cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балатон
thumb| alt=A.|Балатон thumb| alt=A.|Балатон Балатон — Венгриядағы (Орта Дунай жазығында) көл. Бакон қыратының оңтүстік-шығыс етегін бойлай, тектоникалық ойыста орналасқан. Ауданы 596 км², ұзындығы 78 км, ені 12 км. Абс. биіктігі 105 м. Орташа тереңдігі 3 м, ең терең жері 11 м. Солтүстік жағалауы негізінен биік әрі құлама, кей жерде қатты тілімденген (Тихан түбегі), жағалауының өзге бөлігі жайпақ, кейбір тұстары батпақтанған. Судың температурасы жазда шамамен 20ӘС. Көлдің жағалауында жылы қайнар бұлақтар көптеп кездеседі. Балатон Венгрияның халықаралық маңызы бар курортты ауданы болып табылады. Балық шаруашылығы, су көлігі дамыған. Жаға бойымен автомобиль және темір жол тораптары өтеді.
Дереккөздер
Санат:Мажарстан көлдері
Жанартау күмбезі
Жанартау күмбезі – жақтаулары біршама тік құлама (еңістену бұрышы 40°-тан кем емес), биіктігі бірнеше метрден 700—800 м-ге шейін жететін, жанартау көмейінен сығыла көтерілген өте тұтқыр лавалар есебінен қалыптасқан мұнара пішіндес экструзиялық дене. Жеке немесе топталып кездеседі. Мысалы, Камчатка түбегінде 40 км²-лік аумақта 14 Жанартау күлі орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Табиғат Санат:Жанартаулар
Дэвис (Оклахома)
Дэвис (Davis) — Оклахома штатының Murray округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2610 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 28.5 км² шамасында. FIPS коды — 40-19450.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Эруициялық бұлт
Дереккөздер
Санат:Геология
1299 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1299 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1299 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Қазақстан аудандары
400px|thumb|right|Қазақстан аудандары Қазақстанда барлығы 188 аудан (17 облыста 166 ауылдық және 5 қалада 22 қалалық) бар.
Қазақстандағы аумағы жағынан ең үлкен аудан — Ұлытау облысындағы Ұлытау ауданы (121,7 мың км²), ал ең кіші аудан — Түркістан облысындағы Сайрам ауданы (1,7 мың км²); халық ең көп қоныстанған аудан — Алматы облысындағы Қарасай ауданы (323 151 ад.), ал ең аз қоныстанған аудан — Ақмола облысындағы Егіндікөл ауданы (5 351 ад.); ең халқы көп аудан орталығы — Қарасай ауданының Қаскелең қаласы (81 850 ад., Павлодар ауданының құрамына кірмейтін Павлодар қаласын есептемегенде), ал ең халқы аз аудан орталығы — Алтынсарин ауданының Обаған ауылы (530 ад.).
Абай облысы
8 аудан бар:
Ақмола облысы
17 аудан бар:
Ақтөбе облысы
12 аудан бар:
Алматы облысы
9 аудан бар:
Роберт Эдуардович Классон
Дереккөздер
Санат:тұлғалар Санат:1926 жылы қайтыс болғандар Санат:1868 жылы туғандар
Қазақстан аудандары
Атырау облысы
7 аудан бар:
Жамбыл облысы
10 аудан бар:
Жетісу облысы
8 аудан бар:
Қарағанды облысы
7 аудан бар:
Қызылорда облысы
7 аудан бар:
Маңғыстау облысы
5 аудан бар:
Павлодар облысы
10 аудан бар:
Солтүстік Қазақстан облысы
13 аудан бар:
Ұлытау облысы
2 аудан бар:
Шығыс Қазақстан облысы
9 аудан бар:
Астана қаласы
thumb|150px|left|Астана қаласының әкімшілік бөлінісі 5 аудан бар:
Алматы қаласы
thumb|150px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі 8 аудан бар:
Шымкент қаласы
thumb|150px|left|Шымкент қаласының әкімшілік бөлінуі 5 аудан бар:
Ақтөбе қаласы
2 аудан бар:
Қарағанды қаласы
2 аудан бар:
Дереккөздер
Санат:Қазақстан аудандары
Қара сері
Қара сері (The Dark Knight) — неонуар элементтері бар суперқаһармандық фильм. Бұл Бэтмен жайлы трилогияның екінші бөлімі. Режиссері — Кристофер Нолан. Басты рөлдерде Бэтмен мен оның қас жауы Джокер рөлін сомдаған Кристиан Бейл мен Хит Леджер. Фильмнің тұсаукесері АҚШ-та 2008 жылдың 18 шілдесінде өтті. Әлем кинотеатрларында фильм 1 миллиардтан астам доллар жинап алды. IMDb бойынша 250 ең үздік фильм ішінде 4 орынға ие болды.
Фильм ұраны: "Немене көңілсізсің?" ("Why so serious?").
Бұл фильмде өзінің соңғы рөлдерінің бірін сомдаған Хит Леджер Джокер рөлін сомдаған үшін ажалынан кейін екінші желідегі үздік актёр номинациясында Оскар марапатын иеленді. Сонымен қатар «Қара сері» фильмі үздік дыбыс монтажы үшін де 2008 жылы Оскар марапатын алды.
Желісі
Көлеңкелер әскері Готэм Ситидегі Нероуз аралына шабуыл жасағаннан кейін Готэмде Джокер (Хит Леджер) атты қылмыстық кемеңгер пайда болады. Оның бетінде Глазго жымиысын құрайтын тыртығы бар. Өзінің адамдарымен Джокер мафия банкін тонайды. Тонау барысында Джокер жоспары бойынша банда мүшелері бірін-бірі атып тастады.
Сол кездерде Готэм Ситидің Ақ серісі атанған Харви Дент (Аарон Экхарт) қаладағы қылмыскерлікті заңды түрде жоюға талпынып жатыр, ал Бэтмен (Кристиан Бейл) қылмыскерлікті заңсыз түрде жоюға тырысады. Брюс Уэйн Готэм Сити қорғаушысы ретінде өзін Харви Дентқа ауыстырғысы келеді. Оның ойынша, сондай қорғаушы бар болғанда Бэтмен қалаға керегі жоқ болып, Рейчел Доуспен (Мэгги Джилленхол) қайта қосылуға жол ашылады. Алайда мәселе Рейчелдің Харвимен кездесуінен туындайды.
Харви Дент Джеймс Гордон (Гэри Олдман) мен Бэтменнің құпия одағына қосылғысы келеді, сондықтан Гордонға мафия банкілерін тінту ордерін береді. Алайда ол банкілерде тек бейнеленген банкноттар қалды, себебі қытайлық кәсіпкер Лао (Чин Хань) тінтудің болатынын баяғыда біліп алды. Лао Мафия ақшаларын ешкім білмейтін жерге жасырды. Джокер мафия кеңесіне келіп, мафия ақшаларының жартысы үшін Бэтменді өлтіруді ұсынды, алайда олар "сайқымазақ" ұсынысынан бас тартты, ал нигериялық мафия басшысы Гэмбл (Майкл Джей Уайт) өлі Джокер үшін 500 мың $, тірі Джокер үшін 1 млн $ сыйақы тағайындады.
Дент, Гордон мен Бэтмен Лаоның ақша жасырып қашуын талқылап жатыр. Лао — Қытай азаматы, ал Қытай өз азаматтарын бермейді. Бэтмен Лаоны Готэмге қайтарып, одан мафияны тапсыруға талап етеді. Бэтмен өз жабдықтарымен КХДР аткезшілері арқылы Гонконгқа келді, ал, ресми түрде, Брюс Уэйн қайықпен орыс балериналарын қыдыртып жатыр. ОББ құрастырған "Аспан ілгегі" жүйесі мен Бэтсонар көмегімен Бэтмен Лаоны ұрлап, Готэм Ситиге қайтып келіп, полицияға тапсырады. Лао Мафияны тапсырады. Сол кезде Мафия Джокердің ұсынысын қабылдайды. Ал Джокер Гэмблдың бандасында билік құрып, Гэмблды өлтіреді.
