АҚШ_үкіметінің_экономикадағы_рөлі
Банктегі ерекше жағдайлар
Банктердің жұмысын реттеу ылғи да ерекше жағдайда өтеді. Бір жағынан, олар болат компаниясы мен ойыншықтар- ды өндіретін компаниялар сияқты кәсіпорындар болып табыла- ды. Екінші жағынан, банктер экономикада орталық рольді ат- қарады, сондықтан да олар тек қана өз тұтынушыларына ғана емес, сондай-ақ барлығының, бүкіл түтынушылардың аманды- ғына ықпал етеді. 1930-шы жылдардан бастап американдықтар банктердің ерекше жағдайын танытатын нормаларды қалыгі- тастырған болатын. Бүл нормалардың ең маңыздыларының біреуі - депозит- терді сақтандыру. Улы Депрессия кезінде Американың ойсыз да нашар экономикалық жағдайының тағы да төмендеуі, бан- ктердің ірілі-үсақ салым иелерін, ақшаларын сақтаған банктері жақын арада күйрейді деген алаңдаушылықпен, бір уақыт мер- зімде өз салымдарын алуға мәжбүр етті. Соның салдарынан банктердің баспалдақтарында ақшаларын шығарыл алуға үміттенген салым иелерінің тізілген ұзыннан ұзақ кезектері пайда болды. Көптеген банктер, соның ішінде түрақтылары да, салым иелерін қанағаттыру үшін мүліктерін қолма-қол ақша- ға аудара алмай банкроттыққа үшырап жатты. Нәтижесінде бизнеске және өндірістік кәсіпорындарға арналған банктердің қаржылай көмегі күрт қысқарып, экономиканың қүлдырауын үдете түсті. Депозиттерді сақтандыру банктерді аталғандай шабуыл- дардан сақтау үшін жасалды. Үкімет депозиттерді сақтандыру құны белгіленген деңгейде болады деп жариялады - қазір ол 100 000 доллар құрайды. Банк қаржы тапшылығына үшыраған жағдайда салым иелері абыржымауларына да болады. Себебі салушыларға ақшаны мемлекеттік банктік-сақтандыру агент- тігі, яғни Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы төлейді, ондағы қаражат сол банктердің өздерікен түскен сақ- тандыру салымынан құралады. Қажет болған жағдайда депо- зиттерді күйреуден сақтандыру үшін үкімет жалпы салық түсімдерді пайдалана алады. Үкіметті қажетсіз қаржылық тәуекелден қорғау үшін реттеу құрылымдары банктерді қада- ғалан, маңызсыз тәуекелге құмар банктерден жұмыстарын жөнді қалпына келтіруді талап етеді. 1930-шы жылдардағы Жаңа Бағыт саясаты банктердің құнды қағаз алмастыру мен сақтандыру ісіне қатысуларының алдын алатын ережелер енгізді. Депрессияға дейін көптеген банктер қор нарығындағы операцияларға қатысып немесе банк басшылары қаржыларын қосқан индустриалды компанияларға несие беріп негізсіз тәуекелге жол берді. Бұндай жағдайлы болашақта болдырмау мақсатымен Депрессия ғасырының сая- саткерлер! Гласс-Стигал заңын қабылдап, банк құнды қағазда- ры мен сақтандыру ісінің араласуына тыйым салды. Бірақ, 1970-ші жылдары бұл реттеу шарасы екі жақты пікірге ие болды, себебі, банктердің пікірінше олар қаржылық қызметтің көптеген түрлерін көрсетпей, клиенттердің көбінен басқа қар- жы компаниялардың пайдасына айырылып қалады. Үкімет банктердің еркіндігін кеңейтіл, түтынушыларға қаржы қызметтерінің жаңа түрлерін үсынуға мүмкіндік берді. Содан соң, 1999 жылдың аяғында Конгресс Гласс-Стигал заңының күшін жоятын Қаржы қызметін жаңарту заңын қа- былдады. Жаңа заң банктерге біршама қосымша еркіндіктер берді, енді банктер түтынушыларға арналған банктік операция- лардай