cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биберштейн қызғалдағы
Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 15—30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1—2 см, жұқа қабықты, қара қоңыр, ішкі жағының жоғарғы жәнетүп жағы қалың жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны –2—3, қайырылған, сирек бүктелген, жалаңаш, жиегі кейде кірпікшелі, гүлден аспайды, төменгісі шамалы жалпақтау, сызықша таспа, ені 5—20 мм. Гүлі біреу; гүл серігі  сары, ұзындығы 2—3 см, біртіндеп сүйірленген, сыртқыларының сырт жағы күлгін ренді, таспа тәрізді,, ішкілерінен 2 есе жалпақ, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі кірпікшелі, ұшы шамалы сақалды; аталығы гүл серігінен 2 есе қысқа; олардың жіптері қалың түкті сақиналы, тозаңдықтары ұзыншақ, жіптерінен 2—3 есе қысқа, ұзындығы 3—4 мм, түйіні аталығынан қысқа, аналық ауызы дерлік орнықты;қорапша ені 1—1,5 см, ұзындығы 1,5—2,5 см, ұшы сүйір. Сәуір —мамыр айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы. Далалы, шалғынды даланың ойпат жерлерінде, орман алаңқайлары мен шетінде өседі. Жалпы Сырт сілемінде, Тобыл–Есіл, Ақтөбе, Торғай, Мұғалжар, Батыс шоқыларында кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Қызғалдақтар Санат:Лалагүлдер Санат:Қазақстан флорасы
Бейорганикалық тұтқырғыш заттар
Бейорганикалық тұтқырғыш заттар - ұнтақ тәріздес материалдар, физика - механикалық үрдіс нәтижесінде уақыт өте өздігінен қатаюға қабілетті, олар сумен қосылғанда иілімді-тұтқыр қамыр пайда болады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Сәулет және құрылыс
Кәлимолла Халиқов
Кәлимолла Халиқов (24 маусым 1938 жыл, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала қаласы – 18 қазан 2007, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1998), профессор (1997). ҚР Гуманитарлық (1998) және әлеуметтік (1999) ғылымдар академиясының академигі.
Марапаттары
«Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.
Дереккөздер
Санат:24 маусымда туғандар Санат:1938 жылы туғандар Санат:Жаңақалада туғандар Санат:18 қазанда қайтыс болғандар Санат:2007 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан заңгерлері Санат:Заң ғылымдарының докторлары Санат:Қазақ гуманитарлық заң институтының профессорлары Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Абеян
Коммунаның INSEE коды — 34001, пошта индексі — 34290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1327 адамды құрады. Халық тығыздығы — 169,91 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эро департаментінің коммуналары
NGC 2455
NGC 2455 — Puppis шоқжұлдызында орналасқан III2p типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1836 жылы 15 ақпанда астроном Джон Гершель ашқан болатын және NGC каталогында 2455 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: OCL 636, ESO 560-SC15.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Puppis (шоқжұлдыз)
Архимед спиралі
Архимед спиралі  — жазық трансценденттік қисық; О полюсінің маңайында бірқалыпты бұрыштық жылдамдықпен (w) айналатын, түзудің бойымен тұрақты жылдамдықпен (v) қозғалатын М нүктесінің траекториясы.
Полярлық координаттағы теңдеуі: ң = a, мұндағы a = v /w. А. с. бірі 0, екіншісі 0 мәндеріне сәйкес екі тармақтан тұрады. Бірінен кейін бірі тізбектеліп келетін көрші екі тармақтың ара қашықтығы тұрақты шама: ОА1 = А1А2 = 2Аa. А. с. алгебралық спиральға жатады. Оны Архимед (б.з.б.3 ғ.) зерттеген. thumb|1 Сурет Архимед спиралінің теңдеуін былай жазуға болады
мұндағы k — M нүктесінің r сәулесі бойымен бір радиан бұрышқа бұрылғандағы жылжуы.
thumb|2 Сурет OCM секторының S ауданы мынаған тең:
мұндағы \rho = OC, \rho' = OM,.
Дереккөздер
Санат:Қисықтар Санат:Спиральдар Санат:Трансценденттік қисықтар
Ақарал (Жетісу облысы)
Ақарал — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Үшарал ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы − Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 273 адам (133 ер адам және 140 әйел адам) болса, 2009 жылы 553 адамды (267 ер адам және 286 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Охота теңізі
Охота теңізі — Тынық мұхиттың Азия жағалауында. Мұхиттан Камчатка түбегімен, Куриль, Сахалин және Хоккайдо аралдарымен бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Охота теңізі Санат:Ресей теңіздері
Беть-Ю
Беть-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кожим өзенінің оң жағалауынан 75 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Чебиткер
Чебиткер — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Васюган өзенінің сол жағалауынан 67 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Камерота
Камерота (Camerota) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Салерно провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7198 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 101 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 70,18 км² шамасында. Пошта индексі — 84040.
Елді мекеннің қамқоршысы — Феррер. Жыл сайынғы мерекесі — 22 қаңтар.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Лицензия
Лицензия нысаны
Лицензия нысаны - лицензиялық келісім бойынша берілетін техниканың немесе технологияның нысаны.
Лицензиялық келісім
Лицензиялық келісім лицензияларды, "ноу-хауды", тауар белгілерін, т. б. пайдалану құқығын беру туралы келісім; Бұл келісімде патенттік лицензия беру; бірнеше патентті және олармен байланысты "ноу-хауды" кешенді түрде беру көзделуі мүмкін.
Лицензиялық паспорт
Лицензиялық паспорт - нысанды лицензиялық келісімшарт бойынша шетелдік сатып алушыға сатудың заңдылығын негіздейтін құжат. Онда лицензия пәніне қатысты техникалық құжаттардың көлемі; ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға қажет шығындар; лицензия нысанына кіретін өнер табыстар мен өнеркәсіп нысандарын патенттеу туралы мәліметтер және т.б. болады.
Лицензиялық төлемақы
Лицензиялық төлемақы заңды немесе жеке тұлғаның меншік иесіне немесе бір нәрсені жасаушыға (авторына) осы меншікті коммерциялық мақсатта пайдалану құқығы үшін ақы төлеуі.
Дереккөздер
Санат:Лицензиялар Санат:Азаматтық құқық Санат:Әкімшілік құқық
Танн (Франция)
Коммунаның INSEE коды — 68334, пошта индексі — 68800.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7985 адамды құрады. Халық тығыздығы — 638,29 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Амангелді Әбдірахманұлы Жангереев
Амангелді Әбдірахманұлы Жангереев (6 маусым 1949 жылы туған, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Ақсай ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996), Орталық Азия Халықаралық академиясының академигі (1999).
