cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Учка (тоннель)
Учка тоннелі (хорв. Tunel Učka) - Хорватияның А8 магистраліндегі автомобильдік тоннель. Тоннель ұзындығы - 5062 метр, ол Хорватиядағы ұзындығы бойынша Мала-Капела және Свети-Роктан кейінгі 3-ші орынды алатын тоннель. Тоннель диаметрі - 9,1 м. Учка Истрияның шығыс жағаларын көтеріңкі орталық бөлігімен  жалғайды; Истрияның ең биік жотасы, Учка тауының  астынан өтеді. Учка тоннелі - А8 магистралінің жалғыз ақылы бөлігі, төлеу пункттері тоннелге кірер және шығатын жерлерінде орналасқан. 2011 жылғы деректер бойынша тоннельден өту ақысы, прицепсіз жеңіл мәшинелер үшін 28 [күн]де, ал мотоциклдер үшін 17 [күн]ді құраған. Бірқатар кемшіліктеріне қарамастан жоғары төлем ақысы хорватиялық БАҚ - тың тарапынан критикаға ие болды. Тоннель құрылысы 1978 жылы басталып, пайдалануға 1981 жылы, 28 қыркүйекте берілді. Тоннель ішіндегі қозғалыс екі бағытта да бір қатармен жүргізіледі. Тоннель ішінде автокөлік жылдамдығы шектелген, максималды жылдамдық - 80км/сағ. Тоннель 83 видеокамерамен, 39 өрт гидранттарымен 74 құтқару қызметін шақыруға арналған аппараттармен және 5  төтенше тоқтау  зоналарымен жабдықталған. Қазіргі кезде тоннельдің екінші кезекті құрылысы басталды  (біріншісінен солтүстікке қарай). Учка тоннелінде күндізгі орташа жылдық трафик 8019 автомобильді құрайды, ал жаздағы күндізгі трафик - 11511 автомобиль.
Сілтемелер
Санат:Хорватия тоннельдері
Халила Махамбетов
Халила Махамбетов (1927 – 1998) – геолог.
Толығырақ
Атырау мұнай техникумын, ҚазМУ-ды бітірген (1956). 1956 – 60 жылдары Доссор мұнай өндіру басқармасында, “Маңғыстаумұнайгазбарлау” тресіндегі Жетібай мұнай барлау экспедициясында геолог, аға геолог. 1960 – 62 жылдары Қазақ КСР-і Геология және жер қойнауын қорғау мин-нде аға геолог, 1962 – 64 жылдары Өзен мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, 1964 – 70 жылдары Іле геофизика экспедициясының бас геологы. Маңғыстау мұнай-газ аймағын ашып, игерген еңбегі үшін Лениндік сыйлықты иеленді (1966), “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тарихи тұлғалар
Esc (перне)
right|thumb|Escape батырмасы Escape пернесі (Esc) (escape - қашу) — алдыңғы жағдайға (менюге, экранға) қайту үшін немесе белгілі бір жұмыс жасап тұрған бағдарламадан шығу үшін қолданылады.
Пернетақтаның сол жақ жоғары бұрышында орналасқан.
Жалпылама
<Esc> пернесі (болдырмау) – әрекетті немесе амалды болдырмау, сұхбат терезесін немесе мәтінміндік терезені жабу үшін қолданылады.
Боросиликаттар
БОРОСИЛИКАТТАР — силикаттар класының құрамында боры (В) бар минералдары. Боросиликаттардың құрылымының негізі [8І04]4 тетраэдрлері мен [В03]3- үшбұрыштары, сирек 1В04]5- тетраэдрлері. Аралдық Боросиликаттарға — дюмортьерит, говлит, датолит, сақиналы Боросиликаттарға — турмалин, аксинит, қабатты Боросиликаттарға — манандонит, каркасты Боросиликаттарға — данбурит, сирлезит жатады. Боросиликаттардың жаратылысы пневматолиздік, гидротермалық, аймақтық метаморфтық, кейде шөгінді жолмен қалыптасады. Боросиликаттар — бордың кені.
Дереккөздер
Химия
Санат:Геология
Зеректік
Зеректік – адамның өзінің маңындағы нәрселер мен құбылыстарды танып білудегі сезімталдығын, ақыл-ойының ұшқырлығын, ойлау әрекеттерінің оралымдылығын білдіретін даралық қасиеті. Зеректі адамның психикалық әрекетіндегі түйсіну, қабылдау, сезіну, ойлау, талдау мен біріктіру, нақтылау мен абстракциялау, салыстыру мен пайымдау сияқты амал-тәсілдермен тығыз байланысты. Сондай-ақ, зеректік жеке адамның жоғары жүйке қызметінің ерекшеліктеріне, темпераментіне, мінез-құлқы мен қабілеттілік деңгейіне де қатысты. З. жоғары жүйке қызметінің типтері мен олардың әсерлену ерекшеліктерін көрсететін темперамент типтеріне, мінез-құлқы мен қабілеттілік ерекшеліктеріне тәуелді болып отыратындығы психологияда ғылыми тұрғыдан шындығы айқындалған жайттар. З. қазақ халқының ғасырлар бойы даму тарихында сан алуан құбылыстар мен жеке адамдардың өмірінен айқын көрініс беріп отырған. Халқымызға атақ-даңқы мен ақыл-ойы танымал болып, Жиренше шешен мен Қарашаш, Тазша бала мен Алдаркөсе, Қожанасырдың ақыл-ойы мен зеректігі әрбір істің түйінін шешуде айқын көрініс беріп отыратын халық бұқарасына өнеге берелік істер. З.-тің көрінісі Ы.Алтынсариннің «Асан мен Үсен» атты әңгімесінен де айқын байқалады. Халқымыз ақыл-ой мен саналықтың қасиеті з-ті жоғары бағалап, ондай кейіпкерлерді үлгі-өнеге тұтқан. З.- (зейінділік, түсініктілік, ұққыштық, ұғымдылық, ұғымталдық) әсер етуші нәрселер мен құбылыстарды сезім мүшелері мен ақыл-ой арқылы тез қабылдап, олардың мән-мағынасын жете түсіну қабілеті.
Дереккөздер
Санат:Психология
Футболдан Италия кубогы 2020/21
Футболдан Италия кубогы 2020/21 — турнирдің 74-ші жарысы.
Дереккөздер
Санат:Футболдан Италия кубогы Санат:2020 жылғы футбол Санат:2021 жылғы футбол
Шорссов
Шорссов (Schorssow) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Гюстров ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 538 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 30,89 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 53 105. Муниципалитеттің басшысы — Маргрет Тауфман.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Охос-Альбос
Охос-Альбос (Ojos-Albos) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Авила провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Авила ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 59 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 43,13 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авила елді мекендері
Жүзетін құстар
=Жүзетін құстар тобына сипаттама=
Таралуы:
Пингвиндер оңтүстік жарты шарда ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп кездеседі. Ұяларын теңіз жағалауында, тасты жерлерде салады.
