cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүркітті (қоныс)
Бүркітті — соңғы палеолит дәуірінің кейінгі кезеңіне жататын көне қоныс орны. Жамбыл обл. Сарысу ауданы. Бүркітті ауылынан 2 км жерде. 1957 ж. Қазақстан ҒА-ның Тарих, археологиялық және этнография. институтының арнайы тас ғасыры ескерткіштерін зерттеу үшін жасақталған Қаратау тобы (жетекшісі Х. Алпысбаев) зерттеген. Бүркітті өзенінің 2-жайылмасын қазу кезінде 0,90 — 1,40 м тереңдікте бірнеше ақ халцедоннан жасалынған тас қабыршықтары пышақ тәрізді зат, мезеолит дәуірінен қалған бір басы тегістелген трапеция (20163 мм) пішіндес тас, өзек тастар табылды. Алынған тас қабыршақтардың жалпы саны 140-тан астам. Трапеция тас тілікшеден жасалған, бүйірі мен үстіңгі жағы тігінен шабылған. Табылған құралдар мен бұйымдар тас дәуірінің ақырғы кезеңін қамтиды.
Санат:Археология
Пайдаланылған әдебиет
Санат:Жамбыл облысы қоныстары
IC 1153
IC 1153 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 56462, UGC 10107, MCG 8-29-26, ZWG 250.26.
Сыртқы сілтемелер
IC 1153 Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Абылғазы
Абылғазы, Әуезовтің кейіпкері. Жігітектен шыққан қарашаның баласы. Қараша мен Қаумен бір туысады, Қауменнің балалары «Абай жолы» эпопеясынан аты мәлім - Балағаз, Базаралы, Қарашаның көп балаларынан Абылғазыдан басқасының аттары аталмайды. Құнанбай мен Бөжейдің арасының ушығуына Қараша мен оның сотқар балаларының Майбасар жіберген атшабарларды сабауы себеп болады. Әуезовтің ел аузынан жинаған деректерінің ішінде Абылғазының есімі алғаш Тоқпамбет, одан кейін Мұсақұл оқиғасының тұсында айтылады. Бұлардың барлығында оның ерлігі, өжеттігі, батылдығы көрінеді. Абылғазы бейнесі ұлы жазушының эпопеясында шынайы сомдалып, көркемдіктің тамаша үлгісіне көтерілген.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Электр заряд көрсеткіші
Электр заряд көрсеткіші - аккумуляторлық батареядағы ток зарядының абсолют мөлшерін көрсететін электрлік аспап.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
NGC 4754
NGC 4754 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан SB0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 15 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4754 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 43656, UGC 8010, MCG 2-33-30, ZWG 71.62, VCC 2092, KCPG 356A.
Жәлем
Жәлем, әлем-жәлем. Қос сөздің алғашқы сыңары туралы сөз қозғамауға да болар еді. Өйткені оның мағынасы ертеден жұртқа мәлім. Әрісі Дулат, берісі қазақ кеңес жазушыларының шығармаларынан табуға болады. Қазіргі түсіндірме сөздікте де мағынасы анық көрсетілген: «Аттың үстінде тақтай тоқым, кекілін кертіп маңдайына әлем байлаған» (I. Жансүгіров).
Жұлдыз топологиясы
"Жұлдыз" топологиясы (Топология "Звезда"; «star») — есептеу желісінің қалған түйіндерінің әрқайсысымен мәлімет тасымалданатын жеке желі арқылы байланысқан орталық түйіні бар сызба-құрылым. Орталық түйінді кейде мультиплексор, көп портты қайталауыш немесе шоғырлауыш деп атайды. Оған жұмыс бекеттерінің арасында байланыс жасау міндеті жүктелген. Бұзылған түйінді есептеу желісінің құрамынан шығарып тастау мүмкіндігі осы құрылымның ыңғайлы жағы болып табылады. Бірақ, егер орталық түйін бұзылса, онда барлық есептеу желісі жұмыс істей алмайды. Мысалы, Ethernet (10Base-T), Fast Ethernet жергілікті желілері.
Жәлем
Алайда, сөздің түпкі төркіні түркі тілдері емес екендігі аңғарылады. Қ. Мұсаевтың көрсетуінше түркі тобына жататын қарайым тілінде «әлем» тұлғалас сөз «жалау» мағынасында қолданылады. Сөз төркіні араб тілі: аләм — орамал (жоқтау айтқан әйелдер қолданатын). Екінші сыңары —«жәлем» тұлғалас сөз татар тілінен ұшырасады. Сәләмә — жалба-жұлба, ескі-құсқы, жыртық. Біздің ойымызша, татар тіліндегі бұл тұлға араб тіліндегі «аләм»-ның дыбыстық әрі мағыналық өзгеріске ұшыраған түрі болса керек. Татар тілі арқылы арабтың «аләмі»-мен бірге, оның татарлар өзгерткен «сәләмә»-сі қазақтарға қоса жайылып, тағы тіл талқысына тап болу нәтижесінде «әлем-жәлем» пайда болған. Ескерте кететін нәрсе —«аләм» сөзінің, біз көрсеткен, «орамал» ұғымы араб тілінің өзінде ауыспалы мағына деуге тура келеді. Өйткені араб тілінде «аләмның» түпкі мағынасы — ренжіту, азап көрсету екендігі байқалады. Демек, түркі тілдеріне араб тілінен «орамал» мағынасын беретін «аләм» тұлғасы өткен де, бұл тұлғаға түркі тілдерінің әрқайсысы өзінше мағына берген.
Жұлдыз топологиясы
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Жәлем
Дереккөздер
Санат:Әдебиет
Жұлдыз топологиясы
Дереккөздер
Topologie (Rechnernetz)
Қалмақеміл
Қалмақеміл – Солтүстік Балқаш маңындағы тау.
Адэйр (Айова)
Адэйр (Adair) — Айова штатының Адайр округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 5.7 км². FIPS коды — 19-00370.
Қалмақеміл
Географиялық орны
Қарағанды (Ақтоғай ауданы) және Абай (Аягөз ауданы) облыстарының шекарасында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 870 м. Батыстан шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 -6 км.
Адэйр (Айова)
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 839 адамды құрады.
Қалмақеміл
Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі тіктеу, солтүстік бөлігі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Оңтүстік-батыс беткейлерінде түпкі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. Тау бойындағы бұлақтардан Ащыөзек өзенінің салалары бастау алады.
Адэйр (Айова)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Адайр округы (Айова)
Қалмақеміл
Өсімдігі
Сортанды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, бұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Жайылымдық және шабындық жерлер бар.
