cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қандығатай
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1018 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 4-5 км. Беткейлері көлбеу, сай, өзен аңғарларымен тілімденген жонды қырқалардан тұрады. Беткейлерінен Жарма өзенінің салалары мен Терісайрық өзені бастау алады. Шығыс бөлігінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.
Өсімдігі
Қызғылт қоңыр және бозғылт топырағында бұта аралас селеу, бетеге, жусан, көде өседі.
Дереккөздер
Санат:Жарма ауданы таулары
Физикалық-географиялық аудандау
Физикалық-географиялық аудандау — жер бетін аумақтық саралау жүйесі. Ф.г.а. табиғат аумақтарының бір-біріне тәуелділігіне негізделеді. Табиғи ортаның құрауыштары бойынша (геоморфологиялық, климаттық, топырақтық және т.б.) және кешендік (ландшафтық) аудандауға бөлінеді. Кешендік аудандаудың белдемдік бірліктері: географиялық белдеу, географиялық белдем, физикалық-географиялық жолақ. Бейбелдемдік аудандауға сектор, ел, аймақ, провинция, аудан қамтылады.
Дереккөздер
Санат:Физикалық география
Монторсо-Вичентино
Монторсо-Вичентино (Montorso Vicentino) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Виченца провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2847 адамды құрайды. Халық тығыздығы 316 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 36050.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
NGC 3106
NGC 3106 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 13 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3106 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29196, UGC 5419, MCG 5-24-9, ZWG 153.13, NPM1G +31.0177.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Жапониядағы жер сілкінісі (2011)
Жапониядағы Хонсю аралының шығыс жағалауындағы жер сілкінісі (東北地方太平洋沖地震, とうほくちほうたいへいようおきじしん, Tōhokuchihō Taiheiyōoki Jishin) — магнитудасы 9,0-ден 9,1-ге дейінгі  2011 жылдың  11 наурызында жергілікті уақыт бойынша сағат 14:46-да болған жер сілкінісі. Жапонияда жойқын жер сілкінісі болып, арты цунамиге ұласты. 20 жылда болмаған табиғат апатынан бірнеше елдімекендер жермен-жексен болған. Бірақ жарақат алған тұрғындар ауруханаларға көптеп түсіп жатыр. Елдің геологиялық қызметі таратқан мәліметтерге қарағанда, жойқын зілзала екі мәрте тіркелген. Біреунің күші 7,9 балл, екіншісі 8,9 - ға дейін жеткен. Жер сілкінген кезде халық жұмыс орнында болған. Бұл уақытта үкімет басшысы Наото Кан да де Парламентте кеңес өткізіп жатқан.
Жойқын жер асты дүмпуінен кейін елдің геологиялық қызметі бірнеше аралға цунами қаупі төнгенін хабарлаған. Бірақ тұрғындарды дер кезінде көшіру мүмкін болмады. Айналдырған бірер сағат ішінде биіктігі он метрлік толқын Хонсю мен Хоккайдо аралдарына жеткен. Жойқын цунами жолындағы елдімекендер мен өндіріс орындарын түгел шайып кетті. Қауіпсіздік мақсатында апат аймағындағы атом электр станциялары мен әуежайлардың жұмысы уақытша тоқтатылған. Соның салдарынан 4 млн-ға жуық үй электр жарығынан үзілді. Ұялы байланыс та істемеді. Ал жергілікті ауруханаларға жарақат алған тұрғындар көптеп түсті. Бірақ 19 адамның мәйіті табылғаны жөнінде хабар тарауда. Жапониядағы зілзаладан зардап шеккендер арасында Қазақстан азаматтары жоқ. Бұл туралы еліміздің Сыртқы істер министрлігі хабарлады.
Онсыз да қара жамылған Жапония жерін бүгін бір күннің өзінде-ақ 3 бірдей қуатты дүмпу теңселтті. Ең қуаттысы 6 балды құрайды. Жер сілкінісі Хонсю аралындағы бірнеше префектура мен ел астанасы Токиода да білінді. Абырой болғанда, бұл дүмпулерден ешкім зардап шеккен жоқ. Ал, апатты «Фукусима» атом электр станциясындағы жарылыстан бөлінген радиация ауыз су, сүт пен бақша өнімдерінен де табылып отыр. Сол себепті орамжапырақ және басқа да көкөністердің 11 түрін пайдалануға тыйым салынды. Юкио Эдано, Жапон үкіметінің бас хатшысы: Өкінішке орай, бұл жағдай ұзаққа созылуы мүмкін. Қандай да бір зардаптарды болдырмас үшін құрамында радиация уыты бар көкөністер саудасына тыйым салып отырмыз. Шамадан тыс радиация ел астанасы Токиодағы ауыз судан да анықталды. Бірақ жергілікті билік өкілдерінің мәліметінше, бұл су тек сәбилер үшін қауіпті. Ал, ондағы радиация мөлшері ересек адамдардың ағзасына әсер етпейді. Дегенмен, құрамына улы заттар сіңген суды шектеулі мөлшерде пайдаланған абзал. Эй Йошида, Токио су тазарту басқармасының басшысы: Орын алған жағдайды ескере отырып, Токиодағы 23 балабақша мен Тама қаласының кей бөліктерінде ауыз суды қолданбауға кеңес береміз. Елдің есін шығарған зілзала залалынан жапон жұртының қашан құтылары белгісіз. Жарылыс болған атом электр станциясындағы жағдай да оңайлықпен түзелер емес. Табиғи апат кезінде із-түссіз кеткен 13 мың адамның тағдыры да беймәлім.
Дереккөздер
Санат:Жерсілкініс Санат:Цунами Санат:2011 жыл Санат:11 наурыз
Гюльц
Гюльц (Gültz) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Деммин ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 536 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,7 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 52 033. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Болински.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Иван Ракитич
Иван Ракитич (хорв. Ivan Rakitić; т.ж. 10 наурыз 1988 жыл, Rheinfelden, Рейнфельден аумағы, Швейцария) — жартылай қорғаныс шебіндегі хорват ойыншысы. Қазіргі таңда "Севилья" сапында және Хорватияның ұлттық құрамасында өнер көрсетеді.
Базель
Иван ең алғаш футболды "Мёлен-Рибург" футбол мектебінде бастаған. Ракитич 2002 жылы 14 жасында "Базель" футбол мектебіне түседі. Үш жылдан соң оны негізгі құрамға алады және Иван 2005 жылы 29 тамыз күні ең алғаш өзінің ойының өткізіді. Ол матчта Иванның командасы боснялық "Широкий Бриег" командасына қарсы ойнайды. Базельдың қуанышына орай олар (1-0) есебімен жеңіске жетеді.
2006/07 маусымында Иван Ракитич хорваттардың негізгі құрамында өнер көрсетіп 33 матчта 11 гол соғады және соңын арқасында ол Младена Патричтан соң ең мықты бомбардир атанады. Сонымен қатар маусымның соңында Швейцариялық чемпионатты Иван ең үздік жас ойыншы атағына ие болады.
