cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кинокөрсеткі аппарат
Таспа жылжытқыш механизм мен тарқату және орау кассеталары, экранға жарық пен кескін түсіретін жүйе, дыбыс шығаратын, электр қуатымен қамтамасыз ететін және басқару құрылғылары оның негізгі бөлшектері болып табылады.
Арқалық әуежайы
Арқалық әуеайлағы 2-сыныпты, Ил-76, Ту-154 және барған сайын жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды.
Кинокөрсеткі аппарат
Кинокөрсеткі аппаратының негізгі ерекшелігі ретінде оның экранға жарық түсіретін сәуле ағынын тудыратын қасиетін атауға болады. Кинокадр кадр саңылауына аялдаған кезде кескін экранаға түседі де, қозғалғанда жарық арнаулы жапқы – обтюратормен қалқаланып отырады.
Рұқсат беру
Рұқсат беру (Разрешение; allow) - кейбір құрылғыны немесе міндетті ішінара активтендіру. Егер бірнеше құрылғы өзара параллель жалғастырылса, онда ішінара активтендіру бөлінген сызық бойынша белгілі бір сигналды немесе жалпы сызық не шина бойынша сигналдар үйлесімін беретін ажырату әрекеті арқылы жүзеге асады. Мұндай руқсаттың нәтижесінде тандап алынған құрылғы келесі сигналдарды алатын қалып-күйге ауыстырылады.
Кинокөрсеткі аппарат
Қолданылу ыңғайлылығына қарай ол орнықты және көшпелі болып екіге бөлінеді.
Рұқсат беру
Дереккөздер
Санат:ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Арқалық әуежайы
Тарихы
Кеңестік кезеңде осы жерден Қазақстанның көптеген қалаларына және Мәскеуге рейстер орындалды. Сондай — ақ, жергілікті әуе желілері бойынша рейстер болды (атап айтқанда Арқалық — Амангелді-Торғай).
Кинокөрсеткі аппарат
Дереккөздер
Санат: Журналистика
Арқалық әуежайы
Тарихы
1998 жылдан бастап әуежай қараусыз қалды және оны Ресей әскери авиациясының тікұшақтары "Союз" сериясындағы басқарылатын ғарыш аппараттарының қонуын іздеу-құтқару кезінде қону алаңы ретінде анда-санда ғана пайдаланады.
Қазіргі күйі
Қостанай облысы Арқалық қаласындағы әуежайдың сатылымға шығарылуына қатысты қалалық әкімдік түсінік берді. Әкімдіктің мәліметінше, әуе қатынасын қалпына келтіру мәселесі бірнеше рет көтерілген. Алайда жаңа әуежайды салу және ұшып-қону жолағын қалпына келтіру үшін қомақты қаражат керек. "Оны (ескі әуежай – ескерту) жөндеудің керегі жоқ. Онда барлығы ескірген. Жаңа әуежайды салу үшін орын табылады. Алайда қалаға бұл әуежай керек пе деген мәселе бар. Елорда және облыс орталығымен көлік, теміржол байланысы бар.
Жолаушылар легі де бар. Алайда барлығы билеттің бағасына келіп тіреледі. Біз бағаны 20 мың теңге деп қойсақ, пойыздың бағасы 4 мың теңге болса, айырмашылық бар ғой. Мұндай жағдайда бюджеттен субсидия бөлуге тура келеді. Біздің бюджет мұндай шығынды көтере алмайды", - дейді Арқалық қаласы әкімінің орынбасары Дархан Хамзин.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әуежайлары
Тефе
Тефе (Tefé) — Бразилиядағы муниципалитет, Амазонас штатында орналасқан. Орталық Амазонас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Тефе экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 95975 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 23808,9 км² шамасында. Халық тығыздығы — 3,02 адам/км².
Тарихы
Қала 1759 жылы құрылған.
Санат:Амазонас елді мекендері
Қалмахан Сейітұлы Ержан
Қалмахан Сейтұлы Ержан (1974 жылы туған) - PhD докторы, қауымдастырылған профессор. Нұр-Мүбарак университетінің ғылыми кеңесінің, Ислам ілімдері факультетінің және Араб тілі және гуманитарлық пәндер факультетінің кеңесі мүшесі.
Қазір Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті университетінде аға оқытушы әрі аталған университеттің Ислам ілімдері факультетінде декан орынбасары болып қызмет атқарады..
Ғылыми еңбектері
1.   Әбу Мансур Мұхаммед әл-Матуриди, Әлеуметтік-Гуманитарлық өлшемдегі Қазақстан және Еуразиялық кеңістік. Баяндама. 23-24 қараша. – Қарағанды, 2006. Б. 47-48
2.    Пайғамбарлардың жіберілу мақсаты, Қарағанды университетінің Хабаршысы. Тарих, философия құқық сериясы. – Қарағанды, 2007 - №1 (45). Б. 146-148
3.  Исламдағы пайғамбарларға қажеттілік, ҚазҰУ Хабаршысы, Философия сериясы. Мәдениеттану сериясы, саясаттану сериясы. – Алматы, 2008 - №1 (30). бб. 40-42
4. Матуриди мектебінің ірі өкілдері туралы, «Ислам өркениеті және Қазақстандағы діни мәселелер» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ. Кембридж университеті Орталық Азия Форумы. 3-5 қараша. – Түркістан, 2009. Тұран. Б. 27-30
5.  Куфа қаласы – Әбу Ханифаның туып-өскен жері, Ханафи мәзһабының негізін салушы Хазірет Нұғман ибн Сәбит Әбу Ханифаның туғанына 1350 жыл. «Имам Ағзам Әбу Ханифа мәзһабы және қазіргі заман» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материялдары, Атамұра, – Алматы, 2009. Б. 169-172
6.  Періштелердің жаратылу мақсаты мен міндеттері, «Исламтану және араб филологиясы мәселелері» атты IV халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция метриалдары. – Алматы, 2009. Б. 111-1114
8. Пайғамбарларға иман, Алматы: 2010. – 120 бет.
9.   Пайғамбарлар тарихы, Алматы: 2010. – 352 бет
10.  Имам Матуриди ақидасы (пайғамбарларға иман), Алматы: 2011. – 176 бет.
11.  Діни білім негізі медреседе, Қожа Ахмет Ясауи тағлымы және Қазақстандағы діни білім беру мәселелері, халықаралық симпозиум материалдары. – Түркістан, 2011. «Тұран» баспасы.
12.  Әбу-л Муин ән-Нәсафи еңбектерінің ислам ғылымдарына қосқан үлесі, ҚР БжҒМ, Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ «Түркі дүниесіндегі ислам ғылымдарының ролі» атты халықаралық ғылыми конференция материалдары, 26-27 сәуір. –Түркістан, 2012.
