cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әмір Темір
Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) (Темір әулеті империясының құрылуы).
XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. Осман империясы мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), Шығыс Түркістан (1376), Герат (1381), Хорасан (1381), Қандағар (1383), Сұлтания (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), Тәбріз (1384), Иран және Ауғанстан толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң Алтын Орданы күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен Едіге әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, Дешті Қыпшақ, Ақ Орда мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады.
90-жылдары Әзірбайжан, Дағыстан, Гүржістан (Грузия), Ирак Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. 1398 жылы Үндістан басып алынды. Сирия мен Ливан (Палестина) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. 1402 жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — Темір мемлекеті құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті.
Әмір Темір 1405 жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі Самарқандағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.
Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), Моғол империясын құрушы Бабыр (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті Қожа Ахмет Ясауи кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.
Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы
Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған.
Темір жаратылыстану-математика, астрономия ғалымдары мен тарихшы, ақын, лингвист, теология саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен Хорезмнен басқа Алтын Орда, Ақ Орда, Хорасан, Үндістан, Ирак, Иран, Түркия және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту».
Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.
Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір Самарқанға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады».
Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек».
Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз.
Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған.
В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде Орта Азияда жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады.
Қазақстан аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.
Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың Ақ Орда мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды.
Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан Ташкентке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді.
Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мешіт, медресе қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде Құран Кәрім сүрелері мен аяттары жазылған.
Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында Меккедегі Қағба іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған.
Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады.
Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта ислам дінін қолдап қуаттадым».
Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған.
Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады.
Темір 1405 жылы Отырар қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады».
Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді.
Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек }}.
Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. Сығанақ, Сауран, Сарайшықты қиратты, Жетісуды басып алды, Ақ Орда мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды.
Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған Ақ Орда мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды }}.
Дереккөздер
Санат:Монархтар Санат:Темір әулеті Санат:1336 жылы туғандар Санат:1405 жылы қайтыс болғандар
Ақпарат технологиясы
Ақпарат технологиясы (АТ, information technology, IT) — объектінің, процестің немесе құбылыстың күйі туралы жаңа ақпарат алу үшін мәліметтерді жинау, өңдеу, жеткізу тәсілдері мен құралдарының жиынтығын пайдаланатын процесс.
Ақпарат технологиясы дегеніміз компьютерді және телекоммуникациялық жабдықтарды деректерді сақтау, шығару, тасымалдау және өзгертуге арналған технология. «Ақпараттық технологиялар» термині 1958 жылы Гарвард Бизнес шолуында алғаш рет пайда болды; Гарольд Дж.Я. Либет және Томас Л. Висслер былай деп жазды: «Жаңа технология әлі де басқарылмайды. Біз ақпараттық технологияны (IT) деп атаймыз.” Анықтамасы үш санатты қамтиды: өңдеу әдістері, шешімдерді енгізу және модельдеудің статистикалық және математикалық әдістері, сондай-ақ бағдарламалық қамтамасыз етудің жоғарғы тәртібін енгізу.
Ақпарат технологиясы — ақпаратты өңдеу үшін пайдаланылатын технологиялық элементтердің, құрылғылардың немесе әдістердің жиынтығы. Ақпараттық технология (немесе көпшілікке IT атымен танымал ұғым) — қазіргі компьютерлік технология негізінде ақпаратты жинау, сақтау, өндеу және тасымалдау істерін қамтамасыз ететін математикалық және кибернетикалық тәсілдер мен қазіргі техникалық құралдар жиыны.
Ақпарат технологиясы түсінігі
Бұл термин ақпарат және технология деген екі ұғыммен  байланысты.Технология (грек тілінен аударғанда) өнер, шеберлік, біліктілік деген мағынаны білдереді.
Технология дегеніміз – белгілі бір нәрсені өңдеу үшін орындалатын әрекеттер тізбегі.
Технологиялық процесс түрлі  құралдар мен  әдістердің  көмегімн жүзеге асады. Технология мен ақпарат түсініктерін біріктіре келе, ақпараттық технологияны есептеуіш құралдарын пайдалана отырып, ақпаратты алу, жинақтау, сақтау, өңдеу, талдау қызметтерін жүзеге асыратын әрекеттердің реті деп атайды.
