АҚШ_үкіметінің_экономикадағы_рөлі
Көлік саласын реттеуден бас тарту
Монополияға қарсы бағытталған заңдар бәсекелестікті өсіруге үмтылса, реттеудің басқа түрлері теріс нәтиже беру- лері мүмкін. 1970-ші жылдары американдықтар арасында инфляцияға байланысты алаңдаушылық туып, баға бәсеке- лестігін шектейтін реттеу әрекеттері жаңадан қарастырылды. Сондықтан да, кәсіпорындар бақылау арқылы нарықтық күштердің ортасында қыспақта қалған көптеген жағдайларда үкімет реттеу тетіктерін азайтуға шешім қабылдады. Дерегуляңия ең алдымен көлік-қатынас саласына енгізіл- ді. Президент Джимми Картер билік жүргізген тұста (1977-1981) Конгресс авиаңия, жүк тасымалдау, автокөлік жә- не темір жол қатынасындағы мемлекеттік бақылауды азайта- тын заңдар қабылдады. Тасымалдау саласындағы компания- ларға ауада, жолда және темір жолда өз еркімен бағдар таң- дап бәсекелесуге толық мүмкіндік жасалды, сондай-ақ оларға бағаны еркін түрде анықтайтын таңдау құқығы берілді. Тасы- малдау саласындағы дерегуляңия нәтижесінде Конгресс эконо- микалық реттеудің маңызды екі түлғасының қызметін тоқтат- ты. Олар 109 жылдық тарихы бар Штатаралық сауда комис- сиясы және 45 жылдық тарихы бар Азаматтық аэронавтика басқармасы еді. Дерегуляңияның әсерін нақты анықтау қиын болғанымен, ол септігін тигізген салалардың күрт дамуын аңғаруға әбден болатын еді. Авиация саласын қарастырып өтелік. Үкімет бүл саланы реттеуден бас тартқаннан кейін авиакомпаниялар жаңа белгісіз ортаға өздерінше бейімделуге жанталаса тырысты. Жаңадан пайда болған бәсекелес-компаниялар үшқыштар мен жүмысшыларға жалақыны аз төлеп, соған сәйкес қызметтің арзан және қарапайым түрлерін халыққа ұсынды. Үкімет та- рапынан қойылатын және өз шығындарын толықтай ақтайтын тарифтерге үйреніп қалған ірі авиакомпаниялар, бәсекелестікті жаңа жағдайда қатты сезінді. Кейбір ірі компаниялар, атап ай- тқанда американдықтар санасында азаматтық әуе саяхатымен тікелей байланысты Рай Атегісап ^огЫ Аіпүауз авиакомпания- сы және басқа компанияларға қарағанда жылына жолаушы- ларды көп таситын Еазіегп Аігііпез авнакомпаннясы банкрот- тыққа ұшырады. Мемлекеттің ең ірі Шііесі Аігііпев компания- сы қүрдымның аз-ақ алдында қалды, бірақ сол компанияны өз жүмысшылары сатып алып, ол аман қалды. Бұл	өзгерістер	тұтынут ы л арды	да	сырт	айналған	жоқ. Олардың көпшілігі жаңа компаниялар мен қызметтердің пай- да болуын жақсы нышан деп бағалады. Жолақысының өзгеруі екіталай қабылданды, кейбір клиенттер оған өз наразылығын білдірді. Монополиялар мен реттелетін компаниялар бағалар- ды өздерінің пайдасына қарай қойып әр жеке қызметтің пайда түсіретінін, түсірмейтінін көп қарастырған жоқ. Авиакомпания- лар үкімет тарапынан реттеліп тұрған кезде астанаға, мемле- кет ішінде және алыс бағыттарға қатынайтын маршруттардың бағасы шынайы бағаларынан жоғары қойылған еді, ал қымбат- тау жақын бағыттар мен халық саны аз аймақтарға жету жол ақысы өзіндік қызмет көрсету қүнынан төмен болатын. Мем- лекеттік бақылау алынып тасталғаннан кейін бүл тәртіп өз күшін жойды, себебі шағын бәсекелестер бұрыннан бері баға- сы жасанды жоғары ұсталған үлкен маршруттарды жеңіп алып, пайда түсіретінін үғынды. Сондықтан да бұл талаптарды орындау үшін авиакомпа- ниялар жолақысын қысқартумен қатар пайда аз түсіретін мар- шруттар бағасын азайтыл, соған сәйкес қызмет көрсету түрл- ерін де кемітті. Өте ірі тасымалдаушылар бөлімдері тарапынан осы қызмет көрсетудің кейбір түрлері кейіннен жаңа күн- делікті авиа жолдар ретінде қайта қалпына келтірілді. Осын- дай жұмыстардың арқасында «қала сыртында тұратын» түр- ғындардың әуе қатынасы қалпына келтірілді. Аталмыш бағыт- тарда шағын авиакомпаниялардың қызмет көрсету деңгейі реактивті үшақтардың орнына ескі аэропландарды қолданған-дығына байланысты едәуір төмен болғаны, сүранымдарын өткере отырып өз жұмысын тоқтатпай жүргізе берді. Тасымалдау саласындағы компаниялар мемлекеттік ба- қылаудың алынып тасталуына алғашында қарсы болды, бірақ кейіннен олар мұны оң қабылдап, қолдауға да мәжбүр болды. Түтынушылар үшін бәрі сапырылысып кеткендей болды. Дере- гуляңияның алғашқы кезеңдерінде пайда болған шағын авиа- компаниялар жоғалып кетіп, кейбір нарықтық бәсекеде компа- ниялардың бірігуіне байланысты бәсекелестік төмендей түсті. Дегенмен, сарапшылар реттеу кезеңдеріне қарағанда билет қүнының арзандағайын жалпы мойындал отыр. Әуе кемелер- імен саяхат жасау жылдам дамуда. Мысалы, дерегуляция бас- талған 1978 жылы жолаушылар АҚШ әуе кемелерімен 226 800 миллион мильді (362 800 миллион километр) ұшып етсе, 1997 жылы бүл көрсеткіш үш есе артып, 605 400 милли- он мильге (968 640 миллион километр) дейін жетті.