Джокер Бэтмен еліктеушілерінің бірін өлтіріп, мәйтін Готэм әкімінің (Нестор Карбонелл) терезесіне тастайды. Мәйтінде бейнетаспа мен Джокердің визит карточкасы "Джокер" ойын картасы табылады. Бейнетаспада Джокер еліктеушіні тергеп, нағыз Бэтменнен маска шешуді талап етеді. Егер Бэтмен Джокер талабын орындамаса, сайқымазақ адамдарды өлтіре бастайды. "Джокер" ойын картасының ДНҚ-нан Джокердің келешек құрбандары анықталады: Судильо қазы, Лоуб комиссар (Колин МакФарлэйн) және Дент прокурор. Көп ұзамай Сурильо өзінің көлігінде жарылады, Лоуб вискидің орнына қышқыл ішіп уланады, ал Дентті өлтіру үшін Джокер прокурор құрметіне ұйымдастырған кешке баса-көктеп кіреді. Уэйн Дентті құтқару үшін оның құлағын тұндырып, шкафта жасырады. Прокурорды кеш қонақтары арасынан таппаған Джокер бәрін қорқыта бастайды. Сол кезде Рейчел сайқымазақтың назарын өзіне аудартып, оны тоқтады. Ал Бэтмен киімін киген Уэйн Джокер мен оның бандасына шабуыл жасайды. Джокер қашып кету үшін Бэтменнің назарын Рейчелге аудартып, оны терезеден лақтырады.
Бэтмен Джокердің санасын түсінуге тырысады. Уэйннің қызметшісі және көмекшісі Альфред (Майкл Кейн) оған Джокердің саясатқа да, идеологияға да шаруасы жоқ екенін, және оның арманы тек әлемнің өртелгені екенін түсіндіреді. Сол кезде анонимдік қоңырау арқасында полиция өлтірілген полицейлер жатқан пәтер тауып, Джокердің келесі құрбаны — Готэм әкімі екенін анықтайды. Бэтмен пәтерге келіп, іргесінде қалып қойған тапанша оғын сараптамаға алып кетеді. Сараптама нәтижесінде ол күдіктілер есімдерін анықтап, олардың пәтерлеріне кіреді, алайда байлаулы полицейліктер көріп, қастандыққа төтеп бере алмайды. Полицейліктердің киімін киіп алған Джокер мен оның бандасы қала әкіміне атады, бірақ Гордон әкімді жауып, өзін құрбан етеді.
Полицейліктер Джокер көмекшілерінің біреуін ұстап алады, ал Дент оны ұрлап, өлтіру қаупімен одан Джокердің тұратын жерін сұрап, тергейді. Жауап алмаған Дент тиын лақтырады. Шын мәнінде, Харви алдайды, себебі тиынның екі жағы да "бүк", яғни ол өз тағдырын өзі шешеді. Бірақ Денттің адамды ешқашан өлтірмейтіндігін білмеген Бэтмен сол жерге келіп, Дентті тоқтатуға әрекет жасайды. Бэтмен масканы шешіп, өзінің шынайы жүзін көрсету үшін Денттен баспасөз конференциясын ұйымдастыруды сұрайды. Алайда Уэйн жұртқа шықпас бұрын, Дент өзін Готэмнің Қара серісі деп жариялайды. Полицейліктер оны тұтқындайды. Бэтменнің шынайы жүзін білген Рейчел, Денттен болған жайттың себебін сұрайды, ал Дент жауап ретінде оған өзінің "сәтті тиынын" лақтырады. Дентті түрмеге жеткізу кезінде полицейлікте Джокер мен оның бандасы шабуыл жасайды. Ұзаққа созылған айқас нәтижесінде Бэтмен ессізденеді, ал Джокерді Гордон тұтқындайды. Гордон өз өлімін жасағансыды: отбасысына қауіп төнбес үшін фургоншы болып жасырынды. Джокерді ұстаған үшін Готэм әкімі Гордонды полиция комиссарына дейін жоғарылатады.
Джокерді түрмеге әкелген кезде Денттің ұрланғаны мәлім болады. Гордон Джокерді тергеген кезде сайқымазақ ештене айтпады, керісінше комиссарды өзінің қызметшілеріне күмәнмен қарауға мәбжүрлетеді. Ештенеге қол жеткізбеген Гордон сайқымазақты Бэтменге қалдырады. Бэтмен басында сөзбен тергейді, бірақ ештене шықпайтынын түсінген суперқаһарман күш көрсете бастайды. Алайда Джокер өзінің ойының ойнауға мәжбүрлетеді: сайқымазақ Дентпен қатар Рейчелдің ұрланғанын жариялайды, және олар ұсталып жатқан жерлердің мекенжайларын айтады. Бэтмен Рейчелге, ал Гордон Дентке барады. Алайда Джокер оларды алдады: Бэтмен Дентке, ал Гордон Рейчел отырған жерге келеді. Екі жер де жарылады. Бэтмен прокурорды құтқаруға үлгереді, ал қызды құтқаруға Гордон үлгере алмайды. Жарылыс кезінде Дент бетінің сол жағын күйдіріп алады. Джокер өзінің тұтқындалуын жоспарлағаны жайлы мәлім болды. Ол полиция бөлімшесін жарып, Лаомен бірге қашады.
Қара серінің еңсесі түсті. Рейчел жарылған жерде ол Денттің тиынын тауып, оны ауруханадағы бөлмесіне қойып кетеді. Дент қатты ашуға батты: Гордон мен барлық әлемге ызаланып, пластикалық ота мен ауыртпайтын дәрілерден бас тартты. Альфред Рейчелдің Уэйнге жазған хатын табады. Сол хатта Рейчелдің Харвиге тұрмыста шығатыны жайлы айтылады, себебі Уэйн мен Бэтмен әрқашанда бір адам болып қалады, оның үстіне Готэм Ситиге үнемі қаһарман керек. Брюс соны біліп, біржолата үміт үзбес үшін Альфред хатты қожайынына көрсетпей, өртеп жібереді.
Джокер Лао ұстап беріп, ақшаны алған соң қала мафияларында өз билігін орнатады: мафиялар басшыларын өлтіріп, Лаоны ақшамен бірге өрттеп жібереді.
Осы кезде Уэйн компаниясының заңгері Коулман Риз "УэйнТех" есепшотынан Брюс Уэйннің құпия өмірі жайлы біліп қойды. Соны жариялау үшін ол телебағдарламаға қатысады, алайда сол кезде студияға Джокер қоңырау шалып, Бэтменсіз өмірдің қызықсыз болатынын айтып, 60 минуттан кейін Риз өлмесе, онда Готэм ауруханасын жаратынын жариялайды. Қалада зобалаң орын алады: ауруханада жатқан туыстарын құтқару үшін қала тұрғындары Ризді өлтіруге әрекет етеді. Гордон бастаған полицейліктер мен маскасыз Брюс Уэйн Ризді құтқарады: Риз отырған автокөлікті өз автокөлігімен соғуға тырысқан ашуланған тұрғындардың біріне Уэйн өз автокөлігінде кедергі болады. Уэйн Гордонға өз әрекетін кездейсоқтық дейді. Риз Уэйн құтқарушы екенін көрген соң, оның құпиясын ендігәрі жария етпейтін болады. Қалалық ауруханада жатқан Дентке Джокер келіп, Рейчел өліміне өзі емес, мафия, полиция және Гордон кінәлі екенін айтып, көндіреді.
Ауруханадан шыққан Джокер ғимаратты толықтай жарады. Ал Екіжүздіге айналған Харви Дент Рейчелдің өліміне кінәлі болған адамдардан кек ала бастайды. Басында детектив Вюртцті өлтіреді, мафия басшысы Сальваторе Маронидің автокөлігін аударады, ал детектив Рамирезді тірі қалдырады, бірақ сонда да есінен талдырады. Бэтмен қала тұрғындарының ұялы телефондарын бақылайтын қашықтықты анықтағыш жүйесін жандандырады, себебі сол арқылы ол бүкіл Готэм Ситиді түсіріп, Джокердің тұрған жерін анықтайтын болады. Осы жұмысты ол Люциус Фоксқа тапсырады, алайда соңғы тұтастай бақылауды құптамай, жұмысты аяқтаған кезде, қызметінен кетуін айтады.