Дереккөздер
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары Санат:Аягөз ауданы таулары
Органоидтар
[[Сурет:Biological_cell.svg|thumb|right|300px|Цитоплазма жіне органеллалар:
(2) Ядро
(3) Рибосома (маленькие точки)
(4) Везикула
(5) Эндоплазмалық тор (ER)
(6) Гольджи аппараты
(7) Цитоскелет
(9) Митохондрия
(10) Вакуоль
(11) Цитоплазма
(12) Лизосома
(13) Центриоль және Центросома ]] Органоидтар (органоиды); (грек, organon — құрал, еіdos — түр) — адам мен жануарлар организмдері жасушалары цитоплазмасындагы белгілі қызмет атқаратын тұрақты құрылымдар.
Торша тіршілігінде тән қызметтердің орындалуын қамтамасыз етеді. Эукориот торшаларының органоидтарына ядро, торша мембранасы, митохондрийлар, Гольджи комплексі, эндоплазматикалық тор, рибосомалар, лизосомалар, микротүтікшелер және микрофиламенттер жатады. Прокариоттар торшаларында 0 саны азырақ. Олардың көпшілігінде тек торша мембранасы мен рибосомалар ғана бар.
Қозғалыс органоидтері
Қозғалыс органоидтері немесе миофибрилдер жануарлар дүниесінде көп таралған. Бұл органоидтер организмді үнемі қозғалысқа келтіріп отырады.Мұндай организмдерге сұйық ортада қозғалуға бейім әртүрлі өсінділер, кірпікшелілер, талшықтар және бұлшық етті қозғалысқа келтіретін миожіпшелер (миофибрилдер), т.б. жатады. Қарапайымдар, атап айтқанда, кірпікшелі кебісше, жасыл эвглена, негізінен, бір орыннан екінші орынға кірпікшелерінің және талшықтарының жәрдемімен қозғалысқа келетінін білесіңдер. Жануарлар тіршілігінде кірпікшелер әртүрлі қызмет атқарады. Мысалы, омыртқалы жануарлар мен адамның мұрын қуысында бір бағытта орналасқан мыңдаған кірпікшелер болады. Олардың негізгі қызметтері ауаның құрамындағы шаң-тозаңдарды сүзіп қалу екенін білесіңдер. Кірпікшелі кебісшенің денесінде 15 мыңға жуық кірпікшелер бар. Кірпікшелер неғұрлым көп болса, организмнің қозғалысы соғұрлым белсенді болады. Сол сияқты амебалар және лейкоцит жасушалары жалған аяқтарының жәрдемімен қозғалатындығы белгілі.
Органеллалар және қызметтері
Ақуыз трансляциясын жүргізетін, липидтерді синтездейтін органоид. Мембрана системасы - цистерн, сыртқы ядерлі мемрана қабаты. Ол барлық эукариоттарда болады. Эндоплазмалық тордың сыртында көп мөлшерде рибосомалар орналасқан. Қап секілді ораулы болады, эндоплазмалық тор - трубка секілді.
Іріктеу жасап, ақуыздардың пайда болуына әсерін тигізеді. Қап секілдісі - цистерн. Бір басынан қап секілді заттар пайда болып отырса, екінші жағынан көпіршіктер шығып отырады. Аппарат гольджи бүкіл эукариоттарда кездеседі. Ядроға жақын орналасқан цистерн, ассиметриялы, ақуыздан тұрады. Ол транс-Гольджи үлкен ақуыздарды көпіршік ретінде шығарып отырады.
Басты қызметі-қор жинау. Гомеостазды ұстау, өсімдікте жасуша формасын ұстап тұрады. Бір мембраналы, вакуольде жасуша шырыны орналасқан. Ол шырын минералды тұздардан, қанттан, пигменттерден, органикалық қышқыл мен ферменттерден тұрады. Үлкен жасушаларда вакуоль де үлкен болады. Вакуоль эукариоттарда да, прокариоттарда да кездеседі.
ДНҚ-ның сақталуын, РНҚ-ның трансляциясын қадағалайды. Ең ірі органелла болып саналады. Екі мембранадан тұрады, құрамында хроматин бар. Ораулы хромосомалар интерфазада сақталады. Сондай-ақ, ішкі ядросы да бар. Ол барлық эукариоттарда кездеседі. Басты генома бөлігін құрайды.
Транспортты РНҚ-ның арқасындағы ақуыздарды синтездейді. Олар өте ұсақ келген, екі бөліктен тұрады. Ақуыз бен РНҚ теңдей жағдайда кездеседі. Митохондрия мен хлоропласттарда кездесетін рибосомалар одан да кіші болады. Рибосома барлық эукариоттарда, прокариоттарда кездеседі.
Қорды ұстап, қорек зат жинайды. Бір мембраналы. Барлық эукариоттарда кездеседі.
Лабильді кіші құрамында ферменттері бар зат, ол көбінше гидролаз (тамақ қорытатын фермент) фагоцитирлі тамақтарды қорытады. Бір мембраналы. Іші тамақ ыдырататын ферменттерге толы. Эукариоттардың көбінде кездеседі.
Цитоскелет түзетін жер. Жасуша түзілуіне атсалысады. Бірқалыпты хромосоманы жайғастырып отырады. Мембранасыз, эукариоттарда кездеседі.
Пигмент сақтайды. Бір мембраналы, жануарларда болады.
Бұлшықетті талшықтардың қысқартылуына атсалысады. Ақуызды жіптердің жиналған жиынтығы. Барлық жануарларда кездеседі.
Посанко
Посанко (Pozanco) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Авила провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Авила ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 65 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11,07 км² шамасында.
Үлкен Татарка (Усьва тармағы)
Үлкен Татарка — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Усьва өзенінің сол жағалауынан 147 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чусовая қала типті Кын ауылындағысу өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Ернеулі платформа
Ернеулі платформа - тасымалданушы жүкті орналастыруға арналған өрнеулі платформа; әдетте бір немесе бірнеше өрнеуі түсірілмелі болып келеді.
Дереккөздер
Санат:Физика
NGC 406
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 3 қарашада Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 406 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 3980, ESO 51-18, IRAS01057-7008.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Tucana (шоқжұлдыз)
Гледичия
нобай Гледичия (Gleditsia) — цезальпиндықтар тұқымдасының бір туысы. Тікендері бұтақтанып біткен ағаш. Оның кейбіреулерінің ұзындығы 40 метрге дейін барады. Ағашы түрліше қажетке асырылады, тұқымы жеуге жарайды, кейде одан кофе де жасалады, гүлі бал береді. Мұның жабайы өсетін 12 түрі бар, негізгілері: Каспий гледичиясы (Gleditsia caspica) талыш ормандарында жабайы есетін, ұзындығы 10—15 м жөсімдік. Тікенді, декорациялық, бал береді. Кәдімгі гледичия (Gleditsia triacanthos) — сояуланған тікендерінің ұзындығы 4—7 см келетін ағаш. Оңтүстікте жақсы өседі. Бұрынғы КСРО-ның оңтүстік аудандарындағы аңызаққа қарсы орман алқабын егуге ұйғарылған.