Дереккөздер
Санат:6 маусымда туғандар Санат:1949 жылы туғандар Санат:Қобда ауданында туғандар Санат:Қазақстан дәрігерлері Санат:Медицина ғылымдарының докторлары Санат:Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының профессорлары Санат:Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының иегері
Летовочное
Летовочное — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Летовочный ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Тайынша қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, Көкшетау қыратының солтүстік етегінде.
Тарихы
Іргесі 1913 жылы қаланып, 1930 жылдан 1997 жылға дейін ұжымшар орталығы болды. 1997 жылдан ұжымшар негізінде Летовочноеде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1178 адам (638 ер адам және 540 әйел адам) болса, 2009 жылы 722 адамды (354 ер адам және 368 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
IC 2861
IC 2861 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан E? (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35357, MCG 7-24-11, ZWG 214.9, NPM1G +39.0266.
Сыртқы сілтемелер
IC 2861 Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Қазақ халқының материалдық мәдени дәстүрі
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінің түп тамыры өте тереңде жатыр. Қазақ мәдениетінің қалыптасып дамыған аймағы осы ұлттың бүгінгі мекені, соның төңірегі. Оның дәлелі археологиялық, палеоэтнографиялық деректер. Біздің жерімізде мекендеген андронов тайпаларының қыш құмыраларындағы ою-өрнектер кейінгі қазақтың бау, басқұрларындағы нақыштарға ұқсайды. Андроновтықтардың тастан салған үйлері, шаруашылық құрылыстары, құдықтары кейінгі қазақтың осындай құрылыстарында көрініс тапқан. Одан бергі сақ, ғұн, үйсін, қаңлы тайпаларының да мәдениеттерінің қазақ дәстүрлі мәдениетінің қалыптасуына әсері аз болмаған. Ерте ортағасырларда бүгінгі Қазақстан жерін және көрші аймақтарды мекендеген таза түркілік этностар және мемлекеттер тұсында бүгінгі қазақ халқы дәстүрлі мәдениетінің, тілінің негізі қалыптасты. Жалпы мәдениетті, әдетте, шартты түрде екіге бөлеміз. Ол материалдық (заттай) және рухани мәдениет. Материалдық мөдениетке ұстап көруге болатын заттық дүниелерді жатқызсақ, рухани мәдениетке көзбен көріп ұстауға келмейтін рухани құндылықтарды жатқызамыз.
Ұлттық материалдық мәдениетте оның дәстүрлі ерекшеліктері анық көрініс табады. Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениетінің ең бір көрнектісі де көнесі — киіз үй.
Киіз үй тарихы
Дәстүрлі қазақ көшпелі қоғамының материалдық мәдениет саласындағы үлкен бір жетістігі — киіз үй. Бүгінгі таңда киіз үйдің 2 мың жылдан астам тарихы бар екенін ғалымдар дәлелдеп отыр.
Жиналмалы керегесі бар, уық, шаңырағы бүгінгі қазақтың киіз үйіне ұқсас жылжымалы баспана түркі заманында толық қалыптасқан болуы керек. Орхон—Енисей көне сына жазбаларында киіз үй ұғымын білдіретін «керагу» деген сөз кездеседі. Көне түркілердегі киіз үйдің «керегу» атауы кейінгі қазақтарда да сақталған. Қазақ кейде киіз үй атауының баламасы ретінде «кереге»  деген сөзді де қолданады. Бұл әдет көбіне шығыс өңірі қазақтарында жиі кездеседі.
Монғолдар керегесі бар киіз үйді түркілерден шамамен XIII ғасырда қабылдаған. XV—XVI ғасырларда Еуразия даласында киіз үйдің екі түрі — түркілік және монғолдық түрлері қалыптасады. Киіз үйдің түркілік түрі уығының иіні қайқылау болуына байланысты жатағандау болып келеді, ал монғол киіз үйінің уығы тіктеу, төбесі конусқа ұқсас шошақтау болады.
Қазақтың күнделікті өмірде пайдаланған үйлері дәулетіне қарай төрт қанаттан сегіз қанатқа дейін болған. Әйгілі ғалым Әлкей Марғұланның айтуына қарағанда, салтанатты орда үйлері 12,18, тіпті 30 қанатқа дейін болған. XVIII—XIX ғасырларда қазақтың сұлтандары, атақты билері екі үйді қатар тігіп, арасынан керегеден дәліз жасап екі бөлме етіп те пайдаланған. Кереге желкөз және торкөз болып екі түрге бөлінеді.
Киіз үйдің құрылысы
Киіз үй ағаш, киіз бөліктерінен және бау-шудан тұрады. Үйдің ағаш саймандары төрт бөліктен: кереге, уық, шаңырақ және есіктен тұрады.
Кереге — киіз үйдің дөңгелек қабырғасын құрайтын, бірнеше жиналмалы бөліктен тұратын зат. Әрбір жеке бөлігі қанат деп аталады.
Уық — шаңырақ пен керегенің арасына дәнекер болып тұратын иінді шыбық ағаштар.
Шаңырақ — киіз үйдің төбесі. Үйдің көлеміне қарай шаңырақтың диаметрі екі жарым метрден бес метрге дейін болады. Шаңырақ иінінің бүйірінің астына қарай уықтың ұшы кіріп тұратын көздері болады. Шаңырақтың дөңгелек иінінің ортасынан жартылай томпайып келген кергіш ағаштар салынады. Бұл ағаштарды күлдіреуіш дейді. Олардың екі түрлі қызметі бар. Бірі — шаңырақты керіп тұру, екіншісі - шаңырақтың үстінен жабылатын түндік (түңлік) киіздің астына дәнекер болу. Күлдіреуіштің бағыты есікке қарамай ауысып тігілсе, көргенсіздіктің белгісі деп есептелген.
Сықырлауық — киіз үйдің ағаш есігі. Ашып-жапқанда одан шығатын дыбысқа қарай сықырлауық атанған. Бұл есік екі жармалы болады. Оны, әдетте, өрнектеп әшекейлеп жасайды.
