cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бодау
- мағыналарында айтылады. «Қалыңмал» деген төлеудің өзі малмен байланысты туған сөз екендігін естен шығармасақ, біздің бұл болжауымыз онша теріс те емес деп ойлаймыз. Осыларды жинақтай келіп, ерте кезде түркі, моңғол тілдерінде қалынмал төлеумен байланысты туған «пода» сөзінің алғашқы мағынасы кейін келе басқа да заттардың орнына төлем ретінде қолданылған деп қараймыз. моңғол тіліндегі «боды» сөзі түркі тілдерінде «пода», одан әрі қазақ тілінде «бода» «бодау» болып дыбыстық өзгерістерге ұшырауы да тіл заңдылығы тұрғысынан дұрыс құбылыс екендігін есепке алмасқа болмайды. Сөйтіп: боды (моңғол тілінде — мал) => пода (қалыңмал үшін төлейтін ақшалай, заттай төлем — тәлеуіттерде) => бода, бодау (қазақ тілінде — кез келген заттың орнын толтыруға арналған төлем).
Дереккөздер
Санат:Әдебиет
Остенка
Остенка — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чулым өзенінің оң жағалауынан 637 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Ачинск қаласынан Зырянское ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Кіші Вануйта
Кіші Вануйта — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кара кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Матия Любек
Матия Любек (Matija Ljubek; 22 қараша 1953, Белишце —, Валпово, Хорватия) — югославиялық байдарка және каноэде есуші. Төрт бірдей Олимпиадаға қатысты (1976, 1980, 1984, 1988). Соның екеуінде чемпион атанды (1976, 1984), Чемпион атанумен қатар, 1976 жылы қола жүлде алса, 1984 жылы күміске де қол жеткізді.
Төрт дүркін әлем чемпионы, үш рет Жерорта теңізі ойындарының чемпионы болды (үшеуі де 1979 жылы Сплитте өткен ойындарда).
2000 жылы 11 қазанда анасын бұзақылардан қорғаймын деп мерт болды.
Санат:Алфавит бойынша байдарка және каноэ ескекшілері Санат:Югославия байдарға және каноэ ескекшілері Санат:Байдарка және каноэ есуден Олимпиада чемпиондары Санат:Югославия Олимпиада чемпиондары Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері Санат:1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
УЕФА Суперкубогы 2014
УЕФА Суперкубогы 2014 — УЕФА Суперкубогының 39-ші ойыны. Бұл турнирде УЕФА Чемпиондар лигасының чемпионы мен УЕФА Еуропа лигасының жеңімпазымен ойналынады. Бұл ойын 2014 жылдың 12 тамызында Кардифф қаласындағы Кардифф Сити стадионында ойналады. Матч Реал Мадрид және Севилья арасында өтті.
Ойын жергілікті уақыт бойынша (UTC+2) сағат 20:45-де басталды.
Матч 2:0 есебімен Криштиану Роналдудың екі голы арқылы Реал Мадрид футбол клубының жеңісімен аяқталды .
Кездесу тарихы
Осы матчқа дейін бұл футбол клубтар жалпы 147 рет кездескен, оның ішінде Реал Мадрид қанжығасында — 87 жеңіс, ал Севильяға — 44, сондай-ақ 27 матчта қос құрама теңбе-тең түскен. Құрамалар ешқашан УЕФА Суперкубогы аясында кездеспеген.
Сілтемелер
УЕФА Суперкубогы Санат:2014 жылғы футбол Санат:Реал Мадрид ФК ойындары Санат:Севилья ФК ойындары
Ракуша
Ракуша — Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Еркінқала ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орналасуы
Атырау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде, Жайықтың оң тармағының жағалауында орналасқан.
Халқы
1989 жылы елді мекенде 591 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1166 адам (586 ер адам және 580 әйел адам) болса, 2009 жылы 1805 адамды (875 ер адам және 930 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл Қазақ КСР Геология министрлігіне қарасты көкөніс өсіретін кеңшардың бөлімшесі болып келді.
Дереккөздер
Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері
Сағашилі
Сағашилі (2007 жылға дейін – Покровка) — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл, Еңбек ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 32,8 км-дей, облыс орталығы Ақтөбеден 130 км-дей жерде жерде, Темір өзенінің сол жағасында орналасқан. Ауыл маңынан Атырау - Қандыағаш темір жолы және Ақтөбе-Атырау тас жолы өтеді.
Тарихы
Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. Бұрынғы Грачевский ауылдық кеңесі орталығы. Бұрын бұл ауылда Сталин атындағы ұжымшар болған. 1961-1996 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде Покровкада және округтегі Басшилі, Теміркөпір, Тепсен Қарабұлақ ауылдарында ӨК және шаруа қожалықтары құрылды. Бұрынғы шаруашылықта 90 трактор, 72 машина, 145 комбайн, 500 жылқы, 6000 мүйізді ірі қара және 17000 қой болған. 1981 жылы 38000 ц астық жинап, 9000 ц ет, 11500 ц сүт тапсырған. Кезінде 35 адам КСРО ордендерімен, медальдарымен марапатталған. Социалистік Еңбек Ері - Андрей Лагучин қызмет істеген.
Жер көлемі
Жер көлемі - 143000 га, ал егістігі -29000 га. Ауданаралық тас жол бар.
Атауының өзгеруі
Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасының әкімшілік - аумақтық құрылысы туралы" Заңының 11-бабына сәйкес, Мұғалжар аудандық мәслихаты мен әкімдігінің, облыстық ономастика комиссиясының ұсыныстарын есепке алып облыс әкімдігі қаулы етеді және облыстық мәслихат шешім етеді:
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1414 адам (672 ер адам және 742 әйел адам) болса, 2009 жылы 1623 адамды (830 ер адам және 793 әйел адам) құрады.
Шаруашылығы
20 өндірістік корпоратив, 1 серіктестік бар.
Табиғаты
Өзендер - Темір, Шиелі, Қандыағаш, Ойыл. Таулар - Елубай, Байжарық, Байбосын. Сирек кездесетін өсімдіктер - берік сүттіген. Аң-құстар - кәмшат, құндыз, тарғақ.