Дереккөздер
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Маракайбо
Маракайбо (Maracaibo), Венесуэланың солтүстік-батысындағы қала, халық саны - 1 764 038 адам (2000).
Маракайбо көлін Венесуэла шығанағымен байланыстырып тұратын бұғаздың жағалауында орналасқан, көлемі жағынан Венесуэладағы екінші қала. .
1571 жылы Нуэва-Самора деген атаумен пайда болған, сауда айналымы бойынша көлдің басында орналасқан Гибралтардан кейінгі екінші қала, 1669 жылы талқандалды.
Испаниядан тәуелсіздік алу үшін шайқасқан соғыс кезінде бірнеше рет қолдан-қолға көшкен. 1917 жылы мұнай табылғаннан кейінгі он жылда қала Венесуэла мен Оңтүстік Американың мұнайлы астанасына айналды.
Дереккөздер
Санат:Венесуэла қалалары Санат:1571 жылы құрылған елді мекендер
Нурзева
Нурзева — Ресейдегі өзен. Мордовия Республикасы, Рязань облысы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Урзева өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мокша өзені Цна өзенін қоспағанда, Темников қаласындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жағда Бабалықұлы
420 × 270px|нобай|оңға|Жағда Бабалықұлы Жағда Бабалықұлы, Бабалықов Жағда Бабалықұлы (1917 - 3 сәуір 2010, Алматы ), тарихшы,этнограф-ғалым,шежіреші,қоғам қайраткері.1937-1940 жылдары Тарбағатай аймағының Шәуешек қаласындағы бастауыш мектепте білім алады.1941-1943 жылдары осы қаладағы гимназияда оқиды. 1940 жылдары қазақ жастарының басын қосып,астыртын ұлт-азаттық ұйым құрған.1943-1947 жылдары Үрімжідегі жоғары оқу орнында оқып жүргенде осы әрекеті үшін тұтқындалып,түрмеге қамалады.1956-1958 жылдары Қытайдағы Іле қазақ автономиялы облысының уәлиі болған.Подполковник шенін алып,Қытай мемлекеттік армиясында түрлі басшылық қызметтер атқарған.Қазақтың салт-дәстүрі, ырымдары туралы мол дерек жинақтаған ғалым-зерттеуші. Қазақ тұрмыс-тіршілігіндегі жеке атаулар мен ұмыт болып бара жатқан сөздердің мағынасы туралы ой толғаған зерттеу мақалалар мен "Қырандар" атты кітаптың авторы. Қажығұмар Шабданұлы өзiнiң алты томдық «Қылмыс» романында Жағда Бабалықұлын адал азамат, бiлiмдар тұлға, нағыз қазақ зиялысы ретiнде суреттейдi. Бiр «қызығы», кейiпкерлерiнiң аты-жөнiн түгел өзгерткен (мәселен, Бұхара Тышқанбаевты Халық Қасқырбаев деп өзгертедi және т.б.) автор Жағда Бабалықұлының аты-жөнiн сол қалпында, өзгерiссiз қалдырған. Шамасы, романдағы Жағда Бабалықұлының жағымды бейнесiне ешкiмнiң де дау айта алмасына сенiмдi болған секiлдi.2010 жылы дүниеден өткен.
Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
Санат:Салт-дәстүрлер Санат:1917 жылы туғандар Санат:Ғалымдар Санат:Қоғам қайраткерлері Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы уәлилері
Виссо
Виссо (Visso) — Италиядағы коммуна, Марке әкімшілік аймағына қарасты Мачерата провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1231 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 12 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 100 км² шамасында. Пошта индексі — 62039.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Giovanni Battista.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Марке елді мекендері
Землов
Землов (Semlow) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Алдыңғы-Шығыс Померания ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 786 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 34,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 57 079. Муниципалитеттің басшысы — Зигфрид Шульце.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Кеме иммунитеті
Кеме иммунитеті (Иммунитет корабля) — халықаралық құқықта мемлекеттік кемелердің дербес құқықтылығы, олардың шетел мемлекеттерінің юрисдикциясынан жартылай немесе толығынан босатылуы. Мемлекеттік тәуелсіздік принципінен туындайды. Толық иммунитеттті соғыс кемелері, сондай-ақ бортында мемлекет немесе үкімет басшылары бар кемелер пайдалана алады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Мөлшердің шектеулі шегі
Дереккөздер
Санат:Гигиена
Пьерркур (Сен-Маритим)
Пьерркур (Pierrecourt) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,51 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 478 адамды құрады. Халық тығыздығы — 50,26 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Зырылдауық
thumb|right Зырылдауық –
Қосымша
Еденде шыр айналып тұрған ойыншық зырылдауық деп аталады. Оны жайлап шертсе ол құлайды. Зырылдауықтың негізгі қасиетінің өзі осыда жатыр: айналып тұрған сәтте, ол айналу осінің бастапқы қалпын сақтайды. Остьтің бір жақ басын тура солтүстікке дәл бағыттасақ - дайын компас болады. Зырылдауықтың осы қасиетін пайдаланатын приборлармен корабльдерді, ұшақтарды, тіпті зымырандарды басқарады.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың саз аспаптары Санат:Балалық
Босаға ауылдық округі
Әкімшілік құрамы
Құрамына Босаға ауылы кіреді. Орталығы – Босаға ауылы.
Веб шолғыш
нобай|250px|[[Mozilla Firefox вебшолғышындағы ағылшын Уикипедияның басты беті.]] Вебшолғыш (web browser) — ғаламтордағы не басқа кез келген желілердегі http://https веб-сайттарын, яғни веб-парақтарын (html, php және т.б.) қарап шығу, өңдеу әрекеттерін орындауға арналған бағдарлама.
Кейбір вебшолғыштар электрондық поштамен, FTP-протоколмен, жаңалықтар тобымен жұмыс істеуге, сондай-ақ веб-парақтағы дыбыстық және бейнефайлдар сияқты мультимедиа құрамын ойнатуына мүмкіндік береді.
Тағы қараңыз
Санат:Интернет
Глиптодонттар
Глиптодонттар (Glyptodontidae) — олқытістілер отрядының ішіндегі құрып біткен сүтқоректі жануар. Глиптодонттардың сыртқы пішіні тасбақа тәрізді болғанымен, сауытты жануарлармен тектес болады.
Дереккөздер
Санат:Мүкітістілер Санат:Құрып біткен жануарлар
Жұмыс қалып-күйі
Жұмыс қалып-күйі (Состояние работа; condition job) — программа командаларын автоматтық таңдау және оларды атқару іске асатын орталық процессордың қалып-күйі.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Лажи-ду-Муриаэ
Лажи-ду-Муриаэ (Laje do Muriaé) — Бразилиядағы муниципалитет, Рио-де-Жанейро штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Рио-де-Жанейро мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Итаперуна экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7 769 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 250,518 км² шамасында. Халық тығыздығы — 31,0 адам/км².
