cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ежелгі Рим өнері
Рим империясы өнері (б. з. д. I—IV ғасырлар)
thumb|right|Траян колоннасының бедері. Бір бөлшегі. Дактардың Рим бекіністерін қоршауы Сәулетші Пантеонның ішкі кеңістігін қалай етуді асқан кемеңгерлікпен шешкен. Оның таңғажайып тұтастығы мен әсем сымбаты қайран қалдырады. Бұл сапалардың бәріне сәулетшілік ақыл-ойдың айқын логикасы мен тамаша табылған пропорциялар сәйкестігі арқылы қол жеткен. Ғимарат диаметрі оның биіктігіне тең, ал күмбезді көтеріп тұрған биіктігі пантеон биіктігінің тең жартысындай. Күмбез ішкі жағынан аумаған дәл жарты шар, бес қатар кессондармен айшықталған. Сәулетші бұл арқылы күмбезге едәуір жеңілдік дарытқан.
Алыстаған сайын кішірейе беретін кессондар күмбезді шектен тыс биіктетіп, оның ішкі кеңістігінің тұтастығын айқындап тұрады. Күмбездің ортасындағы тоғыз метрлік тесіктен храмға саулап жарық түседі. XIX ғасырдың аяғына дейін күмбез өзінің аумағы жағынан теңдесі жоқ ғимарат, ал Пантеонның өзі ғасырлар бойы күмбезді ғимараттардың қайталанбас үлгісі болып келеді.
II ғасырда Рим өз құдіретінің шырқау шыңына жетті. Рим легиондары Британияда және Евфрат жағаларында, Солтүстік өңірі мен Ніл сағасында тұрды. Мәшһүр ғалым Аға Плиний Римде бүкіл әлем товарларын: Испания жүні мен Қытай жібегін, Александрияның түрлі түсті шынысы мен арабтардың тәтті тағамдарын, грек аралдарының шарабы мен Африканың шипалы шөбін, Альпі ірімшігі мен Қара теңіз балығын, Оралдың асыл тастары мен римдік провинциялар мәрмәрін көруге болады деп жазды. Құл иеленудің дамуы мен сауда провинциялардың қаулай өркендеуіне жол ашты. Оларда Рим сәулет өнеріне тән айқын жоспармен салынған жаңа қалалар пайда болды. II ғасырдың жақсы сақталған қалаларыньщ бірі — Тимгад Алжирдің шұрайлы жазығында орналасқан. Император Траянның бұйрығы бойынша сауда жолдарының тоғысқан торабында салынған қала тез өсті. Оның жоспары Римнің әскери лагері негізінде жасалды. Тимгадтың жалпы түрі шаршы тәрізді, аумағы 330X360 м. Басты екі көшесі дәл ортадан қиылысады да, қаланы тепе-тең төрт бөлікке бөледі. Көшелердің екі қапталында жаяуларды ыстық күннің қызуынан қорғайтын портиктер салынған. Қаланың ортасында колоннадалармен қоршалған форум, оған таяу жерде театр, кітапхана мен қалалық моншалар болған. Басты бір көшенің аяғында Траянның монументтік аркасы тұлғаланып тұрған. Байлардың виллалары қала сыртында орналасқан. Тимгад — рим империясындағы қала құрылысының типтік үлгісі.
thumb|right|Пантеон интерьері
Рим империясындағы қала өмірінің ажырамас бөлігі қоғамдық моншалар — термдер еді. IV ғасыр қарсаңында Римде он екі үлкен императорлық терм мен жүздеген жеке меншік моншалар болды. Олар демалыс және көңіл көтеретін орындар міндетін атқарды. Термге бару римдіктердің күнделікті өмір салтына айналды.
thumb|left|Пантеон күмбезі
Император Каракалла тұсында 211—216 жылдары салынған термдердің орасан зор үйінділері біздің заманымызға дейін сақталған. Олар он бір гектарлық алаңды алып жатыр. Бас ғимарат жасанды кең террасада тұрған. Оны жан-жағынан аллеялы, гүлзары саялы бақ қоршаған. Мұнда көрермендерге арналған мінбелері бар стадион мен кітапханалар, музыкалық және әдеби концерттер үшін жекелеген ғимараттар салынған. Термдердің бас ғимаратында дәл кіндік тұсын бойлай суық сулы ашық бассейн, алаңы 2700 шаршы метр сәулетті кең зал, ыстық монша мен шабынатын дөңгелек сәкі орналасқан. Бас бөлмелер "кіндігінің оң жағында, сол жағында вестибюльдер, шешінетін залдар, терең бассейндер мен гимнастикалық жаттығуларға арналған жайлы ашық аулалар болған. Үлкен бөлмелердің төбесін жабу үшін құрылысшылар итарқа шатырды пайдаланған. Алтын жалатылған және мәрмәр мүсіндермен, мозаикамен мол айшықталған алдыңғы сәулетті зал сегіз жуан бағанаға тірелетін үш қуатты ашамайлы итарқамен көмкерілген. Итарқамен жабылған кең залдар бірінен соң бірі ауысып, іштей тұтас бір кеңістік құрайды. Бұл проблеманың итарқа шатырлар арқылы шешілуі — римдіктердің инженерлік талантының аса көрнекті бір көрінісі.
thumb|right|Б. э. IV ғ. Рим орталығы. Сәулетші И. Джисмонди жасаған макет. Рим. Рим мәдениетінің музейі
Термдердің сәулетті алдыңғы залына күн жарығы жоғарыдағы дөңгелек тесіктер мен биікке орнатылған әйнекті терезелер арқылы түседі. Зал қабырғалары түрлі түсті мәрмәр тақта тастармен айшықталған. Термдерге бірден 1600 адам сыятын.
