cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Индонезия өнері
Осында, Орталық Яваның оңтүстігінде, Прамбанан алқабында зор көлемді шивалық ғибадатхана бар. Террасада Шиваға арналған орталық чанди — Лopo Джонггранг түр, оның екі жағында — Брахма мен Вишну чандилары, қарсы бетінде Нанди өгізіне және екеуі белгісіз шивалық құдайларға арналған үш чанди тұрғызылған. (Солтүстікке таман орналасқан храмда, Шива мүсінінің қалдықтары табылған. Бұл мүсіннің басы Джакарта музейінде сақтаулы.) Бас храмдар өзара үйлестірілген, өте ұсақ үш қатар құрылыстармен қоршалған, олардың ұзын саны екі жүз жиырма төрт. Өкінішке орай, осы үлкен комплекс XVI ғасырдағы жер сілкіну кезінде қираған. Дегенмен, олардың ірі құрылыстары қалпына келтірілген және олар көрушісіне зор әсер етеді. Шива храмының биіктігі 47 метр. Жоспарында ол төрт жағы бірдей 34 метрден келе- тін шаршы формалы. Ішкі орталық залда биіктігі үш метрлік, Шиваның мүсіні бар. Дьенг үстіртіндегі Бхима чандиі тәрізді Лopo Джонггранг храмы да биікке тік созылған, көп ярусты құрылыс, мейлінше шынарлық сипаты солтустік үнді храмдарын, мәселен, Кхаджурахоны еске түсіреді. Алайда, Явадағы шивалық храмдар бір ғана целласы бар мұнара қалқан сақтаған.
Лopo Джонггрангте буддалық құрылыстардағы сияқты символикалық күмбездері жоқ, бірақ цоколь бөлігіндегі террасаның балюстрадасында және төбесінің шығыңқы кенерелерінде осынау символикалық құрылысты еске түсіретін бейнелер бар, бұл, сірә, Шива құдайдың фаллалы белгісі — линганы білдірсе керек.
Лopo Джонггрангтың орталық бөлігі екі қабаттан тұрады. Жоғарыдағы цоколь террасасында есік, одан жоғарырақта тағы бір есігі бар, мұның өзі ғимараттың осы бөлігінің маңыздылығын білдірсе керек. Балюстраданың ішкі жоғарыдағы бедерлі суреттер ғажап салынған. Олардың ұзын саны қырық екі. Бұлар «Рамаяна» көріністерін бейнелейді. Егер Боробудурдағы бедерлер,' ең алдымен, үйлесімділігімен және кербез әсемдігімен ерекшеленетін болса, мұнда басты назарды сахналылық драматизм мен динамика өзіне аударады. Мұнда жаңа комбинациялардағы қала мен макара әуендері кездеседі. Олардың көпшілігі үнді өнерін еске салады. X ғасырдың басында Индонезияда зор тарихи өзгерістер болды. Орталық Явада өмір сүрген Матарам мемлекетінің патшалары Шайлендрлер патшалығымен бірге Шығыс Яваға шегінді, бұл кезде, бұрыннан білетініміздей,, Шейлендрлер әулетінің өкілдері ірі теңіз мемлекеті Шривиджая патшалығын биледі. Шығыс Явада байырғы Индонезия дәстүрлерімен тығыз байланысты болған жаңа өнер туды. Бұл өнердің ескерткіштері Калимантанда, Суматрада, Сулавесиде, әсіресе Бали аралында, көптеп табылды. 1000 жылдар шамасында Бали патшасы шығыс явалық князьдердің бірінің қызына үйленеді, сол себепті Балидың Шығыс Явамен байланысы да нығаяды, аралдың бізге белгілі алғашқы сәулет ескерткіштері пайда болады. Осы некеден туған бала Эрланга да шығыс явалық ханшаға үйленеді, ол Орталық және Шығыс Яваның аса үздік билеушілерінің бірінен саналды.
Шығыс Ява өнері, ең алдымен, көптеп сақталған мүсіндері арқылы белгілі. Бір-бірімен арақатынасы жөнінен еркін орналасқан жекелеген ғимараттардың қалдықтары Панатаранда да табылды. Мұнда махаяна ғимараттары немесе Орталық Явадағы үнділік Лopo Джонгграңт- тағыдай ойластырылған, идеялық жағынан негізделген симметриялық-геометриялық тәртіптегі құрылыстар жоқ. Оларға басқа ерекшеліктер де тән. Шығыс Явада храм құдайлар мекені болып саналды, сонымен бірге ол патшалар билігін бейнеледі, бірақ ол көп жағдайда шын мәнісіндегі тауға да ұқсас болды. Құдайлар қандай да болмасын белгілі бір геометриялық тұрғыда жасалған орталықта емес, кайта нағыз тау шыңдарында, байқау нүктесі шалғайда және биік жерде мекендейді деп есептелді. Осылайша, Шығыс Явадағы Пенанггунган тауы қасиетті болып саналды.
Орталық Явадағыдай шығыс явалық ғимараттардағы кала маскалары әдетте қақпаның архитравасында орналасқан, бірақ мұнда олар барынша ірі көлемде болды. Аспандағы және жер астылық бастауларды дәріптеген болса керек, қалалар мен макаралардың екеуінің де символдарының дуалистік сипаты айқын білдірілген. Бірақ бұл екі жақтылықта бірлік жатыр. Бұл айтылғандардың әйел әрі еркек белгілеріне ие кейбір құдайлар бейнесіне де қатысы бар. Құдайлардың қосжыныстылығының айқын көрінісі ылғи да еркек бейнесіндегі негізгі құдайдың әйелдік мәнісін (шакти) бөлектенуі болып табылады. Дуалистік концепцияларға тән белгілерге, Шығыс Явадағы буддизм мен индуизмнің синкретикалық бірігуін жатқызуға болады. Бұл жерле индонезиялықтардың басым көпшілігі өздерінің ежелгі анимистикалық дәстүрлері рухындағы негізінен үнділіктерден шыққан үлкенді-кішілі абстрактілі теорияларды қабылдағанын ескерту керек. Мәселен, Шығыс Явада атабабаға табыну аруақтарға құрмет көрсетуге байланысты туған аса үздік жеке адамдардың табыт ескерткіші ретіндегі чанди туралы наным қалыптасты. Мүсіндік портрет адамдардың нақты реалистік түр-тұрпатын емес, ең алдымен, оның рухани бейнесін жасауға, ал егер ол даңқты адам болған болса, оның бейнесі өлгеннен кейін құдай бейнесіне айналуға тиіс болды. Мұндай портреттер кейіннен ағаштан жасалып, бұрынғы жергілікті дәстүр бойынша ағаш үйлерге орналастырылған. «Портретті» өлген адамның күлі немесе сүйегі салынған күлсауытпен ауыстыруға да болды. Бұл олардың рухын босатып алуға көмектеседі деп есептелді. (Индонезияда көму және отқа жағумен қатар өлген адамды жабайы аңдардың жеуіне беру дәстүрі де орын алған, сонда олардан шамалы ғана сүйек қалатын болған.)