Тарихы
Санат:Рио-де-Жанейро елді мекендері
Бриджер (Монтана)
Бриджер (Bridger) — Монтана штатының Carbon округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 745 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.6 км² шамасында. FIPS коды — 30-09475.
Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2023
Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2023 Финляндия/Латвия, Хельсинки/ Рига қалаларында өтеді. Бұл Финляндияда оңыншы рет өтетін чемпионат, ал Латвияда үшінші рет.
Бриджер (Монтана)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Монтана қалалары
Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2023
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шайбалы хоккейден әлем чемпионаттары
Шалбас батыр мұнарасы
Шалбас батыр мұнарасы — XVIII-XIX ғғ. жататын мұнара. Архититектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60,6 шақырым жерде (азимут 295°), үстіне қалың сексеуіл өскен, айналасында кейінгі жерлеу орындары бар кішігірім төбешікте орналасқан.
Географиялық координаттары:
45°04′61,3"с.е.
64°49′95,3"ш.б.
Шалбас батыр жайлы аңыз
Шалбас батыр (табын руынан) аңыз бойынша, қалмақтармен болған соғыста өлімші болып жараланып, үйіне қайтып келе жатқанында қаза тапқан, сол жерге мұнара тұрғызылған. Шалбас батыр осы өңірге танымал Қалжан ахунның арғы атасы болып саналады.
Мұнара сипаттамасы
Мұнара тікбұрышты қам кесектерден (7/9×16/18×31 см, 10 қатар + 10 жым = 1,0 м.) тұрғызылған, аумақтың өлшемдері: диаметрі- 2,70 м, сақталған биіктігі- 6,70 м.
Ғимарат жоспарында дөңгелек, үстіне қарай ақырындап тарылған, жоғарғы күмбез тәрізді бөлігі әрең көрінетін "тартылым" түрінде жасалған, шығынқы іргесі бар. Мұнараға кіретін қиылған жебе тәрізді аркалы ойық іргенің үстінен басталып, оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған, ойық сыртқа қарай кеңейген. Мұнараның жоғарғы бөлігінде де ойық (кескіні шаршыға жақын) бар, оңтүстікке бағытталған оның көлемі кішірек. Мұнараның тұрқы тік осінен аздап ауытқыған.
Мұнараның іші қуыс, қабырғасының қалыңдығы 80 см-ге жуық, қаландысы іш жағынан сырғауылдармен көлденең байланыстырылған. Ішкі кеңістігінің үсті төселген сырғауылдардың үстіне жайылған саз балшық қабаттарымен жабылған.
Мұнарадағы өзгерген заттар
Мұнараның қаландысында терең жарықтар бар, ескерткіштің беті атмосфералық құбылыстардың әсерінен қатты зақымдалған. Ескерткіштің қисаюына, терең жарықтың пайда болуына, теміржол құрамдарына берілетін дірілдерге қарамастан, ескерткіштің қаншама жылдар бойы сақталып, бекем тұруына - көлденең қойылған сырғауылдардан жасалған байламдардың қатысы өте зор.
Мұнара адамдар туралы естеліктерді ішіне жасырған, бірақ жерлеу ғұрыптары іске асырылмайтын ерекше монументальді коммеморативтік құрылыс. Қазақ архитектурасындағы мұндай ескерткіштер шектелген аймақтарда, тек Сырдарияның төменгі ағысында ғана кездеседі, сонысымен олар бірегей. Сондықтан әр ескерткіштің тарихи-мәдени маңызы зор. Сонымен қатар, бір типті мұнаралар жоқ, олардың барлығы, соның ішінде Шалбас мұнарасы да жеке композициялық өңдеуден өткен. Бұл олардың сәулетшілік құндылығын арттырады.
Дьорд Шароши
Дьордь Шароши (Sárosi György; 16 қыркүйек 1912, Будапешт — 20 маусым 1993, Генуя) — мажар футболшысы, шабуылшы. Кейін бапкерлікпен айналысқан. Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы сапында ойнап, 1934 жылы әлем біріншілігінің күміс жүлдегері атанды.
Бапкерлік карьерасында көбіне Италия клубтарын жаттықтырды да, Италияда орнығып қалды. 1993 жылы Италияның Генуя қаласында өмірден өтті.
Бапкер ретінде
Санат:16 қыркүйекте туғандар Санат:20 маусымда қайтыс болғандар Санат:Ференцварош ФК ойыншылары Санат:Мажарстан футболшылары Санат:Мажарстан футбол жаттықтырушылары Санат:Ювентус ФК жаттықтырушылары Санат:Дженоа ФК жаттықтырушылары Санат:Рома ФК жаттықтырушылары Санат:Бари ФК жаттықтырушылары Санат:Болонья ФК жаттықтырушылары Санат:Лугано ФК жаттықтырушылары Санат:Иран Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Глютаминаза
Глютаминаза — дезамидаза тобына жататын ферменттің бірі. Глютаминаза глютаминнің гидролиздену реакциясын күшейтеді, әрі сонымен қатар глютамин қышқылы мен аммиактан глютамин дейтін зат синтездеп шығарады. Глютаминаза жануарлар мен өсімдіктер организміндегі заттардың алмасуы үшін үлкен роль атқарады.
Дереккөздер
Санат:Ферменттер
Мушахада
Мушахада - көру, куә болу, перденің ашылуы, тамашалау, қызықтау деген мағынаны білдіреді. Сопылықта Хақтың көңілде орын алуы. Жүнейд Бағдади Мушахадаға «жолшының өзін жоғалтып, хақты табуы» - деп анықтама берген. Нақшилер рухани көңіл мен фәни әлемдегі жоғары рух хәлдеріне де мушахада дейді. Сопылық философиясындағы ең маңызды «уахдати шуһуд» теориясы да өз анықгамасын осы ілімге негіздеген. Салиқтің барлық болмысты тәңірдің көрінісі ретінде қабылдауы, хақтан басқасын көре алмау халі. Бұл хал де салик, фана халінде болады, өзін көре алмағандықтан да, мәжһүр Мансұр Халлаж сияқты «Ана ал-Хақ» (Мен Анықпын) дейтін дәрежеге жетеді.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
Кокманка
Кокманка — Ресейдегі өзен. Киров облысы, Удмуртия Республикасы, Марий-Эл Республикасы, Татарстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пестерь өзенінің сол жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка қала типті ауылдағы Аркуль су өлшейтін посттан Вятка Алаңқайы қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аналитикалық функцияның тармағы
Сонымен, aналитикалық функцияның тармағы ∏(a, z) элементі және D аймағы арқылы анықталады. Есептеу барысында тек қана бірмәнді, немесе регулярлы аналитикалық функцияның тармағы қолданылады. Толық аналитикалық функцияның анықталу аймағына енетін кез келген D аймағы үшін аналитикалық функцияның тармағы бар бола бермейді. Мысалы, нақты өстің теріс бағыты бойынша қиылған G=C/{z=x:-∞<x≤0} кешен жазықтығында (аймағында) көпмәнді w=Lnz функциясының регулярлы болатын аналитикалық функцияның тармағы бар, ол w = lnz = ln|z| + iargz, -π<argz≤π, логарифмнің бас мәні, ал D={z:1<|z|<2} сақинасында w=Lnz функциясының аналитикалық функцияның тармағы бөліп алу мүмкін емес.
