cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пулитцер сыйлығы
Пулитцер сыйлығы (Pulitzer Prize) — әдебиет, журналистика, музыка және театр саласындағы АҚШ-тың ең беделді марапаттарының бірі. Ол 1917 жылы Джозеф Пулитцердің өсиетімен құрылды, ол өзінің байлығын газет шығарушы ретінде жасаған және оны Колумбия университеті басқарады. Жүлделер жыл сайын жиырма бір номинация бойынша беріледі. Жиырма санат бойынша әрбір жеңімпаз сертификат пен 15 000 АҚШ доллары көлеміндегі ақшалай сыйлыққа ие болады (2017 жылы 10 000 доллардан көтерілді). Мемлекеттік қызмет номинациясы бойынша жеңімпаз алтын медальмен марапатталады.
Тарихы
солға|нобай|244x244 нүкте|Джозеф Пулитцер 1911 жылы қазанда венгр-еврейден шыққан газет магнаты Джозеф Пулитцер (1847–1911) қайтыс болды. Өсиет бойынша осы мақсатқа қалған екі миллион долларға оның атына қор құрылды. Өсиет 1903 жылы 17 тамызда құрылған, бұл күн Пулитцер сыйлығының құрылған күні болып саналады.
Әнуар Аманқұлұлы Шөжеғұлов
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Пулитцер сыйлығы
Тарихы
1917 жылы "Репортаж үшін Пулитцер сыйлығының" (Pulitzer Prize for Reporting) бірінші иегері американдық журналист Герберт Байард Своуп болды. Ол 1916 жылы қазанда жарияланған «Нью-Йорк әлемінде» «Герман империясының ішінде» (Inside The German Empire) атты мақалалар сериясы үшін беделді сыйлыққа ие болды.
1917 жылдан бері марапатты жыл сайын мамырдың бірінші дүйсенбісінде Нью-Йорктегі Колумбия университетінің Қамқоршылары табыс етеді. Сыйлық сомасы 10 мың (2017 жылдан бері – 15 мың) доллар.
Рейтингтер
Пулитцер комиссиясы жұмыс істеген уақытында марапаттарды дұрыс пайдаланбағаны немесе ұсынбағаны үшін бірнеше рет сынға ұшырады. Есеп комиссиясы мен қазылар алқасы арасында да қайшылықтар жиі туындайтын. Марапаттау процесінің субъективтілігінің өзі мұндай қайшылықтарға еріксіз әкелді. Алайда комиссия ешқашан популистік шешімдер қабылдаған емес. Көптеген, мүмкін, жүлделі кітаптардың көпшілігі ешқашан негізгі бестселлер тізіміне енбеген және марапатталған пьесалардың көпшілігі ешқашан Бродвей театрларында қойылмаған. The New York Times, The Wall Street Journal және The Washington Post сияқты ірі медиа басылымдар журналистика саласындағы ең көп марапаттарды жинаған. Алайда комиссия шағын, түсініксіз газеттерді де жиі атап өтті. 2006 жылдың ақпан айынан бастап Пулитцер сыйлығына үміткер авторлар мен басылымдар қазылар алқасына қағаздағы жұмыстарды ғана емес, сонымен қатар интернет кеңістігіндегі жұмыстарды да ұсына алады. 2011 жылдан бастап жұмыстарды қабылдау тек электронды түрде жүзеге асырылады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пулитцер сыйлығы Санат:Әдеби сыйлықтар Санат:Музыкалық сыйлықтар
Бангор (Мичиган)
Бангор (Bangor) — Мичиган штатының Van Buren округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1933 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.0 км² шамасында. FIPS коды — 26-05140.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Linux
-{Linux — UNIX}- ұясына кіретін амалдық жүйе.нобай|солға|Линус Торвальдс
Қысқаша
Windows амалдық жүйесі және SCO Unix, Solaris немесе DOS сияқты коммерциялық АЖ басқа, Linux (Линукс) амалдық жүйесі де бар. Linux АЖ ашық жүйелер стандарттарын қолдайды және Unix, DOS, MS Windows жүйелерімен бірге қолданыла алады. Бастапқы мәтіндермен қоса, жүйенің барлық құрамдас бөліктері еркін көшіруге және саны шектеусіз пайдаланушылар үшін орнатып пайдалануға берілетін рұқсатпен бірге таратылады.
Linux басқаруымен сан алуан, кәдімгі дербес компьютерле мен ноутбуктардан бастап, көп процессорлы өнеркәсіп серверлері, кластерлік есептеуіш кешендер, PDA және IBM компаниясы шығаратын қол сағаттарына дейінгі электронды жүйелер жұмыс істейді. Linux – қауіпсіз жүйе. Linux-ке лайықталған вирусқа қарсы бағдарламалардың барлығы серверлік болып табылады және Windows-машиналарда тіршілік ететін Windows-вирустарын аулауға арналған.
Линукс логотипі
Линукс амалдық жүйесінің ресми логотипі және тұмары - Tux (Такс болып оқылады, бірақ, көбіне Тукс деп те атайды) пингвині болып табылады. 1996 жылы, Ларри Ивинг (Larry Ewing) GIMP редакторында жасап шығарды.
Терминология
Free Software – еркін бағдарламалық қамтама (ЕБҚ), оны еркін қолданып және таратуға рұқсат ететін еркін лицензиялардың біреуі аясында таратылады.
Дистрибутив – бағдарламалық қамтаманың (операциялық жүйелер де) таратылу түрі, құрамында осы операциялық жүйенің орнатқышы мен минималды бағдарламалар жинағы болады. Linux дистрибутивтерінің мысалдары: Ubuntu, Debian, Slackware, openSUSE, Archlinux, т.б.
Консоль (командалық жол) – негізі, ол – операциялық жүйенің мәтіндік көрінісі, түрі. Мәтіндік командаларды енгізу-шығару құралы. GNU/Linux жүйелерінде командалық жол деп көбінесе Bash командалық өңдеуіші және оның графикалық кеңейтуі (Xterm, Gnome-terminal) аталады. «Терминал» ұғымына ұқсас болып келеді.
Root (суперпайдаланушы) – GNU/Linux жүйелерінде шектеусіз әкімшілік құқығы бар пайдаланушысы.
GUI (ағылш. «graphical user interface») – пайдаланушының графикалық интерфейсі. Яғни, терезелер, панельдер, батырмалар мен т.с.с.
Window Manager – терезелердің орналасуын мен олардың әрекеттерін басқарады. Мысалы, Compiz – графиалық эффектілерді ұсынады.
