cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төтенше билер съезі
ТӨТЕНШЕ БИЛЕР СЪЕЗІ – билер сотының бір сатысы. Ресей өкіметінің 1864 жылғы сот реформасынан кейін енгізілген үш сатылы сот дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының соңы және бүгінгі сот жүйесінің алғышарттарының бірі болды. Төтенше билер съезі шулы істермен қатар алғашқы сот инстанциясы өкілеттігінде де іс қарады.
Сілтеме
Санат:Тарих
Эхмея
Эхмея (Aechmea) – бромелиялар тұқымдасына жатады. Отаны – Орталық және Оңтүстік Америка. Антиль аралдары мен Мексикадан Солтүстік Аргентинаға дейін таралған. Табиғатта 170 түрі белгілі. Бұл гүлдердің ерекшелігі, олардың ұзын, жалпақ жапырақтары бір-біріне тығыз жанаса орналасып, құмыра пішіндес қуыс құрайды. Эхмея гүлдерінің ішінде әдемі жапырағы мен керемет көркем гүлі үшін Aechmea fasciata көп мөлшерде өсіріледі.
Эхмея (Aechmea fasciata) Жапырақтарының ұзындығы 50-70 см, жалпақтығы 5-6 см. Ашық жасыл түсті жапырақтарының бетінде күміс жалатқандай ақшыл жолақтары бар. Құмыра тәрізді қуыс өзегінің ортасынан тік өскен гүлсидамының басына күлгін түсті гүлсағақтары өсіп шығады. Ол 5-6 айға дейін тұрады. Ал гүлі аз уақыт гүлдеген соң түсіп қалады. Гүлдеп тұрған кезінде гүлсағағының ішінде көк, қызыл түсті моншақтар тұрғандай әсер береді. Эхмеялардың ерекшелігі, өмірінде бір-ақ рет гүлдейді. Гүлдеп болған соң солған гүлсидамы қиып алынып, тек әдемі жапырақтары ғана өсуін жалғастырады. Жапырақтарының жанынан жанама өскіндері шығады. Жанама өскіндерін биіктігі аналығының ортан белінен асқан кезде ғана бөліп, жаңа түбекке отырғызады. Одан ерте бөлінсе тамырланып үлгермейді. Жанама өскіндеріне дұрыс күтім жасалса бір-екі жылда гүлдейді.
Жарығы
Жарықсүйгіш. Таңғы және кешкі уақыттардағы тіке түскен күн көзін ұнатады, бірақ шаңқай түстегі күн көзінен қалқалау қажет.
Ылғалдылығы
Ылғалды жақсы көреді. Гүлдеп тұрған кезінде гүлін қалқалап барып су бүрку қажет.
Қоректендірілуі
Жаз кезінде бромелияларға арналған тыңайтқышпен немесе гүлдейтін өсімдіктерге құйылатын тыңайтқыштың мөлшерінен екі есе аз қолданып, айына екі рет қоректендіріп тұрған жөн.
Аурулары
Артық суғарғаннан фузариоз саңырауқұлағымен ауырып, сұр шірікке шалдығады. Гүл биті мен ақ ұнтақ құрты секілді зиянкестердің әсерінен ауыруы мүмкін.
Көбейтілуі
Тұқымы арқылы көбейту ұзақ уақыт алатындықтан, оған шыдамдылық қажет. Оңай жолы жанынан өсіп шыққан жанама өскіндері арқылы көбейту.
Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Санат:Бромелиялар
Малина (Бургас облысы)
Малина (Малина) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Средец қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 98 адамды құрайды.
Пошта индексі — 8327. Телефон коды — 05553. ЕКАТТЕ коды — 46348.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Злиқа Нығметқызы Сәбитова
Злиқа Нығметқызы Сәбитова (1923-1993), инженер-металлург. Мәскеудің Түсті металдар және алтын институтын (1948) бітірген. 1948-1978 ж. Балқаштың түсті металдар өндеу зауотының  № 1 цехында технолог, цех бастығының орынбасары болып жұмыс атқарды. Түсті металдар өңдеу зауотында бірнеше технологиялық жаңа ұсыныстар жасап, өндірісті жетілдіруге үлкен үлес қосты. Қарағанды халық шаруашылық Кеңесінде жауапты қызметкер, «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігі ғылыми - техникалық қоғамының төрайымы болып қызмет атқарды. 3, 4-шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды Санат:География
Кәріздеу машинасы еңістігінің автоматы мен механизмдері
Кәріздеу машинасы еңістігінің автоматы мен механизмдері — ор қазу кезіндегі еңістікті автоматтандыру. Белгіленген құрылыстың тереңдігі мен еңістігінің деңгейін бір қалыпта ұстап тұруға арналған құрылым. Ол көшірмелі және көшірмесіз болып бөлінеді. Екеуі де ордың еңістігі мен тереңдігін автоматты бағдарламамен реттейді де, қазылған ордың ұзындығы мен уақытын салыстыру арқылы табады. Бірақ көшірмесіз жасалған жұмыс сапасы көшірмеліден әлдеқайда нашар, терендігі мен еңістігін дәлме-дәл ұстамайды, ал көшірмелінің жұмыс істеу органдары автоматты түрде көшірмелі сызықты лазер сәулесімен немесе радиотолқынның шоғырын пайдаланғандықтан, жобадағы көрсеткіштен айырмасы болмайды.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Луиджи Пиранделло
Луиджи Пиранделло (Luigi Pirandello; 28 маусым 1867 ж., Джирдженти, қазіргі Агридженто — 1936 ж. 10 желтоқсан, Рим) — итальяндық жазушы және драматург. «Драмалық және театр өнерін жаңғыртудағы шығармашылық батылдығы мен тапқырлығы үшін» 1934 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.
Өмірбаяны
1867 жылы 28 маусымда Агридженто қаласында ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Стефано гүлденген күкірт кенішінің иесі болды, ал анасы Катерина да Агриджентодан шыққан ауқатты буржуазиялық отбасына жататын. Екі отбасы да монархизмге қарсы күреске қатысты.
Болашақ жазушы бастауыш білімді үйде алғанымен, олардың үйіндегі қарт қызметші Мария Стелла айтқан ертегілер мен аңыздар оған одан да көп әсер етті. Әкесінің талабымен техникумға оқуға түсті, бірақ кейін мамандығын гуманитарлық ғылымдарға ауыстырды.
1880 жылы отбасы Палермоға көшті. Луиджи Палермодағы гимназияны бітірді. Онда ол көркем әдебиетті, әсіресе 19 ғасыр ақындарын оқуға құмар болды. Сол кезеңде ол өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастайды және немере әпкесі Линаға ғашық болады. Сонымен бірге оның әкесімен қарым-қатынасы нашарлап, анасымен қарым-қатынасы жақындай түседі.
