cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жетен батыр
Ердің құнын, елдің дауын екі ауыз сөзбен шеше білген шешендігімен Жетеннің даңқы өзі өмір сүрген тұста бүкіл ұлы жүзге жайылып, "Жетісудың Жетені" деген атқа ие болған. Ел аузындагы өңтімелерге қарағанда Жетен Баяс асуы, Текенің сазында қалмақтармен болған ұрыстарда жасақтардың қимылын ұйымдастырып, басқаруда тапқырлық танытқан. Қапал, Үшқоңыр, Аламан, Матай маңындағы шайқастарда ерекше ерлік көрсеткен. Жетен ата қонысы жаудан тазартылған соң ауылаймагымен көшіп келіп, Райымбек ауданындағы Қулық тауын мекен еткен. 93 жасында дүниеден өткен Жетен Кеген өзенінің бойындағы Жалаулы ауылы жерленген. Соңғы жылдары Жетен басына еңселі күмбез орнатынып, Жалаулы ауылындағы ен үлкен көшеге есімі берілді.
Дереккөздер
Санат:1817 жылы туғандар Санат:Алматы облысында туғандар Санат:1910 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ батырлары
Үзгенсор
Үзгенсор – Батыс Қазақстан облысындағы Ақжайық ауданының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі көл. Аумағы 57,8 км², ұзындығы 23 км, ені 6,2 км. Жағасының жалпы ұзындығы 134,5 км. Түбекті, аралды және шығанақты келеді. Түбі – тұнба лайлы. Жағасы тік жарлы (2 – 5 м). Солтүстік жағы шағын сор батпаққа ұласады. Атырабы теңіз деңгейінен төмен жатқан құмды жазық. Суы ащы, тұзды. Ылғал мол жылдары деңгейі көтеріліп, Ойыл өз-мен жалғасады.
Дереккөздер
Санат:Ақжайық ауданы көлдері‎
Шуылөлшер
(ор. шумомер) — дыбыстың қаттылығын өлшеуге арналған аспап. Ол өлшеуіш микрофоннан, электртербелістерін күшейткіштен, шарлы детектордан және индикатордан тұрады.
Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн
Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн (кейде Фалькенгайн, немісше Erich Georg Sebastian Anton von Falkenhayn; 11 қыркүйек 1861, Бург-Бельхау – 8 сәуір 1922, Потсдам) – неміс соғыс қайраткері, Германия әскери министрі (1913-1914), Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия Бас штабының бастығы (1914-1916). Соғыстан кейін әскери тақырыпта бірнеше кітаптар жазды.
Шуылөлшер
Дереккөздер
Шуөлшеуіш
Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн
Соғыс жылдарында
1913 жылы Фалькенхайн Пруссияның әскери министрі ретінде тағайындалса, 1914 жылдың 14 қыркүйегінде майдандық Бас штабтың бастығы лауазымын иеленді. Оның бастамасы бойынша Францияны бейбітшілікке мәжбүрлейтін Верденге шабуыл жасалды. 1916 жылдың 21 ақпанында басталған және сол жылдың күзіне таяу аяқталған Верденнің астындағы шайқас Фалькенхайнның және бүкіл Германияның үміттерін ақтамады: керісінше, германдық армия талқандалып, орасан зор зиян шекті.
Шуылөлшер
Дереккөздер
Санат:Өлшеу техникасы
Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн
Соғыс жылдарында
Оған қарамастан, Фалькенхайн басқа майдандарында үлкен жетістіктерге жетті. Мәселен, 1915 жылдың мамыр айынан қыркүйек айына дейін оның басшылығымен орыс майданында сәтті шабуылдар өткізілген; ал сол жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін ол әзірлеген жоспар бойынша алдымен Сербия, содан кейін Черногория жаулап алынды.
1916 жылдың 29 тамызы жемісті Брусиловски шабуылына байланысты Фалькенхайн Бас штаб бастығы қызметінен босаталды. Алайда сол жылы IX әскердің қолбасшысы ретінде тағайындалған Фалькенхайн Румынияға жорыққа басшылық жасап, 6 желтоқсанда Бухарестті алды. 1918 жылдың наурызынан бастап Фалькенхайн Х әскерді Палестинида басқарды. 1919 жылы қызметті доғарып, өмірінің соңғы жылдары Потсдамдағы Линдштедт сарайында өткізді. Борштедт зиратында жерленген.
Кіші Реваж
Кіші Реваж — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Реваж өзенінің сол жағалауынан 52 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Ирара
Ирара (Irará) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Солтүстік-орталық Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Фейра-ди-Сантана экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Кіші Реваж
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Нидерергайм
Коммунаның INSEE коды — 68235, пошта индексі — 68127.
Ирара
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 26 107 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 239,659 км² шамасында. Халық тығыздығы — 108,9 адам/км².
Кіші Реваж
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ирара
Тарихы
Қала 1842 жылы құрылған.
Нидерергайм
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 974 адамды құрады. Халық тығыздығы — 77,86 адам/км².
Ирара
Тарихы
Санат:Баия елді мекендері
Нидерергайм
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Кергіш құрылымдар
Кергіш құрылымдар - аспалы құрылғылардың бір түрі.
Нидерергайм
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Кергіш құрылымдар
Дереккөздер
Санат:Механика
Абайтану
Абайтану — қазақ әдебиеттану ғылымының саласы.
Абайтану Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылық өнері, философиясы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, қазақ поэзиясындағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы мақалаларынан басталды деуге болады.
Бастауы
Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай — қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» — деп Абайды аса жоғары бағалады.
Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, 1909 ж. Санкт-Петербургте басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.
Бұл тұңғыш жинақты дайындаған, бастырып шығарған Кәкітай Ысқақұлы мен Абайдың баласы Тұрағұл болатын. Абайдың бастамасы, алғашқы деректік арнасы ретінде осы 1909 ж. жарық көрген Абай шығармаларының тұңғыш жинағын, оған кірген Кәкітай жазған ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуға болады. Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі-екілі ғана екенін және ақынның өз қолжазбалары сақталмай, шығармалары түгелдей дерлік Мүрсейіт Бікеұлының қолжазбалары арқылы жеткені ескерілсе, бұл тұңғыш жинақтың мәні зор екені анық. Басқа жекелеген қолжазбалардың көлемі шағын, оларда Мүрсейіт қолжазбасында жоқ өлеңдердің орны көп толыға қоймаған. Сондықтан олар қосымша деректер ретінде бағалануы орынды.