Шальке 04
Бундеслигада Ракитичтың ең алғаш ойыны 10 тамыз күні "Штутгарт" футбол клубына қарсы өтеді. Ол матчта Иван 70-ші минутта ойынға кіріп 5 минуттан соң есепті (2-2) қылып теңестіреді. Иван өзінің екінші голын Геманияның "Бавария" атты клубына УЕФА Чемпиондар лигасында соғады және сол гол арқылы ол командасын алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасының 1/4 финалына шығарады.
Севилья
28 қантар 2011 жылы Иван испандық "Севилья" клубымен 30-шы маусым 2015 жылға дейін келісім жартқа тұрады. Испандар Иванды германдардан шамалап айтқанда 1,5 млн. долларға сатып алады. Севилья сапында Иван ең алғаш рет 6-шы ақпан 2011 жылы Ла Лиганың 22-кезеңінде "Малага" клубына қарсы барлық тоқсан минут ойнап гол сала алған жоқ.
Барселона
16 маусым 2014 жылы Иван тағы бір испандық клуб "Барселона"-мен 5 жылдық келісім шарт қол қояды. Каталонадр севилиядан Ракитичты 18 млн. еуроға сатып алады. Иван Барселона клубы атынан алғаш рет ойынды "Эльче" клубына қарсы өткізеді және сол матчта Иван бір нәтижелі пас беріп көзге жақсы түседі. Иван Ракитич Барселона сапында ең алғаш голын "Леванте" клубына қарсы ойнап соғады.
Ұлттық құрамадығы мансабы
Иван негізі Швейцария ұлттық құрамасында ойнағанымен ол Хорватияның бас жаттықтырушусы Славан Беличтың шақыруынан бас тартқан жоқ. Иван Ракитич Хорватияның ұлттық құрамында ең алғаш рет 8 қыркүйек 2007 жылы "Еуро-2008" чемпионатының іріктеу кезеңінде "Эстония" еліне қарсы ойнайды. Хорватия үшін голды Иван Ракитич өзінің 2 матчнда "Андора" еліне қарсы ойында соғады.
Жетістіктері
🇨🇭 Базель 🇩🇪 Шальке 04 🇪🇸 Севилья 🇪🇸 Барселона
🇭🇷 Хорватия
Жеке өмірі
Иван Ракитичтың ата-анасы 80-ші жылдары "СР Хорватия" елінен Швейцария еліне көшіп кетеді.
2013 жылдың сәуірінде Иван "Севилья" сапында ойнап сол Севилья қаласында Ракель Маури атты аруға үйленеді және сол жылдың маусым айында олардың қызы Алтея дүниеге келеді.
Сілтемелер
Санат:Хорватия футболшылары Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Базель ФК ойыншылары Санат:Севилья ФК ойыншылары Санат:Барселона ФК ойыншылары Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары
Қан аққаннан болатын анемиялар
Қан аққаннан болатын анемиялар - жедел ағымды не созылмалы қан кету негізінде дамиды.
Патогенезі
Жылдам қан кету ағыстағы кан мөлшерін азайтады (олигемиялық фаза), бұл қан қысымының төмендеуі мен мидың оттегілік ашығуын туғызады. Бүл кезде шок (гиповолемиялық) көріністері басым. Сұйықтардың компенсаторлық ретте қан тамырларына ағзалардан қосылуы (гидремиялық фаза) олигемияны азайтқанмен, бүл кезде (2—3 күн) Нв, эритроциттер, белок, темір ж. б. жоғалтуға байланысты бәрібір анемия пайда болады. Алғашқы сағаттарда тромбоцитоз бен нейтрофилия байқалса, келесі күндерге ретикулоцитоз тән.
Клиникалық көрінісі
Жоғарыда көрсетілгенге сай шок пен кейінірек нормохромды нормоцитарлық анемиядан қүралады.
Диагнозы
Қан жатыр ішіндегі нәрестеде, не баланың іш қуыстарына (зақым әсері) аққан кезде болмаса, қиындыгы жоқ. Бірінші жағдайда анасының қанын феталды Нв-ге тексеру керек, басқа кезде баланың шағымы мен анамнезі шешуші мән атқарады.
Емі
Қан тоқтату мен баланы шоктан құтқарудан түрады, қан алмастырушылар (поливинол, полиглюкин, желатиноль) жылдам (5 мл/кг есебінде), кейін тамшылатып (минутіне 20—30 тамшы) қүйылуы тиіс. Бала қанының тобы мен Rh — факторын (резус) анықтаған соң ауруға цитратты жаңа қан қүйылады. Мұны да алдында жылдам (5 мл/кг), кейін тамшы күйінде (жалпы мелшеріне шейін—15—20 мл/кг). Бүлардан басқа глюкокортикоидтар, глюкозаның гипертониялық ертіндісі инсулинмен, калий хлоридінің ертіндісі, керек жағдайда — жүрек гликозиді, натрий бикарбонаты тағайындалады. Жедел жағдайдан шығарған соң белок, жеміс, көкөніске бай тағам беріліп, оған темірі бар дәрілер мен витаминдер қосады.
Болжамы
Қан кету себебі мен сүйек миының регенераторлық қабілетіне байланысты.
Диспансерлік бақылау
Ауруханадан шығарған соң бала толық жазылғанша 4—5 ай бақылауда болуы тиіс.
Этиологиясы мен патогенезі.
Созылмалы түрде қан кету балаларда сиректеу кездеседі: асқазан-ішек жүйесі (ойық жара, полиптер, өңеш веналарының кеңеюі ж. б.), екпе (идиопатиялық өкпе гемоси-дерозы), бүйрек аурулары (нефриттің гематуриялық түрі, зәр-тас ауруы), геморрагиялық диатездер (оның ішінде іштен және жүре пайда болған тромбоцитопения мен тромбоцитопатиялар). Ауруды 2 кезеңге беледі: 1) темір қорының сақтаулы кезіндегі қан кету: 2) темір қорының таусылған кезіндегі қан кету — бүл арада теміртапшылығы ауыр түрдегі анемия пайда болады.
Клиникалық көрінісі
Негізгі ауруға және қан кету мөлшеріне байланысты. Жалпы көрінісі басқа анемияларға үқсас.
Емі
Қан құю тек анемияның ауыр дәрежесінде ғана керек. Әдетте, темірі бар дәрі-дәрмектер қолданылуы тиіс.
Болжамы
Негізгі ауруға және қан кету мөлшеріне байланысты.
Диспансерлік бақылау
Негізгі ауруды бақылау бойында міндетті түрде қан сынағын жасап, ретикулоциттер саналуы тиіс.
IC 3655
IC 3655 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1633163, NPM1G +20.0332.