Desktop Environment – жұмыс үстелінің ортасы, негізгі үші түрі бар: KDE, GNOME, XFCE. Құрамында бағдарламалар жинағы болуы мүмкін. Мысалы, мәтіндік редактор ретінде Gnome ішінде gedit, ал KDE ішінде Kwrite болып келеді. Жай ғана бағдарламалар жинағы емес, өзара тығыз байланыстырылға болады, мысалы, медиаплейерде ойнап жатқа өлең атын жедел хабарламалармен алмасу бағдарламасы көрсете алады.
Десте – бағдарламалық қамтама файлы, құрамында бағдарламаның өзі, қосымша мәліметтер болады (лицензия мәтіні, мысалға). Десте атауы әдетте стандартты болады, бағдарлама аты, нұсқасы, архитектурасы көрсетіледі. Сонымен қатар, Linux әлемінде қолданатын дестелер түріне сәйкес дистрибутивтер екі үлкен топқа бөлінеді. Ең көп таралғандары deb және rpm дестелер түрлері. Алайда, кейбір дистрибутивтер өздік пішімдердегі дестелерді қолданады.
Дестелер менеджері – БҚ дестелерін басқаруға арналған бағдарлама. Бағдарлама дестелерін іздеу, орнату, өшіру, жаңарту мен т.с.с. әрекеттерді орындайды Мысалы: dpkg, rpm. Archlinux үшін дестелер менеджері – pacman.
Репозиторий – БҚ дестелері орналасатын жер. Ол интернеттегі серверде, жергілікті компьютерде, не компакт-дисктерде орналасуы мүмкін. Репозиторийден дестелер менеджері дестелер туралы ақпаратты оқып, оларды жүктеп ала алады.
Бастапқы код – бағдарламаның «шикі» түрі, яғни, бағдарламалау тілінде жазылған код файлдары мен қосымша құрама (суреттер, құжаттама, т.с.с.). Бағдарлама осы түрінде пайдасыз, қолдану үшін оны «жинау» керек, бұл үрдіс компиляция деп аталады.
Скрипт – командалық өңдеуіш орындайтын командалар жазылған файл. Мысалы, командалар тізімін қайта-қайта тере бермеу үшін оны скриптке жинауға болады.
Пайдаланғанә дебиеттер
Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.
Санат:Ақпараттану Санат:Амалдық жүйелер Санат:Қазақша бағдарламалық өнімдер
Герметик
Герметик - металл құрылғылар, ғимаратардың сыртқы қабырға панельдерінің тойтармалы немесе бұрандалы жапсарларының аражігін бітеуге арналған полимер кұрамды зат. Герметик - қою сұйықтан паста түріне дейін әртүрлі жалғанатын, тоғысатын, тігісетін жерлерді тығындау қабілеті бар полимерлық зат.
Анаэробты герметик
Анаэробты герметик- екі бөлшектің тоғысқан жерін тығыздау немесе олимеризациялау үрдісі арқылы беттерді герметизациялауға кызмет ететін көп компонентті сұйықтық.
Нығыздау не үшін қажет
Буындар мен буындарды тығыздау бірнеше мәселелерді бірден шешуге мүмкіндік береді:
Дереккөздер
Санат:Механика Санат:Транспорт
コーキング
Октябрь (Мечетлин ауданы)
Октябрь — Башқұртстанның Мечетлин ауданындағы ауыл, Алегаз ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 528 адамды құрады. Пошта индексі — 452552, ОКАТО коды — 80242805008.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ахилл
thumb|Ахилл Ахилл немесе Ахиллес (Ἀχιλλεύς; Αχιλλέας; Achilles) — Гомердің "Иллиада" поэмасының каһарманы.
Трояны қоршаған гректердің бас батыры. Денесіне оқ, қылыш дарымайды. Өкшесі ғана осал. Осал жерді "Ахиллес өкшесіндей" деу содан қалған.
Дереккөздер
Санат:Ежелгі грек мифологиясы Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары
Лагоа-да-Прата
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 44 628 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 439,682 км² шамасында. Халық тығыздығы — 101,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1938 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Акуара
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1799 адамды құрайды. Халық тығыздығы 56 адам/км². Алып жатқан жер аумағы шамамен 32 км².
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Сорокамышка
Сорокамышка — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ягыл-Ях өзенінің сол жағалауынан 340 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Васюган. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Айлазан
Айлазан (армян тағамы). Баклажанды дөңгелектеп кесіп, тұздап, 10 минуттан соң суын сығып алып, жуады да, табаға немесе кастрюльге салады. Мұнан соң текшелеп кесілген шикі картоп, тілімдеп туралған тәтті бұрыш, пияз, талшығынан аршылған көк бұршақ, дөңгелектеп кесілген помидор, туралған көкөніс қосып, үстіне өсімдік майып құйып, тұз салады да, оның үстіне жаңағы тағамдарды қайтадан үстемелеп салып, тағы да өсімдік майы мен бірнеше қасық су құяды. Көкөністің үстін тәрелкемен бастырып, ыдыстың қақпаған жабады да, баяу жанған отқа қойып, дайын болғанға дейін бүқтырады. 500 ғ баклажанға: 500 г картоп, екі жарым бас пияз, 4 ас қасық өсімдік майы, 1—2 тәтті бұрыш, 200 г көк бұршақ, 5 помидор, көкөніс, тұз — татымына қарай.
Дереккөздер
Санат:Армян асханасы
IC 2826
IC 2826 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 35223, ZWG 67.77.
Сыртқы сілтемелер
IC 2826 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Равна-Гора (Бургас облысы)
Равна-Гора (Равна гора) — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Созопол қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 906 адамды құрайды.
Пошта индексі — 8151. Телефон коды — 05916. ЕКАТТЕ коды — 61114.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургас облысының елді мекендері
Равна-Гора
Письмянка (Зая №2928 тармағы)
Письмянка — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы №2928 Зай өзенінің оң жағалауынан 201 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Төменгі Кама су торабынан Вятка өзені сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Шеңгелді (Алматы облысы)
Шеңгелді — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Шеңгелді ауылдық округі орталығы.
Письмянка (Зая №2928 тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Шеңгелді (Алматы облысы)
Географиялық орны
Қонаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 31 км-дей жерде, Қапшағай су қоймасының солтүстігінде орналасқан.