Қала тұрғындарының бір бөлігін екі паромда тасымалдайды: біріншісінде — бейбітшіл тұрғындар, екіншісінде — тұтқындалғандар. Бірақ екі паромның қозғалтқыштары өшеді. Осы кезде дауыс зорайтқыштардан Джокер дауысы шығады. Сайқымазақ паромдардың миналанғанын, бір паромда екінші паромның оталдырғышы бар екенін, паромдардан бір адам қашса және бір паромдағы адамдар басқа паромды түн жарымына дейін жармаса, онда ол екі паромды да жаратынын айтады.
Бэтмен Джокердің тұрған жерін тауып алып, сол жайлы Гордонға хабарлап, кепілгерлерді қорғап, Джокердің өзін табады. Джокер Бэтменмен төбелеске шығып, оны жеңіп, паромдар жарылысын күтеді. Бэтмен Джокерді ұстап алады, ал Джокер Дентті адастырып, сол арқылы Готэм тұрғындарының жақсылыққа сенемін жоятынын айтады.
Бэтмен Екіжүздіні іздеп, нәтижесінде оны Рейчелдің жарылған жерінде табады. Сол жерде Екіжүзді Гордон мен оны отбасысына жеке үкім жүргізіп тұр. Екіжүзді өз тапаншасын Бэтменге бағыттап, тиын лақтырады. Тиынның "жаман жағы" түскендіктен, Бэтменге атады. Сосын тапаншаны өзіне бағыттап, тиын лақтырғанда, ол "жақсы жақпен" түседі. Енді тапаншаны Гордон баласы кіші Гордонға бағыттап, тиын лақтырған кезде Бэтмен Екіжүздіге шабуылдап, екеуі де жерге құлайды. Екіжүзді қайтыс болады, ал аман қалған Бэтменде тек аяғын жараланады. Харви Денттің Екіжүздінге айналғанын тұрғындар білсе, онда жақсылыққа сенімін жоғалтатын түсінген Бэтмен Гордоннан Харвидің соңғы әрекеттерін айтпауын және Екіжүзді жасаған барлық қылмыстарды өзіне жабуын өтінді. Гордон Бэтменнің өтінішін қабылдап, Харви Дентті жерлеу салтанатын оның тек қаһармандығы жайлы айтты.
Фильмнің соңғы кадрларында Гордон Бэтменді "ғайып күзетші және қырағы қорғаушы — Қара сері" деп мадақтайды.
Фотогалерея
Санат:2008 жылғы фильмдер Санат:АҚШ триллер фильмдері Санат:2008 жылғы АҚШ фильмдері Санат:Неонуар Санат:Бэтмен жайлы фильмдер Санат:Warner Bros. фильмдері Санат:Legendary Pictures фильмдері Санат:Джокер жайлы фильмдер Санат:DC комикстерін экранизациялау
Экономикалық мүдде
Экономикалық мүдде – шаруашылықты жүргізуші субъектілер арасындағы олардың әрқайсысына тән экономикалық қажеттіліктерді қанағаттандыру жөніндегі әлеуметтік-экономикалық қатынастар жүйесін іске асырудың тәжірибелік нысаны.
Адамдардың шаруашылық қызметіне түрткі болатын себептер олардың меншік қатынастары мен қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесіндегі орнына және экономикалық қажетсінулерге байланысты болады. Нарықтық экономика жағдайында экономикалық қызметтің басты уәжі – өзіне пайда алуға ұмтылыс. Осы ұмтылыс – әрбір нарықтық субъектінің ажырағысыз құқығы, әрі сонымен бірге қоғамдық ұдайы өндіріске қатысушылардың өзінен-өзі келісілген қызметінің басты серпіні.
Жеке экономикалық пайдаға қол жеткізу – қарама-қайшы құбылыс. Оның нәтижесі нарықтық қатынас субъектілерінің экономикалық мүдденің қақтығысы болып табылады. Тауар өндіруші (сатушы) мен тұтынушы (сатып алушы) нарықта өзара байланысты, бірақ олардың экономикалық мүддесі қарама-қайшы: сатушы өз тауарын қымбатқа сатқысы келеді, сатып алушы оны арзанға алғысы келеді. Екеуі де өз бағасын ұсынып, ымыраға келгенде ғана мәміле жасалады. Оларды келісілген шешімге келуге нарықтық экономиканың аса қуатты және ажырағысыз тетігі – бәсеке көндіреді. Нарықтық бәсеке тауар өндірушілерді тауарға жұмсалатын шығын мен оның бағасын төмендетуге мәжбүр етеді. Мұның бәрі жалпы қоғамның әлеуметтік-экономикалық мүдделеріне сай келеді. Демек, жеке экономикалық мүдденің бірлігі мен қарама-қайшылығы, олардың жүйелік өзара іс-қимылы сайып келгенде жасампаздық сипатта болады.
Қоғамның экономикалық мүдделері жүйесінде мүдделерді келістіру мемлекеттің және оның арнаулы ұйымдарының атқарымына жатады. Олардың қолында осы келістіруді іске асыратын құралдар мен әдістер бар.
Дереккөздер
Санат:Экономикалық терминдер Санат:Қаржы
NGC 7332
NGC 7332 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 19 қыркүйекте Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7332 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 69342, UGC 12115, MCG 4-53-8, ZWG 474.12, KCPG 570A.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Гидроморфологиялық талдау
Гидроморфологиялық талдау — практика барысында пайдаланатын ағынның әрекеттерін саралау. Гидроморфологиялық талдаудың мынадай үш кезеңін атап көрсетуге болады:
Мұндай талдау-сараптау жұмыстары құрылымдық ұсыныс ретінде берілген материалдардың тиімді әрі ысырап болмауы жағдайында жүргізіледі.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Бақ-дәулет
Бақ-дәулет — дәстүрлі мәдениетте жеке адамның, ұжымның, қоғамның материалдық игілігі жөнінде түсініктер мен ұғымдар жүйесін қамтитын категория.
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Бақ-дәулет
Бақ пен дәулет туралы түсінік бір-бірімен өзара байланысты айтылып, байлық ұғымымен астасып жатады. Алайда байлық ұғымының мазмұн ауқымы кең: байлық тек заттық игіліктердің (мал, дүние-мүлік, қазына т.б), молшылығын ғана емес, денсаулық, ақыл, білім, өнер т.б. тәрізді абстракты ұғымдар жүйесін қамтиды. Этномэдени ұжымның когнитивтік санасында бақ, дәулет, бақ-дәулет ұғымы құс кейпінде метафораланып, бақ құсы, дәулет құсы деген орнитониммен объективтеледі.
Қазақ мақал-мәтелінде «Бақ, керек десе, батпаққа да қонады», «Бақ пұшптың мұрнына да қонады»; «Бақ / дәулет құсы Қыдырдың (Қызырдың) көзі кездейсоқ түскен адамға да қонады» дейді. Бұдан бақтың, дәулеттің (бақ-дәулеттің) адам таңдамайтынын, тіпті кез-келген адамға қонатынын, үріксе, бастан ұшып кететін киелі нәрсе түрінде ұғынылғаны аңғарылады.
