Меншік_және_иемдену_заңдары
Меншіктің түрлері және шаруашылық жүргізудің формалары
Меншік пен иелену қатынастарын, олардың өзара байланыстарын танып білу өз кезегінде, меншіктің формалары мен түрлерінің арасындағы айырмашылықтардың белгілерін және меншіктің бір түрінің екіншісіне айналу механизмін білуге жол ашады. Бірақ меншіктің қандай түрінің шаруашылық жүргізудің қандай формасын тілейтіні, меншік иелері мен басқа біреулердің меншігін пайдаланушылардың арасында қандай қатынастардың орын алатындығы, әлі мәлім болмайды. Осыларды білу үшін иемдену, пайдалану және жарлық ету қатынастарының мазмұнымен танысу қажет. Иемдену, біріншіден, толық меншік емес, және, екіншіден, иемдену қатынастарындағы меншіктің объектері тікелей иелік ететін объекті болып емес, олар иемдену қатынастарында шаруашылық жүргізудің шарты болып қатысады. Сондықтан иелену қатынастары жүйесіндегі иемдену, пайдалану жарлық ету меншікпен белгілен- ген туынды екіншілік қатынастарды көрсететін, өндіріс шарттарына меншігі барлар 'мен шаруашылық жүргізуші субъектердің арақатынастарын көрсететін категориялар болып табылады. Мыса- лы, банкир өнеркосіпшіге несиеге ақша капиталын береді. Бұл жағдайда банкирдің капиталға меншігі сақталады, ал онеркәсіпші капиталдың пайдаланушысына айналады. Ол несие үшін банкирге қолданған капиталға төлем ретінде, қарыз процентін өзінің табысынан төлеуге міндетті болады. Осы тәрізді лизинг (жабдықтар, техника арендасы), ғимараттар, пәтер, жер т.б. арендасы туралы келісімдер жасалады. Осы келісімдердің барлығына ортақ жалпы шарт — олардың белгілі мерзімге жасалуы. Иемденуші заттардың уақытша қожасы, иемденушісі болып табылады. Иемденудің меншіктен бөлінуі шаруашылық жүргізу практикасынан туып, экономикалық өмірдің даму дәрежесінің жоғары формаларына көшудің маңызды шартына айналады. Иемдену болмысы құқықтық келісім түрінде бекітіледі. Меншік қатынастарын иемдену қатынастарымен алмастыруға бола ма? Тарихқа сүйенсек, экономикалық қатынастардың қалыптасу кезендерінде, меншік әлі болмағанда, иемденудің болғаны анық. Мысалы, Ресейде ұзақ уақыт бойы жерге жеке иемдену болсада, оған жеке меншік болмаған. Бірлестік (қауымдық) және жеке мұрагерлік (княздардың, боярлардың вотчиналары) жер иемдену болған. Монастырлерге жер учаскелері мәңгілік бөлінбес пайдалануға берілген. XV—XVI ғғ. бос жерлерге, соңынан ел орналасқан жерлерге жарлық ету құқы жоғарғы үкіметке көшеді. Осылай жерге мемлекеттік меншік пайда болады. Йемдену, меншікпен салыстырғанда, қатынастын, жабайы түрі. Бүгінгі жағдайда, меншіктің екі формасының даму дәрежесінің нәтижесінде иемдену меншік қатынастарына кіріп, жабайы қатынас түріне ие болды. Егер меншік объектісі болып отырған заттың екі қасиетті — құны (бағалылық) және тұтыну құны (пайдалылық) болатынын еске алсақ, меншік пен иемденушінің арасындағы айырмашылық айқын көріне түседі. Заттың осы қасиеттері, оны шаруашылықта пайдаланғанда, өздерін әрқилы көрсетеді. Сондықтан, олар әр түрлі субъектілердің иемдену объектісі бола алады. Иемденушінің меншігінің айырмашылығы: ол оның затты тұтынуға меншігінің болуында, ал заттың осымен қатар бағалылығына оньщ меншігі болмайды. Бұл айырмашылық меншік иесінің типтерін және меншік құқын айқындауда маңызды рол атқарады. Меншік иелері үш типке болінеді: thumb|350px 1. Потенциалдық (мұрагер) меншік иесі. Бұлар иемденуге кіріскенде ғана нақты ақиқатты меншік иесіне айналды. Осы жағдай құқық актісімен бекітіледі.