cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сеңкібай Қабанбайұлы
Сеңкібай бабамыз Төле бидің өнегесімен қартайып шау тартканына қарамастан ел-жұрттың басын қосып, Талас өзенінің Тектұрмас тұсынан ұзындығы 32 шақырымдай канал - үлкен арық қаздырады. Арық күні бүгінге дейін "Сеңкібай арығы" аталады, ұлтаны құрғаған емес.
Абылай ханның жанына топтасқан даңқты батырлардың бірі болған Сеңкібайдан таралған ұрпақ бүгінде Байзақ ауданында өніп-өсуде.
Сеңкібай батырлық, өжеттігімен даңқы шыққан батыр ғана емес, дау-дамайларға, айтыс-тартыстарға төрелік айткан беделді шешен, елдің береке-бірлігінің, татулығының ұйытұысы, алдынан атты кісі кесе көлденең өтпейтін айбарлы адам болған. Көнеден бізге жеткен әңгіме-аңыз, жыр-толғаулар осыны аңдатқандай. Сеңкібайдың шешендік, билік, нақыл сөздері болашақта табылып, оның өмірбаяны толыға түсер деп ойлаймыз. Бұл бағытта Бақтияр Әбілдаұлының ізденісі жеміссіз болмас. Сеңкібай шешеннің бір-екі шешендік сөзін келтіруді жөн көрдік.
Сеңкібайдың 13-14-тегі бозбала шағы екен. Ол басқа туыстарымен бірге Ташкент түбіндегі ағасы Төле биге сөлем бере барады. Дау үстінен түседі. Бір қырғыз жігіті қазақтың жылқылы байы бесіктегі баласын өлтірді деп айыптап, қүн сұрай келіпті. Қырғыздың айтуына қарағанда, бай қалың жылқысын қырғыздың киіз үйіне тақай қаптатып өткізген көрінеді. Қалың дүбірден, шұрқыраған, кісінеген дыбыстан бесіктегі баланың шошып жүрегі жарылып өлді деп дау айтады қырғыз жігіті. Осы әңгімені естіген Сеңкібай елеңдеп, орнында отыра алмай қопаңдап, тыпырши береді. Осыны байқап отырған сезімтал Төле би Сеңкібайға: -	Інім, делебең қозып отырған сияқты, мына дауға билік айтам десең саған бердім кезекті, - дейді. Қаумалаған қалың жұрт "айтсын, айтсын" деседі. Сонда: -	Онда мына қосақтаулы бір отар саулықты сауғызып, сүтін бір қазанға пісіріп, талдырып айран ұйытылсын. Қырғыз жігітінің үйінің жанынан шұрқырап өткен калың жылқы дайын тұрсын, - депті. Төле бидің өзі келіскен соң, таңырқаған жұрт бұл билікке тақ тұрады. Ертеңгісін тұс қайта жылқылы бай, қырғыз жігіті, Төле би, Сеңкібай және баска да мүдделі жұрт бір казан ұйытылған қою айранды ашып көрсе, қалың қаймағы тұтасып тұр екен.
Сеңкібай бала үй жанынан қалың жылқыны тағы да шұбыртып айдап өтуді талап етеді. Қазанның қақпағы болса жабулы. Айғырлары арқырап, құлындары шұрқырап, биелері кісінеп, үй жанынан дүркіреп өткенде жер сілкінгендей болады. Шұбырынды шаң басылған соң жиналған жүрт қазанның қақпағын ашып көрсе, ұйыған айранның шынтақ елі қалың қаймағы төрт жерден қақырап айрылып кетіпті. Соңда Сеңкібай:
- деген екен.
Төле би де жиналған жұрт та бұл әділ билікке риза болып, бай құн төлейді.
Бірде Сеңкібайдың екі туысы - Жапарбай мен Пісібай деген кедей дауласып, ақыры Сеңкібай шешенге жүгіне келеді. Даудың мәнісі Пісібай байдың бір өгізін жаздай жалдап, егін егіп, астығын базарға сатқан соң өгізді пайдаланған ақысына - майына байға он тіллә ұсынады. Бірақ Жапар мұны азсынып алмайды. Сеңкібай байға: -	Базарда бір өгіз қанша сом тұрады? - деген сауал қояды. -	Менің өгізімдей болса, төрт тіллә, ары кетсе бес тіллә, - дейді - Жапар. -	Онда сенің талабың қиянат екен. Өгізің бір жылда өгіз тумайды. Саған төрт тіллә да жетеді. Бесіншісі өсім-ақ болсын, - деп Сеңкібай он тілләнің жартысын кедейге қайтып береді. Өйткені кедей туысының бала-шағасы көп екен. Міне, осындай әділ билік жасаған, туғанына да, туысына да тартпаған. Сеңкібай даулы мәселені дұрыс шешіп отыратын шешен әрі ел атасы да атанған.
Дереккөздер
Санат:Қазақ би-шешендері Санат:Қазақ батырлары Санат:1712 жылы туғандар Санат:1779 жылы қайтыс болғандар
Апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыру
Апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыру, ол — апатқа ұшыраған корабльдер мен судналарға, сонымен бірге амалсыздан суға қонған (құлаған) ұшу аппараттарына көмек көрсету бойынша жүргізілетін кешенді шара. ӘТФ- гы арнайы қамтамасыздандыру түрі. Оған: суға кеткен ұшу аппараттары (ҰА) экипаждарының өмір-тіршіліктеріне қолдау көрсету; адамдарды құтқару; ҰА судан шығару; корабльдерге (судналарға) суда жүзгенде көмек көрсету; оларды корабль асты қайрандаған таяздық пен суасты тасы, бөгеттері және жағалаудан шығару; корабльдердегі (судналардағы) өртті сөндіру; корабльдерді (судналарды) тіркеп сүйреу; залалданған корабльдерді (судналарды) дегазациялау және дезактивациялау; корабльдерді (судналарды) апаттық-құтқарушы жабдықтармен қамтамасыздандыру шаралары жатады. 1979 жылдан ол - іздеп-құтқаруды қамтамасыздандыру қызметі аталады.