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Көне грек авторлары еңбектерінде
Көне грек авторлары, әсіресе Геродот өзінің еңбектерінде антика дәуірінде Еуразияның оңтүстік даласын мекендеген тайпалардың жалпы аты ретінде «скиф» терминін, олармен көршілес массагет, савромат (кейіннен - сармат), аргиппей, асси, пасиан, сакараул (сакараук) жөне басқа атауларды қолданған. Геродоттың айтуынша, Батыс Қазақстан өңірінде савроматтар тірлік кешкен. Савромат этнонимі кебіне екі мағынада — тайпалардың өз атауы ретінде және тілі мен мәдениеті жағынан туыстас тайпалардың үлкен тобын біріктіретін термин ретінде қолданылған. Б.з.б. 2 ғасырда грек-рим жиһанкездеріне (Страбон, т.б.) савроматтардың «аорс» атты бір тайпасы белгілі болды, олар оңтүстік Орал өңірінен шықса керек. Геродоттың жазуы бойынша, савроматтардың сырт жағын будиндер, ал олардан солтүстікке таман фиссагеттер мен иирктер мекендейді. Одан ері «биік таулардың етегінде», сірә, оңтүстік-шығыс Орал өңірінде өмір сүрген аргиппейлер тайпасы аталады. Олар рулық, тайпалық бөлімшелер ретінде тілі бір, тегі ортақ скиф және сармат тайпаларының этномәдени бірлігіне кірген Б.з.б. 7-4 ғ-ларда савромат тайпалары Қара теңіз өңірінің скифтерімен, оңтүстікте үлкен Хорезм мен Бактрия патшалығы сияқты мемлекеттік құрылымдармен қарым-қатынас жасады. Сарматтардың антропологиялық пішімі мен дене түрпаты Жерорта теңізі төңір егіне тән нәсілдік типпен теркіндес келеді.
Бақ-дәулет
Қазақтың бақ / дәулет туралы дүниетанымдық пайымдауын «Қыдыр, Бақ, Ақыл» туралы байырғы ертегіден айқын аңғаруға болады. Бірде «Қыдыр», «Бақ», «Ақыл» бірге жолаушылап келе жатып «қайсысының күшті» екеніне таласып қалады. Сөйтіп, жер жыртып жүрген бір бейшара, жынды адамды көреді де күш сынаспақ болады. Алдымен әлгі жындыға Қыдырдың назары түсіп, жыртқан жерлері кесек алтынға толып кетеді. Шөліркеген жынды алыст а кетіп бара жсатқан керуеннен су сұрап ішпек болады. Керуеннің итінен қауіптеніп үлкен бір кесекті қолына ала жүреді, кесектің алтын екеніне мән бермей, керуенге келіп су ішіп, үрген итке кесек алтын лақтырып жібереді. Таң қалған керуеншілерге жыртқан жерінде кесегімен алтын жатқанын айтады. Керуеншілер жігіттің ешнәрсенің қадірін білмейтін, парықсыз екенін білсе де, әйтеуір, бір керекке жарар деп, өздерімен ала жүреді.
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Батыс Қазақстанның тайпалары
Батыс Қазақстанның кейбір тайпаларының тұрмыс-тіршілігінің негізі үздіксіз көшпелі мал шаруашылығы болды (б.з.б. 1-мыңжылдықтың 1-жартысы). Мұндай көшпелі тұрмыс-салты табиғи климаттық жағдайға байланысты өзгермей сақталды, тіпті 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басындағы авторлар жазбаларында облыс қазақтарының көпшілігі осындай көшпелі  тірлік кешетіні керсетілгенерал Сонымен бірге Батыс Қазақстан өңіріндегі тайпалар арасында (Қараоба, б.з.б. 1-мыңжылдықтың 2-жартысы) көшпеліліктің тұйық  циклі байқалады, бұлар жер өндеу кәсібін меңгермеген, шөп шабу мардымсыз мөлшерде ғана болды.
Бақ-дәулет
Сонымен «Қыдырдың» сынағы аяқталып, ендігі кезек «Баққа» келеді. Бір кезде керуен келіп кірген шаһарды тұтқиылдан жау шабады. Жындының мінген аты өзінен-өзі анталаған жауға қарай шабады. Қорыққаннан жол шетінде өсіп түрған ағаштан ұстай алып, түсіп қалмақшы болғанда алып ағаш түбірімен қопарылып, жындының қолында кете барады. Анталаған жау мұны көріп бет-бетіне қаша жөнеледі. Сөйтіп, жауды қашырған жігітке хан қызын, дүние-мүлкімен береді. Бірақ ештеменің парқын білмейтін жынды қызды теуіп, тісін сындырады.
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Ғұндар
Б.з.б. соңғы ғасырлар мен жаңа заманның бастау кездерінде Қазақстан аумағында, оның ішінде Батыс өңірінде ғұн атты азиялық тайпалар (тарихи әдебиеттерде — хунну немесе сюнну) мекен етті. Ғұндардың әскери жорықтары «халықтардың ұлы миграциясына»  жол ашты. Олардың шаруашылық жүйесі экстенсивті мал шаруашылығы еді, қолөнер кәсібінің де дамуы байқалды. Малға отбасылық меншік және жеке адамның меншігі болғаны туралы мәліметтер бар. Дерек көздерінен оларда құралдардың болғанын, алым-салық алынғанын кереміз. Елбасы — шаньюй шексіз, дара жене мұрагерлік билік құрған. Он мың қолдық ескерді басқаратын ақсүйек шонжарлар «түменбасылар» деп аталды, олар онбасыларды тағайындайтын еді. Жанама дерек кездері бойынша, ғұндардың негізгі басым белігін бағзы түркі тайпалары құраған. Олар оңтүстік-шығыс Еуропа даласында 4 ғ-дың 70- жылдарында пайда болды. Осылайша ғұндар Батыс Қазақстанда 5-6 ғ-ларға дейін өмір сүріп, Қазақстан аумағында қалыптасқан ежелгі бірлестіктер құрамына енді. Ғұндар дәуіріне қатысты, «Шипов» қорымы мен езге ескерткіштерден кездейсоқ табылғандардан басқа, толық сақталған жәдігерліктер кездескен емес. Шаруашылығы, әлеуметтік дамуы мен медениеті жағынан андронов мәдениетінің далалық қауымдастығы мен қима мәдениеті бір-біріне өте жақын екенін атап кеткен жөн.
Оғыздар
Аймақтағы кешпенділердің орта ғасырлық кезеңі печенег-оғыз ескерткіштерінен көрінеді. Печенеггер ертеректе Сырдарияның орта шенінде қоныстанған «қаңғар» деген атпен белгілі көшпелі малшы тайпалар. Құлаған түрік қағанаты мұрагерлерінің 8 ғ-дың ортасында осы өңір үшін таласы кезінде қарлұқ, оғыз және қимақтардың біріккен күштері қаңғарларды солтүстік Арал өңіріне ығыстырды. Қаңғар-печенеггердің Еділ мен Жайық аралығында 8 ғасырда басталған көші-қонының алғашқы толқыны осы уақиғаларға байланысты болатын. Жабғу билеген оғыз мемлекеті күшейіп, 9 ғ-дың соңында Бұл аймаққа қаңғар миграңиясының екінші толқынын айдап келді, мұны  кезінде парсы географы әл-Масуди жазып кеткен. Қаңғарлар Еділ-Жайық аралығында кейбір жергілікті тайпалардың басын біріктіріп, печенег тайпалық одағын құрды. Оғыздардың тықсыра шабуылдауы және хазарлармен болған сәтсіз соғыс печенегтердің басым бөлігін 10 ғасырда оңтүстік Русь жеріне қоныс аударуға мәжбүр  етті, сөйтіп олар орыстардың сыртқы жауына айналды. Осы кезеңде печенегтердің бір бөлігі  Жигули тауларына ауа көшті, кейін олар чуваш халқының қалыптасуына негіз болды. Бірсыпырасы Хазарияға бағынды, ал қоныс аудармай өз жерінде қалғандары оғыздарға бағынды. Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі (2-5 ғ-лар) Қазақстан, Орта Азия және Шығыс Еуропаның этникалық-саяси картасына айтарлықтай өзгерістер енгізді. 5 ғасырда түркі тілдес тайпалардың «тирек» (теле) деген жалпы аты бар одағының көптеген топтары солтүстікте.
