталады. Мұнда түркі халықтарының рухани астанасы, көне дәуірдегі өркениет орталыктарының бірі ретінде ЮНЕСКО-ның тізіміне енген, әлемге танымал тарих және мәдениет ескерткіштері мол қасиетті қалаға барып, әулие-әмбиелергетәуету мүмкіндігі жасалған. Шымкент шаhарының пайда болуына өзіндік үлесін қосқан көне Сайрам каласы Ұлы жібек жолының бойындағы басты сауда және қолөнер орталығы болған Отырар қалашығы. Қожа Ахмет Яссауи, Арыстан-баб кесенелері мен басқа да құндылықтар туристер жүрегінде терең әсер қалдырады.
Тянь-Шань сілемдері мен Қызылқұм шөлінің арасында орналасқан Оңтүстік Қазақстанның бірегей аумақтық жағдайы бір күннің ішінде қар жамылған таудан қыздырылған құмға ойысуға мүмкіндік жасайды. Осыдан келіп бір облыстың өзінде сан алуан: заңғар таулық, далалық, қүмдық, және жартылай құмдық табиғи-климаттық аймақтарға бөлініп, онда аң-қүс пен өсімдіктің түр-түрін кездестіре аласыздар. Аумағы 100 мың шаршы шақырым жерден қар барысы, аю, дала түлкісі-қарсак, тау ешкісі мен шөлейттерде жасайтын жайран, тағылан, борсық, Гималай ұлары мен дуадақты кездестіру — әлемде сирек болатын жайт.
Осы аумақтағы табиғаттың қайталанбас інжу-маржандарының бірі - Орта Азиядағы байырғы қорық - Ақсу-Жабағылы болып табылады. Батыс Тянь-Шань сілемдерінде орналасқан оның теңіз деңгейінен биіктігі 1000 метрден 4280 метрге жетсе, көлемі 75043 гектарды алып жатыр. Қорықтың ландшафты әдемі, ауқымды әрі ғылым мен өнер үшін баға жетпес қүндылыққа ие. Мүнда көне дәуірге тән өсімдік пен жануарлардың көптеген түрі бастапқы қалпында сақталған. Қасқабүлақ тауының тас қатпарларына ата-бабаларымыз салып кеткен көне кескін, бейнелердің ғалымдар мен туристер үшін айрықша қызығушылық туғызатыны анық.
Аталмыш аумақтағы рекреациялық қорға бай экзотикалық орындар катарына Қаратау бөктеріне жақын жайғасқан Қызылкөл, табиғаты ғажайып «Бадам» шатқалындағы «Қырыққыз» туристік базасы мен Батыс Тянь-Шань сілемдеріндегі «Ақмешіт» және «Біркөлік» демалыс аймақтары, «Сайрам-су» шатқалындағы «Альтекс» спорт кешені, Машат өзеніндегі шатқал, Шардара су қоймасы, емдік минералдық бүлақ суы бар Сарыағаш ауданының шипажай аймағы және т.б. жатқызамыз.
Ойын-сауықтық, мәдени және боулинг орталықтары, бильярд клубтары, жоғары дәрежедегі қонақ үй сервистері, күн талабына сай дәмханалар мен мейрамханалар, ғажайып қалалық демалыс аймағы, туристер мен демалушыларға мінсіз қызмет көрсетуге әзір. Бұған көне де, мәңгі жас Шымқала түрғындарының ақкөңіл, ақ жарқын жүздері мен қонакқжайлылығын қосыңыз.
Спорт және денсаулық
Шымкентте облыстық және қалалық бағыныстағы бірқатар ауруды алдын-алу мекемелері жұмыс істейді. 21 стационарлық аурухана мекемесі (15 аурухана мен 6 диспансер), 19 дербес ауруханалық-емханалық мекеме, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт, жедел медициналық жәрдем стансасы тұрғындарға қызмет көрсетуде.