Ақпарат технологияларының мақсаты
Ақпарат технологияларының мақсаты, адамның талдау жасай отырып, нәтижесінде белгілі бір әрекетті орындау арқылы шешімдер қабылдай алатындай  ақпаратты өңдіру болып табылады.
Ақпарат технологиялары құралдары
А.т құралдарына техникалық, программалық, ақпараттық құралдар жатады. Техникалық құралдарға дербес компьютер, байланыс желілері, желі жабдықтары енеді. Техникалық жабдықталуына тәуелді болып келетін ақпараттық технология түрі  ақпаратты жинақтауға, өңдеуге мүмкіндік береді. Техникалық және ақпараттық жабдықтамаларға тікелей тәуелді болып келетін программалық құралдар жинақтау, өңдеу, талдау қызметін атқарады.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттық технологиялар
Мұқанов
Мұқанов сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
Сукре (қала)
Сукре (Sucre) — Боливия мемлекетінің астанасы. Басқару орындарының көп бөлігі Ла-Пас қаласында орналасқан.
Халық саны - 247 300 адам. (2006).
Дереккөздер
Санат:Боливия қалалары
Гюнеш Абасова
Биографиясы
Абасованың бала кезі Барановичи қаласында өтеді. Гюнеш бала кезінен музыкаға қызығады. Мектеп оқығанда мектеп хорының басты солисті болады. Абасованың алғашқы ұстазы боп Федор Жиляк саналады. 2000 жылы Минскідегі Мемлекеттік жастар эстрада театрында жұмыс жасауға шақырту алады. Ол жақта Абасова «Сябры» студиясында жұмыс жасайды.
2005 жылы Витебскте өткен "Славянский базар" байқауына қатысады. 2006 жылы белгілі беларусьтық авторлардың әні кірген алғашқы жеке альбомын шығарады. Сол жылы "Песня года" телепроектісіне қатысуға шақырту алады. Оның нәтижесінде көрермендер дауысымен "Үздік ән" номинациясына ие кетеді.
2005, 2006, 2008, 2009, 2010 және 2012 жылдары Абасова «ЕвроФест» ұлттық теледидарлық іріктеу проектіне қатысты. Ол сол проектілерде 2 (2009), 4 (2006) оынға және 4 рет финалист (2005, 2008, 2010, 2012) атанған.
Дереккөздер
Санат:Беларусь Turkvizyon ән байқауында Санат:Беларусь әншілері
IC 3626
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42355, ZWG 129.14, KUG 1237+259.
Сыртқы сілтемелер
IC 3626 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Шоғыр ақмамық
Шоғыр ақмамық (Puccinellia diffusa) – астық тұқымдасының ақмамық туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 30 –60 см, түсі сұр жасыл, тамыры селдір, шым түзеді. Сабағы түксіз, беті тегіс, тік өседі, жіңішке түп жағы бадана тәрізді толықтау, солғын жапырақты. Сабақ жапырақтары қысқа, жіңішке, жалпақ не сәл ширақты, беті бұдырлы, ені 0,8 – 1,3 мм. Жылтыр, жасыл не күлгін түсті сыпыртқысы шашыраңқы, ұзын 10 – 20 см, 4 – 8 гүлді, ұзын 5 – 6 мм дара-дара масақты, мамыр – маусымда гүлдейді. Орта Азияда, Балқаш-Алакөл атырабында, Түркістан маңында, Іле Алатауында, Шу – Іле тауында, Қаратауда таралған.
Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Санат:Астық тұқымдасы
Сан-Жуан-ди-Лороза
Сан-Жуан-ди-Лороза (São João de Lourosa) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Визеу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 316 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24,3 км² шамасында. Халық тығыздығы — 177,6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Нерах
250px|thumb|Картада орналасуы Нерах (Neerach) — Швейцарияның Цюрих кантонында орналасқан коммуна. Дильсдорф округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2808 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.01 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 88, пошта индексі — 8173.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цюрих елді мекендері
Дюрренматт Фридрих
нобай Дюрренматт Фридрих – швейцар жазушысы. Ол 1924 жылы 5 қаңтарда Конольфингенде дүниеге келген.