Термдерді сумен жабдықтау және жылыту жүйесін жоспарлаудан ерекше бір өнерпаздық танылады. Су арнаулы су құбырлары арқылы жетіп, үлкен цистерналарда тұндырылатын. Канализация кез келген бассейнде суды бірнеше минут ішінде ауыстыруға мүмкіндік беретін. Жер асты пештерінен шығатын ыстық ауа еденге, қабырғалар мен монша бөлмелерінің итарқа төбесіне орнатылған түтіктер мен жылу жолдары арқылы таралатын: бассейндердегі су содан жылынады. Каракалла термдері әділетті түрде Рим ғажайыптарының бірі есептелді. Римнің соңғы ірі ғимараты — император Максенцийдің (310 ж. шамасы) базиликасы да осындай техникалық, көркемдік дәрежеде салынған. Қаланың букіл тірiілік тынысы өтіп жататын осы сот-әкімшілік мекемесі өзінің алып аумағымен, конструкциялық шешімінің мінсіздігімен бұған бұрын тұрғызылған барлық базиликалардан асып түсті. Төрт бұрышты, қырлы ғимараттың ұзындығы 100 м, ені 76 м. Сәулетші аумағы 6000 шаршы метрлік үлкен алаң үстінен арқалық жасау мақсатында итарқа шатырдың сан алуан типін пайдаланған. Базилика ішкі жағынан үш нефке бөлінген, ортаңғысының ені 35 м, биіктігі де осындай, әрі Каракалла термдеріндегідей салмағы 7000 тонналық үш арқалықтан құралған ашамайлы итарқамен көмкерілген. Бұл шатырды сегіз қуатты бағана тіреп тұрған, бірақ сырт көзге итарқаның салмағы осы бағаналармен жалғас жиырма метрлік тұтас колонналарға түсетіндей көрінетін. Орталық зал қапталдағы залдардан едәуір биік, оның қабырғаларының ұзына бойында, дәл шатыр астында терезелер бар. Қапталдағы нефтердің әрқайсысы өзара арқалы кең ойықтармен жалғасқан үш бөлмеден тұрады. Бұл бөлмелер кіндіктері бас залдың кіндігіне перпендикуляр орналасқан, ал олардың биіктігі 24,5 м цилиндр тәрізді итарка төбелері ғимараттың алып аумағын айқындай түсетін кессондармен айшықталған. Қабырғалар мен итарқалар конструкциясы Римге тән тұтас кірпіш-бетоннан құрастырылған.
thumb|left|Легионерлер бейнеленген бедер. Мәрмәр. Б. э. II ғ. бірінші жартысы. Париж. Лувр thumb|right|Тимгадтағы көше Б. э. II ғ.
Максенций базиликасының симметриялы ішкі кеңістігі, оның ұлан-ғайыр сәулеті мен қайран қалдыратын залдары орта ғасырлық христиан базиликаларына үлгі болды. Тіпті тек солтүстік нефі, орталық залдың тіректері мен оның үстіңгі контрфорстары ғана сақталған қазіргі қалпының өзінде ғимарат қадым заманғы Римнің ең алып ескерткіштерінің бірі болып есептеледі.
Империя дәуірінде Рим сәулет өнері керемет гүлдену шегіне жетті. Оның техникалық және композициялық-көркемдік жаңалықтары дүниежүзілік сәулет өнерінің тарихында орасан зор роль атқарды. Рим құрылысшыларының тәжірибесін Еуропа сәулетшілері XIX ғасырға дейін пайдаланды.
Рим империясы дәуіріндегі бейнелеу өнерінің аса көрнекті жетістігі — мүсіндік портрет. Рим шеберлері —I—IV ғасырлар бойы сомдаған портреттік бейнелерде римдіктердің эстетикалық талғамдары, мұраттары, әсіресе, олардың дүниетанымы көрініс тапты. Дүниежүзілік өнер тарихындағы римдік портреттің ролі шынайы өмір мен адамның қайталанбас даралығын бейнелеуде реалистік әдісті орнықтырумен айқындалады. Портреттік пластиканың одан әрі дамуы көп жағдайда Рим шеберлерінің творчестволық мұрасына негізделді.
thumb|right|Десбордан табылған айна. Қола. Б. э. 1 ғасыр. Лондон. Британия музейі thumb|left|Император Веспасиан портреті. Мәрмәр. Б. э. 70-ші жж. Копенгаген. Ню-Карлсберг глиптотекасы
Флавийлер билеген дәуірде (б. э. 70—90 жж.) жасалған портреттер айрықша әсерлілігімен көзге түседі. Мүсіншілер адамның қайталанбас өзгеше келбетінен өмір тәжірибесі мен қоршаған орта ықпалы қалыптастырған мінездің негізгі сапасын, мағына-мәнісін ашты.
Император Веспасианның келбеті шынайы шыншылдықпен бейнеленген. Мүсінші императордың ірі, салмақты басын, әжім басқан маңдайын, өңменіңнен өтер сығырайған шүңірек көзін, қалқиған құлағын, аузыеың өзгеше суретін, қомақты иегі мен сіңірлі мойнын қаз-қалпында жеткізген. Веспасиан бет әлпетінің қапысыз бейнеленген белгілерінен императордың тұлғалық даралығы мен мінез ерекшелігі айқын көрінеді. Бет құбылысындағы қайтпас қайсарлық, табандылық, іскерлік нышаны ақылды қожаның пысықтығымен, әккілігімен ұштастық тапқан. Салық жинаушы, сатып алушы семьясынан шыққан Веспасиан өзінің өткен өмірін үнсіз, елеусіз қалдыруды немесе әсірелеуді ойлаған жоқ. Рим қазынасы сарқылар шақта өкімет басына келген император провинцияларды басқаруды тәртіпке келтіріп, сарай шығындарын кемітті. Веспасиан лауазым сатумен айналысты, сот үкіметінің өзін де ақшаға сатты, «Ақшаның иісі шықпайды»,— деген пасық қанатты сөз оның ұранына айналды. Ол өткір де тапқыр еді: өзіне ажал таянғанын сезген Веспасиан маңындағылардың есіне императорлардың өлгеннен кейін құдайға айналатын дәстүрін сала отырып: «Апыр-ай, мен осы тәңіріге айналып бара жатқан сияқтымын»,— деген. Тарихшылар мәліметтері талантты шебердің Веспасианның мүсіндік портретінде императорға берген терең де дәл мінездемесін растайды.