Письмянка (Зая №2928 тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шеңгелді (Алматы облысы)
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 4938 адам (2451 ер адам және 2487 әйел адам) болса, 2009 жылы 4601 адамды (2244 ер адам және 2357 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қонаев қалалық әкімдігі елді мекендері
Эль-Кампильо-де-ла-Хара
Эль-Кампильо-де-ла-Хара (Campillo de la Jara) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Толедо провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Ла-Хара ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 422 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 88 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 127 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Толедо елді мекендері
Тіректік жиілік генераторы
Тіректік жиілік генераторы (reference oscillator) — жұмыс жиілігінің торын құру үшін қолданылатын тіректік тербелістердің пішінін беретін генератор. Практикада эталонды жиілік генераторының үш түрі қолданылады: цезалық, рубидалық және кварцтық.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Жанат Рашитұлы Шұғаев
Жанат Рашитұлы Шұғаев 1960 жылы 16 тамызда Павлодар облысы Май ауданының Қызыл еңбек ауылында туған. Қазақ. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1983), ғалым-агроном.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Джакарта
Джакарта (Jakarta, яв. Jakarta) (бұрын Батавия, және де Джаякарта) — ерекше астаналық аймақ, Индонезияның астанасы және ең ірі қаласы.
Сан-Верисиму-ди-Тамел
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 115 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,8 км² шамасында. Халық тығыздығы — 819,7 адам/км².
Предаццо
Предаццо (Predazzo) — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Тренто провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4302 адамды құрайды. Халық тығыздығы 39 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 109 км² шамасында. Пошта индексі — 38037.
Жыл сайынғы мерекесі — 25 шілде.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Трентино — Альто-Адидже елді мекендері
Айль
Айль (Ayl) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Трир-Саарбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1432 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 7,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 2 35 002. Муниципалитеттің басшысы — Зигфрид Бюдингер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Замарайка (Орда тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Барнаул қаласынан Чумыш өзенін қоспағанда, Новосибирск су торабына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ғали Бақытжанұлы Қайыров
Ғали Бақытжанұлы Қайыров (1946 жылы туған, Атырау қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).
Уфа мұнай инcтитутын бітірген (1972). Маңғыстау гидрогеол., Қарақия мұнай барлау экспед-нда, «Маңғыстаумұнай» өндірістік бірлестігінде, Маңғыстау барлау-бұрғылау басқармасында, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспед-нда жұмысшыдан бас инженер, басшыға дейінгі еңбек жолынан өтті (1960–1988). «Атыраумұнайгазгеология» өндірістік бірлестігінде бас директор (1988–1995), «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясы тех. бас басқармасының бастығы (1995–1997) болды. 1997 жылдан «Мұнай» ғылыми-өндірістік орталығында вице-президент, «ҚазТрансОйл» компаниясында департамент бастығы қызметін атқарады. 80-нен астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы.
Дереккөздер
Санат:1946 жылы туғандар Санат:Атырауда туғандар Санат:Профессорлар Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Туристік имидж
Туристік имидж – халықаралық туризмнің нарықтық қатынас жағдайындағы бет-бейнесі. Туристік бизнестің дамуына тікелей ықпал етеді. Туристік имиджге туристерді қабылдайтын аймақтардың тарихи, табиғи, әлеуметтік-экономикалық факторлары әсерін тигізеді.
Сілтеме
Санат:Туризм
Талғат Сайрамбаев
Талғат Сайрамбаев (19.2.1937 жылдары туған, қазіргі Бәйдібек ауданы Сыпатаев ауылы ) – ғалым, филология ғылым докторы (1983), профессор (1985).
Дереккөздер
Санат:1937 жылы туғандар Санат:Түркістан облысында туғандар Санат:Қазақстан тарихшылары Санат:Қазақстан филологтары Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Профессорлар
Суня (өзен)
Суня - Хорватиядағы өзен, Саваның оң саласы.
Ұзындығы - 69 км, бассейнінің ауданы - 462 км2. Өзеннің басы Зринск тауының дөңес баурайларында орналасқан, Хрватск - Костайница қаласынан 20 км батыста. Өзеннің жоғары жағында солтүстік-шығысқа, содан соң оңтүстік-шығысқа ағады, Маюр ауылында қайтадан солтүстік-шығысқа бұрылады. Суня ауылында өзен шығысқа, ал ауылдан кейін Лоньск алаңына ағады. Пуска ауылының жанында Саваға қосылады.
Дереккөздер
Санат:Хорватия Санат:Еуропа өзендері Санат:Алфавит бойынша өзендер
Үйшік
Үйшік — Атырау қаласының лақап атауы. Қызыл балық аулау үшін Жайық өзенінде салынған шарбақтан аталған. Бұл сөздің түпкі негізі учуг.
Учуг дегеніміз су астына тартқан решеткалар. Оны сымнан да, жиі талдан да, қамыстан да тоқып, мықтап бекітіп тастайды. Осы учугтар Жайық өзенінде өткен ғасырдың орта кезіне дейін 150 жыл бойына тұрған.
Түсініктеме
Санат:Лақап атаулар Санат:Атырау
Сайрам Содоси
Сайрам Содоси  – Сайрам ауданының өзбек тілінде шығатын басылымы. 1932 жылдары шыққан «Пахта зарбдори» газетінің тұңғыш редакторы – Б.Мирзаев. Газет 1935 жылдан 1992 жылға дейін «Кзыл кишлак» аталып келді. 2001 жылдары редактордың орынбасары И.Әбдунәбиев «Ауданның үздік журналисі» атанды.
Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Санат:Тұлғалар
Бонисвиль
250px|thumb|Картада орналасуы Бонисвиль (Boniswil) — Швейцарияның Аргау кантонында орналасқан коммуна. Ленцбург округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1388 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.78 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 4192, пошта индексі — 5706.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аргау елді мекендері
Бенгт Самуэльсон
Бенгт Ингемар Самуэльсон (Bengt Ingemar Samuelsson; 21 мамыр 1934 ж.т., Хальмстад, Швеция) — швециялық биохимик. Холестериннің метаболизмін және арахидонов қышқылының трансформациялық өнімдерін зерттей отырып, Самуэльсон осы өнімдердің арасында, маңызды компоненттер простагландиндер, тромбоксандар және лейкотриендерді тауып сипаттаған.
Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1982), «простагландинге және оған жақын биологиялық белсенді заттарды ашқаны үшін» Суне Бергстреммен және Джон Вейнмен бірігіп алған.
Жастық шағы
Бенгт Самуэльсон шведтік Хальмстад портты қаласында өмірге келген. Оның ата-анасы Кристина мен Андерс Самуэльсондар. Жергілікті мектепті бітіргеннен соң Лунд университетітінің медицина колледжіне түскен ол, физиологиялық химия профессоры Суне Бергстремнің зертеу лабораториясында. 1958 году Самуэльссон Бергстремнің зерттеу тобы ретінде Стокгольмдегі Каролина институтына ауысып, онда белсенді түрде медицина мен биохимияны зерттейді.