13. Абу Мансур Аль-Матуриди и его взгляды, IX Международная научно-практическая конференция. «Научный прогресс на рубеже тысячелетий–2013». Философия религии. – Чехия/Прага 27.05.2013 – 05.06.2013. С. 67-70
14.   Әбу Мансур әл-Матуриди және оның өмір сүрген дәуірі, «Исламтану және араб филологиясы мәселелері» атты IX халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, – Алматы, 2013. Б. 87-96
16. Матуриди ақидасы – Әбу Ханифа ілімінің жалғасы, Алматы: Алматы қаласының әкімдігі. 2014. – 62 б.
17. Діни білім беру орталықтары: кеше және бүгін, «Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті «Исламтану және араб филологиясы мәселелері» атты XIII халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, – Алматы, 2014. Б. 74-81
18. Әбу Мансур Әл-Матуриди және оның еңбектері, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының  Хабарлары. Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар сериясы. №5 (303) қыркүйек-қазан 2015. –Алматы, Б. 265-271
19. Ислам тарихындағы Куфа қаласының тарихи маңыздылығы, Адам әлемі. Философиялық және қоғамдық-гуманитарлық журнал. 3-4 (65-66). –Алматы, 2015.
Булаев ауданы
Булаев ауданы — Солтүстік Қазақстан облысының солтүстік-шығысындағы әкімшілік аудан. Жерінің аумағы 7,8 мың км². Тұрғыны 49,6 мың адам (1999). Аудан бір қалалық, 24 ауылдық әкімшілік округке бөлінген. Орталығы — Булаев қаласы Аудан жері Батыс Сібір ойпатының оңтүстік бөлігіндегі Есіл даласының шығысында орналасқан. Жер бедері жазық (абсолюттік биіктігі 100 — 130 м). Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –18ӘС, шілдеде 18ӘС. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 280 — 350 мм шамасында. Аудан жерінде көлдер көп. Тұщы көлдер (Конюхово, Қамысты, Қарабие) солтүстігіндегі орманды жерлерде; ащы көлдер оңтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында (Камышлово, Соленое, Келтесор) кездеседі. Тың игеру жылдары мұнда бірнеше кішігірім тоғандар салынған. Есіл өзенінен ұзындығы 2,0 км су құбыры тартылған. Ауданның солтүстігіндегі сұр және күлгін топырақты жерлерінде қайыңды, теректі орман, оңтүстігіндегі қара және карбонатты қара топырақты даласында бетегелі-селеулі шөптер өседі. Жануарлар дүниесінен: қасқыр, түлкі, қарсақ, орманда (ауданның 11% аумағын алады) — бұлан, елік, құр, шіл, т.б., тұщы көлдерде — қаз,аққу, үйрек мекендейді. Халқының тығызд. 1 км²-ге 7,0 адамнан келеді. Аудан негізінен егіншілікке және мал өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 637,0 мың га (1997), оның 491,3 мың га-сы егістік, 6,2 мың га техникалық дақылдар, 4 мың га жерін картоп, 140,5 мың га-сы мал жайылымын құрайды. Етті-сүтті ірі қара мал өсіруге маманданған. Мал шаруашылығының 56%-ін ірі қара мал, шошқа 38,8%-ін, қалғанын қой және жылқы шаруашылығы құрайды. Булаев ауданында май, нан, құрама жем зауыттары, тамақ өнеркәсібі комбинаттары, тігін фабрикасы, т.б. бірнеше акционерлік қоғамдар мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Жалпы және арнайы білім беретін 39 мектеп, 67 дәрігерлік-амбулаториялық пункт, 4 аурухана, 6 санитарлық-дәрігерлік амбулатория бар. Булаев қаласының жанынан Транссібір т. ж. магистралі мен мемлекетаралық маңызы бар Петропавл — Омбы автомобиль жолы өтеді. Ауданның Сарытомар ауылында жыл сайын республикалық Мағжан Жұмабай оқулары өтеді.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы
ГДР Ұлттық футбол құрамасы
Германия Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрама командасы — 1952-1990 жылдары ГДР-дің атынан футбол жарыстарында сынға түскен құрама. 1974 жылғы әлем чемпионатына қатысқан. 1976 жылғы Монреаль Олимпиадасының чемпионы.
Тарихы
Ал, екінші кезеңге дейін жетіп, айды аспанға шығарған ГДР құрамасы Нидерланд және Бразилия құрамаларын алға оздырып, финалға шыға алмады. Дегенмен бұл табыстары кездейсоқ еместігін екі жылдан соң Монреаль Олимпиадасында дәлелдеді. ГДР футболшылары алтыннан алқа тақты.
Бұдан кейін құрама Әлем чемпионатына шыға алмады. Ал Еуропа чемпионатында ешқашан ойнаған емес. 1990 жылы күзде "Берлин қабырғасы" құлады да, ГДР мен ГФР бірігіп, Германия деген атпен жарыстарға қатыса бастады.
Бірінші кезең, 1-топ
ГФР-Чили-1:0, (Брайтнер 18), ГДР-Аустралия-2:0 (Карран 58, Штрайх 72) ГФР-Аустралия-3:0 (Оверат 12, Кульманн 34, Мюллер 53), ГДР-Чили-1:1 (Хофманн 55, - Аумада 69) Аустралия-Чили-0:0, ГДР-ГФР-1:0 (Шпарвассер 77)
Екінші кезең, A тобы
Нидерланд-Аргентина-4:0 (Кройф 10, 90, Крул 25, Реп 73), Бразилия-ГДР-1:0 (Ривелино 60) Аргентина-Бразилия-1:2 (Бриндиси 35, - Ривелино 32, Жаирзиньо 49), ГДР-Нидерланд-0:2 (Неескенс 7, Ренсенбринк 59) Аргентина-ГДР-1:1 (Хаусманн 20-Штрайх 14), Голландия-Бразилия-2:0 (Неескенс 50, Кройф 65)
Дереккөздер
Санат:ГДР Ұлттық футбол құрамасы
III Чарлз
III Чарльз (Charles III ), туған кездегі есімі — Чарльз Филипп Артур Джордж Уиндзор (Charles Philip Arthur George Windsor ; 14 қараша 1948 жыл, ) — Британ монархиялық әулетінің мүшесі, 2022 жылдың 8 қыркүйегінен бері Ұлыбританияның патшасы, Ұлыбритания Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы және Ұлттар достастығының төрағасы. III Чарльз — фельдмаршал, флот адмиралы, Ұлыбритания ӘӘК маршалы, ел тарихындағы ең ұзақ уақыт бойы мұрагер болған және таққа отырғандағы жасы ең үлкен монарх.
Ұлыбритания патшасы лауазымына қоса тағы Антигуа және Барбуда, Аустралия, Багам аралдары, Белиз, Гренада, Жаңа Зеландия, Канада, Папуа — Жаңа Гвинея, Сент-Винсент және Гренадиндер, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия, Соломон аралдары, Тувалу және Ямайка мемлекеттерінің патшасы болып келеді.