Дереккөздер
Санат: Әскери іс
Средний Нань-Ях
Ортаңғы Нань-Ях — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нань-Ях өзенінің сол жағалауынан 51 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Салон
Салон (salon, salone - зал) -
Дереккөздер
Санат:Мекемелер
Құптан намазы
Құптан немесе Иша намазы
Оқылу реті
Құптан намазының алдымен төрт рәкат сүннеті оқылады. Бұл - намаздыгер намазының төрт рәкат сүннетіндей мүәккад болмаған сүннет. Айна-қатесіз намаздыгердің төрт рәкат сүннеті секілді оқылады. Осыдан кейінгі оқылатын төрт рәкат Құптан парызы да дәл бесін және намаздыгер парыз намаздары секілді оқылады. Айырмашылығы Құптан намазына ниет етіледі. Осыдан кейін оқылатын екі рәкат сүннет бамдат намазының екі рәкат сүннеті секілді оқылады. Бұл жерде тек ниет өзгереді. Жеке оқыған адам құптанның алғашқы екі рәкатын жария оқи алады.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам Санат:Намаз
Исанба (Исанбаев ауылдық кеңесі)
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Идайнш
Идайнш (Idães) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Фелгейраш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 505 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,25 км² шамасында. Халық тығыздығы — 345,5 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Сполдинг (Оклахома)
Сполдинг (Spaulding) — Оклахома штатының Hughes округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 62 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.6 км² шамасында. FIPS коды — 40-69000.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Ерігіштік
Ерігіштік — заттың белгілі бір еріткіште еру қабілеті. Белгілі бір жағдайдағы заттың ерігіштігінің сипаттамасы ретінде оның қаныққан ерітіндідегі концентрациясы алынады. Сондықтан ерітіндінің құрамын қалай сипаттаса, ерігіштікті де сан жағынан солай сипаттайды. Мысалы, заттың белгілі бір температурада белгілі бір еріткіштегі ерігіштігін оның қаныққан ерітіндісіндегі еріген заттың массалық үлесімен не оның молярлық концентрациясымен (моль/л) сипаттауға болады. Ерігішті көбінесе, еріткіштің 100 массалық бірлігінде қаныққан ерітінді түзілгенше еритін еріген заттың масса бірлігімен көрсетеді. Оны кейде ерігіштік коэффициенті деп те атайды. Заттардың судағы ерігіштегі әр түрлі. Егер 100 г суда еритін заттың массасы 10 г-нан асса — жақсы еритін, 1 г-нан кем болса — нашар еритін, 0,01 г-нан аз болса — іс жүзінде ерімейтін зат деп есептеледі. Заттардың Ерігіштігін алдын ала болжауға мүмкіндік беретін теориялар әзірге жасалған жоқ. Дегенмен химиктер кейбір заңдылықтарды байқады. Мысалы, молекулалары полюсті немесе иондық байланыспен байланысқан заттар (су, спирт, сұйық аммиак) полюсті еріткіштерде жақсы еритіндігі, ал молекулалары полюссіз заттар (бензол, күкіртті көміртек) полюссіз еріткіштерде еритіндігі анықталды. “Ұқсас заттар бір-бірінде жақсы ериді” деген ескі қағида осы заңдылықты тұжырымдайды. Сонымен қатар заттар ерігенде мынадай құбылыстар байқалады: жылу бөлінеді не сіңіріледі, ерітіндінің көлемі азаяды (көлемнің контракциясы) және түсі өзгереді. Осы құбылыстардың барлығы еріген зат пен еріткіш молекулалары арасында химиялық әрекеттесулер бар екендігіне дәлел.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ Санат:Физика Санат:Химия
Гилозоизм
Гилозоизм - өмір, сезім табиғаттың барлық заттарына тән деп уағыздайтын ілім.
Қызба кісі
Қызба кісі - Әрекеттерінде, сөзінде, нұсқауларында, ымдауында айқын көрініс табатын әрекетінің жылдамдығы, күшті, тез пайда болатын көңіл-күйімен (өз темпераменті бойынша) ерекшеленетін адам.
Азот оксидтері
Азоттың осксидтері— азоттың оттекпен қосылыстары. Азот тотығы (монооксид), NO — түссіз газ; қайнау t — 151,8oС, балқу t — 163,6undefinedС; қосып алу, тотығу реакцияларына бейім. Азоттың шала тотығы (гемиоксид), N2O — түссіз газ; қайнау t — 89,5oС, балқу t — 102,4oС. Сумен, қышқылмен, сілті ерітінділерімен әрекеттеспейді, тотықпайды. Медицинада наркоз (“шаттандырғыш газ”) ретінде пайдаланады. Азоттың қос тотығы (диоксид), NO2 — қоңыр түсті газ, қайнау t — 21,15oC, балқу t — 11,2oС. Ол азот қышқылын өндіру үшін және сұйық ракета отыны мен қопарылғыш заттардың тотықтырғышы ретінде пайдаланылады. Азотты ангидрид, N2O3 — қоңыр қызғылт түсті газ, қайнау t — 13,5oC; балқу t — 102oС; сумен азотты қышқыл (HNO2), сілтілермен нитриттер түзеді. Азот ангидриді, N2O5 — түссіз кристалл, сумен қосылып азот қышқылын (HNO3) түзеді. Жалпы азот оксидтері — физиологиялық актив заттар. Сондықтан ағза үшін зиянды. Азот әр түрлі оксидтер түзеді:
Физикалық қасиеттері
Азот (II) оксиді - түссіз, иіссіз, оңай тотығып, азот (IV) оксидіне айналатын газ.
Алынуы
Tабиғатта найзағай отында мына реакция жүреді:
Өндірісте аммиакты тотықтыру арқылы алады:
Зертханада:
Физикалық қасиеттері
Азот (IV) оксиді NO2 - улы, қоңыр түсті, оңай димерленіп (N2О4) кететін газ. Суда жақсы ериді.
Алынуы
Өндірісте азот (II) оксидін тотықтыру арқылы азот (IV) оксиді алынады:
Оның құрылымдық формуласы: О = N = О
Химиялық қасиеттері
Сілтімен әрекеттескенде осы қышқылдардың тұздары - нитрит, нитрат түзіледі.