Шығармалары
Алғашқы пьесасы – «Лаухылда солай жазылған». Аталмыш пьеса 1947 жылы жарық көрген. Әсірелеу әдісімен жазылған басқа да драмалық шығармаларнда Дюрренматт буржуазиялық салт-сананы өткір сынайды. Мысалға, «Миссисипи мырзаның некесі», «Періште Вавилонға оралды», «Мосқал әйелдің тосын келісімі». Көпке танылған өзге шығармалары: «Апат» повесі, «Төреші мен жендет», «Уәде» атты романдары т.б. Соңғы еңбектерінде атом соғысынан үрейленушілік, буржуазиялық қоғамдағы жалғыздықтан, техника тегеурінінен туған сары уайымшылдық сарыны байқалады.
Дереккөздер
М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Құлакөл
Құлакөл — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл, Теміржол ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Екібастұз қаласынан шығысқа қарай 24 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 410 адам (196 ер адам және 214 әйел адам) болса, 2009 жылы 483 адамды (226 ер адам және 257 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері
Хосров Кургинович Аветисян
Аветисян Хосров Кургинович (3.11.1900, қазіргі Армения, Гукасян ауданы, Илли станциясы – 24.3.1954, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1941), профессор (1940), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). Мәскеу Тау-кен академиясын (1929) бітірген. 1931–39 ж. Мәскеудің Түсті металдар және алтын институтында доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында түсті металдар лабораториясының меңгерушісі, 1939 жылдан Армения Тау-кен жұмысшылары одағының, Кәсіподақтар кеңесінің басшыларының бірі болды. Мыс балқымалары штейндері мен қалдықтарын зерттеудің негізін салған. Балқытылған және күйдірілген өнімдердің құрамын тез және оңай анықтауға мүмкіндік беретін магнитометриялық әдістер жасап, оларды мыс қорыту заттарына енгізді. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1900 жылы туғандар Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Сулыкөл (Батыс Қазақстан облысы)
Сулыкөл (бұрынғы атауы - Қалдығайты) — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Сулыкөл ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, Қалдығайты өзенінің оң жағалық жайылмасында, көкпек, бетеге, еркекшөп басым өскен шалғынды-қөңыр, сортандау қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1790 адам (914 ер адам және 876 әйел адам) болса, 2009 жылы 1446 адамды (746 ер адам және 700 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі 1930 жылдары шаруашылықтарды ұжымдастыру негізінде қаланды. Бұрын "Соналы" ауылы деп аталып келген. 1999 жылдан қазіргі атымен аталады. 1957-1997 жылдары "Қалдығайты" қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қалдығайтыда және округтегі Темірбек, Төлен, Үшана ауылдарында 36 шаруа қожалығы құрылды.
Инфрақұрылымы
Ауылдарда 2 орта, орталау, бастауыш мектептер, 3 клуб, медениет үйі, 4 кітапхана, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Қаратөбе ауданы елді мекендері
Рокауэй Бич (Орегон)
Рокауэй Бич (Rockaway Beach) — Орегон штатының Tillamook округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1276 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.2 км² шамасында. FIPS коды — 41-62900.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Орегон қалалары
Антропологизм
Антропологизм – философиялық концепция, оның өкілдері "адам” ұғымын негізгі көзқарастық категория деп қарастырады және табиғат, қоғам, ойлау туралы түсініктер жүйесін тек осы категория арқылы ғана жасауға болады деп тұжырымдайды.
Санат:Философия
Нова-Петрополис
Нова-Петрополис (Nova Petrópolis) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Порту-Алегри агломерациясы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Грамаду-Канела экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17 747 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 291,079 км² шамасында. Халық тығыздығы — 61 адам/км².
Тарихы
Қала 1858 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Үздіксіз суармалау
Үздіксіз суармалау — суармалы егістікті үзіліссіз, тоқтатпай суару түрі. Бұлайша суармалауда егістік жер батпаққа айналып, өсімдіктің ауасыз тұншығып өспей қалу каупі болады.
Сабля (Нерла тармағы)
Сабля — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы, Владимир облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нерль өзенінің оң жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 78 км-ді құрайды.
Үздіксіз суармалау
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Сабля (Нерла тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кіші Шельдян
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сәтбаев
Сәтбаев (Sätbajev, Сатпаев, Satpajev) сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
Елді мекендер:
Басқа мағыналар:
Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)
Қабанбай (1992 жылға дейін — Крупское) — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Қабанбай ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақжар ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 81 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1698 адам (895 ер адам және 803 әйел адам) болса, 2009 жылы 1210 адамды (630 ер адам және 580 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Тарбағатай ауданы елді мекендері
1780 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1780 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Таяқ ойнау
«Таяқ ойнау» — қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Бұл ойынды жастар қыста ойнайды. Ойын алаңды жерде өтеді. Ойынға ұзындығы 1,5—2 метр үшкір таяқ қажет. Ойынға қатынасушылар қардан қалыңдығы 0,5 метр қабырға қалайды.