бастап, құнды қағаздарды сақтандыруға дейінгі қыз- меттерді үсына алды. Бүл шаралар банктерге, құнды қағаз қорларына және сақтандыру фирмаларына қаржылық бірлес- тіктер құруға жол ашты. Осының арқасында қаржылық қыз- мет көрсету саласы бірлескен қорларды, акциялар мен обли- гацияларды, сақтандыруды және автомобильдік несиелеуді қамтитын болды. Көлік, телекоммуникация және басқа да салалардағы дерегуляция нәтижесі секілді жаңа заң банк бірл- естіктерінің пайда болуын күтті. Жалпы алғанда Жаңа Бағыт бағдарламасының заңдары сәтті болып, Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарынан кейін Американың банк жүйесі қалпына келді. Бірақ ол 1980-шы және 1990-шы жылдары жартылай әлеуметтік реттеу себеб- інен қайтадан қиыншылықтарға тап болды. Соғыстан кейін үкімет үй мсншігінің өсуіне жағдай жасады, атап айтқанда «жинақ пен несие» (8&Е) деген атпен белгілі болған - ұзақ мерзімді ішкі несиелеуге арналған ипотека ретінде танымал - жаңа банк секторының пайда болуына ықпал етті. Жинақ пен несиелерге байланысты бір мәселе туындады: әдетте ипотека- лар 30 жыл көлемінде орындалып, анықталған пайыздық став- касы бар, 'ал депозиттер болса әлдеқандай қысқа мерзімге есептелген. Қысқа мерзімді құнды қағаздардың пайыздық ставкілерінің өсуі ұзақ ипотекаларының ставкілерінен жоғары болған кезде, жинақ пен несиелер ақша жоғалтуы мүмкін. Со- ндықтан да жинақ және несие ассоциацияларын және банктерді қорғау үшін реттеушілер депозиттердің пайыздық ставкілерін бақылау қажет деп шешті. Біраз уақыт жүйе жақсы жұмыс істеді. 1960-шы және 1970-ші жылдар аралығында американдықтардың барлығы ме- кенжайды, үйді банктің жинақ пен несие секторының қаржы- ландыруының арқасында алды. З&Ь-дың пайыздық ставкілері төмен болды, бірақ мыңдаған американдықтар ақшаларын соған салды, себебі депозиттерді сақтандыру жүйесі оларға қауіпсіз жағдай жасады. 1960-шы жылдардай бастап пайыздық ставкілер инфляңияға байланысты есе бастады. 1980-ші жыл- дары салым иелері өз ақшаларын түсіретін табысы жоғары ақша нарығындағы қорлар мен басқа да банктік емес қүры- лымдарға орналастырды. Бүл банктерді, жинақ ақшалары мен несиелерді қатты қаржылық қыспаққа алды, олар жаңа депо- зиттерді тарта алмағандықтан үлкен құнды қағаз жиынтығын және ұзақ мерзімді несиені қамти алмайтын болды. Бұл мәселені қарастыра отырып үкімет 1980-ші жылда- ры банктік және З&Ь депозиттеріндегі нормалардың жоғарғы шегін өзгертуге шешім қабылдады. Бірақ, бұл әрекет депозит- терге ақшаны қайтадан жинап алуға мүмкіндік бергенімен, ол өз кезегінде З&Ь ипотекаларын шығынға батырды, өйткені олардың пайыздық мөлшері З&Ь депозиттеріне қарағанда төмен болды. Осыған байланысты түскен шағымдарға жауап ретінде Конгресс несиелеу шектеулерін жүмсартты, нәтижесі- нде З&Ь жоғары түсім әкелетін инвестиңияларды жасауға рұқсат алды. Атап айтқанда Конгресс З&Ь-ға кәсіпорындар, бизнес және тұтынушыларға жылжымайтын мүлікті несиелеу- ге рұқсат берді. Конресс, сондай-ақ, В&Ь-дың капитал көлемін реттеу тәртібіне кейбір жеңілдіктер енгізді. Ескіріп қалу қауіпінен қашып З&Ь тәуекелге толы іс-әре- кеттерге араласа бастады, атап айтқанда жылжымайтын мү- лікке қатысты алыпсатарлық