Портреттік кескіндеме ерекше гүлденген еді. Римде оның үлгілері сақталмаса да, Мысырдағы Фаюм алқабы зираттарынан табылған атақты портреттерге қарап пікір түюге болады. Олар мумиялардың бетінен табылған. I—III ғасырларда жасалған бұл портреттер ежелгі дүниенің бізге жеткен станоктық кескіндемесінің некен-саяқ туындылары. Олар өлгендердің көзі тірісінде тұп-тура қарап отырып салынған. Портреттер ағаш тақтайларға, кейде кенепке тампера мен балауыз кесіндемесі тәсілімен салынған. Суретшілер сан қилы жастағы, ата тегі алуан түрлі адамдарды бейнелейтін, олардың арасында римдіктер де, гректер де, мысырлықтар да болатын. Бір егде кісінің, шамасы, римдік болуы керек, I ғасырда салынған портреті зор көркемдік қасиеттерімен көзге түседі. Суретші ажарсыз бетті, қалың әжім тілгілеген жақты, имек мұрынды, қисықтау ауыз бен өжеттене ұмсынған иекті дәл береді. Сәулелі көлеңке мен бояу жағудың сан алуан мәнерін шебер қолдана отырып, ол кәдімгі мүсін сомдағандай қайратты да қайсар адамның кескініне сәйкес келетін табиғи тұлға шығарады. Ер кісінің қадала қараған жанарынан да, сыртқы сұсынан да сезіліп қалатын бір қобалжу, мазасыздану аңғарылады. Ол өткен өмірге күйініп булықтырған өкініш-мұң сияқты қабылданады.
thumb|right|Фаюмдық балғын жігіт портреті. Ағаш, энкаустика. Б. э. II ғ. бірінші жартысы. Москва. A. С. Пушкин атындағы бейнелеу өнері музейі
I	ғасырдың еқінші жартысындағы портреттерде шеберлерді мінез сырын ашу проблемасы қызықтырса, бұдан кейінгі ғасырда мүсіншілердің көркемдік ізденістері мен портреттік бейне құрылымы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұл өзгерістер ең алдымен, Рим қоғамының санасындағы соны серпінмен сабақтас.
thumb|left|Фаюмдық егде еркектің портреті.Ағаш, энкаустика. Б. э. I ғ. екінші жартысы. Москва. A. С. Пушкин атындағы бейнелеу өнері музейі
II	ғасырда, Империя өз құдіретінің шегіне жеткен тұста, Римнің портреттік өнеріндегі адам бейнесінде жаңа белгілер пайда болды. Император Траянның көптеген соғыс жорықтары оның замандастарына зор әсер етті. Қол жеткен жеңістердің құрметіне мадақ сөздер сөйленіп, монументтер орнатылды. Мүсіншілер Траянды римдік қолбасшы киімін киген қайратты да ақылды мемлекет қайраткері кескінінде бейнеледі. Кейін Рим әміршілері таққа көтерілерде жұрт: «Августтан бақыттырақ, Траяннан артығырақ бол»,— деп бата беретін болған. Император Траянның мұрагерлері мемлекет шекарасын нығайтуға тырысып, зор шапқыншылық жорықтар жасаған жоқ. Провинциялардың гүлденуі оларда Рим мәдениетінің таралуымен сабақтас жүрді. Бұрынғыша халықты Рим азаматтары және провинция тұрғындары деп бөлу жойылды: «...римдік дейтін есім қалаға ғана тиісті болудан қалды да, бүкіл мәдениетті азаматтың игілігіне айналды»,— деген II ғасыр шешендерінің бірі. Грек цивилизациясына қызығушылықтың қайта жандануына орай, мәдениет те мейлінше сәндене түсті. Грек өнеріне жүгіну, көбінесе, осы дәуірдегі императорлардың жеке талғамына байланысты еді. Портрет өнеріндегі кесек мінез шындығын енді адамның көңіл күйін жеткізу талпынысы алмастырды. Мүсін өнерінде де жаңа тәсілдер пайда болды: бұрын бояумен көрсетілетін көз қарашығы пластикалық белгілермен бейнеленіп, мәрмәрдің беті әрленді, бұрғы кең пайдаланылды.
thumb|right|Император Траян мүсіні. Бір бөлшегі. Мәрмәр: Б. э. II ғ. басы. Остиядағы (Италия) музей
thumb|left|Балғын жіггт портреті:Мәрмәр. Б. э 150 ж. шамасы. Берлин. Мемлекеттік музей
Мүсінші Марк Аврелийді императорлық белгілерін тақпаған, жұпыны сулық киген қалпында бейнелеген. Тарихшылар «таққа отырған философ» деп атаған императордың парасат-мәдениетінің жоғарылығы аңғартылатын ойлы жүзін бұйра шашы көмкеріп тұр. Сәнді шашта құбылып ойнаған сәулелі көлеңке Марк Аврелийдің сырттай сабырлылығын, өзімен-өзі ойға берілген тұңғиық бір сәтін айқындай түседі. Оның осы бір қалпы мен алға созылған қолының жылы ишарасы Қарапайым да табиғи-ақ. Мүсінде бұрынғы Рим билеушілері бейнелерінің, мәселен, император Август мүсінінің дәріптей көрсетілген салтанаты мен әсіре қызыл айбыны жоқ. Марк Аврелий портретінде шебер айналадағы өмір шындығының қайшылықтарын айқын сезініп, олардан әрменірек кетуге, арман- қиял мен өзінің ой толғаныстары дүниесіне шомуға тырысқан адамның көңіл күйін ашады. Император «өзіммен-өзім оңаша» деп әдемі ат қойған күнделігінде: «Адам өмірі — қас қағым сәт, оның мәні — мәңгілік ағыс, түйсігі — бұлдыр, бүкіл тәні — опасыз, жаны — тұрлаусыз, тағдыры — жұмбақ, даңқы — дүдәмал»,— деп жазды.
