cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәбира Сыпатайқызы Жәкішева
right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері.
Өмірбаяны
Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980).
Дереккөздер
Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016
1672 жыл
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1672 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Квагга
Квагга — ашатұяқты,бұрынырақ зебра тұқымдастарының басқа түріне жатқан жануар, қазіргі зерттеулер нәтижесіне сүйенсек, квагга жазық зебра түріне жатады. (Equus quagga quagga). Кваггалар Оңтүстік Африканы мекен еткен. Олардың кеуде тұстары кәдімгі зебралар секілді жолақ түсті, ал артқы денесі жылқы түсіне ұқсас болған,дене ұзындығы 180 см. Буралар оларды берік терілері үшін аулаған.
Квагга-жойылып кеткен жануарлар арасындағы жалғыз-адамдармен үйретілген және адамдар оларды әртүрлі табындарды күзеткен жануар. Кваггалар жабайы жаулардың жақындағандығын үй қойлары, сиырлары мен тауықтарынан бұрын өз қожайындарына "куаха" деп дыбыстап ескертетін болғандықтан осындай атауға ие болған. Соңғы жабайы квагга 1878 жылы өлтірілген болатын. Ал әлемдегі ең соңғы квагга Амстердам зообағында 1883 жылы өлді.
Алайда соңғы ақпаттар бойынша, олардың өте үлкен табынын 1970 жылдары Калахари шөлдерінің орталық бөлігінен көргендер бар. 1987 жылы кваггаларды қайтадан биологиялық түрде өмірге келу мүмкіндігін сыйлау үшін жоба жүргізілген болатын (Quagga Breeding Project). Жоба эксперт -зоологтар, селекционерлер,ветеринарлар және гентиктер көмегімен ұйымдастырылған болатын. Жоба үшін 19 басқалардан жолақтары бойынша өзгеше зебра экземплярлары Намбия мен оңтүстік Африкадан әкелінді.
Санат:Зебралар Санат:Жойылып кеткен жануарлар Санат:Африка сүтқоректілері
Қарағай (Көксу тармағы)
Қарағай (Үлкен Қарағай) — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кокса өзенінің оң жағалауынан 97 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 51 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Қатын. Өзен саласы — Бия және Қатын, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Көксу өзені (Алтай Республикасы) тармақтары
Бонго (халық)
Бонго (обонг, бунго, абунга, мунга) — Судан аумағында тұратын халық, Бахр-эль-Газал аймағының оңтүстік бөлігінде (Тондж ауданы), жекелеген топтар Экваторлық аймақта тұрады. Бонгоға туысқан халықтар: бака, лори, митту, бели, нямуса. Жалпы саны 170 мың адамды құрайды.
Тілі
Нил-Сахара отбасының Шари-Нил тобының бонго тілі. Сонымен қатар занде мен динка тілі де таралған.
Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – католиктер.
Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, күнжіт, дурра, темекі), аңшылық, балық аулау, мал шаруашылығы (қой, ешкі, т.б.), темір бұйымдарының саудасы. Қолөнердің ішінде ең көп тарағаны – ұсталық, ағаш ою, балық аулау торы мен қақпан жасау, қыш бұйымдар.
Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін рулар, ауыл қауымдастықтары және үлкен отбасылар құрайды. Неке қонысы вирилокалды, көп әйелділік жиі кездеседі. Туысқандық есеп патрилинейлік.
Билер мен музыкалық аспаптар алуан түрлі: барабандар, флейталар, сыбызғылар, ішектілер және т.б. Бонголардың көпшілігі ата-бабалары мен табиғат рухтарына табынады, ал сиқыршылық пен бақсылыққа сену кең таралған. Фольклор жанрлары – әндер, ертегілер, мақал-мәтелдер.
Бонго қоныстары - үлкен ағаштың (інжір немесе тамаринд) айналасында шашыраңқы орналасқан лашықтар. Үйшіктері дөңгелек пішінді, төбесі конустық сабан немесе шөптен жасалған, қабырғалары бұтақтардан, бамбуктан жасалған, ішінен балшықпен сыланған. Астық қоймалары қадаларда орналасқан.
Ерлер киімі - теріден тігілген белге орайтын таңғыш, әйелдердікі - жамбас айналасына ағаштың қабығынан, шөптен, жапырақтардан буылған түйін шоғыры. Қазіргі кезде олар көйлек ретінде көбіне мақта маталарын пайдаланады.
Негізгі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (жарма, ботқа).
Дереккөздер
Санат:Судан халықтары
Ивоти
Ивоти (Ivoti) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Порту-Алегри агломерациясы мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Грамаду-Канела экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 18 379 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 63,138 км² шамасында. Халық тығыздығы — 291,1 адам/км².
Тарихы
Қала 1964 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Трубенка
Трубенка — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шаня өзенінің сол жағалауынан 87 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Угра өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калуга облысы өзендері Санат:Смоленск облысы өзендері Санат:Мәскеу облысы өзендері
Пихль-Кайниш
Пихль-Кайниш (Pichl-Kainisch) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Лицен округінің құрамына енеді.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Манфред Ритцингер (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Кіші Княжая
Кіші Княжая — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Княжая өзенінің сол жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вологда облысы өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Скоковка
Скоковка — Ресейдегі өзен. Тверь облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тудовка өзенінің сол жағалауынан 50 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Жоғарғы Еділ бейшлотынан Зубцов қаласына дейін, Вазуза өзенін қоспағанда бастауынан Зубцов су торабына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Иван Дмитриевич Яковлев
Иван Дмитриевич Яковлев (18 қаңтар 1910, Алтай өлкесі – 27 желтоқсан 1999, Мәскеу қаласы) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы (1956 – 57).
Дереккөздер
Санат:Алтай өлкесінде туғандар Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Плешивец (Видин облысы)
Плешивец (Плешивец) — Болгариядағы ауыл. Видин облысына қарасты Ружинци қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 252 адамды құрайды.
Пошта индексі — 3931. Телефон коды — 09324. ЕКАТТЕ коды — 56753.
Барасың қайда, қайда болмай маған...
