cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері
Кейіннен, 1935 жылы бұл жағымсыз оқиға, С. Брайнин мен Ш. Шафироның «Алашорда тарихының очерктері» кітабынын жарық көруіне байланысты тағы да қайталанды. 1935 жылғы 15 сәуірдегі БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюросы, олардың өз кітаптарына қосымша ретінде енгізген құжаттары «объективті түрде контрреволюциялық алашордалық ұлтшылдық идеологияның насихаты» болып шыққан деп тапты. және кітапты айналымнан алып тастау, ал авторлар мен баспагерлерді қатаң жазалау туралы шешім қабылдады. Бұл Коммунистік партия идеологтерінің Алаштың талқандалуын құжаттық-дерек жинақтар арқылы негіздеуге тырысқан соңғы әрекеті болды. Бұдан кейінгі кеңестік кезеңде тек жекелеген құжаттарды және олардың үзінділерін, міндетті түрде берілетін таптық сипаттагы түсініктемемен бірге жариялау жолымен Алаш қозғалысына қара күйе жағылып отырды.
Жоғарыда аталған құжаттык-деректі үш жинақтағы деректемелер 80-жылдардың соңына дейін ғылыми зерттеулерден сырт қалдырылды. Бұл кітаптардағы материалдар, әсіресе Алашорданың жетекшілері мен белсенді қызметкерлерінің, сондай-ақ «Алаш» партиясы мүшелерінің тізімі жарияланған Н. Мартыненконың жинағы өз кезінде, 1929—1931 және 1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезеңінде қазақ зиялыларының таңдаулы өкілдерін қуғындау әрекетінде НКВД үшін таптырмайтын негіз болды. .
30-жылдары бірінші кезекте партиялық-идеологиялық мазмұндағы құжаттық жинақтар басылды. . Алайда сол кезде, барлық археографиялық ережелер бойынша, Кеңестердің алғашқы қазақстандық съездерінің мұрағаттық материалдар жинақтарының жариялануы отандық деректанудағы елеулі түрде алға басушылықтың көрінісі болып табылды. . Қазақстан Жазушылар одағы бірінші съезінің қазақ тіліндегі стенограммаларының жарық көруі соғысқа дейінгі жылдардағы мәдени өмірдің елеулі жетістігі еді. . Естеліктерді жинау мен жариялау ісін ұйымдастыруда да алға жылжу байқалды. . Бұл жұмыстар кейінгі жылдары да, әсіресе әскери-патриоттық тақырыпқа арналған бірнеше шағын кітапшалар. басылып шыққан Отан соғысы жылдарында жалғасын тапты.
Соғыстан кейінгі жылдары құжаттық-деректі басылымдар тақырып жағынан айтарлықтай кеңейе түсті. Бірінші кезекте 1941—1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қазақстандықтардың қатысуы туралы мүмкін болған барлық деректерді мақсатты түрде іздеу және жүйелеу жұмыстары басталды. Мұрағатшылармен және тарихшылармен бірлікте тер төге жасалған жұмыстардың нәтижесінде, өздерінің шығу тегі жағынан әр алуан дерек көздерге - мұрағат құжаттарына, майдан мен тылдан жолданған хаттарға, мерзімді басылымдар материалдарына, естеліктерге және басқаларға негізделген жинақтар жарық көрді. . Соғыстың соңында КСРО-ның жоғары ерекшелік белгілерімен марапатталған жауынгерлер туралы алғаш рет жиналған мәліметтері бар «Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары» жинағы басылып шықты.
Тарихи құжаттарды жариялау ісінде қалыптасқан дәстүрге сай, қоғамды социалистік қайта құрудағы КОКП мен Қазақстан Компартиясының жетекшілік рөлін насихаттауға басты назар аударылды. . Қазақстанның тарихи жеңістерін «Дүние жүзі пролетариатының көсемі» В.И. Лениннің есімімен байланыстырған құжаттар мен естеліктердің үлкен кешені жарық көрді. .
Кеңестік кезеңде Қазан социалистік революциясының тарихы туралы, оның ішінде деректанушылық тұрғыдағы жарияланымдар бірінші кезекке қойылды. Сондықтан тарихи құжаттарды жариялаушы қазақстандықтар Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарынан бастап коммунистік жүйенің соңғы күндеріне дейінгі тақырып ауқымын қамтыды. Ол кезде аса өзекті деп саналған бұл тақырыптағы құжаттық жинақтар адамдар санасында Қазақстанда жүргізіліп отырған лениндік ұлт саясатының әділдігі және Қазақстанның мемлекеттік құрылымы халықтардың өз тағдырын өзі шешу және өзін-өзі билеу құқықтарына толық жауап беретіндігі туралы сенімді орнықтыруы тиіс болды. . Осындай тұрғыдан іріктелген құжаттар мемлекеттік құрылыстың барлық салаларындағы бұрын болып көрмеген жетістіктер мен женістердің, индустрияны дамытудағы табыстардың,. ауыл шаруашылығын реформалаудың,. мәдени төңкерісті жүзеге асырудың. көрнекі негіздемесі ретінде пайдаланылуы қажет болды. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың қызметі жөніндегі мұрағаттық құжаттар жинағы жарық көрді. .
Қазақстандық кеңес тарихының жеке тұлғалар жөніндегі алғашқы басылымдары қатарында А.В. Затаевич, Ә. Жангелдин және А. Имановтың құжаттар мен материалдар жинақтары. жарияланды. Олардан кейін іле-шала революционерлер және Коммунистік партияның қайраткерлері туралы бірқатар құжаттық жарияланымдар басылды. . Мұндай жинақтарды шығару үшін Қазақстан КП ОК-ның келісімі алынды. Сондықтан 80-жылдары тек Т. Рысқұлов пен А. Иманов туралы деректер ғана жарияланды. .
50-жылдардың екінші жартысынан бастап, қазақ әдебиетінің ақталған классиктері Сәкен Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров және басқалардың отызыншы жылдары тыйым салынған шығармаларынын жарық көруімен қатар, қазақстандық «формасы жағынан ұлттық, мазмұны жөнінен сониалистік» мәдениеттің дамуы туралы деректер де жариялана бастады. «Сониалистік жаңару» шараларына қатысушылардың естеліктерін ғылыми мақсатқа пайдалану отандық деректанудың маңызды бөлігі ретінде саналды. .
Қоғамдық-саяси сипаттағы естеліктермен бірге, өткен жылдардың рухани өмірінің шынайы суретін бейнелеуге көмектесетін, мәдениет қайраткерлерінің естеліктері де көптеп жариялана бастады. . Қазақстандық тарих ғылымының артта қалушылығы мен деректік негізінің зиян шеккендігі әсіресе Сталиннің жеке басына табыну әшкереленгеннен кейін айқын болды. Тарихи зерттеулердің деректік негізінің әлсіздігі 1957 жылдың 5-11 мамырында Алматыда өткен Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан Ғылым академияларының біріккен ғылыми сессиясында атап көрсетілді. Деректердің жеткіліксіз пайдаланылуы салдарынан кеңес жылдарындағы Қазақстан мен Орта Азия республикалары тарихы оның алдындағы кезеңдердегі тарихқа қарағанда әлдеқайда нашар зерттелгендігі атап өтілді. Тарихшылар жергілікті материалдарды назардан тыс қалдырып, негізінен басқарушы органдардың құжаттарын пайдаланды. .