Ал кейінгі жинақтарды айтқанда, бір топ бұрын жарық көрмеген жаңа өлеңдері 1916 ж. Орынборда Самат Әбішұлы бастырған «Абай термесі» атты кітап та жарияланды. 1922 ж. Ташкентте, Қазанда басылған жинақтар бұрын жарияланған шығармаларды қамтиды. Ташкентте шыққан жинаққа сын пікір ретінде Ілияс Жансүгіров 1923 ж. «Тілші» газетінде «Абай кітабы» атты мақала жазып, бір алуан қате басылған сөздерді қалай дұрыстап оқу керек екендігін нанымды дәлелдеді.
Абай шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті түрде дұрыс көзқарастың қалыптаса бастағанын 1933 ж. Мұхтар Омарханұлы Әуезов бастырған жинақтан (мұнда Әуезов жазған ақынның өмірбаяны берілген) және 1934 ж. жарық көрген Ілияс Жансүгіров, Ахмет Жұбанов секілді белгілі әдебиет, ғылым қайраткерлерінің мақалаларынан байқауға болады. Әуезов Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерді. Ол «Абай жолы» эпопеясымен ұлы ақын, ағартушының алып тұлғасын дүние жүзі оқырмандарына танымал әдеби бейне қатарына жеткізсе, ғылымда да сондай күрделі еңбек атқарды. Оның Абай жөніндегі зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі болып табылады. 1933–57 ж. аралығында ақын шығармаларын жариялауда, олардың ғылыми басылымын жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның 1909 жылғы жинағы мен Мүрсейіт қолжазбалары негізінде жүзеге асырылды. Әсіресе, 1957 ж. «Ғылым» баспасынан жарық көрген, Әуезовтің басшылығымен және тікелей қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық толық жинағының Абайтану ғылымындағы елеулі табыс болғанын атау қажет. Әуезов ұзақ жылдар бойы ізденіп, сан алуан деректерді зерттеп, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазып шықты.
20 ғасырдың 40–60-жылдарында Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісі кең көлемде жүргізіліп, жаңа белеске көтерілді. Абайдың қоғамдық, эстетикалық, философиялық көзқарасын, психологиялық және педагогикалық пікірлерін, ақындық тілін, композиторлық өнерін, аудармаларын тереңдеп тексерген еңбектер жарық көрді. Солардың ішінде С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М.С. Сильченко, Қ. Мұқамедханов, Ы. Дүйсенбаев, Т. Тәжібаев, Б.Г. Ерзакович, Х. Сүйіншәлиев сынды ғалымдардың еңбектері бар.
1970 ж. Абайдың туғанына 125 жыл толуына орай шығармаларының жинағын шет тілдерде кітап етіп бастыру ісі жандана түсті. Орыс тілінде Абай шығармалары 1940 жылдан бастап он бес рет жеке кітап болып басылды. 1945–60 жылдардың басында Абай шығармалары жеке жинақ болып өзбек (Ташкент), татар (Қазан), түрікмен (Ашғабад), қырғыз (Бішкек), моңғол (Ұланбатыр), қытай (Пекин), чех (Прага) тілдерінде басылып шықты.
1970 ж. украин (Киев), армян (Ереван), беларусь (Минск), молдаван (Кишинев) және латыш (Рига) тілінде жарық көрді. Сол жылы Мәскеуде «Прогресс» баспасында араб, ағылшын тілдерінде шығармаларының жинағы басылды.
Абайдың өмірі мен шығармалары туралы жазылған зерттеу еңбектерді, монографияларды, диссертацияларды түгелдей алғанда Абайтану сан алуан маңызды мәселелерді қамтитын, көп салалы ғылым болып қалыптасты. Басты мәселелер қатарында алдымен Абайдың өмір жолын зерттеу, оның шығармашылық жолының халықтық негіздерін, ұлттық сипатын айқындау, лирикалық шығармаларының, дастандары мен қара сөздерінің тақырыптық, идеялық, жанрлық, тілдік ерекшеліктерін, ақындық тұлғасын, суреткерлік әдісін, көркемдік шеберлігін тереңдеп ашып көрсетуге қатысты мәселелерді, сондай-ақ ұлы ойшыл ақынның дүниетанымын, қоғамдық, философиялық, эстетикалық көзқарастарын зерттеу мәселесі жатады. Бұларға қоса Абайдың шығыс, орыс, еуропа әдебиетімен шығармашылық байланысы, ақын шәкірттері, өнерпаздық дәстүрлерінің қазақ әдебиетінде жалғасуы секілді мәселелерге де үнемі назар аударылып келеді.
Кейінгі жылдарда Абай шығармаларын Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов секілді терең зерттеле бастаған әдебиетіміздің ірі өкілдерінің өнерпаздық жолымен жалғастыра қарастыруға мүмкіндік туды. Бұл ақынның 150 жылдық мерекесі қарсаңында жарық көрген еңбектерден анық байқалды. Осы мереке тұсында басылып шыққан ондаған іргелі зерттеулер Абайтанудың ғылыми-теориялық деңгейі бұрынғыдан да биіктей түскенін айқын танытты.
1995 ж. жарық көрген «Абай» энциклопедиясында ұлы ақынның өмірі мен шығармашылық жолына қатысты қыруар деректер, құнды ой-пікірлер жинақталып, жүйелі түрге түсірілген. Абай шығармаларының ғылыми толық жинағы басылып шықты. Р.Сыздықова, Т.Әлімқұлов, А.Нұрқатов, М.Мырзахметов, Ж.Ысмағұлов, З.Ахметов, З.Қабдолов, Ғ.Есім, Т.Қожакеев, Ғ.Мұқанов және басқа да ғалымдардың зерттеулері Абайтану ғылымына елеулі үлес болып қосылды. Абай шығармаларын жариялау, зерттеу ісіне шет елдерде айрықша мән берілді. Қытайда профессоры Қабайдың «Абай және Абай шығармашылығы» атты еңбегі (Пекин, 1987), кейін Су Чжоусюннің зерттеу еңбегі мен Абайдың қара сөздерінің аудармасы жарияланды. Чех ғалымы П.Гржебичек Абайдың ақындық жолын арнайы зерттеді. 1995 ж. ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы барысында шет елдердің көптеген әдебиетшілері, қоғам қайраткерлері Абай шығармалары жайлы мақалалар, баяндамалар жасады. Парижде, Түркия қалаларында, Мәскеуде, Санкт-Петербургте, Киевте, Минскіде, Вильнюсте, Ташкентте, Бішкекте, Қазанда ұлы ақынға арналған салтанатты мәжілістер мен ғылыми конференциялар өткізілді. Абай шығармалары Түркияда, Пәкстанда, Иранда, Қытайда басылды, француз, ағылшын, неміс және басқа тілдерге аударылды.