«барасың қайда, қайда болмай маған...» - А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романы 6-тарауының 1889 жылы Абай тәржімелеген 21, 22 шумақтары. Шығарма қазақ тілінде 8 жол. Орысша нұсқасы төмендегідей: «Куда, куда вы удалились, Весны моей златые дни? Что день грядущий мне готовит? Его мой взор напрасно ловит, В глубокой мгле таится он. Нет нужды: прав судьбы закон! Блеснет заутра луч денницы, И заиграет яркий день; А я - быгь может, я гробницы Сойду в таинственную сень...» Абай аударған «Ленский сөзі» Онегин мен Ленский дуэльге шығар алдында айтылады. Онегин мен Ленскийдің дос боп жүріп араздасып қалуы, Ленскийдің Онегинді дуэльге шақыруы - романның уақиға желісіндегі түйінді кезең. Осы тұста Онегиннің де, Ленскийдің де мінез ерекшелігі нақты іс-әрекет үстінде анық байқалады. Абай Онегин мен Татьянаның бір-біріне жазған хаттарын, айтқан сөздерін қазақ тіліне аударып, бірнеше өлең жазғаннан кейін, «Евгений Онегин» романындағы басты кейіпкердің бірі Ленскийді де қазақ қауымына таныстыруды қажет деп санаған. Бұл жерде Абай Ленский тұлғасының Онегин бейнесін, мінезін толығырақ түсінуге де себі тиетінін ескерген болар. Онегиннің езіне күндес шықса, оны жеңуден, жер қылудан таймайтын мінезіне басып, Ленскиймен дуэльге шығып, жас жігітті қолы қалтырамай, оққа қияды. Ленский болса - қызу мінезді албырт жас. Ал Онегин оңдай қызбалығы жоқ, салқын қаңды, салмақты адам бола тұра, Ленскиймен атысудан бас тартпайды. Мұны бір жағынан сол замандағы дворяндардың әдеті, арына тиген, қастас болған адамы кішірейіп келіп, кешірім сұрамаса, ез тарапынан дуэльден бас тарту ол ортада абырой әпермейтін қылық болып саналған десек те, сонымен бірге Онегиннің мінезін де танытады деп қараған жен. Ол өз басын да оққа байлаудан тайсалмайды, Ленскийді де аямайды. Дуэльдің алдыңда Ленский алдағы күнім не болады, тағдырдың маған сыйлайтыны өмір ме, әлде өлім бе деп қатты толғанады. Орысша нұсқасындағы Ленскийдің монологында: «Что день грядущий мне готовит? Его мой взор напрасно ловит», - деп келетін жолдарды Абай: «Келер күн келеді екен не дайындап, Қараңғы, қарағанмен болжай алман?» Деп мағынасын дәл береді. Ленскийдің мұңға толы осы толғау сөзінен оның ерекше сезімталдығы, ақын жандылығы, адалдығы анық көрінеді. Онегинді ызамен дуэльге шақыруына жас жігіттің қызбалығы, қызғаншақтығы себеп болса, оның тез арада сабасына түсіп, ойланып басыла алмауы, бір бетінен қайта алмауы адалдығынан, құбылмалы мінезінің жоқтығынан да. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасы (-а, -а, -б, -а) өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет ақынның 1940 жылы жарық көрген жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Графитизациялау
Графитизациялау (Графитизация)
Дереккөздер
Санат:Техника Санат:Машинажасау
Гвальчос
Гвальчос (Gualchos) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Коста-Тропикаль ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4330 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 31,03 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Мануэль Локателли
Мануэль Локателли (Manuel Locatelli; 8 қаңтар 1998, Лекко, Италия) — италиялық футболшы, Италия ұлттық футбол құрамасы мен "Сассуоло" клубының жартылай қорғаушысы.
2020 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.
Сілтемелер
Санат:Италия футболшылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Милан ФК ойыншылары Санат:Сассуоло ФК ойыншылары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Эбтиссинвиш
Эбтиссинвиш (Aebtissinwisch) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Штайнбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 64 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 3,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 61 002. Муниципалитеттің басшысы — Томас Ласнер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Палеоантропология
Палеоантропология – антропология ғылымының бір саласы. Бұл ғылым саласы қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі адам сүйектерінің (архантроптардың, палеоантроптардың және ежелгі неоантроптардың) физикалық келбеті мен оның дамуын зерттейді.
Қазақстанда неолит дәуірінен бастап байырғы адамдар қалдықтарына антропологиялық зерттеулер жүргізілген. Қола және темір дәуірлерінде, орта ғасырларда өмір сүрген тұрғындардың физикалық келбетіне қатысты ізденістер қазақ халқының автохтондығын айқындап берді.
Дереккөздер
Санат:Антропогенез Санат:Палеоантропология Санат:Физикалық антропология
NGC 3026
NGC 3026 — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан Im типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы 22 мамырда Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3026 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 28351, UGC 5279, MCG 5-23-43, ZWG 152.74, KUG 0948+287, IRAS09480+2847, KARA 377.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Сметалық құжаттар
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Маркетинг кешені
Маркетинг кешені - маркетинг құралдарының жиыны, яғни маркетингінің бақылауға болатын өзгермелі факторларының жиыны. Кәсіпорын түрлі құралдар арқылы өзі өндіретін тауарға деген сұранымға ықпал етуге ұмтылады. Мұндай құралдардың (немесе элементтердің) қатарына тауар, баға, сатылатын жер мен сатылу жағдайы, жарнама және ынталандыру жатады.
Пазаяк
Пазаяк (Pazayac) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Дордонь департаментінде орналасқан. Сарла-ла-Канеда округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,84 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 24321, пошта индексі — 24120.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 901 адамды құрады. Халық тығыздығы — 131,73 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дордонь департаментінің коммуналары
Дитликон
250px|thumb|Картада орналасуы Дитликон (Dietlikon) — Швейцарияның Цюрих кантонында орналасқан коммуна. Бюлах округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6906 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.26 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 54, пошта индексі — 8305.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цюрих елді мекендері
Идина Мензел
Идина Мензел  - 1971 жылы 30 мамыр күні Куинс, Нью-Йорк, АҚШ-та туған американдық актер, әнші және өлең авторы. Бродвей сақынасы арқасында танымал әртіс және әнші болды. Рок-мюзикл «Богем» екі версиясында басты рөлдердің бірін ойнаған. «Спроси у пыли» (2006) және «Зачарованная» (2007) және де Шелби Коркоран рөлін «Хор» (2010—2011) телесериалында ойнады. Идина Ким Мензел 1971 жылы еврейлік отбасыда дүниеге келді. Оның ата-бабасы Америкаға Ресей және Еуропа Шығысынан көшіп келді. Ол кішкентай кезініен бастап әнші болғысы келеді, 8 жасында ол вокалмен айналысты, колледжде оқығанда түрлі койылымдарда ойнады. Театрда 1996 — «Богема» 2000 — The Wild Party 2000 — Summer of ’42 2001 — «Аида» 2001 — «Шаш» 2003 — «Ашуланған» (Бродвей) 2005 — See What I Wanna See 2006 — «Ашуланған» (Вест-Энд) 2014 — «Егер/сосын» Кино 2001 — Джессика Стайнді сүйгенде (Kissing Jessica Stein) 2002 — Жай ғана сүйісу (Just a Kiss) 2004 — Су (Water) 2004 — Телефонная будка (The Tollbooth) 2005 — Богема (Rent) 2006 — Шаң-тозаңнан сұра (Ask the Dust) 2007 — Зачарованная (Enchanted) 2010—2013 — Хор (Glee) 2011 — The Glee Project 2013 — Холодное сердце — Эльза
Сейсмозавр
thumb|Сейсмозавр Сейсмозавр. Динозаврдың атауы «жер сілкіндіруші кесіртке» деген мағына береді. Сейсмозавр кейінгі Юра кезеңінің ең ірі шөпқоректілерінің бірі. ол Киммеридж және Титон дәуірлері арасында, шамамен 154 — 144 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Көлемі нақты анықталмаған. Шамамен есептелген ұзындығы — 37 — 45 метр. Джиллет атты ғалымның есептеулерінде «динозаврдың ұзындығы — 39 — 52 метр» делінеді. Кейбір болжамдарда оның салмағы — 113 тонна, енді бірінде — 22— 27 тонна. Біз осы өлшемдердің соңғысын ғана қолданып жүрміз. 1979 жылы Нью Максикодан сейсмозаврдың аз ғана қаңқа бөліктері табылған.