Шығыс Явадан табылған мүсіндік портреттер де баршылық, оладың көпшілігі үнді құдайларын бейнелеген. Осындай үлкен мүсіндік портреттердің бірі Буддаға ұқсас Вишнудікі, ол алып Гарудаға мініп отыр. Бұл мүсін Балаханнан табылған. Биіктігі 1,9 метр. Ол 1042 жылғы деп белгіленілген және Джакарта музейінде сақтаулы. Оның бұған дейін айтылған Эрланга патшаны бейнелеуі де мүмкін17. Сингасари храмындағы биіктігі 1,26 метр Праджнапарамитаның әйгілі мүсіншесі қазір Лейден музейінде, ол да Сингасари әулетінің негізін қалаушының жұбайы ханша портреті деп саналады. Махаяна мектебіндегі буддистер Праджнапарамитаны даналық тәңіриясы деп құрметтеген. Бұл үлкен тас мүсіндер шығыс явалық өнерге мазмұны жағынан ғана тән емес, олар үнділік үлгілердің өзгерістерге түскен түрі ретіндегі көркемдік тұрғыдан да үздік туындылар. Сонымен қоса Гаруда шын мәнісіндегі индонезиялық белгілерге ие болса, Вишну құдайдың отырған қалпы үнділік Вишну бейнесіне тән.
Осы сипатталған мүсіншелер орталық явалық өнерден шығыс явалық өнерге көшу кезеңіне, яғни X—ХШ ғасырларға жатады және сонымен бірге шығыс явалық өнердің Сингасари мемлекетімен (1222—1292) байланысты классикалық дәуірінің басталу тұсына сай келеді. Ал бұл өнер Маджапахит мемлекетінде (1293—1520) одан әрі дами түсті. Біздерге дейін сақталған шығыс явалық ғимараттарға, сол сияқты Балиға, мәселен, қасиетті тау етегіндегі Белахан комплексіне суға шомылатын орындар тән. Олар сонымен бірге өлілерге табыну дәстүріне де қатысты болды. Ш ғасырдағы мұнара түріндегі типтік құрылыстар қатарына Кидал чандиі жатады. Оның биік цоколімен салыстырғанда орта бөлігі кішкентай және оның жоғарылаған сайын сатыланып тарыла беретін көзге түсерліктей төбесі бар. Бұл осы аттас патша мен астанасының бас храмы Сингараси (1300 жылы шамасы) чандиіне тән дәстүрге сай салынған. Сангасари храмы ерекше үлкен цоколімен көзге түседі, Бұл өз алдына төменгі қабатқа айналған және орталық бөлігі сияқты дербес маңызға ие болған. Осы храмда табылған мүсіндер, мәселен, бұған дейін атап өтілген Праджнапарамита, сол тәрізді Бхайрава, қорқынышты түрдегі, Шива және Махишасура атты дию-буйволда тұрған Дурга ерекше назар аудартады. Бедерлі суреттер «Рамаянадан» алынған көріністерді бейнелейді. Басты құрылысы екі террасаға орналасқан Джаго чандиі, сол сияқты Панатарандағы біркелкі орналаспаған храмдардың зор комплексі XIV ғасырға жатады. Панатаранның бас храмында тағы да сол «Рамаяна» көріністерін бейнелейтін тоқсан үш бедерлі шағын суреттер бар. Бұл сызбалы суреттер салынған жазық бедерлер шығыс явалық стильге тән және формалары жағынан явалық вайлянг театрының әйгілі бейнелеріне жақын.
ХШ ғасырда Индонезияға, бастапқыда Солтүстік Суматраға, кейіннен Мелакка жарты аралына ислам ене бастады. Ол бұл жерлерге Үндістаннан, Гуджараттан келді деген болжам бар; оны алғаш таратушылар бейбіт саудагерлер болды. XVI ғасырдағы малайя сұлтандары одағының шабуылы Маджапахит патшалығының күйреуіне әкеліп соқты. Ислам дәуірінде үнді явалық өнердің жекелеген элементтері сақталып қалды. Биік күмбездер мұнараларға, галереялар мен храмдық комплекстердің қосалқы құрылыстары мешіттерге айналдырылды.
Индуистік және буддалық храмдар құрылысы Явада XV ғасырда тоқтатылды. Шығыс явалық өнер тек Бали аралында ғана көптеген күмбез-ғибадатханаларда өз жалғасын тапты, олар мұнда пурана деп аталды және осы уақытқа дейін салынып келді. Мүнда жаңа сәулеттік формалар пайда болды. Мәселен, чандидің қосарланған мұнарасының ұшар басы тәрізді үлкен орталық баспалдағы бар жеті сатылы террасалар Бесакийлер пурасы ретінде XIV ғасырда салына бастады. Немесе Мугвидегі бірнеше қабат орналасқан пагода түріндегі индуистік құрылыстардың алыстан байқалатын шатырларын алуға болады. Мұндағы шатырлар саны түрлі құдайлардың тұрғын мекенін білдіреді. Шивада мүндай он бір, ал Вишну мен Брахманың әрқайсысында тоғыз-тоғыздан шатыр бар.
Дереккөздер
Санат:Елдер бойынша өнер Санат:Индонезия
Интрузивті шоғыр
Интрузивті шоғыр - жазық бағытта көлбей кесілген яки деформацияланып жарымаған тау жыныстары қабаттарының аралығына сыналай енуі нәтижесінде жалпақ жатқан тақташалар құрайтын интрузивті дене. Синонимдері — силл және тақташалы интрузия.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Геофизика Санат:География
Граньон
Граньон  (Grañón) — Испаниядағы муниципалитет. Риоха автономды бірлестігіне қарасты Риоха провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Санто-Доминго-де-ла-Кальсада ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 315 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 31,01 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 53 км.
Қала қамқоршысы дева де Карраскедо болып саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Риоха елді мекендері
NGC 637
NGC 637 — Қарақұрт шоқжұлдызында орналасқан I3p типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1787 жылы 9 қарашада Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 637 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: OCL 329.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Қарақұрт (шоқжұлдыз)
Тет-Хорлово-Яха
Тет-Хорлово-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ево-Яха өзенінің сол жағалауынан 166 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Macintosh компьютерлеріне арналған Аpple желілік программалық жасақтамасы
Macintosh компьютерлеріне арналған Аpple желілік программалық жасақтамасы (Сетевое программное обеспечение Apple для компьютеров Macintosh the network software аpple for computers Macintosh) — AppleShare — AFP хаттамасына негізделген.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Ботаникалық қорықша
Қорықшалар
Қазақстанда жалпы аумағы 217 мың га болатын 16 ботаникалық қорықша бар (1991 жылы).