Ерекшеліктері:
•Алдыңғы аяқтары қанат емес, ескек болып келеді. Сол ескек аяқтарының көмегімен суда жақсы жүзеді және жақсы сүңгиді. Сондықтан ұша алмайды, құрлықта теңселіп әрең қозғалады. •Төс сүйегінің қыры жақсы жетілген. Ондағы бұлшық еттер ескек аяқтарын қозғалысқа келтіреді. •Аяқтары қысқа, жарғақты, әрі тұлғасының артқы жағында орналасқандықтан денесін тік ұстайды. •Көптеген түрлерде құрсақта тері қатпарлы қалта бар. =Дерек көздер= Биология: Жоғарғы оқу орындарынатүсушілерге арналған оқулық - тест. А.Оспанова, Т.Ахметжанова, Қ.Кульбаева. Санат:Жүзетін құстар туралы деректер
Қайыңдысор
Қайыңдысор – Сыпсыңағаш қолатының орта бөлігіндегі тұзды тұйық көл.
Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Аралкөл ауылының солтүстік-батысында 16 км жерде орналасқан. Өлкейек өзені алабында. Теңіз деңгейінен 214 м биіктікте жатыр.
Гидрографикасы
Аумағы 5,6 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 10,5 км. Жағалаулары тік жарлармен тілімденген. Солтүстігінде Жолшора, оңтүстігінде Жаркөл, батысында Қуыссор көлдері орналасқан. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толысады. Суы қараша айының аяғында қатып, сәуірде ериді. Жағалауы шабындық, мал жайылымы.
Санат:Қамысты ауданы көлдері
Вьюк (Кырчма тармағы)
Вьюк — Ресейдегі өзен. Киров облысы, Удмуртия Республикасы, Марий-Эл Республикасы, Татарстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кырчма өзенінің оң жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка қала типті ауылдағы Аркуль су өлшейтін посттан Вятка Алаңқайы қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақуыз
thumb|right|200px|Көгілдір спираль - Миоглобин ақуызының 3D-құрылымы, қызыл түспен оттегі молекуласы, сұр түспен Гем тобы белгіленген. Ақуыз немесе нәруыз — молекулалары өте күрделі болатын аминқышқылдарынан құралған органикалық зат; тірі организмдерге тән азотты күрделі органикалық қосылыс. Аминқышқылдары қалдықтарынан құралған жоғары молекуларлық органикалық түзілістер. Ақуыз организмдер тіршілігінде олардың құрылысы дамуы мен зат алмасуына қатысуы арқылы әртүрлі және өте маңызды қызмет атқарады. Ақуызды зат - құрамында міндетті түрде азоты бар күрделі органикалық қосылыс.
Жалпы мәліметтер
Ақуыз тірі организмнің негізін құрайды, онсыз өмір жоқ. Карл Маркс тің пікірі бойынша: «Тіршілік — ақуыз заттарының өмір сүру формасы». Ақуыздар органикалық заттар дамуының ең жоғарғы сатысы және жер бетіндегі тіршіліктің негізі, организмнің тірек жүйесі, бұлшықет, жамылғы ұлпалары ақуыздардан құралған. Олар организмде әртүрлі маңызды қызмет атқарады: химиялық реакцияларды жүргізеді, дене мүшелерінің қызметтерін өзара үйлестіреді, аурулармен күреседі, т.б.
Ақуыздардың құрамы мен құрылысы өте күрделі. Молекулалық массалары жүздеген мыңнан миллионға дейін жетеді. Олардың құрылымы бұзылса, денатурация ға ұшырап, организмдегі қызметін атқара алмайды.
Ақуыздар гидролизденіп, аминқышқылдарын түзеді және өздеріне тән түсті реакциялары бар.
Ақуыз – азықтың құрамына кіретін бүкіл тірі организмнің негізгі қорегі. Ол жасуша протоплазмасын құрумен қатар, организмдегі көптеген тіршілік құбылыстарына – тамақтану, өсу, көбею, тітіркену, қозғалу, тыныс алу процестеріне тікелей қатысады. Адам тәулігіне, шамамен, 100 г ақуыз қабылдауы керек. Азықпен түскен ақуыз әуелі асқазан да, сосын ішектегі ферменттердің әсерінен гидролизденіп, аминқышқылдарына дейін ыдырайды.
Ақуыз тек тірі организмдер құрамында ғана болады. Оның құрамында 50,6 – 54,5% көміртек, 21,5 – 23,5% оттек, 6,5 – 7,3% сутек, 15 – 17,6% азот, 0,3 – 2,5% күкірт бар, кейде фосфор кездеседі. Осы элементтерден түзілетін амин қышқылдарының бір-бірімен байланысып қосылуы нәтижесінде ақуыз молекуласы түзіледі. Ақуыз молекуласының массасы өте үлкен, ол бірнеше мыңнан бірнеше миллионға дейін барады.
Ақуыз туралы алғашқы мәліметтер XVIII ғасырдан белгілі. 1745 ж. италияндық ғалым Беккори бидай ұнынан лейковина деген ақуызды бөліп шығарған. 19 ғасырдың 30-жылдарында ет, жұмыртқа, сүт, өсімдік тұқымдарында ақуызды заттар бар екені анықталды. Ғалымдардың содан бергі зерттеулері нәтижесінде барлық тірі организмдер жасушасында болатын тірі материя – протоплазма, негізінен, ақуыздан құралатыны анықталды.
Ақуыздардың барлығы екі топқа бөлінеді: thumb|200px|Ақуыздың құрылымының деңгейлерi: 1 — біріншілік, 2 — екіншілік, 3 — үшіншілік, 4 — төртіншілік thumb|200px|Биiк температураның әсерiyен тауық жұмыртқасының ақуызының қайтымсыз денатурациясы
Құрылымы
Ақуыз жасуша құрамына кіретін тірі құрылымдар – ядро, митохондрия, рибосома, цитоплазма негіздерін құрайды. Сондықтан ол организмде үлкен орын алады. Мысалы, адам мен жануарлар денесінің құрғақ заттарында 45%, жасыл өсімдіктерде 9 – 16%, дақыл тұқымында 10 – 20%, бұршақ тұқымдастар дәнінде 24 – 35%, бактерия жасушаларында 50 – 93% ақуыздық заттар бар. Ақуыз барлық организмге ортақ зат болғанымен, әртүрлі организм ақуыздарының құрылымы түрліше болады. Сондай-ақ, организм түрлерінің бір-біріне ұқсамауы, олардың эволюция жолымен үздіксіз өзгеріп дамуы да ақуыз қасиеттерінің үнемі өзгеріп отыруына байланысты.
Организмнің күнделікті тіршілігі оның жасушаларында жүріп жататын көптеген биохимиялық реакцияларға негізделген. Осы реакциялар нәтижесінде өсімдіктерде, бір жағынан, тіршілікке қажетті химиялық қосылыстар – ақуыздар, нуклеин қышқылдары, көмірсулар, майлар, витаминдер синтезделетін болса, екінші жағынан, онда ферменттер арқылы күрделі заттар ыдырап, өсімдіктің қоректенуіне, тозған жасушаларын жаңартуына, организмге қуат беруге жұмсалады. Бұл құбылыстарды метаболизм деп атайды. Осы реакциялардың бәрінде де ақуыз катализаторлық қызмет атқарады. Қан құрамындағы ерекше ақуыз – гемоглобин бүкіл денеге оттек таратады. Жасушалардағы тотығу ферменттері – цитохромдар тыныс алу процесін реттеп отырады. Сондай-ақ организм тіршілігіне аса қажетті заттар гормондар да ақуыздан құралған. Ерімтал ақуыздар – гидрофильді коллоидтар – суды бойына көп тартады. Олардың ерітінділері желім сияқты: осмостық қысымы төмен, қозғалу қабілеті нашар, өсімдік пен жануарлар мембранасынан өте алмайды. Ақуыздардың тағы бір қасиеті – олар амфотерлі электролиттер. Молекулаларында бос карбоксил және амин топтары болатындықтан, олар оң немесе теріс электр зарядты болады. Химиялық табиғаты жағынан ақуыз биополимерлер тобына жатады.