Азот (IV) оксиді оттегінің қатысында сумен әрекеттесіп, азот қышқылын береді:
Дереккөздер
Санат:Азот қосылыстары Санат:Оксидтер
Новая Ермаковка
'''Нов. Ермаковка''' — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ермаковка өзенінің оң жағалауынан 12 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бочанка (Тобыл тармағы)
Бочанка — Ресейдегі өзен. Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тобыл өзенінің оң жағалауынан 370 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 66 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені Есет өзенінің құйылысынан Тура өзені, Тавда өзендерін қоспағанда сағасына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Түмен облысы өзендері
Басаяқтылар
thumb|Басаяқтылар Басаяқтылар (Cephalopoda) – жұмсақденелілер типіне жататын омыртқасыз жануарлар класы. Екі класс тармағына бөлінеді: төрт желбезектілер немесе сыртқы бақалшақтылар (Тetrabranchіa – Еctocochlea) және екі желбезектілер немесе ішкі бақалшақтылар (Dіbranchіa – Coleoіdae). Бұлардың 650-ден астам түрлері теңіздер мен мұхитта тіршілік етеді. Денесі жалаңаш (наутилус деген түрінің ғана бақалшағы бар), тұрқы 1 см-ден 18 м-ге (алып кальмарлар) дейін. Басы денесінен анық жіктелген, аузының айналасындағы жемін ұстауға арналған 8 – 10 қармалауыштарының жабысқақ сорғыштары бар, кейде мүйізденген ілмешегі болады. Басаяқтылардың басының бауыр жағында орналасқан мантия қуысына жалғасатын түтікше бар. Басаяқтылар мантия қуысынан енген суды түтікше арқылы қысыммен сыртқа шығарып, соның екпінімен қозғалады. Олардың жұтқыншағында үккіші (радула) орналасқан. Ауыз қуысына бір немесе екі жұп сілекей бездері ашылады (осьминогтардың артқы сілекей бездері у шығарады). Кейбір түрінде жіңішке шегі қапшық тәрізді қарынға жалғасады, онда қорғаныш қызметін атқаратын ерекше секреция (сия) безі бар. Жұп не қос жұп желбезегімен тыныс алады. Тұйық қан айналу жүйесі өте күрделі, себебі, омыртқасыздардың ішінде тек Басаяқтылардың ғана жүрегі бір қарынша және екі жүрекшеге бөлінеді (ішкі бақалшақтыларда төртеу болады). Миы, сезім мүшелері, әсіресе, көзі жақсы дамыған. Бұлар негізінен дара жыныстылар, аталықтары жалған қолға (гектокотильге) айналған қармалауышымен ұрықтарын аналықтарының мантия қуысына салу арқылы ұрықтандырады. Басаяқтылар – жыртқыштар, олар көбінесе балықтарды, шаянтәрізділерді жейді. Ал өздері – судағы сүтқоректілердің (әсіресе, кашалоттардың) жемі. Басаяқтылардың кәсіптік маңызы зор. Қытай, Жапония, Корея, т.б. елдерде тағамға пайдаланылады. Бұлардың етінің сапасы балық етінен де артық, сондықтан жыл сайын 1,64 млн. т (оның 1,2 млн. т-сы кальмарлар) Басаяқтылар ауланады.
Басаяқты ұлулар - жоғары ұйымдастырылған теңіз ұлулар классы. Мезо-кайнозой кезеңінен бастап басаяқты ұлулар балықтармен бәсекелістікте пайда болған, негізгінен сүйектестілермен. Соның нәтижесінде биологиялық ұқсас бейімдеушілік пайда болған. Денесі 1 см-ден 5 м, билатериальді, симмметриялы, әдетте ірі денемен юасқа бөледі. Түрі өзгерген аяғы шанаға айналған воронкаға айналған. Денесін мантия жапқан, мантиясы мен воронкасы реактивті түрде жүзуге мүмкіндік беретін пропульсивті мүшеге айналған. Көпшілігінде қосалқы жүзу мүшелеріне, жұп жүзбеқанаттар немесе мантияның екі жақ қабырғалары. Аяқтарында еміздіктері, кейбір кальмарларда олар ілмектерге айналған. Басаяқты ұлулардың бақылшықтары ішінде, (наутилустан басқа), кейбіреулерінде жетілмеген немесе жойылған; ұрғашы аргонавтарда жұмыртқапы сақтау үшін ерекше сыртқы бақалшақтары бар. Шеміршекті бас сүйектерлер бар. Миы күрделі. Басының жағында екі ірі жақсы дамыған көздері орналасқан. Басаяқты рулар денесінің реңін жылдам өзгертеді. Жарықтандыру мүшелері бар. Қан жүйес тұйық. Даражыныстылар, кейде жыныстық диморфизм байқалады. Тіршілігінде 1-ак рет көбейеді, содан кейін өледі. Басаяқты рулар жұмыртқалары ірі, сарыуызға бай. Пелагиалық немесе су түбінде қармақтың дернәсілдері шығады. Көпшілік түрлерінде ұрпақтарына қарқомшылығы байқалады. 7 клас тармағы бар, оның 6 жойылған түрлер, (наутилоиден және жойылып кеткен аммониттер), 1, қазіргі заманғы, 2 желбезекті 7 отряды бар, (қазіргі кальмарлар, каракатицалар, сегізаяқтар, вампироморфтар мен жойылып кеткен Aulacocevatida Fhragmoteutida мен белемниттер). ТМД-да 60 түрі бар, олар Солтүстік және Қиыр Шығыс теңіздеріндетаралған. Пелагикалық жануарлары, жыртқыштар және су түбі организмдері. Көптеген басаяқты ұлулар кәсіпшілік нысаны, кейбір түрлері, фармацевтикалық шикізат ретінде қолданылады.
Тип (информатика)
Құрылымдық (туынды) тип
Құрылымдық (туынды) тип (Структурный (производный) тип) — басқа базалық немесе күрделі типтер негізінде анықталатын мәліметтер типі.
Мәліметтер типi
Мәліметтер типі (Тип данных; data type) — шамаларға қолданылатын қандай да бір амалдар тобы негізінде біріктірілген шамалар жиыны. Мәліметтер типінің сандық, символдық, логикалық және т.б. түрлері болады.
Мәліметтердің абстракты типі
Мәліметтердің абстракты типі (Абстрактный тип; данных abstract data type) — мәндерінің берілу тәсілінің сипаттамасы келтірілмей, тек осы типті объектілерге қолданылатын амалдармен анықталған мәліметтер типі.
Объект типі
Объект типі (Тип объекта) — мәліметтер базасында атрибуттары бірдей объектілердің біркелкіленген класы.
Үзу типi
Үзу типі (Тип прерывания; interruption type) — үзілім көзін көрсететін үзудің сипаттамасы: программалық үзу, енгізу-шығару үзуі, супервизорға қатынас құру үшін үзу, сырттан үзу және машинаның жаңылысынан үзілу.
Файлдың типі
Файлдың типі (Тип файла; file type) — файл атының кеңейтілуі (тіркемесі) ретінде беріліп, файлдың құрамын, атқаратын міндеті мен қолданылу облысын (машиналық, командалық, мөтіндік, графикалық, Паскаль программасы жөне т.б.) анықтайтын сипаттамасы.
Тип сипаттамасы
Тип сипаттамасы (Описание типа; type description) — айнымалының типін айқын түрде көрсету.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
تقنية diq:Portal:Teknolociye तकनीकी Nzù प्रौद्योगिकी تكنالوژي தொழில்நுட்பம்
Илемдеуіш біліктері
Илемдеуіш біліктері - илемдеудің негізгі операциясы - металға қажетті өлшем деңгейіне деформациялауды атқаратын илемдік орнақтың жұмыс органы.
Дереккөздер
Санат:Механика
Жарсуат (Атырау облысы)
Жарсуат — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Жарсуат ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Индербор кентінен оңтүстікке қарай 38 км жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында шөл белдемінде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1648 адам (823 ер адам және 825 әйел адам) болса, 2009 жылы 1887 адамды (957 ер адам және 930 әйел адам) құрады.