Киіз үйдің киіз жамылғысы үш бөліктен тұрады: туырлық, үзік, түндік. Туырлық — үйдің кереге бөлігін айнала жауып тұратын төртбұрышты ұзын киіз. Әдетте, туырлық үйдің көлеміне қарай үшеу, төртеу болады. Уықтардың үстін жауып тұратын трапеция тәрізді киіз жамылғыны үзік деп атайды. Ол екеу болады. Шаңырақты жауып тұратын төртбұрышты шағын киізді түндік (түңлік) дейді. Сонымен қатар көбінесе киіз үйдің ағаш есігінің сыртынан киіз есік тұтады. Оны түнде түсіріп, күндіз шиыршықтап маңдайшаға жинап қояды.
Киіз үйдің бау-шуына желбау, аяқ бау, аспа бау, әр турлі таңғыштap, бау-басқұрлар жатады. Олар, әдетте, тоқылып жасалады. Әдемі геометриялық өрнектермен безендіріледі.
Қазақ дәстүрі бойынша киіз үйдің есігін шығысқа қаратып тіккен. Күншығыс бағытын ұстану сонау сақтардан, одан бергі қыпшақтардан келе жатқан дәстүр.
Киіз үйдің іші оң жақ, сол жақ болып бөлінеді. Киіз үйдің оң-солы төрден есікке қарап отырған адамның оң-солымен есептеледі. Киім үйдің сол жақ жоғары бөлігінде үй иесінің төсек-орны болады, одан төмен ыдыс-аяқ, саба, ас-су тұратын орын, оны кейде шимен қоршап орналастырады. Үйдің оң жақ бөлігінде бойжеткен қыздың төсегі орналасады. Қазақ сондықтан бойжеткен қызды «оң жақта отырған қыз» деп атайды. Үйдің қақ төрінде жүкаяқ қойылып, үстіне жүк жиналады. Оң жақтың есікке жақын бөлігінде ер-тұрман қойылады, жүген ілінеді. Үйдің қақ ортасында ошақ болады.
Қазақ жайлауға шықканда үйлерді көбіне шеңбер бойымен тігіп, ортасына түнге қарай қойды иіретін болған. Мұндай жағдайда үйлердің есіктері шеңбердің ішіне қарай бағытталып тігіледі. Кейде үйлерді жарты шеңбер қылып тігіп, алдыңғы жағына түнде мал иіретін. Осындай көшпелі тұрмысқа ыңғайланған киіз үйлерде қазақтар жазда ғана емес қыста да тұрған. Қыста киіз үйдің керегесіне жиілетіп тоқылған ши тұтып, туырлығын қос-қостан салып, іргесін көміп, сары қи мен ағашты жағып тұра берген.
Отырықшы баспаналары
XVIII—XIX ғасырларда Қазақстанның көпшілік аймақтарында қыста қыстайтын қыстаулар болған. Әсіресе оңтүстік аймақтарда мал шаруашылығы егіншілікпен ұштасып, оларда жартылай көшпелілік, жартылай отырықшылық салты қалыптасқан.
Қазақстанның көпшілік өңірлерінде, өте ертеден келе жатқан там үйдің бір түрі — жартылай жеркепе қолданыста болған. Оларды салғанда жерді 1—1,5 м етіп тереңдетіп қазып, қабырғасын 50—60 см етіп шымнан, қам кірпіштен, тастан көтерген. Мұндай үйлерді қазба үй, жертөле немесе жер үй деп те атаған.
Қам кірпіш пен күйдірілген кірпіштен құрылыс салу Оңтүстік Қазақстан өңірінде біздің заманымыздың бірінші ғасырларынан бастап XVIII ғасырға дейін жалғасқан.
XIX ғасырдағы қазақ қыстауларының көпшілігінде үйлер мен шаруашылық қоралары жапсарласа салынып, біртұтас кешенді құраған.
Үй жылытатын пештің үш түрі болды: тік мұржалы қазандық, бірнеше құдықты қабырғасы бар қазандық және темір пеш.
Үйлердің төбесі: тегіс төбелі және екі жаққа көлбеу төбе болды. Бұл төбелер қазіргі екі сайлы шатырлар сияқты тік емес, жай ғана көлбеу болып келетін.
Қазақ қыстаулары, әдетте, қыста желдің өтінен сақтайтын ықтасын жерлерде, өзен-бұлақтардың жағасында орналасты. Бір қызығы, кейінгі қазақ қыстаулары осыдан 3-4 мың жыл бұрын қола дәуірі заманындағы қоныстар орнында орналасқан.
Қазақтың дәстүрлі киімдері мен әсемдік заттары
Күнделікті тұрмыста киетін киімдермен қатар той-томалаққа, жиынға киетін киімдер болады. Сал-серілер, ел жақсылары, бой түзеген бойжеткендер, бозбалалар әдемі киініп жүретін болған. Жалпы, киімдер адам үшін тұрмыстық және әлеуметтік қызмет атқарған. Киген киіміне қарап адамның дәулетін, қоғамдағы орнын ажырататындықтан да «жат жерде тонсыйлы» деген ұғым қалыптасқан.
Киім ерлер киімі, әйелдер киімі деп бөлінген. Жас ерекшелігіне қарай кішкене балалардың, бозбала-бойжеткендердің, орта жастағы адамдардың, қариялардың киімі болып тағы да бөлінеді. Киімдер, сонымен қатар бас киім, ұлы дене киімдері және аяқ киім болып бөлінеді.
Ерлердің киімі — ішік, тон, шапан, шалбар (сым) жөне өте көне заманнан XIX ғасыр мен XX ғасырдың басына дейін келіп жеткен түрі — кебенек, күпі, жарғақ (тайжақы).
Ішік — иленген теріден жүні ішіне қаратып тігілген қыстық киім. Ішік бағалы аң терілерінен тігілетіндіктен бұлғын ішік, жанат ішік, қасқыр ішік, түлкі ішік деп бөлінеді. Ішіктер кейде етек-жеңіне алтын, күміс зер ұсталған, оқалы, шет-шеті жұрындалған қайырмалы болып келеді. Ішікті жол жүргенде, той-жиынға көбірек пайдаланады.
Toн — иленген теріден, көбінесе қой терісінен тігілетін киімнің бip түрі. Тон жіліншікке, одан төмен толарсаққа дейін түсетіндей етіп жасалады.
Шапан — ішіне жүн, мақта тартып, қалың матадан тігілетін киім. Шапан қыстық, жаздық болып бөлінеді. Жұқалау етіп тігілген жаздық шапанды жадағай шапан дейді. Шапандар қайырма жағалы, кейде тік жағалы болады. Көпшілік жерлерде өңірі үшкілденіп ашық қалдырылатын шапандар тараған. Жиын-тойға киетін шапандар түрлі түсті жібек жіппен кестеленіп, зер салынған. Шапанда түйме болмайды, мата белбеумен, не сырылып жасалған белбеумен қусырылады.