Сыртқы сілтемелер
IC 3655 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Цвинцен
Цвинцен (Zwinzen) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Цветль округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2069 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 76.65 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — ZT, ресми идентификациялық коды — 3 25 01.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Андреас Крамер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Цвинцен
Эллада мәдениеті
ЭЛЛАДА МӘДЕНИЕТІ, Ежелгі Грекия мәдениеті, ежелгі заманнан бастап эллинизм дәуіріне дейінгі аралықта қалыптасқан. Грек полистеріндегі (қала-мемлекеттер) тау-кен ісі мен металлургияның, құрылыс техникасының, қыш-құмыра және тоқыма өндірісінің дамуы Жерорта т. айналасында шашырай орналасқан грек мәдени дүниесінің әр түрлі бөліктерінің арасындағы сауда қарым-қатынастарының кеңеюіне әсер етіп, Элладаның Таяу Шығыс, Солт. Африка және Жерорта т-нің солт.-батысындағы елдермен байланыстары нығая түсті. Грек полистерінің арасындағы тәжірибе алмасу мен іскерлік белсенділіктің артуына әліпбилік жазудың таралуы да жәрдемдесті. Қоғамдық топтардың көпшілігі сауатты болу мүмкіндігіне ие болды (қ. Грекия). Осының бәрі ғылымның, әдебиет пен бейнелеу өнерінің жедел қарқынмен дамуына әсер етті. Нәтижесінде өзіндік ерекшелігі және қайталанбас белгілері бар ежелгі грек мәдениеті қалыптасты. Бұл мәдениет белгілі бір дәрежеде адамзаттың бұдан кейінгі мәдени дамуы үшін тамаша үлгіге айналды.
Мифология және дін. Ежелгі Грекия мифологиясы ұзақ даму жолынан өтті. Грек мифологиясы өз дамуының ертеректегі сатыларында стихиялық, құбыжықтық формалармен сипатталды. Грек мифологиясының ең жоғары гүлденуі б.з.б. 2-мыңжылдыққа тура келеді. Сол кезде “қарлы” және “көп шатқалды” Олимп тауында тұратын және бір құдайдың – “адамдар мен құдайлардың әкесі” – Зевстің билігіне бағынатын құдайлардың олимп. пантеоны түпкілікті қалыптасып болды. Әрбір олимп. құдай қатаң түрде белгілі бір міндет атқарды: Афина – соғыс, жоғары дәрежелі өнерлердің, қолөнердің құдайы, қалалар мен елдерді қорғаушы, Гермес – сауда құдайы, Артемида – аңшылық құдайы, Афродита – махаббат пен әдеміліктің құдайы, т.б. болды. Олимп. мифология айқын көрінетін антропоморфизммен (ежелгі гректердің діни және мифол. сенімдерінде құдайлар мен перілер адамға тән кәдімгі сапаларға, тұлғаға ие болып, адамға тән кемшіліктері мен кеселдері бар болып бейнеленді) сипатталды. Құбыжықтар жөніндегі бұрынғы аңыздардың орнына құбыжықтармен күресіп, оларды жеңіп шығатын батырлар жөнінде (Геракл, Тесей, т.б.) мифтер пайда болды. Алайда адамның табиғатқа үстемдігінің өсе түскенін дәлелдейтін бұл антропоморфизм грек мифологиясы дамуындағы тек белгілі бір тарихи өтпелі баспалдақты ғана сипаттайды. Рулық-қауымдық қатынастардың ыдырай бастауына, ғыл. білімдердің пайда болуына байланысты қарапайым мифол. антропоморфизм жоғалды. Ежелгі грек ақындары Гесиод пен Пиндар шығармаларында Зевс антропоморфизм қасиеттерінен айырылып, дүниежүз. әділдік қағидасын жүзеге асыратын кейіпкерге айналса, Эсхилдің “Бұғауланған Прометейінде” Зевс көрсоқыр дүлей күштердің өкілі, адамдарды жек көретін дүниежүзілік қатал билеуші түрінде бейнеленеді. Грек мифологиясы кейінгі элллиндік-римдік кезеңде әдеби және көркемдік әдіске, аллегорияға немесе метафораға айналды. Мифологияның дамуымен қатар грек діні де қалыптасып, дамыды. Ежелгі гректердің діни іс-әрекеті белгілі бір құдайға арналған ғибадатханаларда, негізінен құрбандықтар шалу мен дұғалар оқудан тұрды. Ежелгі Грекияда ресми мемл. дінмен қатар тек арнаулы адамдар үшін ғана ашық болған құдайға қызмет етушілік – мистериялар (Элевсиндегі Деметра, Орфийдегі Дионистің құрметіне, кабирлер – жер асты құдайларына табыну, т.б.) да таралды. Грек мифологиясы мен діні Ежелгі Шығыс халықтарының (негізінен хеттер мен финикиялықтардың) кейбір аңыздарын қабылдады, сондай-ақ Шығыстан грек пантеонына кейбір құдайлар мен батырлар енді. Адамиланған, үйлесім мен өлшем сезіміне енген грек мифологиясының кейіпкерлері антик. өнердің дамуына негіз болды. Кейіннен грек мифологиясының кейіпкерлерін Қайта өркендеу дәуірінің идеологтары өз шығармаларында кеңінен қолданды.
География. Ежелгі геогр. шығармалар жаттап алуға жеңіл болу үшін өлең түрінде баяндалған периплдер мен периэгестер (арақашықтығы көрсетілген екі пункттің аралығына құрғақ жермен немесе теңізде жүзу арқылы жасалған саяхаттарды сипаттау) болды. Осындай жол сілтеушілер бойынша мифтер мен эпик. жырларда айтылатын құдайлар мен батырлардың саяхаттарын сипаттап жазу құрастырылды. Гомер эпосында теңіз саяхаттарындағы ертегілік егжей-тегжейлілікпен бірге өмірде нақты болған ахейлік қоныстар мен жерлерді (мыс., Крит аралын сипаттау) немесе жартылай аңызға айналған (Схерия, Тринакия, т.б.) жерлерді сипаттау кездеседі. Ежелгі иониялық географтардың (б.з.б. 7 – 6 ғ-лар) пікірі бойынша Жер Дүниежүз. мұхитта жүзіп жүретін жалпақ цилиндр түрінде болды. Бұл цилиндрдің беті толықтай қоныстанылмаған, одан ойкумена (орт. Эллада болған жердің қоныстанған бөлігі) бөлініп тұрды. Анаксимандр жасаған ең ежелгі картада (7 ғ-дың соңы – 6 ғ.) ең орт-қа Жерорта т. орналастырылып, ол ойкуменаны теңдей екі бөлікке: Еуропа мен Азияға бөліп тұрды. Құрлықтардың шекарасы Фасис өз., кейінірек Дон мен ұлы ортаазиялық өзендер біріктірілген Танаис өз. болды. Милеттік Гекатейдің (6 және 5 ғ. шекарасында) картасында дүниенің үшінші бөлігі – Ливия (Африка) пайда болды, оның шекарасы Нил өз арқылы өтті.