Абайтану тарихы
Академик Қ. Жұмалиевтің жетекшілігімен осы тақырыпқа «Абай Құнанбаевтың әдеби мұрасының зерттелу жайы» деп аталатын кандидаттық диссертация қорғалып, ақын мұрасы туралы жазылған еңбектердің тұңғыш библиографиялық көрсеткіші «Абай Құнанбаев» деген атпен жарық көрді (1965).
Осы еңбектер негізінде М. Мырзахметұлының «Абайтану тарихы» деген тақырыпта монографиялық ғылыми-зерттеу жұмысы жарияланды (1994). Ендігі жерде абайтанудың негізін салушы Әуезов дәуірін аяқтап, 1965-1995 жылыаралығындағы Абайтану тарихын жазу міндеті алға шықты. Абайтану саласындағы ақтаңдақтар қатпары жазылып, бұрын назардан тыс қалған мақалалар мен зерттеулер арнайы топтастырылған жинақ «Абайды оқы, таңырқа» деген атпен оқырман қолына тиді (1993). Абай тарихы жоғары оқу орындарында 1966 жылдан бастап арнайы курс ретінде бастады.
Абайтану тарихы — бүгінде үдере дамып, өсу, өркендеу жолында қызу түрдегі пікірталас үстінде қалыптасқан Абайтанудың іргелі саласының біріне айналды. Абайтану жөніндегі ой-пікірлер арнайы түрде зерттеу нысанасына алынбаса да зерттеушілер тарапынан Абай мұрасының бір саласын зерттеу үстінде жанама түрде айтылса, екіншілері оған арнайы тоқталып пікір айтса, үшіншілері Абайтану саласының жалпы қалыптасу жолына орай қарастырса, соңғылары Абай мұрасының жариялану тарихына орай пікір қозғады. Ал Абайтанудың негізін салушы Әуезов болса Абайтану жөніндегі ой-пікірін елуінші жылдар ішінде Абайтанудан оқыған дәрістерінде сөз ете бастаған еді.
Хронологиясы мен кезеңдері
Абайтану тарихында хронологиялық, тақырыптық жүйедегі дербес библиотекалық көрсеткіштерді құрастыру айрықша мәнге ие болуы себепті 1946 ж. Н.Сәбитовтің тақырыптық жүйеге негізделген «Абай», 1965 ж. хронологиялық жүйедегі Мырзахметов, тағы басқалардың «Абай Құнанбаев», 1998 ж. тақырыптық жүйеде жасалған «Абайтану», 1995 жылы «Абай Құнанбаев» деген атпен төрт рет дербес толық библиографиялық көрсеткіштер жарияланған.
Осыларға негізделе отырып, Абайтанудың тақырыптық, кезеңдік мезгілдері анықталды:
Абайтанудың Әуезовтен кейінгі дәуірдегі даму жолы 1995 жылғы Абайдың 150 жылдық мерейтойы мен Әуезовтің 100 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланған ғылыми монографиялық зерттеулер мен әр түрлі тақырыптарға жазылған кітаптарда өз көрінісін толық берді. Жүз жылдан астам Абайтану тарихи ғылыми-зерттеу жұмыстарының нысанасына алынып, қорытындылану үстінде. Абайтану бүгінде арнайы курс пен семинар сабағы ретінде Халықаралық қазақ-түрік университетінде оқытылады.
Абай орталықтары
Абай орталықтары Вьетнамның Ханой Ұлттық педагогикалық университетінде және Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласындағы Іле педагогикалық университетінде жұмыс жасайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абайтану
Горичево (Разград облысы)
Горичево (Горичево) — Болгариядағы ауыл. Разград облысына қарасты Кубрат қауымының құрамына кіреді.
Водренга
Водренга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Устья өзенінің оң жағалауынан 377 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Горичево (Разград облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 443 адамды құрайды.
Водренга
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Горичево (Разград облысы)
Пошта индексі — 7337. Телефон коды — 08341. ЕКАТТЕ коды — 16105.
Водренга
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Горичево (Разград облысы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Разград облысының елді мекендері
Кіші Эртиль
Кіші Эртиль (Кіші Эртил) — Ресейдегі өзен. Воронеж облысы, Тамбов облысы, Липецк облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Эртиль өзенінің оң жағалауынан 20 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 47 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Меттмах
Меттмах (Mettmach) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Рид-Инн округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2549 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RI, ресми идентификациялық коды — 4 12 15.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Кацльбергер (АҰП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Суринам
Суринам (Suriname,, Sranan), ресми атауы Суринам Республикасы (Republiek Suriname, Ripoliku Sranan) — Оңтүстік Американың солтүстік-шығысында орналасқан мемлекет.
Суринам Гайанамен батыста, Француз Гвианасымен шығыста және Бразилиямен оңтүстікте шектеседі. Ал солтүстікте Атлант мұхитымен шайылады.
Саяси құрылымы
Суринам парламенттік республика болып саналады. Мемлекет және үкімет басшысы – президент. Ол парламентің бірыңғай шешімі бойынша 5 жылға сайланады. 2010 жылдың тамызында – Дези Баутерсе президент болып сайланды.
Парламент – бір палаталы Мемлекеттік жиын. Депутат тұрғындардың шешімі бойынша 5 жылға сайланады. Жалпы депутаттар саны – 51.