Ғылыми және кәсіби қызметі
1960 жылы ол диссертациясын қорғап медицина ғылымдарының докторын алды. Келесі жылы Каролина институтытының медициналық химия ассистент-профессоры болып тағайындалады. 1961 - 1962 жылдары Гарвард университетітінің химия кафедрасындағы Элайас Джеймс Кори лабораториясында істеп жүріп, теориялық химияны және органикалық байланыстардың синтезін зерттейді.
1962 жылы Самуэльсон Каролина институтына оралады қайтадан бұл кезде простагландиндер деп аталатын биологиялық белсенді қосылыстар тобын зерттеуді бастаған Бергстреммен істей бастайды (бірінші рет, осы қосылыстарды Колумбия университетінің терапия және хирургия колледжінде гинекологтар 1930 жылы ашты). Бергстрем простагландиндерді оларды қой ұрығынан тапқан Эйлерден алады. Бергстреммен бір істеп жүріп, Самуэльсон простагландиндердің тірі организмдерде өндірілуін зерттеді. Екі жылдан соң жұмыс істеу басталғаннан кейін, олар простагландиндер кейбір ет және көкөніс өнімдерінің құрамындағы қанықпаған май қышқылы — арахидон қышқылында қалыптасады деп тапты. Алдағы бірнеше жылда, зерттеушілер арахидон қышқылы арнайы фермент әсерінен бұл біріншіден эндопероксидтер деп аталатын затқа айналады және осы заттардың бірінен одан әрі простагландиндер қалыптасады деп тапты. Келесіде Самуэльсон осы арахидон қышқылы мен ферментативті жүйелері қалыптастыру простагландиндері жануарлардың барлық ядролық жасушаларында кездеседі деп тапты. Осылайша әр түрлі жасушалар түрлі простагландиндерді қалыптастырады және соңғылары, өз кезегінде, ұқсамайтын биологиялық функцияларды атқарады. Бергстрем және Самуэльссонның жаңалығы Каролин институтында басталған простагландиндердің биологиялық функцияларына қатысты бірқатар зерттеулерге бұлқыныс туғызды. Е тобы простагландиндері қан тамырларының қабырғаларының тонусын бәсеңдетіп артериялық қан қысымын төмендететіні, яғни, белгілі бір жүрек-қан тамырлары аурулары бар науқастарды емдеу үшін пайдалы заттар болуы мүмкін екені табылған. Сонымен қатар, осы простагландиндер аспиринді және басқа да дәрілерді қабылдау кезінде асқазанның шырышты қабығын қорғап ойық жара ауруының алдын алады. F простагландиндері қан тамырлары қабырғаларының тегіс бұлшықет талшықтарының тарылуын және жоғары қан қысымының көтерілуін мен жатырдың жиырылуын туғызады, сондықтан, кейбір гинекологтар оларды жасанды түсікте пайдалана бастады. 1967 жылдан бастап 1972 жылға дейін Самуэльсон Стокгольм корольдік ветеринарлық колледжінде медициналық химия профессоры болып жұмыс істеді. Алдағы 10 жылда ол Каролин институтында химия кафедрасының басшысы және химия профессоры болып қызмет етті, эндопероксидтер биохимиясы және олардың туындыларына өз зерттеулерін жалғастырды. 1970-ші жылдардың басында Самуэльсон тромбоцитттердегі эндопероксидтердің бірі басқа затқа түрленетін анықтап, оған тромбоксан деп атады. Сондай-ақ, ғалымдар қан ұйығыштық процесінде тромбоксанның рөлін ашты. Осылайша жоғары қауіпті миокард инфарктісі тобындағы науқастарда аспириннің терапиялық әсері ғылыми негізделді.
1970-ші жылдардың ортасында, ол жылы лейкоцитде басқа ферментінің әсерінен арахидон қышқылы өзі лейкотриендер деп атаған затқа айналады деп тапты. Лейкотриендер лейкотриендердің әсерінен демікпе және анафилаксия шабуылына тудырады, лейкоциттер зақымдалған немесе қабынған тінмен өзара жақсы әрекеттеседі, олар осы тіндердің ыдырау өнімдерін жұтады және жояады.
1976 жылы Самуэльсон Гарвард университетінен, ал келесі жылы — Массачусетс технологиялық институтынан шақырылған профессормен жұмыс жасады. Алдағы бес жылда, ол Каролина институты медициналық факультетінің деканы болды.
Нобель жүлдесі
1982 жылы Самуэльсон Бергстреммен және Джон Вейнмен Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын«простагландиндерге және сабақтас биологиялық белсенді заттарға қатысты жаңалықтары үшін» алды.
Құттықтау сөзінде Каролина институтынан сөйлеген ғалым Бенгт Перн былай деді: «Если Бергстрем простагландиндерді бірінші оқшаулаған және олар бүкіл физиология жүйесінің элементтері екенін көрсеткен болса, Самуэльсон осы жүйенің ең маңызды құрамдас кейбір құрылымдарын анықтап және орнатып қана қоймай, сонымен қоса оның әр түрлі компоненттері арасында қарым-қатынасын анықтады».
Кейінгі қызметі
Самуэльсон Нобель сыйлығын алған жылы Каролин институтының ректоры болып тағайындалды. Ол Швец корольдік ғылым академиясының мүшесі және Американдық ғылым және өнер академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.
Сілтемелер
Санат:Швеция биохимиктері Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Кіру адресі
Кіру адресі (Адрес входа) — программалық бірлікті орындау үшін баскару тізгіні берілетін адрес.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Маяк (Дордонь)
Маяк (Mayac) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Периге округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,28 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24262, пошта индексі — 24420.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 298 адамды құрады. Халық тығыздығы — 26,42 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Мәлік Нәдірбеков
Мәлік Нәдірбеков - 1951 жылы 18 желтоқсанда Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Бартоғай ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Әндіжанов Нәдірбек, марқұм. Анасы - Әндіжанова Күлімхан, марқұм. Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтының педагогика факультетін бітіргөн (1973), дене шынықтыру және спорт оқытушысы. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Нәдірбекова Кенжекей Данапиқызы. Қыздары - Нәдірбекова Әсел (1981 ж. т.), Нәдірбекова Әйгерім (1985 ж. т.), Нәдірбекова Айтолқын (1989 ж. т.).
Немересі - Сейдуманов әл-Рахым (2008 ж. т.).