Коммунистік партияның ақпараттық кеңістікке толық билік жүргізуі тұтастай алғанда Қазақстан тарихының деректік негізіне орасан зор зиян келтірді. Коммунистік партия тарихи ақпараттың барлық дерек көздерін өзінің қатаң бақылауына алып, оны пайдалану мен жариялауды барынша шектеді. Осындай саясаттың салдарынан халық өмірінің өзекті проблемалары және ұлттық сана мен дәстүр жөнінде айтылатын деректемелер ашық жариялауға жатпайтын материалдардың қатарына қосылды.
1929-1931 жылдардағы халық көтерілістері, 1931-1933 жылдардағы құрбан болғандар саны мен жаппай ашаршылық жағдайлары, саяси қуғындау мен оның құрбандары - режимнің жаппай жүргізген терроры жылдары (1937-1938) қаза тапқан «халық жаулары», халық санағының көрсеткіштері, т.б. жөніндегі материалдар бұқара көпшіліктің назарынан жасырын ұсталды. 1931—1933 жылдардағы тұрғындардың жаппай ашығуы мен қырылуы кезеңінің құжаттарында көбінше үзік мәліметтер ғана сақталған. Сол кездің жағдайын неғұрлым шынайы бейнелейтін баяндама жазбалары мен есептер ұзақ жылдар бойы құпия күйінде қалды. Тарих ғылымының деректемелік негіздерін бұлайша жасанды түрде шектеу түпнұсқа деректерге үстірт қараудың жағымсыз тәжірибесін қалыптастырып, олардың лайықты бағаланбауына алып келді.
Кеңестік кезеңде ресми басқару органдарының, әсіресе Коммунистік партия органдары құжаттарының мазмұны күдік тудырылмайтын мәселеге жатқызылды. КОКП құжаттарынан алынған мәліметтер ең дұрыс деректер деп саналды. Сондықтан қазіргі зерттеушілер үшін кеңестік кезеңдегі дереккөздердің дұрыстығына көз жеткізу мәселесі басты проблема болып отыр.
Кеңестік кезеңнің құжаттық деректемелеріне сыни талдау жасау барлық партиялық-кеңестік құжаттар республиканың шынайы өткен тарихын толық бейнелеп бере алмайтындығын көрсетті. Партиялық құжаттарға шындықты өрескел бұрмалау, жалған ақпарат беру, деректі боямалап көрсету, қосып айту, кемшіліктерді жасыру тән еді. Деректер мен оқиғалар басқарушы партия мен оның идеологиялық мақсат-мүдделеріне лайықты қалыпқа түсірілді. Жан-жақты бақылау орнатылғанына қарамастан, олардағы мәліметтер және сандық-сапалық көрсеткіштер бойынша, ресми басылымдар мен мұрағаттық деректер, статистикалық мағлұматтар т.б. арасындағы айырмашылығы жиі байқалып отырды.
Кеңестік тарих ғылымның ең осал тұстарының бірі қазақ тіліндегі деректемелердің пайдаланылмауында еді. Мәселен, коммунистердің ислам дініне қарсы күресін ең шынайы түрде көрсетуге тиіс саналған құжаттар жинағында осы мақсат үшін таңдап алынған 145 материалдың ішіндегі тек үш құжат қана қазақ тілінен аударылған болып шықты. . Ал халықтардың интернационалдық достығын насихаттауға арналған «Есею кезеңдері» (А., 1990) деп аталатын құжаттар жинағына қазақ тіліндегі небәрі 5-6 ғана дерегі шамалы дүниелер енгізілген. .
«Қазақстан тарихының» осы томының авторлары жоғарыда аталған елеулі кемістіктердің орнын толтыру бағытында көп жұмыстар тындырды. Қазіргі кезде зерттеушілер мемлекеттік тілдегі тарихи ақпараттардың жаңа деректерің тауып пайдаланады және бұрыннан белгілі материалдардың ғылыми-практикалық құндылығын жаңаша бағамдайды.
80-жылдардың екінші жартысында, КСРО-да демократиялық үрдістердің басталуымен бірге, қоғамдық күштердін қысымымен, Қазақстанда мұрағаттық құжаттарды пайдаланудағы негізсіз шектеулерді алып тастауға қатысты жұмыстар басталды. Бұрынғы қол жетпейтін құжаттар мен деректердің жариялана бастауы таяуда ғана билік құрған кеңестік шындықтың тарихи деректеріне деген аса зор қоғамдық қызығушылықтудырды. Ә. Бокейханов, А. Байтұрсынов, Ш. Кұдайбердиев, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, К. Кемеңгеров, С. Сәдуақасов және басқалардың саяси ақталуы жаңа серпін берді. Олардың шығармалары мен құжаттық мұраларының жариялана бастауы тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге жаңа жол ашты. Ұзақ жылдар бойы құпия сақталып келген құжаттардың: арнаулы органдар үнемі толтырып, Мәскеуге жөнелтіп отыратын республикадағы қоғамдық-саяси жағдайлар туралы мәліметтердің, партиялық-кеңестік бақылау органдары материалдарының, партиялық тазалау мен жеке істер (партиялық істер, партиялық тергеу хаттамалары, пікірталас стенограммалары, хаттар т.б.) туралы ақпараттардың алғашқы жарияланымдарын жүртшылық оң қабылдады.
20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезіндегі күштеп ұжымдастыру және ашаршылық жөніндегі құжаттар мен материалдар, Қазақ өлкелік комитеті мен Қазақстан Компартиясы ОК-ның 30-жылдар соңындағы жаппай саяси қуғындауға қатысты хаттары мен ресми құжаттары жеке жинақтар түрінде жарық көрді. Кеңес өкіметі кезеңінің әр жылдарында республика аумағында әрекет еткен Кеңес режиміне қарсы пиғылдағы жастар топтары мен жекелеген тұлғалар туралы мәліметтер жарияланды. . Теміртаудағы көтеріліс (1959), Целиноград пен Ерейментаудағы шерулер (1979), Алматыдағы көтеріліс (1986) туралы құпиялық белгісі алынып тасталған жекелеген құжаттар алғаш рет БАК-та жарияланды. 1991-1992 жылдары жарық көрген «Алматы, 1986 ж. Желтоқсан» жинақтарының үш басылымы объективті шындықты ресми құжаттар және наразылық шеруге қатысушылар мен куәлардың әнгімелері негізінде көрсетудің алғашқы талпынысы болды. . Құпияландырылған құжаттарды жариялау ісіне құқық қорғау органдарының да бірқатар қызметкерлері белсенді түрде қатысты. .
Осындай құжаттарды жария етудің, сондай-ақ Кеңес өкіметінің ұжымдастыру мен ашаршылық жылдарының ақиқатын, соғыстан кейінгі, КСРО тарағанға дейінгі кезеңдердегі Кеңес билігіне қарсылықты басып-жаныштау барысындағы кемістіктер мен қылмыстық әрекеттерді көрсететін, бұрын жабық саналған тақырыптар бойынша жекелеген деректердің жарық көруі нәтижесінде халықтың ұлттық санасы ояна бастады. 80-жылдардың соңына дейін жарық көрген құжаттық жинақтардың кеңестік қоғам тарихын тек оң мағынада, билікке тиімді жағынан ғана көрсеткеніне зерттеушілердің көзі анық жетті. Шындықты бұлайша боямалау зерттеушілер тарапынан наразылық тудырды. Оның үстіне, жарияланатын құжаттар мен материалдар, статистикалық мәліметтер мазмұны коммунистік партия идеологтері тарапынан қатаң қадағаланып отырды.