II ғасырдың екінші жартысындағы портреттік өнерде, сол заманның философиялық ойы сияқты, осы кезеңде Рим империясы аяқ басқан экономикалық және саяси-әлеуметтік терең дағдарыстан туған жеке адам мен қоғам арасындағы тартыс ерекше көрінісін тапты. Жерорта теңізі өңірінің бүкіл территориясын қамтыған өндірістің құл иеленушілік тәсілі одан әрі өркендеуге барша мүмкіндіктерін сарқып, қоғамдық прогресс жолындағы бөгетке айналды. III ғасырда провинциялардың көбісінде жер бос қалып, қолөнерлік кәсіп пен құрылыс құлдырады, қалалық жер иелері күйзеліске ұшырады. Сонымен қатар ірі иеліктер өсе берді, қожа- лары ерікті арендаторларға — колондарға жер учаскелерін жалға беретін болды. Олардың саны кедейленген шаруалар, құлдар мен еркіндік алғандар есебінен көбейе түсті. Ұланғайыр иеліктер томаға-тұйық шаруашылық жағдайында өмір сүріп, өз қажетін өзі өтеді. Бұларда езгінің феодализмнен кем түспейтін жаңа түрлерінің нышандары жинақтала бастады, алайда олар құл иеленушілік қатынастар үстемдік етіп тұрған тұста толық өркен жая алмады.
thumb|left|Аттылы император. Марк Аврелийдің мусіні. Қола. Б. э. 170 ж. шамасы. Рим. Капитолийдегі алаң
Бұрын императорлық өкіметтің басты тірегі болған ұсақ және орташа қалалық құл иеленушілер кедейленіп, ірі меншік иелерінің жемтігіне айналды да, олар енді жер иеленуші шонжарлардың байлығы мен құдіретін шектеу үшін күресті. Екінші жақтан провинциялық жер иеленуші ақсүйектердің сенатты құрайтын өкілдері жерді көбірек иемденуге және Империяны билеуге өздерінің мүдделерін қорғайтын әкімдерді қоюға тырысты. Құл иеленуші таптың алуан түрлі әлеуметтік топтарының арасындағы қайшылықтар өкіметті қолға алу жолында «сенаттық» және «солдаттық» императорлар арасындағы болған күрестен айқын көрінді.
thumb|right|Аң аулау. Мозаика. Б. э. II ғ. аяғы. Тунис. Ұлттық Бардо музейі thumb|left|Егіншілер еңбегі. Шершелден табылған мозайка. Б. э. б. III ғ. ортасы Шершель. Музей III ғасырдағы Рим империясының саяси тарихи — қанды азамат соғыстары, қыру мен тонау, жазалау мен езілгендердің үздіксіз көтерілістері. Императорлардың жиі алмасуы мемлекеттің сыртқы қуатын тұралатты. Әсіресе, ауыр, шиеленіскен дағдарыс кезеңі III ғасырдың орта шенінде, Империяға шын мағынасында біржола құлау, опат болу қаупі төнген тұста туды. Оның шекаралары қорғаныссыз болып шықты да, варварлардың қаптаған қалың қолы провинциялар территориясына лап қойды, ал шығыстан парсылар шабуылға шықты. Соғыс сұмдықтарына бұрын болып көрмеген оба індеті мен тұтас қалаларды құртып жіберген алапат жер сілкіністері қосылды. Көптеген провинциялар тәуелсіздік жариялап.Бұл оқиғалар сол кездегі адамдардың санасында ақыр заман туралы ой туғызды. Ол заманның қаһарлы оқиғаларының бейнесін біз III ғасырдағы римдік тас табыттарды сәндеген бедерлерден кездестіреміз. Олардың бірінде римдіктер мен варварлар шайқасын сипаттайтын көрініс бейнеленген. Тас табыттың бүкіл қабырғасы соғысып жатқандардың пішіндеріне, ажал азуында жанталасып сапырылысқан үйме-жүйме денелерге толы. Сарбаздар мен жылқылар пішіндері қуатты пластикалық аумағымен берілген, өлгелі жатқан варварлардың тұрпайы ажарсыз ұсқыны мен жеңіске жеткен римдіктердің ызалы салтанаты баса көрсетілген, олардың ортасында аттылы сардар тұлғалана көзге түседі. Сәулелі көлеңкенің құбылысы мен соғысып жатқандардың шым-шытырық қимылы кескілескен, аласапыран шайқас әсерін одан сайын күшейтеді.
III ғасырдағы Римнің Саяси өмірінде императорлық өкімтін бірден-бір тірегіне айналған армия шешуші роль атқарды. Императордьщ әскерге осы тәуелділігі Рим әміршілерінің бірі Септимий Севердің балаларына айтқан: «Бір-біріңмен ұрыспай, солдаттардың көңілін аулаңдар — олардан басқалардың бәрін жек көрулеріңе болады»,— деген сөзінде тамаша сипатталған. Солдаттар таққа көтерген императорлар өздерінің өкімет басында болған қысқа мерзімін, әдетте, жорықтарда өткізген, олардың өз ажалынан өлгендері санаулы. Римнің даңқты тарихшысы Корнелий Тацит II ғасыр басында жазған «император құдіретінің әлемді таңырқатқан шұғыласы» сөнуге айналды.
thumb|right|Бай қоныс. Карфагеннен табылған мозаика. Б. э. IV ғ. аяғы —V ғ. басы. Тунис. Ұлттық Бардо музейі thumb|left|Римдіктер мен варварлар шайқасын бейнелеген тас табыт. Мәрмәр. Б. э. III ғ. бірінші жартысы. Рим. Ұлттық Терм музейі
Осы тұстағы портреттерде жаңа тарихи дәуір бейнелері — Рим әміршілерінің дәріптеуден арылған дөрекі, мейірімсіз ұсқыны пайда болды. Билікке құштарлық пен ұдайы қауіп-қатер үстінде жүру олардың сыртқы кескінінде өшпес із қалдырған. Адамның өн бойынан оның сезімдері мен көңіл күй дүниесін ашқан II ғасыр шеберлерінің тәжірибесін пайдалана отырып, мүсіншілер тағы да тұлғаны тап өмірдің өзіндегідей қалпында барынша бадырайтып бейнелеуге бет бұрды. Император Каракалланың (211 —217 жж.) мәрмәр бюсінде I—II ғасырлардағы Рим билеушілерінің байсалды айбыны мен ұстамдылығы жоқ. Каракалланың басы мойнын оқыс бұрған қалпында бейнеленген. Дәл табылған композициялық шешім мүсіншіге император мінезінің ерекшеліктерін қалтқысыз жеткізуге көмектескен. Қимылының шұғылдығы мен тырсиып шиыршық атқан алапат күшін бірден аңғартады. Қатты бұйра шашы мен ширатылған сақалы жүзінің қапысыз пластикасын айқындап тұр. Қабағын түйе тыжырынған қасы, сыздана ызғар шашқан уытты жанары, қайсарлана жымқырылған ерні мен шомбал иегі Қаракалланың қаныпезер қаталдығын, ызақор долылығын еріксіз ұқтырады. Сол заман тарихшыларының сипат- тамаларында да император осылай көрінеді. Каракалланың азғыруымен солдаттар оның туған ағасын өлтірген кезде, император дереу оны құдайдай арулап құрметтеуге бұйрық береді де: «Мейлі, құдайдай құдіретке айнала берсін, әйтеуір тірі жүрмесе болды»,— дейді жауыздықпен. Каракалла таққа таласқысы келетін бәсекелестерін сезген бойда көзін жою үшін көптеген атақты римдіктерді сотсыз жазаға тартты. Ақырында императордың өзі де қасындағы сақшыларының қолынан қаза тапты. Портретте тиран әрі жауыз Каракалла кескіні қапысыз бейнеленген. Оның тұлғасында римдік портретті әрқашан оқшауландырып тұратын ерекше даралық қасиет мінез шындығымен бояуы қанық драматизммен табиғи ұштасады.