Дереккөздер
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты
Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 1974 жылы құрылды.
Ғылыми жұмыстардың негізгі бағыттары: <ol TYPE="a" > <li>сиырдың Алатау, қара ала, симментальдік және етті (қазақтың ақбас, әулиекөл, санта-гертруда, галловей сиырлары) тұқымдары төлдерінің генофондын құру мен жетілдіру барысында сұрыптау әдістері мен тәсілдерін зерттеу; </li> <li> сүтті және етті мал тұқымдарының жаңа тармақтары мен типтерін өсіру; </li> өндіріс көлемі әр түрлі шаруашылықтарда экол. таза сүт пен сиыр еті өндірісінің тиімді технологияларын дамыту; </li> <li>сүтті және етті малды құнарлы азықтандыру жүйесін, азық дайындау мен олардың құнарлылығын арттыру технологиясын жасау. </li></ol> Институтта 95 адам, оның ішінде 38 ғылыми қызметкер, 6 ғылыми докт., 17 ғылыми канд., Ұлттық ғылым академиясының 1 акад., 1 корр. мүшесі жұмыс істеді. Институт ғалымдары мүйізді ірі қара малдың «Әулиекөл» тұқымын, Санта-Гертруда сиыры тұқымдас «Жетісу» етті малының белдемдік тұқымішілік типін және мүйізді ірі қара малдың қазақтың ақбас сиыры тұқымының тармағын дамытты. Сүтті және етті мал шаруашылығы, шошқа шаруашылығы салаларында 11 ғылыми жаңалықты, азық дайындау технологияларын өндіріске енгізді. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 8 ғылыми докт. мен 13 ғылыми канд. даярланды. 3 монография, 6 ғылыми еңбектер жинағы, 186 ғылыми мақала, 9 ұсыныс жарияланды, 2 авторлық куәлік алынды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Озера (Колпенка тармағы)
Озёра — Ресейдегі өзен. Орлов облысы, Липецк облысы, Курск облысы, Воронеж облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Колпенка өзенінің сол жағалауынан 8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сосна өзені. Өзен саласы — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орёл облысы өзендері Санат:Липецк облысы өзендері Санат:Курск облысы өзендері Санат:Воронеж облысы өзендері
Іздеудің гидрохимиялық көрсеткіштері
Іздеудің гидрохимиялық көрсеткіштері — табиғи сулардың минералданғандығын көрсететін құрамбөліктер мен көрсеткіштер. Олар пайдалы қазба шоғырының бар екендігін көрсетеді. Ӏздеу белгісі ретінде судың өзіндік гидрохимиялық типі де пайдаланылады. Судың химиялық кұрамын салыстыру, жан-жақты талдау жүргізу, кен орындар калыптасуындағы физикалық-географиялық, геологиялық және гидрогеологиялық жағдайлар зерттелуі тиіс. Бұл әдіс көбінесе мұнай мен газ, тұздар, полиметалдарды, шашыранды және радиоактивті элементтерді іздеуде пайданылады.
Дереккөздер
Санат:Геология
Батл Крик (Мичиган)
Батл Крик (Battle Creek) — Мичиган штатының Calhoun округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 52 347 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 113.1 км² шамасында. FIPS коды — 26-05920.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Трал
right|150px ТРАЛ (ағылш. trawl) – 450px
Сілтеме
Trol
NGC 6880
NGC 6880 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Пауедин Қожа
Пауедин Қожа (1947, Түркіменстан). Қазақ политехникалық институтын бітірген (1971). 1971-1986 жылдары - «ММГБ» тресі Жетібай МБЭ бұрғылау учаскесінде бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау шебері, инженер, аға инженер. 1986-1989 жылдары - «Маңғышлақмұнайхим өнеркәсіп» ТӨБ жетекші инженер, цех бастығы. 1989-1994 жылдары - «Комсомолмұнай» МГӨБ мұнай өндіру цехы бастығының орынбасары, бастығы. 1994-2001 жылдары - экология бөлімінің бастығы, еңбекті қорғау мен техника қауіпсіздігі жөніндегі бас техникалық басшысы. 2001- 2003 жылдары - «ҚазМұнайГазБарлау» Сервистік бұрғылау кәсіпорнының Ақтау қаласындағы өкілділігінде жұмыстарды үйлестіруші, директоры. 2003 жылдан - кәсіпкер.
Абдул Рахман Путра Альхадж
|thumb||Абдул Рахман Путра Альхадж Тунку Абдул Рахман Путра Альхадж (Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah) (8 ақпан 1903, Алор-Стар, Кедах, Малайзия – 6 желтоқсан 1990, Куала-Лумпур, Малайзия), ханзада, тәуелсіз Малайдың (1957-63), кейін Малайзияның (1963-70) 1-ші премьер-министрі. Англияда білім алып, Малайдың федеральды құқықтық департаментінде жұмыс істейді (1949-51), кейін мансап жолын саясаткерлікпен бастайды. Бірлескен малай ұлттық ұйымының президенті ретінде, 1955 сайлауда жеңіске жеткен Одақтық партияға жергілікті қытай және үнді саяси топтарын тартады. Ол (1957) елдің Британиядан тәуелсіздік алуына қол жеткізеді. Малайзия Федерациясын 1963 құрады.
Пауедин Қожа
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
NGC 6880
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1835 жылы 27 маусымда Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6880 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 64479, ESO 73-37, AM 2013-710, IRAS20142-7100.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Приксенштадт
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3189 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 48,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 75 158. Қаланың басшысы — Адольф Фалькенштайн.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді.
IC 2827
IC 2827 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Дюрсе
Дюрсе (Durcet) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Аржантан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,54 км² шамасында.
IC 2827
Сыртқы сілтемелер
IC 2827 Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Дюрсе
Коммунаның INSEE коды — 61148, пошта индексі — 61100.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 254 адамды құрады. Халық тығыздығы — 26,62 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сосновка (Мечетлин ауданы)
Сосновка — Башқұртстанның Мечетлин ауданындағы ауыл, Алегаз ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 31 адамды құрады. Пошта индексі — 452558, ОКАТО коды — 80242805009.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Атмосфералық ауаны қорғау
Атмосфераның табиғи жолмен ластануы жанартаудың атқылауына (Жер шарында бірнеше мың жанартау бар, олардың 500-ден астамы белсенді), тау жыныстарының үгітілуіне, шаңды дауылдардын тұруына, орман өрттеріне (найзағай түскенде) теңіз тұздарының желмен аспанға көтерілуі мен ауадағы сулы ерігінді тамшыларының құрғауына, өлген организмдердің іріп-шіруі процестеріне байланысты. Атмосфераны табиғи жолмен ластайтындарға аэропланктондар, яғни, әртүрлі ауру қоздыратын бактериялар, саңырауқұлақ споралары, кейбір өсімдіктердің тозаңдары, сонымен қатар космос шаң-тозаңдары жатады. Космос шаңы атмосферада жанған метеориттер қалдықтарынан пайда болады. Секундыша атмосфера арқылы үлкен жылдамдықпен (11-ден 64 км/сек дейін) 200 млн-ға жуық метеориттер ауа қабатынан өтіп отырады да, 60-70 км биіктікте көбісі жанып үлгереді. Ғалымдардын айтуы бойынша тәулігіне жер бетіне 1018 кішігірім метеориттер түседі.