Узус
Узус (лат usus) — әдеби тілдегідей норма емес, бір тілде сөйлейтін адамдардың басым көпшілігі қабылдаған сөйлеу үлгісі, сөз қолданудағы әдет, дағды.Әдеби нормалар әр дәуір талабына сай үрдіс ретінде өзгеріп отыруы мүмкін, ал Узус тұрақты, оны халық үнемі қолданады. Узус тілдік дәстүрмен ұштасып жатыр. Узус контекстерде не жеке адамдардың тілінде кездесетін, уақытша қолданылатын сөз формаларына қарама-қарсы құрылыс. Қара Тосын (окказионал) сөздер.
Думa
Думa -1933 ж. бастап РФ уәкілетті (заң шығарушы) билік органдары атауы.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
IC 1408
IC 1408 — Ешкімүйіз шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67574, MCG -2-55-7, NPM1G -13.0545.
Сыртқы сілтемелер
IC 1408 Санат:Ешкімүйіз (шоқжұлдыз)
Нова-Ливада (Хасково облысы)
Нова-Ливада (Нова ливада) — Болгариядағы ауыл. Хасково облысына қарасты Ивайловград қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 6595. ЕКАТТЕ коды — 51857.
Шежін ауылдық округі
Шежін ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Шежін-2, Еменжар, Талдыбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Шежін-2 ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1390 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Тасқала ауданы ауылдық округтері
Жилбуэс
Жилбуэс (Gilbués) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Алту-Медиу-Гургея экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 175 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3 495,016 км² шамасында. Халық тығыздығы — 3,2 адам/км².
Тарихы
Қала 1891 жылы құрылған.
Санат:Пиауи елді мекендері
Кетондар
140px|нобай|оңға|Кетондар Кетондар - құрамында екі көмірсутек радикалымен байланысқан карбонил тобы >C=O бар органикалық қосылыстар класы. Жалпы формуласы RCOR^1. Кетондар алифатты, алициклді, ароматты немесе гетероциклді қатарларға бөлінеді. Алифатты қатардағы ең қарапайым кетондар - ацетон CH3COCH3, ароматты қатарда - бензофенон C6H5COC6H5. Кетондар органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Кетондар реакцияларын екі түрге бөледі:карбонилге қосылу реакциялары (сутектің, көгерткіш қышқылдың т.б. қосылуы); карбонил топтағы оттектің орнын басу реакциялары (галогендермен, гидроксил амимен т.б. алмастыру). Кеттондарды алу әдістері альдегидтерге ұқсас. Оны екіншілік спирттерді тотықтыру, карбон қышқыл тұздарын құрғақ айдау т.б. әдістермен алады. Кетондар еріткіштер ретінде және түрлі органикалық синтезде кеңінен қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Кетондар
Яунадея-Яха
Яунадея-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Серза
Серза (Cerzat) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Жоғарғы Луара департаментінде орналасқан. Бриуд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,41 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 43044, пошта индексі — 43380.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 192 адамды құрады. Халық тығыздығы — 18,44 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Луара департаментінің коммуналары
Самарқан облысы
Самарқан облысы (Samarqand viloyati)— Өзбекстанның орталығындағы орналасқан облыс.Әкімшілік орталығы және ең үлкен қала — Самарқан. Облыстың басқа үлкен қалалары — Каттакурган, Ургут, Джума, Акташ .Самарқан облысы елдің ең қоныстанған аймағы болып табылады. Облыстаң халық саны - 3 270 800 (2011 жыл бойынша) - ел ішінде 1 орын.
Облыс Жызақ, Қашқадария және Науаи облыстарыме шектеседі. Облыстаң жер аумағы — 16 400 км². Облыстың көп бөлігін (әсіресе солтүстік бөлігін) құмды дала (шөл) алып жатыр (Қызылқұм шөлі). Климаты шөлді, континетті. Жазы аптап ыстық болады - шілде айында орташа температура 32-38 °C шамасында, қысы жылы болып келеді - орташа температура (−2 °C). Жауын-шашын мөлшері аз - 100—200 мм шамасында, таулы аймақтарында 800 мм-ге дейін жетеді.
Негізгі өзені - Заравшан.
Халық саны
2011 жыл бойынша облыстың халық саны - 3 270 800 адам.
Халық санының жылдар бойынша өсуі:
Әкімшілік бөлінуі
Облыс 14 әкімшілік ауданға бөлінген:
Дереккөздер
Санат:Самарқан облысы
Трент Сейнсбери
Трент Лукас Сейнсбери (Trent Lucas Sainsbury; 5 қаңтар 1992 жыл, Перт, Аустралия) — аустралиялық футболшы, Аустралия Ұлттық футбол құрамасы мен "Кортрейк" клубының қорғаушысы.
Карьерасы
Сенсбери мансабын Аустралияның Атлетикалық Институтында және "Перт Глори" жастар құрамасынан бастады.
2010 жылы "Сентрал Кост Маринерс" командасымен келісімге келді. Трент А-Лигадағы дебютін 2010 жылы 24 қарашада "Ньюкасл Юнайтед Джетске" қарсы өткізді. 2013 жылы 31 желтоқсанда өзінің туған клубы "Перт Глориге" қарсы жекпе-жекте ол клуб сапындағы алғашқы голын соқты. Сол жылы Сенсбери "теңізшілермен" бірге чемпионатты жеңіп алды және бірнеше рет айдың үздік футболшысы атанды. Осындай сәтті маусымнан кейін Трентке "Саутгемптон" мен "Мидлсбро", сондай-ақ швейцариялық "Базель" қызығушылық танытты.
Командалық
«Сентрал Кост Маринерс»
ПЕК Зволле
Халықаралық
Аустралия
Сілтемелер
Санат:Аустралия футболшылары Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Сентрал Кост Маринерс ФК ойыншылары Санат:ПЕК Зволле ФК ойыншылары Санат:Интернационале ФК ойыншылары Санат:Грассхопперс ФК ойыншылары Санат:ПСВ ФК ойыншылары Санат:Маккаби Хайфа ФК ойыншылары Санат:Футболдан Азия чемпиондары
Аралдар патшалығы
Аралдар патшалығы (Rìoghachd nan Eilean, Kingdom of the Isles) — орта ғасырларда Гебрид аралдары мен Шотландияның батыс жағалауындағы гелдік-норвегтік мемлекет. Алғашқыда Норвегияның, 1266 жылдан кейін Шотландияның шартты сюзеренитеттігіне қарамастан, мемлекет қуатты флотқа сүйене отырып, тәуелсіздігін XV ғасырдың соңына дейін сақтап қалды. Аралдар патшалығы Шотландияның таулы кландары мен жалпы Шотландия мемлекеттілігінің мәдениетін дамытуда маңызды рөл атқарды. Мемлекет басшысы 1366 жылдан бастап Аралдар лорды (Triath nan Eilean, Lord of the Isles) атағын иеленді.