80-жылдардың соны мен 90-жылдардың басындағы кеңестік кезеңге арналған жарияланымдарда қарама-қайшылыққа жол беру үрдісі айқын байқалды. Бұл бүкілкеңестік тарихқа нақты дәлелсіз өкініш білдіру бағытындағы жарияланымдардан айқын көрінді. Бұған әсіресе журналистер, публицистер мен жазушылар бейімдік танытты. Кеңес өкіметінің теріс жақтарын ашудың қалың дүрмегінде олар тарихи оқиғаларды түпнұсқа деректемелерден тысқары, өз пайымдауларына сүйеніп үстірт бағалауға жол берді. Соның салдарынан оқырмандар қандай да бір оқиғаның деректемелік негізіндегі ғылыми талдауының орнына, уақыт пен жағдайдан тысқары алынған эмоциялық-публицистикалық туындыны оқуға мәжбүр болды.
Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін тарихи деректемелерді ғылыми мақсатта пайдалануда түбірлі өзгерістерге негіз салынды. Тарихшылар бұрын құпия болып келген құжаттарға қол жеткізді. Орталық пен жергілікті жерлердегі бұрынғы партиялық мұрағаттар жабылды. Олардың қорлары мемлекет меншігіне өтті. Бұрынғы жабық мұрағаттар мен олардың құпия сақталған құжаттарына жол ашуда халық депутаты, академик М.К. Қозыбаевтың басшылығымен 1931-1933 жылдардағы күштеп ұжымдастыру, аштық, жаппай саяси қуғын-сүргін жағдайларын зерттеу жөнінде 1991 жылдың 8 қарашасында құрылған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Комиссиясы үлкен жұмыстар атқарды. КазОАК мен ҚАКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды кәмпескелеу және жер аудару туралы» (1928 жылдың 27 тамызынан), «Кәмпескелеуге және аса ірі байлар мен жартылай феодалдарды жер аударуға қарсы әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы» (1928 жылдың 13 қыркүйегінен), «Ауыл шаруашылығын қайта құруды одан әрі жалғастыру және бай-құлақтармен, ірі байлармен күрес шаралары туралы» (1930 жылдың 19 ақпанынан) қаулыларын және басқа да нормативті құжаттарын, сондай-ақ басқарушы органдардың шешімдерінің жүзеге асырылу барысын және олардың салдарларын зерттей келе, Комиссия салихалы ғылыми баяндама және қорытынды дайындады. Ол 1992 жылы 21 және 22 желтоқсан күндері «Егемен Қазақстан» мен «Қазақстанская правда» газеттерінде жарияланды. Комиссия, бұдан да басқа республикалық, ведомстволық және жергілікті мұрағаттардағы көпшіліктің пайдалануына берілмейтін құжаттарды, статистикалық мәліметтерді, сондай-ақ режимнің қалауымен арнайы сақтауға түскен мерзімдік басылым материалдарын тиянақты тексеруден өткізді. Кең ауқымды талдау жүмысын жүргізу нәтижесінде Комиссия, КР Жоғарғы Кеңесінің алдына 1928—1932 жылдар қаулылары мен заң актілерінің тізімін, оларды пайдалануға шектеуді алып тастау ұсынысын түсірді. 1000-нан астам құжат көшірмесі Комиссия «Қорытындысына» қосымшатүрінде ұсынылды.
Осы жылдар ішінде қазақ зиялы қауымының ірі өкілдерінің дүниетанымы мен рухани мұрасын зерттеуде айтарлықтай маңызы бар бірқатар жарияланымдар пайда болды. Мәселен, Қазақстан тарихында алғаш рет ұлт-азаттық қозғалыс тарихы дереккөздерінің көкжиегін айтарлықтай кеңейтетін Алашорда қайраткерлері шығармаларының жинақтары басылып шықты. . Калың оқырман қауым Ә. Бокейхановтың, А. Байтұрсыновтың М. Шоқайдың және басқалардың еңбектерімен танысуға тұңғыш рет мүмкіндік алды. «Үш жүз» партиясының тағдыры туралы осы партияны құрушы К. Тоғысовтың шығармалар жинағында203 кеңінен айтылады.
Кеңестік тарихтың айрықша күрделі кезеңі 1937-1938 жылдар болып табылады. Бұл уақыт туралы шындықты қалпына келтіру үшін ғалымдардың, мрағатшылардың, республика жұртшылығының, бұқаралық ақпарат құралдарының күш-жігерін жұмылдыру қажет болды. Мұрағаттар мен мұражайлардан, кітапханалардан алынған, азаматтардың жеке пайымдауларынан жинақталған әр алуан дереккөздердің мол қоры игерілді. Зерттеушілер бұрын жабық болған мұрағаттарға қол жеткізіп, азаматтарды жаппай қуғын-сүргінге ұшыратудың тарихын барынша тиянақты зерделеуге мүмкіндік алды. Ғылыми мәні бар дереккөздер қоғам қайраткері С. Жандосов, академиктер М. Қозыбаев және М. Баймаханов басшылық еткен қазақстандық «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы тарапынан да жинақталды. «Әділет» қоғамының облыстық бөлімшелері қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтар жөнінде жергілікті дереккөздерден де көптеген мәліметтер жинады, ал бұл өз кезегінде «Қасірет кітабын» («Книга скорби») және бірқатар құжаттар мен естеліктер жинақтарын басып шығаруға септігін тигізді.
М. Қойгелдиев, А. Тәкенов және басқалар Ә. Бокейхановтың, М. Тынышбаевтың, С. Қожановтың, Т. Шонановтың еңбектерін басып шығарды. . Жарияланған мұрағаттық құжаттар көрнекті мемлекет және Қоғам қайраткерлерінің, сондай-ақ Қазақстан үкіметі мүшелерінің өмірбаяндарын барынша толық қалпына келтіруге, олардың өмірі мен қызметінің айтулы сәттерін нақтылауға мүмкіндік береді. . М. Дулатов, Н. Құлжанова және басқалар туралы естеліктер мен құжатты-деректі басылымдар жарық көрді. . Сондай-ақ қуғын-сүргінге ұшырағандар мен АЛЖИР-лік тұтқын әйелдер отбасы мүшелерінің құжаттары мен естеліктері жарияланды. .
Жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының белсенді қолдауы жағдайында, 90-жылдары республиканың барлық облыстарында көп томдық «Боздақтар» («Книга памяти») кітаптары шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс майдандарында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің рухына ұрпақтар тағзымы болып табылатын бұл басылым олардың есімдерін тарих бетінде мүмкіндігінше толық қалдырудың тамаша талпынысы болды. Кейінгі жылдары әскери-тарихи тақырыпқа жазылған басқа да құжатты басылымдар жарық көрді. .
Тарихшылар мен мұрағатшылардың тізе қосып еңбектенуі нәтижесінде Қазақстан мәдениетінің көп тер төгілген даму жолы туралы сыр шертетін құжаттар мен материалдар жинақтары дайындалды. . М.О. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік пен оны өткізу кезеңінде жаңа құжаттық деректердің тұтас бірқатары жарыққа шықты. . Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті К. И. Сәтбаевтың 100 жылдығына орай басылған материалдар республикадағы ғылым мен ғылымтанудың даму тарихы жөніндегі деректемелер ретінде ерекше құндылыкка ие болды. .