Геродот (5 ғ.) еске салатын финикалықтардың Ливияны (Африканы) айнала жүзуі жөніндегі жартылай қияли әңгімесі мен кариандалық Скилактың (6 ғ-дың соңы – 5 ғ.) Инд өз. және Үнді мұхитымен (Эритрей т.) Қызыл т-ге дейін жүзген саяхаты жөніндегі әңгімесі гректердің геогр. көкжиектерінің кеңейе түскеніне дәлел болады. Жердің шар тәріздес екендігі жөніндегі болжамды 6 ғ-да пифагорлықтар жариялағанмен де, Анаксагор (5 ғ.) Жер пішінін цилиндрлік деп есептеді. Одан сәл кейінірек Аристотель (4 ғ.) жер меридианын есептеу жөнінде ұсыныс жасады. 4 және 3 ғ-дың шекарасында Дикеарх оның ұз-ның 300000 стадияға тең екенін анықтады, ал 3 ғ-дың соңында Эратосфен өте дәл есептеудің нәтижесінде оны 252000 стадияға дейін (нақты ұзындығы 40007 км болса, Эратосфеннің есептеуі 39690 км-ге тең болды) қысқартты. Егер 6 – 5 ғ-лар шекарасында белгілі ойкумена бойлық бағытымен Гибралтардан Үндістанға дейін созылып жатса да, солт. және оңт. кеңістіктер жөніндегі деректер өте аз болды. 3 ғ-дың өзінде ойкуменаның солт. шеті Альбионнан (Англиядан) солт-ке қарай орналасқан қиял-ғажайыптық Туле аралы болып есептелді. Ол Поляр шеңберіне жақын орналасты. Ойкуменаның ең оңт. нүктесі Страбонның кезінде (б.з.б. 1 ғ. – б.з. 1 ғ.) Қызыл т-дің оңт. шеті Ноту керас (Оңтүстік мүйіз) мүйісі болып есептелді. Гипарх (б.з.б. 2 ғ.) жер шарын 360 градусқа бөліп, бір градустың ұз-н 700 стадияға теңеп, бұл шаманы “климат” деп атады. Кейіннен бұл есепті тирлік Марин (б.з. 1 – 2 ғ-лардағы сириялық географ) мен Птоломей (б.з. 2 ғ.) пайдаланып, градустық торларға өздеріне таныс барлық геогр. нысандарды түсірді. Ерте Рим империясы кезіндегі қарқынды әскери басып алулар мен сауда байланыстарының дамуы Птоломей картасында Британия мен Иерн аралын (Ирландия), Агисимбаны (Африкада, Чад к-нен оңт-ке қарай), Үнді мұхитындағы Тапробан аралын (Цейлон), сондай-ақ шығыста серлер мен син (қытай) тайпаларын көрсетуге мүмкіндік берді. Птоломейдің “Географиясы” география саласындағы ежелгі танымның ең биік шыңы болып табылады.
Тарих ғылымы. Тарихи мазмұндағы алғашқы шығармалар иониялық логографтардың (тарихи проза өкілдерінің) еңбектері болды. Олардың ішіндегі неғұрлым танымалы “Жерді сипаттап жазу” мен “Генеалогияның” авторы милеттік Гекатей (б.з.б. 6 – 5 ғ-лар) еді. Логографтар өз еңбектерінде әр түрлі хронол. және жылнамалық жазбаларды (Спарта, Сикиона, Афинадағы патшалар мен архонттардың тізімдері, б.з.б 776 жылдан басталған олимп. ойындар жеңімпаздарының тізімдері) пайдаланды. Логографтардың қатарына әйгілі тарихи шығарма – “Тарихтың” авторы Геродотты да қосады. Пелопоннесс соғысы оқиғаларына Фукидид (5 – 4 ғ-лар) өзінің “Тарих” атты еңбегін арнады. Фукидит бәрінен бұрын әскери тарихты жазса да, ол әлеум.-саяси күрес мәселелеріне үлкен көңіл бөледі. Ол қандай да бір тарихи құбылыстың шығу тегін түсіндіре отырып, оқиғалардың себептері мен сылтауларына ерекше көңіл бөлді. Оның “Тарихында” азаматтық жанжалдар, демокр. және олигарх. топтардың қақтығыстарына жан-жақты сипаттама берілді. Тұтастай алғанда оның баяндауы объективтіліктің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Геродоттан ерекшелігі Фукидид өз тақырыбын баяндауға қолданатын деректерді сын көзбен тексеруден өткізуге үлкен мән берді. Ктесий (5 – 4 ғ-лар шекарасы) еңбектері парсы және үнді тарихына, географияға арналды. Ксенофонт (5 ғ-дың соңы – 4 ғ.) 411 – 362 жылдардағы кезеңді қамтитын “Грек тарихында” негізінен әскери оқиғалар қысқаша баяндалады. Оның “Анабасис” атты шығармасы әскери геогр. мемуардың үздік үлгісі болып табылады. Эфор (4 ғ.) “Гераклидтердің қайтып оралуынан” 340 жылға дейін грек тарихын жазды. “Жалпы тарих” шығармаларының ең ежелгі үлгілеріне сондай-ақ Тимейдің (4 – 3 ғ-лар) еңбектері де жатады. Кейбір бөліктері ғана сақталған олар Жерорта т-нің батысындағы елдердің (бірінші кезекте Сицилия, Италия мен Карфагеннің) тарихына арналып, көптеген тарихи-этногр. материалдың негізінде жазылды. 4 ғ-дағы грек полистерінің мемл. құрылысы жөніндегі нақты деректер философтардың шығармаларында кездеседі (Платонның “Мемлекеті” мен “Заңдары ”, Аристотельдің “Афина политиясы”). Грекия, Македония, Кіші Азия, Сирия, Египет, Карфаген мен Римнің 220 – 146 жылдардағы “жалпы” тарихы мен олардың өзара байланысын “Тарих” (40 кітаптан тұрды) кітабының авторы Полибий (2 ғ.) баяндады. Полибий тарихшының негізгі міндеті оқиғаларды сипаттап жазу ғана емес, құбылыстардың себептілігі мен олардың өзара байланысын түсіндіру деп есептеді. Полибий еңбегінің жалғасы б.з.б. 146 – 80 жылдардағы оқиғаларды қамтыған Посидонийдің “Тарихы” (52 кітап) болып табылады. Грек тарихнамасы рим үстемдігі кезінде де дами берді. Оның өкілдерінің бірі ойкуменаның ежелгі заманнан бастап б.з.б. 58 жылға дейінгі тарихын “Тарихи кітапхана” (40 кітап) атты еңбегінде баяндаған Сицилиялық Диодор (б.з.б. 1 ғ.) болды. Римдік кезеңде грек тілінде жазған тарихшылардан галикарнасстық Дионисийді (б.з.б. 1 ғ.), Плутархты (б.з. 1 – 2 ғ-лар), Аррианды (2 ғ.), Павсаний (2 ғ.) мен Дион Кассийді (2 – 3 ғ-лар) атап өтуге болады.