Дереккөздер
Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Вильнев-сюр-Алье
Вильнев-сюр-Алье (Villeneuve-sur-Allier) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Мулен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 26,3 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03316, пошта индексі — 03460.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 969 адамды құрады. Халық тығыздығы — 36,84 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Консеквенттік аңғарлар
Консеквенттік аңғарлар — бағыты тектоника жасаған жер бетінің көлбеуімен толық сәйкес болатын, жер қабаттарының еңісін қуалай орналасатын өзен аңғарлары.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геология
Жыныс жүйесі
Жыныс жүйесі (половая система) — жануарлар организмдеріндегі жыныстық көбеюді қамтамасыз ететін мүшелер жүйесі. Мысалы, сүтқоректі жануарларда жыныс жүйесі — жыныс бездерінен (ен, жұмыртқалық), жыныс жолдарынан (шәует жолы, жұмыртқа жолы, жатыр), қосымша жыныс бездерінен (еркек жануарларда) және жыныстық қатынас мүшелерінен (еркек жануарларда — қаса, қамшы, түкі, ал ұрғашы жануарларда қынап) тұрады. Ұрықтану процесі жатыр түтігінде (жұмыртқа жолында), ал ұрықтың дамуы жатырда жүреді. Жұмыртқа салатын жануарларда ұрық жұмыртқада дамып жетіледі. Өсімдіктер организмінде бұл жүйені көбею мүшелері деп атайды.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
عضو جنسي Cinsiyyət üzvləri (insan) Ardivink-genel Pohlavní orgán Kønsorgan Geschlechtsorgan Γεννητικά όργανα Sex organ fa:اندام جنسی Sukupuolielin Appareil génital यौन अंग Spolni organi Alat kelamin Apparato genitale 性器 Dauginimosi organai गुप्तांग Geslechtsorgan Geslachtsorgaan Kjønnsorgan Kjønnsorgan Órgão sexual Репродуктивная система ලිංගික අවයව Sex organ Spolni organ Könsorgan อวัยวะเพศ መሳርዕ ግብረ-ስጋ Kasangkapang pangkasarian Cinsel organlar Статеві органи Cơ quan sinh dục 生殖器 生殖器
Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы
Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы – жеңіл өнеркәсіп орны. 1997 ж. “Fast” ЖШС болып құрылған, 2001 жылдан қазіргі атымен аталады. Жеке меншік нысанда. Жіп пен трикотаж өнімін, ватин шығарады.
Пайдаланған әдебиетттер
Санат:Кәсіпорындар
Камор
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2788 адамды құрады. Халық тығыздығы — 75,17 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Сток Сити
Сток Сити футбол клубы ( Stoke City Football Club  Сток Сити Футбол клубы ) - Стаффордширдегі Сток-он-Трентт қаласындағы кәсіби ағылшын футбол клубы. 1863 жылы құрылған.
Қазіргі уақытта Англияның екінші дивизионында ойнайды.
Өз алаңындағы ойындарын "Бет365" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 30000 адам. Стадион 1997 жылы пайдалануға берілген.
Дереккөздер
Санат:Англия футбол клубтары Санат:1863 жылы құрылған футбол клубтары
Дулебтер
Дулебтер - Батыс Волынь жерін қоныстанған ежелгі тайпалар бірлестігі. 7 ғасырда аварлар шапқыншылығынан қатты күйзеліске ұшыраған. 907 жылы Дулебтер жасақтары Киев князі Олегтің жорығына қатысады. 10 ғасырда Дулебтер бірлестігі ыдырап, Киев Русінің құрамына бужан және волындық деген атауларымен енді.
Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Жағдайды бағалау
Жағдайды бағалау — операцияның (ұрыстың) міндетін орындау мен мақсатына жетуге әсер ететін факторлар мен жағдайларды зерттеп талдау. Штабтардың, әскер турінің, арнаулы әскер мен кызметтердің бастықтарының көмегімен операцияға (ұрысқа) шешім қабылдағанда және ұрыс қимылы барысында әскерді басқару кезінде қолбасшылық(командирлер) жүргізеді. Жағдайды бақылау кезінде жауынгерлік тапсырманы орындауды қиындататын немесе жеңілдететін факторлар мен жағдайлар белгілі болады, жайсыз жағдайларды жеңілдететін және қолайлы факторлар тиімді пайдаланылатын шаралар белгіленеді. Қарсылас туралы, өз әскері (күштері), ұрыс қимылдары ауданы, метеорологиялык және климат жағдайлары және жағдайдың баска да элементтері туралы моліметтерді саралап, талдауды қамтиды.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Ақмешіт (Ақмола облысы)
Ақмешіт (1999 жылға дейін - Покровское) - Ақмола облысы Целиноград ауданы, Тасты ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде.
Тарихы
Іргесі 1895 жылы қаланған.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 491 адам (248 ер адам және 243 әйел адам) болса, 2009 жылы 432 адамды (217 ер адам және 215 әйел адам) құрады.
Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кафе, монша, дүкен, мешіт бар. Ақмешіт арқылы Астана — Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы - Тастақ (18 км).
Дереккөздер
Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Тыю (өзен)
Тыю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кабан-Ты көлі - Кабан-Тывис өзені орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Уса өзенінің құйылысынан су өлшейтін постқа Усть-Цильма дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Су жұқтырмау
Су жұқтырмау — минерал түйіршіктерінің ауа көпіршіктеріне жабысуы кезінде олардың беттерінде су қабатының болмауы. Ол үшін молекула құрамына полярлі топ және көмірсутек тізбегі кіретін бет активті органикалық қосылыстармен өңделеді. Полярлы топ минерал бетімен әрекеттесіп, ал көмірсутек тізбегі суға бағытталады. Осының нәтижесінде минерал бетінің сумен әрекеттесуі барынша төмендейді. .
Конденсациялық теория
Конденсациялық теория — бұл теория бойынша барлық жер асты сулары, олардың белгілі бөлігі будың суға айналуынан пайда болады. Бұл тау жыныстары бөлшектерінің арасындағы жарықшалар мен бос орындарды ауаның толтыруына және қысымдар айырмашылығының әсерінен әр бағытта қозғалатын су буының қоюлануына байланысты.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геология
Асептика
250 px|thumb
Асептика — микробиология, вирусология, медицина саласындағы және өндірістік жұмыстары кезіндегі сақтық шаралардың жинағы. Адам және жануарларды зақымдайтын бөтен микроорганизмдердің жұғуына немесе қоректік орталардың, материалдың және құрал-саймандардың ластануына қарсы бағытталған әдіс. Асептикаға: тазалау, зарарсыздандыру, антисептика, дезинфекция, дезинсекция, лас ауа кірместей жабу (герметизация), оңашалау (изоляция) кіреді.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Аэромагнитометр
Аэромагнитометр - Жердің магнит өрісі көрсеткіштерін анықтау мақ- сатында үшақтарға немесе тікүшақтарға орнатылатын өлшеу аспабы.
Дереккөздер
Санат:Геология
Бадуйлар
Бадуйлар (бадуи, өз аты: Urang Kanekes) — Индонезиядағы Ява аралының батысындағы Кеданг таулы аймақтарында тұратын халық. Жалпы саны 10 мыңға жуық адам.
Тілі
Бадуи халқы архаикалық сундан тілінің диалектісінде сөйлейді. Алайда, олардың сөйлеуінде көне диалектісіне қазіргі сундан және яван ықпалын көруге болады. Бөтен адамдармен сөйлескенде олар мектептерде индонезия тілін ресми түрде оқытпағанына қарамастан, Индонезия тілінде еркін сөйлейді.
Діні
Бадуи халқының діні индуизм, буддизм және дәстүрлі сенім элементтерін біріктіреді, оның ішінде түнде тамақ ішпеу, ақшаға қол тигізбеу, алтын-күміс алмау, тіпті шашыңды қимау сияқты әртүрлі тыйымдар.