2010 жылдың мамыр айындағы сайлаулардың қорытындысы:
Тұрғындар
Тұрғындар саны – 566 846 (шілде, 2013)
Жылдық өсімі – 1,15 %
Бала туы – 1000-ға 17,1
Өлімі – 1000-ға 6,15
Өмірдің орташа ұзақтығы – ерлерде – 69 жыл, әйелдерде – 74 жыл
Иммунодефицитті вируспен жұқтыру (АИВ инфекциясы) – 1% (2009 жыл)
Қала халқы – 69% (2010)
Этнос құрамы
Үнділер – 37 % Креолдар (негізінде мулаттар) – 31 % Явандар – 15 % Марондар – 10 % Үндістер – 2 % Қытайлықтар – 2 % Ақтар – 1 % Басқалар – 2 %
Діңдер құрамы
Индуистар – 27,4 % Протестанттар (көбі моравандар) – 25,2 % Католиктар – 22,8 % Мұсылмандар – 19,6 % Басқалар – 5 %
Дереккөздер
*
NGC 6222
NGC 6222 — Сарышаян шоқжұлдызында орналасқан II2p типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 13 мамырда Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6222 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: NGC 6216, OCL 989, ESO 277-SC14.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сарышаян (шоқжұлдыз)
Сом (ауру)
Сом(ауру)- тері мен тері шелінің қабынып ісіп ауыруы.
Сом белгілері
Сом көбіне желкеден, беттен, арқадан шығады. Бетке шыққан сом өте қауіпті, өйткені оның зардабы миға шабуы мүмкін. Сом шыққанда алғашында терінің ауырған жері қатайып қызарады, ортасы көгеріп, сарғыштанып, өзегі көрініп тұрады. Ісік бірте-бірте ұлғайып, дене температурасы 38-40° с-қа жетеді, іріңдеп жарылады. Дер кезінде емделсе, аурудың беті біртіндеп қайтып, орны тыртықтанып бітеді. Сом асқынса ісік ұлғаяды, іріңі организмге жайылып, оны уландырады, без шошиды, жүрек соғуы күшейеді, ісік сыздап қатты ауырып, өте мазасыздандырады. Асқынудан лимфаденит, тромбофлебит, сепсис,иенингит ауруларына шалдықтыруы мүмкін.
Емі
Хирургиялық операция, антибиотиктер пайдалану, рентген сәулесімен емдеу.
Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 343 бет
Вудсвилл (Нью-Гэмпшир)
Вудсвилл (Woodsville) — Нью-Гэмпшир штатының Графтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1126 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.3 км² шамасында. FIPS коды — 33-87140.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
Кацис (Туртас тармағы)
Кацис — Ресейдегі өзен. Тюмень облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Туртас өзенінің сол жағалауынан 208 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 50 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Тобыл өзенінің құйылысынан Конда өзенін қоспағанда Ханты-Мансийск (жоғарырақ) қаласына дейін. Өзен саласы — Тобылдан Обьке дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Солтүстік Үстірт-Бозащы шөгінді алабы
Солтүстік Үстірт-Бозащы шөгінді алабы әркелкі зерттелген. Оның ең түбегейлі зерттелген бөліктері ретінде мезозой бойынша құрылық ауқымындағы Бозащы көтерілімі мен Арыстан баспалдағын, палеоген бойынша Шағырлы-Шемішті және Акулков-Базой белдемдерін атауға болады. Қиманың палеозойлық секциясы бірлі-екілі ұңғымалармен зерттелген, ол алаптың қазақстандық бөлігі ауқымында мұнай мен газ кенорындарын іздестіру аймағы ретінде қарала алмайды. Алаптың Солтүстік Үстірт бөлігінде жүргізілген іздеу-барлау жұмыстары көлемінің біршама қомақты болғандығына қарамастан, онда ірі ашылулар болмады, осыған байланысты бұл өңірге деген қызығушылық кешегі кеңес кезінің өзінде-ақ мүлдем саябырсыған болатын.
Жаңа ашылулар мүмкіндігі, бұрынғыдай, алаптың оңтүстік-батыс бөлігінің, соның ішінде Арыстан және Қолтық-Ердала баспалдақтарының юра және төменгі бор түзілімдерімен байланыстырылады. Бұл ашылулар масштабы болымсыз деп болжанады. Ортаңғы-жоғарғы триас түзілімдерінің мұнайгаздылық перспективасы кумәнді түрде қалып отыр. Ауданның шығыс-солтүстік-шығыс аудандарының палеоген кешенінен газ кенорындарын іздеу перспективасы бар. Бозащы белдемінен жаңа ірі ашылулар болуының жоғары мүмкіндігі Каспий теңізі су айдыны табанындағы мезозойлық түзілімдермен байланыстырылады, бұл өңірдің аймақтық зертелу дәрежесі жергілікті нысандарды нақтылай түсуге жеткілікті.
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ Санат:Геология
Бастапқы дебит
Дереккөздер
Санат:Мұнай
Кремнийлі тақтатастар
Кремнийлі тақтатастар - жұқа тақташалы, көбінесе жарғақты, қатты, тығыз, омырылым беткейі кедір-бұдыр болып келетін шөгінді кремнийлі таужыныстардың жалпылама атауы; азын-аулақ метаморфтанған күйде ұшырасады, байырғы жік-жапсарлы бітімді болуға бейім; құрамындағы темір тотықтары мен гидрототықтарының, марганец қосындыларының, органикалық заттардың, сазды материалдардың бояғыштығына орай, түрлі түсті болуы ықтимал.
Дереккөздер
Санат:Геология
Шығынөлшер
(op. расходомер) — бу, газ, ауа, су, сұйық отын шығынын өлшеуге арналған аспап.
Дереккөздер
Санат:Өлшеу техникасы
Оснаго
Оснаго (Osnago) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Лекко провинциясында орналасқан.
Қоянтобық
Қоянтобық (Botsc) – астралылар тұқымдасы, таусағыз туысына жататын көп жылдық өсімдік.
Өсетін жері мен таралуы
Қоянтобық Орта Азия елдерінде, Батыс Сібір жазығында, Ауғанстанда, Батыс Қытайда тараған.
Қазақстанда Торғай, Жем өзендері алабында, Бетпақдала, Мойынқұм шөлдерінде, Қаратау жотасы, Балқаш-Алакөл ойысында кездеседі.
Құмда өсетін каучукты өсімдік, жайылымдық мал азығы.