Дереккөздер
Санат: Динозаврлар Санат: Зоология
Русторф-ан-дер-Ротт
Русторф-ан-дер-Ротт (Ruhstorf an der Rott) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Бавария әкімшілік округіне бағынады. Пассау ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7038 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 51,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 75 145. Муниципалитеттің басшысы — Эрих Хальхубер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Рериш
Рериш (Reriz) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Каштру-Дайре муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
IC 3554
IC 3554 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3554 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Шампо-сюр-Сарт
Шампо-сюр-Сарт (Champeaux-sur-Sarthe) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Мортань-о-Перш округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,49 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61087, пошта индексі — 61560.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 181 адамды құрады. Халық тығыздығы — 19,07 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Ұрыстың басталуы
Ұрыстың басталуы (Завязка боя) — ұрыс қимылдарының бастамасы. Қарама-карсы жақтар жақындасқанда, қағида бойынша, қашықтық шегінен ракеталық әскер мен авиацияның соққысынан басталады, сонан соң ұрысқа қалқалаушы және қорғаушы әскерлер, ал сонан соң негізгі күштер кіреді. Әуе шайқасы ұшақтар басқарылатын және өздігінен бағытталатын ракеталар қашықтығына жақындағанда, ал ракеталар жоқ жағдайда, зеңбірек атуының нақты атыс қашықтығына жақындағанда басталады. Әскери-теңіз флотының су үсті кемелері мен қарсылас кемелерінің ұрысы негізгі калибрлі артиллерияның және ракетаның нақты атыс қашықтығына жақындағанда, ал сүңгуірлерге қатысты — торпеда ұшыру қашықтығына жақындағанда басталады.
Бисмарк
Бисмарк (нем: Bismarck) — немістік әскери флот линкоры, екінші дүние жүзілік соғыстың ең танымалы кемесі. Неміс империясының бірінші канцлері Отто Фон Бисмарк атымен аталған.
Вёрт (Энценрайт қауымы)
Вёрт (Энценрайт қауымы) (Wörth (Gemeinde Enzenreith)) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Нойнкирхен округінің құрамына енеді.
Бисмарк
Өзінін соңғы науқаны кезінде 1941 жылы мамыр айында Дания бұғазында британдық крейсер «Худті» батырады. Бұдан кейін британдық кемелердін бастаған аңшылық салдарынан, «Бисмарк» үш күннен кейін суға көміледі.
Вёрт (Энценрайт қауымы)
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2001 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 9.19 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — NK, ресми идентификациялық коды — 3 18 08.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Антони саналады.
Бисмарк
Құрылыс
Қаруланған, онда енгізілген сегіз 380-мм зейнеп төрт мұнарада орналасқан, бұл оған кез-келген линкорларға қарсы шығуға мүмкіндік берген. «Бисмарк» өзінін қызметі кезінде дүние жүзінде ең ірі кеме болған, ал бүкіл тарихта ірілігі бойынша 3 - орында тұрған. «Бисмарк» килі Гамбургта Blohm & Voss кеме жасау компаниясында 1936 жылы 1 шілдеде салынған. Кеме құрылыс айлақтаң 1939 жылы 14 ақпанда шыққан. Суға түсіру кезінде фюрер Адольф Гитлер мен ханзада Бисмарктың немересі Доротея фон Левенфельд қатысқан. 24 тамыз 1940 жылы линкор бірінші рангтағы капитан Эрнст Линдеманның қол астына берілген. Жабдық орнату және тексеру 1941 жылдың көктемінде дейін жалғасты. нобай|194x194 нүкте|Кеме эмблемасы
Атлантикаға серпіліс
thumb|left|200px|«Бисмарк», 24 мамыр 1941 жылы «Rheinübung» операциясы «Бисмарк» пен «Принц Ойген» ауыр крейсерін Дания бұғазы арқылы Атлантикаға шығу жолын қарастырды. Операцияның ең басты мақсаты Британияға баратын теңіз жолдарындағы сауда кемелері болған. «Бисмарктін» колоннадағы әскери кемелерді өзіне тартып, «Принцу Ойгенге»  сауда кемелеріне жету мүмкіндіг көзделді.
Операцияны басқаруға тағайындалған Гюнтер Лютьенс сынақтан өтіп жатқан «Тирпиц», жөнделіп жатқан «Гнейзенау» немесе Брестте тұрған «Шарнхорстті» қосып алатындай, операцияны кейінге қалдыруды сұраған. Бірақ германдық флоттын бас қолбасшысы гросс-адмирал Эрих Редер одан бас тартты. 18 мамыр 1941 жылы «Бисмарк» пен «Принц Ойген» Готенхаф базасынаң шығады.
Онда «Бисмарк» пен «Принц Ойген» темір-сұр мұхиттық рейдер түсіне боялған, және «Принц Ойген» одан әрі «Волин» танкерінен отын алды. «Бисмарк» қосымша отын құю жасаған жоқ, кейінде байқағандай, бұл үлкен қателік болады.