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыруға байланысты Қазақстан тарихы бойынша орыс, қытай, араб және басқа да деректемелік материалдары бар көптомдықтар шығару қолға алынды. . 2004 жылы «Қазығұрт» баспасы Сәкен Сейфуллиннің атақты «Тар жол, тайғақ кешу» мемуарын алғаш басылған жылындағы (1927) мәтінін қалпына келтіріп жарыққа шығарды. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының ғалымдары мен ҚР Президенті мұрағатының қызметкерлері «Алаш қозғалысы» көптомдық құжатты жинағының бастапқы үш томын дайындады. Бұл томдарға XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс, қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі жайлы баға жетпес сирек қазыналар енді. . Аталған басылымның материалдары көптеген іргелі ғылыми зерттеулерге сенімді деректемелік негіз бола алады.
Зерттеулерде бұрын кеңес дәуірі тарихын зерделеудің негізіне алынған деректемелердің мазмұны жаңа көзқарастар тұрғысынан бағаланады. Кеңестік кезеңдер тарихын зерттеуге қатысты жаңа ізденістерден деректемелерді пайдалану жөніндегі бұрынғы тұғырнамалық ұстанымдар алынып тасталыпты. Оларды іріктеудегі әсіре талғампаздыктан бас тартып, зерттеушілер бұрын субъективті мәселелер ретінде назарға алынбаған төменгі билік ұйымдарының қызметі, жергілікті орындардың нақты жағдайлары, жеке адамдар мен тұлғалардың берген куәліктері тәрізді деректемелерге көбірек көңіл бөле бастады.
Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында тарихи деректемелердің маңызды құрамды бөлігі болып табылатын көптеген естеліктер басылып шықты. Олар: мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғалымдардың, жазушылар мен өнер қайраткерлерінің естеліктері болып үлкен үш топқа бөлінеді. Бұл әдебиеттерден, уақыт куәгері ретінде республиканың саяси өмірі туралы айтылатын О. Жандосовтың, Ж. Шаяхметовтің, Н. Ондасыновтың, сондай-ақ Д. Қонаевтың, I. Омаровтың және басқалардың естеліктерін. атауға болады. Ғалымдардың ғылыми-педагогикалық қызметі,. әдебиетпен өнер қайраткерлерінің шығармашылық және қоғамдық жұмысы. туралы баяндалатын естеліктер олардың авторлары өмір сүріп, жұмыс істеген уакыттың жағдайын жаңаша ой сорабынан өткізуге көмектеседі.
Кеңестік кезең тарихы деректемелерінің арасында мерзімді баспасөз материалдарының да алатын орны үлкен. Осы томның деректері қатарында «Қазақстан тарихының» академиялық басылымдарында бұрын назарға алынбаған газет, журнал материалдары пайдаланылды. 1917-1940 жылдардағы мерзімді баспасөздің, негізінен бұрын ғылыми айналымға енбеген материалдарын осы қатарға жатқызуға болады. Отандық тарихтың деректемелік негізін кеңейту ісіне құжатты деректер жарияланып тұратын «Қазақ тарихы» (1993 жылдан шыға бастады), «Отан тарихы — Отечественная история» (1998), «Жас Түркістан» (1998), «Ақиқат», «Мысль» журналдары, сондай-ақ жоғары оқу орындарының мерзімді ғылыми басылымдары өз үлестерін қосты. Бұл жарияланымдардың ғылыми-танымдық мәні назар аударарлық.
Осының барлығы отандық тарих бойыншаоқулықтар мен хрестоматиялардың жаңа буынын шығаруға мүмкіндік тудырды. Мектеп оқулықтары партия съездерінің бір сарынды құжаттарынан тазартылды. Соңғы жылдары халықтардың Қазақстанға еріксіз қоныс аударуы туралы мұрағаттық құжаттар жинақтары жарық көрді. Ғалымдар өздерінің зерттеу жұмыстарында Қазақстан туралы мәліметтері бар шетелдік құжатты-деректік жаңа басылымдарды кеңінен пайдаланатын болды. .
Соңғы жылдары республика ғалымдары шет елдердің мұрағаттық қоймалары мен кітапханаларындағы деректерді жоспарлы түрде іздестіріп, пайдалануға кірісті. Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеу күндері Республика Президенті Н.Ә. Назарбаев еліміздің Орталық Мемлекеттік мұрағатына Франциядағы М. Шоқай қорынан алынған құжаттар мен материалдарды табыс етті. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан тарихына қатысты шет елдерде сақталған деректерді іздестіру мен олардың көшірмесін алу бойынша кең көлемді жұмыстар жүргізілді. . Бұл іздестіру жұмыстары одан әрі жалғасын тапты. Отандық тарих жөніндегі материалдарды іздестіру мен жинау және олардың деректемелік негіздерін толықтыру ісіне мемлекет тарапынан қолдау көрсету өз жемісін берді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 1 наурыздағы № 183 қаулысымен Астана қаласында «Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Ақпарат және мұрағаттар комитетінің Археография және деректану ұлттық орталығы» мемлекетгік мекемесі шаңырақ көтерді. Алматы қаласында оның бөлімшесі ашылды. .
XX ғасырда тарихи деректерді зерттеу мен пайдалану жөнінен тарихшылардың, мұрағатшылардың, қоғамтанушылар мен гуманитарлық ғалымдардың біріккен бай тәжірибесі жинақталды. Соңғы онжылдықтарда Қазақстанда тарихи деректерге қатысты білімнің жаңа салалары — мұрағаттану, деректану, археография, құжаттану ісі жолға қойылды. Мұрағат қорларын қалыптастыру мен оларды ғылыми-танымдық мақсаттарда пайдалану ісінде он өзгерістер көрініс тапты. Осының бәрі тарихи деректердің ғылым мен рухани құндылықтардың ерекше маңызды саласы ретіндегі мәнінің өсуіне қызмет етеді.Қ
Глутатион
thumb|upright=1.2|Глутатионның стрктурлық формуласы thumb|upright=1.2|Глутатионның үш-өлшемді улгісі Глутатион — үш амин қышқылының (глутамин, цистеин, глицин) қалдықтарынан тұратын пептид. Барлық тірі организмдерде бар және тотыгутотықсыздану реакцияларында маңызды рол атқарады.
Дереккөздер
Санат:Антиоксиданттар Санат:Пептидтер Санат:Коферменттер
Қалыпты минерал
Қалыпты минерал - әр түрлі минераддардың құрамы теория тұрғысынан есептеліп шығарылған, олардың сындарлы қалпына сәйкес келуі тиіс болмысы. Қалыпты минерал болмысын есептеп шығарудың негізі ретінде одетте тау жынысытар мен минералдарды химиялык талдау нәтижелері алынады, ал шын мәніңде тексерілген тау жынысы құрамында есептеліп шығарылған минерал мүлдем болмауы да ықтимал.
Дереккөздер
Санат:Геология
Ескекаяқтылар
thumb|alt=A.| [[Каспий итбалығы.]] thumb|alt=A.| [[Морж.]] Ескекаяқтылар (Pinnipedia) — су сүтқоректілер отрядына жататын жануарлар тобы.