Театр. Грек театры мен драматургиясы Дионис құдайдың құрметіне өткізілетін ауыл тұрғындарының мерекелерінен пайда болды. Бұл мерекелерде Дионис құдайға арналған диалог пен театрлық әрекеттерге құрылған ғұрыптық өлеңдер мен әндер хормен орындалды. Дифирамбтың одан әрі дамуы ақын Феспидтің (б.з.б. 6 ғ-дың 2-жартысы) есімімен байланыстырылады, ол театрға актерді енгізді деп есептеледі. Бастапқы уақыттың өзінде-ақ театр гректердің қоғамдық өмірінде маңызды орын алды. Әсіресе б.з.б. 5 ғ-да Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофан сияқты ұлы драматургтардың шығармалары грек халқының қоғамдық, саяси және рухани өмірінің аса маңызды жақтарын бейнеледі. Антик. театрдың халықтық сипаты театр ойындарын ұйымдастыру мен ғимарат құрылымының ерекшеліктерімен анықталды. Ойындар көрсетуді жоғ. қызмет адамдары – архонттар арқылы мемлекет өз міндетіне алды. Хор мүшелерін оқып-үйрету және азық-түлікпен қамтамасыз ету шығындарын құрметті қоғамдық міндет ретінде хорегтар деген атақ алған дәулетті азаматтар өз мойындарына алды. Ойындар Дионистің (желтоқсан – қаңтар), Ленеялардың (қаңтар – ақпан), Ұлы немесе қалалық Дионисиялардың (наурыз – сәуір) құрметіне көрсетіліп, жарыс сипатына ие болды. Бір-бірімен жарысқан үш драматургтің әрқайсысы үш трагедия мен бір сатиралық драмасынан құралатын тетралогияны көрсетті.
Ежелгі грек театрында әйел рөлін еркектер орындады. Бір актер бірнеше рөлді қатар орындады, оған тек пьеса өлеңдерін жақсы оқу ғана емес, ән айта білу мен билеу талаптары да қойылды. Грек актерлары әр түрлі рөлді орындағанда беттеріне әр түрлі маскалар киді. Бойды өсіріп көрсету үшін трагедия актерлары аяқтарына биік ұлтанды ерекше аяқ киімдер – котурналар киіп шықты. Ежелгі грек театры негізгі үш бөліктен: орхестрадан, скенадан және тетроннан құралды. Эсхил 2-актерді енгізді, сөйтіп трагедиялық қақтығыс пен театр ойнының әсерлік жағын күшейтуге мүмкіндік жасады. Оның тұсында трагедия құрылымының классик. формасы мен трагедия қойылымының тәртібі анықталды. Афина мемлекетінің саяси және мәдени жағынан қуатты дамуы театр өнері мен драматургияның дамуындағы жаңа кезеңнің басталуына жағдай жасады. Софоклдың “Антигона”, “Эдип патша”, “Электра”, т.б трагедияларында антик. демократияның гүлдену дәуіріндегі азаматтық және адамгершілік мұраттар көрініс тапты. Софоколдың кезінде 3-актер пайда болып, хордың рөлі төмендеді, трагедияның диалогтық бөлігі ұлғайтылды, сахнаны безендіру енгізілді. Еврипидтің “Андромаха”, “Гекуба”, “Геракл”, “Ипполит”, “Медея”, “Ифигения Тавридада”, “Финикиялық әйелдер”, “Троялық әйелдер” трагедияларында соғыс келтірген зардаптар бейнеленіп, ескі діни көзқарастар сынға алынды, тирания әшкереленіп, адамдардың ішкі дүниесін түсінуге ұмтылу күшейді. Ежелгі аттик. комедия Аристофан шығарм-нда көркемдік гүлдену дәрежесіне жетті. Трагедия мен комедиядан басқа хоры Дионистің серіктері – сатирлерден тұратын сатиралық драма – көңілді пьесалар да қойылды. Эллинизм дәуірінде театр өнері Шығысқа грек мәдениетін таратуда үлкен рөл атқарды. Ірі өкілі Менандр болған жаңа аттик. комедия өз заманындағы өмірді тек отбасы тұрмыстық және адамның ішкі жан күйзелісі тұрғысынан бейнеледі. Эллинизм дәуірінде алғашқы кәсіпқой актерлар мен мүшелері тек ерікті еркектер болған актерлар серіктестіктері пайда болды. Эллиндік дәуірдегі театрлардың ішіндегі белгілілері Эпидаврдегі, Мегалопольдегі (Пелопоннес), Приендегі, Эфестегі (Кіші Азия), Огоптағы (солт.-шығыс Аттика) театрлар болды. Хоры болмаған жаңа комедия қойылымы орхестрада емес, логейон деп аталған сахналық алаңшада көрсетілді. Б.з.б. 5 ғ-дан бастап Грекияда тұрмыстық және пародиялық-сатиралық сипаттағы шағын қойылымдар – мимдер де көрсетіле бастады. Мимді орындаушылардың ішінде әйелдер де болды, актерлар маскасыз ойын көрсетті. Эллиндік дәуірде мимик. би – пантомим де кең тарады. Пантомимді бір актер ғана орындады. Б.з.б. 4 – 3 ғ-ларда Оңт. Италия мен Сицилияда міндетті түрде маскалар қолданылатын шағын комед. қойылым – флиак орындалды. Ежелгі Грекияның театр мәдениеті дүниежүз. театр өнерінің дамуына орасан зор ықпал етті. Гректердің театр саласындағы мұрасын римдіктер (әсіресе дамуының ертерек кезеңдерінде), Қайта өрлеу мен Ағарту дәуірінің қайраткерлері кеңінен пайдаланды.