Аумақтық негіз
Аралдар патшалығының аумағы мемлекеттің өмір сүру кезеңінде айтарлықтай тұрақты болып қала берді, бұл көбіне осы аймақтың географиялық бірлігіне байланысты. Патшалық құрамына Гебрид аралдары, сондай-ақ Шотландияның батыс жағалауы – Кинтайр, Напдейл, Ковал, Лорн, Арднамерхан және Морверн аймақтары кіретін ортағасырлық Аргайл кірді. Гебрид аралдары - бұл әр түрлі көлемдегі 500-ден астам аралдан тұратын архипелаг, жағалауындағы таулы Ішкі Гебридтер және батысында жайпақ Сыртқы Гебридтерды құрайды. Аргилл жағалауы теңізге бағытталған және басқа Шотландиядан Грампиан тауларының негізгі жотасымен күрт бөлінген. Аргиллдің көптеген шығанақтары мен фьордтары жағалық аймақты аралдармен байланыстырып, теңізге бағытталған біртұтас мәдени-географиялық аймақты құрайды. Аргайлда ешқандай нүкте жағалаудан 12 мильден алыс емес. Дәл осы теңіз байланыстың және осы территорияларды біріктірудің негізгі тәсілі болды, ал орта ғасырларда шығыстан шығу өте қиын болды, өйткені таулар тығыз ормандармен жабылған. Аралдар патшалығының аумағы географиялық тұрғыдан Еуропаның алыс шеткі бөлігі болғанымен, мемлекеттің теңіздік бағыты оның Британ аралдары мен Скандинавияның тарихи-мәдени дамуында маңызды рөл ойнауына мүмкіндік берді.
Гелдер мен викингтер
Ежелгі уақытта Гебридтер мен Шотландияның батыс жағалауында, сірә, әр түрлі пикт пен кельт тайпалары мекендеген. IV ғасырдан бастап осы территорияға V-VI ғасырлар тоғысында осы жерде өзінің Дал Риада мемлекетін құрған ирландиялық гелдер (скоттар) белсенді түрде қоныстана бастайды. Бұл патшалыққа Антрим, Аргилл және Ішкі Гебрид аралдары кірді. 843 жылы Дал Риада пикттердің патшалығымен біртұтас мемлекетке біріктіріліп, кейінірек Шотландия деп аталды.
793 жылдан бастап Дал Риада мен Сыртқы Гебридтер аумақтарын норвегтік және даттық викингтердің шапқыншылықтарына ұшырай бастады. Олар IX ғасырдың ортасына қарай аймақтың Шотландияның шығыс бөлігімен мәдени-саяси байланысын үзіп, гел ғибадатханалары мен гелдердің қоныстарын қирата отырып, аумақты толықтай бағындырды. Шапқыншылықтардан викингтер отарлауға көшті. Норвегтердің алғашқы тұрақты қоныстары IX ғасырдың басында Сыртқы Гебридтерде пайда болды және оңтүстігінде Галлоуейге дейін бүкіл батыс жағалауына біртіндеп таралды. Оркней аралдарын норвегтердің толығымен дерлік отарлауына қарағанда, Гебридтер мен Аргайлде викингтер жергілікті гелдік тұрғындарды ығыстырмады. Қазіргі зерттеулерге сәйкес, Гебридтердегі жер атаулардың 2/3-тен (Скай аралы) 1/3 (Айлей) дейінгісі норвег тілінен шыққан. Бұл үлес шамамен норвегтік аймақтың отарлау қарқындылығына сәйкес келеді. IX ғасырда гелдер Гебридтерді «Шетелдіктер аралдары» (Innse Gall) деп атай бастағандығы скандинавияның әсерін дәлелдейді.
Норвегтер мен батыс жағалауы гелдері арасында өзара әсер ету мен ықпалдастықтың күрделі жүйесі тез дамыды. Ұлтаралық неке айтарлықтай ауқымға ие болды, викингтер гелдік мәдениетпен танысып, сол арқылы христиан және ирланд дәстүрлері скандинавиялықтарға енді, ал гелдер норвегиялықтардың жауынгерлік өмір салты және олардың саяси жүйесін қабылдады. Өзара ассимиляция IX ғасырдың аяғында гебридтердің гел-норвегтің арнайы этно-мәдени қауымдастығының қалыптасуына себеп болды, олар ирландық шежірелердің авторларына Gall-Gaedhil - «шетелдік гелдер» деген атпен белгілі болды. Ирланд монахтары үшін бұлар қарақшылар мен саудагерлер болды, алайда дәл солар теңізге бағытталған, өзіндік мәдениет және батыс жағалауда жаңадан пайда болған мемлекеттік құрылымның ұлттық негізі болды.
Аралдар үшін күрес
875 жылдан бастап Норвегия патшалары бұл территорияларды Скандинавия мен Ирландия арасындағы маңызды байланыс деп санап, Гебрид аралдарына үстемдік етуді талап ете бастады. Король Сұлушашты Харалд оның орталықтандыру саясатына қарсы болған аралдар мен осында бекітінген норвег көсемдерін бірнеше рет бағындыруға тырысты, бірақ Гебрид билеушілері едәуір автономияны сақтап қалды. Норвегия королінен басқа, Шотландия королі, Оркней ярлдары, Дублиннің норвег билеушілері, Мэн аралы және Лейнстердегі ирланд королдері аралдарға билік жүргізу үшін таласты. X ғасырдың аяғында Ирландия мен Уэльс жағалауларына жорықтар жасаған «Гебридтер патшалары» (көнеирл. rí Innse Gall) ағайынды Готфрид пен Магнус туралы дәлелдер бар. Шамасы, олар ешқандай тұрақты территориялық базасы жоқ аралдардағы кейбір викингтік колониялардың жетекшілері болған, дегенмен сол кездегі Гебридтерде мықты гел-норвег элитаның болғандығын көрсететін скандинавиялық конунг немесе ярл емес, ирландық король лауазымын қолданылуы болды.
1079 жылы норвег Гудред Крован Мэн аралындағы билікті басып алып, Гебрид аралындағы билікті бағындырды. Ол 1265 жылға дейін билік құрған Мэн патшаларының скандинавиялық әулетін құрып қана қоймай, Шотландияның батыс жағалауы бойында біртұтас арал мемлекетінің негізін қалады. Алайда, 1098 жылы Норвегия королі Магнус III үлкен флотын бастап Гебридтерге келіп, сол жерде патшалық билікті қалпына келтірді. Шотландия Норвегияның Мэн мен Гебрид аралдарына қатысты билігін мойындауға мәжбүр болды. «Оркнейліктер туралы сагаға» сәйкес, Шотландия королі кеме жүзетін теңізмен шайылған барлық батыс жағалауындағы аралдарға құқығынан бас тартуға келіскен және Норвегия үшін Кинтайр түбегін қауіпсіз етуді қалап, Магнус өзін түбекте Шотландияның негізгі бөлігінен бөліп тұрған тар мойнақ арқылы ескекті қайықпен өткізіп жіберуге бұйрық берді. Бұл аңызға қарамастан, бұл оқиға Аргилл мен Гебридтер жағалауының территориялық-мәдени қауымдастығы туралы куәландырады. Магнус III экспедициясының нәтижесі осы аймақтың саяси бірлігін нығайту және оның Норвегияға бағытталуын сақтау қалу болды.