Мәдени-әлеуметтік мекемелері
Жарсуатта орта мектеп, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік-амбулаториялық пункт бар.
Дереккөздер
Санат:Индер ауданы елді мекендері
Сырғақ
Сырғақ — қозғалмайтын бағыттауыш бойынша қайтымды - ілгерілемелі қозғалыс жасайтын айналшақты-сырғақты механизмнің тетігі.
Дереккөздер
Санат:Механика
Гексагондық призма
Гексагондық призма - гексагондық сингонияның симметрия осіне параллель алты бірдей жақтан тұратын қарапайым пішін, көлденең қимасында — дұрыс алты бұрыш.
Дереккөздер
Санат:Симметрия
Тұлға
Тұлға (Person) — пайымдау, мораль, зерде, мендік сана секілді болмыстық қырларын, сондай-ақ әлеуметтік байланыс пен мәдени нормалға қатысты туыстық, мүлік меншігі, заңдық жауапкершілігі қатарлыларды қамтитын, кісілік қабілеттер мен ерекшеліктерге ие жеке адамды сипаттайды. Тұлғалық қасиеттер мен тұлғалық қырлар бір адамның қандай адам болғанын, қандай қасиеттер мен қабілеттер оны сондай адам еткенін, оның түрлі мәдени контекстегі ерекшелігі мен рөлін білдіреді.
Философиялық түсінік бойынша
Тұлға философиялық тұрғыда адамды “адам” ретінде тануға, яғни оның рухани-адамгершілік, ділдік, мәдени қырларына баса назар аударумен пайымдалады. Психология тұлғаның өзіне тән күш-жігерін, мінез-құлқын, психо-физиология ерекшеліктерін зерттейді. Социологияда тұлға қоғам мүшесі ретінде қарастырылып, оның әлеуметтік қырлары, саналы қоғамдық әрекеті жан-жақты зерттеледі. Қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар саласының қай-қайсында болсын адам орталық мәселе болғандықтан олар тұлға ұғымын ортақ қолданып, әрқайсысы әр қырынан зерттеп-таниды және осы ғылым салаларының зерттеу нәтижелерінің өзара ықпалдастығы мен бір-біріне әсері бар. Әр ғылым саласы тұлға сөзіне өзіне тән танымдық-ұғымдық мағына сыйғызады.
Психологиялық түсінік бойынша
Тұлға психологияда өзінің өмір жолын белгілей алатын, қайталанбас даралық ерекшелігін сезінетін субъект. Тұлға адам ұғымынан гөрі нақты мағынаға ие. Өйткені адам тұлғалық сипатты иелену үшін өз “менің” өзге “меннен” ажыратып, есейіп, өз бетінше дербес әрекет ету мүмкіндігін ашуы керек. Яғни, белгілі бір мәнді іспен айналысатын, азды-көпті білімі, өмірлік тәжірибесі, дүниетанымы мен сенімі бар адамды тұлға деп атайды. Қазақ ұғымында бала мұндай азаматтық атқа бозбалалық шақта ие бола бастайтынын “Он үште отау иесі” деген мақалдан көруге болады. Халықта өзінің өнегелі істерімен, имандылығымен ерекшеленген адамды ерекше қастерлеп, кісілігі бар тұлға дейді. Тұлға бойындағы адамгершіліктің көрінісі ар-ұятқа кір келтірмеуінен, намысын жоғары ұстауынан байқалады.
Тұлғааралық қатынас
Тұлғааралық қатынас — этнопсихологияда әрбір тайпаның, халықтың ұлттық дәстүрлерге байланысты әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері және т.б. Тұлғааралық қатынас әрбір халық пен ұлттың этностық қарым-қатынас ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Мысалы, қарым-қатынастың абысын-ажын арасындағы сақина-жүзік, білезік алмасу; ер-азаматтар арасында ер-тоқым алмасу; сауға тарту, сәлемдеме жолдау және т.б. түрлері болған. Сол сияқты, ізет, құрмет, сыйластық сезімдері де адамдар арасындағы қатынастың бір түрі болып саналады.
Тұлғалық белгілер
Тұлғалық белгілер — адамның даралық ерекшеліктерін көрсететін, психологиялық және физиологиялық элементтерін және оның ойлауы мен қылығын сипаттайтын өмір бойы қалыптасатын психофизиологиялық жүйе. Тұлғалық белгілер теориясы — негізінде "тұлғаның ерекшелік белгілері" деген ғылыми анықталған терминді қарастыратын тұлға теориясы. Тұлға қасиетінің теориясы тұлға дамуының құрылымын, шығу тегін, қалыптасуын қарастырады.
Тұлғаның бағыттылығы
Тұлғаның бағыттылығы - тұлғаның іс-әрекетін бағдарлайтын және нақты бар жағдаяттан біршама тәуелсіз, орнықты түрткі-ниеттер жиынтығы. Тұлғаның бағыттылығы оның мүлделерімен, бейімдерімен, сенімдерімен, мұраттарымен сипатталады және бұлар арқылы адамның дүниетанымы білінеді. Тұлғаның дамуы — білім беру міндеттері тұрғысынан екі мағынаға ие: 1) тұлғаны қоғамдық өмірдің әр түрлі саласына жауапкершілікпен қатысуға тәрбиелейді; 2) жеке адамның жан-жақты үйлесімді дамуы, зияты, ақыл-ойы, еркі, сезімі мен оңтайлы логикалық-эмоциялық-психологиялық сапалары мен көзқарастары.
Тұлғаның имплицитті теориясы
Тұлғаның имплицитті теориясы - белгілі бір адамның даралық өмір тәжірибесіндегі тұрақты қалыптасқан, типтік жағдайлардағы сыртқы белгілердің негізінде бір-бірімен адамдардың психологиясы мен қылығының үйлесімділігі ретінде түсінігін белгілейтін ғылыми, әлеуметтік-психологиялық ұғым. Тұлғаның имплицитті теориясы— адамдар туралы мағлұматтар жеткіліксіз болған жағдайда, олардың сыртқы пішіні, қылығы және тұлғалық қасиеттеріне байланысты өмірде қалыптасқан тұрақты пікірлер туралы теория.
Тұлғаның өзін-өзі анықтауы
Тұлғаның өзін-өзі анықтауы - адамның өз өмір жолын, мақсаттарын, құндылықтарын, әдептілік нормаларын, болашақ мамандығы мен өмір жағдайларын өзінше таңдауы. Тұлғаның үміттену деңгейі — адам үміттенетін мақсат деңгейі.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Храповик
Храповик - бір бағытта айналуға мүмкіндік беретін көбінесе тісті механизм түріндегі құрал.