Оның немере әпкесі Линамен қарым-қатынасы одан әрі дамыды. Қыздың отбасы алғашында бұл қарым-қатынасқа қарсы болғанына қарамастан, кейін тіпті оның қызына үйленуін тездету үшін оқуын тастап, отбасылық бизнеспен айналысуын талап ете бастады. оңға|нобай|286x286 нүкте| [[Палермо|Палермодағы Луиджи Пиранделло мүсіні]] 1886 жылы демалыс кезінде Пиранделло әкесіне кәсіпорында көмектесе бастады, бірақ соған қарамастан Линамен неке кейінге қалдырылды және ол Палермо университетінің заң және филология факультетіне оқуға түсті.
1887 жылы Пиранделло мамандық таңдау туралы шешім қабылдады және Римдегі филология факультетінде оқуын жалғастырды. Римнің өзі жазушының көңілін қалдырды, өйткені ол елестеткендей болмады. Сонымен бірге ол Рим театрларына бара бастайды.
Латын профессоры Хонорато Окционимен келіспеушілігіне байланысты ол Рим университетін тастап, Боннға ауысуға мәжбүр болды. Ол Бонн қаласында 2 жыл болып, неміс классиктеріне қызығушылық танытып, олардың шығармаларын итальян тіліне аударды.
Ол өзінің әдеби қызметін 1889 жылы бастады. 1890 жылдан Римде тұрып, көптеген жазушылармен, журналистермен кездесті. 1891 жылы ол Агридженто диалектісін зерттей отырып, роман филологиясы бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады. Көркем шығармалар жаза бастайды.
Немере әпкесі ақыры оған тұрмысқа шығудан бас тартқан соң, Пиранделло әкесінің кеңесімен ауқатты отбасынан шыққан қарапайым қыз Антониетта Портуланоға үйленеді. 1894 жылы неке құрып, біраз уақыттан кейін екеуі екі ұл, бір қызды дүниеге әкелді. Сонымен қатар, Пиранделло әдеби және журналистік қызметпен белсенді түрде айналысады.
1897 жылы ол Istituto Superiore di Magistero di Roma-да жұмыс істей бастады, онда итальян тілінен сабақ берді. 1898 жылы Итало Фалбо және Уго Флереспен бірге «Ariel» журналын құрды, онда ол да өз шығармаларын жариялады.
Пиранделлоның өзі де қатты күйзеліске ұшырады. Бұл ойдан бас тартып, ол мүмкіндігінше қаржылық жағдайын жақсартуды ұйғарды және итальян және неміс тілдерінен көбірек сабақ бере бастады, сонымен қатар «Жаңа антология» журналына тегін берген бұрын жарияланған жұмыстардың ақысын талап етті.
1909 жылдан бастап отбасының қаржылық жағдайы және Пиранделлоның жазушы ретінде атақ-даңқы өсе бастады, бірақ оның ауыр психикалық жағдайынан туындаған шектен тыс күдік пен қызғаныштың салдарынан Антоньеттамен отбасылық қарым-қатынас нашарлады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пиранделлоның ұлдарының бірі Стефано өз еркімен майданға аттанып, сол жерде тұтқынға түсіп, соғыстың соңында ғана елге оралды.
Пиранделлоның әйелінің психикалық жағдайы нашарлай берді. Тұрақты ұстамалар мен галлюцинациялардың салдарынан Пиранделло психиатриялық ауруханаға көрінуге мәжбүр болды, онда 1919 жылы әйелін жатқызды. Оны бірнеше рет күмәнмен қинағанына қарамастан, ол Антонеттаны үйіне қайтарғысы келді, ол оған өзі қамқорлық жасай алатын еді, бірақ ол психиатриялық клиникадан ешқашан кетпеді.
1925-1928 жылдары Пиранделло Рим көркем театрының басшысы болды, онда режиссер ретінде ол өзінің жеке пьесаларын, сонымен қатар қазіргі итальяндық және шетелдік авторлардың пьесаларын қойды (Массимо Бонтемпелли, Де Стефани, К. Паволини және т.б.). Ол осы театрдың директоры лауазымына орналасуға өзі тікелей таныс болған Муссолиниден көмек алды, тіпті өзі де итальяндық фашистік партияның мүшесі болды. Бірақ 1927 жылы оның фашистермен қарым-қатынасы нашарлап, ол ашық түрде партия мүшелігінен бас тартты және өзінің саясаттан тыс екенін жариялады.
1929 жылы Пиранделлоға Италияның академиялық сыйлығы, 1934 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығы берілді.
Луиджи Пиранделло 1936 жылы 10 желтоқсанда Римдегі үйінде жалғыздықта қайтыс болды.
Әдеби іс
Ол әдебиетке ақын ретінде түсті. «Қуанышты азап» ( 1889 ) атты өлеңдер жинағын басып шығарды. Алғашқы әңгімелер жинағы «Махаббатсыз махаббат» („Amori senza amore“) 1894 жылы жарық көрді. «Бір жылға арналған романдар» (1922) жинағындағы веризм дәстүрлері «кішкентай» адамның ішкі әлемін көрсетуге ұмтылумен және оның өмірдің үмітсіздігіне қарсы рухани көтеріліспен үйлеседі. Әңгімелер кейінірек Пиранделлоның кейбір пьесаларына негіз болды.
Пиранделло өзінің алғашқы еңбектерінде Сицилия ауылдары мен қалаларының өмірі туралы жаза бастады, олардың тұрғындарының әлеуметтік қабаттарын жаза бастады. Мысалы, жазушы «Бәрекелділер», «Бата» повестерінде ойдан шығарылған мейірім-шапағаттың артына ашкөздіктерін жасырған дін қызметкерлерін келемеждейді.
Жазушының кейбір шығармалары веризм дәстүрінен ауытқып кеткенімен, сонымен бірге өзінің ерекшеліктерін жоғалтпайды. Мәселен, «Қара орамал» әңгімесінде Пиранделло қоғамның теріс пікіріне қарамастан, жеке өмірін реттегісі келген басты кейіпкердің, кәрі күңнің психологиясына көбірек тоқталады. Бұл ретте автор пайда үшін кез келген нәрсеге қабілетті қоғамды да сынға алады.
Қоғам сынның объектісі ретінде «Тығыз тоқыма» повесінде де кездеседі, профессор студентінің тойына бара жатып, қыздың тойын әлеуметтiк кертартпалардың қалай қиратып жібере жаздағанына куә болады.