Денесі ұршық тәрізді сүйір, бес саусақты аяқтары ескекке айналған, құйрығы қысқа. Суда өмір сүруге бейімделген, бірақ киттерден айырмашылығы мол, өйткені олар құрғақта немесе мұзда ғана шағылысады, балаларын тауып, сүтпен қоректендіреді, дем алады, түлейді.
Бұлардың қазба қалдықтары миоцен дәуірінен белгілі. Ескекаяқтылар Атлант мұхиты, Тынық мұхит, Солтүстік Мұзды мұхит жағалауларында, Балтық теңізі., Қара теңіз., Каспий теңізінде, Байкал және Ладога көлдерінде кездеседі. Дене пішіні ұршық тәрізді, бесбашпайлы аяқ-қолдары жарғақаяққа (ескекаяққа) айналған.
Дене тұрқы 1,2 – 6 м-дей, салмағы 40 – 3600 кг-ға дейін жетеді. Басы үлкен, мойны қысқа және тұлғасымен бірігіп кеткен. Жүзген кезде танау тесіктері терілі қатпар арқылы жабылады. Алдыңғы, артқы аяқтары ескекке ұқсас болғандықтан, отрядтың аты осыдан шыққан. Тері астындағы қалың май қабаты (10 см-ге дейін) дене температурасын реттеу қызметін атқарады әрі қоректік зат қоры болып табылады. Тері сыртындағы жамылғы түгі – ересектерінде біркелкі қалың қылшықты, ал күшіктерінде – үлпілдек мамықты болады. Көру, есту, иіс сезу, тыныс алу мүшелері жақсы жетілген. Қорегі – балықтар, моллюскілер, шаянтәрізділер. Аталықтары аналықтарынан ірі келеді. Көбею кезінде бір орынға топталып жиналады. Көпшілік түрлері жеке жұп құрады. Аналықтары 3 – 4 жаста, аталықтары 5–6 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Буаздық мерзімі 11–12 ай. Жылына бір рет көбіне бір ғана күшік туады. Анасын 1–2 жылдай емеді. Ескекаяқтылар cуда тіршілік етуге бейімделген, құрлыққа, не мұз үстіне тек шағылысу кезінде, күшіктегенде, түлегенде, тыныққан кезде ғана шығады.
Ескекаяқтылардың сыртқы құрылысына қарай екі топқа бөлуге болады. Олардың кішкене болса да құлақ қалқаны айқын көзге түседі; ескекке айналған аяқтары да итбалықтың ескекаяғынан өзгеше: олар аяғына таянып, құрлықта ебдейсіз болса да төрт аяқтап жүре алады. Түлендер алғашқы кезде әлсіз, суда жүзе алмайтын, көздері ашық 1-2 бала туады. Денесін қысқа қара жүн қаптайтындықтан, түлендердің баласы барқын деп аталады. Ал итбалықтарда құлақ қалқаны болмайды және ескек аяқтарын таяныш ете алмайтындықтан, бауырымен қозғалады. Кейбір итбалықтар үлбірі аппақ 1-2 бала туады, ол ақүрпек деп аталады. Ескекаяқтылардың бозғы, түбіткер және теңізшер сияқты түрлері түлен тұқымдастарға, ал теңіз қояны, теңізбарыс, теңіз пілі, каспий итбалығы сияқты түрлері итбалық тұқымдастарға жатады.
Ескекаяқтылардың үшінші тобы - морждар. Бұлар солтүстік жарты шарда мекендейтін ең ірі ескекаяқтылар болып табылады.Морждың салмағы 2 тоннаға дейін жетеді. Олар ескекаяғын таянып жүре алады, бірақ құлақ қалқандары болмайды. Морж су түбіндегі құрттарды, бунақденелілерді және шаянтәрізділерді жейді; ол қорегін үстіңгі жақсүйегінен өсіп шыққан екі ұзын сойдақ тістерімен қазып алады.
Қоректері
Итбалықтар әр түрлі балықтар мен шаянтәрізділермен қоректенеді. Кейбіреулері сегізаяқтар мен кальмарларды да қорек етуі мүмкін. Теңіз қабыланы секілді алып жыртқыш итбалықтар пингвин және басқа да теңіз құстарына шабуыл жасайды. Теңіз арыстандары мен сойдақтістілер кей кездері басқа да теңіз арыстандарын өлтіруі мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Ескекаяқтылар Санат:Теңіз сүтқоректілері
Аңдату
Аңдату – әдеби шығарманың беташары секілді, негізгі оқиғаға тікелей қатынасы жоқ кіріспе бөлігі.
Мұнда оқиға желісінің бағыт-бағдарын алдын ала аңғарту мақсатымен бұрынырақ болған кейбір жайлар баяндалады. Мысалы, «Еңлік–Кебек» дастанының бас жағындағы «Әңгіме алдында аз сөз» деген кіріспе аңдату ретімен берілген. Шәкерім ақын мұнда өткен істен кейінгілер үлгі алуы қажет екенін айтып, біраз толғана келіп, қазақ пен қалмақтар арасында соғыс болған кезде көп елдің, оның ішінде арғындардың да, бұрынғы қонысынан ауа көшкені туралы баяндалады. Қалмақтар жеңіліп шеттетілген соң, Шыңғыс тауының маңына наймандар келіп, олармен таласа тобықтылардың да Шыңғысқа көз тігіп, сол жақтан орын тепкенін әңгімелейді. Кебек тобықты ішінде жуантаяқ руынан, ал Еңлік айттырылып қойған найман (матай) елінің қызы болғандықтан осы екі шиеленіскен қарым-қатынасының түпкі себебі аз сөзбен дастанның басында аңғартылған. Аңдату – қазақ әдебиеттану ғылымына А.Байтұрсынов енгізген атау.
Дереккөздер
Санат:Аңдату
Халықаралық құстар күні
1 сәуір - Халықаралық құстар күні.
Оның негізгі ережелері ұя салу және мекенді ауыстыру кезінде құстардың барлық түрлерін қорғауға, жойылып кету алдында тұрған құстар түрлерін ұдайы қорғауға; аң аулаудың белгілі бір түрлеріне тыйым салуға немесе шектеу қоюға; құстарды көбейту үшін қорықтарды құруға және экологиялық білім беруге бағытталған.
Құстар – табиғат, өмір көркі. Халық шебер әншісін бұлбұлға, ардақты азаматын сұңқарға, қас сұлуын аққуға, ез жігітін жапалаққа теңеген. Ертеде байлар мен патшалар, хандар бұлбұлды бағында сайратып, тотыны үйінде ұстаған, аққуды көлінде жүздіртіп, сұңқарды қолына қондырған. Құс барлық пен байлықтың, әсемдік пен сұлулықтың белгісі болған. Табиғаттың қысқы ұйқыдан оянуын танытатын көктем хабаршысы Құстар Күні мерекесі кей деректер бойынша алғаш рет қауымдық мереке болып 1894 жылы АҚШ-да өткізілді. Бұл мейрам қарқынды түрде газет басылымдарынан жарық көріп, АҚШ-ның басқа да штаттарына, Еуропаға да жетті.