Ойынға қатынасушылар орталарынан біреуін басқарушы етіп белгілейді. Ол бақылаушы, төреші рөлін де қоса атқарады.
Ойын басталғанда әр ойыншы, қолындағы таяқты белгіленген жерден қардан қаланған қабырғаға қарай бар пәрменімен лақтырады. Таяқ қабырғаға бойлай кіреді. Егер таяқ қатты ұрылатын болса, таяқтың ұшы қабырғаның екінші жағынан шығады. Кімнің ұрған таяғы қабырғаның екінші жағынан көбірек шығып тұрса, сол жеңген болып табылады.
Жеңілгендер алдын ала белгіленгендей ұпайларын орындайды — өлең, тақпақ, жаңылтпаш айтады. Ойын қол күшін дамытып, денені шынықтырады. Таза ауада дем алып, денсаулықты шыңдай түсуге мүмкіншілік береді.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Рексинген (Төменгі Рейн)
Рексинген (Rexingen) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Саверн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,32 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67396, пошта индексі — 67320.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 191 адамды құрады. Халық тығыздығы — 82,33 адам/км².
Достық (Талғар ауданы)
Достық — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Қайнар ауылдық округі құрамында.
Рексинген (Төменгі Рейн)
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Достық (Талғар ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 23 км-дей жерде.
Рексинген (Төменгі Рейн)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Достық (Талғар ауданы)
Халқы
Тұрғыны 93 адам (2009).
Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Қосымша салмақ
Қосымша салмақ - малдың белгілі мерзімдегі тірілей салмағының ұлғаюы. Төл мен бордақылаудағы малдың қосымша салмақ бойынша жетілуі мен өнімділігін бақылап, бағалайды. Белгілі мерзімде қосылған қосымша салмақ абсолютті түрде мерзім соңындағы малдың тірілей салмағынан мерзім басындағы тірілей салмағынан алып, г. не кг., ал салыстырмалы түрде—екі салмақ өлшемін пайыздап (%) белгілейді.
Дереккөздер
Санат:Мал шаруашылығы
Тергеу Айдарханов (кітап)
Тергеу Айдарханов — 2011 жылы Алматы қаласы «Мұнайшы» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — А. Өтегенов. Беттер саны — 212.
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-816-38-7.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Мұнайшы баспасының кітаптары
Кремпдорф
Кремпдорф (Krempdorf) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Штайнбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 257 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 61 054. Муниципалитеттің басшысы — Дёрте Хармс.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Достық үшін футбол
Достық үшін футбол (Футбол для дружбы; Football for friendship) — жыл сайынғы «Газпром» ААҚ жүзеге асыратын халықаралық балаларға арналған әлеуметтік бағдарлама.
Бағдарламаны ФИФА, УЕФА БҰҰ, Олимпиадалық және Паралимпиадалық комитеттер, әртүрлі елдердің мемлекет, үкімет басшылары мен футбол федерациялары, халықаралық қайырымдылық қорлары, қоғамдық ұйымдар және планетаның жетекші футбол клубтары қолдайды. Бағдарламаның ғаламдық операторы АГТ байланыс тобы.
Достық үшін футбол 2013
2013 жылғы 25 мамырда Лондонда алғашқы «Достық үшін футбол» халықаралық балалар форумы өткізілді, оған 8 елден 700 адам қатысқан: Болгария, Ұлыбритания, Венгрия, Германия, Греция, Ресей, Сербия және Словения.
