Екінші_интернационал
Тарихы
Сонымен бірге Екінші интернационал ішінде оппортунистік идея да біртіндеп етек ала берді. Энгельс Екінші интернационал ішіндегі оппортунистік тенденцияға барынша батыл қарсы тұрды. Интернационал басшыларының қарсылығына қарамастан, 1891 ж. К.Маркстің «Гота бағдарламасына сын» деген еңбегін жарыққа шығарды. Энгельс Германия социал-демократ партиясы басшыларынан жұмысшы табын шын мәніндегі революция күреске, пролетариат диктатурасын жеңіп алуға бағытталған күреске дайындауды талап етті. Англия және америка социалисттерін халық бұқарасынан алшақ кеткендері үшін сынады. Германия социал-демократ партиясының Эрфурт бағдарламасын Энгельс қатты сынады. Өйткені бұл бағдарламада марксизмнің пролетариат диктатурасы, буржуазия өкімет машинасын күйрету жөніндегі теориялық қағидалары көрсетілмеген еді. Сөйтіп Энгельстің тірі кезінде Екінші интернационал ішінде кейбір оппортунистік идеялар болғанымен, оппортунизмге жол берілмеді. 1895 ж. Энгельс қайтыс болғаннан кейін, Екінші интернационалдың басшылығы оппортунистердің қолына көшті. Оппортунистік ағымның күшейгені Энгельс өлгеннен кейінгі Лондон конгресінде (1896 ж. өтті, 535 делегат қатысты). Лондон конгресі анархистерді Интернационалдан шығарды. Конгресс – жұмысшы табы, оның социалист партиялары саяси өкімет билігін жеңіп алу үшін, саяси күрес жүргізуі тиіс деп есептеді, бірақ пролетариат диктатурасы туралы сөз қозғамады. Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын қуаттап, отаршылдық саясатқа қарсы тұрғанмен, империалистік басқыншылық саясатқа қарсы нақтылы күрес жолдарын белгілемеді. Лондон конгресі аграрлық мәселе жөнінде революция талаптарды қараудан бас тартты. Екінші интернационал оппортунистері марксизм іліміне ревизия жасау жолына түсті. Оппортунизмнің таптық базасын жұмысшы аристократиясы жасады. Оппорутнистер жұмысшы аристократиясының жоғын доқтап, буржуазиялық идеяларды жұмысшылар арасына таратты, жұмысшылар қозғалысын буржуазияның мақсатына бағындырғысы келді. Дегенмен ол кезде К.Маркс пен Ф. Энгельстің революция ілімін жақтаушы революцияшыл марксистер барлық елдерде болды. Екінші интернационал ішінде оппортунизмнің күшеюі ұйымдастыру мәселесінен де көрінеді. Париж конгресінде әр партияның өкілдерінен сайланған Екінші интернационалдың атқарушы органы – Халықаралық социалист бюро шын мәнінде басқарушы революция орган бола алмады. Сондықтан да В.И.Ленин оны «почта жәшігі» деп тегін атаған жоқ. XX ғасырдың басынан бастап халықаралық революция қозғалыстың орталығы Ресейге ауысты. Ресей ленинизмнің отаны болды. Ленин құрған большевиктер партиясы Екінші интернационалдағы ең тұрақты марксистік партия болды. Лениннің басшылығымен большевиктер партиясы оппорутинистерге және олармен ымыраға келушілерге қарсы батыл күрес жүргізді, Екінші интернационалдың сол қанатының бастаушы күші болды, революция марксизм теориясы мен тактикасын қорғай отырып, оны жаңа жағдайға байланысты дамыта түсті. 1905-1907 жылдардағы орыс революциясы бүкіл дүние жүзінде революция күрсетің күшеюіне әсер етті. Бірақ Екінші интернационалдың басшылары бұл революцияан сабақ алғысы келмеді. Олар пролетариат диктатурасы туралы маркстік қағиданы, жұмысшы табы мен шаруалар одағы туралы, буржуазиялық демократия революцияны социалист революциямен ұштастыру туралы Ленин идеяларын мойындамады. «Топтық келісім», «капитализмнің социализмге бейбіт өтуі» сияқты жалған пікірлерді дәріптей отырып, оппортунистер жұмысшы табын реформалар үшін, капитализмнің негізін өзгертпейтін ұсақ талаптар үшін ғана күресуге шақырды. Сөйтіп, Екінші интернационал партиялары революция партия емес, әлеуметтік реформа партиялары ғана болып, өздерінің парламенттік фракцияларының қосымшасына айналды. Капитализмнен империализмге өту дәуірінде Екінші интернационал ішіндегі үш ағым – оңшыл оппортунистер мен центристер және солшылардың арасы ашық жіктеле түсті. Оңшыл оппортунистер (басшылары Э.Бернштейн, А.Мильеран, Г.Гайндмон, С.Гомперс т.б.) социалист революцияға және пролетариат диктатурасына ашықтан-ашық қарсы шықты. Ал центристер (көсемдері К.Каутский, А.Тома, О.Бауэр т.б.) оппортунизмді марксизммен бүркемелеп, революция ұрандарды дәріптей жүріп, шын мәнінде жұмысшы қозғалысында буржуазияның жоғын жоқтады. Батыстағы социал-демократ солшылдық ағымы (Германия социал-демократиясындағы солшылдар, Болгария «тесняктары», Британия социалист партиясының сол қанаты т.б.) жұмысшы қозғалысындағы революция топ болды. Бірақ олардың да жұмысшы табының революция күресін ұйымдастыру жөнінде бірсыпыра қателері болды.