Бақ-дәулет
Мұны көрген хан жындыны аспақ болып дарға әкелдіреді. «Бақтың» күші осымен аяқталады. Дәл осы ажал алған сәтте жындыға «Ақыл» келіп қонады да қызды тепкені «арам еті барлығынан», ал тісін сындырғаны «арам сор емгеннен» деп себебін айтады. Сөгітіп, жігітті ажалдан тек «Ақыл» арашалап қалады. Сонымен, халық өзінің дүниетанымдық пайымдауында ақылды бәрінен жоғары қояды да және ақыл болмаса, бақ та, дәулет те адамның сорына айналады деп ескертеді. Шындығында, өмір тәжірибесінде адамның ақылсыздығынан басқа қонған бақтың сорға айналғандығы аз кездеспейді.
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Мекендеген жері
моңғолиядан Шығыс Еуропаға дейінгі ұлан-ғайыр далалық аймақты тұтас мекендеді, оңтүстікте олар Әмударияның атырауына дейін көшіп-қонып  жүрді. Деректемелер олардың ішінде: бұғу, байырқу, толангет, беклі, қыбыр, сығыр, бұлақ, қарлұқ, эдиз, тариназ, забендер, тарғай, баргүр және т.б. тайпаларды атайды. 6 ғ-дың ортасында (558 жыл) түріктер Сасан әулеті билеген Иранмен соғыс одағын құрып, батыс эфталиттерді талқандады, жерін басып алды. 567 жылы Византия императоры II Юстиннің елшісі Земарх Кавказдан асып, Еділ, Каспий теңізін жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға жетті. Ол өзінің жүріп өткен жолындағы Батыс Қазақстан аумағында ұшырасқан  түрік қоныстарын хатқа  түсіріп отырды. Түрік қағаны Истеми 571 жылы солтүстік Кавказды жаулап алып, Боспорға (Керчьке) шығады, алаңдар мен утигурларды бағындырады. Оның ұлдарының бірі Түріксанаф Киммерия Боспорына басып кіріп, қырымға жойқын жорық  жасады. Міне, осы жорық тардың бәрі Батыс Қазақстан жері арқылы өтеді. Түрік бірлестігінің шаруашылық негізі көшпелі мал шаруашылығы болатын. Барша билік қағанның қолында еді. 9-10 ғ-ларда Арал теңізінің атырауында, оған жалғасып жатқан Батыс Қазақстан  далаларында орта ғасырлық оғыз тайпаларының мемлекеті құрылды. Бүл оғыз конфедерациясы оңтүстік және Батыс Қазақстан ның байырғы тұрғындарына кірме элементтердің араласуы нәтижесінде пайда болды. Оның құрамына қаңғар-печенегтердің біразы және Сырдария аңғарының, Арал маңының, Каспийдің солтүстік төңірегінің далалық тайпалары енді. қырық рудан құралған бұлардың арғы тегі үнді-еуропалық және фин-угорлық болғанымен, бара-бара түркіленген тайпалар еді. Олардың бірсыпырасы Арал теңізінен Каспийдің шығыс жағалауына дейінгі далаңы мекендеген алаңдар, астар болды. Аралдың батыс өңірінде 9-10 ғ-ларда бажғар, нукарда, банжа тайпалары қоныстанды, кейін олар да оғыз мемлекетінің құрамына кірді.
Бақ-дәулет
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Батыс Қазақстан облысының тарихы
Оғыз мемлекетінің құрамы
Оғыз мемлекетінің басты бөлігін қарлұқ, халаж және басқа түрік тайпалары құрады. Оғыздардың қалыптасуында имақ-қимақ тайпалары, сондай-ақ  баяндұрлар, имурлар және қайлар  маңызды рөл атқарды. Тарихи деректерде, мәселен, «Диуани лүғат ат-түрікте» оғыз тайпаларының мынадай тізбесі келтіріледі: қынық, баюндар, ива, салүр, афшар,бектілі, бакдүз, баят, язғыр, имур, қарабұлақ, алабұлақ, иғдыр, урегир, тұтырқа, улаонулуг, түгер, жебни, бежене, жуылдар, жаруклуғ (1-том, 56-57-беттер). Оғыздар «ұрүғтар» мен «аймақтарға» бөлінді, өз кезегінде олар «ел» деп аталған ірірек тайпалар одағының құрамына енді. Олар көршілес халықтармен үнемі тоғысып отырды, парсы тілдес еуропалықтармен араласқан мұндай этникалық топтар «түркімендер» деп аталды. Оғыздардың көші-қон қоныстары Ырғызда, Жайықта, Жемде, Ойылда, Аралсор көлінің оң  жақ жағалауында болды. Мүғалжардың солтүстік-шығыс беткейлері мен оңтүстікОрал сілемдері арасында оғыздардың Даранда (Дендера) және Дарку деген шағын қамалдары табылды, соңғысы, сірә, оғыз билеушісінің жазғы ордасы болуы керек. Оғыз тайпалары башқұрттармен, бұртұстар мен шекаралас болды. 9 ғ-дың соңында оғыздар хазарлармен одақтасып, печенегтерді ойсырата женді де, Жайық пен Еділ аралығын өзіне қаратып алды. Олар түркі тілдес тайпалар -қарлұқтармен, қимақтармен, қыпшақтармен тығыз байланыста болды.
Әдет-ғұрпы
Мәселен, Андараз Хифчак аймағындағы қимақтар мен оғыздардың әдет-ғұрпында айырмашылық жоқ еді. Оғыздардың да, қыпшақтардың да тілінде сөз басында «ж» дыбысының басым айтылуы олардың туыстығын дәлелдейді. Бұл байланыстарды ежелгі қазақ аңыздарынан да байқауға болады. Ілкі ортағасырлық оғыздар бірлестігі құрған мемлекеттің басшысы «жабғу» (ябғу) деген атағы бар жоғарғы билеуші болды, оның кеңесшілері «күлеркін» делінді. Сарай маңындағы күнделікті өмірде ақсүйектер кеңесі — «қаңғаш», әскербасы — «сюбашы», жабғудың әйелі — «қатын» маңызды рөл атқарды. Жабғудың мұрагері «инал», ал оның тәрбиешісі «атабек» деп аталды. Билеушіні сайлау әдет-ғұрып құқықтарының жазылмаған жиынтығы — «төре» бойынша өткізілді. 10 ғасырда оларда салық салу жүйесі болды. Оғыздар Хазариямен ұзаққа созылған күрес жүргізді, 965 жылы оларды талқандады. 985 жылы князь Владимир оғыздармен бірге бұлғарға жорық жасады. Бірақ кейін оғыз мемлекетінің өзі қыпшақ тайпаларының соққыларынан құлады, осылайша оғыздардың қалдықтары 11 ғ-дың ортасында Дешті қыпшақтың түркі тілдес тайпаларына сіңісіп кетті.
Қыпшақтар мен қимақтар
8-9 ғ-ларда қыпшақтар мен қимақтардың ортағасырлық бірлестігі құрылды. Алғашқыда қимақ  федерациясына эймур, йемақ, татар, байандүр, қыпшақ, ланиказ және ажлад тайпалары кірді. қыпшақ тайпалары 9 ғ-дың ортасында оңтүстік Оралдың оңтүстік-шығыс жағынан Арал маңы далаларына дейін көшіп-қонып жүрді. 9 ғасырда печенег тайпалары оғыздардың, қимақтардың және қарлұқтардың одағынан жеңілді, соның нәтижесінде қимақ тардың біразы Жайық бойына, Арал мен Каспий маңы далаларына орналасты. Осы жерде Қазақстанның басқа да аудандарында қимақтардың мемлекеті (9 ғ. соңы -10 ғ. басы) қалыптасты, оның жоғарғы билеушісінің «хақан» аталуы («жабғу» атағынан екі саты жоғары) қимақтардың көне түрік элементтерімен даусыз байланысын көрсетеді. Саяси күрестер нәтижесінде қыпшақ тайпалары Сырдария өзенінің бойына, Аралдың батысы мен Каспийдің солтүстігіне иелік етті, ал оғыздар амалсыздан оңтүстік орыс және қара  теңіз далаларына ауа көшуге мәжбүр болды. Осылайша қыпшақтар қимақ мемлекетінде басымдылықта жетіп.