Жас кезі
Чарльз II Елизабет пен оның жұбайы Филипп Маунтбаттеннің үйлену тойынан кейін бір жылдан кейін дүниеге келді. Ол VI Георгтың алғашқы немересі атанды. Үш жасында VI Георгтың өліміне байланысты ІІ Елизабеттің таққа отыруынан кейін британ тағының мұрагері атанды.
Орта мектепті орташа аттестатқа бітіргеніне қарамастан Чарльз Кембридж университетіне түседі. Ол жерде ол 1970 жылы «өнер бакалаврның» дипломын алып шығады. 1975 жылы университеттік дәстүр бойынша оған «өнер магистрі» дәрежесі берілді.
Уэльс ханзадасы
1958 жылы 26 шілдеде Чарльз Уэльс ханзадасы және Честер графы атағын алды.
Ол 1970 жылы Лордтар палатасында өз орнын алды және 1974 жылы маусымда Лордтар палатасында 1884 жылы VII Эдуардтың сөзінен бері патшалық отбасының бірінші мүшесі. Ол 1975 жылы қайтадан сөйледі.
Чарльз 1976 жылы Prince Trust негізін қалап, 1981 жылы Америка Құрама Штаттарына саяхаттай отырып, көбірек қоғамдық жауапкершіліктерді өзіне алуды бастады. 1970 жылдардың ортасында ханзада Аустралия генерал-губернаторы қызметін атқаруға мүдделі екенін білдірді. Алайда халықтың наразылығынан ұсынысы қабылданбады.
Чарльз — британдық тәждің мұрагері мәртебесінде болу ұзақтығы бойынша Британ монархиясы тарихындағы абсолютті рекордшы, алдыңғы рекордты патша VII Эдуард иеленді. 2022 жылы ол Британия тарихындағы таққа отырған жасы ең үлкен монарх болды.
2020 жылы COVID-19 ауыруымен ауырып қалып, жазылды.
Таққа отыруы
thumb|right|[[II Елизабеттің жерлену рәсімі кезіндегі III Чарлз, 2022]] thumb|right|III Чарльз (сол жақта) мен әйелі [[Камилла, Ұлыбритания патшайымы тәж кигізу жоралары кезінде, 2023]] 2022 жылы, 8 қыркүйек күні патшайым II Елизабет Балморал қамалы, Шотландияда қайтыс болды және оның мұрагері Чарльз Ұлыбританияның жаңа патшасы атанды. Өзінің патшалық аты III Чарльз (Charles III; Charles the Third) болды.
1952 жылдан бастап оның қосылуына дейін ол британ тарихындағы жасы ең үлкен және 1958 жылдың 26 ​​шілдесінен оның таққа отыруына дейін бұл титулды иемденген Уэльстің ең ұзақ қызмет еткен ханзадасы болды. 73 жастағы Чарльз сонымен бірге британдық тағына отырған Ұлыбритания тарихындағы ең жасы үлкен адам. Рекорд бұрын 64 жасында таққа отырған IV Вильгельмға тиесілі болатын.
III Чарльз бен патшайым-консорт Камилланың тәж кигізу жорасы 2023 жылдың 6 мамырында өтті. Салтанатты шеру барысында Лондонда монархияға қарсы наразылық шерулері өткен. Белсенділер Букингем сарайына қарай өтпек болғаны хабарланды. Трафальгар алаңына британдық монархияға қарсы шыққан екі мыңға жуық адам жиналды. Шеруге екі мың қонақ шақырылды, солардың қатарында Қазақстан президенті Тоқаевтың тапсырмасымен Мәжіліс төрағасы Ерлан Қошанов болған.
Жеке өмірі және отбасы
thumb|left|Ханзада Чарльз бен әйелі [[Камилла, патшайым-консорт|Камилла]] 1979 жылы сол кезде ханзада болған Чарльз өзінің шөбере сіңілісі, әйгілі көсем, Үндістанның соңғы вице-патшасы Луис Маунтбеттеннің немересі — Аманда Натчбуллға үйленуі туралы ұсыныс білдіреді, алайда Аманда некеден бас тартады.
1980 жылдары Чарльз ақсүйек Джон Спенсердің қызы — леди Сара Спенсермен кездесіп, оның сіңілісі Диана Спенсермен танысады. Соңында екеуі 1981 жылдың 29 шілдесінде үйленеді.
2005 жылдың 9 сәуірі ханзада Чарльз екінші рет некеге отырды. Ол некеге дейін де, неке үстінде де қарым-қатынаста болған ашынасы — Камилла Паркер Боулз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Британия саясаткерлері Санат:Виндзорлар Санат:Ұлыбритания монархтары Санат:Британ монархиясы Санат:Қазіргі мемлекет басшылары
Аналитизм
Мысалы: көріп қал, көре сал тәрізді аналитикалык формалар етістіктің грамматикалық категориясының бір түрін жасап тұр. Мундағы көр- лексикалык мағынасын сақтаған сөз, ал -іп+қал — дәнекер қосымша мен көмекші етістіктен жасалған аналитикалық форма. Сөздін морфологиялық құрамында грамматикалық мағынаның толық мәнді сөздер мен көмекші сөздердін тіркесуі, сөздердін орын тәртібі, интонация арқылы анықталуы аналитизмге жатады. Толық мәнді сөздер мен қосымша (көмекші) сөздердін тіркесімі аналитикалық құрылымдарды (АҚ) жасайды. Олар морфологиялык, синтаксистік, лексикалық АҚ-дар болып бөлінеді. Морфологиялык АҚ- дарға морфологиялық категорияны жасайтын біртұтас сөз формалары жатады (бара сал, бара бер), бұлар сөйлемде бір мүше болып табылады. Синтаксистік АҚ сөйлемнін жеке мүшелерін ажыратып білдіреді. Мысалы: суы мол жер дегенде суы мол — анықтауыш, салыстырыңыз сулы жер. Лексикалық АҚ сөзжасамдық мағыналарды ажыратып білдіреді. Мысалы: кішкене көл — көлшік, жұмысшы адам — жұмысшы т.б. Тілдің мағыналық және формалық тұрғыда қатынасын морфемалық денгейде аныөтауға Ш. Балли (Франция), Е. Д. Поливанов (Ресей), түркі тілдерінде А. А. Юлдашев (Ресей) т.б. ерекше көніл бөлді.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
Іргелі
Іргелі — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Іргелі ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 12 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 4356 адам (2108 ер адам және 2248 әйел адам) болса, 2009 жылы 6284 адамды (3170 ер адам және 3114 әйел адам) құрады.
Тарихы
1996 жылға дейін “Прямой путь” деп аталған. 1959-1997 жылдары Қазақ машина сынау станциясының ғылыми-зерттеу институты тәжірибе шаруашылығының орталығы болды. Оның негізінде Іргеліде және округке қарасты Кемертоған және Көксай ауылдарында бірнеше өндірістік кооперативтері және 800-ден астам жеке шаруашылықтар жұмыс істейді. Іргелі арқылы Алматы – Шымкент автомобиль жолы өтеді.