Жыл сайын жерге 2-5 млн тонна космостық шаң түсіп отырады. Табиғи шаң да Жермен жанасқан атмосфераның құрамдық бөлігіне жатады. Ол ауада қалқып жүретін радиустары 10−16-10−5м шамасындағы бөлшектерден тұрады. Атмосфераның төменгі қабаттарын шаңмен ластайтын көздердің арасында шөлді дала мен басқа да сусыз даланы айрықша атап кетуге болады. Атмосферадағы шаң буды суға айналдырумен қатар, күн радиациясын тікелей сіңіреді және тірі организмдерді күн сәулесінен қорғайды. Заттардың биологиялық жолмен ыдырауы көп мөлшерде күкіртті сутектің, аммиактың, көмірсутектерінің, азот оксидтерінің, көміртегі оксиді мен диоксидінің және т.б. түзілуіне және олардың атмосфераға түсуіне апарады. Атмосфералық ластануға табиғаттың алапат құбылыстарының қосатын үлесі айтарлықтай. Мысалы, орта есеппен жанартаулардың атқылау нәтижесінде жылына атмосфераға 30 - 150 млн/т газ және 30 - 300 млн/т ұсақ дисперсті күл тасталып отырады. Тек Пинатубо (Филиппин) жанартауы атқылаған кезде (1997 ж.) атмосфералық ауаға 20 млн тонна күкірт диоксиді шығарылды. Жанартаулар атқылағанда атмосфераға бірқатар химиялық ластағыштар - сынап, мышьяк, қорғасын, селен түседі. Ірі орман өрттері салдарынан да атмосфера көп мөлшердегі шаңмен ластанады.
Кейбір ғалымдардың айтуынша, қазіргі кездегідей ауа райының ыстық болуы шамамен 55 млн жылдай бұрын да болған. Солтүстік теңізде, қазіргі Норвегия аумағында геологиялық авария болып, жанартау лавалары үлкен мұнай қабаттарынын астына енген. Нәтижесінде атмосфераға 2 млн тоннаға жуық буланған мұнай өнімдері бөлінген. Сол кездегі осы жағдай неге алып келгені, қанша уақытқа созылғаны белгілі. Атмосфералық ауадағы сол шаңды күлдер 200 ООО жылға созылған еді. Қазіргі үрдіспен, алдағы 20 жыл ішінде атмосфераға тағы да осындай мөлшерде ластауыштар бөлінетін болады.
Атмосфералық ластанудың антропогендік (жасанды) көздеріне өнеркәсіптік кәсіпорындар, көлік, жылу энергетикасы, тұрғын үйлерді жылыту жүйелері, ауыл шаруашылығы және т.б. жатады. Тек өндірістік кәсіпорындардың ғана қоршаған ортаға әсер етіп ластауын мынадай негізгі түрлерге белуге болады: шикізат, материалдар, құрал-жабдықтар, отын, электр энергиясы, су, қалдықтар. Атмосфераға таралатындар: газ, бу, ауа тозаңы, энертетикалық : шу, инфрадыбыс, ультрадыбыс, діріл, электромагнитті өpic, жарық, ультракүлгін және лазерлі сәулелендірулер және т.б. Ауаны ластайтын компоненттердің химиялық құрамы отын-энергетика ресурстарының және өндірісте қолданылатын шикізаттың түріне, оларды өңдейтін технологияға байланысты болады. Атмосфераға бөлінетін 52 Гт әлемдік антропогендік шығарындының 90%-ын көмір қышқыл газы мен су буы құрайды (бұлар әдетте ластағыштар қатарына кіргізілмейді). Техногенді шығарындылардың құрамында бірнеше мыңдаған қосылыстар кездеседі. Бірақ олардың ішінде ең көп мөлшерде, яғни, тонналап атмосфераға шығарылатындыларға қатты бөлшектер (шаң, түтін, күйе), көміртегі оксиді, күкірт диоксиді, азот оксидтері, фосфор қосылыстары, күкіртті сутек, аммиак, хлор, фторлы сутек жатады.
Ғалымдар, экологтар ғана емес, жұмысы мұнай кен орындарымен байланысты көптеген адамдар - мұнай өндіру кезінде бөлініп шығатын газдарды пайдаға асыру (утилизация) мәселелерін көтеріп жатыр. Үкімет теория жүзінде бұл бағыттың маңызды екенін көптен бері айтуда. Тіпті алғашқы жобалардың бірін бекітіп, мүмкіндігінше жақын арада іс жүзінде қолға алынатынын да айтты. Алауларда газдарды жағу арқылы Қазақстан бағалы энергетикалық ресурстардан қағылып отыр. Мұнан басқа бұл газ ластаушылардың бірі ретінде планета температурасының өзгеруіне әсер ететін қуатты көздердің бірі. Соңғы уақытқа дейін республикада атмосфералық ауаны ең қатты ластайтын көздерге, әсіресе, күлі көп шығатын көмірлерді пайдаланатын жылу энергетикалық кешендерді де жатқызып келді. Экономикалық дағдарыс кезінде қалада амалсыздан көнтеген өнеркәсіп орындары тоқтап қалды. Алайда қала атмосферасындағы көміртеті оксиді мен азот оксидінің мөлшерінің артуы саны күннен-күнге көбейе түскен автокөліктер есебінен болды. Қазақстанның үлкен қалаларында көп тараған химиялық ластаушы - күкіртті газ (күкіртті ангидрид). Зерттеулер өкпе паталогиясы мен атмосфералық ауаның ластануының арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетеді. Күкіртті ангидридтің мөлшерінің көбеюі бронхиалды астма мен созылмалы бронхит ауруының асқынуьша алып келеді.