Басты кәсібі
Қимақтар мен қыпшақтардың басты кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Күнкөріс үшін аң аулаудың да орны ерекше еді. Сонымен бірге жартылай отырықшы және отырықшы халық шоғырлана қоныстанған топтар болды, қолөнер кәсіпшілігі дамыды. Түркі тілдес тайпалардың ежелгі діні мен наным-сенімінің негізі Көкке (Тәңір) және Жерге («Иер-Суб» — Жер-Су) сыйыну болды. Өзінің мәні жөнінен бұлардан кейін тұрған әйел тәңірісі — Ұмай отбасы мен балашағаны қорғап-жебеуші саналды. Сондай-ақ қасиетті тауларға («Ыдұқ баш»)және жер асты дүниесінің әміршісіне («Ерікліг») сену де үлкен орын алды. Отты пір тұтты, отпен аластады және басқа да көптеген шаман ғұрыптарын тұтынды. Өз наным-сенімдерімен бірге басқа да өркениеттер тудырған дін жүйелері — буддизм, манихейлік, христиандық тарала бастады. 1-мыңжылдықтың орта шені мен 2-жартысы Ұлы Далаңың, оның ішінде Каспий-Арал маңы аймағы халықтарының түркілену дәуірі деп қарауға болады. Олар алғашында соғды жазуын («ұйғыр алфавиті») қолданса, 7 ғ-дың басынан бастап 38 таңбадан тұратын төл түрік жазу үлгісін («көне түркі руникалық ескерткіштері») пайдаланды.
Половецтер
11 ғ-дың соңында Қазақстан далаларының ұлан-байтақ территориясын батыста Еділге дейін қыпшақ бірлестігінің тайпалары жайлады. Осы ғасыр ортасында оңтүстік орыс далаларына жеткен қыпшақтарды «половецтер» деп атады. Олардың шығыстағы жерлері «Дешті Қыпшақ» делінді, бұл атау 13-14 ғ-ларда оңтүстік орыс далаларында да қолданылды. Қыпшақтардың құрамына енген этникалық бөліктердің бірі қимақтар (йемақтар) болды. Еділ мен Жайық өзендері аралығында орналасқан Сақсын қаласы қыпшақтар мен йемақтардың шабуылына ұшырады деген жазба дерек бар. Орыс жылнамаларында да Кама өзені ауданындағы йемақ-половецтер керсетілген Қыпшақтардың құрамына байандұрлар, байаттар енді, сондай-ақ тегінде, қаңлылар ежелгі башқұрт тайпаларының бір бөлігі және т.б. түркі тілдес тайпалар болса керек. Қыпшақтардың елбөрі тайпасы Батыс Қазақстанда көшіп- қонып жүрген Бірігу процесімен қатар тайпалардың бөлшектенуі де қатар жүрді. Осылайша сол кезеңде қыпшақ бірлестігіне тоқсоба, йета (сета), бұрхоғлы, бөрілі (елбөрі), қанғолы (қаңғароғлы), қанарлы, анджоғлы, дурут, қарабоғлы (қарабалы), жузан (жерсан), қарабөріклі, котен (кутун) тайпалары енді. 11-13 ғасырлардағы Дешті Қыпшақтағы саяси уақиғалар этникалық интеграцияның барысына тікблей ықпал етті. Батыс қыпшақ тайпалары оңтүстік орыс далаларының, Еділ бойының және Жайық өңірінің түркі тілдес тайпаларымең (печенегтердің, оғыздардың, т.б. қалдықтары) өзара байланыста болды. Қыпшақ конфедерациясының негізі қандас туыстық емес, қайта территориялық-шаруашылық байланыстар еді. Қыпшақтар көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс кешті. Қоғамдық-саяси құрылымы «ел» деп аталған ірі тайпалық бірлестіктерге негізделді, оларды хандар мен бектер басқарды, құлдар ұсталды. 12 ғасырда Батыс Қазақстан қьшшақтарының арасында толқулар болғаны туралы деректер ұшырасады. 10-12 ғ-лардағы қьшшақтар алуан түрлі нанымдар мен сенімдерді ұстанды. Түркілік шамандық рәсіммен қатар біртіндеп ислам діні ене бастады. 12 ғ- дың 2-жартысында жаңа дінге қыпшақ ақсүйектерінің жаппай мойынсына бастағанын сол дәуірден қалған археол. ескерткіштерінен керуге болады.
Батыс Қазақстан жерінде Жошы ұлысы
моңғол шапқыншылығы тұсында Батыс Қазақстан жерінде Жошы ұлысы құрылды, ал Алтын Орданың қалыптасу кезеңіндегі (13 ғ-дың 1-жартысы) саяси өмір орталығы Еділдің төменгі ағысына қарай ойысты. Алтын Орда ұлыстарға бөлінген көшпелі мемлекет болды, онда әкімшілік басқару аппараты маңызды рөл атқарды. Алтын Орда дәуірінде Жайық жағасындағы Сарайшық Үргеніш-Отырар-Бұхара жене Үргеніш- Алмалық керуен жолдарының бойына орналасқан үлкен қала болды. 13 ғасырда орта ғасырлық Алтын Орда мемлекеті (1240-жылдар — 15 ғасыр) кейін жекелеген саяси бірлестіктерге бөлшектенді. Ал оның бөлшектеніп, ыдырау үрдісі «қазақ» деген этнониммен ерекшеленген этникалық құрылымның қалыптасуымен қатар жүрді. Қазіргі Батыс Қазақстан облысы аумағы Жошы ханның ұлы Шайбанның билігінде болды. 14—15 ғ-дың соңында белең алған саяси және әлеуметтік қақтығыстар ортағасырлық мемлекеттік бірлестік — Ақ Орда хандығын дүниеге әкелді, ол кейіннен өз кезеңінде Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығына ажырады. Ноғай Ордасының құрамына қыпшақ, маңғыт, найман, алшын, алаша, тама жене басқа тайпалаенді. Ал Әбілхайыр хандығы Дешті Қыпшақтың ыдыраған феодадцық иеліктерінің басын қосып, маңғыт, қарлұқ, найман, қоңырат, үйшін (үйсін) және т.б. тайпаларды біріктірді, конгломерат «Өзбектердің көшпелі мемлекеті» деген атау алды. Ноғай ордасы мен «Өзбектердің көшпелі мемлекеті» мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі мемлекеттік бірлестік еді, Батыс Қазақстан өңіріне мал ш-ғының жартылай көшпелі түрі тән болды. Жартылай көшпелі тайпалар мал өсірумен қатар ішінара тәлімі егіншілікпен, мал азығын дайындаумен де айналысты; олардың қыстауға арналған тұрақты орындары болды. 15 ғасырда Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығының құрамына енген, 1450-60 жылдары қазақ хандығын құрған  тайпалар табиғи-геогр. белгілері мен саяси-шаруашылықтың ерекшеліктері бойынша әркелкі құрылымдарға топтасты. Халықтың шежіре тарату дәстүрінде бұл құрылымдар жүздер (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз) түрінде көрініс тауып, дәстүрлі ділдік-тарихи сипат иеленді (мыс., «Ұлы жүзді қауға  бер де малға қой, Орта жүзді қамшы  бер де дауға қой, Кіші жүзді найза бер де жауға қой»). Батыс Қазақстан облысы аумағындағы тұрғындар орта ғасырларда Еділ бойы хандықтарында қалыптасқан Кіші жүзге жатты (қосымша).