Күпі — қойдың, түйенің өлі жүнін тартып жасалады. XIX ғасырда күпіні қолдан тоқылған шидем матамен тыстаған. Шапаннан айырмашылығы — оның жағасы тұйық болады. Жарғақ (тайжақы) - тайдың, құлынның терісінен жүнін сыртына қаратып тіккен үзын қамзол сияқты жеңсіз киім. Кей жерлерде тайжақыға жең салады. Тайжақы, кейде құлын жарғақ деп аталатын киімді, әдетте, жылқышылар, ат үстінде көбірек жүретін адамдар киетін болған.
Кебенек — киізден істелген шапан сияқты жалбағай киім. Кебенек ұзындығы аяқтың басына дейін түсетіндей кең етіп пішіледі. Жағасы тұйық болады. Оны малшылар қарлы-жаңбырлы күндері киеді. Ерте замандарда жауынгерлер алыс жорықтарға да сыртынан кебенек киетін болған. Сондықтан «кебенек киген келеді, кебін киген келмейді» дейтін сөз қалған.
Шекпен түйе жүнінен жасалған матадан тігілетін сырт киім, ол астарсыз болады.
Қазақтың сырт киімінің көпшілігінде түйме, ілгек болмаған, көбінесе қайыстан, матадан жасалған белдікпен қаусырылған. Қайыс, былғары белдікті кісе деп атаған. Кісе оқ-дәрі салатын оқшантай, пышақтың қыны, насыбай шақша салатын дорбасы бар, күміс, темір шытыралармен әшекейленіп жасалады.
Ерлер бас киімі — тымақ, бөрік, тақия, қалпақ, жалбағай. Тымақ — қыстық бас киім. Ол пайдаланылған терінің түріне қарай түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең тымақ болып бөлінеді. Бөрік — қыста да, жазда да киілетін бас киім. Қыстық бөрік қалың жасалып, жиегіне елтірі не аң терісі жапсырылады. Қалпақты қазақ көбіне көктем, жаз, күз айларында киген. Әріден келе жатқан қазақтың бас киімі — жалбағай. Бұл кейде тымақ сияқты төрт сайлы, кейде екі сайлы шошақ болып келетін, етегі желкені жауып тұратын сулық, желдік жеңіл бас киім.
Ерлер аяқ киімі — мәсі, етік, саптама, кебіс, шақай (шоқай, шәрке) болып бөлінеді. Етік — қонышы жіліншікті жабатын, басы өңделген сиыр, жылқы терісінен, қонышы қой, ешкі терісінен тігілетін, табаны қалың, жайпақ өкшелі аяқ киім. XIX ғасырдың орта шенінен бастап етікті фабрикада өңделген былғарыдан тігетін болған.
XVIII—XIX ғасырларда кең қолданыста болған аяқ киім — саптама. Оның өкшесі биік, басы қайқылау болып, қонышы тізеден асатын бұл қыстық аяқ киімді киіз байпақпен киген. Мәсі — жұқа теріден не былғарыдан жасалатын жұмсақ табанды, өкшесіз аяқ киім. Оны көбіне үйде киіп, далаға шыққанда сыртынан галош сияқты затты табанды,өкшесі былғары аяқ киім - кебіс киген. Кедей адамдар, бақташылар қой терісінен тігілген, киіз байпақпен киілетін жеңіл аяқ киім киген.
Әйелдер киіміне — көйлек, камзол, белдемше, шапан, кестелі тон жатады. Әйелдер көйлегінің жағасы тұйық. Әйелдер көйлегін екі түрлі пішкен. Бірі ұзынынан тұтастай пішу де, екіншісі мықынға дейін бөлек пішіп, кейін қосып тігу. Әйелдер көйлегінің жаға тұсы — алды бip қарыстай кесіліп, өңірі мен жағасы түймемен тұйықталып жабылады. Кейде қыз балалар көйлектің сыртынан өңірше киетін. Өңірше дегеніміз — үшбұрышты бұлдан істеліп, шетіне тоқыма бау сырылып, желкe жағынан түймеленетін киім. Кейде өңіршеге маржан, күміс тиындар да тағатын. Әйелдер көйлегінің жеңі ұзын болады, жасына қарай әйел көйлектерінің түр-түсі әр түрлі. Мысалы, қыздар мен жас келіншектер қызыл, жасыл түсті немесе түрлі түстінің ашық түсінен көйлек киеді. Қыз балалар жиын-тойға қос етек көйлек киген.
Күнделікті өмірде мақта матасынан тігілген көйлек кисе, қызық-қуанышқа жібек, атлас, барқыт, парша, пүліш көйлектер киетін.
Атқа мінгенде, сыртқа шыққанда әйелдер қалың мақта матасынан, мәуітіден тігілген шалбар киген.
Көйлектің сыртынан әйелдер камзол киген. Қамзол жеңсіз, қысқа жеңді және жеңді болып үш түрге бөлінеді. Камзол бір түсті матадан, көбіне түкті пүліш, барқыт, шұғадан тігіледі. Жасына қарай да түсі таңдалады. Қыздар мен жас келіншіктер көбінесе алқызыл түсті камзолдар кисе, ал ортадан жоғары жастағы әйелдер көк, жасыл, сарғыш түсті камзол киген. Камзолдың өңіріне, етегінің екі жағына ою, өрнек жүргізіп сәндейтін болған. Камзолдар түймеленген, әшекей күміс ілгішектер, қапсырмалармен қаусырылатын.
Әйелдердің күнделікті сырт киімі — шапан. Ол өрнектің шапанына ұқсас, бірақ көбінесе өңі ашықтау бұлдан тігілетін. Қазақ әйелдерінің қыстық сырт киіміне күпі мен ішік те жатады. Жас әйелдердің түлкі ішігінің сыртын ашық бұлмен тыстаса ересек әйелдердің ішігін, қоңырқай түсті бұлмен тыстаған. Әйелдердің күпісі ішігі бұл белбеумен, кейде күміс басты, шытыралы қайыс белбеумен буылған.