Дереккөздер
Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Ольденбюттель
Ольденбюттель (Oldenbüttel) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Рендсбург-Экернфёрде ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 291 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 7,98 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 58 119. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Бок.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Кинопроекция
Кинопроекция – кинофильм кадрларындағы кескінді жарық сәулесі арқылы экранға үлкейтіп түсіру әрі белгілі бір жылдамдықпен ауыстыру арқылы қозғалыс әсерін туғызу. .
Кинокөрсеткі кезінде кескінмен қатар фонограммаға жазылған дыбыс та жаңғырады. Фильмдегі кескіннің қозғалыс әсерін тудыруы стробоскоп эффектісіне негізделген.
Стробоскоп эффектісі – көздің әртүрлі фазаны белгілейтін жеке кескіндердің 1 сек. ішінде 5 рет алмасуын оның қозғалысы ретінде қабылдайтын қасиеті.
Дереккөздер
Санат: Журналистика
Өрісті кескіндеме
Өрісті кескіндеме - 17 - 19 ғасырлардың басында қалыптасқан кескіндеменің бір түрі. Өрісті кескіндеме бір-бірінен алшақ мынадай ұғымдардың басын біріктіреді:
1) негізінен 17-18 ғасырларда Италияда дамыған архит. көріністі пейзаж және фантастик. архитектуралық пейзаж. Петербург Көркем-сурет академиясында 18-19 ғасырлардың басында өрісті кескіндемеші-суретшілерді даярлайтын арнаулы класс болды.
2) Интерьер кескіндемесі. 17 ғасырда Голландияда дамыды; Ресейде А.Г. Венецианов мектебі өкілдері осы салада көп еңбек етті.
3) Сән және театр декорациясына арналған кескіндеме (17 -18 ғ-лардағы Италия суретшілері Адель Поццо, Бибиен әулеті т.б.). Өрісті кескіндеме шеберлерінің шығармғы кескіндемеде кеңістікті дәл бейнелеуге үлкен үлес қосты.
Собол-Яха
Собол-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Байдарата кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Тазы сыны, аң қағушылық сипаты және мінез-құлығы
Тазы сыны және аң қағушылық сипаты
thumb|250px Қазақ тазысының мекен еткен жеріне үйлескен өзіне ғана ерекше бітімі мен сипаты, түр-тұлғасы бар. Соған сай аң қағарлығы, физикалық ерекшелігі аса жоғары болып келеді. Тарихи даму барысында қалыптасқан бүл жағымды қасиеттерді қазақ жерінде болған жиһанкездер мен шетелдіктер аса қырағылықпен байқаған және оның тұқымын алып кетіп өз жерінде тазысын асылдандыруға немесе жаңа тұқымды дүниеге әкелуге (мысалы, орыс тазысы) пайдаланған. Қазақ тазысын алғаш рет әлемге танытқан жазбалар орыс тілді деректер арқылы хатқа түскен. Соның алғашқыларының бірінде қазақ тазысын "Туркестанская борзая" деген атпен былайша сипаттаған:"... Это - туркестанская борзая, собака величайшей красоты. На своей родине собаки эти зовутся тази; ими травят зайцев. Они отличаются изящными формами и могучими мускулами; кроме того у них необыкновенно тонкая и длинная голова (щипцы). Верхняя частв тела покрыта короткой шерстью (псовиной). Большие и висячие уши убраны длинными шелковистыми волосами (под бурками). Ноги покрыты очень длинной шерстью, словно они в широких панталонах. Собаки эти в первый раз являются в Европе; одна из них добыта от киргиз у реки Эмбы, две других родились в Самарканде. Эти две разновидности тази довольно резко отличаются одна от другой ..." Тазының алыс қашықтыққа жүгіру жағынан жылдамдығына Европада бір де бір ит жетпейді дейді басылымдарда.
Тазының аңшылық сипатын анықтағанда алдынан, артынан, жанынан дене бітімінін үйлесімділігін, мүсінін, сымбатын қимыл қозғалысын назарға алады. Мысалы үрт етінің ширақтығы, сан етінің толвіқтығымен қаттылығы. Қазақтар аң алатын итті шоқтығының биіктігімен, тазвіның төсі мен шонданайы аралығындағы өлшем қараилас келуін дұрыс деп санады. Ал төсінің кеңдігіне иттің күші байланысты болса, кеудесінің биік бітуі тыныс тарылмай шаршамай жүгіруге тура байланысты болады дейді. Ал желкесінен бастап құрыққа дейінгі өлшем иттің жылдам оқыс қимылдауына мүмкіндік береді. Бұлар тазының тұқымы жасы, жынысы, жаратылысы, бұлшық етінің жетілуіне байланысты болады. Ит өте арық болса сымбатына ғана нұқсан келмейді, ниеті қашып кетеді.
Қазақ тазыларының сипаттамалары мынадай: жалпы бітімі сидаң, жүні сұйық, танауы үшкіл, делдең құлақты, жоны дөңестеу келеді. Басы - тықыр жүнді, жеңіл, әрі ұзынша біткен, жіңішке, тұмсығы - сүйір, көбінесе қара түсті; ақ, сары тазылардың тұмсығы қоңырқай, кеңсірігі сәл дөңестеу; көз жанары өткір, көзі үлкен, көбінесе қара түсті (кейде қоңырқай), қиығы тым қысыңқы емес, сопақтау келеді. Тістері ақсиыңқы, азуы үлкен, келген. Тазының құлағы шашақты, ұзындығы - 6-8см., салбыраңқы (шамамен 12-14 см.); мойны сәл қысқалау, бірақ, берік; жауырыны жалпақ, бұлшық еттері шымыр; кеудесі кең, омыраулы, кеуде еттері берік жетілген, салқы; арқасы түзу, кеуде тұсы жалпақ, құйрық жағы сәл дөңестеу; қарны жіңішке, қабысыңқы.
Тазының қол-аяқтары сіңірлері адырайған, тарамысыжуан, әрі ақсиыңқы, екі шынтағы сыртына қарай шығыңқы. Алдыңғы аяқтары үзын сіңірлі, тырнақтары өткір, саусақтарының ортасына үлпілдек жүн өскен, алдыңғы екі аяғының арасы сәл дөңгелене біткен. Ал, артқы аяқтары сәл артқа шалқақтау орналасқан, бота тірсек, тұяқтары ұзын да өткір, жіңішке аяқтың табаны әдеттегіден жалпақтау; сирақтары жіңішке, Жамбас еттері шымыр, мықты тазыларда білеуленіп тұрады.
Аяқтары тойтық, маймақ емес, сымбатты біткен сыптығыр түзу болады. Астыңғы және үстіңгі жақтың өзара тістелудегі қалыпты жағдайы (прикус) қайшы тәрізді, яки үстіңгі жағы астыңғысынан сәл ғана озған бір-біріне тістесіп келген болады. Ал иектерінің біреуі екіншісінен озып шығып тұрса оны кемиек дейді және ол нашар нышанның, кембағалдықтың белгісі ондайлар жақсы тазы болып жарытпайды. Ондай күшіктерді тазы деп асырамайды.