XV-XVI ғасырлардағы басты кәсібі
Кіші жүз тайпалары мен руларының 15- 16 ғ-лардағы басты кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Өзен алқаптары мен көл жағасына егін екті. Натуралды шаруашылыққа қажетті өнімдермен қамтамасыз ететін кәсіпшілік түрлері дамыды. Сауда-саттық негізінен айырбас түрінде дамыды. Айырбас сауда Еділ бойы аудандарымен де, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан қалалары арқылы Орта Азия хандықтарымен де жүргізілді. 16 ғасырда барынша аридтік зона мен оған іргелес аймақтарда, оның ішінде Ноғай Ордасы мен қазақ хандығы қалыптасқан Батыс Қазақстанда да этникалық процестер жеделдеді. Ноғай Ордасының бөлшектенуі, оның қазақ хандығымен жақын туыстық  байланысы қазақтың және Жайық өңірі мен Еділ бойындағы басқа  да түркі халықтарының этникалық туындыларында жырланады. Сырдария өңіріндегі қалаларды өзіне қаратып алу жолындағы күрес-тартыстар 16 ғасырда қазақ хандығының жағдайын күрделендіре түсті. Бүл соғыстардың нәтижесінде қазақ хандығының шекарасы кеңіді, Қасым  ханның бас ордасы Сарайшықта болды, ол 1518-23-жылдардың бірінде осында жерленді (бас хан Мұрындық  та Сарайшықта қыстайтын). Қасым ханның ішкі саяси бағытын Хақназархан (1538-1580) жалғастырды, ол ноғай мырзаларын өз жағына тартып, Жайықтың сол жағындағы жерлерді иелігіне қосып алды.
XVII ғасырдың бас кезі
17 ғ-дың бас кезінде Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына Ресейдің қол астына өткен қалмақтар енеді. 16-ғ-дың ортасында Жайық бойында казак-орыстар пайда бола бастайды. Еділдің төменгі ағысындағы казак-орыс отрядтары туралы алғашқы мәлімет  1559 жылғы «статьялық тізімдерде» еске алынады. Олар 20 жыл бойы Каспий теңізіндегі орыс-ағылшын сауда-саттығының жолын кесті, ал 1580-81 жылдары құныққандары соншама қабірлерді қопарып, мүрделерге дейін тіміскеледі. Жайықпен жоғары өрлеп, Сарайшықты тонады. Қала іргесіндегі Жайыққа алғаш келген казак-орыстар қатар ында Дон казактары, Кубань татарлары, Еділ бойы қалаларының қашқын қаңғыбастары мен ерікті адамдар бар болатын. Сол кездегі казачество қатар ында түркілік элементтің айтарлықтай екендігі казактардың атынан Михаил Федорович патшаға жіберілген елшілердің бірі орыс, бірі татар ұлтынан болғандығынан да айқын көрінеді. Олардың ел тонауы, қарақшылығы Мәскеу мемлекетіне тиімсіз болды, сондықтан 1586 жылдан бастап орыс патшасы біртіндеп казак-орыстарды өз жағына тартып, 17 ғ-дың бас кезінде оларға сый грамотасын табыстады. Түпнұсқасы сақталмаған бұл грамотада Жайық өзені казактардың иелігіне беріледі делінгенмен, қос өзен аралығында қазақ хандығы, Ноғай ордасы және қалмақ мемлекеті қалыптасып қойған еді. Сол себепті негізгі кәсібі ел тонау мен қарақшылық болған казак-орыс әскери вольницасы 17 ғ-дың соңғы ширегіне дейін сақталды, ал одан кейін олар түгелдей қазан приказына бағынып, Мәскеу самодержавиесіне қызмет етті. 1723 ж. I Петр Жайық казачествосына қатысты реформасын жүзеге асырды: әскери қызмет атқарып жүрген 3196 казак-орыс полктар мен жүздіктерге бөлінді, әскерге өз атамандарын өздері сайлау құқынан айырылды.
Көшіп-қонуға тыйым салу
Пугачев көтерілісі басып-жаншылған соң 1775 жылғы 15 қаңтардағы патша жарлығы бойынша Жайық атауы өзгертіліп, «Орал казачествосы», «Орал қалашығы» деп жаңаша аталды. Орал казак-орыс әскерінің басты міндеті әскери қызмет  атқару, патша сарайын қызыл  балықпен, уылдырықпен қамтамасыз ету болды. Бірте-бірте Орал казак-орыс әскерінің қуатты кавалериясын ұстау қажеттігі кеміген соң 19 ғасырда ол Еділ бойы мен Қазақстан дағы ұлт-азаттық кө терілістерді басып-жаншуға пайдаланылды, 33 Ресей империясының Орта Азияға жасаған әскери жорық тарына қатысты. Енді Жайық өңірін отарлаушылардың озбырлығы күшейе түсті. Патша өкіметі жоспарлы түрде казак-орыстарға ең құнарлы жер учаскелерінен меже бөліп берді. 20 ғ-дың басында әскерлер қарауында 6.465.402 десятина жер болды. Жер бөліп беру мәселесі 1734 жылы, яғни Орынбор генерал-губернаторы И.Кирилловтың шешімімен қазақтардың Жайықтың оң жағалауына көшіп-қонуға тыйым салынған кезде басталды. 19 ғасырда әрбір қарапайым казактың 30 десятинаға дейін жері болды, ал казачествоның ауқатты өкілдері әрқайсысы 500 десятинаға дейін жер иемденді. Казак-орыс әскері өзінің этникалық құрамы жағынан алақұла еді. Олардың әлеум. негізін Ресей империясы тіршілігінің барлық саласына тән сословиелік жіктеліс құрады. Казак-орыстардың басты әлеум. ұйымы — қауым (община) өте-мөте шектелген қауымдастық болды, одан шығып кетуге заң жүзінде тыйылқалынды. Орал казачествосының ескі дәстүрді (старообрядчествоны) тұтынғанына қарамастан, православяндық ортодоксальдық шіркеу 19 ғ-дың аяғында олардың ресми мәртебесін мойындады. Орыстар 16 ғасырда Жайық бойы даласын жақсы білетінді. Еділ бойын «Дикое поле», «Дикая степь» деп, ал Жайық өзенін «Запольной рекой», яки «Арналы өзеннің арғы беті» деп атады. Жайықтың Самар ауданымен шектескен оң жағалауын «Самар жағы», ал Орта Азияға қараған сол жағалауын «Бұхара  жағы» деді. 1614 ж. Жайық өзені және одан әрі қазақ даласы арқылы Иранға М.Тихонов пен А.Бухаровтың елшілігі жіберілді. Саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты 17 ғ-дың 20-80-жылдары Батыс Қазақстандағы қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы қарым-қатынас кең өрістеді. қазақ хандығы мен оның батыс шекараларындағы осы саяси жағдайлар «Үлкен чертеж кітабында» көрініс тапқан.
Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама
«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» жылдары жоңғар шапқыншылығының тегеурініне шыдамаған Кіші жүз рулары «Сауран айналып», Хиуа мен Бұхара ға босты. Бірақ олар Орта Азия халықтарының жерінде көп тұрақтап тұра алмады, өйткені жергілікті әкімдер қоныс бермек түгіл, жоңғарларға қос ылып, оларды шабудан тайсалмады. Осының нәтижесінде Кіші жүз рулары Жайық өзенінің оң жағалауына өтіп, қалмақтарға іргелес қоныс тепті. қазақ тардың бүлайша жаппай қоныс аударуы олардың Бұхара және Хиуамен, қалмақ  хандығы және түрікмендермен арадағы қарым-қатынастарын шиеленістірді, тіптен қарақалпақтармен жасасқан дәстүрлі өзара қарым-қатынасқа  да сызат түсті. Шығыс шекарадағы ауыр жағдай тез арада үш жүздің басын қосып, күш біріктіруді қажет етті. Ордабасы тауында өткен құрылтайда (шамамен 1728 жылдан соң) қазақ жасағының Бас қол басшысы болып Кіші жүз билеушісі Әбілқайыр хан сайланды. Ал Кіші жүздің қолын Тайлақ батыр басқа рды. Кіші жүз сарбаздары қаратаудың батыс беткейі арқылы жылжып, жоңғарларға қарсы бас біріктірген негізгі қолға қосылды. 1730 ж. Әбілқайырдың қолбасшылығымен Қазақстандағы жоңғар шапқыншылығына тойтарыс берген Аңырақай шайқасы болып өтті. Бірнеше рет жіберілген елшіліктің арқасында (1715 ж. — Т.Құлтыбаев; 1716 ж. — Б.Екешов пен Б.Бөриев; 1726 ж. — Ә.Көбеков; 1730 ж. — С.Қойдағұловпен Ә.Қоштаев) 1731 жылдың 19 қаңтарында Ресей патшайымы Анна Иоановна қазақтардың Ресей қол астына қабылдағаны туралы «Әбілқайыр ханға және бүкіл қазақ халқына» арналған грамотаға қол қойды. Аймақтың бұдан кейінгі тарихы Ресеймен өзектес болды. Ал қалмақтармен, башқұрттармен арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті.