Қазақ қыздары шаш өру дәстүріне айрықша мән берген. Кішкене кезінде ұсак-ұсақ бірнеше өрім жасап, одан соң оларды бір, не екі бұрымға жинап, түрлі әшекей таққан. Бойжетіп келе жатқан қыз баланың шашын міндетті түрде бір бұрым, ал ұзатылар алдында шашын екі бұрым етіп өрген. Бұл жалғыздықтан жұптық өмірге өтудің белгісі сияқты ғұрып. Ұзатылар қыздың сәукелесі — қазақ әйелдері киімінің ішіндегі ең бір салтанаттысы.
Әдетте, сәукеле ұзынша болып келеді. Сәукелені түрлі асыл моншақтармен, теңгелермен, алтын, күміс зерлермен әшекейлеп, төбесіне үкі таққан. Ұзатылар қыз үстінен сәукеленің иығына түсіре жібек матадан шетін шашақтап тіккен желең жамылған. Сәукелені қалыңдық бір балалы болғанша, әдетте, бір жылға дейін ойын-тойларда киетін болған.
Қазақ әйелдерінің бас киіміне — жаулық, кимешек, күндік жатады. Жаулық— шаршы матадан үшбұрыштап тігілген. Кимешектің қазақ жерінде бірнеше түрі бар. Кимешек — әйелдің маңдайын, самайын, иегін, жартылай жауып тұратын ақ бұлдан тігілген бас киімі. Оны көбіне жасы келген әйелдер киген. Күндік деген бас киімді ұзын бұлды енінен бірнеше қабаттап басқа орап жасаған. Мұндай орама бас киім, негізінен, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда және XVIII-XIX ғасырларда басқа да өңірлерде кеңінен тараған.
Гүлнар Бәкенова
Гүлнар Бәкенова – (1967. Алматы қаласы) — Филология ғылымдарының кандидаты (1995),журналист, ғалым, отандық тележурналистика саласын зерттеуші.
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі киімдері мен әсемдік заттары
Әйелдер күнделікті өмірде басына байлауыш, шылауыш, жаулық байлайтын. Бұл бас киімдер шаршы бұлды қиғаштап бір бүктеп басқа жауып, екі ұшын желкеліктен не тамақтан байлау арқылы киілген.
Гүлнар Бәкенова
ҚазМУ-ді бітірген (1989). ҚазМУ-дің аспиранты, тележурналистика кафедрасының оқытушысы.
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі киімдері мен әсемдік заттары
Қазақтардың бас киімі — тақия мен бөрік тақия көбіне қатырмалы, дөңгелек болып, жанына теңге, моншақ тағылып, төбесіне үкі қадалатын. Бөрік күздік, қыстық бас киім болып бөлінеді. Оны пүліштен, барқыттан дөңгеленте тігіліп, жиегін бағалы аң терісімен көмкереді.
Қазақ әйелдерінің аяқ киіміне мәсі, етік, кебіс жатады. Мәсі жұқа теріден тігілетін өкшесіз жұмсақ аяқ киім. Оны көбіне үйде киеді. Ертеде қазақ әйелдері мәсінің сыртынан кебіс киетін. Кебісті кейде байпақпен де киген. Кебіс дегеніміз — былғарыдан жасалатын калош сияқты, бірақ өкшесі болатын, табаны қалың аяқ киім.
Гүлнар Бәкенова
Қазір Қазақстан ұлттық арнасында стилист-редактор. «Телевизионная спе-цифика» деп аталатын оқу құралының (1997) авторы.
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі киімдері мен әсемдік заттары
Әйел етіктері де былғарыдан тігіледі. Етік сыртқа киетін аяқ киім, оның міндетті түрде өкшесі болады. Кейде әйелдер етігіне ою-өрнек бастырады.
Ұлттық тағамдар, ыдыс-аяқ
Қазақ халқының қай тағамы да оның шаруашылығымен, күнкөріс тіршілігімен тығыз байланысты. Негізгі күнкөрісі мал шаруашылығы болғандықтан оның дәстүрлі тағамдары еттен, сүттен жасалады.
Гүлнар Бәкенова
Басылым беттерінде отандық тележурналистиканың проблемалары жайлы ғылыми-зерттеу материалдарымен танымал.
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Ұлттық тағамдар, ыдыс-аяқ
Қазақ қысқа қарай соғым сояды. Соғымға ауқатты адамдар бірнеше жылқы, он шақты қой, бір-екі сиыр, кейде бір түйе соятын да, етін тұздап тошалаға іліп сақтайтын. Жылқы етінен ішекке салып қазы, шұжық, ішек майын ішекке тығып қарта жасайды. Жылқының жалындағы майынан жал деген сыйлы тағам жасалады.
Гүлнар Бәкенова
Дереккөздер
Санат:1967 жылы туғандар Санат:Алматыда туғандар Санат:Қазақстан журналистері Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары Санат:Қазақстан ұлттық телеарнасы редакторлары Санат:Қазақстан филологтары Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Қазақтың дәстүрлі заттық мәдениеті
Ұлттық тағамдар, ыдыс-аяқ
Сиыр етін мүшелеп бұзып тоңазытып іліп қояды да, қой етін көбіне сүрлейтін.
Еттің әр мүшесінің қонаққа тартылуында өзіндік рәсім бар. Мысалы, ең сыйлы қонаққа бас және жамбас тартады. Мәні жағынан одан кейін мына мүшелер жүреді: асықты жілік, ортан жілік, жауырын, кәрі жілік және тоқпан жілік.
Сүт тағамдары да өте бай. Олар әсіресе көктем, жаз кезінде көп пайдаланылады. Сүт тағамдарына құрт, ірімшік, сары май, қымыз, қатық, шұбат, айран, іркіт жатады.
Қазақтың дәстүрлі тағамдарының ішінде дәннен жасалған тағамдар да бар. Қазақтар бидай, қара бидай, тарыны тамаққа көбірек пайдаланған. Қазанға қарма, қатырма нан пісірген. Кей өңірлерде оларды төңкерме, қазан жаппа нан деп атайды. Бидайды қуырып та жеген.
Қазақ тарыдан тары көже, быламық, майсөк жасаған. Тарыны, бидайды келіге түйіп талқан да жасаған. Тары, талқан, май, қант, балды қосып — қоспа немесе жент деген тәтті тағам жасаған.