Индустриалды дамыған елдерде атмосфераны ластайтын негізгі көздер - автокөліктер, транспорттың басқа түрлері және өндіріс орындары. Зерттеу мәліметтері бойынша антропогендік әсерден атмосфераға жыл сайын 25,5 млрд. тонна көміртегі оксиді, 190 млн тонна күкірт оксиді, 65 млн тонна азот оксиді, 1,4 млн тонна хлорлы және фторлы көміртектер (фреондар), көмірсутектің, қорғасынның органикалық қосылыстары, сондай-ақ қатерлі ісік ауруын тудыратын канцерогенді заттар бөлінеді. Ең таза ауа мұхит бетінде. Ауылды жерлерде ауа құрамындағы шаңды қоспалар мұхит бетімен салыстырғанда 10 есе, кішігірім қалаларда 35 есе көп. Ал үлкен қалалар үстінен қара тұманды байқауға болады. Мұнда шаңды қоспалар мұхитпен салыстырғанда 200 еседен аса көп. Лас ауа ірі қалаларда 1,5-2 км биіктікке дейін созылады. Бұл лас тұман жазда күн сәулесінің 20%, ал қыстың күні онсыз да күн сәулесі аз болғандықтан жартысын Автокөліктерден бөлінетін заттар. Әрбір автокөлік жылына 4 тонна ауа жұтып, 800 кг көміртегі оксидін, 40 кг азот оксидін және 200 кг-дай әртүрлі көмірсутектерді атмосфераға бөледі. Автокөліктерден бөлінетін газдар - 200-дей заттардың Қоспалары. Мұнда отынның толық және жартылай жанған өнімдері - көмірсутектер болады. Транспорт моторы жай айналымда, жылдамдық алар кезде және кептелісте тұрғанда қоршаған ортаға көмірсутектер көп бөлінеді. Осындай жағдайда отын толық жанбайды да, лас ауа 10 есе көп бөлінеді. Қалыпты жағдайда қозғалтқыштан бөлінетін газдың құрамында С02 - 2,7% болса, жылдамдықты түсірген жағдайда - С02 3,9%-ға, ал жай қозғалған кезде - 6,9% дейін көбейеді. II валентті, IV валентті С02 ауаға қарағанда салмағы ауыр, жердің бетіне жақын жиналады. Сондықтан тротуарда, бесік- арбада отырған нәресте С02-ын анасынан көп жұтады. Адам организміне жағымсыз әсерлердің бірі - көліктерден бөлінетін газ құрамында көп кездесетін қорғасын және оның бейорганикалық түрдегі формалары. Ауадағы қорғасын мөлшері көбейген сайын оның мөлшері адам қанында да көбейе түседі. Нәтижесінде қанның оттегімен қанығуы нашарлап, ферменттердің белсенділігі төмендейді. Ал бұл өз кезегінде зат алмасу процесінің бұзылуына алып келеді. Сондай-ақ II валентті СО-да қандағы гемоглобинмен қосылып басқа мүшелерге оттегінің жеткізілуін қиындатады. Транспорттан бөлінген газдардың құрамында одан басқа иісі күшті, тітіркендіргіш альдегидтер (акролен, формальдегид) болады. Мұнан басқа бөлінген лас газдардың құрамында отынның толық жанбауынан ыдырап бітпеген көмірсутектер болады. Негізінен этилен қатарына жататын гексан мен пентан. Отынның толық жанбауы себебінен көмірсутектердің бір бөлігі құрамында шайырлы заттары бар қара күйеге айналады. Егер автокөліктің моторы нашар жұмыс істейтін болса бөлінетін шайырлы заттар мен қара күйенің мөлшері де соғұрлым көп болады. Мұндай жағдайда машинаның артынан будақтап қара түтін шығады.
Көлік түтіні құрамында бензинге қосылатын тетраэтил-қорғасынның жануынан бейорганикалық қорғасын да бөлінеді. 1 литр бензин құрамында 1 гр тетраэтилқорғасын болады. Бензиннің құрамына траэтилқорғасынды антидетонатор ретінде қосады. Тетраэтилқорғасынның жануы кезінде бөлінген қорғасын қосылыстары бүкіл планета атмосферасына таралады. Соңғы 100 жыл ішінде Гренландия мұздықтарында қорғасынның мөлшері 5 есе, ал судағы еріген қосылыстарының мөлшері соңғы 20 жылда мұхитта 10 есеге көбейген. Атмосфераға бөлінетін қорғасыннын 86% автокөліктерден бөлінеді.
Лантан
thumb|100px|Лантан La|солға Лантан (лат. lanthanum; La) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық номері 57, ат. м. 138,9055, сирек кездесетін элементтерге жатады. Лантанның табиғи екі изотопы бар: 139La (99,911%) және радиоактивті 138La (0,089%; Т1/2 11011 жыл).
Атмосфералық ауаны қорғау
Аэропорттарда ұшақтардың қонған және ұшқан кездерінде де ластаушы газдар мейлінше көп бөлінеді. Мысалы, «Боинг» ұшағының ұшуы кезінде бөлінген зиянды заттардың мөлшері бір мезетте оталған 6850 «Фольксваген» автокөлігінен шыққан зиянды заттар мөлшеріне тең.
Лантан
Лантанды 1839 ж. швед химигі К.Мосандер (1797 — 1858) лантан “топырағы” — La2О3 түрінде ашқан. Жылтыр, ақ түсті металл, тығыздығы 6,162 г/см3, балқу t 920ӘС, қайнау t 3470ӘС. Тотығу дәрежесі +3. Лантан ылғал ауада тотығады, бөлме температурасында су және тұз, азот, күкірт қышқылдарымен, 200Ә С-тан жоғары температурада галогендермен әрекеттеседі. Лантан никелі бар геттер қорытпаларының негізі ретінде алюминийлі және т.б. қорытпаларға легирлеуші қоспа ретінде пайдаланылады.
Атмосфералық ауаны қорғау
Алматы қаласында атмосфераны ластаудың 20% жеке секторлар мен жылу энергетикалық жүйелердің еншісіне тисе, 80% - автокөліктердің еншісінде. Қоршаған ортаға жанусыз қалған көмірсутектері мен олардың толық жанбауынан шыққан өнімдердің мөлшері бензинмен жүретін автокөліктерде дизельді автокөліктерге қарағанда анағұрлым көп.
Автокөліктердің қоршаған ортаға жағымсыз әсерін төмендету - тұрақты қоғам құрудың маңызды шарты. Сондықтан қазіргі танда жанармайды аз жұмсайтын автокөліктер үлгілері жасалып, бензинді сұйылтылған газға алмастыру, бензиннің орнына мал азықтық (қызылша, жүгері) өсімдік майларын пайдалану қолға алынуда.