Жазушы «Пойыз ысқырығы» повесінде әлеуметтік теріс пікірлерге қарсы көтерілісті суреттейді. Романның бас кейіпкері есепші бір екпіннің әсерінен өмірге деген көңілі толмаушылықтың бәрін сезінеді. Саяхаттауды армандап, шынайы өмірдің түкке тұрғысыздығын сезініп, ол есінен танып, елес әлемге түседі.
Автор «Ұлы мәртебелі», «Ақымақ» повестерінде саяси күресті келемеждеп, саяси интригалардың күлкілілігін, олардың қаншалықты мәнсіз ұсақ-түйек екенін көрсетеді.
Кейбір әңгімелерде автор жалпы өмірді де сөз етеді. Сонымен, «Ол қонақүйде қайтыс болды» повесінде өмір адамдар тоқтаусыз келіп, әбігерге түсіп, кетіп бара жатқан қонақ үй ретінде берілген.
Әлеуметтік қайшылықтар Пиранделлоның «Фанат» повесіндегі сын объектісіне айналды, оның басты кейіпкері баласының әкесі тастап кеткен және қожайынының қолынан шыққан кедей шаруа әйелі өзін-өзі өлтіруді жалғыз құтылу деп санайды.
Пиранделло шығармашылығына декаданс пен пессимизмнің ерекшеліктері тән болғанымен, ол адам сезімінің шындығын баса көрсете отырып, гуманист болып қала береді. Мәселен, «Бәрі әдепті адамдардағыдай» әңгімесінде кейіпкер әйелін риясыз сүйіспеншілікпен жеңеді, тіпті оның опасыздығын кешіреді.
Басты кейіпкерлердің психологиясына терең бойлай отырып, автор гротескті пайдаланып, әлеуметтік шындықты сынап, кейіпкерлерді лақтыру керек әлеуметтік бетперде киген актерлер ретінде бейнелейді. Сонымен, «Кейбір міндеттер» әңгімесінде басты кейіпкерді әйелі муниципалитет қызметкерімен алдап, әйелінің опасыздықтары туралы шағымданады. Дәл осы шенеуніктің әйелінің ғашығы екенін әңгіме соңында білген ол әйелін қызғанып қана қоймай, шенеунікке көмектесіп жатады. Расында, ол ешқашан әйелін қызғанбады, тек ренжіген күйеуінің әлеуметтік маскасын киді, ал әйелінің сүйіктісі өз кезегінде беделді шенеуніктің «маскасында» болды.
Пиранделло гротескті байқатпай қолданады, кейде онсыз да жасайды. Сонымен, автор «Үнсіздікте» повесінде дүниенің қатыгездігін білетін жас жігіттің қайғылы аяқталуына әкелетін трагедиясын ашады: жас жігіт өзін де, інісін де өлтіреді.
Пиранделло сонымен қатар алты романның, соның ішінде «Кәрі мен жас» өмірбаяндық романының ( „I vecchi e i giovani“, 1909 ), «Фильм түсіріліп жатыр» романының ( „Si gira“, 1915 ) және т.б. авторы.
«Бақытсыз әйел» (1901) шығармасында автор тәуелсіздікке ұмтылып, өзгелердің қатал сынына ұшыраған әйелді бейнелей отырып, қоғам мен әлеуметтік теріс пікірлерді сынай береді.
Пиранделлоның ең әйгілі романы «Марқұм Маттиа Паскаль» („Il fu Mattia Pascal“, 1904) қазіргі қоғамда өмір сүретін адамның әлеуметтік «бетпердесі» мен шынайы «бет-әлпетін» арасындағы қайшылықты көрсетеді. Роман кейіпкері жаңа өмір бастауға тырысып, оны бәрі оны өлді деп санайтындай етеді. Бірақ ол бостандыққа шықпай, басқа жабын алады, өйткені ол үшін қоғамнан тыс өмір сүру мүмкін емес және ол: шынайы мен және ойдан шығарылған екі жабынның арасында үзіледі. Бұл алшақтық ақиқат пен адам қабылдауының арасындағы алшақтықты да бейнелейді.
«Айналады» романында автор адам болмысының мәнсіздігін жазады.
Италияда фашизмнің күшеюі кезеңінде Пиранделлоның шығармашылығы психологиялық тақырыптарда барған сайын шектеліп, оқшаулана түседі. Демек, автор өзінің «Бір, бір емес, жүз мың» атты соңғы философиялық романында адамда бір образ жоқ, бәрі басқа адамдардың қабылдауына байланысты деген ойды білдіреді.
Драматургия
Ол өзінің алғашқы пьесасын 1910 жылы жазды, содан кейін «Егер олай болмаса...» (кейінірек «Басқаларға құқық» деп аталады) 1915 жылы жасады. Пиранделлоның көптеген пьесаларының сюжеті оның бұрын жазған шағын әңгімелеріне негізделген. 1910 жылдардағы Пиранделло драматургиясында сицилиялық диалектідегі күнделікті комедиялар басым («Лиола», 1916 және т.б.). Кейінірек олар итальян тіліндегі парадоксальды философиялық және психологиялық драмаларға жол береді.
Драматург ретінде Пиранделло веризмнен алшақтап, психологиялық театрдың өзіндік концепциясы дамығанға дейін белгілі болған жоқ. Пиранделло өз пьесаларында жазатын негізгі мәселелер – адамның әлеуметтік бетпердесі мен оның шынайы бейнесі арасындағы қайшылықтар.
Моральдың субъективтілігі және шындық пен иллюзия арасындағы шекараның жоқтығы «Әркім өзінше» (1924) және «Бүгін біз импровизация жасаймыз» (1930) драмаларында бекітілген. Шындыққа қарсы көтеріліс және елес әлемді құру тақырыбы «IV Генрих» („Enrico IV“, 1922 ), «Мен саған беретін өмір» (1924) драмаларында бейнеленген.
Дереккөздер
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Римде қайтыс болғандар Санат:Италия жазушылары Санат:Италия драматургтері Санат:Италия ақындары
Жаботикатубас
Жаботикатубас (Jaboticatubas) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Белу-Оризонти агломерациясы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Сети-Лагоас экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14 132 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 113,77 км² шамасында. Халық тығыздығы — 12,7 адам/км².
Тарихы
Қала 1938 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Жувиньи-сюр-Орн
Жувиньи-сюр-Орн (Juvigny-sur-Orne) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Аржантан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,30 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61212, пошта индексі — 61200.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 105 адамды құрады. Халық тығыздығы — 31,82 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Мари Кроус
Мари Кроус (фр. Marie Crous) - XVII ғасырда өмір сүрген француз математигі.