операцияларды жүзеге асыра бастады. Көптеген жағдайларда, әсіресе экономикалық жағдай нашарлап кеткен кезде, бүл операциялар тиімсіз болып шық- ты. Шынын айтқанда З&Ь-ды күмәнді адамдар билеп, тонал кетті. В&Ь-дың көбі үлкен шығынға батты. Үкімет дағдарыс- ты уақытында байқай алмады, себебі қатаң бюджет пен саяси қысым реттеушілердің санын азайтып жіберді. З&Ь дағдарысы бірнеше жылдың ішінде Америка тари- хында бүрын-соңды болмаған қаржылық жанжалға үласты. Декаданың соңында З&Ь-дың көбінің төлем қабілетінің тым төмендеп кеткені белгілі болды; 1970 жылы бизнесте болған З&Ь-дың жартысы 1989 жылға қарай өмір сүруін тоқтатты. Депозит иелерінің ақшасын сақтандырған Федералдық жинақ пен несиелерді сақтандыру корпорациясы өзінің төлемге қаб- ілетсіздігін жариялады. 1989 жылы президент пен Конгресс салық төлеушілер есебінен жиналған қаржыны қүтқару шара- сыз үйымдастыруға Қаржы институттарын қайта құру, қалпы- на келтіру мен күштеу (ҒІЯЯЕА) заңына қолдарын қойды. Заң бойынша жұмысын тоқтатқан З&Ь-ды жабуға 50 миллиард доллар бөлінді, қаржы жинайтын мекемелердің реттеу құры- лымдары толықтай өзгертуді және құнды қағаз жиынтықта- рына жаңа шектеулер қойылды. Үкімет төлеу қабілеті жоқ мекемелерді таратып жіберу мақсатымен Дауларды шешу корпорациясы (КТС) деген жаңа агенттік құрды. 1990 жылдың наурызында Дауларды шешу корпораңиясына қосымша 78 мил- лиард доллар қаржы түсті. Бірақ В&Ь-ды жоюға қажетті қар- жы құны өсе беріп 200 миллиард долларға жетті. Американдықтар соғыстан кейінгі жылдардағы банк жұмысын реттеуден сабақ алды деуге болады. Біріншіден, үкі- меттің депозиттерді сақтандыруы шығын иелерін қорғап, түты- нушылар қобалжуын азайтып, банктік жүйені бір қалыпта ұстауға ықпал етеді. Екіншіден, пайыздық ставкілерді реттеу нәтиже әкелмейді. Үшіншіден, үкімет банктің инвестиңиялау жұмысын бағыттамауға тиісті; инвестициялар экономикалық күш-қуаты мен нарықтағы жағдайға байланысты жасалуы қажет. Төртіншіден, банк несиесі банкке жақын тұлғаларға немесе оларға қатыстыларға берілген жағдайда бақылауда ұсталын, шектелуі керек. Бесіншіден, банктер төлеу қабілет- тен айырылған кезде, олар қолма-қол жабылуы тиіс, салым иелеріне ақша қайтарылып, үлестері әл-ауқаты жақсы креди- торларға беріледі. Төлем қабілетінен айырылған мекемелерді ұстап түру, түптел келгенде, несиелеуді түралатып, экономи- калық іс-әрекетті аяғынан шалады. Соңында, банктердің төлеу қабілетінен айырылған кезде жабылу мүмкіндігі болуы керегіне қарамастан, американдық- тардың пікірінше, үкімет оларды бақылауды тоқтатпай бүкіл экономиканы күйретуге қабілетті несиелеудің қауіпті түрлер- іне қатысудан қорғауға міндетті. Тікелей бақылауға қоса реттеушілер банктерден өз капиталын өсіруін талап етудің маңыздылығы^ жиі атап өтуде. Банктерге ысыраптан сақтай- тын қаржылай қор ұсынумен бірге салымшылар да өз ісіне жауапкершілікпен қарауы абзал, себебі олар сэтсіздікке үшы- раған жағдайда банктің өз ақшаларынан айырылатынын естен шығармауы тиіс. Банктердің әрекеті мен жағдайы көпшілікке мәлім болса, онда банк өз ісіне жауапкершілікпен қарайтыны белгілі, сондай-ақ олар реттеу құрылым ын ың талабы бойынша қаржылық жағдайы туралы мәлімет беруі тиіс.