Архитектура мен бейнелеу өнері. Ежелгі Грекияның сәулетшілері, мүсіншілері, ваза жасаушылары көптеген ғасырлар өткен соң толып жатқан халықтар үшін әдеміліктің, үйлесімділік пен жоғ. талғамның үлгісі қызметін атқарған өнер ескерткіштерін жасады. Ежелгі Грекияның көркемдік ескерткіштері тек қана Балқан түбегінде ғана емес, Кіші Азияда, Апеннин түбегінің оңт-нде, Жерорта т. аралдары мен жағалауларында, сондай-ақ Қара т-дің солт. жағалауларында сақталған. Грек өнерінің өзі микены мәдениетінің (қ. Эгей мәдениеті) қойнауында пайда болды. Ежелгі грек мәдениеті хронол. жағынан гомерлік деп аталатын, архаика, классика және эллинизм кезеңдеріне бөлінеді. Гомерлік кезеңде (б.з.б. 11 – 8 ғ-лар) қыш бұйымдарды әшекейлеу кең тарады. Геом. стиль 7 ғ-ға дейін өмір сүрді. Оның гүлденген кезінде (8 ғ.) зират басына қойылатын дипилон вазалары мен тұрмыстық мақсаттағы ыдыстар жасалды. Геом. стильдің үздік ескерткіштеріндегі әшекейлер айқын үйлесімділігімен, ою-өрнектер мен адам тұлғаларын құрайтын сызықтардың көркемдігімен әсер қалдырады. Геом. стильде, сондай-ақ түрлі-түсті қыштан шағын мүсіндер жасау мен ыдыстарға мүсіндік әшекейлер – қақпақтарға қыш пен қоладан мүсіншілер мен мәнерлі ұстағыштар орнату дамыды. Гомерлік кезең архитектурасы жөніндегі мардымсыз деректерді құрылыстардың бірнеше құландысы, ғибадатханалардың қыштан жасалған үлгілері мен әдеби сипаттамалары береді. Келесі архаика кезеңі (б.з.б. 7 – 6 ғ-лар) полистердің қалыптасуы, қалалардың құрылуымен атап өтілді. Қалалық құрылыстың негізгі элементтері діни қасиетті орын (акрополь), қоғамдық сауда орт. (агора) болды, олардың айналасында тұрғын үйлер орналасты. Қалалар мен акрополь салуда жетекші орынды ғибадатханалар (ішінде түрегеліп тұрған мүсіндері бар “құдайлардың үйі”) алды. Олар басында ағаштан, 6 ғ-дан бастап әктастардан, кейіннен көбінесе мәрмәрдан салына бастады. Ғибадатханалардың қатарына әр түрлі міндеттер атқарған ғимараттар: булевтериялар (жиналыс өткізуге арналған үйлер), стойлар, лесхтер, театрлар, стадиондар, палестралар, гимнасиялар, т.б салынды. Құрылыстарды тастан салуға көшумен архит. ордендердің түр өзгерістері қалыптаса бастады. Дорийлік ордер ғимараттарына Олимпиядағы Гера ғибадатханасы (7 – 6 ғ-лар), Коринфтегі Аполлонның (шамамен 550 ж.), Керкир аралындағы Артемиданың (6 ғ-дың бас кезі), “Базилика ” деп аталатын Гера І-нің (6 ғ-дың ортасы) ғибадатханалары мен “Деметра ғибадатханасы” (6 ғ-дың 2-жартысы, Посейдония), т.б. жатады. Иониялық ордер 6 ғ-да Кіші Азиядағы грек қалаларында пайда болды. Архаика мүсіншілері ғибадатханаларды фриздер мен метоп бедерлерімен, қасбеттердегі мүсіндермен, тас және түрлі-түсті қыштан жасалған ою-өрнектермен безендірді. Адамдардың мүсіндері жамандық пен кесепаттылықты білдіретін – қорқынышты құбыжықтармен күрескен құдайларды немесе батырларды (Тесей, Геракл, Персей, т.б.) бейнеледі. Адамдарды бейнелеген архаик. мүсін өнері шағын мүсіншілерден жалаңаш денелі жас өспірімдер, куростар мен ұзын киімдегі қыздар – корлардың тұлғаларын бейнелеуге қарай дамыды.
Классика дәуірінде (б.з.б. 5 ғ. – 4 ғ-ларда) ежелгі грек қалалары гүлдену дәрежесіне жетіп, арнайы жоспарлау жүйесі қалыптасты (Милет, Пирей). Бұл жүйенің негізгі қағидалары (қаланы бір-бірімен қиылысатын тік бұрышты көшелер тармағымен бөлу, тұрғындарға арналған орамдарды көлемі бірдей үйлермен кешенді түрде салу) Гипподам есімімен байланыстырылады. 6 – 5 ғ-ларда бейнелеу өнері сипатында батыл өзгерістер болып өтті. Архаик. пішіндердің шарттылығынан қол үзе отырып мүсіншілер, суретшілер, ваза әшекейлеушілер өмірге неғұрлым жақын кейіпкерлер жасады.
Адам тұлғасы мен оның қимылы кемеліне келтіріле бейнеленіп, көп адамдар қатысқан көріністер алдыңғы беттер мен фриздерде батылырақ орындала бастады. Классик. дәуірдің бас кезінде пайда болған “қатал стильдің” қағидалары әсіресе вазаны әсемдеуде айқын жүзеге асырылды. Қызыл тұлғалы техникамен жұмыс істеген Эпиктет, Евтимид, Евфроний, Дурис, Брига өз жұмыстарында тек қана мифол. тақырыпты емес, тұрмыстық тақырыптарды да (ойын-сауық, мектептердегі сабақтардан, стадиондардағы атлеттердің жаттығуларынан көріністер т.б) бейнеледі. “Қатал стиль” 5 ғ-дың 1-жартысында мүсін өнерінде де көрініс тапты, көптеген тамаша туындылар пайда болды. Шеберлердің ізденістерін 5 ғ-дың 1-жартысында Мирон аяқтап шықты. 5 ғ-дың ортасында классика өнері гүлдену дәрежесінде жетті. Перикл билік жүргізген жылдары Афина Элладаның саяси және көркемдік орт-на айналды. Грек-парсы соғыстары кезінде парсылар қиратқан Акропольде жаңа ғибадатханалар салынып, мүсіндер орнатылып, иониялық және дорийлік элементтерді ұштастырған көркем ансамбль құрылды. Мұнда ең үздік сәулетшілер мен мүсіншілер Фидийдің жетекшілігімен жұмыс істеді. Иктин мен Калликраттың жобасымен Афина ғибатханасы – Парфенон (447 – 438) тұрғызылды. Асқақ Пропилеиді (437 – 432) Мнесикл, белгісіз шебер жоспары түсінікті көркем Эрехтейонды (421 – 406) салуды басқарды. 4 ғ-дан бастап (Пелопонесс соғысынан кейін), адамның тұрмыстық қажеттеріне тығыз байланысты құрылыстар: гимнасиялар, палестралар, одеондар, театрлар, т.б. салуға көп көңіл бөлінді. Жеке тұлғаларды мәңгі есте қалдыру үшін мемориалдық мақсаттағы құрылыстар (Галикарнасстағы кесене, шамамен 350 ж., арх. Пифей мен Сатир; Афинадағы Лисикраттың хоректік ескерткіші, 335 ж. шамасы) салу бағыты байқалды. Бейнелеу өнерінде адамның мінез-құлқын дәл көрсетуге деген ұмтылыс мүсіндік портреттің дамуына ықпал етті (Алопекалық Деметрий, 5 – 4 ғ-лар). Александр Македонский сарайындағы мүсінші Лисипттің еңбектерінде дүниенің өзгермелі, шиеленіске толы күрделі өмірін өткір түйсіну байқалады, батырлық тақырыбына алаңдаушылық, қозушылық қосылады (Апоксиомен, Гермес, Гераклдың мүсіндері). ==Әдебиет== Нейгебауэр О., Точные науки в древности М., 1968; Любимов Л.Д., Ежелгі дүние өнері, А., 1980. С. Тортаев, Е. Балғабекұлы
Санат:Тарих Санат:Мәдениет
Деловая Кубра құлама жары
Деловая Кубра құлама жары — Ресейдегі өзен. Самара облысы, Саратов облысы, Ульянов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кубра өзенінің оң жағалауынан 8,3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ###############################################################################################################################################################################################################################################################. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Пурульена
Пурульена (Purullena) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Гуадис ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Роттенман
Роттенман (Rottenmann) — Аустриядағы қала. Штирия федералды жеріне қарасты Лицен округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5407 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 112.59 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — LI, ресми идентификациялық коды — 6 12 38.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Лудвиг Копф (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Триумф
Триумф (triumphus) — 1) ежелгі римде дұшпанмен шешуші соғыста зор жеңіске жеткен қолбасшыға көрсетілетін жоғары құрмет. Төрт ақбоз ат жегілген арбаға мініп, әскерін бастап, салтанатпен астанаға (Римге) кірген қолбасшыны қошаметтеп қарсы алу. Салтанат иесінің алдында соғыста түскен олжалар мен қолаяғы кісендеулі тұтқындарды алып жүретін болған. Мұндай салтанат, әрі салтанатты қарсы алу сенат қаулысымен жасалған және ол қолбасшыға жасалған ең жоғарғы сый болып саналған. 2) Аса зор жеңіс, тамаша жетістік, салтанат.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Веер
Веер (Weyer) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Саверн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,58 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 599 адамды құрады. Халық тығыздығы — 51,73 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Фильтрациялық кедергі арқылы есептеу әдісі
Фильтрациялық кедергі арқылы есептеу әдісі — көптеген сүзілу түрлерін дара есептеп шығару әдісі; күрделі ағынның бөліктерін жеке-жеке бөліп есептеуде қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Об (Орн)
Коммунаның INSEE коды — 61008, пошта индексі — 61270.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1409 адамды құрады. Халық тығыздығы — 245,47 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Сорник
Сорник — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кильченга өзенінің сол жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Княжая (Унжа тармағы)
Княжая — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Вологда облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Унжа өзенінің сол жағалауынан 238 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 63 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Унжа бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасынан төмен Ока құйылысына дейінгі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Нижегород облысы өзендері
Кристинехамн
Кристинехамн – Швеция қаласы..Вермландтік лендегі Кристинехамн коммунасының әкімшілік орталығы. Карлстадтан шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан.