Дереккөздер
Санат:Математика
Иван Алексеевич Акулов
Иван Алексеевич Акулов (1888 жыл 12 сәуір, Санкт-Петербург – 1937 жыл 30 қазан) – кеңес партиялық және мемлекет қайраткері, КСРО-дағы бірінші прокурор, Қырғыз(Қазақ) жерін басқаратын Революциялық комитеттің II төрағасы. Қуғынға ұшыраған, қайтыс болғаннан кейін ғана жазасы аяқталған.
Репрессия құрбаны болуы
1937 жылы 23 шілдеде тұтқынға алынып, 1937 жылы 30 қазанда контрреволюциялық әскери қастаңдық ұйымдастырды деген айыппен өлім жазасына кесілді. 1954 жылы ақталды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері Санат:1888 жылы туғандар Санат:1937 жылы қайтыс болғандар Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері Санат:Сталиндік репрессия құрбандары Санат:КСРО-да атылғандар
Динеталь
Динеталь (Dienethal) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Рейн-Лан ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 228 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 1,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 1 41 027. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Фогт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Ёхтын-Яха
Ёхтын-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Котута-Яха өзенінің сол жағалауынан 32 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 33 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Косово (Шумен облысы)
Косово (Косово) — Болгариядағы ауыл. Шумен облысына қарасты Каспичан қауымының құрамына кіреді.
Ёхтын-Яха
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Косово (Шумен облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 336 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9974. Телефон коды — 053222. ЕКАТТЕ коды — 38804.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шумен облысының елді мекендері
Социологиядағы биологиялық мектеп
Социологиядағы биологиялық мектеп - 19 ғ. Екінші жартысымен 20 ғ. басындағы социологиядағы ағым. Осы ағымның өкілдері қоғамның дамуы және адамның әлеуметтік іс-әрекеті адамдардын табиғи, антропологиялық қасиеттеріне тәуелді деп біледі.
Дереккөздер
Санат:Философия
Оразаның түрлері
Оразаның түрлері: Ораза - парыз, уәжіп, нәпіл және мәкрүһ болып төртке бөлінеді.
Парыз Ораза
Парыз Ораза екіге бөлінеді: 1.Тағайындалған Ораза: Рамазан Ораза. 2.Тағайындалмаған Ораза: Қазаға қалған Ораза мен «кәффарат» ретінде ұсталған Оразалар.
Уәжіп Ораза
Бұл да екіге бөлінеді. Атау (нәзір) Ораза сияқты. Белгілі бір уақытта тұтамын деп, уақыт белгілен тұтқан Ораза - тағайындалған уәжіп Ораза. Нақты уақыт белгілемей кез келген бір күні немесе айда тұтамын деп атаған Ораза - тағайындалмаған уәжіп Ораза.
Маранта
Маранта (Maranta) – маранталар тұқымдасына жататын көп жылдық шөпті өсімдіктер туысы. Тамырында крахмал (яғни, аррорут) бар. .
Анағұрлым танымал түрі – қамысты немесе вест-индтік маранта (М. arundinacea). Марантаның тамырынан алынатын ұнтақ – таза крахмал; оны аспазханада қоюландырғыш ретінде қолданады.
Аррорут жеңіл қорытылады және құрамындағы тұз бен ақуыз мөлшері төмен жұмсақ тағамдар талап етілетін диеталық тағамдарда пайдаланылады.
Бразилиялық КАССАВА өсімдігінен де тағамдық крахмал - тапиока алынады.
Оразаның түрлері
Әр айда үш күн Ораза ұстау
Әр айдың он үшінші, он төртінші, он бесінші күні Ораза ұстау - мұстахап. Әбу Зәрдың риуаяты бойынша, Аллаһ Елшісі (с.а.у.) былай дейді: «Әр айда үш күн ораза ұстағың келсе, айдың 13, 14,15-ші күндерінде ұста» (Бухари, Әнбия, 377). Әр аптаның дүйсенбі, бейсенбі күндері Ораза ұстау. Усама ибн Зәйдтің риуаят етуі бойынша, Пайғамбарымыз (с.а.у.) дүйсенбі және бейсенбі күндері Ораза ұстайтын. Одан «Неге бұл күндері ұстайсыз?» деп сұрағанда: «Адамдардың істері Аллаһқа дүйсенбі мен бейсенбі күндері тапсырылады», - деді. Басқа бір риуаятта «Менің істерімнің Ұлы Раббыма ораза ұстаған кезімде ұсынылуын қалаймын», - деген қосымша сөзі бар (Әбу Дәуд, Саум, 60).
Маранта
Дереккөздер
Санат:Маранталар
Оразаның түрлері
Шәууәл айында алты күн Ораза ұстау
Бұл Оразаны сол айдың ішінде кез келген күні үзбей бірінен кейін бірін немесе үзіп-үзіп ұстауға болады. Бірақ айттың артынша кезекпен дереу бәрін ұстаған абзал. Қаза, атау, т.б. Оразаны осы күндерде ұстаса дәл сол сауапты ала алады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Кімде-кім Рамазанды оразамен өткізіп, бұдан кейінгі шәууәл айында алты күн Ораза ұстаса, жыл бойы ораза ұстағанмен бірдей (Ибн Мажа, Сиам, 33).
Арафа күнінде Ораза ұстау
Қажылықта болмаған адамның Зилхижжаның тоғызыншы күнінде Ораза ұстауы - мұстахап. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Арафа күні ұсталған оразаның бұрынғы және келешектегі бір жылдық күнәлардан арылтатыны Аллаһтан үміт етілген (Ханбал, V 196). Мухаррам айының тоғызыншы, оныншы (ашура) және он бірінші күндері Ораза ұстау мұстахап немесе сүннет. Пайғамбарымыз (с.а.у.) Мединеге келген кезде яһудилердің (еврей) ашура күні Ораза ұстағанын көріп, «Бұл қандай ораза?», - деп сұрады. Оған: «Бұл - Ұлы күн. Аллаһ бұл күні Мұса мен Исрайл ұрпағын дұшпандардан құтқарған. Сондықтан осы күні Мұса ораза ұстайтын» - деп жауап қайтарды. Пайғамбарымыз (с.а.у.) сонда: «Мен Мұсаға сендердеге қарағанда әлдеқайда жақынмын», - деді де, осы күні Ораза ұстауды әмір етті (Бухари, Саум, 69).