Дереккөздер
Санат:Күрделігүлділер Санат:Қазақстан флорасы
Брутэн (Миннесота)
Брутэн (Brooten) — Миннесота штатының Stearns округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 743 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.8 км² шамасында. FIPS коды — 27-08092.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Бопсалаушылық
Бопсалаушылық— қылмыстық әрекет. Зорлық көрсету, мүлікті жойып жіберу не бүлдіріп тастау, сондай-ақ жәбірленушіні, оның туыстарын масқаралайтын, олардың мүдделеріне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату, жариялау қаупін төндіре отырып, бөгде біреудің мүлкін немесе мүлікті иелену құқын беруін, сондай-ақ, мүліктік сипаттағы басқалай іс-әрекеттер жасауын талап ету (ҚР Қылмыстық Кодексінің 181-бабы). Бопсалаушылықты топ адам алдын ала келісіп, зорлық-зомбылық көрсету арқылы бірнеше мәрте жасаса, онда кінәлілердің мүлкі тәркіленеді немесе 3 жылдан 5 жылға дейін бас бостандықтарынан айырылады. Ұйымдасқан топ ірі мөлшерде мүлік иеленуді мақсат етіп, жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіретіндей ауыр зардап шектірсе және осындай заңға қайшы әрекеті үшін бұрын бірнеше рет сотталған адам бопсаласа, онда оның мүлкі тәркіленіп, 7 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қорқытып алушылық, яғни бөтен мүлікті немесе мүлікке құқықты беруді немесе күш қолданумен не бөтен мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен қорқыту арқылы мүліктік сипаттағы басқа да іс-әрекеттер жасауды талап ету, сол сияқты жәбірленушіні немесе оның туыстарын масқаралайтын мәліметтерді таратумен не жәбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мәліметтерді жариялау.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Қабай
Қабай, Xабай, Xа Xуанджан  (1926 жылы туған) - Қытай ғалымы, ақын және аудармашы. Қытай Ғылым Академиясының аз ұлттар институтында аға ғылыми қызметкер. Бірнеше рет Қазақстанда болып, А. Құнанбаев пен М. Әуезов шығармаларымен танысқан. Қабан елуінші жылдардан Абай шығармаларын зерттеу, аудару және баспадан шығару ісімен айналысып келеді. Оның «Қазақтың ұлы ақыны - Абай» деген көлемді ғылыми мақаласы 1958 ж. «Тянь-Шань» журналының 8 санында жарияланды. 1983 ж. Пекиндегі «Шыңжаң» баспасынан арнайы алғы сөз жазып, «Абай өлеңдерінен таңдамалылар» шығарды. 1987 ж. Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан Қабайдың «Абай және Абай шығармашылығы» деген монографиялық еңбегі жарық көрді. Ғалымның бұл кітабында ақынның өнер, поэзия, мақал-мәтелдер туралы айтқандары, демократтық, философиялық көзқарастары, дінге қатысы, аудармалары, дастандары және ғақлия сөздері жеке-жеке талданады. Осы еңбегі үшін Қабайға Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік сыйлығы берілген. Қабай Шығыс Қазақстан облысындағы Абай ауданының құрметті азаматы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Мёмбрис
Мёмбрис (Mömbris) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Ашаффенбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12100 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 35,92 шаршы шақырым шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 71 143. Муниципалитеттің басшысы — Феликс Виссель.
Кузель (Сосновка тармағы)
Кузель — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сосновка өзенінің оң жағалауынан 48 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Томь Кемерово қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Томь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Магниттік линза
right|250pxМагниттік линза — оське симметриялы магнитостатикалық өрістер көмегімен зарядталған бөлшектердің (электрондардың, иондардың) ағындарын қалыптастыруға, оларды фокустеуге және электронды немесе иондыоптикалық кескіндерді тұрғызуға арналған құрьшғы. Магниттік линзаның фокустеу қасиеттері оптикалық линзалардағыдай фокустік қашықтық немесе оптикалық күш деп аталатын оған кері шама f''-пен сипатгалады. Магниттік линза Қысқа жөне ұзын болып бөлінеді. Қысқа Магниттік линзаның диаметрі мен ұзындығы шамалас, тогы бар орама немесе тұрақты магнит түрінде болады. Ұзын Магниттік линза бір текгі магнит өрісін тудыратын ұзын соленоид (диаметрі ұзындығынан өлдеқайда кіші) болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Электроника
IC 2074
IC 2074 — Торпақ шоқжұлдызында орналасқан *3 (еселі жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 2074 Санат:Торпақ (шоқжұлдыз)
Тэмплтон (Айова)
Тэмплтон (Templeton) — Айова штатының Кэрролл округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.1 км². FIPS коды — 19-77340.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 334 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Кэрролл округы (Айова)
Мопертюи
Мопертюи (Mauperthuis) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Мо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 1,97 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77281, пошта индексі — 77120.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 480 адамды құрады. Халық тығыздығы — 243,65 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Ланки-Еган
Ланки-Еган — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Агрн-Еган өзенінің сол жағалауынан 65 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері
Дзюдодан əлем чемпионаты 2013
2013 жылғы Дзюдодан əлем чемпионаты Рио-де-Жанейро қаласында, Бразилия,  тамыздың 26- қыркүйектің 1, аралығында 2013 жылы өтті.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дзюдодан әлем чемпионаттары Санат:2013 жылғы дзюдо
Әлихан Хамзаұлы Досаханов
Әлихан Хамзаұлы Досаханов (1946 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы) – медицина ғылымының докторы (1974). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Ленинград әскери округінде дәрігер (1968–70), Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында қызметкер (1970–80), республикалық Денсаулық сақтау министрлігінде бөлім бастығы, т.б. қызметтер атқарған. 130-дан аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.
Сыртқы сілтемелер
Әлихан Досаханов: Әр адам жауапкершілікті өзінен бастауы тиіс
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Ковалёвка (Қостанай облысы)
Ковалёвка — Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл, Большие Дубравы ауылдық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыкөл кентінен солтүстік-шығысқа қарай 67 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 12 адам (2009).
Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов
Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов  (17.2.1939 жылы туған, Қарағанды облысы Нұра ауданы Нұра кент) – педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001).
Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан. .