Құйрығы қамшы тәрізді тазы ол "тайған" тұқымынан делінеді. Ондай "қамшықұйрық" тазының құйырығының ұшында омыртқа болмайтындықтан иіріліп дөңгеленбейді. Тайған мен абориген ауған тазысы тұқымы жағынан жақын туыстар және тауда аң алатын иттерге саналады.
Тазының жүні тықыр бол ғанмен, құлағы мен құйрығының шашағы жібектей үлпілдек. Түсі көбінесе ақ, қара, сарғыш, көк қасқа, қызылқоңыр болып келеді, алабажақ теңбіл түстері кездеспейді. Қазақ тазысының биіктігі: арланында - 65-70 см (салюки мен ауған тазыларымен сәл ғана, 2-5 см аласалау), салмағы 20-25 келіге дейін жетеді (салмағы екі пұтқа дейін жететін арлан тазылар сирек те болса кездесіп қалады). Қырым, Кавказ тазыларымен салыстырғанда қазақ тазысының тұрқы 5-6 см ұзын. Ал салмағы 4-5 кг ауыр келеді.
Тазының дене бітімі мен сипатына қарай өз деңгейі болады. Мысалы Сөгетідегі "Саятшы клубы" құсбегілерінің Көкдауыл атты тазысы түлкілік деңгейдегі бойы мен дене бітімі орташа, кесек емес, бірақ көз ілеспес жылдамдығы бар ұшқыр. Ол бір аңшылық маусымда 29 түлкі, 2 мәлін алған. Әзірше қазақ даласында өте жүйрік тазы өте сирек кездеседі. Тазының түсі көк қасқа болса, алғыр әрі қажып-шаршауды білмейтін, тазының нағыз құмайы саналатын көрінеді. Қазақ аңшылары тек сондай тазыларды ғана тәуір деп есептейді екен.
Арқа жақта өмір сүрген Ақпан аңшы (1900-1953) жүйрік иттің сынын жақсы білген. Жүйріктазыларды көргенде: "Мынау жыланбас, түлкі тұмсық, қасқыр шеке екен" немесе "теріс азу, сағақты екен, жарғақ құлақ жалықпастың өзі екен, салқы төс, кеудесі, шынтағы қабырғадан жеке тұр екен. Сүйектері буынды, жұмыр кең қабырға, қысқа бел, шоқпар сан, арты маймақ, жүнді аяқ жұмыр табан екен" деп мықты тазыға баға беріп отырады екен.
Қазақтар тазыларды аң қағушылық сипатына қарай бірнеше топқа бөледі: касқыр алатын, қоян алатын, түлкі алатын (түлкілік). Қасқыр алатын тазылар мықты, денесі кесек, күшті келеді және өз ішінен әлділігіне қарай бірнеше дәрежеге бөлінеді.
Бірінші топқа жататын қасқыр алатын тазылар өте сирек кездеседі. Олардың сапасы ең жоғары деп санайды, шынымен-ақ бітімі кесек, күшті, өжет әрі жүйрік келеді. Олар көрген қасқырын бір-екі жұлып бетін қайтарып, содан соң қатарласа беріп алқымынан алып жығады да бір-ақ мытып өлтіретін қарулы келеді. Кейде күздігүні бөлтірік қасқырлар тобына киліксе, бірін жібермей түгел қырып салады.
Екінші топқа жататындар онша кесек денелі, арынды емес, сидам, серектеу келеді, жуандығы орташа, денесі шымырлау болады. Ал батылдығы мен жүйріктігі жаман емес. Бұлар қасқырды қуып жетіп, жұла береді, қасқырдың мысын құртып, қасқырды денесіне жуытпайды, әрі жібермейді. Иесі жеткенше қасқырды ұстап босатпайды. Бұл иттердің қасқыршылық қабілеті мол болады және оны өлтіргісі келіп тұрады.
Енді бір тазылар өте күшті, әлді болса да шабандау келеді, қасқырға жете алмай қалады. Енді бірінің ұшқырлығы зор болса да, көп алысуға дәрмені жетпейтін әлжуаз, оны бірер тартып тұрып қалады.
Демек, қасқыр алатын тазы әрі жүйрік, тегеурін ді болуы керек. Рас, кейбір ершігеш жүйрік, кішкене, әлсіз иттердің өзі қасқырды дамылсыз жұлқылап, иесі жеткенше жібермейтіні де болады.
Қоян, түлкі алатын тазыларды да үш топқа бөледі. Мәселен, қара жерде немесе қар борамаған сонар күніге бесалтыдан қоян алатын тазылар бірен-саран. Екіншісі күніне екі-үш қоян алатын жүйрік тазылар саналады.
Үшіншісі күніне бір-екі қоян алатын марғау, болдырғыш тазылар.
Түлкінің айлакерлігі болмаса қояннан ұшқыр емес. Сондықтан жоғарыда айтылған тазылардың қайсысы да түлкіні ала береді. Кейбір ауызданбаған немесе алғашқыда түлкінің тісі батып қалғандары ғана кейін жүрексініп, түлкі ала алмайды.
Қазақ жерінде тазымен аң алу жақсы дамыған өңірде оның алғырлығын әр түрмен бағалайды. Егер қарқаралықтар тазы жүйріктігін қоян алу мөлшерімен бағаласа, аякөздіктер бұған қосылмай, тазы жер қарада қоянға жете алмайды дегенді айтады. Қоян көжектеген кезде, қар тұяқ көбеден жоғары және басқа ит, аң қуып болдыртқан кезде, қасында екінші көмекші болғанда қоян, түлкі ұстаған итті жүйрік деуге келмейді.
Марқакөл жақтағы бір қойшының ұялас тазысы аюлар жататын үңгірлерге барып, қуалаған аюды тістей қашып, қақпақылдай кезекпе-кезек тістелеп, жасырынған мылтықты иесіне қарай алып баратын болған.
Тазылар әлбетте аңнан қоян, түлкі, қасқырдан басқа, қарсақ, суыр, борсық, тіптен үлкен аңдарды - тауешкі, елік, қабан, сайғақ алады.
Қазақ жерінде кездесетін Түркменнің алабайына ұқсас тұқымды ит өсірумен айналысатындар табиғатынан мықты, күшті жаратылған төбетті (халықтық атауы бөрібасар) жеке тұқымға жатқызады. Қасқырды алыса кетсе алқымын сығатын, қасқырға қотаннан қой бермейтін, алыса кетсе, жеңетін мықты "бөрібасар", ал денесі онан сәл шәкене келген, атты кісіні жүргізбейтін тайыншадай "төбет". Төбетті Ж.Бабалықұлы таутөбет, маңтөбет (немесе салқам) деп өз ішінен екіге бөледі.