Мари кішіпейіл болғандықтан, Шарлотта-Роз де Комон ла Форспен бірге оқып, жазушы және мұғалім ретінде білім алды. Ол 1636 жылға дейін басылымдары болды, ал 1641 жылға қарай ол кардинал Ришельенің жиені — мадам де Комбалет, Аквинион герцогы және әйгілі филантроп, Марен Мерсенннің досы "шафрано-гүлді ханшайымға" арналған ондық жүйе туралы зерттеу жариялады. Осыған қарамастан, ол ғылыми әйел ретінде танылмады және сол жылдардағы ең көрнекті ғалымдар оны келтірмеді.
Оның жұмысы екі негізгі инновацияны ұсынды: ондық бөлгіш (бүгінде француз тілінде virgule деп аталады), мантисаны ондық бөліктен бөліп, ондық бөлікте нөлді қолдану.разрядтың жоқтығын көрсету; осылайша ол ондық сандарды метрикалық жүйеде заманауи бейнелеуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ немістер сияқты нөлдерді нөлдер деп атады.
Математика сияқты жазуда талантты, ол Песталоцци әдісін және оның санасында есептеу үшін үлкен пайдасы бар конфессиялық бөліну деп атады, әсіресе "үш ереже" ("алтын ереже").
Өз жұмысының алғы сөзінде Кроус меценатқа "Құдай сияқты қарапайым және кішіпейілділерді көтереді", ал Маридің өзі "қарапайым және қарапайым мойындауға" ие болғаны үшін алғыс айтады. Алайда, ол оған жасалған жұмыстың еңбегін жатқызбайды; Abrégé recherche-де ол өзінің жұмысын "осы ғылымда жұмыс істейтін жас әйелдерге тыныштық беру үшін, іс жүргізу қажеттілігі үшін, сондай-ақ олардың рухын қанағаттандыру үшін"жасағанын айтады.
Математик Олри Теркем оның есімі Париж көшесіне әлі берілмегеніне өкініш білдірді. Жақында Екатерина Голдштейн (фр.)орыс. Кроус өзінің "Neither public nor private: Mathematics in early modern France"атты мақаласының бір бөлігін арнады.
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар Санат:Алфавит бойынша ғалымдар Санат:Әйел математиктер Санат:Франция математиктері Санат:XVII ғасырдағы Франция тұлғалары Санат:Алфавит бойынша математиктер
Фирузкухтер
Фирузкухтер — Ауғанстанның солтүстік-батысындағы Чараймақ тобының халқы (Герат провинциясының шығыс бөлігіндегі Герруд пен Мұрғаб өзендерінің аралығы, сондай-ақ Чахчаран төңірегінде). Жалпы халық саны 253 000 адам.
Діні
Діні бойынша - сүнниттік мұсылмандар.
Этнонимі
Фирузкухтар 1403-04 жылдары Тимур Ауғанстанға қоныс аударған Мазандарандағы (Иран) Фирузкух бекінісінің тұрғындарының ұрпақтары болуы мүмкін.
Өмір салты
Қыста олар тұрақты баспанасы бар ауылдарда тұрады. Жазғы тұрғын үй дөңгелек пішінді шатырлар.
Дәстүрлі киімдері – шынтаққа дейін жеңге тігілген үш матадан тігілген күртеше (джома), шалбар, матадан тігілген бас киім (тұмалшақ), бас киімнің үстіне қара жүн жамылғымен жабылған орамал.
Тамақтың негізі – нан мен сүт.
Дереккөздер
Санат:Ауғанстан халықтары
Топтық тарату
Топтық тарату (batched transmission) — екі немесе одан да көп хабарды бір станциядан екінші станцияға әрқайсысының аралық қабылдауын растауды қажет етпейтін тарату тәсілі.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы
Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы – мемлекеттік ғылыми-зерттеу мекемесі.1994 ж. құрылған.
Ғылым орталықтың құрамында 6 ғылыми бөлім бар. Орталықтың ғылым жұмыстарының негізгі бағыттары: республика халқы денсаулығының қалыптасуының заңдылықтарын зерттеу және анықтау; аурудың алдын алудың ғылым тұжырымдамасын және стратегиясын жасау; мемлекеттік денсаулық сақтаудың дамуы алғышарттарын белгілеу және медицина-экономикалық стандарттардың жүйесін жасау; денсаулық сақтау саласындағы ұйымдастыру жұмыстарының жаңа түрлерін ғылым тұрғыдан негіздеу және ресурстармен қамтамасыз ету; денсаулық сақтауды басқарудың жаңа әдістерін жасап, өндіріске енгізу; дәрігерлік сақтандыруды дамыту; жасалып жатқан ғылым-зерттеу бағдарламаларын әдістемелік, ақпараттық және статистикалық жағынан қамтамасыз ету; халықтың денсаулығын сақтау саласында республиканың халықаралық байланыстарын өрістету стратегиясын жасау, т.б. Осында жүргізілген ғылым-зерттеу жұмыстарының нәтижелері «Халық денсаулығы» атты мемлекеттік бағдарламасын жасауда қолданылды.
Орталық қызметкерлері Қазақстан дәрігерлерінің 1-съезін (1997), «Қазақстан Республикасында денсаулық сақтауды қайта құрудың тәжірибелік мәселелері және болашағы» деген тақырыпта республикалық ғылым-практикалық конференциясын (1998) өткізуге белсене қатысты. Орталықта 1995 жылдан Денсаулық сақтау ісі бойынша басшылар мен ұйымдастырушылар даярлайтын курстар, 1996 жылдан докторлық диссертациялық кеңес жұмыс істейді, «Медицина және денсаулық сақтау» журналы шығады.
Сыртқы сілтемелер
http://www.mz.gov.kz/index.php?wakka=/Kaz
Дереккөздер
Санат:Ғылым
Жүзбелі экскаватор
Жүзбелі экскаватор — арнаулы металдан алмалы - салмалы түрінде жасалған және жиналмайтын понтоннан тұрады. Жүзбелі экскаваторды су қабылдағыш құрылыста суды реттеу үшін және магистральды канал құрылысын жүргізгенде, оларды тұнбадан тазалағанда пайдаланады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Талды (Зайсан ауданы)
Талды (Теректі) - Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылды.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Зайсан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 71 адам (2009).