Этимологиясы
"Бадуи" сөзі "бедуин"сөзінен шыққан шығар. Шығу тегінің тағы бір нұсқасы бойынша, бұл халықтың атауы ежелгі уақытта осы этникалық топтың өкілдері қоныстанған өзеннің атымен байланысты. Бадуи Ява аралының автохтонды халқына жатады және осында ежелден өмір сүрген. Ғалымдар оларды протомалайлардың ұрпақтары деп санайды. Қазір бадуи елді мекендері негізінен аралдың таулы бөлігінде шоғырланған. Бұл 16 ғасырда исламды қабылдағысы келмейтіндіктің көрінісі ретінде жергілікті халықтың таулы аймақтарға қоныс аударуымен байланыстырады.
Тарихы
нобай|оңға|200px|Отын тасып жүрген қария Кейбір деректерде Бадуилерді Богор төңірегіндегі төбелердегі Батутулис маңында өмір сүрген Паджажаран Сунда патшалығының ақсүйектерінің ұрпақтары деп санайды, бірақ бұл сенімді растайтын нақты дәлелдер әлі жоқ, олардың ішкі архитектурасы дәстүрлі Судан сәулетімен дәл сәйкес келеді.
Сунда Келапа деп аталатын Пакуван Паджажаран порты 1579 жылы Фалетехан (Фатхилла) мұсылман сарбаздарының басып кіруінен қираған. Паджажаранның астанасы Даеух Пакуан біраз уақыттан кейін Бантен сұлтандығы тарапынан басып алынды. Бантен сұлтандығы құрылғанға дейін Ява аралының батыс шеті Сунда корольдігі үшін маңызды рөл атқарды. Бантен ірі сауда порты болды. Чуджун өзеніне әр түрлі кемелер кірді және олардың көпшілігі ішкі аймақтарда жиналған егінді тасымалдау үшін пайдаланылады. Сондықтан аймақ билеушісі ханзада Пучук Умун өзеннің тұрақтылығын сақтау қажет деп есептеп, Осылайша, патша әскерлерінің армиясына Кенденг тауының аймағындағы қалың және таулы джунглиді қорғау бұйырылды.
1928 жылы медициналық зерттеулер жүргізген дәрігер Ван Трихт бұл теорияны жоққа шығарды. Оның айтуынша, қанекилер сыртқы әсерлерге табанды түрде қарсы тұратын осы өңірдің тумасы. Басқа теория олардың солтүстік Бантеннен шыққанын болжайды, Солтүстік төбелердегі адамдар тобы әлі күнге дейін бадуй халқы қолданатын архаикалық зунда диалектінде сөйлейді.
Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - құрғақ күріш өсіру.
Дереккөздер
Санат:Индонезия этникалық топтары
Дмитрий Владимирович Бубрих
Дмитрий Владимирович Бубрих - совет тіл маманы, фин-угор тілдерін зерттеуші. КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі. Әуелде славист Дмитрий Владимирович Бубрих 1925 жылдан кейін фин-угор тілдерінің фонетикасы мен лексикасын, морфологиясы мен синтаксисін және тарихи  грамматикасын салыстыра зерттеген. Фин халықтарының этногенезі және тарихымен де айналысқан.
Дереккөздер
Санат:КСРО тұлғалары
Оттексіз тыныс алу
Oттексіз тыныс алу (Анаэробное дыхание)
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Дулыңа
Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Санат:Тарих
Талдықорған облыстық филармониясы
Талдықорған филармониясы - бұрынғы Талдықорған облыс тықфилармониясы деген атпен 1968 ж. құрылды.
Алғашқы ұйымдастырушыларының бірі әрі директоры К.К.Воллет болды. Филармонияда "Эдельвейс", "Интер", "Сарыжазық" (кейін "Рауан") топтарымен қатар жастардың эстрадалық "Арай" ансамблі (1977 жылдан) болып, олардың құрамында әнші Дәнеш Рақышев, Республикалық орындаушылар байқауының лауреаты Б.Асқарбеков т.б. қызмет етті. Филармонияның көркемдік жағын А.Бағдәулетов (1968-70), Т.А.Алшанбеков (1970-87) және Ғ.Сүлейменов (1987 жылдан) басқарды. 1997 ж. Алматы, Талдықорған облыстарының қосылуына байланысты Алматы облыстық филармониясы құрамына біріктірілді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері Санат:Талдықорған Санат:Алматы облысы
Райымбек матен
Райымбек матен (1.1. 1912 ж. т., Ақмола облысы Атбасар ауданы) — шахта құрылысы саласында қазақтан шыққан алғашқы инженер, тех. ғыл. канд. (1971). “Шахтерская слава” (“Кенші даңқы”) белгісінің барлық 3 дәрежесінің иегері. 1940 — 41 ж. 31-телімнің бастығы, кейіннен шахтаның бас инженерінің көмекшісі, 1945 — 47 ж. “Ленгеркөмір” тресіндегі 2-шахтаның бастығы, трест басқармасының орынбасары. 1947 — 70 ж. Қарағанды қ-ның көмір өнеркәсібі саласында басшы қызметтерде, 1970 — 89 ж. көмір өнеркәсібі ғыл.-зерттеу ин-ты директорының орынбасары, лаб. меңгерушісі болды. Р-тің басшылығы кезінде комб. көмір өндіруден 3 мәрте дүниежүз. рекорд жасады. Р. — Қарағанды қ-ның Құрметті азаматы. Қазақстанның Құрмет кітабына енгізілген. Қызыл жұлдыз, екі мәрте “Даңқ”, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Терминология
Ресейдің Сыр бойын жаулап алуы
Патшалық Ресейдің Орталық Азия елдеріне жақындай отырып, бүкіл Түркістанды (қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірі мен Орта Азиялық республикалары - авт.) бағындыруы үшін ең алдымен - Сыр бойын жаулап алуы керек болатын. Сыр өңірінің тоғыз жолдың торабында орналасуы, Арал теңізі мен Сырдария өзені арқылы Түркістан өлкесіне етене ену мүмкіндіктерінің артуы, бұл өлкенің әскери-стратегиялық маңызын еселеп арттырды. Сондықтан, патша өкіметінің Сыр бойын жаулап алуы бірнеше әскери міндеттерден тұрды:
1) гарнизондар мен бекіністер салу, тұрақты әскерлер мен казактарды орналастыру, қару-жарақ қоймасын жасау;
2) Орта Азияға басқыншылық жорықтарын дайындау және өлкеде әскери-әкімшілік басқаруды енгізу;
3) Қоқан әскерлерін ығыстырып, қазақ жерін бағындыруды аяқтау.
Осылайша, Сыр бойы патша әскерлерінің негізгі стратегиялық алаңына айналды. Бұл міндеттерді жүзеге асыру мақсатында патша әкімшілігі бірқатар әскери-барлау және жазалау экспедицияларын жүйелі түрде ұйымдастырып отырды.