Ақуыздың құрамында жиырма түрлі аминқышқылдар болады. Әртүрлі ақуыздардың аминқышқылы құрамы жағынан да, олардың тізбектегі орналасу тәртібі жағынан да бір-бірінен айырмашылығы зор. Табиғатта ақуыз түрлерінің көп болуы да осыған байланысты. Мысалы, үш аминқышқылының қосылуынан алты түрлі, төрт қышқылдан жиырма төрт түрлі ақуыз изомерлері пайда болады. Ақуыз молекуласы амин қышқылдарының өзара моншақтай тізіле байланысқан полипептидтік тізбегінен құралады. Ақуыз молекуласының сыртқы пішіні екі түрлі болады.
400px
Полипептид тізбегінің құрылысы
Полипептид тізбегіндегі аминқышқылының бір қалдығының басқасымен ауысуы немесе оның орнының алмасуы осы ақуыздың қызметін бұзады. Мысалы, адам гемоглобиніндегі 564 аминқышқылдары қалдықтарынан құралған полипептид тізбегіндегі бір қышқылдың қалдығы екіншісіне ауысса, адам ауыр сырқатқа ұшырайды.
Аминқышқылдары қалдықтарының инсулиннің кейбір бөлігінде орналасуын мынадай тізбек түрінде көрсетуге болады: глицин—изолейцин—валин—глутамин, т.с.с. 50-суретте 2-полипептидтік тізбектен тұратын инсулиннің бірінші реттік құрылымы келтірілген.
Табиғатта ақуыздардың кейбіреуі тек созылыңқы полипептидтік тізбекте болады. Мысалы, табиғи жібек талшығы — фибрионның құрылымы осындай.
Ақуыздардың көбінің кеңістікте спираль тәрізді оратылуы екінші реттік құрылым деп аталады. Бұл құрылым, негізінен, спираль оралымдарында орналасқан — CO...HN— арасындағы сутектік байланыстар арқылы іске асады. Шиыршықтың бір орамында 3 және 5 аминқышқылдарының қалдықтары болады. Оралымдардың арақашықтықтары 0,54 нм шамасында.
Ақуыздық оралма тектес молекуласы биологиялық процестердің әсерінен, молекула арасындағы сутектік байланыс, —S—S— дисульфид көпіршесі, күрделі эфирлік көпірше және бүйір тізбектегі анион мен катиондар арасындағы иондық байланыстар арқылы өзара байланысады да, өте күрделі үшінші реттік құрылым түзіледі. Бұл кезде оралма құндақталып, шумаққа айналады (52-сурет). Үшінші реттік құрылым ақуыздың өзіне тән қасиеттері мен белсенділігіне жауап береді.
Ақуыз молекуласы тек қана бір полипептидік тізбектен тұрса, оның құрылымдары бірінші, екінші және үшінші реттік болады. Ал ақуыз молекуласы екі және одан да көп полипепидік тізбектен құралса, онда төртінші реттік құрылым түзіледі. Төртінші реттік құрылым — кейбір ақуыздарда бірнеше полипептидтік тізбектердің бір-бірімен күрделі кешенді комплекстерге бірігуі. Мысалы, гемоглобин құрамына 141 аминқышқылының қалдығы кіретін төрт полипетидтік тізбектен және құрамында темір атомы бар ақуызды емес бөлшек гемнен комплекс түзеді. Гемоглобин тек осы құрылымда ғана оттекті тасымалдай алады.
Нәруыздардың күрделілігіне қарай 4 реттік құрылымы болады: бірінші реттік, екінші реттік, үшінші реттік және төртінші реттік құрылымдар.
Нәруыздың бірінші реттік құрылымы
Полипептидтік тізбектегі әртүрлі аминқышқылдар қалдықтарының бір-бірімен кезектесіп пептидтік байланысу ретін нәруыздың бірінші реттік құрылымы деп атайды. Көптеген полипептидтер тізбегі 300-ден 500-ге дейін аминқышқылы қалдығынан тұрады. Алғаш рет 1954 жылы Ф.Сенджеру нәруыз инсулин гормонының аминқышқылы қалдығының реттілігін анықтады. Инсулин гормоны 51 аминқышқылынан тұратыны белгілі болды.
Нәруыздың екінші реттік құрылымы
left|250px Нобель сыйлығының лауреаты, атақты ғалым Лайнус Полинг нәруыздың екінші реттік құрылымын ашқан. Полипептидті тізбектің кеңістіктегі оралма тәрізді болып келген пішінін нәруыздың екінші реттік құрылымы деп атайды. Бұған нәруыздың және тырнақтың нәруызы кератин жатады. Нәруыздың екінші реттік құрылымы мутектік байланыстар арқылы орындалады. Бір орамдығы NH-топтары мен көршілес орамдығы CO-топтары арасындығы түзілетін сутектік байланыс арқылы оралым ұсталынып тұрады. Сутектік байланыстар коваленттік байланыстардан анағұрлым әлсіз. Бірақ бірнеше рет қайталанғанда, олар берік байланысады. Көптеген сутектік байланыстар арқылы «тігілген» полипептидті оралым берік құрылым  болып келеді. Нәруызда оралмалы бөліктерінің бар болуы, оған жылжымалылық, мықтылық, серпімділік қасиет береді. Нәруызда цилиндр тәрізді оралым бөліктерінен басқа аминқышқылы пролиннен түзілетін, тізе тәрізді бүгілетін бөліктері де бар.
Нәруыздың үшінші реттік құрылымы
Үшінші реттік құрылымның түзілуіне дисульфидті байланыстар үлкен үлес қосады. Олар полипептидті тізбектің әртүрлі бөліктерін байланыстырып, өзіне тән ілмектер құрайлы. Бұл кезде құрамында S атомы бар аминқышқылы – цистеиннің радикалдарының арасында байланыс түзіледі. Бұл әлсіз байланыс, бірақ молекулалардың тағы да бүктеліп шумақталуының нәтижесінде  беріктігі арта түседі. Мұны нәруыз молекуласының үшінші реттік құрылымы дейді.
Нәруыздың төртінші реттік құрылымы
thumb|right|500px| Кейбір нәруыздардың ерекше құрылымы болады. Олар бір-бірімен байланысқан бірнеше пептидтерден құралады. Құрылысы жағынан жақын бірнеше нәруыздың үшінші реттік құрылымының шумақ түзіп орналасуын нәруыз молекуласының төртінші реттік құрылымы дейді. Төртінші реттік құрылым- бірнеше нәруыз молекулаларының қосындысы, мысалы, гемоглобин нәруызы төрт шумақтан тұрады. Олар иондық, сутектік байланыстарме, байланысады. Осы төотінші реттік құрылыммен жаңа қасиет нәруыз қызметінің реттелуі пайда болады. Төртінші реттік құрылыммен реттелу процестерінің құпиясын ашқан – француз ғалымы, Нобель сыйлағының лауреаты- Жак Моно (1961 ж). Төртінші реттік құрылымда субстратқа ұқсамайтын заттар – реттегіштер болады.