Қарағанды политехникалық институтын (1962, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 1963–1973 жылы кәсіптік-техногогикалық училище директорының орынбасары, облыс басқарма бастығының орынбасары қызметтерінде болды. 1983–1988 жылы Қазақ КСР-і Кәсіптік-техникалық білім беру комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 жылы ҚР Білім министрінің орынбасары, 13-сайлауы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994), 1995 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі Кәсіптік-техникалық білім беру комитетінің төрағасы, 1996 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты аппаратында сектор меңгерушісі, 1997–2001 жылы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор, 2001 жылдан Еуразия гуманитарлық институтында педагогикалық кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.
Дереккөздер
Санат:1939 жылы туғандар Санат:Қазақстан педагогтары Санат:17 ақпанда туғандар Санат:Киевкада туғандар Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 13-шақырылымының депутаттары Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары Санат:Еуразия гуманитарлық институты оқытушылары
Медициналық ғылыми қоғамдар
Медициналық ғылыми қоғамдар (ассоциациялар, қауымдастықтар, тағыда басқа) — медициналық ғылымның және тәжірибелік денсаулық сақтау мамандарының кешенді мәселелерді шұғыл шешу және ғылыми жетістіктерді тәжірибеге ендіру үшін құрылатын қоғамдық бірлестіктері. Медициналық ғылыми қоғамдар медициналық мамандықтарға сәйкес құралады, ал оған мүше болу — әркімнің өз еркі. Медициналық ғылыми қоғамдардың атқаратын қызметі алуан түрлі. Олар денсаулық сақтау ісін басқаруға қатысады және саяси, әлеуметтік-мәдени мәселелерді шешуге, қоғам мүшелерінің құқықтары мен мүддесін қорғауға, еңбек жағдайын және денсаулықты, тұрмысты жақсартуға мүмкіндік туғызуға ат салысады. Медициналық ғылыми қоғамдарды құру салалық ішкі қорларды жұмысқа жұмылдыру, ұйымдастырушылық жолдарын айқындауға бағытталған. Медициналық ғылыми қоғамдардың маңызы, әсіресе, медицина білімнің саласын жақсартуға, дәрігерлерді дайындау мен білімін жетілдіруде байқалады. Мемлекеттік тұрғыдағы маңызды шешімдерді қабылдауда мұндай бірлестіктер ұсыныстары есепке алынады. Олар медицина саласында республикалқы және халықаралық көлемде съезд шақыру, ғылыми конференция, кеңес-симпозиумдар өткізу жұмысына араласып, халық арасында медициналық білімді насихаттайды, шет ел ғалымдарымен әріптестік байланыс орнатады.
Түрікменстан
Түрікменстан (Türkmenistan) — мұхитқа шыға алмайтын Орталық Азиядағы мемлекет, халық саны шамамен 6 миллион адам. Орталық Азия аймағындағы халқы ең аз мемлекет болып келеді. Ең ірі қаласы және елордасы — Ашхабад. Солтүстік-батысында Қазақстанмен, солтүстік, шығыс және солтүстік-шығысында Өзбекстанмен, оңтүстік-шығысында Ауғанстанмен, оңтүстік және оңтүстік-батысында Иранмен және Каспий теңізімен шектеседі.
Түрікменстан үкіметі диктаторлық және авторитарлық болып сипатталады, бірнеше дереккөздер бойынша және ЕҚЫҰ байқаулары бойынша елдегі сайлаулар демократиялық емес болып келеді.
Географиясы
Жерінің 80 % артығын аптап шөл (Қарақұм шөлі), құм көшкіндері, тасты таулар мен ащылы алаптар басып жатыр.
Түрікменстанның ең үлкен өзені Әмудария. Оның ұзындығы 1415 км болса, соның 1000 км осы елдің аумағында. Осы өзеннен бастау алып, Түрікменстанның Ашхабат, Мары, Бүзмейін, Балқанабат (Небітдақ), Түрікменбашы (Красноводск) сияқты ең үлкен қалаларына ауыз суын жеткізіп жатқан Қарақұм каналы.
Сонымен бірге, канал 1 млн ha жерді суландырады. Оның ұзындығы 1100 км.
Ахуалы
Елдің қыс айларындағы орташа температурасы 26—32 °C, ал жаздағы ыстық 70 °C асады.
Әкімшілік бөлінісі
Түрікменстан 5 әкімшілік-экономикалық аумаққа бөлінген. Олар уәлаят (облыс) деп аталады. Ахал, Балқан, Дашоғыз, Лебап, Мары уәлаяттарын және Ашхабад қаласын президент тағайындаған хәкімдер басқарады. Уәлаяттардың құрамына 46 атырап және 528 кеңесшілік енеді.
Халық саны
thumb|300px|Түрікменстан халқының [[Жас-жыныстық пирамидасы, 2020]] 1959 жылғы халық санағы бойынша елдің нақты халқының саны 1,516 миллион тұрғынды құрады; 1979 жылғы халық санағы бойынша – 2,759 млн; 1989 жылғы халық санағы бойынша – 3,534 млн; 1995 жылғы халық санағы бойынша – 4,481 млн. 2006–2017 жылдары халық саны бойынша еш ресми дерек жарияланбаған.
2021 жылғы санақ бойынша елдегі туу коэффициенті бір анаға 2,04 балаға тең болды.
Ұлттық құрамы
2015 жылдың ақпан айында оппозициялық басылымдарда 2012 жылғы халық санағының нәтижелерін бейресми дереккөздерден білдік деген жарияланымдар пайда болды. Бұл басылымдарға қарағанда, ел халқының саны 4 751 120 адам болар еді; ұлттық құрамы бойынша 85,6% түрікмендер, 5,8% өзбектер, 5,1% орыстар. Қалғандарының барлығы басқа ұлт өкілдері ретінде көрсетілген. Елде 58 ұлттың өкілдері тұрады.
Діни құрамы
Түрікменстан халқының басым көпшілігі мұсылмандар (негізінен сунниттер) — 89-90%. Христиандар халықтың шамамен 9%, басқа конфессиялар 2% құрайды. Рұқсат етілген барлық діни конфессиялар мемлекеттік органдардың қатаң бақылауында: 1994 жылы оларды бақылау үшін мүфти, мүфтидің орынбасары, православиелік декан және бір шенеунік кіретін Дін істері жөніндегі «Генгеш» («Кеңес») құрылды. Дін істері жөніндегі генгеш мүшелері мемлекеттің зайырлылығына қарамастан, дін істері жөніндегі велаят кеңестерінің мүшелері (оларды жергілікті бас имамдар басқарады) сияқты бюджет есебінен жалақы ала бастады.