Ресей империясының Кіші жүз қазақтарын бағындыра отырып Сыр бойына емін-еркін енуіне Хиуа хандығы негізгі тосқауыл болды. Өйткені патша өкіметінің Сырдария мен оған іргелес жатқан қазақ жерлерін жаулаудағы стратегиясы мен тактикасы Хиуа хандығының мүддесіне қарама-қайшы келді. Сондықтан патша әкімшілігі Хиуа хандығымен арадағы қарым-қатынастарды қасақана шиеленістіріп, оған қарсы әскери жорықтар ұйымдастырды және Орынбор бағытынан оңтүстікке қарай ішкерілеп кіруге әрекеттер жасайды.
Патша өкіметі Сыр бойындағы Хиуа хандығының ықпалын әлсірету мақсатында ру билеушілерін пайдалануға тырысты. Патша әкімшілігі қарамағындағы қазақтардың ру басшыларына - Хиуа хандығының билігін мойындаған қазақ ауылдарына барымта жасауға және одан түскен олжаны өздеріне қалдыру туралы көптеген нұсқаулар береді.
Патшалық Ресейдің Сыр бойына ұстанған саясатының нәтижелі болуына және Хиуа хандығының әлсіреуіне 1833 жылы В.А.Перовскийдің Орынбор генерал-губернаторлығы қызметіне келуімен тығыз байланысты. В.А.Перовский хиуалық көпестерді қасақана тұтқынға алып екі елдің арасындағы саяси қатынастарды әдейі шиеленістірді. Ресей әкімшілігінің көпестерді тұтқынға алуы және саудаға тиым салуы Хиуа экономикасы үшін үлкен соққы болып тиді.
1839-1840 жылдары патша өкіметінің Хиуаға жасаған жорығымен бірге дипломатиялық елшiлiктерi де сәтсіздікке ұшырады. Бірақ бұл патша өкіметінің Сыр өңірін иеленуге деген ұмтылысын бір сәтке де тоқтатпады. Қайта керісінше, патша өкіметінің қазақ даласын толық жаулауға деген ниеті бұрынғыдан да күшейіп, Сыр өңірін толығымен өз құрамына қосуға итермеледі. Себебі Сыр өңірінде патша өкіметінің нақты билігінің болмауы -жергілікті қазақ халқының көңіл күйін бақылауға мүмкіндік бермеді.
Сондықтан патша өкіметі ендігі кезекте басты соққыны Хиуа хаңдығына емес, Қоқан бағытына қарай аударуға мәжбүр болды. Оған Қоқан хандығының ішінде үзіліссіз басталған азамат соғысы және Бұхар әмірлігінің Қоқанға жасаған шабуылы қолайлы жағдай туғызды. Осы жағдайларды жан-жақты саралаған патша өкіметі Қоқан хандығының қорғаныс қабілеті мүлдем төмен деген қорытынды жасады.
Көп ұзамай капитан Шульц бастаған әскери экспедиция берілген тапсырмаларды ойдағыдай орындап, белгісіз аймаққа байланысты құнды барлау мәліметтерін жеткізеді. Орынбор генерал-губернаторы В.А.Обручев құжаттарға талдау жүргізе отырып, патша өкіметіне Сырдарияның төменгі ағысына бекініс салу қажет деген ұсыныс береді. Ол 1847 жылы қаңтарда Әскери министрге жазған құпия хатында Сырдың төменгі ағысында салынатын бекіністің стратегиялық маңызын былайша бағалайды: «...Біріншіден, Сырдың төменгі ағысына салынатын жаңа бекініс 6 мың түтінге жуық қазақтарға бақылау жасауға мүмкіндік береді. Екіншіден, Сырдың төменгі ағысы Еуропалық Ресейді, Батыс Сібірді, қазақ далаларын, Бұқара және Хиуаны байланыстыратын орталық болып табылады. Үшіншіден, осы бекініс арқылы біздің шекарамыз Қоқан, Хиуа хандықтарымен шектесіп, Бұқараға ықпалымызды арттыруға жағдай жасайды. Төртіншіден, Хиуа мен Бұқараға баратын сауда жолдарына бақылау орната аламыз. Бесіншіден, Хиуа мен Қоқаннан төнетін қауіпті жоямыз» [3, 4 п].
Сыр өңірін басып алу үшін, алдымен онда бекіністер жүйесін салу қажеттігін Обручевтен бұрын 1840 жылы 4 наурызда Теңiз Министрi Меньшиков: «Ағылшындардың Кабулды жаулауына және олардың Бұхарамен жақындасуына орай бізге Сырдарияда бекiнiс салу қажет. Сырдария өзенi кеме қатынасы үшiн қолайлы және ол Арал теңiзiне құятындықтан, бiзге Амудария арқылы Ауғанстан шекарасына дейiн кең жол ашылады» [4, 124 п], - деп айтқан болатын.
Осылайша, патшаның әскери шенеуніктері Сыр өңіріне бекіністер тізбегін салып, Сыр бойының қазақтарына ғана емес, бүкіл Кіші жүз қазақтарына өздерінің билігі мен бақылауын орнатуды, Қоқан, Хиуа және Бұхара хандықтары тарапынан төнген қауіпті жойып қана қоймай, оған өз ықпалымызды жүргіземіз деп жоспарлады. Сондай-ақ, олар Хиуа мен Бұқараға қатынайтын сауда керуен жолдары осы аймақтан өткендiктен, керуен жолына бақылау жүргiзуге мүмкiндiк туады деп есептеді.
Алайда Сыртқы істер министрі граф Нессельроде, Теңiз Министрi Меньшиков пен Орынбор генерал-губернаторы В.А.Обручевтiң Сырдарияның төменгi ағысында бекiнiс салу жөніндегі жобасына қарсылық білдірді. Ол бұл әрекет қоқан, бұхара және хиуалықтарды алаңдатып қана қоймай, наразылығын туғызатынын және де бұл құрылыстардың көп қаражатты қажет ететінін алға тартты. Бұл мәселе бойынша Ресей патшасы І Николай граф Нессельродеге: «Қазiргi қолайлы сәттi пайдаланып, бекiнiс салмасақ, кейiн тым қымбатқа түсуi мүмкiн», - деп есептеп үкіметке бекіністі 1847 жылы жазда салуды тапсырды және 71327 сом ақша бөлгізді. Бекіністің құрылысын жүргізу мен басқаруға тәжірибелі мамандарды тағайындауды және бекініске Оралдан 50 казак отбасын қоныстандыру туралы нұсқауын берді [5, 2 п]. Патшаның бұл нұсқауы Арал аймағының саяси-әскери маңыздылығын көрсетіп, алдағы уақытта Ресей империясы тарапынан жүргізілетін жаулаушылық соғыстарының жоспары еді.
Сонымен қатар, 1847 жылы Райым бекінісінің салыну қарсаңында патша өкіметі хиуалықтарды Райым бекiнiсi бейбiт қарым-қатынас орнату үшiн салынуда деп сендіруге тырысты және 1836 жылғы Хиуа жорығының қарсаңындағы келеңсiз оқиғаларды еске салды. Сөйтіп бiр жағынан күш көрсетiп, екiншi жағынан жұмсақтық танытып, хиуалықтардың бекiнiс құрылысына қарсы ұйымдастырылатын iс-шарарларының алдын-алу үшін Бас штаб полковнигi Иваниндi елші ретінде Хиуаға аттандыруды көздеді.