Хорнсбург
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1378 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 21.48 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — MI, ресми идентификациялық коды — 3 16 27.
Оразаның түрлері
Шағбан айында Ораза ұстау
Хазіреті Айша былай дейді: «Аллаһ Елшісі Шағбан айында ұстағандай Рамазаннан басқа ешқандай айда ораза ұстамайтын. Ол шағбан айының бәрін оразамен өткізетін» (Муслим, Салат,176).
Хорнсбург
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Альфред Кцех (АҰП) саналады.
Сарыжар
Сарыжар (2014 жылға дейін — Хлебодаровка) — Ақтөбе облысы Мартөк ауданындағы ауыл, Сарыжар ауылдық округі орталығы.
Хорнсбург
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Сарыжар
Географиялық орны
Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1845 адам (945 ер адам және 1000 әйел адам) болса, 2009 жылы 3531 адамды (1749 ер адам және 7182 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ұжымдастыру кезеңінде қаланған. 1965-1995 жылдары астық өсіретін кеңшар орталық болды. Оның негізінде Хлебодаровкада «Нұр» ЖШС-і және «Талант», «Айнагүл» шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл әкімі Мулькаев Бақытжан.
Дереккөздер
Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Каратал (Баймак ауданы)
Каратал — Башқұртстанның Баймак ауданындағы ауыл, Акмурун ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 561 адамды құрады. Пошта индексі — 453676, ОКАТО коды — 80206807004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Фома Матвеевич Августинович
Фома (Томаш) Матвеевич Августинович (1809 жыл, Кривичи - 1891 жыл, Свентяны) —Ресей әскери дәрігер, ботаник және этнограф.
Естелік
Санат:Ресей ботаниктері Санат:Ресей медиктері Санат:Ресей этнографтары
Көптеген миелома
Көптеген миелома (Миелом ауруы, жайылмалы плазмацитома, Рустицкий-Каллер ауруы) – В-жасуша ажырауының соңғы өнімі болып табылатын және қалыпты жағдайда антиденелер өндіретін плазмалық жасушаның қатерлі ісігі.
Эпидемиологиясы
Көптеген миелома ДДҰ жіктемесіне сәйкес (1997-2001) қатерлігі төмен дәрежелі В-жасушаның лимфоидтық ісігіне жатады. Ол барлық қан жүйесі ауруларының 10 %-ын және барлық қатерлі ісіктер туындататын аурулардың 1 %-ын құрайды. Қатерлі ісіктер өлімінің 2 %-да көптеген миелома себеп болады екен. 1980-1990 жылдары аурудың тіркелу жиілігі 100 000 тұрғынға жылына 1,2-1,5 жаңа жағдай құраса, соңғы жылдары аурушаңдық көрсеткішінің өсуі байқалып, Еуропа Одағы елдерінде 100 000 адамға жылына 5,7 жаңа жағдаймен анықталады екен. АҚШ тұрғындары арасында ақ нәсіл адамдармен салыстырғанда қара нәсіл өкілдерінде көптеген миелома 2,3 есе жиі байқалады (100 000 тұрғынға жылына 4,3 және 9,9 жаңа жағдайға сәйкес). Көптеген миелома негізінен 60-70 жастағы адамдарда жиі кездесетін, бірақ қазір ол 50 жасқа дейінгі адамдарда да жиірек табылып жатыр. Әйелдермен салыстырғанда ерлер жиі ауырады.
Этиолгиясы
Көптеген миеломаның арнайы этиолгиялық факторлары белгісіз. Әдебиеттерде дерттің дамуына иондаушы радиация, химиялық өндірістердің қалдықтары, қоршаған ортаның басқа да зиянды әсерлері туралы көптеп жазылуда. Иондаушы радиацияның маңызы атомдық жарылыстан 20 жыл өткен соң жапондықтар арасында осы аурудың жиіленуімен дәлелденген.
Көптеген миеломаға гендік бейімділіктің және цитогенетикалық бұзылыстардың үлкен қызметі анықталған. Кейбір науқастарда c-myc пен Н-ras онкогендердің өте жабысқақтығы (гиперэкскрециясы) табылған. Сонымен p53 пен Rb-1 супрессорлық гендердің мутациясы да жазылған.
Аурудың дамуында В-лимфоциттердің созылмалы антигендік ынталандырылуы және олардың плазмалық жасушасына өтуімен парапротеиндердің көп өндірілуінің қызметі жоққа шығарылмаған. Көптеген миеломаға мұнай өнімдері, бензол, астбеспен ұзақ уақыт жұмыс істеу де алып келуі мүмкін деген жорамалдар бар. Сондай-ақ В-жасушаның шексіз көбеюіне Т-лимфоцит-супрессорлардың жеткіліксіз белсенуінің маңызы бар.
Патогенезі
Көптеген миелома кезінде ісіктік трансформация плазмалық жасушаларға дейін жетілу мен ажырау қабілеті сақталған В-лимфоцит жасушалар не плазмобластар деңгейінде жүреді. Иммунологиялық белгілері бойынша біртекті IgG, IgМ, IgА, IgЕ, IgD сыныбына жататын иммуноглобулиндерді (парапротеиндерді) өндіретін плазмалық жасушаның клоны пайда болады. Сонымен қатар ісіктік жасушалар тек қана бос жеңіл не ауыр тізбектерді синтездейтін көптеген миеломаның түрлері де бар. Бос жеңіл тізбектер несепте Бенс – Джонс протеині түрінде табылады.
Соңғы жылдары миеломдық жасушалардың көбеюіне цитокиндердің зор қызмет атқаратыны анықталған. Плазмалық жасуша иммуноглобулиндермен бірге остеокласт белсендіруші факторды (интерлейкин-1-β), интерферонды, ісік некрозының факторын, интерлейкин-5 синтездейді. Қазіргі кезде фибробластар, макрофагтар мен остеобластар өндіретін интерлейкин-6 цитокиніне көп назар аударуда. Интерлейкин-6 плазмалы миеломдық жасушалардың өсу факторын және олардың апоптозын тежейді, сондай-ақ р53 пен Rb-1 гендердің мутациясына да ықпал етеді. Бұл науқастардың қан сарысуында интерлейкин-6 мөлшері жоғарылайды, ол сүйек миындағы строма жасушалары қызметінің артуына және олардың цитокиндерді көп бөлуіне байланысты. Миеломдық жасушалардың пролиферациясына интерлейкин-6 әсерін ГМ-КЫФ және интерлейкин-3 күшейтсе, жоғары мөлшердегі α-интерферон тежейді.