Қазақтың ыдыс-аяғы, негізінен, теріден, ағаштан және сүйектен жасалатын. Теріден жасалатын ыдыстарға мал сауатын көнек, қымыз, шұбат жинайтын саба жатады. Көнек шәугімдей ғана және көбіне шүмекті болады, ал саба жылқының терісінен тігілген, мөлшермен 70—150 л сұйықтық сыятын түбі кең, мойыны ұзын ыдыс. Қымыз, басқа да сусын алып жүруге арналған ыдыс торсық, жан торсық деп аталады. Оңтүстік өңірлерде сүт, сұйық заттарды сақтау үшін асқабақтан кептіріліп жасалған қауақ дейтін ыдысты да пайдаланған.
Кең өңірлерде мал сауғанға ағаш кеснек те қолданылады. Қымыз, шұбат көбінесе ағаш тегенелер мен ағаш ожауларға құйылады. Ожаулар кейде екі басты болып, тегенлердің жиегіне күміс, сүйек жиек жүргізетін болған.
Қазақ малдың қарнын да ыдыс ретінде тұтынып, оған сары май сақтаған.
Қазақ май пісетін күбіні ағаштан жасаған.
Ет тарту үшін табақ, тегене, шара, кейде ұзынша ет астаулар да болған. Қонақтықта, тойларда пайдаланатын бұл ыдыстардың жиегі, бүйірі күміспен көмкерілетін.
Дәнді дақылдарды түю үшін ағаш келі, келсап пайдаланған. Металл заттардан, негізінен, қазан, мосы, ошақ жасалады. XIX ғасырда қазақ тұрмысына мыс, темір шәугім, шыны пиала, шәйнек, самаурын ене бастады.
Әскери өнер
Қазақ әскери өнері түгелдей көне түркілердің әскери өнеріне негізделген.
Көне қазақ тайпалары әскери соғыста оң қанат, сол қанат, орта (қол) болып шеп құрған. Көшпелілердің әскери құрылымы мынадай: кезілуші — бұл алдыңғы шеп, әскердің алдында жүреді; тосқауылшы — орта буындағы шеп, бұл шеп ханды ортаға алып жүреді; әскердің енді бір бөлігі салықшы деп аталып, әскердің азық-түлік, шаруашылық бөлігін құрайды. Қазіргі тілмен айтқанда тыл әскері.
Әскердің сан жағынан ең кіші бөлігі «ондық» аталады да, ондықтардың тағы да оны қосылым «жүздік», он жүздіктен «мыңдық», олардың оны «түмен» (он мың әскер) құрайды.
Хандардың, әскербасыларының жеке байрақтары болған. Соғыста байрақты алып жүретін адамдарды «байрақшы» дейтін. Байрақшы, әдетте, қолбасшының маңайында жүретін. Қолбасшы не хан, бұл байрақтармен әскерге түрлі белгілер беріп басқарған. Белгілі қазақ батырларының байрақтары кейінгі ұрпақтарына дейін жеткен.
Байрақ көне қазақ әскери түсінігі бойынша хандықтың, әскери лауазым, дәрежелік белгісі. Көне замандағы байрақтардан бізге сарматтардың айдаһар басты байрағы белгілі. Негізінде, байрақ аттың құйрық қылынан, мата баудан (лентадан) жасалады.
Көне түркілерде, кейін қазақтарда ту да болған. Ту — жауынгерлік рухты, күшті білдіретін рәміз. Ту үлкен матадан түсті желек түрінде жасалып, найза сабының бас жағына тағылатын. Дегенмен кейінгі қазақтарда байрақ пен ту ұштасып, ұласып, бір ұғым болып кеткен. Үмбетей жыраудың «Бөрілі байрақ ұраным» деуі қазақта бөрілі байрақтың ту етіп көтерілгендігін көрсетеді.
Қару түріне қарай әскер садақшылар, найзагерлер, айбалташылар, қылышкерлер болып бөлінген. Ал шоқпар, күрзімен айқасатындарды балуандар деп атаған. Осындай топтың болғанын Абылай хан әскерінің тарихынан көреміз. Мұндай бөлініс Кенесары әскерінде де болған.
Көшпелілердің әскер бөліктерін құру әдістері осымен шектелмейді. Сонымен қатар ханның ордасын, жеке басын қорғауға арналған жақсы қаруланған, соғыс ісін жақсы меңгерген, құрамында атақты батырлары бар ханның жеке гвардиялық әскер бөліктері де болды. Айқас кезінде әскерді басқару үшін, оған дыбыстық белгілер беру үшін әскер құрамында керней, сырнай, дабыл, дауылпаз ойнайтыи музыканттар тобы да болған.
Қару жарақтары
Қазақта «ер қаруы — бес қару» деген сөз бар. Ол бес қаруға aтy қарулары (садақ, жақ, жай), түйрегіш қарулар (найза, сүңгі, жыда), кесу қаруы (қылыш, семсер, сапы), шабу қаруы — айбалта, соғу қаруы (шоқпар, гурзі) жатады.
Қару атадан балаға мұра болып беріледі. Ер жетіп алғаш рет ел қорғауға шыққан жас батыр әкесінің, не атасының қаруын сандықтан алып беліне таққан.
Қорғаныс құралдарына сауыт, дулыға, қалқан жатады. Сауыттың көбе сауыт, кіреуке сауыт, берен сауыт, қаттама сауыт, жалаңқат сауыт, торғауыт сауыт деген түрлері бар. Көбе сауыт тырнақтың көбесі сияқты металл тіліктерден бір-бірін бастыра бекіткен сауытты айтады. Кіреуке сауытқа темір торлы сауыт жатады. Ол темір шығыршықтардан тоқу, өру арқылы жасалады. Берен сауыт болат темірден жасалатын өте мықты сауыт. Қаттама сауыт матадан бірнеше қабатталып, сырылып тігілетін сауыт. Бұл әрі жылы киім. Торғауыт сауыт бірнеше қабат қалың теріден тігілетін сауыт. Ол бірнеше бөліктен тұрады. Бір бөлігі саннан мойынға дейін жапса, екінші бөлігі арқаны, үшінші, төртінші бөліктері екі қолдың үстіңгі жағын жабады. Әр бөлік денеге қайыс баулармен бекітіледі. Мысалы, жырда айтылатын «тоғыз қабат торғауыт» деген сөз бірнеше қабат теріден жасалған сауыт дегенді білдіреді.
Сауыттармен қатар кеудеге, арқаға, иыққа дөңгелек болат тақталар байланатын. Осындай қорғаныс құралын шарайна деп атаған.
Қалқан да ертеден келе жатқан құрал. Ол сақтардан бері белгілі. Ат үстінде соғысуға арналған көшпелілер қалқаны кішкене, жеңіл болып келеді.