III ғасыр мүсіншілерін мінездің сан қилы құбылыстарын мейлінше терең, алуан қырымен ашуға мүмкіндік беретін адамның қоршаған дүниемен байланыс мәселесі баурады.
thumb|right|Тас табыт. Бір бөлшегі thumb|left|«Одиссей мен сиреналар». Мозаика. Б. э. III ғ. Тунис. Ұлттық Бардо музейі
Император Максимин Фракийец (234—238 жж.) мәрмәр бюсінде кең иығы мен мығым тұлғасын тоғасы күлтелеп, басы байыпты бұрылған қалпында бейнеленген.
Ажарсыз беті, үлкен басы, түксиген қалың қасы, қыр мұрны, жігерлі жымқырылған ерні, салмақты салпы иегі қара бұқарадан шықса да, амалын тауып, жоғары өрлеп, солдаттарға сүйеніп, өкімет басына жеткен император мінезінің мойымас өжеттігі мен қайсарлығын көрсетеді. Егже жүзін үлкен өмір тәжірибесін сездірер терең әжім айғыздаған. Сәл шаршағандығы білінсе де, қадала, сақтана қараған шүңірек көзінде іштей бір күдік пен үрейдің қатерлі табы жатыр.
Мінездің таңғажайып өміршеңдігі мен тереңдігін түйсінуге соны шеберлік тәсілдерімен қол жеткен. Қысқа да қатты шашы мен сақалы тықырлай кертіп қашалған. Шебер бетті түгел тәптіштей тегістеп, жылмита өңдеуден бас тартады. Үлгілеудің қарапайымдылығымен екшеліп, жете қорытылғандығы көзге түседі, бет әлпет асимметриясын айқындауда жарық пен көлеңке таңдақтарының құбылуы керемет келісті пайдаланылған, тегістелмеген сұр мәрмәр күн қақтаған бұжырлау теріні айнытпай жеткізеді. Мүсіндік пішіннің жұпынылығы император сырт кескінінің дөрекілеу сымбатын баса көрсетеді.
thumb|left|Император Каракалла портреті (б. э. 211—217 жж.). Мәрмәр. Неаполь. Ұлттық археологиялық музей thumb|right|Император Максимин Фракийец портреті. Мәрмәр. Б. э. 235 ж. шамасы. Рим. Капитолий музейі
Өнердегі драмалық дүниетаным қалыптасатын себептерді дәуір әдебиетімен танысу арқылы жете түсінуге болады. Мемлекет жағдайының сорақы көрінісін христиан епископы Киприан былай суреттеген: «Дүниенің өзі барша болмысымен азып бара жатқандығының куәсы болып отыр, оның үдей түскен апаттары ақыр заман таяп қалғандығының айғағы. Қыстың өсімдіктерді қоректендіруге қары мен жауыны жеткіліксіз, жаздың астықтың пісуіне жылуы тапшы, көктемнің қуанышы, күздің жемісі жоқ... алқапта егінші, теңізде теңізші, лагерьде солдат, форумда адалдық, сотта әділет, бауырлар арасында татулық, өнерде талант, тәрбиеде қаталдық жетіспейді. Титықтап тозығы жеткен дүние бұрынғы ғасырлардағы мықты қалпына қайта оралады деп ойлайсың ба?— дейді Киприан өзінің сырласына,— Құлдырай бастағанның бәрі де сөзсіз тұралауға тиіс».
III ғасыр мүсіншілері жасаған бейнелер адамдардың көзқарасы мен ойларын, олардың дүниеге қатынасын өз бойына барынша жинақтаған сияқты. Олардан көркемдік көрегендіктің ғажайып мөлдірлігі, тарихи деректердің дәлдігі, сонымен қатар өршіл экспрессия аңғарылады. Мәселен, император Деций Траянның (250 ж. шамасы) портретінде мүсінші оның келбеті арқылы өз заманы адамдарының көңіл күйін көрсетеді. Республикалық дәуірдегі портреттер сияқты қарт кісінің ажарсыз беті, божыраған жақ те- рісі, істиген имек мұрны мен сіңірлі мойны реалистік тұрғыдан дәл бейнеленген. Маңдайдағы терең әжім, кеңсірікте шабдарланған соқталар, көзінің астындағы қатпар мен қасіреттен кемсеңдеп қисайған аузы қатты қиналғандықты жазбай танытады. Алысқа тіксіне қадалған жанарь мен оған түскен қою кірбіңде үрей мен дәрменсіздік ұялаған, ал жымқырған ерні іштегі булыққан өксік айқайды әрең бөгеп тұрған сияқты. Децийдің жан күйзелісі тыржитқан бет әлпетінен құрып бара жатқан ескі дүние трагедиялық қайшылықтарының таңбасы танылады.
thumb|left|Император Константин аркасы. Б. э. 315 ж. Рим
Этрустар өнері (б. з. д. VII—VI ғасырлар)
thumb|[[Колизей Рим Италия]] Этрустар Кіші Азиядан келген, оған дәлел, қолдарынан шыққан өнер туындылары көшпелілердің өнеріне өте ұқсас екен. Олар Италия жеріне, шамамен, б.з.д. XII—IX ғасырларда қоныс аударған. thumb|left|[[Пантеон (Рим)|Пантеон]] thumb|[[Колизей]] Этрустар грек өнерін жоғары бағалады және олардың аңыз-әңгімелеріне жақындау болды. Бұл тайпалар өте еңбек-қорлығымен көзге түсті. Көне тарихи деректердің сипаттауы бойынша, олар егін егуде, жерді суландыруда ірі жетістіктерге жетті. Сонымен қатар сауда жолында және теңіз айдынында шебер теңізшілер болған. Олар өздерінің тұрғызған кемелерімен Мысыр, Финикия, Карфаген, Грекия және Испания елдеріне саяхаттап, қызу сауда жүргізген.