Ақуыздардың жіктелуі
Ақуыздардың мынадай белгілеріне қарап жіктейді:
Ақуыздардың денатурациясы
Ақуыздардың екінші және үшінші реттік құрылымдарына жауапты байланыстар (сутектік, дисульфид көпіршесі, т.б.) әлсіз болғандықтан, оңай үзіліп, ақуыздардың кеңістік құрылымдарының қайтымсыз бұзылуы ақуыздың денатурациясы деп аталады. Денатурацияға ұшыраған ақуыз өзінің биологиялық функциясын атқара алмайды (denatuze — табиғи қасиетінен айырылуы). Қыздыру, радиация, ортаның өзгеруі, кейбір химиялық әсерлерден, шайқап сілкуден ақуыз денатурацияланады. Жұмыртқаны пісіргенде альбумин ақуызының, сүт ашығанда казеин нің ұюынан, олардың кеңістік құрылымдары бұзылады. Шашты химиялық бұйралаудың, теріні илеудің негізінде де ақуыздардың денатурациялануы жатады.
Қыздырғанда денатурацияланатын немесе айырылып кететін болғандықтан, ақуыздардың нақты балқу температуралары болмайды. Кейбір ақуыздар, мысалы, тауық жұмыртқасының ақуызы суда ериді, кейбіреулері суда ерімейді. Ақуыздар ерігенде, басқа да ЖМҚ сияқты коллоидты ерітінділер түзеді. Ақуыздарға спиртті немесе формалинді қосқанда, ақуыздар қайтымсыз ұйиды, сондықтан бұл заттарды биологиялық препараттарды сақтауға қолданады.
Химиялық қасиеттері
Құрамы мен құрылысы күрделі болғандықтан, ақуыздардың қасиеттері де алуан түрлі. Олардың құрамында әртүрлі химиялық реакцияларға түсетін функционалдық топтары бар.
Ақуыздың қызметі
Нәруыз жасуша тіршілігіне аса маңызды қызметтер атқарады.
Өршіткі қызметін атқаратын нәруыздар
Өршіткі қызметін атқаратын нәруыздар организмдегі химиялық реакцияларды жүзеге асырады. Ферменттің катализдік белсенділігі өте жоғары болады. Олар реакцияның жүруін ондаған, жүздеген мың есе тездетеді. Мысалы, қарын сөлінен бөлінетін пепсин ферменті нәруыздарды протеидтерге дейін гидролиздейді.
Тасымалдау
Нәруыздардың келесі маңызды қызметі – тасымалдау. Нәруыздардың бұл тобы әртүрлі маңызды заттарды жасуша ішінде және бүкіл организм бойынша бір жерден екінші жерге тасымалдау қызметін жүзеге асырады.Мысалы, қан нәруызы гемоглобин оттекті қосып алып, оны дененің бүкіл ұлпалары мен мүшелеріне таратады. Ал Альбумин жасушаның энергетикалық шикізаты- май қышқылын тасымалдайды. нобай|Гемоглобин
Қозғалыс қызметін атқаратын нәруыздар
Бұлшықеттің маңызды нәруыздары – актин және миозин. Нәруыздардың бұл тобы жасуша мен организмдегі түрлі қозғалыс процестерін жүзеге асырады. Мысалы, хромосоманың, талшықтардың қозғалуы.
Нәруыздардың жабынды тіректік және құрылыстық қызметі
Бұл топқа көптеген нәруыздар жатады.Мысалға, тасбақа сауыты, құс тұмсығы, тырнақ, шаш, тері, ішек пен қантамырларлың қабырғасы осы нәруыздардан құралған. Құрылымдық нәруыздар – микрофибрилдер де осы топқа жатады.
Қорғаныштық қызмет атқаратын нәруыздар
Қорғаныштық қызмет атқаратын нәруыздарға, мысалы, денеге түскен бөгде заттарды зарарсыздандыратын антиденелер- Иммуноглобулиндер жатады. Фибриноген нәруызы қан ұюына қатысады. Бұл жарақаттанғанда қан кетуден сақтайды.
Қабылдағыш қызмет атқаратын нәруыздар
Қабылдағыш қызмет атқаратын нәруыздар әртүрлі сигналдарды қабылдап, оларды өңдеуде үлкен рөл атқарады. Мысалы, родопсин нәруызы жарық сигналдарын қабылдап алып таратады. Тілде болатын әртүрлі қабылдағыштар заттардың дәмін анықтайды.
Ақуыз синтезінің проблемасы
Ақуызды синтездеу проблемасының теориялық және практикалық маңызы бар. Ақуыз молекуласының күрделі болуына байланысты қазіргі уақытқа дейін ақуыз синтезі толық іске аспай отыр. Ақуыз молекулалары үздіксіз қозғалыста болады. Ақуыз молекулаларын синтездеуге әрекет жасаған ғалымдардың сәтсіздіктерінің себебі де осында болуы мүмкін. Ақуыз молекулаларының үздіксіз өзгеруін анықтайтын заңдылықтарды түсіну — қазіргі ғылымның ең басты міндеттерінің бірі.
Жоғары деңгейлі организмдерде ақуыз биосинтезі таңғаларлықтай тез жүреді: 350 аминқышқылынан тұратын полипептид бар болғаны 10 секундта түзіледі! Ақуыз синтезінің құпия сырын ашу көптегек вирус ауруларын жеңуге мүмкіндік береді. Жаңа химиялық талшықтар мен пластмассалар жасауға, тамақ және химия өнеркәсібінде жаңа өндіріс процестерін ойлап табуға көмектеседі.
Алғаш рет қарапайым ақуызды заттар, гипофиздің гормондары вазопрессин мен окситоцин алынды. Одан басқа ақуыз синтездеудегі зор табыстарға инсулин мен интерферон алу жатады. Полипептидтік теория ашылғаннан бері ақуыздық қасиеттері бар полипептидтер синтезделіп, жемдік қоспа, дәрі-дәрмек ретінде қолданылып жүр.
Қазіргі замандағы маңызды міндеттердің бірі — синтездік тағам жасау проблемасы. Соның ішінде ақуыздық тағам түрлерін алу бірінші кезекте түр. Бұл салада академик A. Н. Несмеянов бастаған ғалымдар тобы жұмыс істеп, біраз жетістіктерге жетті. Мысалы, сапасы жөнінен табиғи түрінен кем соқпайтын қара уылдырық синтездеп алды.
Ғалымдар биосинтез бен жасушаларда жүретін процестердің заңдылықтарын толық меңгерген кезде жасанды жолмен ақуыздар алу мәселесі де толық шешілуі мүмкін.
Жаңақоғам
Жаңақоғам — Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Машат ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 39 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Қазақстан республикасының еңбек кодексі
Қазақстан республикасының еңбек кодексі (ағыл. Labour Law of the Republic of Kazakhstan; нем. Arbeitsgesetzbucli n)
жеке немесе заңды тұлғалар болып табылатын, Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан ұйымдардың қызметкерлеріне; қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Кита (өзен)
Кита — Ресейдегі өзен. Мордовия Республикасы, Рязань облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/ЕДІЛ/2231/350/105/144 орналасқан. Өзен ұзындығы 33 км-ді құрайды.