Тұрақ кезінде кемелерді британдық ВВС ұшақ-барлаушысы «Спитфайр» суретке түсіріп алады. Тұрақ орнына британдық бомбылаушылар жіберілген, бірақ оған дейін немістік кемелер тұрақ орнын тастап кеткен. «Бисмарк» пен «Принц Ойген» көрінбей Норвегиялық теңізбен Солтүстік полярлық шенберді өтті. Британдықтар оларды едәуір оңтүстік жақта іздеген.
Испания аралдарының оңтүстік-батыс жағалауына британдық хоум-флит басқарушысы адмирал Джон Тови крейсер «Худ» және линкор «Принц Уэльскийді»  эсмиецтердін қолдауымен жібереді. «Саффолк» крейсері Дания бұғазында орналасқан крейсер «Норфолкке» қосылды. Женіл крейсерлер «Манчестер», «Бирмингем» және «Аретьюза» Испания мен Фарерлік аралдарында күзетке тұрды.
22 мамыр кешке таман жартылай мұзға басылған Дания бұғазында қалын тұман кезінде «Норфолк» пен «Саффолк» германдық эскадрильяны көзге түсіреді. «Бисмарк» «Норфолкке» оқ атады. Британдық кемелер басқармаға хат жолдап тұманға шегініп, радар қашықтығында аңдуды бастайды. Атыс кезінде «Бисмаркте» бас жақтағы радар істен шыққандықтан, Лютьенс  «Принц Ойгенге»  алда жүруге бұйрық береді.
Дат бұғазындағы шайқас
thumb |right|«Худтың» батуы Британдық кемелер «Худ» пен «Принц Уэльский», «Бисмаркті» ұстауға шығып, 24 мамыр таңда оны көзге көреді. Британдық кемелер шайқасты таңда 22 км арақашықта сағат 5:52 де бастайды. Вице-адмирал Холланд, оны «Бисмарк» деп ойлап, бірінші келе жатқан кемеге атуға бұйрық береді. «Принц Уэльскийде» қателікті түсініп екінші кемеге ата бастайды. Германдық кемелер біраз уақыт бойы жауап бермеді: өйткені адмирал Лютьенс әскери кемелермен шайқасқа түспеуге бұйрық алған.
Алайда, британдық кемелерінің бірнеше залпынан кейін капитан Линдеман, өз кемесіне жауапсыз атуды жауапсыз қалдырмады. «Худқа», «Принц Ойген» мен «Бисмарк» жауапты залп атады.
Холланд басқа кемеге атып отқаның түсінді, алайда оңын бұйрығы зеңбірекшілерге жетпегені көрінеді, өйткені «Худ» әліде «Принц Ойгенге» атуды жалғастырды. 5:56 да «Принц Уэльскийдін» алтыншы залпы тиеді: оқ отын резервуарларын тесіп өтіп, отынның ағуына әкеліп соқтырады.
«Бисмарк» мұнайлы із қалдыра бастады. Бір минуттан кейін «Принц Ойгеннін» екінші залпы және «Бисмарктін»  үшінші залпы «Худқа»  тиіп өртке әкеледі. «Принц Уэльскийдін» тоғызыншы залпы «Бисмарктін» ватерсызығынын астына тиеді. 6:00 де кемелердің арақашықтығы 16-17 км ге дейін жақындайды. Сол уақытта «Худта» жарылыс естіледі, ол «Бисмарктін» тоғызыншы залпынын оқ қоймасына тигендігінен екені көрінеді, кеме екі бөлікке бөлінеді, мұрны мен арты ауаға ұшады, ол аз уақытын ішінде суға көміледі. 1417 адамнан құралған командадан, тек қана үшеуі тірі қалады. «Принц Уэльский» шайқасты өте сәтсіз жалғастырды: ол батып бара жатқан «Худ» пен соғыспау үшін неміс кемелерімен 14 км арақашықтығына жақындайды. Линкор жеті оқ алып шайқастан түтін пердесі арқылы шығады.
Қудалау
«Норфолк», «Саффолк» пен «Принц Уэльский» немістерді қудалап, олардың орналасқан жерін хабарлап отырды. «Худ» тін өлімі британдық Адмиралтействосына қатты әсер тигізді, оның мән-жайларын зерттеу үшін арнайы комиссия құрылды. Солтүстік Атлантикада орналасқан Британдық әскери кемерледің көп бөлігі «Бисмаркті» қудалауға тартылды. Батыс Ирландияда орналасқан кеме «Родни» мен үш эсминец, таңда 24 мамыр конвойды қалдырып адмирал Тови қол астына өтуге бұйрық беріледі. Қосымша тағы екі линкормен екі крейсер тартылды.
24 мамыр сағат 18:14 те «Бисмарк» тұманда қудалаушыларға қарай бұрылады. Қысқаша жекпе-жекте ешкімге оқ тимеген, алайда британдық кеме жалтаруы керек болды. «Принц Ойген» жекпе-жекте сәтті кетіп қалады. «Принц Ойген» француздық Брестке 10 күннен кейін жетеді. Лютьенс 21:32 де, отынның жетпеуіне қарай «Бисмаркті» тікелей Сан-Назераға апаратының хабарлады.
Кешке таман 24 мамырда адмирал Тови авиатасығыш «Викториеске» арақашықтықты қысқартуына бұйрық береді, одан сағат 22:10 да 9 торпеда тасушы «Суордфиш» ұшады. Үлкен қарсыластық астында олар линкорға шабуыл жасап бір торпедасы оң жақ бортына тигізеді. Нашар ауа-райына, қараңғыға, төмен тәжірибеге және радиомаяктың бұзылғанына қарамастан, барлық ұшақтар сағат 2:30 да авиатасығышқа сәтті жетеді. Кемеге елеулі залал тимеген, жалғыз тиген торпеда басты сауыт белдеуіне тиген. Экипаждан бір адам қайтыс болады. Шабуылдан қорғану кезінде барлық зенитті мылтық, тіпті ірі калибрлі мылтықтарда қолданылады, «Бисмарк» жылдамдығын арттырды, торпедадан қашуға жалтық маневрлер қолданады. Нәтижесінде кемеде ағым өсіп және мұрын дифференті өседі. №2 котельныйды түгелдей су басады. Түнде 24 мен 25 мамыр арасында «Бисмарк», оны қудалағаның қолданып, байқағандай, суасты кемелер шабуылдарынан қорқып, ирек – ирек қозғала бастап, байланыс үзеді. 24 мамыр сағат 4:01 де «Саффолк» хабарлайды: «жаумен байланыс үзілді».
Табылуы
left|400px|thumb| «Бисмарктін» Атлантикалық рейді және оңын ұсталуы Алайда, «Бисмаркте», байқалғандай, «Саффолктан» сигнал әліде қабылдап отырған, жәнеде 25 мамыр таңғы сағат 7:00 де Лютьенс қолбасшылыққа, қудалау жалғасқанын хабарлайды, ал 9:12 де тағыда, өте ұзақ радиограмма жібереді.