Б.з.д. VI ғасыр шамасында этрус өркениетіне эллин мәдениеті әсерін тигізді, соған байланысты олар қара, қызыл пішінді құмыралар жасаумен айналыса бастады.
Этрустардың көне ескерткіштері б.з.д. VI—V ғасырларда дамыды. Олардың ішінде, әсіресе табыт басына қойылатын мүсіндер жасау елеулі орын алды.
Этрустарда қола кұйма әдісі де дамыды. Олар аңдар мен таңғажайып хайуанаттар бейнесін кызыға жасады. Соның бірі — белгісіз шебер жасаған (б.з.д. 480 жылы) Химераныц мүсіні. Этрустардың әйгілі Капитолий өнері ескерткіштеріне қаншық қасқырдың мүсіні жатады. Аңыз бойынша (б.з.д. 754 жылдары), Римнің негізін қалаған егіз екі жігітті сәби кезінде қаншық қасқыр емізген-мыс. Осы окиғаны есте қалдыру мақсатында Римдегі жеті шоқының бірі Капитолийде б.з.д. VI ғасырдың соңында осы мүсін орнатылған, ал кейінгі кезеңде Римнің символы болып сақталып қалды.
Б.з.д. 474 жылы италиялықтар этрустарға соққы береді, сауда жолдарынан ығыстырып, қуатынан айырады. Сөйтіп, V ғасырдың басында этрус мәдениеті құлдырай бастады. Қақтығыстарға қарамай этрус суретшілері грек өнерінің мол мұраттарын өте шебер пайдалана білді және этрустардың өнері Римнің көркем өнерін жоғары деңгейде қалыптастыруға ерекше үлес қосып отырды. thumb|[[Портуна Храмы. Рим ]]
Рим өнері (б. з. д. IV—II ғасырлар)
Б.з.д. IV—II ғасырлар аралығында Рим күшеюіне байланысты Жерорта теңізі маңайындағы, яғни жан-жағындағы мемлекеттерді жаулап ала бастады, содан б.з.д. I ғасырда ірі құл иеленуші күшті мемлекеттердің біріне айналды. Рим мәдениеті, өнері этрустар мен гректердің әсерімен дамыды. Римдіктердің тарихына этрустардың бірнеше ғасыр бойы өсер еткендігінің белгілері әлі де сақталып келеді. Жан-жағындағы елдерді жаулап, өзінің билігін жүргізген римдіктер, оларға тәуелді, яғни тиесілі патшалықтардың ең құнды заттарын, әсем ескерткіштерін өз еліне әкетіп жатты. Сонымен Грекия Римді, бір жағынан, өз сәулетшілігімен жоғары көтерсе, екіншіден, қоғамдық ғимарат алаңдары неше түрлі мүсіндерге толды. Олардың ішінде Фидий, Мирон, Поликлет сияқты ұлы шеберлердің туындылары болды.
Римдіктер көп нәрсені грек өнерінен үйренді, олар грек сәулет өнерін жоғары бағалаумен қатар, өте жақсы игерді. Оны сол кезеңдегі құрылыстардан байқауға болады.
Бейнелеу өнерінде римдіктер портретке көп көңіл бөлді. Олардың портреттік мүсінінде нақтылық пен айқындық бар, онда Рим өнерінің ерекше көркемдігі көріне бастады. Тарихи тұлғаларды мүсіндеу жолға қойылды және ақиқат, шындық бейнелер жасау мақсат етілді.
Рим империясы өнері (б. з. д. IV—I ғасырлар)
Біздің жыл санауымыздың басында Италияда республикалық құрылыс құлап, оның орнына Рим империясы орнады. Алғашқы император болып Октавиан Август тағайындалды. Ол басқарған үкімет басқа халықтарға қатысты өте катаң саясат ұстады. Август елдің мемлекеттілігін сақтады және құрылысты жаңартты, императорлық билікті қаз қалпында ұстады. Бұл император үлкен реформаторлық өзгерістер әкелді.
thumb|[[Октавиан Август]] Августың дәуірі өнерді гүлдендіру, яғни гректің классикасын жалғастыру кезеңі болды. Император саясатта да, әдебиетте де, өнердің барлық түрінде римдіктердің басқалардан артықшылығын баса көрсетті. Ең алдымен, Рим қаласын қолға алды, ескі кірпіштен қаланған шаһарды қайта жаңғыртып, жарқыраған ак мәрмәр тастан салдырды. Осындай құрылыстардың ішінен 50—70-жылдары салынған Колизей амфитеатры ерекше аталады. Оның қабырғасы ірі тас кесектерден қаланған және биіктігі 50 м-ге дейін жетті. Амфитеатрға 50 мың адам сыяды. Оның ішінде жүздеген бөлмелер, демалатын, жуынатын, тіпті жабайы аңдарды ұстайтын, бағатын орындар болған. Сонымен қатар қала кең көлемді кітапханаларымен әлемге танылды. thumb|[[Веста Храмы. Рим, Рим форумы ]]
Императорлар өздерінің жеңісі мен айбынын білдіретін ескерткіер соғуда арка тәсілін қолданды. Осындай арканың бірі — император Титидің жеңісіне қойылған ескерткіш. Ескерткіштің жалпы биіктігі 20 м-ге жетеді.
Императорлық Римде бейнелеу өнерімен қатар салтанатты сәулет кешендері, қорымдар салу жоғары деңгейге көтерілді. Траян қорымын көне қорымдардың бірі ретінде қарастыруға болады. Ол орасан зор аумағымен, еңселіліғімен көзге түседі.