Микрорағыш және макрорағыш
Жаңа ашылулар
Ғылым мен технология дамыған қазіргі дәуірде адам дегеніңіміз не және адам мүмкіншіліктерінің шегі бар ма деген сұрақ туындап, пікірталастар тудырды. Бұл тұрғыда адамның жан-жақтылығы басты назарда болып отыр. Әрине, адамды балшықтан жасалды дейміз, оның денесі ет пен сүйектерден тұрады, онда қан айналысы жүріп, түрлі әрекеттер жасалады. Оның денесінде мың сан химиялық әрекеттерді бақылауға болады. Адамның ақпаратты қабылдауы және оны басқаларға беруі өмір бойы жалғасып отырады. Адам дегеніміздің өзі – ой мен қиялдың жиынтығы. Оның әрбір қимылы қандай да бір ойдан немесе қиялдан туындайды. Адамзат баласының барлық жетістіктерінің негізі ой мен қиялдың көзге көрінбейтін күш-қуаты болып табылады. Өзіне келетін ойларға түрлі мән-мағына бере отырып, адам әртүрлі жаңалықтар ашады. Сәбидің ересек адам болып өскені сияқты адами сана өзінің қазіргі дәрежесіне дейін өсіп-жетілді. Жаңа туған нәрестенің санамен ұғыну қабілеті іс жүзінде жоқ деуге болады. Тек нәрестелік, балалық және жасөспірімдік кезеңдерден өтке келе ғана ол жастық шаққа жетеді. Осы жаста оның ойлау және дене қабілеттерінің барлығы дамудың шарықтау шегінде болады. Дәл сол сияқты адамның санасы да сәбиліктен өзінің қазіргі күйіне дейін жетті. Сонымен бірге адам санасы өзінің шарықтау шегіне жетті және біздің дәуіріміз сана дамуы мен әлемді бағындырудың шыңы деп айтуға болмайды. Адамның ақыл-ойы шексіз кең, бұл оны әрі қарай дамуға жетелейді. Әлі талай шығармашылық мүмкіндіктерді ашу керек. Адам мүмкіндіктерінің тек аздаған бөлігі ғана анықталған, демек адамның әлі белгісіз сансыз қабілеттері ашылуы тиіс. Барлық зерттеулеріміздің, уайым-реніштеріміз бен сезім-деріміздің көзі ақыл-ой болып табылады. Қандай да бір уақыттарды ашылған жаңалықтардың барлығын ақыл-ойдан бөлек қарауға болмайды. Әлдебіреу ойланған кезде оның ақыл-ойының кеңейетіні соншалық, өмірге жаңа формула немесе тіпті жаңа ілім келеді. Адамның ақыл-ойы өткен дәуірлердің адамдары үшін жұмбақ болған, қазірдің өзінде де ол толығымен зерттеле қоймаған құбылыс болып отыр. Қазіргі кезде белгілі және әлі де белгісіз құбылыстардың жаңа ұғымдарын ашуға көмектесетін көптеген ғылыми және тәжірибелік құралдар бар. Тереңірек жатқан қабатты ашу үшін алдымен оның үстіндегілерін аршу керек. Тереңдегі қабат әлі зерттелмеген, түсініксіз, сол себепті де біздің назарымызды аударатын жаңа мүмкіндіктер ашылады. Ғалымдар мен психологтар адам баласының өз қабілеттерінің тек 5-10 пайызын пайдаланатынын анықтаған. Адамзаттың осы күнге дейінгі жеткен жетістіктері оның қабілеттері мен мүмкіндіктерінің тек осы 5-10 пайызын пайдалану нәтижесі деп айтуға болады.
Кита (өзен)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мокша өзені Цна өзенін қоспағанда, Темников қаласындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Микрорағыш және макрорағыш
Мүмкіндіктері
Барлық діннің қасиетті кітаптарында адамның ғажайып қабілеттерге ие екендігі туралы айтылады. Қасиетті кітаптарға сәйкес адам тән мен жаннан тұратын дене болып табылса да, ол Жаратушы Алла Тағаланың Қасиеттері болып табылатын қуатқа немесе ортаға ие. Бұл орта жан деп аталған. Жан адамға рухани ілімдердің мүмкіндіктерін пайдалануға мүмкіндік береді. Діни кітаптарда барлық сезімдер мен әсерлер екі топқа бөлініп көрсетілген: саналылық және санасыздық, сыртқы әлем және ішкі әлем немесе сыртқы және ішкі. Сыртқы – сыртқа көрінетін материалдық сезімдер, ал ішкі әлемнің ішкі өмірін құрайтын қасиеттердің жиынтығы болып табылады. Ішкі өріс шегінен тыс біздің біліміміз жоғарғы білімге апарар қозғалыстың бастапқы сатысына түседі. Бірнеше ғасырлар бұрын ғана физикалық ғылымдардың тәжірибелері мен жаңалықтары магия немесе сыйқырлық деп есептелген және таңғажайып жұмбақ құбылыс деп түсінген, ал қазір дәл осылай ойлау жан мен жан жөніндегі ғылымдардың шынайылығы туралы түсінікке тән болып отыр.
Кита (өзен)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Едэй-Харвута
Едэй-Харвута — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ланк-Парод тармағының оң жағалауынан 53 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 49 км-ді құрайды.
Микрорағыш және макрорағыш
Сезім мүшелерімен байланысы
Адамдарға бес сезім таныс, олар: көру, есту, иіс, сезім және сипап сезу сезімдері. Әр сезімнің өзінің нақты анықтамасы мен әрекет ететін шектеулі аясы бар. Мысалы, біз белгілі бір қашықтықтан алыстан көре алмаймыз, толқындар ұзындығының арнайы диапазонынан тыс дыбыстық толқындарды ести алмаймыз, сондай-ақ қолымызды тигізбей, қандай да бір нәрсені сипай алмаймыз. Материалдық өрісте бұл сезімдер шектеулі және арнайы диапазонның шегінен тыс әрекет ете алмайды, бірақ рухани өрісте олардың әрекеттері шектеусіз. Рухани көру сезімі кез келген қашықтықтан көре алады, ол ешқандай шекарамен немесе шеңбермен шектелмеген. Рухани есту қабілеті кез келген жиіліктегі дыбыстарды қабылдайды, сөз сөйлеу аппаратына тәуелді болмайды және техникалық байланыс құралдарын пайдаланбай-ақ әркім өзінің ойын басқаларға жеткізе алады. Адам сезімдерінің шынайы мүмкіндіктерін тек адамда рухани сезімдер әрекет ете бастағанда ғана сезінуге болады. Бұл бес сезім әсерлерге есік ашады, бұл әсерлерді сезіну осы есіктер жабық тұрғанда мүмкін емес. Бұл сезімдердің көмегімен аспан әлеміне кіруге және көзге көрінбейтін жаратылыстарды, мысалы, періштелерді көруге болады. Бұл сезімдерді оятудың ең тиімді әдісі Медитация болып табылады. Медитация дегеніміз бұл – жаттығулар. Бұл – ойлау әдісі. Бұл ақыл-ойдың ұйықтап жатқан сезімдердің оянып, әрекет ете бастайтын күйі. Медитация техникасының көмегімен материалдық сезімдерге белгісіз күйде қалатын күштерді пайдалану мүмкіндігі пайда болады. Медитацияны жүйелі түрде жасап тұратын адамдар қабылдау және түсінудің ғажайып тәсілдеріне қол жеткізеді. Медитация әртүрлі түрде барлық уақыттарда пайдаланылған. Медитацияның көптеген рухани, психологиялық және физикалық жетістіктері бар. Бұл жаттығу жабырқаулық пен жүйкедегі тынышсыздықтарды жою қабілетін дамытуға көмектеседі. Ол психологиялық қиындықтардан сақтап, имундық жүйені күшейтуге, соның арқасында түрлі аурулардан құтылуға жәрдем береді. Медитация жасап тұратын адам материалдық құралдарды пайдаланбай-ақ, көңілжайлылық пен тыныштыққа жете алады. Тұтастай көңіл-күйін, соның ішінде жағымсыз әсерлерді бақылауға қол жеткізеді, соның әсерінен адамныің күнделікті өмірдеге жалпы жұмысқа деген құлшынысы артады. Осы бір тамаша жаттығудың элементтерін әлемнің түкпір-түкпірінде түрлі діни және нанымдық ғұрыптардан табуға болады. Әр дінде дұға оқу дәстүрін әбден беріліп өткізу керек екені атап көрсетіледі.