Патша үкіметі саясаты
Патша үкіметі 18 ғ-дың орта шенінде Жайық өзені бойындағы әскери бекіністерін нығайтуға және жаңа шептер салуға кірісті. Осы кезде оң жағалауда Яицкий городок, Сахарное, Калмыково, Кош-Уральская, Кулагино және т.б. елді мекендер түрғызылды. Үкімет жер мәселесінде отаршылдық шараларын жүйелі түрде жүзеге Усырды. 1734 ж. И.Кирилловқа берілген «Нұсқауда» түңғыш рет қазақтардың Жайық өзенінің оң жағалауына өтіп, жаз жайлауына тыйым салынды. 1742 ж. 19 қазандағы Жарлық бойынша қазақтарға Жайық өзені, Жайық (Яицкий) қалашығы және салынып жатқан бекіністер маңында көшіп-қон уға рұқсат  берілмеді. Ал кейінірек қолға түскен қазақтарды жер аударуға бұйырған (1744 ж.) және Жайықтың оң жағалауына қазақтар мал жаймау үшін күзде бір мезгіл Жайық өзенінен Каспий теңізіне дейінгі жайылым жерді түгел өртеу туралы (1747 ж.) Жарлықтар шығарылды. Патша әкімшілігінің жерді шектеуі, ру-тайпалар иелігіндегі өрістер мен жайылымдарды басып алуы, ауылдағы мүліктік теңсіздік, қазақтардың көші-қонының тарылуы, сондай-ақ казачествоның қарапайым өкілдерінің құқылары мен еркіндігінің аяққа тапталуы Жайық қалашығындағы төменгі шенді казактардың толқуын туғызды.
Қазақтардың толқуы
1772 жылдың 13 қаңтарында әскерлердің жиыны өтетін жер маңындағы бас көше мен алаңда көтерілісші казак-орыстардың тұрақты армия отрядына қарсы шайқасы өршіді. Ұрысқа бірнеше мың адам қатысып, 200-ден астамы жаралаңды, өлді. Генералдың жорық канцеляриясы талқандалды. Генерал Т.Траунберг, әскери атаман П.Тамбовцев, бірнеше офицер мен казак-орыс старшиналары қаза болды, патша эмиссары гвардия капитаны С.Дурков ауыр жаралаңды. Толқу 1772 ж. 6 маусымда қатал басып-жаншылды, бұл Е.Пугачев бастаған көтерілістің (1773-1775) бастамасы-тұғын. Е.Пугачев бастаған көтеріліс жаншылған соң да Жайық өңірінде өкіметке қарсы шашыранды бас көтерулер болып тұрды. Осындай толқулардың бірі Кіші жүздегі 1775-76 жылдардағы Көктемірдің («Невидимка») қозғалысы еді. Патша үкіметі хан билігін, сұлтандардың құқы мен артықшылығын шектеді, қазақ жеріне жалпы орыстық тәртіп мен мекемелер жүйесін барынша таратты, әрі ақсүйек шонжарлар, казак-орыстар құнарлы жерлер мен жайылымдарды басып алды. Міне, осының бәрі қазақ халқының жағдайын күрт нашарлатты, 1783-97 ж. Кіші жүзде Сырым Датұлы бастаған көтерілістің түтануына себеп болды. Аздаған үзілістермен он төрт жылға жуық уақытқа  созылған бұл көтеріліс — қазақ халқы тарихындағы ерекше маңызды уақиға. Басты қозғаушы күші қарапайым халық болған көтеріліс отаршылдық негізін шайқады. Кейбір әлсіз тұстары мен ішкі қайшылықтарына қарамастан, ұлт-азаттық сипатындағы көтеріліс еді. 18 ғ. аяғы — 19 ғ. басында Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы Ресей империясының ішкі аймағына өтіп, Еділ мен Жайық өзендерінің төменгі бойында Ішкі Орданы (геогр. Орналасуына орай) немесе Бөкей Ордасын (алғашқы ханының есімімен) құрды.
Сырым батыр көтерілісінің ұйытқысы
Сырым батыр көтерілісінің ұйытқысы болған байбақты руы Ішкі Ордаға көшушілер қозғалысын басқарды және саны жағынан көп топтың бірін құрды. Бөкей Ордасында сондай-ақ беріш, шеркеш, масқар, адай, жаппас, ысық, есентемір, алаша, тана, қызылқүрт, таз, кердері, кете, табын, ноғай рулары және сұлтан, қожа, төлеңгіттер тірлік кешті. Алғашында 5000 түтін көшсе, кейін тағы 2500 шаңырақ қосылды. 1888 ж. Бөкей Ордасы 7 млн. десятина жерді алып жатты. 1808 жылғы патша жарлығы бойынша Бөкей хандығы екі жақты — Астрахан әскери губернаторына және Кіші жүз қазақтарын басқару үшін арнайы құрылған Орынбор шекаралық комиссиясына бағынышты болды. Хандық билік ресми түрде 1812 жылы жарияланды (қаласы2-қосымиіа).
Патша үкіметі мақсаттары
Патша үкіметі Бөкей Ордасын ұйымдастыра отырып, мынадай мақсаттарды көздеді: 1783-97 жылдардағы халық көтерілісін басып-жаншу кезіндегі шайқалған абырой- беделін қалпына келтіру; Кіші жүздегі хан билігін әлсірете отырып, бірте-бірте жою; жекелеген иеліктердің санын көбейту; қазақ сұлтан, би және старшындарынан өзінің саясатына берілген, аймақтағы қазақ тұрғындары арасында патша әкімшілігінің саясатын жүргізетін топ ұйымдастыру, сол арқылы қазақ қоғамына патша әкімшілігінің ықпалын күшейтіп, тереңдету. Ішкі (Бөкей) Орданың саяси хал-ахуалы туралы мәселе барынша күрделі. 18 ғ. соңы мен 19 ғ. басында Кіші жүздегі хан тағынан үміткер екеу еді. Нұралы ханның кіші ұлдары — Қаратай мен Бөкей арасындағы саяси тартыстардың нәтижесінде Бөкей «Хан кеңесіне» төраі-а. Солды жонс өзіне көші-қон үшін жер белуді сұрап, өтініш жасады. I Павелдың Жарлығы бойынша оған Жайықгың оң жағалауынан жер бөліп берілді (қаласы3-қосымша). 1812 ж. Бөкей «хан» деп жарияланды. 1815 ж. ол өлгенде артында Жәңгір, Әділ және Мөңкегерей атты үш ұлы қалды. 1824 ж. Жәңгір хан тағына өтырғанша хандықты уақытша Шығай басқарды. 1874 ж. Жәңгір қазаға ұшыраған сөң мұрагерлік Сақыпкерейге ауысты. Бірақ 1849 ж. Сақыпкерей өлген соң хандық таратылып, Ордадағы барлық істі Ішкі Қазақ Ордасын басқару жоніндегі Уақытша кеңес жүргізді. Бөкей хандығының алғашқы құрылу кезеңінде патша үкіметі, әрине, ешқашан көкейінен шығармаған экон. мүдделерін ашық білдірген жоқаласы19 ғ-дың 20-жылдарынан бастап Бөкей хандығы метрополияға едәуір мөлшерде мал мен оның өнімдерін жеткізіп беруші болды.