Санат:Зайсан ауданы таратылған елді мекендері
Интеллектік сезімдер
Интеллектік сезімдер. Мұндай сезімдер адамның танымдық (тану) үрдістерімен, ақыл-ой әрекетімен тығыз байланыстa туындайды. Интеллектік сезімнің түрлеріне: таңсықтау, білуге құмарлық, күдіктену, сенімділік, интуиция, ықтималдық, жаңашылдық, болжау т.б. сезімдер жатады. Сезімнің мұндай түрлері оқу үрдісінде, ғылыми-зерттеу ізденістерінде, адамға зор ляззат беретін жаңалықтар ойлап табуда пайда болады. Мұғалімнің басты міндетінің бірі – оқушыларда интелектік сезімдерді тудыру арқылы санасын қалыптастыру болып табылады. Oл үшін көп оқу қажеттігін, оқусыз ешбір білім алу мақсатына жете алмайтынымызды оқушыларға түсіндіру керек. «Оқу инемен құдық қазғандай», ол оңайлықпен қолға түспейді.
Дереккөздер
Психология Санат: Психология
Сан-Жуан-ду-Соту
Сан-Жуан-ду-Соту (São João do Souto) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Брага (қала) муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 932 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0,22 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4 236,40 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Альтлайнинген
Альтлайнинген (Altleiningen) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Бад-Дюркхайм ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1857 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 32 001. Муниципалитеттің басшысы — Карл Майстер.
Тюва
Тюва — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Татош (Үлкен Татош) өзенінің сол жағалауынан 44 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Чулым өзенінің құйылысынан Кеть өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Чулым, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Халықаралық табиғат қорғау одағы
Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы (ХТҚО) (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN) — табиғатты сақтау және табиғи ресурстарды үнемді пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеу, далалық жобалар, ақпараттық-насихаттау және білім берумен айналысады.
Адам баласы жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір өркениетті елдерде жануарларды, өсімдіктерді, ормандарды, өзен-көлдерді корғау туралы мемлекет деңгейінде құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр Мәскеу маңындағы ормандар мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін «патша қазынасы» деп жариялап, жарлық шығарған. Тіптен, езен бойынан 3 км-ге дейінгі жердегі ағашты кескендерді қатаң жазалаған. нобай|ХТҚО штаб-пәтері Мұндай көзқарастар кейіннен басқа да елдерде қолдау тауып, Еуропа, Ресей, Қытай, Үндістан, Жапония елдері табиғат қорғауға көп көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осындай шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи корларды қорғау одағы (ХТҚО) еді. Ол 1948 жылы құрылды. (ХТҚО 1990 жылдың желтоқсанынан бастап "Дүниежүзілік табиғат қорғау одағы деп аталады".) Мақсаты — дүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан аң мен құстарды және өсімдіктердің «Қызыл кітабын» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қара кітаптың» тізімі жасалды. «Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді.
Қызыл кітап
«Қызыл кітап» туралы пікірді ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт айтқан болатын. 1963 жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, содан соң 1966—1975 жылдар аралығында 5 томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО-ның «Қызыл кітабы» шықты. Қазақ КСР-нің алғашқы «Қызыл кітабының» жануарларға арналған бөлігі 1978 жылы, ал 1981 жылы өсімдіктерге арналған бөлігі жарық көрді Қазақстанның «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп, қайта басылып, көпшілікке ұсынылды.
«Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының бірнеше ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ғылыми-практикалық конференциялар ұйымдастырылды. «Қызыл кітапқа» енетін әрбір түрге ғылыми түрде сипаттама беріліп, талқыға салынды.
Одан соң сол жануарлар туралы қарар қабылданып отырды. Мұндай шараларды ұйымдастыруда бұрынғы «Зоология», казіргі «Генеқорлар» институтының қызметкерлерінің де еңбегі зор.
«Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар өр жануардың не өсімдіктің 5 санатын (категориясын) анықтаған. Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген.
Қызыл кітап санаттары
І санат – жойылып бара жаткандар. Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ. Мысалы, кызыл қасқыр, кара күзен, қабылан, қызылқүм аркары, қүдыр, т.б.
ІІ санат – саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғасы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б.
ІІІ санат – сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірак өте сирек кездесетіндер). Мысалы, кар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара түрпан, қара ләйлек, т.б.
ІV санат – белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер). Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан, т.б.
V санат – қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер). Мысалы, аққу, көкқұс, т.б.
Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді қорғаудың бұл формасы біздің елімізде соңғы жылдары қолға алынып отыр. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтардың қорыктардан біраз айырмашылығы бар. Мұнда табиғатты қорғау мен оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ аумағында адам аяғы баспайтын қорықтар аймағы мен тынығу аймағы болады. Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист сокпақтары, аялдамалар мен тынығу пункттері орналасады.
Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар
Қазіргі кезде Қазақстанда 7 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ бар. Олар: Баянауыл, Алтынемел, Көкшетау, Іле Алатауы, Қарқаралы, Катонқарағай, Шарын.
Өлкемізде Баянауыл, Қарқаралы сияқты «жер жаннаты» аталған жерлер аз емес. Олардың табиғи көркін бұзбай сақтауда табиғи саябақтардың алар орны ерекше. Қорық сияқты саябақ үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи саябақ ұйымдастыру ісі жан-жақты кедергілерге тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау мүддесін сақтай отырып, мемлекеттік табиғи саябақтарды көптеп құру — бүгінгі күннің талабы.
Алматыдағы Қазакстан Республикасы Ұлттык Ғылым академия-сының Бас ботаникалық бағы 1932 жылы қарашада ұйымдас-тырылып, оған 108 га-дай жер бөлініп берілді. Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін кажетті бағалы өсімдіктерді анықтап, оларды мәдени жолмен өсіріп тарату, Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей отырып, өсімдіктердің жаңа түрлерін әкеліп, жергілікті жағдайда өсіріп, кебейту, биология ғылымының жетістіктерін, табиғат қорғау ісінің озық тәжірибесін насихаттау сияқты міндеттер жүктелген еді. Өзіне жүктелген міндеттерді талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бақ ірі ғылым орталығына айналды. 1967 жылдан бері Бас ботаникалык бақтың жұмысы ғылыми-зерттеу институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді.
Ботаникалық бақтың 70 га-дай жерінде Қазақстан, Еуропа, Қырым мен Кавказ, Сібір мен Қиыр Шығыс, Солтүстік Америка мен Шығыс Азия өсімдіктер әлемі өкілдері өсетін экспозициялар орналаскан. Қазакстан флорасы экспозицияларында өлкемізде кездесетін өсімдіктердің мыңға жуық түрі өсетін болса, Еуропа, Қырым мен Кавказдың — 200-дей өсімдік түрі, Сібір мен Қиыр Шығыстың — 180, Солтүстік Американың — 270 және Шығыс Азияның 200-ден астам есімдік түрі өсіріледі.