"Жақсы ит малға серік" дейтін. Күндіз малды бағысып, түнде ашкөз ұрылар мен қорқау жыртқыштардан күзететін, көшпелі тұрмыстың тауқыметін бөлісуші саққұлақ қотаншыл сырттан иттер ішінара аз да болса кездескен. Қайсы біріжалғызілік қойшыларға мал отарласып, адамша жәрдемдескен жәйттер де ұшырасқан. Олар көбінесе барқыраған жуан дауысты, дене бітімі кесек келген, сирақтары білемдей, басы "қазандай", кеудесі биік әрі толық келеді. Сондай-ақ олар үй маңына жуық емес, күндіз көп үрмейтін, қимылы ширақ болады.
Қазақтар аңшылық құруға қолайлы деп ақ өңін қалаған. Ақ түсті итті "Ақ жолтай" деп ырымдайтындар бар. Ақ итті көрген суырлар шуылдап, аңқиттап өре түрегеледі. Олар итке айбар етіп, өшіге, өршелене індеріне кірмей "қоқайып тұрып" аңқиттайды. Аңшы осы кезде суырларды атып алады.
Қытай жылнамаларындағы деректер иттің сипаты сүйріктей сұлутазыдан гөрі бүгінгі тұқым ретінде құрып бітуге айналған тайыншадай қазақ төбеттеріне көбірек келіңкірейді деп пайымдайды осы саланың білгірі, әрі тазы өсіруді ермек ететін қайраткер М.Құл-Мұхаммед мырза.
Қазір Орта Азиялық қойшы иті (овчарка) аталатын (оның қате атау екендігін А.П.Мазовер 1939 ж. ескерткен екен) кесек бітімді, күшті, дене бітімі ұсқынсыз, қимылы ширақ, алып ұшқан қызба мінезі жоқ, байсалды, батыл, қасқырмен бетпе-бет келуге психикалық тұрғыдан да, физикалық тұрғыдан да саймасай, бағу, күтімді талап етпейтін көмпіс, өз иесінің ишаратынсыз бөгдеге шабуылдамайтын ақылды, бірақ адамға шабатын қаупі бар, агрессив тұқым. Олар түнде сергек, күндіз бұйығы, маубас. Жыныстық қабілеті кешірек он екі айында жетіледі, денесі төрт-бес жасында толысады. Бұл иттерді түркімендер мен өзбектер ғасырлар бойы "қазақ ит" атап келген екен дейді мәселені, арнайы зерттеген мамандар. Түркмен иті атап жүрген мал бағатын иттер негізінен қазақтар тұрған өңірде сақталып, кейін Кеңес заманында кең таралып, соңғы ширек ғасыр уақытта, тіптен жаңа тұқым ретінде тіркеліп, алабай атауына 1980 жылдары ғана ие болған. Оның алабайға өте жақын болғанымен онан айырмасы бас сүйегінде. Алабай мен қазақ төбеті (бәлкім бөрібасар) өзара өте ұқсас тұқымдар. Алабайдың бас сүйегі қоңыр аюдың бас бітіміне ұқсас, түсі көбіне ашық болып келсе, қазақ төбетінің басы ақ аюдың бас бітіміне ұқсайды, жақ бітімі қасқырдікіне ұқсайды. Алабай шоқтығы 70см-ден аспайды, жүні тақырлау қысқа, тері астыидағы қоңы жұқа болса қазақ төбеті ірілеу. Айталық, соңғы төбеттерді бірі Мойнақ атты иттің шоқтығы 79 см, салмағы 62 кг, жіліншігі орамы 17см, кеудесінің орамы 98 см, басы 57 см. Жазба әдебиеттерді сараптай отырып, олар шынымен-ақ бір-біріне ұқсас екі түр деп пайымдауға болады.
thumb|250px Мастиф иттерге жататыны төбет немесе бөрібасар түрлері туралы орта ғасырлық еуропалық жиһанкездер тамсана жазады (тазы туралы жұмған аузын ашпайды дедік). Марко Поло ежелгі Қазақ жері мен Тибетте үлкендігі есектей ит ұшырасатындығы туралы жазса, Шағатай ұлысының патша сарайында он мыңдай ит ұсталады, олардың тұқымы маделян (мәдениленген) иттерден, оларды аң аулауға, күзетуге, жүк тарттыруға қолданады дейді.
Тазының мінез-құлығы
Ит 1,5-2 жасында толық жетіліп, ұйығады. 58-65 күн өткенде көздері жұмылған, құлағы естімейтін, тіссіз қызыл иек, соқыр, саңырау күшіктер туады. Шамамен бір апта өткенде құлақ тесіктері ашылып, онан тағы он күн өткенде көзін ашады, бір айда сүт тістері шығады.
Қазақтар бауырын жаңа көтерген кезінде тазы күшігін қарғыбауын беріп, үйіне әкеледі де, мәпелеуді бастайды. Арам мен қарам, адал мен сауап деген ұлттық категорияларды биікке қоятын қазақтар дәстүрінде күллі хайуанаттардан үйге емін-еркін кіріп шығуын рұқсаттаған бірден-бір хайуан (мысықты және мал төлдеген уақыттағы малшы үйіндегі төлді есептемегенде) - ол тазы (!) ғана. Тазыны қазақтар киіз үйдің кіреберісінің оң жағына астына киіз төсеп, жатқызып қояды...
Тазыға ұшқыр, алғыр болсын деп көбіне аса жүйрік аңқұстың атын қояды. Мысалы, ұшқыр да, қыран болсын деп, "Лашын", киіктей зауласын деп, "Сүркиік", жүйрік аттай болсын деп Көсқасқа, жолбарыстай айбарлы болсын деп, "Жолбарыс", адал, қырағы болсын деп, "Сырттан", қасқырға шабатын, қасқыр алғыш болсын деген үмітпен, "Бөрібасар", сақ болсын деп, "Саққұлақ", алғыр өжет болуға балап, "Жарып сал", "Алып соқ", жолы болғышқа меңзеп "Жолдыаяқ", өңі, сыртқы бейнесіне қарай "Аламойнақ", "Ақтөс", "Төрткөз", "Майтабан" деген сияқты атаулары қазақ ауылдарында кездеседі. Жазушы С.Мұқанов Әшімнің Сарықасқасы, Төренің Көкшолағы, Саққұлақтың "Сұркиігі" дейтін қасқыр алатын иттер болғандығын айтады. Сүлеймен дейтін аңшының жолбарыс тұлғалы "Сарықасқа" атты иті кейде аңсары ауып кетіп, өз бетімен сексен қасқыр алғандығын жазады.
Итті алғаш алғанда: "Итің аңшы, аң алатын ит болсын!" деп тілек айтады қазақ. Құлағының бұйра шашағынан басқа денесінің түгі жетіле қоймаған қызылшақа күшікті тақыр тулақтың үстіне, күншуаққа кешкісін жылы жерге жатқызып қояды. Адамдарға, иесі мен бала-шағасына үйір етеді, тіптен түнде жылы төсегінен де орын береді. Иісі сіңген адамын ол жақсы көріп бауыр басып кетеді, күшік иесі мен үй адамдарының соңынан қалмай еріп жүретін болады.