Аурудың патогенездік сатыларын созылмалы (айқын) және жедел (соңғы) деп екіге бөлуге болады Созылмалы сатысында ісіктің патоморфологиялық субстраты орташа не төмен көбею белсенділікке ие болып, ісік біркелкі миеломдық жасушалардан тұрады, бұл кезде миелодепрессия мен интоксикация симптомдары орташа білінеді, ісік сүйек миынан және сүйектің қыртыс қабатынан шықпайды. Кейін дерттің үдеуіне байланысты ісіктік клонда қайтадан онкогендік мутация жүріп, пролиферацияға өте қабілетті қатерлі жасушалардың субклоны түзіліп, ісіктік жасушаның апоптозы бұзылады, ауру соңғы сатыға өтеді. Бұл сатыда ісік сүйек миынан тыс шығып, ішкі ағзаларға метастаз береді, ауыр миелодепрессия дамып, айқын интоксикация байқалады. Соңғы сатысында ісіктің морфологиялық субстраты өзгеріп, лимфосаркомаға өтуі мүмкін. Көптеген миелома кезінде плазмалы жасушалардың патологиялық көбеюі келесі патофизиологиялық өзгерістерге алып келеді:
• сүйектердің деструкциясы және сүйек миының зақымдануы, қан өндірілудің бұзылысы (анемия, лейкопения, тромбоцитопения); • иммундық тапшылық және миеломдық жасушалардың өмір сүру нәтижесінде пайда болған өнімдердің қалыпты иммундық жүйенің қызметін төмендетуге байланысты инфекциялық-қабыну үрдісіне аса бейімділік; • парапротеиндер секрециясына байланысты клиникалық көріністердің айқындалуы – қан тұтқырлығының жоғарылау синдромы, криоглобулинемия, амилоидоз, гемостаз бұзылысы, миеломдық нефропатия.
Клиникалық көрінісі, зертханалық және құрал-саймандық зерттеулері
Көптеген миеломаның ағымында симптомсыз, клиникалық көріністердің айқындалу және соңғы кезеңдерін ажыратады.
Симптомсыз кезеңі
Көптеген миеломада симптомсыз кезең әртүрлі ұзақтыққа созылады (5-15 жыл, сирек одан да ұзақ). Бұл кезеңде науқастар өзін қанағаттанарлықтай сезініп, еңбекке қабілеттілігі сақталады, ішкі ағзалар мен сүйек жүйесінің клиникалық зақымдану белгілері болмайды. Бірақ, міндетті түрде (әдетте, кездейсоқ тексерілгенде) ЭТЖ жоғарылауы, протеиндердің электрофорезінде қан сарысуында М-компонент пен түсініксіз протеинурия табылады. Сүйек миында плазмалық жасушалардың саны қалыпты күйде сақталады.
Клиникалық көріністердің айқындалу кезеңі
Бұл кезең айқын клиникалық көріністерге, көптеген субъективті сезімдерге, сүйек пен ішкі ағзалардың зақымдану симптомдарына бай болады. Науқастар айқын жалпы әлсіздікке, еңбек ету қабілетінің нашарлауына, бас айналуына, жұмыс күнінің соңында шаршауға, тәбетінің төмендеуіне, тыныс алу жүйесінің жиі-жиі қабынуына, сүйектердің қақсауына шағымданып дәрігерге қаралады.
Клиникалық көріністердің айқындалу кезеңінде келесі синдромдарды кездестіруге болады.
Сүйек патологиясы синдромы
Аталған факторлар сүйек тінінің еруіне (лизис) алып келеді. Ең алдымен жалпақ сүйектер (бас сауыты, жамбас, төс, қабырға) және омыртқалар, сирек түтікті сүйектер (негізінен эпифиз) зақымданады.
И.А. Кассирский, Г.А. Алексеев (1970) көптеген миелома кезіндегі сүйектердің зақымдануының клиникалық көрінісінде классикалық үштік симптомдардың – ауырсыну, ісік, сынудың болуын көрсетеді.
Сүйектердің ауырсынуы (оссалгия) 80-90 % науқастарда байқалады. Алғашында оссалгия күшті емес, тұрақсыз, жиі бел-сегізкөз аймағындағы зақымданған омыртқалар деңгейінде, кеудеде орналасып, төсек тәртібін сақтаса жылдам басылады (обырдың сүйекке берген метастазынан айырмашылығы). Бірақ дерттің үдеуіне байланысты сүйектегі ауырсыну күшейе түседі, мазасыздық тудыртады, қозғалғанда, денені бұрғанда, еңкейгенде ауырсыну күрт, қарқынды болады. Кейбір науқастарда қол мен аяқтың ірі буындарында ауырсыну мазалап, кейде шатасып оларға ревматоидты артрит диагнозы қойылады. Кенеттен ауырсыну сүйек сынуының белгісі болуы мүмкін. Сүйектің сынуы аз ғана физикалық күштемеде, қолайсыз қозғалыста, сүйекті басқанда байқалады.
Науқасты қарағанда, әсіресе дерттің кеш кезеңінде сүйектердің негізінен бас сауыты, қабырға, төс, омыртқалар, сирек – ұзын түтікті сүйектердің эпифиздерінде ісіктік деформация табылады. Сырт қараған кезде сүйектердің деформациясы жиі байқалмауы мүмкін, бірақ, қаққанда (перкуссияда) олардың айқын ауырсынуы анықталады. Омыртқалардың денесінің отыруы (тығыздалуы), басылуы және сыныуына байланысты науқастың бойы кішірейеді.
Деструкция ошақтары мен остеолизис басқа да жалпақ сүйектерде – жауырын, қабырға, жамбас сүйектерінде табылады. Жиі «ара ұясына» ұқсас көптеген остеолизистік ошақтар анықталады. Сүйектегі деструктивті үрдістер сынумен асқынады және ол рентгенограммада жақсы көрінеді. Солитарлық миеломаның рентгендік белгісі 2 % жағдайда қалталарға ұқсайды.
Омыртқалардағы деструктивті-остеопороздық үрдістер олардың пішіндерін өзгертіп (қиықты, қабыршақты-тәрізді, «балық» омыртқасы) басылу сынықтарына алып келеді. Омыртқаның ауыр зақымдануында олардың контурлары мүлдем жоғалуы мүмкін. Кейбір науқастарда сүйектің зақымдануы жекелеген ошақты деструкциясы (остеолизис) емес, жайылмалы остеопорозбен көрініп, сынумен асқынады.