Бақтың әсем гүлдер өскен бөлігі көз тұндырады. Олардың көбі осы ботаникалық бақтың топырағында «дүниеге жолдама алған» жаңа іріктемелер. Мәселен, «Хош иісті Алматы», «Қызыл желкен», «Ботакөз», «Іле Алатауы», «Қыз Жібек» сияқты раушан гүлінің 20 шақты іріктемесі — ғалым-селекционерлердің көп жылғы қажырлы еңбегінің жемісі. Сонымен қатар бақта республика жерінде сирек кездесетін және эндемик өсімдіктердің 50-ден астам түрі егілген. Қызғалдақтардың бірнеше түрі, Шренк тобылғысы, қаратау, піскем жуалары, қотыр кайың, Сиверс алмасы және басқа да «Қызыл кітапқа» тіркелген өсімдіктер биологиясы мұнда жан-жақты зерттелуде.
Бас ботаникалық бақ өзінің құрылған күнінен бастап республи-камызды көгалдандыру ісіне зор үлес косып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме өсімдіктердің 700-ге жуық түрін шаруашылык салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуде кеңінен пайдаланылуда.
Зиямат Османұлы Хұсанов
Зиямат Османұлы Хұсанов (9.5.1921, Сайрам ауданы, Сайрам ауылы – 18.1.1986, сонда) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944), Болгарияның Халық Батыры (1975), Қазақ КСР және Өзбек КСР-ның еңбек сіңірген мұғалімі. Ұлты – өзбек. Ташкент педагогикалық техникумын бітірген (1940). 1940 жылы қазанда Қызыл Армия қатарына шақырылды. Соғыс басталған жылы Ташкент авиация училещесіне жіберілді. 78-дивизияның 228-гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысып, Курск иініндегі шайқасқа қатысты. Ауыр жараланып, тұтқынға түскен. 1944 жылы тұтқыннан қашып шығып Югославия және Болгариядағы партизан отрядтарында шайқасты. Соғыстан кейін Сайрам ауданында мектепте мұғалім болды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Болгария үкіметі Хұсановты грамотамен және омырауға тағатын белгімен марапаттаған, Болгарияның құрметті азаматы атағын берген.
Халықаралық табиғат қорғау одағы
Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар
Жел өтінде тербеле өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени іріктемелерді өсіруде және табиғат қорғаудың маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалык, бақтардың жұмысына баға жетпейді. ына баға жетпейді.
Дереккөздер
Санат:Халықаралық экологиялық ұйымдар
Зиямат Османұлы Хұсанов
Cілтемелер
Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
Помпеи
Помпеи (Pompei) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Неаполь провинциясында орналасқан.
Енді - ашық аспан астындағы мұражай. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді.
Демографиясы
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 25 754 адамды құрайды (2009). Халық тығыздығы 2146 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12,4 км² шамасында. Пошта индексі — 80045.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Рети (Па-де-Кале)
Рети (Rety) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Булонь-сюр-Мер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 18,25 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2067 адамды құрады. Халық тығыздығы — 113,26 адам/км².
Лейли Қабиденқызы Құсайынова
Лейли Қабиденқызы Құсайынова (1948 ж.т.), физика-математика ғынымдары саласының маманы, физика-математика ғылымдарының докторы (2000). Новосібір Мемлекеттік университетін бітірген (1973). 1976-2005 ж. ҚР Математика институтының аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, жас ғалымдар қонкурсының лауреаты, Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ математикалық талдау каф-сының аға оқытушысы, доценті, ҚР БҒМ қолданбалы математика институтының дифференциалды тендеулер зертханасының ғылыми қызм., аға ғылыми қызм., меңгерушісі, дифференциалды және интегралды теңдеулер кафедрасының меңгерушісі, 2005-2006 жж. Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ математикалың талдау кафедрасының меңгерушісі. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Константин Энгель
Константин Энгель (Konstantin Engel; 27 шілде 1988 жыл, Қарағанды, Қазақ КСР)– қазақ-неміс футболшысы, қорғаушы.
Өмірбаяны
1988 жылы, 27 маусымда Қарағанды қаласында дүниеге келген. Отбасымен бірге Германияға қоныс аударған неміс футболшыларының бірі. Павлодар қаласында әжесі тұрады. Константин Қазақстан ұлттық құрамасына шақырылмай тұрып, 2002 жылы туыстарына бір рет келіп кеткен.
Карьерасы
Футболдағы карьерасын «Виктория 08» клубының жастар құрамасынан бастаған. 2006-2011 жылдар аралығында II Бундеслигадағы «Оснабрюк» командасында өнер көрсетті. Одан кейінгі жылдары «Энерги» сапында ойнады. Ал қазіргі кезде «Ингольштадт 04» клубының ойыншысы.
Ұлтық құрама
Мирослав Беранектің тұсында Қазақстан ұлттық құрамасына тұрақты түрде шақырылып жүрді. 2012 жылы Қырғызстанға қарсы алғашқы ойынын өткізді. Барлығы 11 кездесуге қатысқан.
Дереккөздер
Санат:Қарағандыда туғандар Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Германия футболшылары
Алдаберген Қалиұлы
Алдаберген (Амандық) Қалиұлы (1940 ж. т., Жамбыл облысы) – теміржолшы.Ташкент темір жол институтын бітірген (1965). Еңбек жолын Ташкент қаласындағы «Ташкент ТВРЗ» болат қорыту зауытында формовщик болып бастады. 1966 ж. жолдамамен Маңғыстауға келіп, алғашқы темір жол құрылысына қатысады. Зейнеткерлікке шыққанға дейін депо шебері, депо бастығының орынбасары, депо бастығы, мекеме кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
IC 2786
IC 2786 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан S0? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 34968, MCG 2-29-24, ZWG 67.69.
Сыртқы сілтемелер
IC 2786 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Жұлдызды аспан
thumb|600px|Жұлдызды Аспан Жұлдызды Аспан – аспан күмбезінде түнде көрінетін шырақтардың жиынтығы. Түнде жай көзбен аспан сферасының жартысынан, ауа райы жақсы жағдайда, бір мезгілде 2,5 мыңдай жұлдызды (6-жұлдыздық шамаға дейін) көруге болады. Олардың көбісі Құс жолы жолағының маңына орналасқан (кестені қ.).