Кешке таман қолбасшылық Лютьенске, Британдықтардын оны жоғалтқандығын хабарлайды, жәнеде өзінін лауазымы мен жылдамдығын хабарлауға бұйрық береді. Лютьенс бұл радиограммаға жауап қайтармайды, бірақ танғы радиограммалырдын көмегімен Британдықтар «Бисмарктін» орналасқан жерін табады.
Алайда, Тови қателесіп, «Бисмаркті» Исландия бұғазы мен Фарески аралдары арасына бет алды деп, өз кемелерін солтүстік-батысқа жүргізеді.
26 мамыр 10:10 да «Бисмарк» Бресттен солтүстік-батысында 690 миль арақашықтығында американ-британдық экипажымен гидроплан  «Каталина» арқылы анықталған. Ұшақ кемені іздеуге Лох-Эрне базасынан шыққан.
Бұл уақытта ұшақты Леонард Б. Смит айдаған. Тығыз зенитті атудан құтылу үшін, Смит асыға тереңдік бомбаларды тастап бұлттарға қарай ұшады. Сол күні, «Бисмаркті», сондай-ақ басқа екі американдық ұшқыштар табады. Лютьенке 690 миль Брестке дейін қалған еді.
Бұл оған басып алынған Франция жағалауына жақындаған кезде, люфтваффе ұшақтары көмекке келе алатын еді. Жалғыз ғана, «Бисмаркті» тоқтатуға қолына келетін құрама, Гибралтардан шығып келе жатқан, адмирал Соммервил астындағы, «H» құрамасы еді. Құрамында авиа тасығыш «Арк Ройял» болған. 14:50 де анықталған орнына қарай торпеда тасушы - бипландар «Суордфиш» ұшырылады. Бұл уақытта сол жерде, «Бисмаркпен» байланыс түзуге, құрамадан бөлініп кеткен крейсер «Шеффилдке» хабарланбаған ұшқыштар қателесіп кемеге торпедалар жібереді. Бақытқа орай, 11 торпеданың бірде-бірі кемеге тимеген. Шабуылдан кейін жаман жағынан көрінген торпедадағы магнитті жарылғышты байланыстыға өзгертіледі.
«Шеффилд» 17:40 та «Бисмаркпен» байланысқа шығып қудалай бастайды. 20:47 де оң бес торпеда тасушы «Арк Ройялдан», «Бисмаркке» екінші рет шабуылға шығады. Екі ұшақтын төмен жүргізілгені сонша, теңіз толқындары арасынан әрең көрінген жәнеде тез ататын кіші калибрлі артиллерия шабуылшылардан жоғары қалған. Британдық ұшқыштар екі торпеда тигізеді. Солардың біреуі шешуші салдар қалдырады: торпедадан жалтаруға тырысып, «Бисмарк» солға бұрылған кезде, торпеда кеменің ортаңғы сауытына тимей, кеменін оң жақ кормасына тиіп, рульді механизмге үлкен залал тигізіп рульді қатырып тастайды.
«Бисмарк» бұрылу мүмкіндік жоғалтып циркуляр сыза бастайды. Бақылауды қалпына келтіру әрекеттері сәтсіз болып, линкор солтүстік-батысқа қарай қозғала бастайды.
21:45 те «Бисмарк», «Шеффилдке» оқ атаып, 12 адам жарақаттайды, ал қараңғыда британдық құрамамен шайқасқа шығады. Құрамада «Казак», «Сикх», «Зулус» және «Маори» эсминецтерімен, Ұлыбритания Польша флотына берілген эсминец «Гром» кіреді. Бірде бір тарап оқ тигізе алмады. Таңға жақын кемелерді тоқтатуға бұйрық беріледі. Кеме қазірдің өзінде Германия бомбалаушылардың іс-қимыл радиусын да болған, бірақ олар «Бисмаркке» көмек көрсетпеген. Инженер-капитан Юнак мостиктан, техникалық қажеттілікке қарай, тым болмаса баяу жылдамдық алуға рұқсат сұраған. Мостиктан жауап: «Ах, қалағаныңды істе». Кемеге баяу жылдамдық берілді. 8:15 те соңғы рет дабыл естілді.
Батырылу
27 мамыр таңғы 8:00 де «Родни» мен «Кинг Джордж V», «Бисмаркке» 21 теңіз милі арақашықтығына жақындайды. Сол уақытта көріну арақашықтығы 10 теңіз милі болған және теңіз толқындары 4-5 балға жеткен. Жел, 4-5 балдық күшпен, солтүстік-батыс жақтан соғып тұрған. «Бисмаркке» атып тұру үшін, «Родни» солтүстікке қарай бағыт ұстап тұрды, ал «Кинг Джордж V» сол уақытта шетте жүреді.
Бірінші оқ сағат 8:47 де атылады. «Бисмарк» жауап берді, бірақ оның жалтармауы және крен, ату дәлдігіне жағымсыз әсер тигізеді. Баяу жылдамдық оны ауыр крейсерлер «Норфолк» пен «Дорсетширге» женіл нысана қылады. 9:08 де «Родни» 406-мм оқпен, «Бисмаркатін» екі мұнарасын, «Антон» мен «Бруноны» тесіп өтеді. Сол уақытта бақылау-өткізу пунктіне оқ тиюімен, жоғары шенеудегі көптеген офицерлерді өлімге кетеді. Кеменің кіші мұнаралары «Кейсер» мен «Дора» жақын арақашықтықта шайқасты жалғастырады, бірақ бірде-бір оқ тигізбейді.
9:21 де «Дора» атылады. «Антон командасына соңғы залп 9:27 де жібереді. 9:31 де «Кейсер» де соңғы залп атып, істен шығады. «Худқа» қарсы жасалғанға ұқсас, табысқа жету үмітпен, бүкіл шайқас бойы «Бисмаркатін» көңілі «Родниға» шоғырланған болатын. 44 минуттық шайқастан кейін «Бисмарктін» ауыр қаруы атысты тоқтатты. «Родни» тікелей ату арақашықтығына жақындаған, ал сол уақытта «Кинг Джордж V» үлкен қашықтықта атысты жалғастырған.
Крейсерлерге «Бисмаркті» торпедамен жоюға бұйрық беріледі. «Норфолк» соңғы торпедасын қолданады, шайқасқа қосылған «Дорсетшир» үш 533-мм  торпеданың біреуі «Бисмаркке» тиеді. Кеменің жоғарғы палубасы толығымен қиратылады, бірақ оның машиналары әлі жұмыс істеп тұрды.