Императорлар заманында портреттік, аттылы мүсіндер сомдау кеңінен тарады. Олар көбіне қоладан сомдалып, мәрмәр тастармен қапталды. Сондай айтулы салт атты мүсіннің бірі — император Марк Аврелидің салт атты сом бейнесі (180 жыл). Кейінгі ғасырларда өмірге келген мүсіншілер Донателло мен Андреа дель Верроккио осы мүсіннің сомдалу тәсілдерін зерттей отырып, әсем ескерткіштер жасады. IV ғасырдың соңы мен III ғасырдың басында Рим империясы әлсіреп, солтүстік-шығыстан көптеген тайпалар елді жаулап алып, жаугершілік әрекетпен қоныстана бастады. Олар бірінен соң бірі келіп, Римді басып алып, оны тонап, байлықтарын талан-таражға салды. Осындай қозғалыстан кейін, 476 жылдар шамасында Рим шапқыншы-одақтас тайпалардың колына көшті. Сөйтіп, Рим империясының бір бөлігі — Батыс империя өз өмірін тоқтатты. Екінші бөлігі — Шығыс империясы өз экономикасы мен өнерін дамытып, одан әрі өркендеді.
Дереккөздер
Санат:Ежелгі Рим өнері
УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23, С лигасы
2022/23 жылғы УЕФА Ұлттар лигасының С лигасында 16 құрама бақ сынайды.
3 топ
-
--
---
4 топ
Санат:УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23 Санат:2022 жылғы футбол
Хоричон
Хоричон (Horitschon) — Аустриядағы жәрмеңке. Бургенланд федералды жеріне қарасты Оберпуллендорф округінің құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургенланд елді мекендері
Лэйк Лотавана (Миссури)
Лэйк Лотавана (Lake Lotawana) — Миссури штатының Джексон округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 6.0 км². FIPS коды — 29-39980.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 1872 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Джексон округы (Миссури)
Соңғы жабындылар
Соңғы жабындылар (Metachlaraydeae) — қосжарнақты өсімдіктер класының бір тармағы. Негізгі белгілері: күлтелері мен тостағаншаларының жапырақшалары бір-бірімен кіріккен болады. Бұған жататындар:
Дереккөздер
Санат:Қос жарнақтылар
Ганновер (аудан)
Ганновер (Region Hannover) - Германия ауданы. Аудан орталығы — Ганновер қаласы. Аудан Төменгі Франкония жерінде орналасқан. Жер аумағы 2290,54 км² шамасында. Тұрғыны 1 129 975 адамды құрайды. Халық тығыздығы 493 адам/км². Ауданның ресми коды — 03 2 41.
Қалалар мен қауымдар
(30 маусым 2010)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония аудандары
Фторотон
Фторотон. Стоматология тәжірибесінде жеңіл операциялар кезінде наркоз ретінде қолданылатын дәрі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Ольгинка (Солтүстік Қазақстан облысы)
Ольгинка — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы, Сухорабов ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Сергеев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Иманбұрлық өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан.
Халқы
3 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 764 адам (388 ер адам және 376 әйел адам) болса, 2009 жылы 518 адамды (255 ер адам және 263 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Сабден Оразалы Сабденұлы
390px|нобай Сабден Оразалы Сабденұлы - Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданының Тастұмсық (бұрынғы Вознесеновка) ауылында 1947 жылы 20 мамырда дүниеге келген. Жанұялы (жұбайы Ақботаева Жанат Оразалықызы), Қайрат (1971-2000 жж.), Ризали (1996 ж.т.) есімді екі ұлы және Анар (1975 ж.т.), Жанар (1975 ж.т.), Гауһар (1989 ж.т.) есімді үш қызы бар.
Қазақ химия-технология институтын инженер-технолог мамандығы бойынша (1970 ж.) тамамдаған. Экономика ғылымдарының докторы, диссертациясының тақырыбы: «Жөндеу өндірісін тиімді басқарудың экономикалық проблемалары» (1989 ж.), профессор (1999 ж.), ХИА және ҚР ИА академигі (1992 ж.), ҚР ЖМ ҒА және ЖМ ХҒА академигі (1996 ж.), «Евразия» ХЭА академигі (1998ж.). ҚР ЖТҒА академигі (2009 ж.).
Еңбек жолы
Қазақстан инженерлері одағының тең төрағасы (1993-95 жж.); «Еңбек» республикалық саяси партиясы төрағасының орынбасары (1995-97 жж.); 2000 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы төрағасының орынбасары (1999-2001 жж.). 2006 жылдан бастап 2009 жылға дейін БСДП президиумының мүшесі, 2007 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісі жанындағы қоғамдық палата мүшесі.
11 жылдан астам тәжірибесі бар кәсіби саясаткер. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 12-13 шақырылымдарының, ҚР Парламенті Мәжілісінің 1-ші (1995-99 жж.) және 2-ші (1999-2001 жж.) шақырылымдарының, барлығы 4 рет депутат сайланған. ҚР Парламенті Мәжілісінің 3-ші шақырылымының (2007 ж.) депутаттығына үміткер. ҚР Парламенті Мәжілісінің 4-ші шақырылымының (2007 ж.) депутаттығына БСДП атынан үміткер. Егеменді Қазақстанның өркендеуіне елеулі үлес қосты. ҚР Жоғарғы Кеңесінің, кейін ҚР Парламентінің депутаты бола жүріп, біздің еліміз үшін аса маңызды көптеген заңдардың әзірленуіне және қабылдануына тікелей қатысты. 1995 жылы оның басшылық етуімен, басты идеясы отандық тауар өндірушілерді мемлекеттік қолдау болып табылатын, «Жаңа экономикалық саясат тұжырымдамасы (ЖЭС)» жазылды және ҚР Жоғарғы Кеңесінде қабылданды. Одан әрі, ол жасаған ЖЭС тұжырымдамасы ҚР Үкіметінің іс-әрекеттерінің кезекті бағдарламаларында (1990-2001 жж.) іс жүзінде қолдау тапты және ел экономикасының дамуына ықпал етті. 1997-2001 ж.ж. аралығында ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясының ғылым және білім, мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі тұрақты комиссиясы басшыларының бірі болды. Қазақстанда және ТМД елдерінде экономикалық жүйені реформалауды заңнамалық қамтамасыз етуде де елеулі үлес қосты. Қазақстан тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болу жағдайында ғылым мен ғылыми-техникалық саясат және нарықтық экономиканы қалыптастыру мәселелерінде, сондай-ақ ТМД елдері үшін моделді, ұсынымды заң жобаларын қабылдау жөніндегі Достастық елдерінің парламентаралық істерінде мемлекетаралық байланыстарды нығайтуға атсалысты. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің депутаттарының арасында біріншілердің бірі болып ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясының құрмет грамотасымен марапатталған. Ғылым және техника саласында Лениндік комсомол сыйлығының лауреаты (1980 ж.); «Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканы дамытудың концептуалды негіздерін» (11 кітапты монографиялар) әзірлегені үшін, Ғылым, техника және білім саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2003 ж.).