Шоқжұлдыздар
Бағдарлауға қолайлы болу үшін Жұлдызды аспан, шартты түрде, шоқжұлдыздарға (жалпы саны 88) бөлінген. Жұлдыздарды адамдар ежелден-ақ басты-басты шоқжұлдыздар мен зодиактік жұлдыздарға ажыратқан. Шоқжұлдыздардың атаулары ежелгі гректер мен римдіктердің мифологиясынан алынған (мысалы, Андромеда, Персей, Дельфин, т.б.) немесе егін, мал, аң шаруашылығына (мысалы, Сиыршы, Балықтар, Қоян, т.б.) байланысты қойылған. Мысалы, Геркулес пішіні бір тізесін бүккен адамға, Торпақ (көне түркі тілінде Үді)-бұқаның мүйізіне, Аққу мен бүркіт - қанатын жая самғап ұшқан құстарға ұқсайды. Сондай-ақ Қарақұрт, Жылан, Сужылан т.б. шоқжұлдыздарының атаулары олардың бейнелерінің өздері аттас жәндіктерге айна-қатесіз ұқсауынан туындаған. Сонымен қатар қайсыбір шоқжұлдыз атауларының мәні де бар. Мысалы,Таразы (Өлкі) шоқжұлдызының атауы күзгі күн мен түннің теңелуі кезінде Күннің осы шоқжұлдызда (осыдан 2000 жыл бұрын) орналасуынан туған. Шоқжұлдыздар қатарында аңыздарда кездесетін кейіпкерлер мен жануарлар да баршылық. Мысалы, Персей, Кауыс-Мерген (Жақ), Айдаһар, Кентавр және т.б.
Қайсыбір шоқжұлдыздардың атауы ата-бабаларымыздың тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, ғарыштану және діни түсініктерімен байланыстырылған. Астрономия тарихын зерттеуші орыс ғалымы Д.О.Святский өз еңбектерінде дала қазақтарының Темірқазық пен оның маңындағы бірнеше жұлдырдарды аспан қазығына арқандалған жылқы ретінде бейнелейтінін жазған. Түркі халықтарының көпшілігінде шөміш тәріздес пішін құрайтын Жеті жұлдыз Жетіқарақшы немесе Жетіген, моңғолдарда Жеті Құдай (Дархан Бұрхан), Жеті қарт, башқұрттарда Жеті қыз, эстондар мен орыстарда Арба, сібірліктерде Бұғы, ал ежелгі гректерде Үлкен Аю ретінде танылып, сол мағынаға сәйкес әр елдің өзіне тән аңыздары сақталған. Осы жеті жұлдыздардың бұлай аталуын қазақтар жеті ұрының қуғыншылықтардан қашып, көкті паналауымен түсіндірсе, ежелгі грек аңыздарында Зевс құдайдың аюды аңшыдан арашалап аспанға шығарғаны айтылады. Кейінірек белгіленген шоқжұлдыздардың аттары техниканың дамуына (мыс., Секстант, Микроскоп, т.б.) байланысты қойылды. Шоқжұлдыздардың шекарасы Халықаралық астрономиялық одақтың шешімі бойынша белгіленген (1930). Шоқжұлдыздардағы жарық жұлдыздар грек алфавитінің әріптерімен не цифрлармен, ал кейбір жұлдыздар арнаулы белгілермен белгіленеді. Бірсыпыра жұлдыздың меншікті атауы бар. Көптеген жұлдыздар жұлдыздар каталогындағы атымен аталып, оған каталогтегі жұлдыздың нөмірі қоса тіркеледі (мыс., Лакайль 9352).
Жұлдызды аспаннан жұлдыздар шоғырын, жұлдыздар қауымдастығын, галактикалық тұмандықты, галактикаларды, квазарларды, т.б., сондай-ақ планеталарды, кіші планеталарды, құйрықты жұлдыздарды, Жердің жасанды серіктерін, т.б. бақылауға болады. Бұл нысандардың көпшілігі телескоппен бақыланады. Ал Торпақ шоқжұлдызындағы шашыранды жұлдыздар шоғырын (Үркер мен Гиадтарды), Тукан мен Центавр шоқжұлдызындағы шар тәрізді жұлдыздар шоғырын, Орион шоқжұлдызындағы галактикалық тұмандықты, сондай-ақ Шолпан, Юпитер, Марс, Сатурн, Меркурий, Уран сияқты планеталарды, құйрықты жұлдыздарды, т.б. жай көзбен-ақ көруге болады. Жер атмосферасының жоғарғы қабатында өтетін атом. Процестердің әсерінен аспан аз ғана жарқырап, аспан реңі ешуақытта қара болмайды. Жердің айналуынан болатын аспан сферасының көрінерлік тәуліктік айналуы салдарынан Жұлдызды аспан үздіксіз өзгеріп отырады (картаны қ.). Жұлдыздардың көрінетін тәуліктік қозғалысы. Аспан сферасы. Жердің өз–өзінен айналатындығынан жұлдыздар аспанда орын ауыстырып қозғалып журген сияқты болып көрінеді. Егер бетімізді горизонттық оңтүстік жағына беріп, Жердің солтүстік жарты шарының орталық ендіктеріндегі жұлдыздардың тәуліктік қозғалысын бақылайтын болсақ, онда мынаны байқауға болады: жұлдыздардың горизонттық шығыс жағында туып, оңтүстігіне қарай көтеріліп, батыс жағында бататынын, яғни олар сағат тілі бағытында солдан оңға қарай қозғалатынын байқауға болады. Назар салып қарасақ, Темірқазық жұлдызы горизонтқа қатысты өзінің орнын онша өзгертпейтінін байқауымызға болады. Ал басқа жұлдыздар бір тәулік ішінде толық дөңгелек (орталығы Темірқазықтың маңында) сызып шығады. Бұған айсыз түні қойылған мынадай тәжірибе арқылы оңай көз жеткізуге болады. Фотоаппаратты «шексіздікке» оңтайлап, оны Темірқазыққа бағыттайық та, осы қалпынан тапжылтпай бекітейік. Обьектив түгел ашылып тұратын етіп, затворды жарты не бір сағат ашайық. Осылайша түсіріліп алынған суретті айқындағаннан кейін, одан біз концентрлі доғаларды-жұлдыз жолының іздерін көреміз. Осы доғалардың ортақ орталығы, яғни жұлдыздардың тәуліктік қозғалысы кезінде мызғымай өз орнында қалатын нүкте –шартты түрде солтүстік дүние полюсі деп аталады. Темірқазық оған өте жақын. Оған диаметральды қарама -қарсы нүкте дүниенің оңтүстік полюсі делінеді. Солтүстік жарты шарда ол горизонттан төмен орналасады.