Тағы қараңыз
Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері
Нұрлан Әбдібеков
Нұрлан Әбдібеков (2.7. 1960.Алматы облысы Райымбек ауданы Сумбе ауылы) - айтыскер ақын, журналист. . 1984 жылы ҚазПИ-дібітірген. 1984-86 жылдары Ұзынағаш ауылындағы орта мектепте мұғалім, 1986-88 жылдары Жамбыл аудандық "Екпінді Еңбек" (қазақша "Атамекен") газетінде тілші, 1989-97 жылдар Жамбыл музейінде аға ғылыми қызметкер, Қазақстан Телерадиохабарларын тарату жөніндегі комитетте редактор болды. 1982 жылы студент-жастар айтысында, 1989 жылы Ү.Кәрібаевтың 100 жылдығына арналған, т.б. республикалық айтыста бас жүлдені жеңіп алды. Сондай-ақ айтыс өнерін насихаттап, бірнеше рет республикалық ақындар сайысын ұйымдастыруға қатысты. Әбдібековтің өлеңдері "Аудитория" жинағына енген (1983). Халықаралық Жамбыл сыйлығы лауреаты (1996).
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Бабушкин Иван Васильевич
Бабушкин Иван Васильевич(1873-1906) …Дүниенің қолында жұмыс істеу өте қиын еді,- титтей де болса тыныстамақ болып отыра бергенімізде: «Ванька, әй, Ванька-а-а!»- деген айғай шығады. Сол-ақ екен бала селк етіп, дүкеншінің, сауда қожасының, зат алуға келгендердің тапсырғандарын орындауға тұра ұмтылады.
Ол өзінің балалық шағы өткен Леденское селосын жабырқап есіне алады; мұнда оның әкесі қайтыс болып, шешесі семьясымен Петербургке көшіп барды.
Он төрт жасында Ваня Бабушкин саудагерден қашып шығып, Кронштадт портының шеберханасына үйренуші болып енді; онан соң Петербургтің бір заводында слесарь болып жұмысқа тұрды.
Бір күні Бабушкинге жолдасы оқы деп листовка әкеліп берді. Онда өмірдің әділетсіз жақтары айтылған екен.
Көп кешікпей Бабушкин астыртын құрылған «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының» алғашқы қатысушыларының бірі болды. Одақ жұмысына В.И. Ленин басшылық жасады. Бабушкин жолдастарымен бірге революциялық үндеулер жазды, жұмышыларды астыртын үйірмелерге жинады, Лениннің «Искра» газетін ұйымдастыруына жәрдемдесті, оны жұмысшылар арасына таратты, өзі «Искраға» мақала жазды.
Жандармдар Бабушкиннің ізіне түсіп, ақыры оны тұтқынға алды. Жолдастары оның камерасына(абақтысына) темір кесетін кішкентай ара жеткізіп берді. Слесарь шебер қимылдап, темір торды дыбысын шығармасьан кесті. Сөйтіп Бабушкин бостандыққа шықты.
Ол Лондоннан – сол кезде шетелде тұратын Владимир Ильичтің пәтерінен бірақ шықты. Алайда бұл тыныстау ұзақ болмады. Бабушкин революцияны әзірлеу үшін Россияға жасырын қайта өтті. Сол бойда ол түрмеге түсіп қалды.
1905 жылғы революцияны Бабушкинді якутияда айдауда жүрген жерінен босатты. Ол қайтадан революциялық жұмысқа бел шеше араласып, Иркутскіде қарулы көтерідіс әзірледі. Ол жолдастарымен бірге Иркусткінің революцияшыл жұмысшыларына қару-жарақ әкеле жатқан поезды жазалаушылар қамап алды. Революциялық құпияны сақтап, большивиктер аты-жөндерін айтпады.
«Олар ерлерше қаза тапты...» - деген Владимир Ильич Ленин бұлардың апат болуы жайында.
Ақкөл (Атырау облысы)
Ақкөл (бұрынғы аты ст.Ганюшкино) — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл (1974-2003 жж. кент), теміржол стансасы. Ақкөл ауылдық округінің орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Құрманғазы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, құмдақ топырақты шөл белдемінде орналасқан.
Тарихы
Іргесі 1974 жылы Атырау — Астрахан теміржолын салуға байланысты қаланған. Ақкөл ауылының тарихы негізінен теміржол торабының бойында орналасқан Ганюшкин стансасымен тығыз байланысты. Станса құрылысы басталғанға дейін осы аумақты айнала бірнеше көлдер болған, сол себепті сол көлдердің бірінің атауы берілген.
Әлеуметтік және мәдени нысандары
Ақкөл жалпы орта мектебі, Дәулеткерей балалар музыка мектебінің филиалы, ауылдық дәрігерлік емхана, Ақкөл ауылдық мәдениет үйі, кітапхана, пошта және байланыс торабының бөлімі жұмыс істейді.
Бейнетаспалар
1. https://yandex.kz/video/preview/?filmId=2525505316337247342&from=tabbar&reqid=1624463346601264-943351240062181344200118-production-app-host-vla-video-yp46&suggest_reqid=160518136159302045434153043303423&text=%D1%81%D1%82+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE
Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Жәкен Қазыбекұлы Омаров
Жәкен Омаров Қазыбекұлы (19.5.1974 ж. туған, Отырар ауданы Қожатоғай ауылы) – айтыскер ақын, әнші, термеші, композитор. Шымкент педогогикалық мәдениет институтын мәдени іс-шараларды ұйымдастырушы-педагог мамандығы бойынша бітірген (1995). Шымкент облысы Жастар одағы комитеті мәдениет бөлімінде еңбек жолын бастады. Түркия Республикасы Ыстамбұл қаласындағы ауыл Иасауи атындағы Білім және парасат қоры дін курсын бітірген (1997). Бүгінге дейін осы қордың Алматы қаласында ғы мәдениет бөлімін басқарады. Рухани ұстазы қаласында Сарыбаевтың бапкерлігімен мектеп жасында-ақ республикаға танымал айтыскер ақын атанған О. 1988 – 2001 ж. аралығында өткен К.Омаров, Майлықожа, Қажымұқан, М.Мақатаев мерейтойларына арналған айтыстар, «Студенттер көктемі», «Ұлытау үні» фестивалі, супер-дода,туғанб республикалық. айтыстардың жеңімпазы. республикалық. термешілер байқауының бас жүлдегері. Саз өнері, жазба поэзиясында да өзіндік қолтаңбасы бар О. – көпшілік сүйіп тыңдайтын көп әндердің авторы. О. – «Зікір-Аллаһ, Нұр-Аллаһ» әндерімен қазақ даласына илләһи жанрын (діни әндер) тұңғыш таратушы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Холестерин
thumb|right|200px| thumb|right|200px| Холестерин (холестерол) (χολή — «өт» және στερεός — «қатты») —— стериндер тобына жататын органикалық зат, химиялық формуласы - C27H46O (10R,13R)-10,13-диметил-17-(6-метилгептан-2-ил)-2,3,4,7,8,9,11,12,14,15,16,17-додекагидро-1H-циклопента[a]фенантрен-3-ол.
Табиғатта кең тараған және ең маңызды стерин. Жасуша мембранасының құрамына енетін жоғары май қышқылдарымен күрделі эфирлер түзеді. Сондықтан жануарлар организмінің барлық жасушаларында әсіресе бүйрек үсті безі, ми, бауыр, жұмыртқаның сарыуызында көп болады.