Иінді біліктің храповигі
Санат:Транспорт
Skralde Sperrklinke Ratchet (device) Trinquete (mecánica) fa:چرخ جغجغه Cliquet (mécanique) Cricco ラチェット Ratel (gereedschap) Skralle Mechanizm zębatkowo-zapadkowy Храповой механизм Храповий механізм
Ортаңғы Корбылька
Ортаңғы Корбылька — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Корбылька өзенінің сол жағалауынан 10 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Басқарқара
Басқарқара  – Орталық Тянь-Шань тауындағы тау массиві.
Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы Теріскей Алатауының солтүстік-батысында, Текес өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері шығысында 4059 м. Гранит, диорит, кристалды тақтатас, мәрмәрланған әктастан түзілген. Солтүстік беткейін Қарқара, т.б. көптеген өзендер терең шатқалдар жасап, қатты тілімдеген. Солтүстігінде 2100-3000 м биіктікте шыршалы орман өседі.
Дереккөздер
Санат:Райымбек ауданы таулары Санат:Теріскей Алатауы
Ағаш балға
thumb|right|200px| Ағаш балға — сабы мен басы ағаштан жасалған ұста құралы.
Оның жасалуы мен қолданысына қарай қостоқпақ, ұрытоқпақ, қияңқы деген түрлерге бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Құралдар
Кордебалет
180 px|thumb|Кордебалет
Кордебалет (француз corps de ballet, corps – негізгі құрам және ballet – балет) – балет, опера, оперетта, басқа да қойылымдарда көпшілік биін, бұқаралық көріністерді орындайтын биші-өнерпаздар ансамблі, билеушілер тобына арналған хореографиялық шығарманы орындайтын ұжым. Ол “балет хоры” іспеттес. Қазақ балет өнерінде көпшілік сахнасын кең пайдалану Кордебалет рөлін біршама арттыра түсті.
Дереккөздер
Санат:Өнер
Лазанки
Лазанки — кеспе даярланатын қамырдан, бірақ ірі тік төртбұрыштар түрінде кесілетін италия тағамы. Кеспе сияқты пісіріледі, содан соң әр түрлі қоспалармен (ет турамасы, сыр, сүзбе, піскен жұмыртқа, қуырылған пияз) көмбеге ұқсатып тұмшапеште пісіреді. Дайын болған соң май немесе қаймақ қатады. Көмбеден айырмашылығы салмасы қабатпен емес, араласып, бірақ біртекті орналасқан. Ас мәзірінде бұл тағамды көрсеткенде салма түрінде атау керек: лазанка сырмен, пияз қосылған лазанки және т.б.
Регенератор
Регенератор (лат. regenero — қайта өндіру), жылу техникасында — беттік жылу алмасу процесін жүзеге асыратын аппарат. Регенератордың қабырғалары ыстық жылу тасымалдағышпен жанасқанда оны суытып, өзі қызады да, суықпен жанасқанда оны қыздырып, өзі суиды. Жылу алмастырғыштары периодты түрде ауыстырылып қосылатын Регенератор қышпен қаланып толтырылған бірнеше саптамадан (камерадан) тұрады. Ол саптамаларға ыстық түтін газы мен қызған ауа немесе газ күйіндегі отын кезекпен беріліп отырады. Жылу тасымалдағыштары үздіксіз ауыстырылып қосылатын орнықты Регенератор ауаны 1000 — 1200оС-қа дейін, ал келтеқұбырлары айналысқа түсетін Регенератор ауаны 400оС-қа дейін қыздырады. Регенератордың екінші түрінің құрылысы ықшам әрі арзанға түседі.
Дереккөздер
Санат:Көлік бөлшектері
Телеке
Телеке — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Исанбаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 411 адамды құрады. Пошта индексі — 452276, ОКАТО коды — 80230832002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Анаглиф картасы
thumb|300px| Анаглиф картасы (грек, апсф - бедерлі) — бірін-бірі өзара толықтыратын бояулармен (көк жасыл және қызыл түсті) басылған карталар. Бедерлі үлгі оқу құралы ретіңде пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Жарқын жұлдыздар
Жарқын жұлдыздар - «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасынан 1964 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - С.Мұқанов. Ғылыми-зерттеу еңбектің 1-бөлімі Ш.Ш.Уәлихановқа, 2-бөлімі А.Құнанбаевқа арналған. Еңбекте автор Абайдың ата-тегіне, өскен, тәлім алған ортасына, қоғамдық, ағартушылық қызметіне тоқталып, ақындық шеберлігіне, дүниежүзілік әдебиетте алатын орнына баға береді. Ғалым ақын шығармашылығын оның өзі өмір сүрген кезеңдегі қазақ халқының салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен байланыстыра қарастырады. Абай лирикасындағы демократтық-гуманистік көзқарастарын, сыншылдық, шыншылдық бағытын, ақынның қазақ әдеби тілін дамытудағы ерекше еңбегін, жаңа сөз жасаудағы тәсілдерін талдайды. Кітап әдебиетшілер мен тарихшыларға, студенттерге, жалпы оқырман қауымға арналған. Көлемі 22 б.т., 4400 дана болып басылған.
Бронхалъвеолды диагноздық лаваж
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Гесиод
right|150px|Геосид пен Муза, Гюстав Моро сутерті, 1891 Гесиод (шамамен б.з.б. VІІІ-VІІғғ.) — көне грек ақыны. «Теогония» (құдайлардың шығуы) және «Еңбектер мен күндер» аталатын поэмалардың авторы. «Теогонияда» тіршіліктің бастауын іздеуге талпынған. Гесиод – дидактикалық поэзияның негізін салушы. Гесиод шамамен алғанда б.з.б. VІІІ-VІІ ғасырларда өмір сүрген ежелгі грек ақыны. Гесиод – антика дәуірінің анық белгілі болған алғашқы тарихи тұлғасы деуге болады.