Мемлекет діни білім беруді қатаң шектейді. 2016 жылы қабылданған заң дінді жеке оқытуға толығымен тыйым салды, ал балаларға діни ілімді үйрету тек жеке Комиссия келісімімен ғана рұқсат етіледі.
«Open Doors» халықаралық христиандық қайырымдылық ұйымының 2015 жылғы зерттеу нәтижелері бойынша Түрікменстан христиандардың құқықтары жиі қысымға ұшырайтын елдердің тізімінде 20-шы орында тұр.
Ресей жаулауына дейінгі түрікмендер (VIII–XIX-ғасырлар)
Тарихи тұрғыда үнді-ирандықтар мекендеген Түрікменстанның жазба тарихы оның Ежелгі Иранның Ахемен әулетіне қосылуынан басталды. Кейінірек біздің заманымыздың VIII-ғасырында түркі тілдес оғыз тайпалары қазіргі Моңғолиядан қазіргі Орта Азияға қоныс аударды. Күшті тайпалар конфедерациясының бір бөлігі болып табылатын бұл оғыздар қазіргі түрікмен халқының этникалық негізін құрады. X-ғасырда «түрікмен» атауы алғаш рет Исламды қабылдап, қазіргі Түрікменстанды басып ала бастаған оғыз топтарына қатысты қолданылды. Онда олар қазіргі Иран мен Түркіменстанда тұратын оғыз топтарынан құралған Селжүк әулетінің билігінде болды. Империяға қызмет еткен оғыз топтары қазіргі Әзірбайжан мен шығыс Түркияның қоныс аударған кезде түркі мәдениетінің таралуында маңызды рөл атқарды.
XII-ғасырда түрікмен және басқа тайпалар Селжүк әулетін құлатты. Келесі ғасырда моңғолдар түрікмендер қоныстанған жерінің солтүстігін басып алып, түрікмендерді оңтүстікке шашыратып, жаңа тайпалық топтардың қалыптасуына үлес қосты. XVI-XVIII ғасырларда көшпелі түрікмен тайпалары арасында бірнеше бөлінулер мен конфедерациялар болды, сонда да олар берік тәуелсіз болып қала берді. XVI-ғасырға қарай бұл тайпалардың көпшілігі екі отырықшы Өзбек хандықтарының – Хиуа мен Бұхараның атаулы бақылауында болды. Түрікмен жауынгерлері осы кезеңдегі өзбек әскерлерінің маңызды элементі болды. XIX-ғасырда түрікменнің Йомуд руы жорықтары мен көтерілістерінің нәтижесінде өзбек билеушілері бұл топты таратып жіберді.
XIX-ғасырдың екінші жартысында солтүстік түрікмендер Хиуа хандығында негізгі әскери және саяси билік болды. Пол Р. Спикардтың айтуынша, «Ресей жаулауына дейін түрікмендер Орта Азиядағы құл саудасына қатысымен белгілі болатын және олар сол жердің үрейлі ұлттарының бірі болған».
Ықшам профилометр
(op. портативные профилометр) – беттің кедір-бұдырлығын (3,2 ... 0,08) бағалауға арналған аспап.
Түрікменстан
Ресей империясы (1879–1917)
thumb|right|[[Түрікменабат|Шаржау қаласы, 1890, Түркістан генерал-губернаторлығы]] Орыс әскерлері түрікмен жерін XIX-ғасырдың аяғында басып ала бастады. Красноводскідегі (қазіргі Түрікменбашы) Каспий теңізі арқылы өтіп, Өзбек хандықтарына қарсы жеңді.
Ықшам профилометр
Дереккөздер
Санат:Өлшеу техникасы
Түрікменстан
Ресей империясы (1879–1917)
1879 жылы Түрікменстанның Ахал аймағын жаулап алудың бірінші әрекетінде орыс әскерлері Теке түрікмендеріне қарсы жеңілді. Алайда 1881 жылы түрікмен жеріндегі соңғы елеулі қарсылық Көктепе ұрысында талқандалып, көп ұзамай Түрікменстан көршілес өзбек жерімен бірге Ресей империясының құрамына қосылды. 1916 жылы Ресей империясының Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы Түрікменстанда резонанс тудырды, өйткені әскерге шақыруға қарсы көтеріліс Ресей Орталық Азиясының көп бөлігін қамтыды.
Кеңестік Түрікменстан (1917–1991)
1917 жылғы Ресей революциясының тікелей әсері аз болғанымен, 1920 жылдары түрікмен әскерлері қазақ, қырғыз және өзбектермен бірігіп, жаңадан құрылған Кеңес Одағының билігіне қарсы «Басмашылар қозғалысы » деп аталатын көтеріліске шықты. 1921 жылы империялық Күнгей Каспий облысы Түрікмен облысы деп атауы өзгертілді және ол 1924 жылы Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасына айналды.
1930 жылдардың аяғында кеңестік ауыл шаруашылығын қайта құру Түрікменстандағы көшпелі өмір салтын мүлдем жойып жіберді, және Мәскеу бүкіл саяси өмірді басқарды. 1948 жылғы Ашхабад жер сілкінісі 110,000-нан астам адамның өмірін қиды, бұл қала халқының үштен екісін құрады.
thumb|right|Farab темір жолы станциясы, [[Күнгей Каспий облысы, Прокудин-Горский суреті]]
Келесі жарты ғасырда Түрікменстан Кеңес Одағының құрамында өзінің белгіленген экономикалық рөлін атқарды және әлемдік маңызды оқиғалардың барысынан тыс қалды. Тіпті 1980 жылдардың аяғында Ресейді дүр сілкіндірген ірі либерализация қозғалысының да әсері аз болды. Түрікменстанның тәуелсіздікке дайындығы нашар болғанымен және сол кездегі коммунистік көшбасшы Сапармұрат Ниязов Кеңес Одағын сақтап қалуды жөн көргеніне қарамастан, 1991 жылдың қазан айында елде нәтижесінде тәуелсіздік алу шешілген ұлттық референдум өткізу керек болды. 1991 жылы 26 желтоқсанда Кеңес Одағы ыдырады.
КСРО ыдырар алдында және тәуелсіздік болмай тұрған 1990 жылы Михаил Горбачёвтың «қайта құру» және «жариялылық» реформалары нәтижесінде КСРО цензурасы толықтай жойылды, және елдегі оппозицияшылар сол жылды «біз бір жыл ғана цензурасыз өмір сүрдік» деп еске алады.