Тазы күшігі әбден адамға үйреніп дағдыланған соң далаға ертіп шығып, ауыл маңында жүреді, адамдар мен үй малына үйірсек етеді. Бірте-бірте аяқ-қолы жетіле түскен сайын ауылдан аулағырақ ұзатып шығып бұта-шілікшөп ішінде қонақтаған бөдене, жортып жүрген кесірткелерді қуалап, ойнатудан баулуды бастайды. Осылайша күшіктің неге әуес екендігін байқап бажайлайды...
Күшік бітік шөп, бұта арасы, тау-таста ойнаған кезде ауаны иіскеп, танауын тартып, зыр жүгіретін болса, ондайда оның бойында тазылық қасиет әбден байқалды дейді. Ал ондай сәттерде зулай жөнеліп, бейсауат жүрген кішігірім аңдарға ауыз салатын болса оның соңынан қалмай, қорғаштап, аңды алуына көмектеседі. Өйткені аң талап тастаса жүрегі шайлығып, аңға жүгірмейтін, қорғаншақ болып қалады дейді. Осылайша күшікті жастайынан баулиды. Келешекте ұстататын аңдарын "жаралап" оны күшікке ұстатып үйретеді, аң етін жегізіп дәніктіреді.
Тазы дегдар, бекзада адам тәрізді талғампаз, кірпияз, әрнені жемейтін талғампаз болып келеді. Қыс маусымында үйде жатады. Үйдегі адамдардың тірлік ырғағына еш нұқсан келтірмейді. Өзімен-өзі жата береді. Егер сыртқа шыққысы келсе дегбірсіздене белгі береді, есіктің тұтқасына жармасады. Оларға қанша аш болса да аштығын білдірмейтін төзімділік тән.
Қазақ тазыларында табиғи инстинкт, қабілеттілік инстинкт өте жоғары жақсы дамыған, көзінде ақылды адамға тән тереңдік пен тектіліктің ізі жатады дейді маман. Ал тазы дүбәрә болса оның көзі ойнамалы, тексіз, ұрлықшы, әрнені жалмайтын, талғамай жей беретін тәрізді оғаш қылықтары болады. Тазы елгезек, қозғалысы шапшаң, құрсағын қаншырдай тартқан, тұрқы ұзын, бойы сұңғақ, елеңдеген көзқарасы ширақ болады. Тазы адамның "құлы" емес, керісінше бір-біріне бауыр басқан, пайда келтіретін, қалыптасқан байланыс нормалары бар. Ит, соның ішінде тазы адамдар ортасында олардың көмегімен жақсы дами отырып, өз қабілетін көрсете алатын жануар. Сондай-ақ ол көргенін жазбай қайталайтын есте сақтау қабілеті жақсы дамыған есті хайуан. Үйретіп, баулыған кезде тазының мінез-құлқы кез келген жағдайда, әсіресе адамға байланысты, тұрақты болу жағын қалыптастыруға ерекше ден қояды. Тазылар бауырластар ішінде бір-біріне бағына білетін жануар.
Дереккөздер
Санат:Спорт Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров
Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров (26. 5. 1931 жылы туған, Ақмола облысы, Ақкөл ауданы -27. 9. 1995, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент. Ақмола педагогикалық училищесін (1949), Алматы шет тілдер институтын (1955) бітірген. 1955—1956 ж. мектепте мұғалім. 1956 жылдан Алматы шет тілдер институтында оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеген. 1985- 1992 ж. Казақтың қыздар педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының меңгерушісі. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін "Қайнар" университетінің бірінші проректоры, профессор қызметтерін атқарды. Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасуы мен дамуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілі стилистикасы мен ағылшын және қазақ тілдерін салыстырмалы зерттеу саласында еңбек етті. 80-нен аса ғылымы еңбектің авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Флора (футбол клубы)
«Флора» (FC Flora) — Эстонияның Таллин қаласындағы футбол клубы, өз алаңындағы ойындарын "А. Ле Кок Арена" стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 9300 адам.
Қазіргі таңда Эстония Мейстрилигасында (жоғары лига) ойнайды. Эстонияның 12 дүркін чемпионы, бұл рекордтық көрсеткіш.
Клуб 1994/95 жылғы маусымна бері еурокубоктерге ұдайы қатысып келеді, бірақ әзірше топтық турнирлерге жеткен жоқ.
Мисюряй
Мисюряй — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Унья өзенінің сол жағалауынан 61 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені бастауынан Шердино ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің Антифашистік бақылау жөніндегі комитет (1999-2001)
ҚР Президентінің 1999 ж. 27 мамырдағы Жарлығымен қүрылды. ҚР Президентінің 2000 ж. 13 желтоқсандағы Жарлығына сәйкес ҚР Үкіметінің 2000 ж. 31 қаңгардағы қаулысымен ҚР Экономика және сауда министрлігінің Антидемпингтік бақылау жөніндегі комитеті болып қайта үйымдастырылды.
Моррисвилл (Миссури)
Моррисвилл (Morrisville) — Миссури штатының Полк округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.8 км². FIPS коды — 29-50078.
Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің Антифашистік бақылау жөніндегі комитет (1999-2001)
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары
Моррисвилл (Миссури)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 376 адамды құрады.
Қазақтың ұлттық тағамдары
Бауырсақ
Бауырсақ - шай, қымыз, шұбат ішкенде дастарқанға салады. Бауырсақты жоғары немесе бірінші сортты бидай ұнынан пісіреді. Оны қамырды ашытып та ашытпай да дайындауға болады. Ашытпай пісірген бауырсақ көпке шыдайды, ал ашытып пісірілген бауырсақ кеуіп қалса, жеуге жайсыз болады. Ашымаған қамырдан бауырсақ пісіру үшін ұнға май, жұмыртқа, сүт, тұз салып илейді (айран құйса даболады). Қамырды иін қандыра қатты илеп қоя тұру керек. Содан кейін қамырды жазып, төрт бұрыштап кесіп немесе жіңішкелеу етіп есіп алып, содан кейін кессе да болады. Кесіп дайындаған бауырсақтың бетін кеуіп кетпеу үшін жауып қойған жөн. Қазанға май салып әбден қыздырып алған соң, бауырсақ майдың мөлшеріне қарай салынады. Бауырсақты үздіксіз араластырып тұрса, бір келкі болып піседі. От қатты жанса, бауырсақтың іші шикі болады немесе тым қызарып кетеді. Қызыл-күрең болып піскен бауырсақ сәнді де, дәмді де болады. 4-5 стақан бидай ұны, 1стақан сүт (немесе су), 1 шай қасық тұз, 2 ас қасық сары май, 2 жұмыртқа керек. Ашытқан қамырдан бауырсақ пісіру үшін жылы суға ашытқы, қант, ұн салып жылы жерге қою керек. Ашықты көпіршектеніп ашыған кезде тұз, май, жұмыртқа, ұн салып өте жұмсақ етіп иін қандыра илейді. Жұмсақ иленген бауырсақ жақсы қабарып, жұмсақ болып піседі. 4-5 стақан бидай ұны, бір ас қасық ашытқы, 2 ас қасық қант, 1 шай қасық тұз, 1 стақан сұйық май, 1 стақан сүт (немесе су), 2 жұмыртқа. Ашытқан қамырды есіп, жұқалап жаяды да, бір-келкі етіп кеседі, тақтайға немесе табаққа бір-бірлеп тізіп, 10-15 минут қойып, қабарғаннан кейін пісірсе, іші шикі болмайды. Бауырсақты қалыңдығы 2 см етіп жайып, қызып тұрған майға пісіреді. Бауырсақтың ашытып, ашытпай пісіретін жолы бар.