Халқының саны – 17 836 адам. 1642 жылы қала санатына кірген. Ал оған дейінгі уақытта Венерн арқылы Бергслагеннен темір тасымалдайтын жүкті ауыстырып тиейтін орны болған. XIX ғасырда Кристианехамн Швецияның ірі он қаласының құрамына кірген.
Дереккөздер
Санат:Швеция қалалары
Магматизм
Магматизм
Жер қыртысын құрайтын тау жыныстарының 95%-і магмалық процестердің нәтижесінде пайда болады.
Магматизм — өте күрделі геологиялық процесс.
Бұл процесс магманың жер қыртысында (немесе одан да терең қабаттарда) пайда болып, кейінірек жоғары қабаттарға немесе жер бетіне көтеріліп (біртіндеп суына келе), кристалдық денелер түрінде магмалық тау жьшыстарының түзілуімен аяқталады.
Сонымен магма (грекше “магма” — қою май, қамыр деген сөз) дегеніміз еріген газдармен қаныққан, негізгі құрамы силикаттық балқыған қою заттар. Магманың құрамында жер қыртысын құрайтын химиялық элементтердің (оттегі, кремний, алюминий, темір, кальций, магний, калий, натрий) барлығы да кездеседі. Әсіресе, ұшпалы (жеңіл) компоненттердің (су буы, күкіртті қосындылар, көмірқышқыл газы, хлорлы және фторлы сутегі, хлорлы аммоний, сутегі, азот және т. б.) көптігімен сипатталады. Олар жердің ішкі терең қойнауында байқалатын өте жоғары қысым күштеріне байланысты еріген күйде кездеседі. Бұл жағдай магманың қоюлырын азайтып, оның қозғалу немесе жылжу жылдамдығының (химиялық активтігі) өсуіне әсерін тигізеді. Эксперименттік зерттеулер бойынша, магманың құрамындағы ұшпалы компоненттердің мөлшері 12%-ке дейін жетеді.
Магмалық ошақтар және олардың пайда болу жолдары
Қазіргі кездегі көзқарас бойынша, жер қыртысын немесе мантия қабатын құрайтын заттар термодинамикалық жағдайлардың (қысым және температура) өзгерістері нәтижесінде белгілі бір аймақтарда периодты түрде әлсін-әлсін балқу әрекеттеріне ұшырап отырады. Жер қойнауына тереңдеген сайын температура белгілі бір заңдылық бойынша, біртіндеп артып отыратындығы белгілі. Мысалы, 100 км-лік тереңдікте температура 1300—1500°С шамасына дейін көтеріледі. Осы жағдайда, егер қысымның шамасы атмосфералық қысымға тең келетін болса, тау жыныстары балқыған күйде болар еді. Бірақ, мұндай тереңдікте байқалатын қысымның шамасы тау жыныстарының балқу температурасынан әлдеқайда жоғары болғандықтан (мыңдаған мегапаскаль), олар балқыған күйге ауыса алмайды. Белгілі бір аудандарда тектоникалық ірі жарықтардың пайда болуына байланысты қысымның кенеттен күрт төмендеуі немесе басқа себептермен температураның жоғарылауы заттардың сұйық күйге ауысып, магмалық ошақтардың пайда болуына әкеледі. Әдетте, алғашқы (түпкі) магмалық ошақтар жер қыртысының төменгі қабаттарында немесе жоғарғы мантияның астеносфера қабатында астенолиттер түрінде құралады. Олар жер қыртысының жоғарғы қабаттарына қарай көтеріліп, қайта қалыптасқан жағдайда аралық магмалық ошақтар пайда болады. Сонымен, магматизм әректтёрі тектоникалық қозралыстармен тікелей байланыста болып, геосинклиналдық аймақтарда жиі байқалады.
Жер қойнауында температураның жоғарылауы әр түрлі физикалық-химиялық әрекеттермен байланысты түсіндіріледі: 1) радиоактивті элементтердің ыдырауы, нәтижесінде бөлінетін жылу мөлшеріне; 2) гравитациялық жіктелу кезінде және т. б. химиялық реакциялар кезінде бөлінетін жылуға байланысты.
Магманың жоғарғы қабаттарда көтерілуі, гидростатикалық қысым күштерімен және тау жыныстарының (қатты күйден балқыған күйге ауысқан жағдайда) жалпы көлемінің ұлғаюымен байланысты деп саналады.
Магманың түрлері
Магмалық ошақтар әр түрлі термодинамикалық жағдайда және әр түрлі тереңдікте әр түрлі заттар негізінде құралады. Соған байланысты жер қыртысында кездесетін магмалық тау жыныстарының алуан түрлі болатындығы ең алғашқы магмалық ошақтардың түрлері мен құрамы қандай болған? — деген заңды сұрақ туғызады.
Бұл сұраққа тікелей жауап беретін ортақ пікір геология ғылымында әлі қалыптаса қойған жоқ. Қейбір ғалымдар (В. Н. Лодочников) химиялық құрамы әр түрлі магмалық жыныстардың жеке топтарына сәйкес келетін алғашқы магманың өзіндік жеке түрлері болады деп санаса, басқа бір ғалымдар тобы (Н. Боуэн, А. Н. Заварицкий) табиғатта тау жыныстарының барлық түрлері алғашқы құрамы негізді (базальттық) ортақ магмадан құралады деп санайды.