Қандағы холестериннің қалыпты әдеттегі мөлшері 180—260 миллиграмм (0,18 — 0,26%) болады. Оның көбеюі атеросклероз, ксантоматоз, бауырды май басу, т.б. аурулардың дамуын тездетеді. Холестерин организмдегі өт қышқылының, бүйрек үсті безі гормонының, жыныс гормонының, D3 провитаминінің түзілуіне қатысады, жасуша қабырғасының өткізгіштік қасиетін де реттейді. Холестериннің алмасу процесі бұзылса, холестерин мен оның туындылары қан тамырларының қабырғасына шөгіп (атеросклероз), өтте кристалды холестерин пайда болып, тас байлану процесі жүреді. Холестерин жануарлар майынан алынады.
Холестерол эфирінің (холестеридтің) түзілуі
Лимфадағы жəне қан плазмасындағы холестеролдар ақуыздармен байланысып, липопротеиндер құрайды. Плазмадағы холестеролдың үштен екі бөлігіндейі май қышқылдарымен этерленген. Негізінде холестерол эфирлері фосфатидилхолинмен өзара əрекеттесу кезінде пайда болады. Фосфатидилхолин құрамында 2-жағдайдағы май қышқылы қалдығын холестеролдың гидроксильдік тобына ауыстыруды лецитинхолестеролацилтрансфераза (ЛХАТ) ферменті катализдейді.
Холестеролды жəне оның эфирлерін тасымалдау
Қан плазмасында холестеролдың көпшілігі ақуызбен байланысқан түрінде липопротеин түрінде тасымалданады. Холестерол эфирлері де осындай формада тасымалданады да тиісті жасушаларына жеткізіледі. Жасуша бетінде липопротеиндердің ерекше рецепторларымен холестерол-липопротеин комплексы байланысады. Ерекше қышқыл липаза холестерол эфирлерін гидролиздеп ыдыратады, бос холестеролды пайдаға асыруын жасуша өзі реттейді.
Холестерин көбеюі
Өттегі сұйық заты холестериннің деңгейін емдік шөптерден тұнба жасау арқылы төмендетуге болады. Ол үшін қырыққабат, қызылша, алма, бүлдірген, итбүлдірген, жидек, сарымсақ, пияз, теңіз қырыққабатын көбірек пайдаланыңыз. Әрі күніне жарты стақан қырыққұлақ пен қара шомыр шырындарына бал қосып ішіңіз. Оған доланадан әзірлеген шайдың да пайдасы зор. Оны әзірлеуге көп уақытыңыз кетпейді. Мәселен, 20 долана жидегін ыстық суға салып қайнатып, 2 сағат тұндырасыз. Кейін дайын болған тұнбаны күніне бірнеше рет ішіп, дертіңізге дәру табасыз.
Дереккөздер
Санат:Стероидтар
IC 2505
IC 2505 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 27936, MCG 5-23-34, ZWG 152.64, NPM1G +27.0246, KCPG 213A.
Сыртқы сілтемелер
IC 2505 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Ожақай Бегалиев
Бегалиев Ожақай (1927-1985, Атырау қаласы). Қазақ КСР-інің Еңбек сіңірген геолог-барлаушысы(1977). Мәскеумұнай институтын бітірген (1961 ).1946-1956 жылдары — «Қазақмұнайбарлау» тресіндегі геология-іздестіру кеңсесі крелиустік барлау партиясының бастығы. 1956-1964 жылдары — Батые Қазақстан геологиялық барлау басқармасында ірілендірілген қурылымдық іздестіру барлау партиясының бастығы, аға геологі. 1964-1972 жылдары — Атырау геология-іздестіру мұнай экспедициясының бастыгы. 1972-1985 жылдары — Каспий маңы мұнай барлау терең бұрғылау экспедициясының бастығы, «Қазақмұнайбарлау» басқармасы бастығының орынбасары. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Жас-жыныстық пирамида
thumb|300px|[[Мысырдың 2005 жылғы жас-жыныстық пирамидасы]]
Ожақай Бегалиев
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Жас-жыныстық пирамида
Жас-жыныстық пирамида (Population pyramid) — халықтың жас және жыныстық құрамын сипаттауға қолданылатын график. Халықтың жас-жыныстық құрамын, диаграмма түріндегі пирамидаларда әртүрлі жастағы еркек пен әйел топтарының қатынасымен бейнеленеді.
Мәліметтердің дерексіздік құрылымы
Мәліметтердің дерексіздік құрылымы (абстрактная структура данных; abstract structure of the data) — қызметі бойынша, яғни онымен операциялар орындалатын тапсырма арқылы анықталған мәліметтер құрылымы. Мұндай құрылым оны жүзеге асыру тәсіліне тәуелсіз болады.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Жас-жыныстық пирамида
Жас құрылымы бойынша пирамидалар прогрессивті, стационарлы және регрессивті болып негізгі типтерге бөлінеді.
Санат:Демография
Камал Қармысов
Камал Қармысов (24 сәуір 1912, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас - 21 мамыр 1991, Алматы) — кино және театр актері, Қазақстан халық артисі (1957).
Өмірбаяны
Камал Қармысов 1912 жылдың 24 сәуірінде қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас ауылында дүниеге келген.
1927 жылы Қармысов Алматы сауда қызметкерлері клубының драмалық үйірмесіне белсене араласты.
1929 жылы Ташкенттегі Орта Азия университеттінде оқуын бітірді.
1931 жылы Камал Қазақ ақадемия-драмалық театрының құрамына қабылданады.
1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.
Ойнаған рольдер
Қармысов - кейіпкердің кескін-келбетін, қимыл-қозғалысын дәл тауып, оның ішкі жан дүниесімен шебер шендестіре білген актер. Әсіресе, өткір мінезді, сатиралық рольдердің шебері болған. Ол Керім (М.Әуезов пен Л.Соболевтің "Абайында"), Қозы, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлуында"), Төлеген Тоқтаров (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Гасфорт (Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Қаражан (О.Бөкейдің "Құлыным, меніңінде"), т.б. бар. Қармысов орыс және шетел классик, шығармаларында көп ойнады. Атап айтсақ, Барон (М.Горьқийдің "Шыңырау түбіндесінде"), Хлестақов (Н.В. Гогольдің "Ревизорында"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), Яго (У.Шекспирдің"Отеллосында"),т.б. бар.
1945 жылдан бастап киноға түскен, олардың арасындағы ең белгілі рөлдері: Оспан ("Абай әні", 1945), Жантақ ("Махаббат дастаны", 1954), Әлімхан ("Дала қызы", 1954), т.б.
Милтона (Миннесота)
Милтона (Miltona) — Миннесота штатының Дуглас округіне жататын АҚШ қаласы.
Сэвен Хиллс (Огайо)
Сэвен Хиллс (Seven Hills) — Огайо штатының Cuyahoga округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 11804 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13.0 км² шамасында. FIPS коды — 39-71416.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
Ана мешіті
Америкадағы Ана мешіті - Құрама Штаттардағы ең ескі, арнайы салынғаң мұсылмандардың құлшылық ететін үйі. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы дағдарыстан шыға алмай жатқанда Седар Рапидс қаласындағы мұсылман әулеттері біріге жұмылып, ұйымдасқан түрде құлшылық ететін орын салуға кіріскен. Мешіттің құрылысы 1934 жылы аяқталды.