Крейсер «Дорсетшир» пен эсминец «Маори» тірі қалған адамдарды құтқаруға қалды, алайда, неміс сүңгуір қайығы келгенінен кейін, 111 адам құтқарып, шайқас орнын қалдырып кетеді. Құтқарылғандардың арасында кеме мысығы болды. Кешке таман немістің сүңгуір қайығы U-74 үш тірі қалған адамды құтқарып алады. «Бисмарктін» 2220 адамдық командасы ішінен 2104 қайтыс болады.
Санат:Суға батқан кемелер Санат:Кемелер
Габриэль Тард
thumb|right|200px|Габриэль Тард Габриэль Тард (12.03.1843, Сарла - 13.05.1904, Париж) - Францияның-әлеуметтік психологы.
Дереккөздер
Санат:12 наурызда туғандар Санат:1843 жылы туғандар Санат:Сарлада туғандар Санат:13 мамырда қайтыс болғандар Санат:1904 жылы қайтыс болғандар Санат:Парижде қайтыс болғандар Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері Санат:Криминологтар Санат:Франция психологтары Санат:Франция әлеуметтанушылары
Мармыл
Мармыл — Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл, Жук ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 190 адамды құрады. Пошта индексі — 450014, ОКАТО коды — 80252818004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Жезкент кенттік әкімдігі
Жезкент кенттік әкімдігі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Жезкент кенті кіреді. Орталығы – Жезкент кенті.
Дереккөздер
Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Үштоғай ауылдық округі
Әкімшілік құрамы
Құрамына Үштоғай, Степняк ауылдары кіреді. Орталығы – Үштоғай ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 563 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Тұрғын ғимараттар мен құрылымдардың гигиенасы
Тұрғын және қоғамдық ғимараттар мен құрылымдардың гигиенасы – адам денсаулығына тұрғын үй және құрылымдар жағдайларында қолайсыз факторлардың әсерін гигиеналық бағалау және бақылауды ғылыми негіздейтін коммуналдық гигиена бағыты.
Орта факторларын нормалаудың гигиеналық негіздері
Адам денсаулығына бөлме ауасының физикалық және химиялық көрсеткіші, жарыққа байланысты бөлмелердің бағытталуы, олардың көлемі және ауданы, табиғи және жасанды жарықтандыру деңгейі және басқа да параметрлер әсер етеді. Адам апталық уақыттың 60 пайызын және жұмыстан тыс уақыттың 80-86 пайызын үйде өткізеді. Сондықтан тұрғын үй гигиенасы денсаулық сақтаудың едәуір маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Гигиеналық нормалау принциптеріне негізделген тұрғын үйлерді жоспарлау және көркейту сұрақтарының маңызы ерекше.
Микроклиматты нормалаудың гигиеналық негіздері
Тұрғын үйдің ықшам климаты үш негізгі компоненттерден құралады: температура, ылғалдылық және ауа қозғалысы. Гигиеналық жағынан микроклиматтың едәуір маңызды элементіне ауа температурасы жатады. Адам организмі ішкі жылу көзінің термостатикалық жүйесі, ал киім организмнің қоршаған орта арасындағы тосқауыл болып табылады. Ішкі температураны сақтауда зат алмасу кезінде бөлінетін энергия қолданылады. Дененің тұрақты температурасын сақтау – адам өміріне ең қажетті жағдай, сондықтан оның жылу балансы жылудың келуі және шығуының арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету қажет. Жылудың келуі химиялық термореттелумен (зат алмасу), шығыуы физикалық термореттелумен қамтамасыз етіледі.
Адам организмі, бұл ішкі ортаның тұрақтылығын сақтау үшін түзілген жылудың қоршаған ортаға берілетін жылуға сәйкестілігі есебінен болатын өзін-өзі реттеу жүйесі болып табылады. Термореттелу тетіктері тері терморецепторларының және термореттелудің ми орталықтарының тітіркенуі кезінде, қоршаған ортаның әсер етуі және қан температурасының өзгеруі есебінен түзіледі. Суықтың әсерінен тері тамырлары тарылады, жылу берілу 20-30 пайызға төмендейді, бұлшық ет белсенділігінің жоғарылауын тудырады, діріл пайда болады және жылу түзілу 4-5 есеге жоғарылайды. Жылу реттеу жүйесі жылулық тепе-теңдігін қамтамасыз етеді, бірақ оның мүмкіндігі шектеулі. Бейтарап шегіне кірмейтін кез келген температура әсер еткенде жылуды реттелу тетіктеріне күш түседі және адамның әрекет жағдайын өзгертеді. Жылуды реттеуге сәл күш түсуі қолайлы жылу деп аталады. Бұл жағдай адамның жұмыс қабілетін және оның денсаулығын қамтамасыз етеді. Сондықтан тұрғын және қоғамдық ғимараттардың микроклиматын нормалау ғылыми негіздеуді талап етеді.
Жылу реттелу жүйесінің толық тыныштықта болуы ұйқыны шақыратын тежелудің дамуына алып келеді, бұл әсіресе ой жұмыстары кезінде байқалады. Жылу реттелу жүйесіне шамалы күш түсуі физиологтар мен гигиенистер оң көрініс ретінде бағалайды. Организмді сауықтыру жүйесі осыған негізделген. 2 жасқа дейінгі балалар әсіресе төменгі температураға сезімтал келеді, яғни оларда жылу реттелу жүйесінің қалыптасу үрдісі аяқталмаған. Ауа температурасының 2оС төмендеуі балаларда респираторлы аурулармен аурушаңдығын жоғарылатады. Едәуір жоғары жастағы балаларда мұндай температура жылу реттелу механизмдерінің іске қосылуы үшін тітіркендіруге жеткілікті болып табылады. Ересек адамдар үшін организмнің жылу жағдайының бірнеше жіктелуі бар, ол жылу реттелу жүйесіне күш түсу деңгейіне негізделген.
Балалар үшін анологиялық жіктелу күш түсудің жеті деңгейіне құрастырылған. Жылу жағдайын бағалау критерий (тері температурасы, тамыр реакциялары, ылғалды жоғалту, жылу сезгіштік) тұрғын және қоғамдық ғимараттардағы микроклимат нормативтерін негіздеуді қалыптастырады.