Лантан
Сондай-ақ, ол болаттың коррозияға беріктігін және ыстыққа төзімділік қасиетін арттыруға қолданатын мишмиталл құрамдасы. Негізгі минералдары: монацит (Ce, La...)PO4, бастнезит (Ce, La...)FCO3. Лантанның қосылыстары LaCrO3 — жоғары температуралы электрөткізгіш керамикалық бұйымдар құрамына, La2О3 — оптикалық шынылардың құрамына кіреді, ал LaF3, La2О3 — лазерлік қасиеті бар заттар ретінде қолданылады.
Атмосфералық ауаны қорғау
Өнеркәсіптік ластану.
Қазақстан территориясында түсті металлургия үш аймақта - Орталық, Шығыс және Оңтүстік Қазақстанда орналасқан. Оңтүстік Қазақстанда кен орындары Жоңғар Алатауы мен Қаратауда кездеседі. Түсті металлургияның өнеркәсіп орындарында Менделеев таблицасындағы элементтерінің 74 түрі өндіріледі. Түсті металдарды өндіру үлкен мөлшердегі энергияны қажет етеді. Сондықтан Мұндай өндіріс орындары электр энергиясының көзіне жақын салынады.
Лантан
Табиғатта кездесуі
Лантан, церий және неодиммен бірге сирек кездесетін жер элементтерінің ең көп таралған бірі болып табылады. Жер қыртысындағы лантанның мөлшері шамамен 2,9 · 10−3% салмағы бойынша, теңіз суында — шамамен 2,9 · 10−6 мг/л. Лантанның негізгі өнеркәсіптік минералдары - монацит, бастнезит, апатит және лопарит. Бұл минералдарға басқа да сирек жер элементтері кіреді.
Атмосфералық ауаны қорғау
Өнеркәсіптік ластану.
Көмір өнеркәсібінде ластаушы көзі болып терриконниктер - жыныстарда өздігінен жануынан ұзақ уақыт бойы көмір мен пириттің жануы жүреді. Нәтижесінде күкіртті газ, көміртегі оксиді, шайырлы заттардың қосылыстары бөлінеді.
Лантан
Табиғатта кездесуі
Санат:Химиялық элементтер Санат:Лантаноидтар
Ле-Вье-Марше
Ле-Вье-Марше (Le Vieux-Marché) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Ланнион округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 23,13 км² шамасында.
Атмосфералық ауаны қорғау
Өнеркәсіптік ластану.
Мұнай өндіру, өңдеу, Мұнай химия өнеркәсібі атмосфералық ауаға көмірсутектер, күкіртті сутектер және басқа да иісі жағымсыз заттар бөледі. Синтетикалық каучук заводтарынан ауаға - стирол, дивинил, толуол, ацетон, изопрен және т.б. бөлінеді. 90-шы жылдардың соңында жасаған зерттеулер бойынша Қазақстанның Каспий өңіріндегі тек Мұнай өндіретін орындарынан жылыша атмосфераға 184 ООО тонна әртүрлі зиянды заттар бөлінеді. Ал қазіргі кезде Мұнай өндіретін кен орындарының саны да, өндіретін Мұнайдың мөлшері де ол кездегіден көбейе түсті. АҚШ-та қоршаған ортаны ластағаны үшін заңды тұлғалар мыңдаған доллар айып пұл төлейтін болса, біздің еліміздегі төленетін айып пұл мөлшері одан жүздеген есе аз. Сондықтан-да инвесторлар сүзгілерді орнату, ауыстуру және қоршаған ортаға бөлінетін ластануды азайтудың орнына, оған қарағанда айып пұл төлеуді жөн санайды.
Ле-Вье-Марше
Коммунаның INSEE коды — 22387, пошта индексі — 22420.
Атмосфералық ауаны қорғау
Өнеркәсіптік ластану.
Құрылыс материалдары өнеркәсібінде цемент және құрылыс материалдарын өндіру кезінде де қоршаған ортаға зиянды шаңдар бөлінеді. Мұндай шаңдар негізгі технологиялық процестер - жартылай дайын өнімдерді, шикізаттарды майдалау, температуралық өндеу кезінде бөлінеді.
Калифорния университеті, Беркли
Калифорния университеті, Беркли (The University of California, Berkeley) — көпшілік зерттеу университеті, АҚШтың, Калифорния штаты Беркли қаласында орналасқан. Калифорния университетінің 10 кампусының ең көнесі. 2013 жылы «Ұлттық университеттер» рейтингісінде (U.S. News & World Report басылымы) 20-ы позицияны ұстады, сонымен қатар білім берру программалары бойынша елдегі ең үздіктер қатарына енеді. 2013 жылы Times Higher Education рейтингіснде Беркли Калифорния университеті әлем университеттері арасында 5 орынға тұрақтады.
Ле-Вье-Марше
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1249 адамды құрады. Халық тығыздығы — 54,0 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Атмосфералық ауаны қорғау
Өнеркәсіптік ластану.
Химия өнеркәсібі (пластмасса, майлайтын материалдар, тұрмыстық химия заттары және т.б.). Бұл өнеркәсіп саласынан бөлінетін зиянды заттар адам организмі үшін қауіптілердің бірі. Химиялық өнеркәсіптерден қоршаған ортаға IV валентті көміртегі оксиді, IV валентті азот оксиді, күкіртті ангидрид, аммиак, күкіртті сутек, хлорлы, фторлы қосылыстар және т.б. бөлінеді.
Ірі күкірт қышқылды цехтар Жезқазған мен Балқаш мыс балқыту комбинаттарында, Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында, Ақтөбе және Жамбыл суперфосфат заводтарында салынған.
Атмосферада күкіртті газдар ұзақ сақталмайды. Ауа райы құрғақ жағдайда 2-3 аптадан, ылғалды және атмосферада аммиак болған жағдайда бірнеше сағаттарға дейін сақталады. Атмосферадағы ылғалмен әрекеттесіп - каталитикалык, фотохимиялық еакциялардың әсерінен тотығып H,SO4 ерітіндісін түзеді. Сөйтіп Бұл қосылыстың қауіптілігі арта түседі- күкіртті қосындылар ауа массасымен бірге жел арқылы көшіп сульфатты формаларға ауысады. Олардың көшуі желдің жылдамдығы 10 м/сек жағдайда 750-1500 м биіктікте жүреді күкіртті газдардың таралуы 300-400 км қашықтыққа дейін жетеді.