1103 жылы Магнус III қайтыс болғаннан кейін Норвегия королінің Гебридтерге қатысты орталық билігі күрт әлсіреді. Оның үстіне Мэнде қалпына келтірілген скандинавиялық патшалық әулеті де аралдарға берік билік орната алмады. Көп ұзамай жаңа күш - Гебрид аралдары мен Аргайлдың гел-норвегтік элитасы толтырған белгілі бір биліктік вакуум қалыптасты.
Сомерлед
Осы кезде Мэн мен Дублиннің норвегтік королдері Гебридтерге билік жүргізу үшін күрескен. Дублинмен одақ құрып, 1156 жылы Сомерлед Мэн аралына таман Годред II-нің әскерлерін талқандаған үлкен флотты жабдықтады. Соңғысы Гебрид аралдарының оңтүстік бөлігін Сомерледке беруге мәжбүр болды. 1158 жылы Сомерлед тағы да Мэнге басып кіріп, Годредті қуып, Гебридтердің барлығын, сонымен қоса Мэндіде өз қолына алды. Бұл Шотландияның батыс жағалауында Аралдар Патшалығы деп аталатын жаңа мемлекеттің дүниеге келуін білдірді.
Гебридтер мен Аргайлда өз билігін орната отырып, Сомерлед өзінің экспансиясын жалғастырды. 1164 жылы ол Клайдсайдтағы Шотландия патшасының иелігіне шабуыл жасаған қуатты гел-норвег флотын басқарды. Бұл шапқыншылықты қазіргі тарихшылар батыс жағалауындағы гелдік территориялардың тәуелсіздігін Дәуіт I патша кезінде басталған Стюарттар үйі бастаған жаңа ағылшын-норман ақсүйектерінің жаппай шабуылына қарсы тәуелсіздікті қамтамасыз ету әрекеті ретінде қарастырады. Алайда, Сомерлед Ренфру түбіндегі шайқаста жеңіліп, қаза тапты. Оның денесі өзі құрған мемлекеттің рухани және мәдени орталығы Айона аралындағы ғибадатхана жерленді.
Сомерледтің ұлдары
Ирландиялық шежірелерде Дугалды Аргайлдың билеушісі (көне ирл. rí Airer Goidel), ал Раналды Гебридтердің билеушісі (көне ирл. rí Innse Gall) деп көрсетеді. Аргайлде ғасырлар бойы үстемдік құрған МакДугалл кланы Дугалдан тарайды. Раналд ұрпақтары мен оның арасындағы күрес Аралдар патшалығының дамуындағы басты сәт болды. Сомерлеттің барлық балаларының ішінде Раналд ең көрнектісі болған шығар. Ол өзінің ағаларымен соғысып, Ирландия теңізінде үстемдік орнату үшін жеткілікті үлкен флотты белсенді пайдаланып, патшалықтың үстінен жоғары билікке ие болуға тырысқандығы анық. Сонымен қатар, Раналд гелдік дәстүрлерді феодализмнің кеңейіп келе жатқан әсерімен үйлестіруге тырысты, бұған оның гелдік галера қарулы серімен іргелес тұрған мөрін суреттеу дәлел бола алады. Оның балалары - Макдоналд кланының негізін қалаушы Доналд және Руаири әкесінің мүлкін өз ара бөлісті: біріншісі Кинтайр мен Гебридтердің оңтүстік бөлігін, ал екіншісі - Гарморанды алды.
XIII ғасырдың басында Аралдар билеушілері Солтүстік Ирландиядағы ықпал үшін күреске белсенді қатысып, шотланд ақсүйектерінің орталық үкіметке қарсы көтерілістерін қолдады. 1222 жылы Шотландия королі Александр II Аргайлге Сомерледтің ұрпағын тыныштандыру мақсатында жорыққа шықты. Бұл Шотландияның Аралдар патшалығын өзіне бағындырудың алғашқы әрекеті болды. Шамасы, осы аймаққа Шотландия королінің ықпал ету орталығына айналған батыс жағалауындағы екі бекіністің - Кинтайрдегі Тарберт пен Кинтайлдегі Эйлин Донанның іргетасы қаланған. Алайда, 1230 жылы аралдар тағы бір қауіп-қатерге тап болды: Гебридтерге үлкен ногвегтік флот келді, ол Биютті басып алып, Кинтайрды тонады және Норвегияның Аралдар патшалығына үстемдігін қалпына келтірді.
Екі ірі мемлекет арасында
[[Сурет:Isles 1266.jpg|thumb|right|200px|
]] XIII ғасырдың екінші үштіктің бірінен бастап Шотландияның Гебрид аралдарына қол сұғуы басталды. Екінші жағынан, күшейтілген Норвегия да аймақтағы ықпалын арттыруға ұмтылды. Аргайл мен Гебридтердің патшалары екі державаның қақтығысының ортасында қалды. Сомерлед ұрпақтарының үш тармағы да - Макдугаллдар, Макдоналдтар және Макруаири - Норвегия билігін заңды түрде мойындайтын аралдарда және Шотландияның вассалы болып табылатын Аргайл жағалауында да жерлері болды. Екі реттік бағыныштылық пен рулар арасындағы қақтығыстар жағдайды ушықтырды.
1248 жылы Сомерлдің шөбересі Юен Макдугалл Бергенге сапар шегіп, Хокон IV патшаға оммаж беріп, сол үшін ол Аралдар королі атағын алды. Бұған жауап ретінде 1249 жылы шотландық Александр II Юенді бас идіруге мәжбүрлеп тағы да Аргайлге басып кірді. Алайда, жорық сәтсіз аяқталды, ал Александр II көп ұзамай қайтыс болды. Дегенімен, бұл операция Юенді уақытша қудалауға алып келді және Гебридтер үшін шотланды-норвегиялық күрестің жаңа кезеңін бастады. 1260 жылы Шотландияның жаңа королі Александр III-тің елшілері Гебридтердің шегінімі туралы келіссөздер жүргізу үшін Норвегияға барды. Норвегия королі шешімді бас тартуымен жауап берді және Шотландияның 1262 жылы Скай аралына жасаған шабуылына жауап ретінде Хокон IV Шотландияға қарсы қуатты экспедицияны жабдықтады.
1263 жылы аралдарға норвегиялық флот келіп, Шотландияға жанашыр барондардың жерлерін тонай бастады. Егер Макруаирлер еш ойланбастан норвегтердің жағына шықса, Макдоналдты күштеп мәжбүр етуге тура келді, ал Аргайл патшасы Юен Макдугалл Хоконды қолдаудан мүлде бас тартты. 1-3 қазанда өткен Ларгс түбіндегі шайқаста норвегиялықтар толығымен жеңіліп, Хокон Норвегияға бара жатқан жолда Оркней аралдарында кенеттен қайтыс болды. 1265 жылы шотландықтар Мэн аралын басып алды, ал 1266 жылы Перт келісімшартына қол қойылды, оған сәйкес Норвегия королі Шотландияның Гебрид аралдарына үстемдік ету құқығына келісті. Аралдар үшін ғасырлар бойғы соғыс олардың Шотландияға қосылуымен аяқталды.