Ең алғаш құрылысы біткенде мешіттің сырт көрінісі екі қабатты мектеп ғимараты немесе ауыл шіркеуі сияқты болды. Оның кіреберісіндегі кішкентай жасыл күмбезінен басқа ислам сәулет өнеріне тән ешқандай белгілері болған жоқ. Тек тақтайшадағы ағылшынша және арабша жазылған сөздер ғана құрылыстың мұсылмандардың құлшылық ету үйі екенін білдіріп тұрды. Бірінші қабат тек қана дұға қылу мақсатында қолданылды, ал екінші қабат әлеуметтік мақсаттарда пайдаланылды.
Өзіндік ерекшелігі бар Америкадағы Ана мешіті тек қана мешіт емес, мәдени және тарихи орталық болып қалды. Мешіт 1996 жылы Ұлттық мәдени орындардың тізіміне енді. Америкадағы Ана мешіті - Құрама Штаттарда салынған алғашқы мұсылман мешіті. Ол Айова штатының тарихи ескерткіштер тізіміне және тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілген. Шығыс Айова өңірі қазірде 30 түрлі елден келген 700-ден аса мұсылман отбасыларының мекені болып отыр.
Тұрғындардың кейбірі жаңадан келген иммигранттар болса, енді бірі - осында төрт ұрпақтан бері отырғандар. Седар Рапидстегі жаңа мұсылман орталығы 1970 жылы салынып бітті. Бүгінде ол - жергілікті мұсылмандардың құлшылық ететін және әлеуметтік шаралар өткізетін үйі. АҚШ-тың Айова штатында болған жойқын су тасқыны Құрама Штаттардағы ең ескі мешітке зақым келтірді.
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша мешіттер
Сатан Нұрғожаұлы Ысқақов
thumb|right|200px| Сатан Нұрғожаұлы Ысқақов (1928-1999), шопан, Социалистік еңбек ері (1975), ҚазКСР еңбек сіңірген қызметкері (1970).
Ұлы Отан соғысы жылдарында ФЗО мектебін бітіріп, Жезқазған мен Қарағандының кен шахталарында жүмыс істеді. 1946 жылы туған жері Түгіскенге оралып, Коммунар ұжымшарында әр түрлі жұмыстарда, 1948-1966 жылдары қой фермасында көмекші шопан болып еңбек етеді. Мол тәжірибе жинақтап, мал бағудың үлкен бір мектебінен өтті. 1966 жылы ез апдына дербес отар алып, аға шопан атанады. Бағымындағы қылшық жүнді қазақы қойдың әр жүз саулығынан 1970 жылы 140-тан, ал 1975 жылы 150-ден қозы алды.
8-сайланған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
2 мәрте Ленин орденімен марапатталған. Сатан Нұрғожаұлы Ысқақовтың есімі ҚазКСР-нін Алтын құрмет кітабына жазылды (1976).
Ақын Ж. Қашқынов «Биіктік» атты дастан арнаған.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды облысында туғандар Санат:1999 жылы қайтыс болғандар Санат:1928 жылы туғандар Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шектеуіштік (шектеужиектік) сумен тосыту
Шектеуіштік (шектеужиектік) сумен тосыту — мұнай жатыны жиектеріне су айдау арқылы, мұнай - кіріктіруші қабаттың қойнауқаттық қысымын қалыпты жағдайда ұстау әдісі.
Дереккөздер
Санат:Геология
Мұхаммед Шайбани
Әбу-л-фатһ Мұхаммед, кейінгі ғасырларда Шайбани хан, Мұхаммед Шайбани хан (Өзбек: Muhammad Shayboniy) — (өмір сүрген жылдары – шамамен 1451 — 1510), өзбектердің ханы (1500-10 жылдары) және ұлы қазақ ханы Қасым ханның бөлесі. Ол түрлі өзбек тайпаларының басын біріктіріп, олардың Мәуереннаһрда үстемдікке қол жеткізулеріне себепші болды.
Ол Шыңғыс ханның немересі Шайбаннан өрбіген ұрпағы болатын, сондықтан ол Темір әулетін билікті заңсыз тартып алған әулет деп қарастырды. Мұхаммед Шейбани он жыл ішінде жаулап алу жорықтарын белсенді басқарды, Хорасан мен Сырдарияда шабуылдаушы қимылдар жасады.
Басқаруы
1451 жылы дүниеге келген, Әбілқайыр-ханның немересі Шах-Будағ Сұлтанның ұлы, қазақ хандары мен сұлтандарымен отбасылық қатынаста болған, отбасының үлкен баласы. Шейбани-ханның әкесі Шах Будағ-хан білімді адам болған, оның бұйрығымен парсы шығармаларының түркі тіліне аудармалары жасалған.
Шайбани хан білімді адам болған, бала кезінен бастап әр түрлі ғылымдар мен өнерге қызығушылық танытқан, Бұхара медресесінде оқыған. Шайбани ханның танымал тәлімгерлері - Мұхаммед Хитайи, Ясавия тариқатының сопылық шейхтары Жамал әд-дін Азизон, шейх Худайдод Уәли және Мансұр. <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Бірде Шайбани шейх Мансурға барғанда, ол оған: «Мен саған қарап тұрмын, өзбек, мен сенің егемен болғың келетінін көремін!» Содан кейін ол тамақ беруді бұйырды. Бәрін жеп, дастарқанды алып тастағанда, шейх Мансұр кездейсоқ ескерткендей: «Дастархан шетінен қалай жиналса, сен де мемлекеттің шетінен бастайсың». Шайбани өзінің жаңа тәлімгерінің бұл бір мағыналы кеңесін ескеріп, нәтижесінде Тимуридтер мемлекетін бағындырды ''
Сұлтанов Т.И., Шыңғысхан және Шыңғысидтер.М.: АСТ, 2006. С. 139
Саяси қызметтің алғашқы жылдары
Әкесінің күтпеген ерте қайтыс болуынан кейін Мұхаммед пен оның ағасы Махмұт алдымен атасы Әбілқайыр ханның қолында болды, атасы қайтыс болғаннан кейін, содан кейін нағашысы Шайх-Хайдар жанында болды, содан кейін 1471 жылы қайтыс болғаннан кейін олар Қарашын Баһадур Кушидің қолына өтті. Шайбани ханға білім беру үшін Бай Шейх аталық болып тағайындалды. Мұхаммед Шайбани Мавераннахр Тимуридтерінің қолдауына сүйене отырып, Сырдария маңындағы қалаларға бақылауды қалпына келтіруге тырысты. 1470 жылдардың басында Тимуридтердің көмегімен Шайбани хан Сырдариядағы бірнеше бекіністерді бағындырды.
Өзінің атасы Әбілхайыр ханның саясатын жалғастыра отырып, 1500 жылы Темір әулетін биліктен тайдырып, өздерінің астанасы Самарқандан қуып шығып болған болатын. Ақсақ Темірдің ұрпағы, Моғол империясының негізін қалаушы Бабырға қарсы бірнеше рет жеңімпаз жорық ұйымдастырды. 1505 жылы ол Самарқанды қайта басып алып, 1507 жылы Темір әулетінің оңтүстік астанасы Гератты да қолға түсірді. Шайбани 1506 жылы Бұхарды да басып алып, Шайбани империясының негізін қалады. 1508-09 жылдары ол солтүстіктегі жерлерге көп рет басып кіріп, Қазақ хандығының жерлерін шапты.
Алайда ол 1510 жылы Қасым хан бастаған қазақтардың қалың қолынан ойсырай жеңілді.