Жылыту жүйесі
Бөлменің микроклиматын қалыптастыруда инженерлік қондырғылардың маңызы өте зор. Орталықтандырған жылыту жүйесі техникалық параметрлері бойынша (жылу берілу тәсілі) конвекциялық және сәулелік деп бөлінеді, бірақ бұл шартты түрде ғана, себебі сәулелік немесе конвекциялық жылу берілу жолдары туралы ғана айтылуы мүмкін. thumb|right|350px|Тұрғын ғимаратты орталықтан сумен жылыту схемасы:  1 – су тұратын ыдыс; 2 – таратушы бак; 3 – ыстық суды беретін құбыр; 4 – суыған суды алып кететін құбыр. Егер жылытушы аспаптар жабық тұратын болса, онда жылу берілу сәулелену арқылы бірден төмендейді. Конвекция қарқындылығы жылыту аспабының орналасу биіктігіне байланысты. Оның төменгі бөлігі суық ауамен алмасады және секция аралығында қыздырылған ауа айналып жүретін жоғарғы бөлігіне қарағанда көбірек жылу береді. Сондықтан радиатор неғұрлым төмен болғанда, соғұрлым оның жылу өткізгіштігі жоғары болады. Төмен орналасқан қабырғалық құбырлар едәуір тиімді.
Бөлменің барлық беткейлерін 3 топқа бөлуге болады: мұздататын (сыртқы қоршаушы қабырға және терезе), қыздыратын (жылыту аспаптары) және бейтарап (ішкі қабырғалар және жабындылар). Гигиеналық тұрғыда жылыту аспаптарының критерийі – олардың беткейінің максималды рұқсат етілген температурасы болып табылады.
Желдету
Бөлмелердегі табиғи ауа алмасуы үш фактор есебінен жүреді: газдардың диффузиясы, температуралық қысым, жел қысымы.
Ауыр суық ауа қоршаушы конструкциялардың төменгі бөлігіне қысым көрсетеді. Бұл жағдайда бөлме ішінің төменгі бөлігінде сыртқа қарағанда қысым төмен болады. Суық ауа бөлменің төменгі бөлігіне еніп, төменгі жақтағы ыстық ауаны жоғары көтереді де, жоғарғы жақта қысымды көтеріп саңлаулар арқылы қысылып шығады. Осылай бөлменің төменгі бөлігіне сырттан қысым әсер етіп суық ауа енеді, ал жоғарғы бөлігіне іштегі қысым әсер етіп ішкі ауаны сыртқа шығару арқылы үнемі ауа алмасу жүріп отырады. Бөлме ішінде теріс қысымнан оң қысымға алмасу біртіндеп жүреді және қабырға биіктігінің ортасында бөлме сыртында және ішінде де қысым бірдей болады. Бұл бейтарап аймақ болып табылады және сыртқы қабырғада саңлау жасайтын болса ол ауа алмасуына тіпті де әсер етпейді. Егер саңлауды жоғарғы жақта жасайтын болса, онда ішкі ауа сыртқа қарқынды шыға отырып осы аймақта қысымды төмендетеді, ал төменгі жаққа суық ауа көптеп түседі де бейтарап аймақ жоғары көтеріледі. Егер саңлау төменгі жақта болатын болса, сыртқы суық ауа ағыны бөлменің жоғарғы жағында қысымды көтереді де, бейтарап аймақ төмендейді. Егер саңлауды диагонал бойынша төменгі және жоғарғы жақта да жасайтын болса ауа алмасуы шектен тыс қарқынды жүреді, ол континентальды климаттық аудандар үшін қолайсыз.
Азаматтық құрылыс жүйесінде ішкі қабырғаларда желдету каналдар бөлме температурасын сақтап тұру үшін орналастырылады. Бұл жағдайда канал саңлауы бөлме ауданынан неғұрлым жоғары болған сайын ауа алмасуы соғұрлым қарқынды жүреді. Бірақ көп қабатты ғимараттарда мұндай қарқынды желдетудің өз ерекшеліктері бар: каналы қысқа жоғарғы қабаттарда қысым деңгейі төмен болады да ауа алмасуы төмендейді. Сондықтан тексеру кезінде жоғарғы қабаттарға көп көңіл бөлу қажет. Бұл ауа қысымының таралуы мен бейтарап аймақтар тек бір қабатты ғимараттарға тән. Көп қабатты үйлерде бұл жағдай, егер қабаттар бір-бірімен байланыспайтын жағдайда ғана маңызы болады. Бұл жағдайда, көп қабатты ғимараттардағы қысымның таралуы тек баспалдақтық торға ғана тән: төменде – қысымның әлсіреуі, жоғарыда – күшеюі. Сондықтан төменгі пәтерлерге ауа есіктің саңылаулары арқылы түседі де, жоғарғы пәтерлерге керісінше баспалдақтық торға пәтерден келіп түседі. Бірінші жағдайда бейтарап аймақ жоғарыға көтеріледі де, ал екінші жағдайда төмен түседі. Тек баспалдақтық торда және орта қабаттарда ғана бейтарап аймақ орта деңгейде болады. Осыдан келе, төменгі қабаттарда ауаның сырттан келіп түсуі артық болады да бөлменің тез сууына алып келеді, жоғарғы қабаттарда ішкі ауаның жинақталуына байланысты ауа алмасуы нашарлайды. Мұндай кемшіліктер ғимараттарда алып келіп сорып шығаратын вентиляцияны орналастыру арқылы, яғни атмосфералық ауа еріксіз алынып, тазартылып және жылытылған соң бөлмеге берілуі арқылы жойылады. thumb|right|350px|Алып келіп сорып шығатын вентиляция схемасы:  1 – ауаны алу; 2 – ауа каналы; 3 – калорифер; 4 – ауаны бөлмелерге беру; 5 – сору каналдары; 6 – вентиляциялык шахта; 7 – дефлектор; 8 – сүзгі.
Пәтерлердің тұрғын бөлмелеріндегі табиғи қоздырғышы бар алып шығатын желдету құрылымы ас үйдегі, дәретханадағы және кептіру шкафтарындағы алып шығатын крандар арқылы жүреді. Ағып келетін ауаның компенсациясы сыртқы ауа және пәтердің басқа бөлмелерінің келетін ауа есебінен жүреді. Бір пәтердің желдету каналын жалпы жинағыш желдету каналына біріктіруте рұқсат беріледі. Лас ауаны шығару үйдің әрбір секциясындағы вентиляциялық шахта арқылы іске асырылады, шахта биіктігі соңғы қабаттың жабындысынан 4,5 метрден кем болмау керек.