Алайда патша өкіметінің Сыр бойын жаулау мақсатында бекіністер салу әрекеттері өте шиеленісті жағдайда жүрді. Жергілікті қазақ халқы патша әкімшілігі салмақ болған бекіністер тізбегіне теріс пиғыл танытып, ашықтан-ашық қарсылық танытқаны соншалықты, патша өкіметі елшіліктің сапарын кейінге шегеруге мәжбүр болды. Оған қоса бекіністің салынуына байланысты патша өкіметі мен Хиуа хандығының арасындағы саяси жағдай одан сайын шиеленісті. Кіші жүз қазақтарына өз адамдарын аттандырған Хиуа ханы Мұхаммед Әмин оларды Райым бекiнiсінің құрылысына қарсы шығуға және орыстармен сауда қарым-қатынасын тоқтатуды ұсынып, үгiт-насихат жұмыстарын кеңінен жүргiзді.
Сондай-ақ, Хиуа ханы Мұхаммед Әмин қазақ сұлтандары Жанғазы, Қайыпқали, Елекейлерге жан-жақты қолдау көрсетіп, оңтүстікке қарай шабуылға шыққан патша өкіметіне қарсы қазақтарды көтеру үшін оларды басшылыққа тағайындап отырды. Мәселен, патша әкімшілігі Елекей сұлтанға мынадай баға береді: «Шөмекей руына шабуыл жасаған қоқандықтармен болған шайқастағы сәтті қимылы Елекейдің қазақтар арасында батыр танылуына және оған Хиуа ханының көңіл аударуына әсер етті, ол бірнеше рет Хиуаға барып, сыйлықтар алды, ақырында хан сайланды. 1846 жылы Ордадан шөмекей мен кете және керейттер арасында Елекей өзін хан атап, қазақтарды патша өкіметі билігінен бас тартқызып, тәуелсіз болу мақсатымен Хиуа жеріне өтуге үгіттеді деген хабарлар жетті» [6, 22-23 п].
Жоғарыда келтірілген деректерге назар аударсақ, Хиуа хандығы Сыр өңірі қазақтарының азаттық күресіне басшылық жасап, оларды қолдап отырған. Мәселен, Орынбор генерал-губернаторы В.А.Обручевтің 1847 жылы 6 мамырда Әскери министрге жазған құпия хатында: «Қуандарияда қыстаған басым көпшілігі төртқара, шекті руларынан тұратын қазақ ауылдары Қарақұмға келіп, қоныстана бастаған. Қазақтар Хиуа ханынан Сыр бойында орыс әскері пайда болған жағдайда оларға қарсылық көрсетуге арнайы нұсқаулар алғаннан кейін қарулы жасақ құруда» [8, 165 п], - делінген. Обручев қазақтардың көтерілістері кең қанат жаймас үшін оның алдын алуға тырысып, ертеден қолданып келе жатқан әдістердің бірі - қазақтардың игі жақсылары мен ру басшыларына сый-сияпат пен марапаттаулар көрсетті. Осылайша, патша шенеунігі жергілікті қазақ билеушілері тарапынан бекініс салуға қолдау іздеді.
Райымда бекініс құрылысы салынады деген кезден-ақ қарсы шыға бастаған қазақтардан қауіптенген В.А.Обручев құрылыс жұмыстарын жүргізетін экспедицияның құрамын күшейтуге мәжбүр болды. Бекініс құрылысына аттанған экспедицияның құрамы 9 штаб офицері, 100 обер офицер, 332 унтер офицер, 5985 қатардағы жауынгер, 756 саптан тыс әскер және мыңнан астам башқұрт жасақтарынан тұрды [8, 201 п].
Райымды басқару міндеті далалық жорықтардан мол тәжірибе жинақтаған подполковник Ерофеевке жүктелсе, Сыр бойының қазақтары туралы деректер жинап, қазақтар мен патша әкімшілігінің арасында байланыс орнататын шенеунік қызметi Орынбор Шекара комиссиясының кеңесшiсi Субханкуловқа тапсырылады.
Дегенмен қазақтардың бекіністің салынуына қарсы күресі бір сәтте тоқтамай, ашық түрде сипат алды. Олар орыстардың көпестері мен азық-түлік тиеген қөліктеріне жиі-жиі шабуылдар жасап, түтін салығын төлеуден бас тартты немесе жаппай Хиуаға көшіп кетті.
Осыған байланысты генерал-лейтенант А.Е.Толмачевтың жіберген мәліметтерінде: «Сырдың төменгі ағысында қоныстанған қазақтар бекініс құрылысына мүлдем қарсы. Олардың рубасылары арнайы кеңес өткізіп, онда орыс әскерлеріне қарсылық көрсету және орыс көпестеріне шабуыл жасау жөнінде шешімге келген. Бұл шешімді орындау үшін Есет Көтібарұлы мен Жарас Өтенов Бестамаққа аттанып кеткен [8, 190 п], - деп жазылған.
Хатта көрсетілгендей көтерілістерге Есет Көтібарұлы мен Жарас Өтеұлы сияқты қазақтың ру басшылары басшылық жасап, Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы белсенді күрес жүргізіп, Арал теңізіне бағыт алған әскерлеріне қатты қарсылық көрсетеді. Бұл жөнінде В.В.Григорьев былай деп жазды: «Ең әрі дегенде 50 жылдарда далада Есет Көтібаров пайда болды. Ол Ақмешітті алу үшін жарақтандырылып жатқан экспедицияларға түйелер беруден бас тартты. Оны ұстауға жіберілген біздің әскерден Есет қашып, үш жыл қатарынан далада жортып жүрді» [9, 363 б].
Есет батыр бастаған көтерілістің алғышарттары, себептері Ресейдің отарлық саясатынан туындады. Патша өкіметінің ХІХ ғ. бірінші жартысындағы Кіші жүздегі әскери-отарлық езгісі, қазақтар құқықтарының шектелуі мен олардың саяси-әлеуметтік жағынан қаналуы және патшалық Ресейдің бұл өңірді экономикалық тұрғыдан жаулап алуы бір-бірімен астасып, қазақ халқының өмір сүруіне аса қауіп төндірді.
Есет ұйымдастырған әскердің ішінде бүкіл Кіші жүзге белгілі батырлар: Бекет Серкебайұлы, Ерназар Кенжалыұлы, Әзберген Мұнайтпасұлы, Қарақұл Қонақбайұлы, Мәуміт Сейітпенбетұлы, Дәуіт Асауұлы, Алдаш Байғанаұлы, Мамай Достанұлы, Ақтан Ақайұлы, Байқазақ Жолдасбайұлы, Елтізер Қуатұлы, Жәлімбет Қуатұлы, Бөкенбай Тілегенұлы және т.б. болған. Отаршылдық езгіге қарсы шыққан Кіші жүздің батырлары халықтың қолдауына ие болып, азаттық көтерілістеріне басшылық жасайды.