Едэй-Харвута
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Зерде
Зерде (Consciousness) — қарапайым етіп айтқанда, ішкі және сыртқы болмысты сезіну мен аңғару. Философтар мен ғалымдардың бірнеше мыңжылдық анализдеуіне, анықтама беруіне, түсіндіруіне және пікірталас жасауына қарамастан, "өміріміздегі ең таныс және ең жұмбақ аспект" ретінде зерденің қасиеті мен мәні баяғыдай сырлы және даулы болып қалуда. Бұл тақырып бойынша жалпы қабылданған жалғыз түсінік "зерденің рас бар екендігі туралы интуиция" ғана. Зерде ретінде тегі нені нақты зерттеп, түсіндіру керек екендігі туралы пікірлер қашан әртүрлі. Кейде ол сананың (mind) синонимі болса, ал басқа жағдайда ол сананың бөлігі. Кезінде зерде адамның "ішкі өмірі", интроспекция, жеке ойлауы, қиялы және еркі делінді. Қазір ол көбінесе таным, тәжірибе, сезу (feeling) немесе түйсіну түрлерін қамтиды. Ол сондай-ақ тұрақты және өзгергіш күйдегі аңғаруды, аңғаруды аңғаруды және Мендік аңғаруды білдіреді. Зерденің түрлі деңгейлері мен тәртіптері бар, яғни әртүрлі зерделер болуы мүмкін, немесе түрлі ерекшеліктері бар бір ғана зерде болуы мүмкін. Бұлардан басқа мәселелер ретінде мысалы "тек адам ғана зерделі ме, әлде барлық жануарлар, тіпті бүкіл ғалам зерделі ме?" - деген метафизикалық сұрақты айтуға болады. Бірақ зерттеулер, түсіндірулер және болжамдар аясы тегі дұрыс сұрақтар қойылып жатыр ма деген күмән да туғызады.
Сипаттау, анықтау және түсіндіру ауқымын білдіретін мысалдар: қарапайым ояулық, "өзін тану" арқылы зерттелетін адамның өздік сезімі мен жаны; метафоралық мағынадағы "мазмұн ағыны", мидағы рухани күй, рухани оқиға және рухани үрдіс; Фанерон (phanera), квалиа (qualia) және субъективтілік; "бейне сондайлықты" иелеу, немесе болу; "ішкі театр", немесе санадағы басқарушы-атқарушы жүйесі, тб.
Пәнаралық перспективалар
Философтар Декарт пен Локк заманынан бері зерденің табиғатын және оның дүниенің тұтас бейнесімен қалай үндесетінін түсіндіруге талпынып келеді. Бұл мәселеде әлемдік философия әрқилы бағыт ұстанғанымен бірақ бәрібір бұл тақырып мысалы құрлықтық философия мен аналитикалық философия үшін, феноменология мен сана философиясы үшін бірдей өзекті мәселе есептеледі, Кейбір негізгі сұрақтарға жататындар: зерде затпен бірдей нәрсе ме; компьютер немесе робот секілді есептеуіш машиналары зерделі бола ала ма; зерденің тілмен байланысы; болмыс (Dasein) ретінде зерденің тәжірибе әлеміне қатысы қандай; тәжірибедегі Меннің рөлі; дара ойлау мүмкін бе; ұғым объектпен түбегейлі үйлесімді ме, тб.
Зерденің маңызы
thumb|right|250px|[[Рене Декарт дуализмі иллюстрациясы. Кірген ақпарат сезім мүшелері арқылы эпифизге өтіп, одан ары бейматериалдық рухқа беріледі.]] Зерде адамның ең басты артықшылығы деуге болады, өйткені адамзаттың бүкіл прогрессінің басында оның зердесі тұр.
Зердеге қатысты екі негізгі мәселе бар: бірі, сана мен дененің байланысы, әсіресе зерде мен нерв жүйесінің байланысы мәселесі әлі де зерттелу үстіндегі тақырып. Дуалистер мен идеалистер зердені физикалық емес нәрсе деп түсіндірді. Ал, қазіргі заманғы функционализм – яғни зердені нейрондар қозғалысы ретінде анықтайды. Екінші мәселе, хайуандарда да зерде бар ма деген тақырып. Егер зердені адамға ғана тән құбылыс десек, онда хайуандарда болатын кейбір зердеге ұқсап қалатын әрекеттерді жаңаша түсіндіруге тура келеді.
Зерде ұғымы философияда негізінен адам болмысы тұрғысынан, яғни қоғамдық үдірістердің көрінісі, құбылыс және адамзаттық тарих пен мәдениетті жалғастыруды қамтамас етуші әдіс ретінде қарастырылады. Сана қоғамдық және жеке «өлшем» бірлігінен көрінеді. Шын мәнінде, сана арқылы қоғамдағы байланыста жеке адам белсенді болады.
Зерде — өмірде белсенді бола алатын адамның ішкі қабілеттілігі, адамның заттармен байланыс іс-әрекеті, табиғи және мәдени қатынасы, қашықтағы, жақындағы адамдар өзара қатынасы мен қызметі, яғни осы образдарды өзінің мінез-құлық бағытында әдіс-тәсілі ретінде пайдалану. Сана түсінігі бұл психика түсінігі; психика тірі жанның қоршаған ортамен тікелей байланыс тәсілі (сондай-ақ жеке адам) деп түсіндіріледі, демек олардың өмірлік үрдістерінде әсерлендірушісі және көрінісі ретіндегі, психикалық қабілеттілік жыйынтық, табиғи және ғарыштық ырғақтар байланыстарында адамның қоғамдық және мәдени іс-әрекеттерінде өз-өзіне бағыт-бағдар жасай алуы мен басқара алатын қабілеттілікпен қамтамасыз етуі.
Адам санасы, оның қоршаған ортамен байланыс ерекшелігіне қарай, «түзу сызықты» болып келмейді. Онда адамнан тыс және оған тәуелді адамның іс-әрекетінінің ерекшелігіне қарай, адамның адаммен, заттармен, табиғатпен қатынас байланыстары түйіскен және жекелеген әрекеттері бекітілген. Бұл қабілеттер әртүрлі үйлесімділікте — анық және жасырын — байланыстар байқалмайтын сана «орталығы». Бұл қабілеттіліктердің құрылуы сананың жетілгендігін, «жауапқа қабілеттілігін» ескертеді. Оның деградацияға ұшырауы сананың құлдырауына әкеледі.