Дереккөздер
Санат:Ежелгі Грекия ақындары
Қосалқы кемелер
Қосалқы кемелер (Вспомогательные корабли и суда) — Әскери-теңіз флотының тұтастай алғанда күнделікті және жауынгерлік іс-әрекеттерін материалдық, техникалық қамтамасыз етуге арналған кемелер. Қосалқы кемелерге оқу кемелері, сүңгуір қайықтардың жүзбелі базалары, теңіздік тіркемелер, мұзжарғыштар, танкілер, құтқару және кеме көтеру кемелері, жүзбелі шеберханалар және әр түрлі міндеттемелі басқа да кемелер жатады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Вальгрегентино
Вальгрегентино (Valgreghentino) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3014 адамды құрайды. Халық тығыздығы 502 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 23857.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Циклон
Атмосфера әрекетінің орталықтарының бірі. Циклонда ауа қысымы ортасынан шетіне қарай артады. Солтүстік жарты шарда сағат тілінің айналу бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілі бағытымен қозғалады. Синоптиктік картада бұл құбылыс жинақталған тұйық изобарлар түрінде бейнеленеді. Циклон көбіне атмосфераның жер бетіндегі қабатының ауа ағындарын параллель жылы және суық ауаға бөліп тұратын тұрақты атмосфера шебі үстінде қалыптасады. Бұл шептен жоғары биіктік шеп зонасы орналасады. Циклон қамтитын өңірдің ені кейде 1000 — 3000 км-ге жетеді. Жаңа Циклон өткен кезде ауа райы бұзылып, жылы шептің жақындағаны (жел күшейеді, шарбы бұлт қоюланады) сезіледі. Жаңа Циклонның суық шебінің өтуі (будақ жаңбырлы бұлттан нөсер жаңбыр жауады) суық ауаның адвекция құбылысына жалғасады. Көбінесе Циклонның қалыптасуы бірнеше тәулікке созылады, бастапқыда қарқынды жылжиды (көбінесе батыстан шығысқа, кейде солтүстікке ауысады), соңынан баяулайды. Кейде жаңа термиялық ауытқулар (мысалы, Циклонға неғұрлым суық ауа массаларының кіруі) Циклон регенерациясын (қайта қалыптасуын) тудырады.
Циклондар — орталығында қысымы төмен облыспен бірге атмосфераның құйынды қозғалуы. Циклондар облысы едәуір кеңістікті, кейде бірнеше мың квадрат километрлік алапты қамтиды. Жердің өз осінде айналғанда қысымның әр түрлі болуына байланысты орталыққа карай ағылған ауа массалары Солтүстік жарты шарда оңға қарай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды да, жоғары көтеріледі. Циклондардың орташа қозғалу жылдамдығы сағатына 35 км шамасында болады. Батыс Еуропа мемлекеттері мен бұрынғы КСРО елдеріне олар Атлант мұхиты жағынан келеді, ал оның жылжуы оңтүстік-батыс және батыс бағыттардан болып тұрады. Циклондар ауа райына көп әсер етеді де, көбінесе оңтүстік секторда бұлттар мен жауын-шашынды ала жүреді. Олардың жақындағанын:
2. Циклон - ортадан тепкіл және екпінді күштердің әсерімен ауаны шаңнан, газдан тазартатын құрылғы.
Дереккөздер
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Тоғызтарау ауылдық округі
Тоғызтарау ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін Жуалы ауданы құрамында болған.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоғызтарау, Жаңаөткел, Құмсуат ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызтарау ауылы.
Халқы
Тұрғыны 869 адам (2009).
Дереккөздер
Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Бас мия
thumb|250px|right|Бас мия Бас мия, тікенді мия (Glycyrrhіza echіnata) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда, негізінен, Сырт қыратында, Каспий маңы ойпаты мен Жайық алабында және оңтүстіктің шөлді, шалғынды, далалы жерлерінде өседі. Биіктігі 50 – 100 см, бұтақты не бұтақсыз сабағы, жіңішке қырлы, тықыр, кейде ұсақ селдір түкті болады. Қысқа сағақты жапырағы 3 – 6-дан жұптасып шоғырланған, пішіні эллипс тәрізді, ұзындығы 6 – 13 см. Гүлшоғыры тығыз, шоғырбас, гүлдері ұсақ, көкшіл, қызғылт, ал жемісі – бұршақ, сопақша, 1 – 2 тұқымды, тұқымы сарғыш жасыл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс береді. Тамырында глюкозид, сахароза, эфир майы мол болғандықтан, тамақ өнеркәсібі мен медицинада пайдаланылады.
Сілтеме
http://www.natuerlich.ru/news/html/531.html
Баспалдақ
Баспалдақ, Ақтөбе – Қарағанды облысы Шет ауданындағы өзен, Нұра алабында орналасқан. Ұзындығы 43 км, су жиналатын алабы 321 км2. Бастауын Қызылқұрт тауының оңтүстігінен алып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Сәуір – мамыр айларында тасиды. Суы шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Шет ауданы өзендері
Көкгүл
Көкгүл, генциана (Gentiana) – көкгүлдер тұқымдасына жататын көбіне көпжылдық, кейде бір жылдық шалабұталар немесе шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Барлық құрлықтың (тек Африка мен Антарктидада кездеспейді) қоңыржай және тропиктік аймақтарында 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 31 түрі бар. Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Қостанай облыстарында, Жетісу (Жоңғар), Iле, Күнгей, Теріскей Алатауларында, Алтайда, Тарбағатайда өседі.
Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 2–12 см, кейде 40–70 см. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, сопақша қандауыр пішіндес. Гүлі көк, ақшылкөк, кейде сары түсті келеді. Гүлшоғыры – жартылай шатырша. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – қорапша, сопақша келген, қосжақтаулы, көп дәнекті болып біткен. Көкгүлдердің ішінде дәрілік түрлерінің (кәдімгі көкгүл, оливье көкгүлі, т.б.) ерекше мәні бар. Олардың тамырында алкалоид, глюкозид, жапырағында аскорбин қышқылы бар. Әсем және шірнелі өсімдік. Ал жоңғар көкгүлі (G. dshungarіca) – өте сирек кездесетін эндемик түр. Оның жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанныңенгізілген.
Көкгүлдің негізгі түрлері
Көкгүл тегіне 359-дай түр кіреді. Негізгі түрлері:
Дереккөздер
Санат:Көкгүлдер
Түлек
Түлек. Бүркітті саятқа алып шығып аңға салу үшін көкек, мамыр айынан бастап жаздайғы күтіміне, құсбегілер тілімен айтқанда, түлегіне назар салу керек. Толық түлеп, жілік майлары толып, яғни ақжіліктене жетілмейінше қайырған кезде аң алуы қиынға түседі. Сондықтан түлек кезінде қамауға, тар жерге томағалап байлауға болмайды. Жаз айларында далаға көк шалғынды мөлдір бұлақтардың жағасында бағу жөн. Бау, томағасын шешіп, екі тегеурінінен айналсоқ тағып арқандайды. Ұшып-қонып отыруға арнап тас, ағаш тұғыршалар орнатады, жанына жауын- шашын, күн көзінен саялап паналайтын ықтасын жасалады. Түлек кезінде бүркіттің тұяғы тұнық болып, шымырланады. Құсқа қансоқта жем беріледі: реті болғанда жаңа ауланған аңды бүтіндей тастаса ол өзі ұстағандай сезініп, аңның қансоқтасын, ішкі мүшелерін құныға жеп тез жетіледі. Осылайша жүн, қауырсындарын тастап, қатайып, біркелкі болып өседі. Егер жемі үзіліп, ашығып қалса, түлеген жүнінің кауырсындары кенжелеп, буылтықтанып шығады.