Ниязов президенттігі (1991–2006)
thumb|right|Ниязов президенттігі жылдарында оған 14,000 астам ескерткіш салынды. Ескерткіштер қатарында тағы Ниязовтың кітабы «Рухнамаға» да ескерткіш арналған еді Ниязов Түрікменстанның мемлекет басшысы қызметін жалғастырып, коммунизмді жеке басына табынушылықпен нығайтылған бірегей тәуелсіз ұлтшылдық брендімен алмастырды. 1994 жылғы референдум және 1999 жылғы заңнама президенттің қайта сайлауға түсуіне қойылатын қосымша талаптарды жойды (1992 жылғы президенттік сайлауда ол оның жалғыз үміткері болған), бұл реформа оны өмірбақи президент етті.
Ниязовтың билігі диктаторлық, тоталитаристік және авторитаристік болып сипатталған. Президенттігі жылдарында зейнетақы, Интернет, опера, балет, цирк, алтын тіс және макияжға тыйым салынды, Ниязовтың өзі «Түркменбашы» («Түрікмен басы») титулын алды, кейін Мәжілістің (парламент) қаулысымен ресми түрде Сапармұрат Ниязовқа «Ұлы Түрікменбашы» лауазымы берілген. Сондай-ақ бейресми «Сердар» атағы (басшы, бас қолбасшы) және көптеген әсем эпитеттер көп қолданылды.
Түрікменстандағы оппозицияшылар репрессияға ұшырайды, елде сөз бостандығы жоқ, ол әлемдегі ең «жабық» елдер қатарында бар.
2002 және 2004 жылдар аралығында Түрікменстан мен Өзбекстан арасында екіжақты даулар туындады. Оның басты себебі Ниязовтың 2002 жылғы қастандыққа Өзбекстанның қатысы бар деген тұжырымы болған еді. 2004 жылы екіжақты келісімдер достық қарым-қатынастарды қалпына келтірді. 2004 жылғы парламенттік сайлауға тек Ниязовтың партиясы ғана қатысты, және халықаралық бақылаушылардың ешқайсысы қатысқан жоқ. 2005 жылы Ниязов Ашхабадтың сыртындағы барлық ауруханалар мен барлық ауылдық кітапханаларды жабты. Қытай Түрікменстанға елеулі ілгерілеушілік жасаған жалғыз елдерінің бірі болды.
Бердімұхамедовтер президенттігі (2006 бері)
2006 жылы Ниязов кенеттен қайтыс болды. Үкіметтің уақытша басшысы болып тағайындалған премьердің орынбасары Құрбанқұлы Бердімұхамедов 2007 жылдың ақпан айының басында өткен демократиялық емес кезектен тыс президенттік сайлауда жеңіске жетті. Оның уақытша президент болып тағайындалуы және одан кейін президенттік сайлауға түсуі конституцияға қарсы болған.
Түрікменстан әнұранынан Түрікменбашының есімі және Ашхабадтағы ескерткіші алып тасталынған болатын, бірақ түрікмен үкіметі диктаторлығын және авторитарлығын тоқтатпады.
Бердімұхамедов екі қосымша демократиялық емес сайлауда жеңіске жетті, 2012 және 2017 жылдары шамамен 97% дауыс жинады. Құрбанқұлыға да жеке «Аркадаг» («Қорғаушы») титулы берілді, оның отбасы мүшелеріне арналып ескерткіштер салынды, жер-су атаулары өзгертілді, марапаттар жасалды.
2022 жылы Бердімұхамедов кенеттен отставкаға кетті. Алайда ол Парламент жоғарғы палатасы Халық Мәслихатының төрағасы және «Арқадағ» лауазымынан айырылған жоқ. Оның орнына оның ұлы Сердар Бердімұхамедов уақытша президент болды. Демократиялық емес 2022 жылғы сайлауда ұлы ресми деректер бойынша жеңіп, президенттігін бастады. Кейбір болжамдар бойынша елдегі биліктің барлығы да әлі де Құрбанқұлы Бердімұхамедовтың қолында.
Саяси құрылымы
Конституция бойынша Түркіменстан зайырлы мемлекет болып табылады. Басқару формасы — президенттік республика. Мемлекет басшысы — президент.
2006 жылдың 21 желтоқсанына дейін Түркіменстанның өмір бойы президенті болып Түрікменбашы (Türkmenbaşy, «барлық түрікмендердің басшысы») деп жарияланған Сапармұрат Ниязов болды. 2006 жылы Сапармұрат Ниязов қайтыс болғаннан кейін Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов президенттің міндетін атқарушы болып сайланды, ол көп ұзамай 2007 жылдың ақпанында президенттік қызметке кірісіп, оны 2022 жылдың наурызына дейін атқарды. 2022 жылдың 12 наурызында өткен кезектен тыс президенттік сайлау нәтижесінде оның ұлы Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов президент болып сайланды.
2023 жылдың қаңтарынан бері елдің заң шығарушы органы (парламенті) Мәжіліс болып табылады, ол 125 депутаттан тұрады.
2013 жылға дейін бұл елде бір ғана заңды саяси партия — Түрікменстан Демократиялық партиясы Мәжілісте өкілдік еткен. 2013 жылдың 10 қаңтарында Түрікменстан парламенті «Саяси партиялар туралы» жаңа заң қабылдады. Заң саяси партияларды құрудың құқықтық негіздерін, партиялардың құқықтарын, міндеттерін, қызметінің кепілдіктерін айқындайды, сондай-ақ саяси партиялардың мемлекеттік мекемелермен және өзге де ұйымдармен қарым-қатынасын реттейді.
2012 жылдың 21 тамызында елде екінші партия — Өнеркәсіпшілер және кәсіпкерлер партиясы құрылды. Оған дейін елде бірпартиялық жүйе болған. 2013 жылғы желтоқсанда парламенттік сайлаудан кейін Парламентке 2 саяси партия, сондай-ақ ұйымдар мен тәуелсіз депутаттар сайланды . Барлық депутаттар президент басқаратын үкіметті толығымен қолдайды. 2014 жылы елде үшінші партия – Түрікменстан Аграрлық партиясы пайда болды.