Қалғұты
Қалғұты — Жамбыл облысы Қордай ауданы, Степной ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Зерде
Зерденің маңызы
Әртүрлі уақыт кезеңдерінде адам санасы бір нәрсеге шоғырлана бекітілген. Оның белгілі бір затқа қатысты айқындалып көрінуін, «ашылуын», ол өзі анықтайды. Бұл — оның қалыпты жұмыс жағдайы. Сана жеке адамның затқа, формаға және кейінгісі адамның адаммен байланысы ретінде, әрекеттерде оларға тән қатынасты бекітеді. Жеке адамның басқа адамдармен, заттармен қарым-қатынас үдерісіндегі байланысы және оның арғы жағында жасырын жатқан құбылыстары сана арқылы енгізіледі.
Қалғұты
Географиялық орны
Аудан орталығы — Қордай ауылының солтүстік-батысында 17 км-дей жерде орналасқан.
Зерде
Зерденің маңызы
Сана қарапайым жолмен зерттеуге және түсіндіруге келе бермейтін, ерекше нысан. Ол адам өмірінің «мүшесі» ретінде қызмет атқарғанымен, бірақ оның өмірі, адам дене мүшесімен ғана шектеліп қалмайды, керісінше одан шығатын күштер оның сыртында ,— адамзаттық қарым-қатынастар әлемінде, адамдар әрекеттерінің әдіс-тәсілдерінде, мәдени формалар мен әртүрлі табиғи күштерде көрініс табады.
Қалғұты
Халқы
Тұрғыны 686 адам (2009).
Зерде
Зерденің маңызы
Қазіргі кезге дейін сана және оның табиғаты мен қызметі аз зертттелмеген. Олар жайында әр кезеңнің пәлсапашылары өз ойларын қорытып келді.
Қалғұты
Халқы
Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Зерде
Зерде құрылымы.
Зерде мидың айналадағы объективтік шындықты бейнелеуінен туады, яғни ми қызметінің жемісі. Адамның психикалық өмірінде кездесетін негізгі психикалық процестерге таным процестері — түйсік, қабылдау, зейін, елес, ес, қиял, ойлау мен сөйлеу: эмоциялық, процестер адамның көңіл-күйлері сезімі; ерік процестері — адамның алдына қойған мақсатына ұмтылуы, талаптануы және соған байланысты әрекет жасауы жатады. Осы психикалық процестердің құрылымы деп сана құрылымын айтады.
Зерде мен іс-әрекеттің бірлігі
Зерде мен іс-әрекеттің бірлігі - сананың генетикалық және функционалдық байланыс бірлігі. Бұл ұстаным ғылыми психологияның философиялық және методологиялық іргетасын қалайды. Психология ғылымының негізгі принциптерінің бірі — сана іс-әрекетті, іс-әрекет саналы болуға тиісті дегенді ұстанады. Санаастылы — психиканың түрлі саналанбайтын жүйелерін (мысалы: санаалды мен санасыздық) немесе олардың жиынтығын білдіретін жинақтаушы ұғым.
Зерде
Санасыз — санасыз акт, адамның жан дүниесінде санадан тыс атқарынатын әрекет. Санасыз әрекетке адам мән бере қоймайды. Санасыздық, субъект өзіне әсері бар екенін есеп бере алмайтын шынайы құбылыстың ықпалымен болатын психикалық үрдістер, актілер мен күйлер жиынтығы немесе психикалық бейнелеудің формасы. Санасыздың санадан айырмашылығы: санасыздықты ырықты бақылау және ондай әрекеттерді бағалау мүмкін емес. Санасыздықта өткен, қазіргі және болашақ жай бірігіп бір психикалық актіде іске асады (мысалы, түс көруде). Санасыздық балада ертеректе болатын (таным әрекетінде): ойлауында, интуициясында, аффектісінде, үрейленгенде, түстерінде, гипноздық жағдайда көрініс береді. Санасыздық құбылыстарды психоанализ бағытымен түсіндіруге әрекеттеніп 3. Фрейд "санасыздықты динамикалық ығыстыру" терминін ғылымға енгізді. Ол санасыздықта әлеуметтік нормалардың талабына байланысты іске аспаған әуесқойлықпен құштарлықтар болады деп түсінген. Психолошяда санасыздықты зерттеуге қазіргі кезде көп көңіл бөлінуде.
Зерде әрекет
Санасыз әрекет — адамның жан дүниесінде санадан тыс атқарылатын әрекет. Санасыз әрекетке адам мән бере қоймайды, қашан, қалай болғаны жөнінде есеп бере алмайды. Санасыз әрекеттің қарапайым мысалына адамның ой жүгіртпей істелетін дағдылы әрекеттері, түс көру, кейбір мәселенің шешімін кенеттен аян бергендей табуы, т.б. жатады. Санасыз әрекет туралы ойлар Г. Лейбниц, В. Вундт, З. Фревд. т.б. ғалымдардың еңбектерінде кездеседі. Санасыз әуестік — белгілі бір уақытта адамның өзі түсінбейтін, бірақ оның психологиясы мен қылығына әсер ететін адамның ішкі түрткілері, қажеттіліктері, қылық себептері (мотивтері).
Зерде бүлінуі
Сананың бүлінуі — орталық жүйке жүйкесінің зақымдалуынан туындайтын психикалық ауру адамның миы әр түрлі жағдайларға байланысты ауруға шалдығуы мүмкін. Ми зақымдалған кезде оның жоғары жүйке қызметі өзгеріске ұшырайды. Адамның қабылдауы, ойлауы, көздеген әрекегі бұзылады. Балаларда сананың бүлінуі әр түрлі кезеңде орталық жүйке жүйесінің зақымдалуынан болады. Біреуінде зақымдану құрсақта жатқан кезде болса, енді біреуінде туғаннан кейін 3 жасқа дейін болады. Процестің өзін тікелей миға әсер еткен дәл осы кезеңде оның зақымдануын органикалық зақымдану, ал балалардың өздерін олигофренопедагогикада олигофрендер деп атайды. Санасына зақым келген, санасы бүлінген балалардың психикасын психологияның арнайы саласы — дефектология ғылымы қарастырады. Балалардың орталық жүйке жүйесінің бұзылуы әртүрлі себептерге (әйелдердің жүкті кезде жарақаттануы, анасының немесе баласының жұқпалы аурулармен ауыруы, анасының теріс резус-факторы, зат алмасудың бұзылуы және т.б.) байланысты болады. Ал мидың зақымдануынан жоғары жүйке жүйесінің қызметі қатты бүлінеді. Бұдан бүкіл психикалық процестердің дамуы бұзылады. Кейде 3 жастан кейін де баланың санасы бүлінуі мүмкін. Оған әр түрлі жарақаттар, мидың қабынуы, психикалық аурулар және т.б. себеп болады. Бұдан балалардың бүкіл психикалық процестері — ойлау, сөйлеу, есте сақтау, қабылдау және т.б. қабілеттерінің дамуы бұзылады. Ақыл-ойы кем мектеп оқушыларындағы басты белгі және психикалық ерекшелік — ойлау процестерінің жетілмеуі (атап айтқанда, ой қорытындылаудың, талдап жинақтаудың нашарлығы) болып табылады. Мұның бәрі сананың бүлінуінен болады.
Дереккөздер
Санат:Эпистемология Санат:Жантану Санат:Философия Санат:Психология Санат:Сана философиясы
Зерен
нобай|200px|оңға|Зерен Зерен– ағаштан жасалған сәнді, түбі шұңғыл ыдыс. Оны жасау үшін ағаш діңінің түп жағына тақау тұсында болатын безді діңге зақым келтірмей кесіп алады. Жасалатын Зереннің үлкен-кішілігі бездің көлеміне байланысты. Мұндай без қайың ағашында көбірек кездеседі. Табиғи өрнегі де мол болады. Зереннің қазақ халқының дәстүрлі тұрмысындағы орны ерекше. Безден шабылып жасалған Зеренге оның табиғи қалпына орай оюлар ойған, ернеуіне, бүйіріне, түбіне күмістен өрнектер салған. Зеренді, көбінесе, қымыз құюға пайдаланады.