Таба нан
Таба нан ұнға май, сүт қосып иленеді. Қамырды бір табаның үстіне екінші табаны төнкеріп жауып, шоқтың қоламтасына көміп пісіреді. Оны пешке де немесе духовкаға пісіруге болады. Егер таба қоламтаға көмілсе, оны аудару керек. Таба нанды ашытып немесе ашытпай пісіруге болады. Ашытылған қамыр жұмсақ, ашытылмаған қамырды қатты етіп, иін қандыра илейді. Ашытылған қамырды орап, жылы жерге қояды, алашытылмаған қамырды су шүперекке орап, 20 минуттай тоңазытқышқа (астыңғы жағына) салады. Содан кейін қамырды табаның үлкендігіне қарай 1-1,5 см етіп жайып, майланған табаға салады. Қамыр жақсы ашу үшін екі-үш көтерілуі керек. Көтерілген қамырды қолды сулап басып-басып қою керек, ол қайта көтеріледі. 1 кг бидай ұны, 1 ас қасық ашытқы, 1 шай қасық тұз, 2 жұмыртқа, 200 г май керек. Құйрық май қосылған таба нан – май салып қатты иленген қамырды табаның үлкендегіндей етіп 1 см қалыңдықта жайып, майланған әрі қыздырылған табаға салып отқа (шоқтың ыстық қоламтасына) қояды, немесе пешке салады. Нан табаға салынған соң бармақпен әр жерінен тесіп, сол жерге ұсақ туралған құйрық май салады. Бетіне тағы бір таба жабылады. Құйрық маймен пісірілген таба нан өте дәмді болады.
Салма
Салма асқа етке салынатын ұннан дайындалады. Салманың аты әр жерде әртүрлі: салма, кеспе, жайма, шелпек, нарын, үзбе т.б. Салманы сорпаға, не суға қатты етіп қамырдан дайындалады. Ол дәмді болу үшін оның қамырына бір-екі жұмыртқа салу жөн. Қамырды оқтау мен жұқалап жайып, одан соң пышақпен жіңішкелеп кесіп,не болмаса қолмен үзіп, қайнап тұрған сорпаға пісіріреді. Салма етке жабысып қалмау үшін оны салардың алдында етті сүзіп алады. Оны салған ет жеуге өте жеңіл, әрі сіңімді келеді.
Май шелпек
Май шелпек ұнды сары май қосып илеп, онша жұқалап жаймай пісіреді. Май шелпектің арасына қойдың, жылқының шыжығын салуға болады.
Қаттама
Қаттама нанның өте дәмді түрі. Май, жұмыртқа, сүт құйып, қатты етіп иленген қамырды жұқалап жайып, жайманың бетіне май жағады, оны оқтауға орап орап, пышақпен бірнеше бөліп, әр бөлікті қайтадан жаяды. Бөлшектелген нан қазанда қыздырылған майға пісіріледі. Сонда шелпек қатпар-қатпар болып өте дәмді болып піседі. Кейде мұндай қатаманы қазанға май жағып қарма тәрізді етіп пісіруге де болады. 1 кг ұн, 1 шай қасық тұз, 150 г май, 1 стақан сүт, 2 жұмыртқа қажет.
Талқан
Талқан қуырылған бидайдан, арпадан жүгеріден ұнтақтап дайындалады. Ерте кезде талқан дайындаудың екі тәсілі болған. Бірі – қол диірменге тарту, екіншісі – келіге түю. Екі тәсілмен дайындағанда талқанның майдаланбай қалып қоятын түйіршіктері болады, оны «талқанның сағы» дейді. Талқанның сағын бөліп алу үшін жайпақ табаққа салып екшейді. Сонда сағы талқанның бетіне бөлініп шығады да, ұнтағы астында қалады. Бетіндегі сақты алып тастай отырып, талқанның ұнтағын бөліп алады. Талқан аса дәмді әрі құнарлы тамақ. Оны майға, кілегейге, қаймаққа араластырып жеуге де, шайға салуға да болады. Талқан салған шай қою болады әрі тез суиды. Оны жентке қосады. Талқаннан әзірленетін тамақты «сарталқан» немесе «майталқан» деп атайды. Сарталқан дайындағанда талқанды қойдың құйрық майына немесе жылқының майына араластырып, баяу жанған отқа қойып қуырады. Талқанды құмшекер салып дастарқанға құрғақ күінде қоюға да болады. Оны кебегі көп тазартылмаған бидай ұнынан ( 2 не 3 сорт ұннан) әзірлеуге де болады. Ол үшін аздап май жағылған қазанға шақтап ұн салып ақырындап қуырыды. Қуырылып қызыл-күрең тартқан ыстық талқанға сары май және құмшекер қосады, сонда ол өте дәмді болады. Оны балалар да сүйсініп жейді. Талқаннан майға, кілегейге, сүтке араластырып жеуге болады. 1 кг талқанға - 200 г құм шекер, 200 г май қажет.
Бидай көже
Бидай көже бидайды шаң-тозаңнан тазартып, аздап су сеуіп, келіге салады да, түктеп кебегінен ажыратады. Кебегін желпіп кептіру үшін түктелген бидайды 10-15 минут кептіріп, астауға салып желпіп кебегінен тазартады. Содан кейін бидайды сулап, келіге салып түйеді. Осылай жаншылған бидайды суға немесе сүтке қосып жайлап қайнатады. Біраз қайнаған соң қазанның қақпағын жауып, 30-40 минут бұқтырып қояды. Содан кейін көженің піскен-піспегенін, тұзын татып қарап, тағы бір рет қайнатады. Піскен кожеге қатық-айран, сүт қосып ішуге болады. Ашытқан көжеге: 300 г жаншылған бидай, 1л су, 1 шай қасық тұз, 1 л айран, қатық керек.
Тары
Тары көже ақталған тарыны суға қайнатып дайындайды. Суығаннан кейін үстіне сүзбе, қатық, сүт құяды. 1 л су, 150 к тары, 100 г қатық, 1 шай қасық тұз.