Батырлар мен билер бастаған қазақтар патша өкіметінің басқыншылық саясатына қарсылық ретінде патшалық Ресейден Орталық Азия хандықтарына жол тартқан сауда керуендерін шабуылдап, орыс саудасына зиян келтірді және Хиуа хандығымен бірлесе отырып патшаның жазалаушы әскерлеріне қарсы шықты және бекіністі шептерді шапты. ХІХ ғасырдың ортасында Кіші жүздегі ең белгілі әрі беделді батырлардың бірі Қарағұл Қонақбайұлы еді. Ол өз кезегінде патша үкіметіне де, Хиуа хандығына да, тіпті дала аймағында бекітілген билеуші сұлтандарға да бағынбаған тәуелсіз тұлға еді... Хан билігін жоюды мақсат еткен патша үкіметі... сұлтан топтарын бір-біріне қарсы қойып, қырқыстыра бастады. Осындай жағдайда... аласапырандардың басты себебі – отарлық саясатта жатқандығын бірден түсінген халық қалаулылары – билер Кіші жүзде белсенді қимылдармен көзге түсті... Әсіресе, Есеттің ең жақын серігі шекті руы Қабақ бөлімінен шыққан атақты би Қарағұл Қонақбайұлы ел тағдыры таразыға түскен сәтте билік тізгінін азаттық жолындағы күреспен байланыстырып, 11 жылға созылған көтерілістің басты жетекшілерінің біріне айналды [10, 8 б].
Патша езгісі мен отаршылдығынан құтылудың жалғыз жолы - Хиуаға қосылу деп білген Әзберген би көтеріліс кезінде-ақ Хиуа хандығымен арадағы саяси одақтастық байланысты бірден-бір жақтаушысына айналып, көтерілістің негізгі күштерін басқарған. Ол көтеріліс барысында өз ұстанымдарының беріктігімен ерекше көзге түскен бірден-бір тарихи тұлға. Тіпті, көтеріліс аяқталса да Әзберген би Есет Көтібарұлының патша әкімшілігі қарамағына өтуіне келіспей, қарсылығын жалғастырып, Хиуа жеріне өтіп кетті. 1858 жылы Орталық Азияға жорық жасаған М.Н.Галкин өзінің сапарында Қоңырат қаласындағы Әзбергеннің тамаша бағында дем алғанын жазады.
Әзберген биді Хиуа ханы сол жерді мекендеген қазақтардың билеушісі етіп тағайындап, орыс билігіне қарсы көтерілген және Ресей билігін мойындаған қазақтарға қарсы күресуге басшылық жасауды ұсынады. Әзберген би болса, ханға Ресей мен Хиуаның қол астында екіге бөлініп кеткен қазақ халқының бір-бірімен байланысып тұруына еркіндік берілген жағдайда ғана келісетіндігін, бірақ ханның қазақтарға ойына келгенін істегісі келетін ниетін қолдамайтынын, қай жерде жүрсе де, Ресей билігіндегі қазақтар немесе Хиуа иелігіндегі қазақтар ішінде ме, халқының мүшкіл жағдайына қарамастан, мұндай тапсырманы орындай алмайтындығын білдіреді. Бүкіл Сыр бойын өз билігіне бағындырмақ болған патша әкімшілігінің отаршылдық саясатына қазақтардың наразылығы уақыт өткен сайын күшейе түсті. Міне осы кезде патша әкімшілігі Перовск фортымен шектеліп қалған Ресей билігіне қауіп төнетінін түсінеді. 1855 жылы орыс әкімшілігі Райым бекінісінің қашықта орналасқанын ескере отырып, оны айлақ ретінде пайдалануды көздейді де Қазалы тармағында форт салу туралы шешімге келеді. Бұл патша әкімшілігіне Райымға Хиуадан тікелей төнетін қауіпті жою үшін қажет еді. Кейін патша өкіметіне оның да сәті келіп, Хиуада қоңыраттардың көтерілісі басталып, Қожа Нияз бекінісін талқандап кетеді. Қаңырап қалған бекіністі уақытында дереу басып алуды көздеген Самара және Орынбор генерал-губернаторы 1856 жылы 9 наурызда Коллеж Асессоры Осмоловскийге Қожа Нияз бекінісін алу үшін қазақтардан 50 түйе жинауға және Қуандариядан өту үшін көпір салдыртуға бұйрық береді. Нәтижесінде, қираған бекіністің орнына орыстардың Қазалы атты шағын ғана форты салынып, оған Райым бекінісіндегі мекемелер мен халықты көшіреді.
Перовск фортын басқа бекіністермен байланыстырған патша үкіметі Сыр бойындағы иелігін кеңейту үшін Қоқан хандығына қарай жаңа жорықтар жасау мақсатында дайындық жұмыстарына қызу кіріседі. Алайда 1856 жылы басталған Сыр қазақтарының көтерілісі бұл жоспарды уақытша жүзеге асырмай тастайды. Бұл көтерілістің орыстарға қауіпті болғаны соншалықты патша әкімшілігі Қоқан хандығымен арадағы байланысты жақсартуға көп күш жұмсайды. Тіпті, Перовскіде тұтқында отырған барлық қоқандықтарды ешқандай шарт қоймай босатып жіберуге мәжбүр болады. Бұл көтерілістің өте қауіпті болғанын Н.И.Добросмыслов: «Біздің басшылық Жанқожамен ерегісіп қалады да өздеріне қауіпті жау тауып алады. Өйткені Жанқожаның халық арасындағы беделіне ешкім шек келтіре алмайтын еді» [29, с. 107], - деп жазады.
1856 жылы желтоқсанда басталған Сыр қазақтарының көтерілісі Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы тікелей бағытталып, оны Кішкене шектілердің рубасшысы, батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарды. Бастапқы кезде Ресей бодандығын қабылдап кейін патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы шыққан Жанқожа Нұрмұхамедұлының бұл әрекетіне қазақ-хиуа қатынастарын зерттеуші А.А.Абдуалиев былай деп анықтама береді: «Жанқожаның орыс бодандығына өту себебінің бірі Обручевтің қазақтарға жеңіл салық саясатын жүргізуі болған еді. Раим бекінісін салу барысында ордалықтардан түтін салығы мен көлік ретінде пайдаланатын түйеден басқадан салық алмаймын деген келіссөздің бұзылуынан Жанқожа ереуіл бастады» [30, с.138].