Бойына әбден сіңіп, екі-үш күн отырып қуат алған соң бүркіттің көзі шырадай жанып шыға келеді. Аса семіз бүркіт те түлкіге ұшқанымен түспей, ойнап жарысып, жайқап жүріп алады. Ұшқан сайын өрекпи жоғарылап, қанатын ширақ қағады, жинақы, жеңіл қонады. Ол етінің семіздігі, я болмаса бұзылғандығы. Бүркіттің бұзылып айнуы кездейсоқ әсерден болады. Мысалы: Ақжем жеп отырып майлы, қанды қызыл жесе, өздігінен аң алып жеп қойса ескі етіне қызыл тиіп, алабөкен, айнымалы күйге түседі. Қайырылғаннан бастап далбайға түскенге дейінгі ақ жем береді де, әр үш күн сайын тамақтандырардан бір сағаттай бұрын көмейіне киізден "қоя салып" отырады. Екінші күні қоя құстың ішіндегі қылқыбырын алып түседі.
Кұсты қажетке сай, арытып, семіртіп, ішін тазалап отырудың да өзіндік ерекшелігі бар. Күйі бұзылған бүркітке керектенетін амал - көбінде қоя салу. Шын мәнінде қоя дегеніміз жем, қорекпен бірге түскен бөгде заттар кесірінен ішек-қарында пайда болған лас заттар, латынша атауы безаор. Жайшылықта жан-жануарлар оны өзі тазалап, сыртқа шығарып тастайды. Ал аушы құстар оны көбіне шығара алмай кінаратқа тап болса, оларға түрлі заттарды мәжбүрлеп беру арқылы ішіндегі "қоясын" түсіруді "қоя салу" деп атайды. Ондайда берілетін затты да қоя деп атайды.
Құстарға берілетін қояның түрі өте көп: ағаш, сүйек, қызылша, шөп, күйдірілген мүйіз, сүйек, киізден дайындалады. Қояның көлемі саусақтай, ұзындығы 7-8 сантиметр, жуандығы 3-3,5 сантиметр мөлшерінде болады. Бір жолда бір қоя ғана салуға болады. Бүркіт түнде салған қояны таң ата өзі түсіреді. Семіз болса ерте, арық болса жай тастайды. Бүркітті аңға қоясы түскен соң салады.
Ал шөп қояны жұмсақ қу шөптен немесе қамыстың үлдірігінен буып, жіпке байлап жасаса, киіз қояны ақ киізден жұмырлап тігіп істейді. Бұл қоялар бүркіттің ішіндегі қылқыбырды, жалқақты, лас нәрселерін алып түседі. Егер киіз қояның түсі сол қалпында түссе іші тазарғандығы, ал сарғайып, көгеріп кетсе, әлі де таза еместігінің көрсеткіші. Мұзды сүйірлеп жонып, мұз қоя жасап, суға шылап, соны қылғытып жібереді. Бұған ұқсас су тамызған сығылған қарды да береді. Оны томыртқа деп атайды. Бұлар денесі қызған құсқа жасалатын шаралар болып табылады. Қоя тастарда бүркіт иықтарын қомдап, ауық-ауық мойының созып талпына береді. Осындайда томағасын сыпырып алып тастаса, қоя алқымынан тығылмай оңай түседі. Ал тұзды түйе шудасына орап салатын түрін зерде деп атайды. Ол жем сіңбей бөгіп аңға ұшпай қалған кезде табанда құстырып ішін, тазартатын әдіс.
Құстың ішін тазалап, арытудың басқадай тәсілдері де бар: қант қосқан қара шайды ("ілімі" деп аталады), суға ерітілген мүсәтір, күшала, қызыл түз (бір шөкімдейін) ерітіндісін түтік арқылы құс аузына құяды. Тойып тұрған құсты шұғыл түрде аңға салу қажеттігі туса, кұшаланы тарыдай ғылып ұнтақтап, суға араластырып, құстың жемсауына түтікпен үрлеп жіберсе, құс бар ішкен-жегенін құсып тастайды. Ішінен жем арылмаған тоқ бүркіттің шабытын келтіру үшін түзде де ішін шаю тәсілдері қолданылады. Соның әсерімен қарны ашып, жүрегі қарайып, аңға түседі. Бірақ бұл тәсіл уақытша ғана, кездейсоқ шабыт беріп, бірер жарым түлкі ұстауға ғана ықпал етеді, түбегейлі әсер аз. Құстың семіз-арықтығы мен бабына келген-келмегендігін төс және сан еттеріне қарап шамалайды. Құс семіз болса, сан, төс еттері саусақ батпастай, тығыз, сыртқа қарай теуіп тұрады. Ал орта етіне келе бастаған болса, құстың сан еті мен төс еті былқылдап босайды. Бабына келген құстың саңғырығы аппақ түске енеді. Ал қайырылуы жетілмесе, көгілдірленіп тұрады. Саңғырығы тазарып (аппақ болып), ат үстіне келетін құсты құсбегілер тілімен айтқанда "талпынды" деп атайды, яғни құс төңіректі шарлап бағып, жиі сілкініп, қауырсындарын сылдырлатып отырады. Мұндайда талпынды құсты далбайға түсіріп байқайды. Бүркіт бабына келген соң саятқа шығу қамы жасалады. Бүркіт алғаш бау ашып, түлкі алған сон-ақ, тұмсығын қырып түзеп, тұяқтарын өткірлеп, ұштап, безеп қою керек. Ол аң ұстаған кезде аңның денесіне біздей қадалып, босатпайтын болады. Ұсақ құстарды қайыруға небәрі жарты айдай ғана уақыт қажет. Құсбегі даусын қаттылау шығара, көбірек сипалап, дудабырға үйретіп, қолда көбірек ұстайды. Қайыру басталғаннан 2-3 күн өткенде қоянның табан терісін сыдырып, жуып тазалап қоя ретінде жұтқызады. Егер қоя көкшіл, сарғыш түске енсе, құсқа бір ұрттам қызыл шай береді. Онан кейін сары бөртпе беріп отырады, шөліркемес үшін салқын су, қар беріп отырады. Бір апта өткен соң қолға алған сайын аузына қант бүркіп отыру керек және тамағы "ақ жемге" ауыстырылады, ат үстінде алып жүреді.