Форумға Челси, Зенит, Шальке 04, Црвена Звезда сияқты командалар; 2018 жылы FIFA Әлемдік кубогы ойындарының иесі болатын Ресейдің 11 қаласынан 11 футбол командасы;  Газпром Спорт күнінің жеңімпаздары, сонымен қатар Алау фестивалінің лауреаттары қатысты. Форумның өтуі барысында балалар басқа елден келген құрдастарымен, атақты футболшылармен араласып, Уэмбли стадионында UEFA 2013 Чемпиондар Лигасының ақтық ойынына барып қайтты. Форум балалар құрастырған ашық хаттың оқылуымен аяқталды, онда жобаның сегіз құндылығы анықталған: достық, теңдік, әділдік, денсаулық, бірлік, адалдық, жеңіс және дәстүрлер. Содан соң хат UEFA, FIFA және ХОК басшыларына жолданды. 2013 жылдың қыркүйегінде Йозеф Блаттер Владимир Путин және Виталий Муткомен кездесу кезінде хатты алғанын растап, «Достық үшін футбол» жобасының құндылықтарына қатысты өз қолдауын білдірді:
«''Аталған қағидалар шын мәнінде барлық футболшылар мен спорттық ойындар жанкүйерлері үшін маңызды рөл атқарады. Мен осы хатты алғаныма мақтан етемін және шын ниетіммен бұл қағидаларды ұстанамын''».
Достық үшін футбол 2014
«Достық үшін футбол» қозғалысының көшбасшысын сайлау форумның шарықтау шегі болды. Филипе Суарес (Португалия) бір жылға көшбасшы болып тағайындалды.
Достық үшін футбол 2015
06.06.2015 Берлинде «Газпром» компаниясының «Футбол – достық үшін» әлеуметтік бағдарламасының аясында ұйымдастырылған Үшінші халықаралық балалар форумы болып өтті. Бағдарлама, балалар футболын дамытуға және балалар мен жасөспірімдер арасында адамзатқа ортақ құндылықтарды алға жылжытуға бағытталған. Іс-шараға Еуропа мен Азияның 24 елінен, яғни Австрия, Беларусь, Бельгия, Болгария, Хорватия, Қытай, Чехия Республикасы, Франция, Германия, Венгрия, Италия, Жапония, Қазақстан, Голландия, Польша, Ресей, Сербия, Словакия, Словения, Испания, Швейцария, Түркия, Украина және Ұлыбритания.
Barcelona футбол клубы Кубок иегері атанды. Балалар, клубтың балалар футболын қолдау және дамыту бойынша бастамаларын, сондай-ақ дамып келе жатқан елдердің жас футболшыларына берген көмегін атап өтті.
Достық үшін футбол 2016
«Достық үшін футбол» халықаралық әлеуметтік балалар бағдарламасының төртінші маусымы Мюнхен қ. 2016 жылдың 24 наурызында өткен онлайн Нangouts баспасөз-конференциясының аясында басталды.
«Достық үшін футбол» жобасының Форумы көше футболы бойынша балалар арасындағы халықаралық турнирдің шешуші ойынымен аяқталды. Бұл тартыста Словениялық «Марибор» құрамасы жеңіске жетті.
Форумның аяқталуынан кейін қатысушылар дәстүрлі түрде УЕФА Чемпиондар лигасының ақтық ойынына қатысты.
Форумның оқиғаларын әлемнің жетекші БАҚ 200 тілшілері, сондай-ақ жобаға қатысушы-елдердің жас журналисттерінен құралған Халықаралық балалар баспасөз-орталығы жарықтандырды.
Достық үшін футбол 2017
«Футбол достық үшін» Халықаралық балалар әлеуметтік жобасының Бесінші маусымының өткізілу орны болып Санкт-Петербург (Ресей) таңдалды 26 маусымнан 3 шілдеге дейін.
2017 жылы қатысушы елдердің саны 32-ден 64-ке дейін көбейді. Алғаш рет "Футбол достық үшін" жобасына Мексика және АҚШ балалары қатысатын болады. Осылайша, жоба төрт континенттің— Африканың, Еуразияның, Солтүстік Американың және Оңтүстік Американың жас футболшыларын біріктірді.
Ашық жеребе кезінде қатысушы елдердің құрама командаларының құрамы мен ойыншы позициялары анықталды. Жеребе интернет-конференция бойынша өтті. Сегіз достастық командаларды мына жас бапкерлер бастады: Рене Ламперт (Словения), Стефан Максимович (Сербия), Брендон Шабани (Ұлыбритания), Чарли Суй (Китай), Анатолий Чентулоев (Ресей), Богдан Кролевецкий (Ресей), Антон Иванов (Ресей), Эмме Хеншен (Нидерланд). Сонымен қатар жеребеде «Футбол достық үшін» халықаралық пресс-орталығының өкілі Лилия Мацумото (Жапония) қатысты.