Жаңқожа бастаған көтерілістің Сырдағы Ресей билігіне төндірген қауіптің күшті болғанын флигель адъютант Бутаковтың 1863 жылы 14 қыркүйекте Орынбор корпусының командиріне жазған хаты дәлелдей түседі: «Мен мұнда 1856-1857 жылдары болдым. Ол кезде өңірдегі бүкіл дала Жаңқожа батырдың басшылығымен наразылыққа шыққан еді. Сол кезде біз әрең дегенде форттағы шаруашылықты сақтап қалдық. Соның өзінде бүлікшілер жинап қойған шөбімізді өртеп кетті. Бізде оларды басып тастайтын күш жетіспеді. Тек Перовскіден генерал Фитингоф бекіністегі әскердің жартысын алып келіп қана көтерілісті баса алды. Біздің бақытымызға қарай қоқандықтар осы жағдайды сәтті пайдалана алмады. Хиуалық қазақтар да көтерілісшілерді рухани жағынан қолдады. Кім кепіл бола алады, сол кездегі бүлік соңғысы деп. Қазіргі уақытта қазақтарға ықпалы бар рубасылар іштей бізге қарсы. Жалпы алғанда бұл жердегі әскердің саны көп болғаны былай тұрсын, тіпті аз. Сырдария шебінің қауіпсіздігі тек Хиуа мен Қоқандағы тәртіпсіздіктердің негізінде ғана аман тұр. Егерде осы хандықтарда тәртіп орнаса немесе Бұхар әмірі оларды өзіне қосып алса, онда бізді тыныш қоймайды» [31, 125-126 пп].
Негізінде көтеріліс №1 форт маңынан қоныс аударушыларға егін өсіруге жер бөлген бекініс басшысының әрекетіне наразылық ретінде басталады. Өйткені қазақ отбасылары өздерінің егістік жерлерінен айрылып, егін салуға жарамайтын, егінді суаруы үшін ағын суы жоқ жерлерге қуылды. Сондай-ақ Арал өңіріне орыстар келген кезден бастап қазақтар оларға түтін салығын төледі және басқа да әр түрлі міндеткерліктерді атқарды. Яғни, қазақтар жолдарды жөндеуге, көпірлер салуға, су жүретін арықтарды тазалауға, жергілікті әкімшілік мүшелерін асырауға, жолсапарға шыққан шенеуніктерге қаражат бөлуге, іс-сапармен келген қызметкерлерге үй беруге, оларға отын жеткізіп беруге міндетті болды. Сонымен қатар жергілікті патша әкімшілігі бекіністерді салу үшін мыңдаған қазақтарды еріксіз айдап әкеп, тегін жұмысқа салды. Сондықтан патша өкіметінің қазақтарды қанауға бағытталған бұл іс-әрекеттері халықты ашындырып, ашық түрдегі наразылықтар мен көтерілістерге ұласты. Көтеріліс бүкіл Қазалы аймағын қамтып, оған үш мыңнан аса адам қатысты және орталығы Жаңақала бекінісі болды. Орал бекінісінің бастығы Михайлов Сырдария шебінің бастығы Фитингофқа жіберген құпия мәліметінде «Жанқожаның қарақшылары арасында қарасақалдар, кішкене шектілер және төртқаралардың бір бөлігі бар», - деп хабарлады.
Бұл рулар әлімұлы тайпасына жататан еді. Ұрыс қарсаныңда көтерілісшілерге шекті руларынан басқа құмды аудандарды мекендеген басқа қазақ рулары қосылады. Көтерілісті Жанқожамен бірге Сұлтанбөрі, Дабыл, Қожа Баймұхамед және басқалар басқарды. Көтерілісшілер шотпен, сойылмен, кетпенмен қаруланды. Азын-аулақ адамдардың ғана мылтықтары болды. 1856 жылы желтоқсанның орта шенінде Жанқожаның жасағы алдымен казактар мекендеген «Солдатская слобода» поселкасын жойып, №1 қазалы форты мен Перовск фортының бекіністеріне жақын келіп орналасады да күтпеген жерден Сырдария шебіне шабуыл жасайды. 1856 жылы желтоқсанның аяғында Қазалыны көтерілісшілер қоршап алады. 28 желтоқсанда форт бастығы Перовскийге: «Қазіргі уақытта солтүстік жағын қоспағанда фортты бүлікшіл қазақтардың жер-жерде шашыратылып орналастырылған қарақшылары қоршауға алған, олар біздің әскердің кез-келген қозғалысы жағдайында дала түкпіріне кетіп қалады. Сондықтан да гарнизон жыртқыштардың бекініске шабуылын күтіп алуға және сонан соң пішен тасып алумен, форттың әлсіз жақтарын қорғаныс жағдайына келтірумен қызу айналысып отыр» [32, 35-37 пп], - деп мәлімдеді.
Бекіністі қорғап тұрған казактардың жүзбасшысы Михайлов, елу жаяу әскер және 1 зеңбірегі бар орыстардың әскерін басқарып көтерілісшілерге қарсы шығады. Фортты жан-жағынан қоршап алған көтерілісшілер 3 казакты өлтіріп, қазынаның шөбін өртеп жібереді. Осы кезде көтерілісшілер майор Булатов бастаған орыс әскерлерінің екінші тобымен шайқасқа түседі. Соғыс қимылдары желтоқсан айының аяғына дейін созылып, алма-кезек жеңістермен өтті. Кенеттен басталған көтерілісті басуға Орынбор генерал-губернаторы Перовский Сырдария шебінің бастығы Фитингофқа бұйрық береді. Ал Жанқожа бастаған көтерілісшілер болса, Қазалы фортына шабуыл жасауға мұқият әзірленеді. 1857 жылы қаңтар айында көтерілісшілердің саны бес мыңға жетті. Перовскийдің нұсқауын орындаған Фитингоф 9 қаңтарда 1 зеңбірегі және 2 ракеталық станогі бар 300 казак пен 320 жаяу әскерді бастап жолға шығады [32, 39-40 пп].
Көтерілісшілермен қақтығыс сол күні Қазалыға жақын жердегі Арықбалық алқабында өтеді. Қамыс арасында жасырынған қазақ мергендері орыс әскерінің ту сыртына оқ жаудырып, алты адамын жаралайды. Шайқастың шешуші кезеңінде көтерілісшілер шабуылға шығады. Бірақ зеңбірек пен мылтықтардан атылған оқтардың астында қалған көтерілісшілер ауыр шығынға ұшырап, кейін қарай қашуға мәжбүр болады. Ауыр жараланған Жаңқожаның өзін көтерілісшілер оқтың астынан әрең аман алып шығады. Жеңіліс тапқан көтерілісшілерді патша әскерлері аяусыз жазалап, ауылдарын тонап, 212 үйін өртейді. Қолға түсірілген ірі қараның өзі ғана 20 мыңнан асты.