Дереккөздер
Санат:Спорт Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жердің айналуы
нобай| Жердің айналуы — Жер шарының эклиптика жазығына е = 66°33'45" (1950 жылғы көрсеткіш) еңіс бұрышты орналасқан осі бойынша қозғалуы. Бұл бұрыш баяу өзгереді (100 жылда 47"). Егер солтүстік полюстен қараса, Жер сағат тіліне қарсы бағытта айналады. Жердің айналуы Күнді қоршаған бірнеше мың жұлдыздың орташа жағдайына қатысты анықталады. Ол галактикадан тыс тұмандықтар бойынша дәлірек анықталуы мүмкін. Жердің айналуы кезеңі жұлдыздарға қатысты орташа күн уақытының 23 сағ 56 мин 4,0905 секундына тең. Жердің айналуының бұрыштық жылдамдығы уақыт ағымында өзгереді.Жердің айналуының өркелкілігі Жердің бетінде де, оның қойнауында да көптеген құбылыстар туындатады: ауа массасының маусымдық қозғалысы, континенттердің ығуы, мұздықтардың еруі, Жердің серпімді қасиеттері мен сұйық ядродағы конвекциялык қозғалыстар, Күн белесенділігі.
Тағы қараңыз
Санат:Жер
Палеогидрогеология
Палеогидрогеология – көне гидрогеологиялық жағдайларды және олардың геологиялық уақыт барысындағы даму зандылықтарын зерттейтін ғылым; гидрогеологиямен, литологиямен, палеографиямен, пайдалы казба кендерінің қалыптасуы туралы іліммен тығыз байланысты.
Дереккөздер
Санат:Геология
Пескарь (Ваеньга тармағы)
Пескарь — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ваеньга өзенінің сол жағалауынан 113 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ортаңғы Можа
Ортаңғы Можа — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Можа өзенінің оң жағалауынан 20 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Іздеудің атмохимиялық (газдық) әдісі
Іздеудің атмохимиялық (газдық) әдісі. Газ, мұнай, қазба көмір, радиоактивті кен кенорындарын іздеу әдісі, таужыныстарда газды фаза түрінде шашыранды орналасқан элементтерді саралау шараларына негізделген. Бұл әдіс төмендегі ретпен жүзеге асырылады: іздеу ауданында 1:25000, 1:50000 масштабтарға сәйкес келетін (масштаб зерттелмек ауданның геологиялық кұрылыс ерекшелігімен анықталады) төрт бұрышты іздеу торабы белгіленеді. Торап торының қилысқан нүктелері шағын бұрғылар көмегімен 1,5-2 м тереңдікке шейін бұрғыланып, сол тереңдіктен "газалғыш" деп аталатын арнаулы аспап көмегімен топырақтың ауа сынамалары алынады. Осы ауа сынамалары құрамындағы көмірсутектік газ мөлшерлері анықталып, олар әдейі дайындалған геологиялық карталарға түсіріледі. Аталған газ мөлшерлерінің жоғары көрсеткіштерімен сипатталатын аудан анықталады, бұл дерек іздеу жұмыстарын одан әрі нақтылауға негіз ретінде алынады.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Кеулейжону
Кеулейжону - кеңейжону, тескіш, револьверлі, жоңғалау және басқа білдектерде кескіштермен алдын ала жасалған тесіктің берілген диаметрін қалыптастырып және тесіктің осьтінің бұйымның немесе құралдың айналу осьпен дәл келуін өңдеп қамтамасыздандыру.
Дереккөздер
Санат:Техника
Улу-Ялан
Улу-Ялан — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Исанбаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 113 адамды құрады. Пошта индексі — 452276, ОКАТО коды — 80230832003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Баспан
Баспан – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау сілемі.
Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1575 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Оңтүстігінде Тарбағатай жотасынан Базар, Қарғыба өзендері аңғарымен бөлінген. Солтүстік-шығыс беткейінен ұсақ өзендер мен бұлақтар бастау алады.
Геологиялық құрылымы
Геологиялық жер қыртысы Тарбағатай жотасымен, Алтай тау жүйесімен бірге қалыптасқан.
Өсімдігі
Жотаның тіктеу келген беткейін қайың, терек аралас қылқан жапырақты орман көмкерген.
Дереккөздер
Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Баспансор
Баспансор  – Шағырай үстіртінің батысындағы сор. Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. Батысында Үлкен Борсық құмы мен Берденсор көлі жатыр. Сордың ұзындығы 18 км, енді жері 8 км. Маңайында сұрғылт, сортаңды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі.
Раушан Хатиятқызы Байсейітова
Раушан Хатиятқызы Байсейітова (1947 жылы 16 қыркүйекте Алматыда туған) — балерина. Қазақ ССРнің халық артисі (1978). Қазақ ССРнің мемлекеттік сыйлығының иегері (1981). Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан актрисалары Санат:Қазақстан балет әртістері Санат:Қазақстан балет педагогтары Санат:Қазақстан балетмейстерлері Санат:КСРО балет әртістері Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері Санат:Қазақстан халық әртістері Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары
Көпдеңгейлік қорғаныш
Көпдеңгейлік қорғаныш (Многоуровневая защита; multilevel secure) — әр түрлі жасырын деңгейлі объектілерге қатынас құруға әр түрлі құқығы бар субъектілердін қатынас құруын анықтап айыруды жасақтайтын қорғаныш.
Сілтемелер:
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Погрома
Погрома — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мехреньга өзенінің оң жағалауынан 28 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 44 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Белдіктің цапфасы
Белдіктің цапфасы - доңғалақ күпшегінің подшипнигін орнатуга арналған топсалы белдіктің, белдік арқалығының немесе белдік картерінің арнайы бөлігі.
Бұрылу жұдырығының цапфасы
Бұрылу жұдырығының цапфасы - бұрылу жұдырығының мойынтірек киіліп тұрған бөлігі.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар
Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар-ұлы ғалым Әбу Наср әл-Фарабидің (870–950)жалпы философия, әлеуметтік-этикалар мәселелерге арналған шығармаларының жинағы. Оларда әл-Фараби қайырымдылық, ізгілік, ар-ождан, даналық, кішіпейілділік секілді қасиеттерге философиялық тұрғыдан өз көзқарасын білдіреді. Бақыт және оған жету жолдары туралы айтады. «Адам өмірінің мақсаты бақытқа жету болғандықтан ең алдымен оның не екенін ұғынуы және сол бақытқа жету үшін не істеуге тиіс екенін білуі қажет» дейді автор. Адамзат қоғамының дұрыс бағытта дамуы әлеумеуттік тәртіпке, әлеумеуттік құндылықтар жүйесіне тікелей байланысты екенін көрсетеді. Трактаттар орыс және қазақ тілдерінде алғаш рет 1972–1975 жылы жарық көрді. Бұл екі жинаққа әл-Фарабидің этика тақырыбында жазған «Қазіргі қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактат», «Бақытқа жету туралы», «Бақытқа жол сілтеу», «Азаматтық саясат», т.б. еңбектері енген.
Дереккөздер
Санат:Ғылым
Пингиша
Пингиша (Пингича) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Двина өзенінің оң жағалауынан 240 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 124 км-ді құрайды.