Аспан сферасы
Аспанның тәуліктік айналысы құбылысын аспан сферасы делінетін математикалық салуды пайдаланып зерттеу ыңғайлы. Ол орталығы бақылау нүктесінде болатын, кез келген радиуспен алынған жорамал сфера. Оның бетіне барлық шырақтардың көрінерлік орындарын проекциялайды да, ыңғайлы болу үшін бірқатар нүктелерм ен сызықтар жүргізіледі.
Аспан сферасы және оның айналысы. Әрбір жұлдыз жарық доға түрінде ақ ізін қалдырған. Доғалардың барлығының ең ортасына жақын маңда Темірқазық жұлдызы қалдырған ақ із айрықша көрінеді. Неғұрлым экспозицияның уақыты ұзақ болған сайын соғұрлым жұлдыз үлкен доға сызып шығады. Мысалы, екі сағаттық экспозициямен түсірілгенде доғаның ұзындығы шеңбердің 1/12-не тең болады. Демек, екі сағат ішінде аспан күмбезі 360°:12=30°-қа бұрылады, ал бір тәулікте ол толық айналым жасайды. Аспан күмбезінің тәуліктік айналысы кезінде жұлдыздардың өзара орналасуы өзгермейді, және жұлдыздар бізге ғаламат үлкен шар бетінің ішкі жағында жарқырағандай болып көрінеді. Шын мәнінде, әрине, бұл олай емес: жұлдыздар кеңістікте қозғалады және оларға дейінгі қашықтық әртүрлі, бірақ тәулік ішінде немесе көптеген айлар бойында шырақтар мен құбылыстардың көзге көрінерлік орналасуын зерттеу үшін астрономдар «аспан сферасы» деген ұғымды пайдаланады. Аспан сферасы-бұл еркімізше алынған ойша құралған сфера. Шешінетін мәселеге байланысты оның орталығын кеңістіктің не ана, не мына нүктесімен сәйкестендіреді. Дәлірек айтқанда, бізге көрінетін аспан сферасы жөнінде бұл орталығынде бақылаушының көзі тұратын мейлінше үлкен радиустағы ойша құрылған сфера. Шырақтарға дейінгі шын қашықтықтардан ауытқи отырып, тек олардың араларындағы бұрыштық қашықтықтарда қарастырып, осындай сфераға жұлдыздарды, Күнді, Айды, ғаламшарларды және басқаларды проекциялайды. Аспан сферасының бақыланатын тәуліктік айналысы (ол шығыстан батысқа қарай айналады) — бұл Жер шарының өз осінен айналысынан (батыстан шығысқа қарай ) туындайтын көрінісі. Аспан сферасының көрінерлік айналысының осі дүние осі деп аталады. Егер де біз, аспан сферасының анықтамаларына сүйеніп, дүниенің осінің Жер осімен беттесетінін мақұлдасақ, онда біз үлкен қателік жасамаймыз. Оны нақтылай түссек: дүние осі Жер осіне параллель. Дүние осі аспан сферасын екі нүктеде Р және Р1 – дүние полюстерінде кесіп өтеді. Бүгінде дүниенің солтүстік полюсіне жуық маңда Кіші Аю шоқ жұлдызының α жұлдызы – Темірқазық тұр.
Әртүрлі географиялық ендіктегі аспан сферасының қозғалысы. Бақылаушы шар пішінді Жер бетінде орналасқандықтан жұлдызды аспан көрінісі оның тұрған орнынан географиялық ендігіне байланысты әртүрлі болады.
Географиялық ендік мәніне байланысты шырақтардың тәуліктік параллельдері көкжиекке қатысты әртүрлі бұрыш құра орналасады.
Жердің солтүстік полюсінде орнадасқан бақылаушыға аспан сферасының тек солтүстік жарты шары, ал оңтүстік полюсте оның оңтүстік жарты шары ғана көрінеді. Жер полюстерінде дүние осі тек сызық бойымен сәйкес келеді. Жұлдыздардың тәуліктік параллельдері көкжиекке параллель орналасады, яғни барлық жұлдыздар батпайды және тумайды.
Бақылаушы солтүстік полюстен экваторға сапар шеккенде, жұлдызды аспан көрінісі өзгеріп отырады. Дүниенің солтүстік полюсінің зениттен бұрыштық қашықтықтығы біртіндеп өседі, оған қоса аспан экваторы мен көкжиек жазықтықтарының арасындағы бұрышта өседі, жұлдыздардың тәуліктік параллельдері көкжиекке еңіс орналасады да, аспан сферасының экваторға таяу бөлігіндегі жұлдыздыр туып бататын болады. Бақылаушы Жер экваторына жеткенде, дүние полюстері көкжиекке (оның тура солтүстік және оңтүстік нүктелеріне) дәл келеді. Ал аспан экваторы зенит арқылы өтеді. Жұлдыздардың қозғалысы аспан экваторына параллель болғандықтан, олар шығыс көкжиектен оған тік бұрыш жасай көтеріліп, сол қалпында батыс көкжиекке төмендейді. Экватордағы бақылаушы аспаннан оның екі жарты шарының барлық жұлдыздарын көре алады.
Шырақтың кульминациясы. Шырақтардың көпшілігі күншығыс жақтағы көкжиектен көтеріле келе шырақтап барып-барып меридианнан өтеді. Бұдан кейін шырақ төмендеп барып он екі сағаттан соң меридианның төменгі жағынан екінші рет өтеді.
Шырақтың меридианнан өту құбылысын кульминация деп атайды. Сөйтіп бір тәулік ішінде шырақ меридианнан екі рет өтеді. Бірінде меридианнан полюстің оңтүстік жағынан кесіп өтеді, бұл кезде шырақ горизонттан ең жоғарыда болады да, мұның жоғарғы кульминация деп атайды. Екіншісінде меридианды шырақ горизонт астында болған кезде қиып өтеді де ең төменгі қалыпта болады, оны төменгі кульминация деп атайды.
Батпайтын жұлдыздардың екі кульминациясы да горизонт үстінде, ал тумайтын жұлдыздардың екі кульминациясы да горизонт астында болады.
Күннің жоғарғы кульминациясы кезінде – шын талтүс, төменгі кульминация кезінде – шын түн ортасы болады. Орта ендікте орналасқан бақылаушы үшін шырақ белгілі бір мезетте көкжиектің шығыс тұсында шығады. Шырақ көкжиектен көтеріле отырып аспан меридианы арқылы жоғары шарықтауда болады. Шырақ өзінің одан арғы жолын көкжиек астында жалғастырады, аспан меридианын қиып өтеді. Бұл шырақтың төменгі шарықтауы. Шырақ өз жолының соңғы бөлігін төменгі шарықтау нүктесінен көкжиектен шығу нүктесіне дейін жүріп өтеді.