Дереккөздер
Санат:Терминология
Өкпе күре тамырының және оның тарамдарының стенозы
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Құрама бұрышы
Құрама бұрышы - жазықтықтар арасындағы бұрыш болып, көліктің алдыңғы немесе артқы бөлігінің төменгі және доңғалатың жанамасы бойынша және жол жазықтығы арқылы анықталатын геометриялық өткізгіштік параметр.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Ивански (Шумен облысы)
Ивански (Ивански) — Болгариядағы ауыл. Шумен облысына қарасты Шумен қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 592 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9810. Телефон коды — 05317. ЕКАТТЕ коды — 32158.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шумен облысының елді мекендері
Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі
Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі - көрнекілік үшін қозғалысты график көмегімен сипаттауға болады.
Бірқалыпты түзусызықты қозғалысты график түрінде бейнелеу тәсілін қарастырайық.
Бастапқы t 0 =0 болған мезетте дененің координатасы х 0, ал кез келген t уақыт мезетіндегі координатасы х болсын. Сонда орын ауыстыру 1=х-х 0 болады. Ал бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орын ауыстыру l=v-t екені белгілі. Мұндағы жылдамдық тұрақты шама болғандықтан, бірқалыпты қозғалатын дененің орын ауыстыруы қозғалыс уақытына тура пропорционал. Осы екі өрнекті салыстыра отырып, былай жазуға болады: x-x Q =vt. Өрнектегі х 0 -ді теңдіктің оң жағына шығарып, былай өрнектей аламыз: х= x 0 +vt. Бұл өрнек бірқалыпты түзусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің қозғалыс теңдеуі деп аталады. Осы теңдеуді қолдана отырып, дененің кез келген  уақыт мезетіндегі координатасын табуға болады. Айталық, дене бірқалыпты қозғала отырып, әрбір секунд сайын 3 м аралықты жүріп өтсін. уақыт қозғалыс басталған мезеттен есептеледі. Бұл жағдай үшін дене координатасының Уақыт қа тәуелділігі төмендегідей кесте түрінде беріледі: Мұндай кесте арқылы біз дененің кез келген уақыт мезетіндегі орнын, яғни координатасын және оның қандай да бір орын ауыстыруға жіберген Уақытын анықтай аламыз. Енді осы кестедегі мәліметтерді пайдаланып, дене қозғалысының графигін сызайық. Ол үшін горизонталь оське (абсциссалар осіне) өткен Уақытты, ал вертикаль оське (ординаталар осіне) дене координатасының мәндерін сәйкес масштабпен саламыз. Сонда Бұл қозғалыстың графигі түзу сызық болып шығады. Бұл бірқалыпты қозғалатын дене координатасының Уақыт қа сызықтық тәуелді екенін білдіреді. Сөйтіп, бірқалыпты тузусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің координатасы уақыттың сызықтық функциясы болып табылады деген тұжырым жасауға болады.
Дене координатасының Уақыт қа тәуелділігі графигін дененің қозғалыс траекториясымен шатастыруға болмайды. Координатаның уакытқа тәуелділігі графигінің кескініне қарап, қозғалыс жылдамдығы туралы да айтуға болады. График кескіні неғұрлым тік болса, жылдамдықтың да соғұрлым үлкен болатынын білдіреді.
Дереккөздер
Санат:Физика Санат:Астрономия
Ақтау қорымы
Ақтау қорымы, б.з.д.13-11 ғғ., N043°40,551;  E051°09,459 ; (археологиялық) — Ақтау жерінде (1989-1993 жж.) археологиялық тұрғыдан зөрттеу жүргізілген.
Қорымның сипаты
Қаланың қырат тәрізді биіктеу келген солтүстік жақ шетінде орналасқан. Кешен 2 қабір, құрбандық шалу орны мен 3 меңгірден тұрады. Қабір құрылыстары қатты қираған. Диаметрі 6 м болатын №1 қабірдің ені 1 м дейін зәулім тас қоршауы болған. Шығыс жағында бұл қоршаудың тас түбіндегі үлкен жырық тесіктің ізімен жалғасқан, кейінен ажыраған іргесі бар. Қоршаудың ішіне жартасты жерге жасалған жерлеу бөлмесі орналастырылған. Құрылымдық тұрғыдан ол бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша қойылған және периметрі бойынша, сірә, дөңгелек пішінді платформа түріндегі тастармен құрсалған, мөлшері 1,6×1,7 м тас жәшіктен тұрады. Жерлеу қабірі үстінен жалпақ тас жабындыларымен жабылған сыңайлы. Жерлеу ерте заманда-ақ тоналған. Жәшіктегі қаңқа сүйектері бастапқы орындарынан ауытықыған. Батыс жақ бөлігінде түбі жалпақ, дөңгелек кесінді түріндегі және ернеуіне қарапайым шырша өрнегі бар жабыстырма әдісімен жабыстырылған ыдыс жатты. Жерлеу орны мен қоршау арасындағы кеңістік сакралдды, таза болып шықты. Қоршау маңайында сырт жағынан құрбандық шалу, еске алу рәсімінің іздерінің (күл дағы, жабыстырма ыдыс сынығы, жануар сүйектері) бар екені анықталды. Екінші бір қабірде тастан жасалған, мөлшері 3,8×3,2 м, бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша орналастырылған, пішіні сопақ платформалы. Биіктігі - 0,5 м. Платформаның шетін ала қаланған қалың тас қабырға пішіні де сопақ, мөлшері 1,4×0,8 м және тереңдігі 0,4 м  қабірді қоршайды. Бөлмелік қабырға бұрыштары екі қатар етіп шығарылып, 17 жалпақ таспен тігінен қаланған. Қабір үсті көлденең жатқызылған 2 жалпақ таспен жабылған. Мәйіт сол жақ жамбасында бүріскен күйінде оңтүстікке қаратыла, тікелей жартасты жерге жерленген. Қабір шұңқырының оңтүстік-батыс бұрышында, мәйіттің бас жағында пішіні текшелік кішігірім жабыстырмалы өрнексіз ыдыс орналастырылған. Платформа өз кезеңінде шағын, диаметрі 6 м тас қабырғамен қоршалған, ал оның шығыс бөлігінде құрбандық шалу және еске алу рәсімдерінен кейін қалған заттай қалдықтар шоғырланған.
Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2001
Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2001 Германия, Кёльн, Ганновер, Нюрнберг қалаларында өтетін 65-ші шайбалы хоккейден әлем чемпионаты. Бұл Германияда жетінші рет өткізілетін чемпионат.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары
Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев
Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев - (1950 жылы туған, Қостанай облысы Денисов ауданы Денисовка ауылында) – техника ғылым докторы (1994). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) және аспирантурасын (1975) бітірген. 1979 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, проректор (1984–88) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан ҚазҰУ жанындағы Инженер мамандардың білімін жетілдіру және қайта даярлау орталығының директоры. «Модели и методы проектирования модульных информационно-управляющих систем» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Пайдаланған әдебиетттер
Санат:Тұлғалар