Жер бетінде көптеп кездесетін эффузивтік (базальтты) жыныстар алғашқы базальттық магманың өзгермеген түрі деп саналса, ал интрузивтік граниттер алғашқы базальттық магманың біртіндеп өзгеруіне, жіктелуіне байланысты түзіледі деп түсіндіріледі.
Қазіргі кездегі зерттеушілердің көпшілігі ғалым Ф.Ю. Левинсон—Лессингтің (1920) пікіріне сәйкес, алғашқы магма құрамына қарай екі түрлі болып (базальттық және граниттік) кездеседі. Олар бір-бірінен химиялық құрамына және физикалық қасиеттерінің ерекшеліктеріне қарай ажыратылады. Қышқыл (граниттік) магма негіздік (базальттық) магмаға қарағанда, жеңілірек, қоюырақ және ұшпалы компоненттерге (газдарға) бай болып келеді. Базальттық магма ошақтары жоғарғы мантия қабатында, ал граниттік магмалар жер қыртысында түзіледі деп санайды. Американ ғалымы А- Холмстың пікірі бойынша, алғашқы магма құрамына қарай базальттық, граниттік және перидотиттік болып үш түрге бөлінеді.
Перидотиттік магманың болу мүмкіндігі жер қыртысының жеке аудандарында кездесетін ультранегізді белдеулерді зерттеу негізінде дәлелденеді. Олардың химиялық құрамы базальттық магма негізінде құралған ультранегізді жыныстармен салыстырғанда, өзіндік ерекшеліктерімен ажыратылады.
Магмалық тау жыныстарының әр түрлі болу себептері
Қазіргі кезде магмалық жыныстардың жалпы жер бетінде таралу мөлшерін көрсететін деректер (бүкіл жер шарын түгел қамтитын) әлі де толық емес.
VI. 2 – кесте
VI. 2-кестеде көрсетілген. А. Б. Ронов пен А. А. Ярошевскийдің есептеулері бойынша, жер қыртысының жалпы көлемінің 10,4%—граниттер; 11,2% — гранодиориттер мен диориттер; 42,2% — габбро, базальттар және т. б. құрамы негіздік жыныстар; 0,4%—сиениттер мен нефелинді сиениттер; 0,2%—дуниттер мен перидотиттер құрайды. Бұл деректерге қарағанда құрамы қышқыл және негіздік жыныстардың жер қыртысында ең көп таралғандығын көруге болады. Олардың ішінде қышқыл жыныстардың арасында интрузивтік жыныстар (граниттер мен гранодиориттер), ал негіздік жыныстардың арасында эффузивтер (базальттар) жиірек кездеседі.
Қазіргі уақытта тау жыныстарының алуан түрлілігІ алғашқы магманың дифференциациялық (жіктелу), сонымен қатар ассимиляциялық және гибридизациялық процестерімен тікелей байланысты деп түсіндіріледі.
Тонда
Тонда (Tonda) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Тондела муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Магматизм
Магмалық тау жыныстарының әр түрлі болу себептері
Магманыц дифференциациялық жіктелуі деп, біртекті алғашқы балқыманың химиялық құрамы әр түрлі фракцияларға бөлініп, соған сәйкес олардан минералдық құрамы өзгеше әр түрлі тау жыныстарының түзілуін айтады.
Магманың жіктелуі алғашқы кристалдардың түзілуіне дейін де (ликвация) және кристалдардың түзілу барысында да (кристаллизациялық жіктелу) жүріп жатады.
Тонда
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 115 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8,69 км² шамасында. Халық тығыздығы — 128,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Магматизм
Магмалық тау жыныстарының әр түрлі болу себептері
Ликвациялық процесс кезінде магма құрамына және меншікті салмағына қарай өзара араласпайтын екі түрлі фракцияға ажырайды: ауыр салмақты темірлі-магнийлі қосындылар төмен қарай ағып ығысады, ал салмағы жеңілірек қышқылды қосындылар жоғарры қабаттарда жиналады.
Кристаллизациялық дифференциация магманың кристалдарға жіктелуімен аяқталады. Магманың салқындап суыну барысында, оның жоғарғы бөліктерінде ең алдымен балқуы қиын, температурасы жоғары және салмағы ауыр силикаттар (темірлі-магнийлі силикаттар және негіздік плагиоклаздар) кристалдар түрінде түзіледі. Кейінірек, оңай балқитын жеңіл салмақты силикаттар (калийлі дала шпаттары және кварц) кристалданады. Кристалдану барысында ауыр салмақты минералдар балқыманың төменгі қабаттарына ауысады, ал қалдық магманың құрамында темірлі-магнийлі қосындылар азайып, кремнийлі қосындылар көбейеді. Сонымен, гравитациялық жіктелуге байланысты, негізді магманың кристалдануы нәтижесінде, төменгі қабаттарда ультра-негізді жыныстар, ал жоғарғы қабаттарда диорит, сиенит, кейде граниттер де түзіледі.
Дифференциациялық процестер терең қабаттарда (магмалық ошақтарда) және жер қыртысының жоғарғы бөліктерінде де жүріп жатады.
Магмалық ошақтарда байқалатын дифференциациялық жіктелу нәтижесінде алғашқы магмадан бөлініп шыққан заттар құрамы әр түрлі жыныстар түрінде кристалданып өзіндік пішіні бар ірілі-ұсақты денелер құрайды.
Ал жер қыртысының жоғары бөліктерінде, магмалық камерада байқалатын дифференциациялық жіктелу кезінде, тау жыныстарының қат-қабат массивтері құралады. Мұндай қабаттардан массивтерді құрайтын тау жыныстарының негізділігі төменнен жоғары қарай барытта біртіндеп азайып отырады.
Магмамен жапсарлас және кездейсоқ жыныстардың (ксенолит) магма қызуына ұшырап, соның нәтижесінде балқып қатая келе қайтадан кристалдануы ассимиляция деп аталады. Бұл процестердің нәтижесінде алғашқы магма өзінің бастапқы құрамын өзгертіп, тау жыныстарының жаңа түрлері пайда болады.
Гибридизация деп, магмамен жапсарлас жыныстардың ыстық магма әсеріне байланысты жартылай балқып әр түрлі өзгерістерге ұшырауын айтады. Бұл процестердің барысында будандастырылған жыныстар түзіледі. Олардың құрамы таза магмалық жыныстармен салыстырғанда өзгеше болып келеді. Көпшілік жағдайда жапсарлас жыныстардың кесек бөлшектері ерімеген күйінде қалдық жыныстар (ксенолиттер) түрінде бірге кездеседі.
Магмалық денелердің сырт көрінісі әр түрлі болып келеді. Әсіресе, интрузивтік денелер алуан түрлі пішінде кездеседі. Тау жыныстарының кеңістікте орналасу жағдайына қарай олардың қандай генетикалық топқа жататындығын анықтауға болады.