2017 жылы бұл жоба 600 мыңнан астам адамды біріктірді, ал Санкт-Петербургтегі ақтық сыңға 1000 астам балалар мен ересектер дүние жүзінің 64 елінен қатысты.
Достық үшін футбол 2018
2018 жылы «Достық үшін футбол» алтыншы маусымы 15 ақпан  және 15 маусым аралығында өтті. Финалдық кездесулер ФИФА-2018 Әлем кубогының қарсаңында Мәскеуде өтті. Бағдарламаға 211 ел мен аймақ өкілдері қатысатын жас футболшылар мен журналистер қатысты. 2018 жылғы бағдарламаның ресми басталуы «Достық үшін футбол» тірі ойынымен берілді, нәтижесінде 32 футбол командасы - Халықаралық достық командалары қалыптасты.
2018 жылы экологиялық миссияның аясында Халықаралық достық топтары сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жануарлар түрлерімен аталды.
Сондай-ақ, 2018 жылғы экологиялық миссияның аясында, 30 мамырда, әлемдегі сирек кездесетін жануарлар түрлерін құтқару үшін халықаралық ұйымдарға қолдау көрсетуге шақырған «Happy Buzz Day» халықаралық акциясы басталды. Акцияға Ресей, АҚШ, Непал және Ұлыбританияның ұлттық парктері мен қорлары қосылды.
Сондай-ақ, Мәскеудегі «Достық үшін футбол» бойынша бағдарламасының соңғы оқиғалары кезінде қатысушылар табиғи газбен жүретін экологиялық таза автобустарға көшті.
32 Халықаралық Достық федерациясы 2018 жылы «Достық үшін футбол» кубогына қатысты. Жобаның тарихында тұңғыш рет соңғы ойынды Сириядан келген жас комментатор Язн Таха түсіндірді және матчты Ресейдің жас төрешісі Богдан Баталин деп бағалады.
«Достық үшін футбол» әлем чемпионатының жеңімпазы 2018 жылы Чимпанзе командасы болды, оның құрамына Доминика, Сент-Китс және Невис, Малави, Колумбия, Бенин және Конго Демократиялық Республикасы кірді. Сарансктан келген жас спортшы Владислав Поляков команданы жаттықтырлы.
Бағдарламаның алтыншы маусымының соңғы оқиғасы Мәскеудегі Океанография және теңіз биологиясы орталығында 13 маусымда өткен «Достық үшін футбол» Халықаралық балалар форумы болды. Ол «Газпром» ААҚ директорлар кеңесінің төрағасы Виктор Зубков, РФ Үкіметінің Төрағасының орынбасары Ольга Голодец, Икер Касильяс (испан футболшысы, ұлттық құраманың бұрынғы капитаны), Александр Кержаков (ресейлік футболшы, Ресей жастар құрамасының жаттықтырушысы) сондай-ақ бүкіл әлемнің 54 елшілігінің өкілдері және басқа қонақтар.
Алтыншы маусымның үздік жас футболшылары форумда: Конго Демократиялық Республикасы (үздік шабуылшы) Де Кальенга Мвенце, Бениннен Ямиру Ору (үздік жартылай қорғаушы), Уэльстен Иван Волынкин (Бразилиядан) және Густаво Синтра Роча (MVP).
2018 жылы «Достық үшін футбол» бағдарламасына арналған футболдың үздік жас журналисі Арубадағы Шейкали Асенсьон болды. Қыз блогты ұстап, Океанияның қоршаған орта туралы хабардарлығын түсіндіруге шақырады.
Форумда өткен маусымның қатысушылары Үндістаннан Ананьи Камбоджа кітабының тұсаукесері және қолтаңба сессиясы өтті. 2017 жылы «Достық үшін футбол» бесінші маусымын аяқтағаннан кейін Ананьи My journey from Mohali to St. Petersburg” кітабын жазды, жас журналист  ретінде қатысу тәжірибесі туралы. Онда ол бағдарламаның Тоғыз мәндері туралы айтып, әлемді жақсы жаққа өзгертуге көмектесті.