Сырдария қазақтарының көтерілісінің қайталануынан қорыққан патша 1858 жылы бүлікке қатысқан қазақтарға кешірім беретін жарлық шығарады. Бұл жарлық көтеріліс қарқынын бәсендеткенімен көтерілісшілердің қозғалысын баса алмады. Керісінше көтерілісшілер 1860 жылы сұлтан Бөрі, Жанқожа, оның ұлы Итжемес, немерелері Жанқұлы мен Жанмырза орыс билігіне қарсы әрекеттерін жалғастырған. А.А. Катенин 1860 жылы наурыздағы әскери министрге жазған хатында Жаңадария маңында старшина Елекей Қасымовтың басшылығындағы әскер 1860 жылдың қысында Жанқожа жасақтарынан талқандалғанын көрсетеді. Патша әкімшілігі Сыр қазақтарының азаттық көтерілісінің басшысы әрі рухани жетекшісі Жаңқожа Нұрмұхамедовты жою үшін арнаулы жазалау отрядін жіберді. Бұл отряд 1860 жылы Жанқара көліне жақын жердегі Қызылқұмда орналасқан Жаңқожа ауылын кенеттен қоршап алып, сол жерде 80 жастағы Жаңқожа батырды мерт қылды. Ауылын тонап 130 түйе, 115 жылқы, 216 сиыр және 2234 қойын айдап әкетті [9, 390 б].
Көтеріліс 1862 жылы 8 ақпанда №1 форттың маңына Жанқожаның немере інісі Жанмырза Ақмурзин келіп, патша әкімшілігіне өз еркімен берілгеннен кейін ғана тоқтайды.
Алдына қойған мақсаттарын орындауға кіріскен патша әкімшілігі ташкенттіктердің ірі қамалы Жаңақорғанды басып алуға ұмтылады. 1861 жылы 22 қыркүйекте 7 штаб-офицер, 32 обер-офицерлер, 719 төменгі шендегілер және 9 зеңбірек пен 3 ракетасы бар генерал-лейтенант А.О.Дебу басқарған орыс әскері Жаңақорғанға шабуыл жасайды [33, 129-130 пп].
Кейін Қоңырат Телқожа батыр, Қаңлы Айдарбек батыр, Бектібай батыр Жалаңтөсұлы бастаған қоқандықтар Қарамұрын түбінде Тайшық, Ахмет жасақтарымен шайқасқа түсіп, Телқожа батыр Тайшықты найзаман түйреп өлтіреді.
1861 жылдың аяғында орыс әскерлерінің қоқандықтардың Жаңақорған мен Дінқорған бекіністерін басып алуы Сырдарияның бүкіл төменгі ағысы Ресей империясының билігіне өтіп, орыс әскерлерінің Орталық Азияға қарай жылжуына жол ашып берді. Ресей империясына Қазақ даласын жаулап алуға 130 жыл керек болса, Орта Азияны бар болғаны 20-25 жылда өздеріне бағындырды.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Гидрофобтылық
Гидрофобтылық — заттың (материалдардың) суды бойына сіңірмеу, су жұқтырмау қасиеті. Оған жататындар: көптеген металдар, органикалық қосындылар және бір сыпыра минералдар. Гидрофобтылық материалдармен металл бұйымдардың сыртын қаптау оларды коррозиядан сақтайды. .
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
Уашбурн (Мэн)
Уашбурн (Washburn) — Мэн штатының Аростук округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1627 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 90.5 км² шамасында. FIPS коды — 23-80285.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Әлеуметтік мәселе
Әлеуметтік мәселе - жаппай және үлкен әлеуметтік топтардың, әлеуметтік институттардың мүдделеріне қатысы болатын, қоршаған ортамызда тіршілік ететін қарама-қайшылық жағдай.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Хуан Мата
Хуан Мануэль Мата Гарсия (исп. Juan Manuel Mata García; 28 сәуір 1988, Бургос, Кастилия және Леон) - испан футболшысы, сол қапталда ойнайтын жартылай қорғаушы. Лондондық "Манчестер Юнайтед" клубында ойнайды. Әлем чемпионатын, одан кейін жастардың Еуропа чемпионатын жеңген екі футболшының бірі.
Мансабы
Мата өзінің футболдық баспалдағын "Реал Овьедо" клубында бастады. 15 жасында "Реал Мадрид" клубына ауысып, онда 2007 жылға дейін ойнады. 2007 жылы "Валенсия" футбол клубымен келісімге отырады. Жетістіктері үшін, Мата басты құрамда ойнайды. Хуан өзінің бірінші добын "Барселонаға" соғады. Содан кейін, финалда "Хетафе" клубына қарсы үш доптың біреуін соғып, өз командасына Кубокты жеңуіне көмектеседі.
Испандық Marcaның айтуы бойынша:
"Хуан Мата испан футболына жылдам кірді, оны басқа жас испандықтармен салыстыруға болады: Боян Кркич, дос Сантос және Мартинес, және де осы қалпын одан да жетілдіре түссе, ол Испания құрамасында ойнайтын болады".
2011 жылы 24 қаңтарда Мата "Валенсиямен" жасаған келісімін 2014 жылға дейін ұзартты. 2011 жылы жазда "Арсенал" 25 миллионға Хуанды сатып алмақшы болды, бірақ ала алмады. Сол жылы 22 тамызда жартылай қорғаушы "Челси" ағылшын клубына көшті. "Көктер" үшін бірінші допты "Норвич Ситиге" қарсы салды.
Өмірі
Хуан Мадридтегі политехникалық институтының журналистика факультетінде оқып шықты. Бос уақытында үстел теннисын ойнағанды жақсы көреді.
Командалық
Валенсия
Челси
Манчестер Юнайтед
Дереккөздер
Санат:Испания футболшылары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары Санат:Валенсия ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
NGC 4377-2
NGC 4377-2 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 19 ақпанда астроном Уильям Гершель ашқан болатын және NGC каталогында 4377-2 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 169245, UGC 7501, MCG 3-32-25, ZWG 99.41, 3ZW 65, VCC 778.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Жанғыш газдар
Жанғыш газдар– жануға бейім газ тәрізді заттар. Ж. г-ға сутек, көміртек оксиді, күкіртсутек, газ тәрізді көмірсутектер (мыс., метан, этан, этилен) жатады. Көміртек (ІІ) оксиді, азот, су буы, инертті газдар сияқты жанбайтын газдармен сұйытылған жанғыш газдардың табиғи және жасанды қоспаларының маңызы зор. Табиғи жанғыш газдарды газ кен орындарынан немесе мұнаймен бірге алады. Жанғыш газдардың жасанды қоспалары сұйық және қатты отындардың термиялық ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Қатты отынды кокстегенде алынатын кокс газы, отынды газдандырғанда түзілетін генератор газы, шойынды балқытқанда алынатын домна газы кең таралған. Табиғи жанғыш газдарға қарағанда жасанды жанғыш газдардың құрамында қанықпаған көмірсутектер, көміртек оксиді, кейде аз мөлшерде сутек болады. Жанғыш газдар отын ретінде пайдаланылады.
IC 734-2
IC 734-2 — Crater шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Жанғыш газдар
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
IC 734-2
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1005962, MCG -1-30-31.
Сыртқы сілтемелер
IC 734,02 Санат:Crater (шоқжұлдыз)
IC 5168
IC 5168 — Оңтүстік Балық шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 68133, ESO 467-11, MCG -5-52-33.
Сыртқы сілтемелер
IC 5168 Санат:Оңтүстік Балық (шоқжұлдыз)