Тәуелсіздіктен автономияға дейін
Перт келісімшартынан бастап XIII ғасырдың соңына дейінгі кезең Аралдар патшалығы Шотландияның біртұтас феодалды-әкімшілік жүйесіне айтарлықтай тез енуімен сипатталады. Бұрынғы патшалар бұрыннан Шотландияның құрамына еніп кеткен жерлердің графтарымен тең дәрежеде тұрып, лордтар атағына қанағаттана бастады. Шотландық құқық пен феодалдық институттар (серілік, оммаж, лендік қатынастар) гелдік аймақтарға белсенді түрде енгізілді. Аралдарды феодалдандыру ісіндегі елеулі ілгерілік XIV ғасырдың басынан басталды: барондардың жер иеліктері жаппай лендік қатынастарға ауыстырылды, ал басқа елдердегі феодализмге қарағанда, аралдардағы барондар королге әскери қызметке серілермен емес белгілі бір әскери галереялармен міндетті болды.
1293 жылы Гебрид аралдары мен Аргайл үш шерифтікке бөлінді (Лиюис, Лорне және Кинтайр), оларды сот-қазыналық билікпен корол тағайындаған шенеуніктер басқарды. Интеграция үдерісінде орталық билік негізінен жаңа жағдайларға тез бейімделе алған және Шотландия королінің көмегімен аймақтағы ықпалын кеңейте алған Аргайл лордтары Макдугаллдарға арқа сүйеді. Александр Макдугалл Лорнның шерифі және іс жүзінде Аралдар патшалығындағы барлық жерлерге наменгер болды.
Тәуелсіздік соғысындағы Аралдар
Шотландияның феодалдық жүйесіне интеграциялануының жоғары дәрежесі Аргайл мен Аралдар барондары Шотландия тәуелсіздігі үшін соғыстарында XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында ойнаған рөлінен көрінеді. 1286 жылдың өзінде Макдоналдтар Брюстермен одақ құрып, кейіндері Шотландияның батыс бөлігіндегі Роберт Брюстың негізгі тірегіне айналды. Аргиллдің Макдугаллдары, керісінше, Баллиолдар мен Коминдер, сосын Англия королінің жағына өтті. Нәтижесінде, Аралдардағы кланаралық билік үшін шайқастар Шотландияның азаматтық соғысымен астасып жатты. 1306 жылы жеңілгеннен кейін Ангус Ог Макдоналдтың король Робертке көрсеткен көмегінің арқасында Шотландияның тәуелсіздік қозғалысы жаңа серпін алып, Ангус Ог «Брюс» ортағасырлық ұлттық поэманың кейіпкері болды. 1308-1309 жылдары Брюс әскері Аргайлге басып кіріп, Макдугаллдарды қуып шығарды. Ангус Ог және оның Гебрид аралдарынан келген гелдік әскері 1314 жылы әйгілі Бэннокберн түбіндегі шайқаста шотландықтардың ағылшындарды жеңуде ықпал етті.
Макдоналдтардың өрлеуі
Роберт Брюстың Аргайлдан Макдугаллдарды қудалауы Макдоналдтарға жаңа мүмкіндіктер ашты. Ангус Ог патшадан Ішкі Гебрид аралдары мен Кинтайрдың бір бөлігіне иелік ететіндігін растайтын хартия алды, ал 1324 жылы Лохабер, Морверн, Арднамурхан, Малл мен Тир аралдарындағы Макдугаллдардың жерлері берілді. Осылайша, Ангус Ог батыс Шотландиядағы ең ірі жер иеленушіге айналды, ол Аралдар патшаларының тікелей ұрпағы және Макдоналд кланының жетекшісі ретінде өзінің ықпалын ескере отырып, аймақтың қайтадан өрбуі мен автономды гелдік ұлыстың қайта тірілуіне серпін берді. Негізінде, орталық үкімет жағалаудағы ең маңызды бекіністерді (Тарберт, Данстаффнидж қамалы және Данауерти) сақтап қалды, сонымен қатар, Аргайлдегі маңызды жерлерді Кэмпбеллдер руына берді, олар болашақта Макдоналдтардың басты жауына айналады.
Ұлыстың нығаюы Ангус Огтың ұлы әрі мұрагері Джон I кезінде де жалғасты, ол 1336 жылы Эдуард Баллиолмен келісім бойынша алғаш рет «Аралдар билеушісі» (dominus Insularum) атағын қолданды. 1346 жылы Макруаири руының соңғы мүшесі қайтыс болғаннан кейін, Гарморан мен Уистаны мұрагерлікпен иемденіп алды, ал 1350 жылы Маргарет Стюартпен некеге тұрудың арқасында Кинтайр мен Напдейлді де қолына түсірді. Нәтижесінде, Джон Макдоналд іс жүзінде Сомерлед патшалығын қалпына келтірді (Скай, Мэн және Аргайлдың ішкі бөлігін қоспағанда). Бұл оған Шотландия мемлекетінің ірі барондарының біріне айналуға және тәуелсіз саясатты талап етуге мүмкіндік берді. Джон Шотландия королінің Англиямен болған соғыстарына қатысудан бас тартып, патшалық шенеуніктерді иелігіне жібермеді. 1350 жылдары Аралдар лордының басшылығымен тұтас орталық биліктің күшеюіне қарсы елдің таулы аймақтарындағы ірі шотланд ақсүйектерінің одағы - «Хайленд партиясы» құрылды. Джонның 1368-1369 жылдардағы Дәуіт II-ге қарсы ашық сөзі, алайда, сәтсіздікке душар болды.
Гелдік ұлыстың гүлденген кезеңі
XIV ғасырдың аяғында Шотландияда патша билігінің әлсіреуі Аралдар лордтарына иеліктерінен іс жүзінде тәуелсіз мемлекет құруға мүмкіндік берді. Бұған Макдоналдтарға бағынған жерлердің ұлттық-мәдени біртектілігі ықпал етті. Елдің басқа бөліктерінде ағылшын-шотланд гел тілін ығыстырып жатқан кезде, мемлекеттік басқару ағылшын моделі бойынша құрылды, ал феодализм дамудың жоғарғы деңгейінде болды, Аралдар лордының иелігінде гелдік дәстүрлер, мәдениет пен тіл сақталып, қуатталды.
Аралдар лордына арнайы таққа отыру рәсімі өтті, сол кезде жаңа билеуші тасқа қашалған іздерде тұрды. Ұлықтау Айлейдің орталығындағы Лох Финлагган көлінде орналасқан кішкентай аралда Макдоналдтар сарайында өтті. Бұл аралдың жанында тағы біреуі болды, ол «Кеңес аралы» деп аталады, онда XIV ғасырдан бастап Аралдар лордының басшылығымен Аралдар кеңесінің 14 ірі барондары мен Гебридтер мен Аргайл кландарының басшыларынан тұратын отырыстары өтті. Кеңес ұлыс аумағында кеңесу және сот өкілеттіктеріне ие болған сияқты. Аралдар лордтары тәуелсіз билеуші ретінде Англия, Франция және Германиямен тәуелсіз келіссөздер жүргізіп, тәуелсіз сыртқы саясат жүргізе бастады.