Бұлардан басқа адамның ашық қол-аяғын қорғайтын сауыт, атты қорғайтын ат сауыты да аса жиі болмаса да ерте қазақтарда кездесіп тұрған. Сонымен қатар сонау сақтардан бастау алып, кейінгі қазақтарға дейін жеткен ат томағасы да бар. Бұл ат басының маңдай алдын, екі шекесін, төбесін жауып тұратын қалқан.
Дереккөздер
Санат:Қазақ мәдениеті Санат:Қазақстан тарихы
Импульсивтік
Импульсивтік - сыртқы ортаның, эмоцияның тікелей әсер етуінен ойланбай, асығыс істей салдыратын адам мінезінің ерекшелігі. Импульсивтік адам жағдайымен санаспай, істің байыбына бармай тез шешімге келу, артынан өкіну. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда импульсивтік мидың үлкен жарты шарында екінші сигнал жүйесінде тежеудің нашарлауынан болады. Импульсивтік адам қатты қажығанда (аффект) немесе жүйке жүйесі ауырғанда (неврастия) байқалады. Импульсивтікті жою үшін адам өз ісіне өзі есеп беріп, ұстамды болуға дағдылануға тиіс.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мінез-құлық
ДэВитт (Мичиган)
ДэВитт (DeWitt) — Мичиган штатының Clinton округіне жататын АҚШ қаласы.
Табиғи-антропогендік фактор
Табиғи-антропогендік фактор — адамның өзгерткені соншалық, сандық және сапалық тұрғыдан бастапқыдан ерекшеленетін табиғи фактор. Тура және тікелей фактор болуы (мысалы, қаланың климатының өз ерекшеліктері бар) және аралық жанама фактор болуы (екінші реттік өсімдіктер түзетін орта бірінші реттік өсімдіктер түзетін ортамен бірдей болмайды) мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Физика
ДэВитт (Мичиган)
Қала тұрғындарының саны 4507 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7.7 км² шамасында. FIPS коды — 26-22120.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев
Төлеубаев Әбдеш Тәшкенұлы. 1953 жылы 15 қарашада ҚХР Шәуешек қаласында туған. Қазақ. Тарих ғылымдарының кандидаты (1979), докторы (1992).
Найман тайпасының Мәметек руынан.
Әкесі - Бейсембаев Тәшкен, марқұм. Анасы - Бейсембина Зейнекеш, зейнеткер, пошташы болған.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітірген (1975), мамандығы - «Археология, этнография», тарихшы.
Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақтардың мұсылмандық сенімге дейінгі белгі-бұйымдары». Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры (1993 жылдан). ҚР Көркемөнер академиясының академигі (2007 жылдан).
«Қазақтардың отбасылық ғұрыптарындағы мұсылмандық сенімге дейінгі белгі-бұйымдары» (1991) кітабының авторы; «Орынбор қазақтары (тарихи этнографиялық зерттеу)» (2003), «Қазақстанның археологиясы» (2007) кітаптарының; «Дала көсемдерінің қазыналары» (2004), «Қазақтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері» (2002) кітап-альбомдардың; «Ежелгі Қазақстан тарихы» (2006), «Қазақстан тарихы» (2006, 2007) 6-шы, 10-шы және 11-ші сыныптарға арналған оқулықтардың; археология және этнология бойынша 100 астам ғылыми мақалалардың біріккен авторы. Шілікті өңірінде (ШҚО Зайсан ауданы) алғашқы сақ мәдениетіне жататын Қазақстандағы үшінші «Алтын адамды» тапқан (2003-2004). Шілікті «Алтын адамының» салтанатты-салттық киімінің ғылыми реконструкциясы бойынша авторлық куәліктің ізденушісі.
Қазақ, орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.
1975-1978 жылдары - КСРО ҒА Этнография институтының аспиранты. 1979 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, 1981 жылдан - археология және этнология кафедрасының доценті. 1989-2005 жылдары, 2008 жылдан бері - әл-Фараби атындағы Қазақ улттық университетінің археология және этнология кафедрасының меңгерушісі; 2009 жылдан бері -қосарлау бойынша археология және этнология Ғылыми-зерттеу орталығының директоры. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Археология және этнология институтының Диссертациялық кеңесінің (1995-2007); Жұмыс кеңесінің (2001-2005; 2008 жылдан); әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетінің Жұмыс кеңесінің мүшесі (1989 жылдан).
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы бірінші сыйлығының лауреаты (2006). ҚР Үздік оқытушысы (2008). «Қазақстан ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін» белгісімен марапатталған (2005).
Әскери атағы - аға лейтенант.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - М.К. Ататүрік, Ахмет Байтұрсынұлы, М. Шоқай, Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның жарқын, өркендеген болашағына сенемін. Қазақстанның болашағы - оның отанға берілген кадрларында, индустриалды-инновациялы дамуында, экономикадағы ғылымның рөлінің артуында, әлеуметтік-мәдени дамуда».
Хоббиі - домбыраның сүйемелдеуімен халық әндерін орындау, әуен, өлең шығару, қасқырларға аңшылыққа шығу.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар, А. Құнанбаевтың, М. Мақатаевтің, О.Сүлейменовтың өлеңдері.
Үйленген. Жұбайы - Жексембекова Гүлнәр Бемырзақызы, тарих пәнінің оқытушысы. Балалары - Талғат, Әсел, Мақпал, Мағжан.
Мартинью-Кампус
Мартинью-Кампус (Martinho Campos) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Орталық Минас-Жерайс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Бон-Деспашу экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 788 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 060,30 км² шамасында. Халық тығыздығы — 11,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1938 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Парамунт-Лонг Мидоу (Мэриленд)
Парамунт-Лонг Мидоу (Paramount-Long Meadow) — Мэриленд штатының Вашингтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2722 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7.2 км² шамасында. FIPS коды — 24-59787.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэриленд қалалары
Каспогджо
Каспогджо (Caspoggio) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Павия провинциясында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Бенаавис
Бенаавис (Benahavís) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Малага провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Коста-дель-Соль-Оксиденталь ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4932 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 145 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 78 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Малага елді мекендері
Ислам мемлекеті (айрық)
Ислам мемлекеті:
Пироксендену
Пироксендену - түпкі магмалық таужыныстар құрамында пироксен кристалдары жаңадан қалыптасатын метасоматоздық процестер жиынтығының жалпылама ататуы. Пироксендену Құрамында SiO2, бар гидротермалық ерітінділердің әсерінен әсіресе ультранегізді тау жыныстарда қарқынды өтеді.