Кейде, әсіресе дерттің бастапқы кезеңінде сүйек зақымдануының рентгенологиялық белгілері болмайды, бірақ бұл жағдайларда деструкция мен трабекуланың жұқарғанын анықтауға микрорадиографиялық зерттеу көмектеседі.
Көптеген миелома кезіндегі сүйек зақымдануының рентгендік белгілерін қалқанша безінің, сүт безінің, қуық асты безінің, гипернефроидтық обыр және басқа да қатерлі ісіктері кезіндегі метастаздармен, сондай-ақ басқа да этиологиялық остеопороздармен (әсіресе, сенильдік) ажырату қажет.
Қан өндірілу жүйесінің зақымдануы
Қан өндірілу жүйесі көптеген миеломаның бастапқы кезеңінде зақымданады, бірақ оның клиникалық көріністері айқын болмайды. Дерттің үдеуіне байланысты анемия дамиды. Кейде анемия алғашқы және басым келетін белгісі болуы мүмкін. Анемия бір жағынан плазмалы (миеломдық) жасуша көбеюінің нәтижесінде қызыл қан өндірілу өскіншесінің қысылуынан, екінші жағынан миеломдық нефропатия кезінде дамыған созылмалы бүйрек жетіспеушілігі салдарынан азот қалдықтарының улы әсерінен, ал үшінші жағынан цитокин ИЛ-1 және ісік-β-некрозының факторына байланысты эритропоэтин өндірілуінің төмендеуінен туындайды. Анемия тері мен көзге көрінетін сілемей қабаттардың айқын боздығымен, ентігумен байқалады. Әдетте, анемия нормохромды нормоцитарлық сипатты көрсетіп, ретикулоциттер саны қалыпты не аз болады. Қан жұғындысында эритроциттер «тиын бағанасын» түзіп, есептеуді қиындатады.
Тромбоциттер мен лейкоциттер саны қалыпты болады. Көптеген миеломаның соңғы кезеңінде нейтропения, кейде тромбоцитопения табылып, қанда панцитопения синдромы байқалуы мүмкін.
Қанда плазмалы жасушалар көптеп анықталады.
Тұрақты түрде ЭТЖ-ның жоғарылауы көптеген миеломаның классикалық белгісіне жатады.
Төс пункциясын зерттеу – ең маңызды тәсілі және онда плазмалы жасушалар 10 %-дан көп болады. Миелограммада плазмалы жасушалар жетілудің әртүрлі дәрежесінде, яғни плазмобластар, проплазмоциттер мен жетілген плазмалы жасуша түрінде кездеседі. Неғұрлым ісіктің субстраты жас жасуша болса, соғұрлым оның болжамы нашар болады. Кейде миеломдық жасушаларды бояған кезде тамшылы фукцинофильді қосымшалар – Рассел денешігі табылады. Кейбір кезде миеломдық жасушаларда таяқ, ромб, тік бұрыш тәрізді протеиндердің кристалдары анықталады. Оны «Бенс-Джонс протеинінің кристалдары» деп санайды. Миелограммада көптеген миеломаның жайылмалы түрінде плазмалы жасушалар барлық кезде табылса, көптеген ошақты немесе солитарлық түрінде пунктат қалыпты болып көрінуі мүмкін. Ондай жағдайда төс пункциясын әр жерден қайталап алу қажет және трепанобиопсия немесе зақымданған сүйекті (қабырғаны, жауырынды және т.б.) кесіп зерттеу керек.
Протеидердің патологиясы синдромы
Протеидердің патологиясы синдромы плазмалы жасушаның парапротеиндерді – патологиялық иммуноглобулиндерді не Бенс-Джонс протеидерін көп өндірілуімен туындаған көптеген миеломаның үшінші маңызды клиникалық белгісі.
Бүйректің зақымдану синдромы
Көптеген миелома кезінде бүйректің зақымдануы 70-80 % науқастарда кездеседі және болжамға ықпал ететін маңызды көрсеткіштің бірі. Бүйрек зақымдануының негізгі механизмдері:
• иммуноглобулиндердің жеңіл тізбегінің артық шығарылуы және несептің рН 4,5-6,0 болғанда олардың преципитациясы бүйрек түтікшелерінің зақымдануына алып келуі.
Қалыпты жағдайда жеңіл тізбектердің аз бөлігі шумақшадан сүзіліп, түтікшелерде толығымен сорылып, ыдырайды. Көптеген миеломада олардың көп мөлшері интерстициальды тінге сіңіп, кейін интерстициальдық склерозға алып келеді. Зәрдегі өте көп протеиндер цилиндрлерге айналып, түтікшелерді бекітеді, гломерулярлық пен тубулярлық мембраналарды зақымдап, түтікше қабырғаларының некрозын туындатады; • бүйректің миеломдық жасушаларымен инфильтрациясы; • сүйек зақымдану салдарынан гиперкальциемия дамып, бүйректің интерстициясына кальций кристалдарының шөгуінің күшеюі; • бүйректе параамиелоидтардың жиналуы.
Миеломдық нефропатия дамуының 3 сатысын ажыратады.
І сатысы (клиникаға дейінгі) – шумақша мен бүйректің интерстициясында өзгерістер жоқ, бірақ бүйрек түтікшелерінің эпителиінде протеиндік дистрофиялар табылады.
ІІ сатысы – айқын протеиндік дистрофия және түтікше бөлімдерінде орташа атрофия; шумақшаның минимальді өзгерістері; несепте протеин, лейкоциттер, эритроциттер, цилиндрлер анықталады.
Миеломдық нефропатияның клиникасына үш негізгі синдромдар: протеинурия, несеп тұнбасының патологиясы және созылмалы бүйрек жетіспеушілігі кездеседі. Ең алдымен протеинурия байқалады. Ұзақ уақыт бойы ол жеке және айқындылық дәрежесі әртүрлі (1-15 г/тәулікке дейін не одан жоғары) болады. Несептегі протеиндердің басым көбін Бенс-Джонс протеиндері құрайды. Несеппен протеиндерді көптеп жоғалтуына қарамастан  нефротикалық синдром дамымайды.
Бүйрек түтікшелері зақымдануының ерте белгісіне Тони-Дебре-Фанкони синдромы жатады. Ол бүйрек түтікшелерінде сорылудың зақымдануына байланысты полиурия, глюкозурия, аминоацидурия, фосфатурия, несептің концентрациялық және қышқылдану қызметінің бұзылуымен (төмен тығыздықтағы несеп, сілтілі рН) сипатталады.
Несеп тұнбасының патологиясы бейспецификалық және гиалинді, түйіршікті, кейде эпителийлік цилиндруриямен көрінеді. Микрогематурия тек қана геморрагиялық синдромы бар науқастарда байқалады. Айқын лейкоцитурия несеп шығару жолында инфекциялық қабыну қосылған жағдайда анықталады.