Аралдар лорды, Доналдтің сарайы гел мәдениетінің орталығына айналды: оның қамқорлығына Шотландияның таулы аймақтарының бардтары мен аңыз-ертегішілер жиналды. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың бірінші жартысында Аралдар лордтары ұлыстың гүлденген кезеңі гел поэзиясының қайта жанданған уақыты болды. Аралдар, Шотландия мен Ирландияның (Макуирики сияқты) дәстүрлері мен тарихын ана тілінде жырлайтын бүкіл поэтикалық әулеттер қалыптасты.
XV ғасырдың басында Аралдар лорды, Доналд орталық үкімет және Олбани регентімен солтүстік Шотландиядағы Росс графтығын билеу үшін ұзаққа созылған қақтығысты бастады. Бұл күрес екі шотланд мәдениеті арасындағы алғашқы ірі қақтығыс болды: Аралдар лордының жетекшілігіндегі гелдер және Олбани регенті бастаған ағылшынданған феодалдар. 1411 жылы Аралдар лордының күштері мен Олбани регенті арасындағы әйгілі Харлоу түбіндегі шайқас өтті, ол тең нәтижемен аяқталды, бұл Шотландиядағы гелдіктер мен ағылшындардың күштері арасында тепе-теңдікке қол жеткізілгенін көрсетті.
Патшаға қарсы күрес
Аралдар лордтарының тәуелсіз жағдайы Шотландия королдерін алаңдатпай қоймады. Александр Макдоналд Гебридтерді Норвегияның сюзеренитетіне қайтару туралы Даниямен жасырын келіссөздер бастағанда, Шотландия королі Яков I көп әскер жинап, 1428 жылы Аралдар лордының иелігіне басып кірді. Алайда Гебридтерге билік орнатудың алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды: 1431 жылы Инуерлох түбіндегі шайқаста патша күштері Аралдар лордының әскерінен жеңілді. Сонымен қатар, 1436 жылы Александр Росс графтығын өзінің иелігіне қосты.
XV ғасырдың ортасында Аралдар лорды елдің гелдік аймақтардың сепаратистік беталыстардың өкілі болды. 1452 жылы «Қара Дугластардың» патша билігіне қарсы көтерілісті қолдады, ал 1462 жылы Дуглас графымен бірге Джон II Макдоналд Англия королі Эдуард IV-пен Шотландияны бөлуге және толығымен тәуелсіз Аралдар патшалығын құруға қатысты құпия Лондон шартына қол қойды.
Дереккөздер
Санат:Британ аралындағы тарихи мемлекеттер Санат:Аралдар патшалығы Санат:Тарихи мемлекеттер Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері
Палмер Лэйк (Колорадо)
Палмер Лэйк (Palmer Lake) — Колорадо штатының Эль Пасо округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2 179 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. FIPS коды — 08-57025.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Колорадо қалалары
Мұнай (газ) шоғыры
Мұнай (газ) шоғыры - коллектор ролін атқаратын біршама кеуек жыныстар өңірінде тұтыла отырып, өз бойынан мұнай (газ) түйіршіктерін өткізбейтін шымыр жыныстармен қалқаланған мұнай (газ) шоғыры. Мұнай (газ) мен су қабаттарының жапсарласу жазықтығы мұнай шоғырының табаны немесе сулы-мұнайлы (сулы-газды) деңгейлердің алмасу жазықтығы деп аталады.
Өз өңірінде жинақталған көмірсутектерінің құрам ерекшеліктеріне орай, аталмыш шоғырлар төрт түрге бөлінеді. Олар: мұнайлы, газды-мұнайлы, газды және газ қоймалжынды шоғырлар.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Геофизика Санат:География
Сиэтл Саундерс
«Сиэтл Саундерс» (Seattle Sounders FC) — АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы футбол клубы. 2009 жылдан бастап Ұлттық футбол лигасында ойнайды.
Сілтемелер
Санат:АҚШ футбол клубтары
Күкіртсутек
thumb|right|Күкіртсутек молекуласының моделі thumb|right|КИПП апаратында әр түрлі газдар алуға болады
Күкіртсутек (күкіртті сутек, сутек сульфиді, H2S) — сутек пен күкірттің бинарлы қосылысы, жағымсыз иісті (шіріген жұмыртқа иісіндей), түссіз, улы газ.
Физикалық қасиеттері
Балқу температурасы −82,30 °C, қайнау температурасы −60,28 °C.
Химиялық қасиеттері
Күкіртсутек суда нашар ериді. Нәтижесінде екі негізді, әлсіз күкіртсутек қышқылы (лакмус пен метилоранжды қызартатын) түзіледі. Оның тұздары сульфидтер деп аталады.
Күкіртсутек қышқылы сатылы диссоциацияға түседі. Сілтілік және сілтілік жер металдардың сульфидтері суда жақсы ериді. Ауыр металдардың сульфидтері суда аз ериді немесе ерімейді.
Күкірттің сутекті қосылысы күкіртсутек, ол көбінесе вулкан газдарында, табиғи шипалы сулардың құрамында кездеседі (Барлық-Арасан) және органикалық заттар шірігенде бөлінеді.
Күкіртсутек қышқылы қышқылдарға тән барлық қасиеттерді көрсетеді:
Бұл реакцияның жүру себебі PbS ерімейтін зат болғандықтан, көбінесе әлсіз қышқыл (H2S) күшті қышқылды (HNO3) оның тұзынан ығыстыра алмайды. Толық иондық теңдеуі:
Күкіртсутек пен оның тұздарын анықтау үшін суда да, қышқылда да ерімейтін қара түсті PbS түзілу реакциясы қолданылады. Қысқартылған иондық теңдеуі:
Басқа сульфидтерінің де түстері бар. Мысалы, ZnS — ақ, MnS — қызғылт.
Тотығу-тотықсыздану реакцияларында күкіртсутек қышқылы және оның тұздары тек тотықсыздандырғыш болады. Оның себебі кұрамындағы күкірт ең төмен тотығу дәрежесінде болады. Қолданылуы H2S — емдік қасиеті бар, буын ауруларын емдеуде күкіртсутек ванналарында пайдаланылады (Барлық-Арасан, Мойылды шипажайлары).
Дереккөздер
Санат:Бейорганикалық қышқылдар Санат:Бинарлы қосылыстар Санат:Газдар Санат:Күкірт қосылыстары Санат:Қышқылдар Санат:Сульфидтер Санат:Сутегі қосылыстары
NGC 5787
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1787 жылы 9 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5787 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 53339, UGC 9599, MCG 7-31-8, ZWG 221.13, 1ZW 98.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Майнхайм
Майнхайм (Meinheim) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Орталық Франкония әкімшілік округіне бағынады. Вайсенбург-Гунценхаузен ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 851 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 16,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 5 77 150. Муниципалитеттің басшысы — Роберт Вестфаль.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Өзіндік зат және біздер үшін зат
Өзіндік зат және біздер үшін зат - 1. заттардың өздігінен тәуелсіз өмір сүруі; 2. таным процесі кезіндегі адамның заттардың мәнін ашуы. Осы терминдер «өзіндік затты» тану мүмкіндігін жоққа шығарумен байланысты И. Кант философиясында пайдаланылды.