Дереккөздер
Санат:Геология
Вила-Нова-де-Санде
Вила-Нова-де-Санде (Vila Nova de Sande) — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Гимарайнш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 848 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,96 км² шамасында. Халық тығыздығы — 624,3 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Спормаджоре
Спормаджоре (Spormaggiore) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1254 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 42 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Пошта индексі — 38010.
Жылу сыйымдылығы
Жылу сыйымдылығы — дене температурасын 1°С-ге немесе 1 калорияға жоғарылату үшін берілетін жылу мөлшері. Яғни, дененің (заттектің) қандай да бір процестегі күйінің мардымсыз шексіз өзгерісі кезінде алатын жөне оларға температураны жоғарылату үшін қажет болатын жылу мөлшері. Массаның жылу сыйымдылығының бірлігі меншікті жьлу сыйымдылығы деп аталады. Жылу сыйымдылығының қысымы тұрақты газдар үшін С және көлемі тұрақты газдар үшін С болып ерекшеленеді. Бірінші жағдайда дененің жьлулық ұлғаюына байланысты (дененің геометриялық өлшемдерінің өзгеруіне) сыртқы күштерге қарсы механикалық жұмыс жасалады, ал екінші жағдайда дененің жылуы кезінде оның геометриялық өлшемдері өзгермейді және энергиясын ұлғайтуға жұмсалады. Қысым тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығы көлемі тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығынан үнемі артық болады. Судың 15°С кезіндегі жылу сыйымдылығы Ся бірге тең деп алынады. Қалыпты қысым (1 атм.) Және температура 50°С болғанда ауаның меншікті жылу сыйымдьшығы 0,24 кал/ г.град. тең. Көлем тұрақты болған кезде С — 0,17 кал/г.град; су буы үшін (темпе-ратура 0°С болғанда) Ср = 0,44 кал/г.град және С = 0,34 кал/г.град. Меншікті жьшу сыйымдылығының дененің тығыздығына көбейтіндісі көлемдік жылу сыйымдылығы деп аталады.
Есептеу барысында ағындының жыл ішіндегі теңсіздігін реттеу; ө) шектес ағынды шамалар аралығындағы коррелятивті байланыстың белгілі бір уакыт мерзімі бойынша реттеу жағдайына өсер етуін ескеруді қадағалап отыру. Бұл мәселелердің жауабы Крицкий мен Менкельдің еңбектерінде келтірілген. Олар А.Д.Саваренскийдің есептеудің математикалық сызбасын пайдалану арқылы мына жағдайларға сүйенеді: а) жылдық цикл жүйелі түрде алмасатын фазалардан құралған деп қарастырылуы шарт; ө) фазалардың өзгермелілігін әдеттегі статистикалық әдіспен анықтау; б) ағындының фаза ішіндегі таралымы типтік гидрографтар бойынша айқындалады; в) шектес фазалардағы ағынды байланысы корреляция коэффициентімен багаланады.
Дереккөздер
Санат:Физикалық шамалар Санат:Термодинамика Санат:Статистикалық физика Санат:Физикалық қасиеттер
Кәсіпорын Қорларын Жоспарлау
Кәсіпорын Қорларын Жоспарлау (enterprise resource planning, қысқаша: ERP) жүйелері кәсіпорынның ішкі және сыртқы басқару мәліметтерін біріктіру, оның ішіне қаржы/бухгалтерлік есеп, өндіріс, сату және қызмет, клиенттермен қарым-қатынасты басқару, тағы басқалары да кіреді. Аталған іс-шаралар біріктірілген-бағдарламалық жасақтамалар арқылы жүзеге асады. Бағдарламалық жасақтаманың басты мақсаты ақпараттың әр-түрлі бизнес функциялар арқылы өзара қосылу мен қарым қатынасын жақсартумен қатар сыртқы мүдделі тараптармен де қарым-қатынасты басқару болып табылады.
КҚЖ (ERP) жүйелері түрлі компьютерлік жабдықтар мен компьютер жүйелерімен кескін үйлесімдері, дерекқорлар және ақпарат сақтау қызметтерін көрсетеді.
<!--
Арғы оқулар
-->
Дереккөздер
Санат:ERP
АҚШ әскері
АҚШ әскері немесе АҚШ әскери құрлық күштері (ағылш. United States Army) — құрлықтағы әскери операцияларға жауап беретін АҚШ қарулы күштерінің түрі. АҚШ-тың құрлықтағы әскерінің құрамында 535 000 сарбаз бар, ішінде соғыс алаңында болып, тәжірибе жиғандары да жетерлік. Олар жаңа қару-жарақтармен жабдықталған.
АҚШ-тың қорғаныс күшінің 10 әскери дивизиясын сансыз әскери бригадалар қолдап отырады. Әр дивизияда 3 бронетанкті бригада, механикаландырылған жаяу әскер, жеңіл қаруланған жаяу әскер, брондалған әскери «Stryker» көлігінің бригадасы, әуе-десанттық бригада мен әуе-шабуылдау бригадасы, сонымен қатар, бір авиация және артиллерия бригадасы бар. Әр бөлімшеде 14000-нан 18000-ға дейін әскери қызметкер бар.
Бұл қарулы әскер АҚШ президенттері Картер мен Рейганның кезінде жасалған «Үлкен бестік» (Big 5) атты қаруландыру жүйесін қолданады. Аталған жүйенің құрамында әскери «M1 Abrams» танкі, әскери «M2 Bradley» көлігі, «AH-64 Apache» тікұшағы, реактивті ракеталарды ұшыратын «M270» қондырғысы мен зинит-ракетаға арналған «Patriot» қондырғылары 30 жыл бойы жұмыс істеп келе жатыр. АҚШ-тың арнайы жасағына үш диверсиялы-барлаушылар батальоны, арнайы қаруланған жеті топ пен «Дельта» (Delta Force) арнайы жасағы кіреді. АҚШ әскерінің арнайы операцияларға бұйрық берушілерінің (Army Special Operations Command) саны - 28 500. .
Тарихы
АҚШ-тың әскери базаларының өткен тарихына үңілетін болсақ, ол сонау ХІХ ғасырдан бастау алады. 1898 жылы АҚШ Испаниямен соғыса отырып Филиппин, Мариан аралын, Куба және Пуэрто-Риконы тартып алды һәм сол елдерде алғашқы әскери базаларын құрды.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс Санат:Қарулы күштер