5 қабаттан жоғары үйлерде бір мақсаттағы бөлмелердің каналын бір жүйеге екі қабат сайын біріктіріп қосуға болады. Сондықтан желдету шахталарының copy күшін жоғарылату үшін, желдің кез-келген бағытында қолданылатын қалқан дефлектор қондырылады. Сондайақ көп қабатты ғимараттардың жоғарғы қабаттағы пәтерлерінде ауа сапасының ластануы төменгі қабаттардағы ауаның толық түспеуіне байланысты. Бұл табиғи желдетудің каналды жүйесінің мүмкіндіктерінің шектеулі екендігін көрсетеді.
1 адамға шаққанда қалыпты жағдайдағы тұрғын аудан 9 м2, ауаны алып кету мөлшері 27 м3/сағ-тан кем болмауы керек. 1 сағаттағы бір адам үшін қажетті ауа көлемінің мөлшері ауа кубы деп аталады. Бірақ жалпы және коммуналды гигиена жұмыстары 1 адам үшін оптималды ауа алмасу сағатына 120 м3 кем болмауы және қалыпты ауданы 17 м2 болуы керек деп дәлелдеген. Осындай ауданда табиғи желдету есебінен ауа алмасу мүмкіндігі жоғары болады.
Тұрғын ғимараттардың қабаттары дегеніміз – жердің жоспарланған белгілеуінен төмен емес бөлме еденінің белгіленуі;  астыңғы (цокольді) қабат дегеніміз – жердің жоспарланған белгілеуінен, еденнен төмен бөлмелердің биіктігінің жартысынан аспайтын белгіленуі; жертөле (подвалды) қабат дегеніміз – жердің жоспарланған белгілеуінен, еденнен төмен бөлмелер биіктігінің жартысынан көп белгіленуі. Астыңғы және жертөле қабаттарда тұрғын бөлмелерді орналастыруға рұқсат етілмейді.
Климаттық аудандарға қойылатын талаптар тұрғын ғимараттың желдету жүйесіне қатысты. Сонымен 3-ші және 4-ші климаттық аудандардағы пәтерлерде шахта арқылы вертикалды желдету рұқсат етілгенімен де, өтпелі немесе бұрыштық желдету жүйесі қамтамасыз етіледі. 3-ші климаттық аудандарда сатылы тор арқылы біржақты қатар орналасқан 1 немесе 2 пәтерді желдету (мұндай пәтерлердің саны бір қабатта 2-ден артық болмауы қажет) рұқсат етіледі. Сатылы торлардың өзін желдету ашық шыныланған терезе (ашылу ауданы әр қабат үшін 1,2 м2 кем болмауы керек) арқылы жүргізіледі. Пәтердің ауасын өтпелі желдету тек бөлменің ауасын жаңартып қана қоймай, сонымен бірге қабырғаны кептіреді, өзімен бірге шаң бөлшектерін алып шығады, қабырғаның көгеруін болдырмайды. Мұндай тиімділікке жасанды желдету арқылы да жетуге болады. Жазғы уақытта ашық терезе арқылы өтпелі желдету кезінде ауаны алғашқы 2-3 минут кезінде алмастырады, ал қысқы уақыт кезінде желдеткіш арқылы ауа 5-10 минут аралығында алмасады.
Ауаның ылғалдылығы және жылдамдығы
Ылғалды ауа жоғары жылу өткізгіштік қасиетке ие, бұл жағдай төменгі температурада жылу жоғалтуды ұлғайтады. Жоғары температура кезінде ылғалдылық керісінше ағзаның жылу бөлуіне кедергі келтіреді, осыған байланысты температураның жоғарылауы кезінде тиісінше ауа ылғалдылығын төмендету қажет. 20 пайыз деңгейіндегі ылғалдылық кезінде ринит және фарингит ауруларының саны көбейеді. Желдету жүйесі болмаған жағдайда пәтердің қозғалыссыз ауасы адам организмінің жалпы дұрыс қалпын және тамырлық реакциясының инерттілігін туғызады. Адам денесінің айналасында жұқа, қозғалмайтын ылғалға қаныққан ауа қабықшасы түзіледі, бұл дене температурасын қабылдап, жылу бөлуді жоғарылатады. Ауаның қозғалысы адамды ылғалды қабықшадан босатады және жылу реттеу үрдісін жақсартады. Ауаның жоғары жылдамдықтағы қозғалысы жылу бөлуді жоғарылатады және ауаның температурасы төмен болғанда организмнің сууына себеп болады.
Табиғи жарықтандыру және инсоляция
Адам барлық хабарлардың 70 пайызына жуығын көру мүшесі арқылы қабылдайды. Сондықтан гигиена саласында табиғи және жасанды жарықтандыру мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Сонымен қатар жарық жер бетіндегі көптеген жануарлар мен өсімдіктер организмдері үшін өмірлік қажетті фактор болып табылады. Абсолютті 0-ден жоғары температурасы бар кез-келген дене қоршаған кеңестікке энергия бөледі. Сәулелену арқылы берілетін энергия сәулелік деп аталады. Едәуір қуаты күшті энергия көзі болып табылатын күннің жарығы сәулелік энергияның бір түріне жатады. Күн сәулесі әр минутта жердің бір шаршы метр бетіне 1,9 ккал жылу (тұрақты күн шығып тұрғанда) бөледі. Бірақ, бұл радиацияның едәуір бөлігі атмосферада ұсталып қалады. Су буы жарықтың инфрақызыл аймағын жұтады, озон – ультракүлгін сәулесін жұтады, ауа молекуласы және шаң бөлшектері күн сәулесін шашыратады, бұлт – оны шағылыстырады. Сондықтан жер беті күн сәулесінің атмосфералық қабаттан өткенге дейінгі радиацияның едәуір аз бөлігін қабылдайды. Сонымен атмосфера күн радиациясының жерге түсуіне дейінгі аралығындағы негізгі ұстаушы қабат болып табылады, яғни оның оң және теріс жақтары да бар.
Сонымен қатар, атмосфера қабатынан өтетін сәулелердің түсу жолы әр түрлі болуы мүмкін және сәулелердің түсу бұрышына байланысты. Күн неғұрлым көкжиекке жақын болса, атмосфера қабаты қалың болған сайын сәулелер радиациясы соғұрлым әлсірейді. Күн тас төбеде тұрғанда (көкжиектен 90о) сәулелердің жолы неғұрлым қысқа болады, ал түсу бұрышы 5о болған кезде 11 есеге ұлғаяды. Жолы неғүрлым үзын болған сайын көрінетін ультракүлгін сәулелері соғүрлым көп ұсталады және биологиялық белсенділігі төмендейді. Түсу бүрышы 0,5о болғанда ультракүлгін сәулелері тіпті болмайды, ал жарықтандыру 2 есеге дейін төмендейді.