Дереккөздер
Санат:Философия
Руханилық
Руханилық - әлеуметтік, ерекше ұйымдастырылған діни культтың қызметкерлері.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Саясат әлеуметтануы
Ақ тұңғиық
Ақ тұңғиық  (Nymphaea alba) – Тұңғиықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін су өсімдігі.
Таралуы, өсетін жері
Қазақстанда сирек өседі. Негізінен батыс аймақтарында (Батыс Қазақстан облысы) таралған. Су астындағы жүрек тәрізді, сопақша, тамыр сабағы топыраққа төселіп, кейде дөңгелек жапырақтары су бетіне жайылып өседі.
Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px| Тамыр сабағы су астындағы топыраққа төселіп, дөңгелек, жүрек тәрізді жапырақтары су бетіне жайылып өседі. Гүлі кешке жабылып, күн шыққанда ашылады. Тұқымы ауа толған жеміс қабында тұрады. Онда көзге көрінбейтін саңылаулар бар. Сол арқылы ауа сыртқа тарап желдің әсерінен су түбіне түседі. Ал келесі жылда жаңа өсімдік өсіп шығады.
Шаруашылықтағы қолданысы
Ақ тұңғиық - сәндік өсімдік. Ол бау-бақшаны, саябақтарды көгалдандыру үшін өсіріледі. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Тұңғиықтар Санат:Қазақстан флорасы Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер Санат:Су өсімдіктері
Урганчинка
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Татарстан өзендері Санат:Самара облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері Санат:Төменгі Еділ су алабы өңірі өзендері
Беруни ауданы
Беруни ауданы (Beruniy rayonı, Беруний районы, Beruniy tumani, Беруний тумани) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Беруни қаласы.
Тарихы
Беруни ауданы 1930 жылы Шабаз ауданы болып құрылған. 1957 жылы Шаббаз ауданы Беруни (Бируни) ауданы болып өзгертілді. 1963 жылы аудан таратылып, 1964 жылы қалпына келтірілді.
Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кірді :
Археология
Беруни ауданы Азаттың Шырқат шаруашылығы аумағында Тасқырман шұратында 1956 жылы ашылған Қазақлыжатқан (Ақшаханқала) көне қонысының орны бар. Бәлкім, Қиятқа дейін Хорезмнің астанасы Ақшаханқала болды.
Халықаралық қарақалпақ-аустралия археологиялық экспедициясы бұл жерден б.з.б. III—II ғасырларға жататын ежелгі хорезм тіліндегі арамей жазуының көптеген жазулары мен қабырға суреттерін тапты.
Дереккөздер
Санат:Қарақалпақстан аудандары
Руда шоғыры
Руда шоғыры - жер қыртысының нақтылы өңірлерінде жинақтала отырып, кіріктіруші жыныстардан анық ерекшеленетін рудалы денелер. Руда шоғырында жинақталған пайдалы қазбаларды игеру мөлшерлік және сапалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда мұндай шоғырлар өндірістік маңызды кендер санатына көтерілмек.
Эльц (Лан)
Эльц (Лан) (Elz (Lahn)) — Германия Федеративтік Республикасының Гессен жерінде орналасқан муниципалитет. Гиссен әкімшілік округіне бағынады. Лимбург-Вайльбург ауданының құрамына енеді.
Руда шоғыры
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Геофизика Санат:География
Эльц (Лан)
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7967 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 16,86 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 06 5 33 006. Муниципалитеттің басшысы — Хорст Кайзер.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гессен елді мекендері
Мәлімет жинақтарын үлестіру
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Беринг Витус Ионассен
Беринг (Berіng) Витус Ионассен (12.8.1681, Дания, Хорсенсе қаласы — 8.12. 1741) — орыс теңізшісі. 1703 ж. Ресей Әскери-теңіз флотына қызметке шақырылған. Беринг 1742 ж. 8-желтоқсанда Тынық мұхиттағы елсіз аралда қайтыс болған. Сол арал мен өзі ашқан бұғаз, теңіз Берингтің есімімен аталған.
Дереккөздер
Санат:1681 жылы туғандар Санат:1741 жылы қайтыс болғандар Санат:Ресей саяхатшылары Санат:Беринг теңізі
Вириат
Вириат (, Viriato, Viriato) (? — 139 б. э. б.) – Лузитан тайпасының көсемі (Көне Испания), бақташы. Лузитандардың Римге қарсы көтерілісін басқарған (147-139). Вириатты жеңе алмаған Рим қолбасшылары оның әріптестерінің бірнешеуін сатып алып, соларға өлтірітті.
Дереккөздер
Санат:Испания тарихы Санат:Португалия тарихы
Долливэр (Айова)
Долливэр (Dolliver) — Айова штатының Эммет округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.9 км². FIPS коды — 19-21675.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 77 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Эммет округы (Айова)
Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев
Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев (15.06.1912 ж. т., Доңызтау, Ақтөбе облысы - 07.11.1996, Алматы) – мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1974 ж.).
Өмірбаяны
1929 - 1932 ауданадық КОКП-ның іс-қағаздарын жүргізуші, аудандық қаржы бөлімінің есепшісі, аудандық Кеңестің Атқару комитетінің есепшісі, Кегейлі аудандық қаржы бөлімінің есепшісі (Қарақалпақстан).
10.1939 - 1.1940 Шығыс Қазақстан облысы бойынша Қазақ КСР Жоғары Кеңес Президиумының Ұйымдастыру комитеті төрағасының орынбасары
1950 - 1953 Оңтүстік Қазақстан облыстық Кеңесінің Атқару комитетінің төрағасы
1953 - 4.1954 Оңтүстік Қазақстан облыстық КП-ның 1-хатшысы
1954 Қазақстанның КП ОК жауапты ұйымдастырушысы
1954 - 1957 Алматы облысының Жамбыл аудандық КП 1-хатшысы
1957 - 1962 Алматы облыстық статистика басқармасының басшысы
1962 - 1964 Қазақ КСР Министрлер кеңесінің Мемлекеттік жоспалау комитетінің қаржы және өзіндік құн бөлімінің басшысы
1964 - 1971 Қазақ КСР Министрлер кеңесінің Мемлекеттік жоспалау комитетінің жанындағы Экономика ғылыми-зерттеу институтының директоры
1971 - 1982 Қазақ КСР Министрлер кеңесінің Мемлекеттік жоспалау комитетінің жанындағы Экономика ғылыми-зерттеу институтының бөлім, сектор басшысы
1982 жылдан бастап зейнетте