14 маусымда «Достық үшін футбол» Халықаралық балалар форумы аяқталғаннан кейін жас футболшылар мен журналистер 2018 жылы Ресейде өтетін ФИФА әлем кубогының ашылуына қатысты. Лужники стадионында балалар осы жылы бағдарламаға қатысатын барлық 211 ел мен аймақтың туын салтанатты түрде көтерді. Содан кейін Достық үшін футбол футболының жас қатысушылары Ресей мен Сауд Арабиясының ұлттық құрама командалары арасындағы ашық матчты тамашалады.
Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин Ресейдің «Достық үшін футбол» жас елшісі Альберт Зиннатовты өзінің ойын алаңына шақырды. Онда жас жігіт Бразилиядан әлем чемпионатының чемпионы Роберто Карлоспен және испан футболшысы Икер Касильяспен сөйлесті.
Мәскеудегі соңғы іс-шараларға 211 елдің және аймақтың 1500-ден астам балалар мен жасөспірімдер қатысты. Барлығы алтыншы маусымда әлемнің түрлі өңірлерінде 180-ден астам іс-шара ұйымдастырылды, онда 240 мыңнан астам бала қатысты.
2018 жылы жобаны билік қолдады. Ресей Федерациясы Үкіметі төрағасының орынбасары Ольга Голодец Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің Халықаралық балалар форумының қатысушылары мен қонақтарына арнаған құттықтау сөзін оқыды. Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы Дмитрий Медведев «Достық үшін футбол» алтыншы Халықаралық балалар форумы қатысушыларына және қонақтарына құттықтау жеделхатын жолдады.
23 мамырда өткен брифингте Ресей Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Мария Захарова бүгінде «Достық үшін футбол» бағдарламасын әлемдік қауымдастық Ресейдің халықаралық әлеуметтік саясатының маңызды гуманитарлық құралы ретінде қабылдағанын атап өтті.
ФИФА-да «Достық үшін футбол» бағдарламасын дәстүрлі түрде қолдады. Ұйым Мәскеуде өткен соңғы іс-шаралардың қатысушылары мен қонақтарының жалпы саны 5000 адамға жетті.
Достық үшін футбол 2019
«Достық үшін футбол» халықаралық балалар әлеуметтік бағдарламасының жетінші маусымының іске қосылуы 2019 жылғы 18 наурызда болып өтті, бағдарламаның мәрелік іс-шаралары Мадридте 28 мамырдан 2 маусымға дейін өтті.
25 сәуірде Футбол мен Достықтың Халықаралық күнін Еуропа, Азия, Африка, Солтүстік және Оңтүстік Американың 50-ден астам елдерінде атап өтті Мерекелеуге сонымен қатар Ресей футбол одағы (РФО) қосылды.
30 мамырда Мадридте «Газпром» ЖАҚ «Достық үшін футбол» 2019 балалар әлеуметтік бағдарламасының халықаралық форумы өткізілді. Форум бүкіл әлемнің сарапшыларын – футбол жаттықтушыларын, балалар командаларының дәрігерлерін, жұлдыздарды, жетекші халықаралық БАҚ журналисттерін, халықаралық футбол академиялары мен федерацияларының өкілдерін біріктірді.
31 мамырды Мадридте әлемдегі ең көпұлттық футбол жаттығуы болып өтті. Жаттығу нәтижелері бойынша «Достық үшін футбол» GUINNESS WORLD RECORDS® ресми сертификатын алды. Жетінші маусым аясында Еуропа, Азия, Африка, Солтүстік және Оңтүстік Американың 32 жас журналисттері «Достық үшін футбол» бағдарламасының халықаралық балалар пресс-орталығының құрамын қалыптастырды, ол бағдарламаның мәрелік іс-шараларын жариялап, халықаралық және ұлттық БАҚ-пен бірге материалдарды дайындауға қатысты. Жетінші маусымға қатысушылар «Тоғыз құндылық» кубогын ( «Достық үшін футбол» халықаралық балалар әлеуметтік бағдарламасының марапатын) ең әлеуметтік -жауапты аталған «Ливерпуль» футбол клубына табыс етті.
1 маусымда Мадридтегі UEFA Pitch футбол алаңында жетінші маусымның шарықтау шегі - «Достық үшін футбол» бойынша Әлем чемпионатының финалдық матчы  болып өтті. Оның нәтижелері бойынша «Антигуанский Полоз» құрамасы негізгі уақытта «Тасманский Дьяволмен» 1:1 есеппен ойнап, ал содан кейін пенальти топтамасының қорытындылары бойынша жеңіске жетті және басты жүлдеге ие болды.