460-тан астам ғылыми жарияланымдардың, соның ішінде 40 кітаптың авторы: «Управление ремонтным производством в условиях ускорения НТП» (1988 ж.), «Малые предприятия: опыт и перспективы развития» (1991 ж.), «Наука и научно-техническая политика в условиях рынка: глазами парламентария» (1992 ж.), «Наука. Образование. Рыночная экономика» (1994 ж.), «Экономичкская политика переходного периода на рубеже ХХІ века» (1997 ж.), «ХХІ ғасырға қандай экономикамен кіреміз» (1997 ж.), «Что делать....для восстановления экономикм Казахстана» (2000 ж.), «Рыночная экономика: учебное пособие» (2002 ж.), «Финансово-кредитное регулирование деятельности промышленных предприятий Казахстана: проблемы и перспективы» (2003 ж.), «Роль науки в социально-экономическом прогрессе Казахстана и задачи Союза ученых» (2006 ж.), «Бәсекелестік экономика» (2007 ж.), «Конкурентоспособность национальной экономики: критерии оценки и пути повышения» (2007 ж.), «Турар Рыскулов: государственная деятельность и экономические воззрения» (2007 ж.), «Инновационная экономика» (2008 ж.), «Избранные труды по экономике в 10 томах» (2009 ж.), «Логистика» (2010 ж.), «Интеллектуалды экономика – ХХІ ғасырдың технологиялық жаңғыруы» (2010 ж.), «Устойчивое инновационное развитие и мировые финансы в ХХІ веке» (2010 ж.). Еркін күрестен КСРО-ның спорт шебері, Қазақстанның чемпионы.
«Түрік халықтары тарихының панорамасы» альбомының идеясының (2003 ж.), сондай-ақ өз қаражатына тұрғызылған «Түркібасы Әулиесі» тарихи монументінің авторы болып табылады. «Жаралы сезім» көркем фильмінің идея авторы. Ресей мен Қазақстан арасында ғылыми ынтымақтастықты нығайтуда сіңірген еңбегі үшін, 2007 жылдың тамызында Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесі «Ломоносов орденін» табыстаған.
Дереккөздер
1. Қазақстан ғалымдары кітабы, 2011ж.
2. ↑http://ardaktylar.kz/
Санат:Қазақстан ғалымдары
Алькала-де-ла-Сельва
Алькала-де-ла-Сельва (Alcalá de la Selva) — Испаниядағы муниципалитет. Арагон автономды бірлестігіне қарасты Теруэль провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Гудар-Хаваламбре ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 513 адамды құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Теруэль елді мекендері
Зайсан ауданы
Зайсан ауданы — Шығыс Қазақстан облысының қиыр шығысындағы әкімшілік бөлік. Жер аумағы 10,5 мың км². Аудан орталығы – Зайсан қаласы.
Халқы
Тұрғындары 36 979 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 97,36%, орыстар – 1,93%, басқа ұлт өкілдері – 0,71%.
Зайсан ауданы бойынша 10 дiни бiрлестiктер бар: 1. Мұсылмандар бiрлестiгi. 350 тұрақты мүшелері бар, ауданда 7 мешіт үйі жұмыс істейді. 2. Православие шіркеуі. 45 тұрақты мүшелері бар. 3. 2 протестанттық секта - Церковь Евангельских христиан баптистов "Иман жолы" (қазақ тілінде жұмыс жүргізеді), тіркеу жұмыстарын қайта жүргізуде, және Церковь Евангельских христиан баптистов (орыс тілінде жұмыс жүргізеді.)
Әкімшілік бөлінісі
33 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:
Географиялық орны, жер бедері
Аудан батысында Тарбағатай, солтүстігінде Күршім аудандарымен, шығысы мен оңтүстігінде Қытай Халық Республикасымен шектеседі. Оңтүстігін Маңырақ жотасының шығыс бөлігі мен Сауыр жоталарының батыс бөлігі, жазық келген солтүстік жағын Зайсан қазаншұңқырының шығыс бөлігі алып жатыр. Қазаншұңқырдың солтүстік-шығыс бөлігінде Бозайғырқұм (Айғырқұм) құмы орналасқан. Ауданның теңіз деңгейінен биіктігі таулы бөлігінде 2500 – 2700 м, жазық бөлігінде 400 – 1000 м аралығында. Сауыр жотасының Үйдене өзені басталар тұсындағы ең биік шыңының биіктігі 2950 м. Ауданның Қытаймен шектесетін шығыс жағындағы Сауыр жотасында Баймырза асуы орналасқан. Кен байлықтарынан титан кентасы, шағын тас көмір, жанғыш тақтатас кендері, саз, құм, т.б. құрылыс материалдары бар.
Тарихы
«Зайсан» деген жер ежелден дүние жүзі ғалымдарының, саясаткерлерлерінің, елбасыларының назарын аударған екен. Орыстың ұлы патшасы Петр I бұдан 280 жыл бұрын Зайсан жағынан бекініс салуды міндеттеп, әскери экспедиция жіберген. Оның бұл мақсаты 140 жылдан кейін жүзеге асты, 1860 жылдарда Зайсан қаласының іргесі қаланды. Әкімшілік бірлік ретінде 1928 жылы Семей облысының құрамында құрылған. Ол кезде ауданға 70-тен астам елді пункттер қарады. 1939 жылдан бастап, Зайсан ауданы Шығыс Қазақстан облысына қарады. Зайсан ауданынан бұдан кейін, Тарбағатай, Марқакөл, Күршім, Ақсуат және Көкпекті аудандары бөлініп шығып, жеке аудандар болып бекітілді.
Өңірде - қазақтың орта жүзінің найман, керей, уақ руларынан тараған меркіт, тұзақшы, төртуыл, ақболат, қожанбет, қожан, санияз ата – баба ұрпақтары жоңғар шапқыншыларынан бұрын тұрып, көшпелі өмір сүрген
Әлеуметтік құрылымдары
left|thumb|300x300px 2010 жылғы деректерге сәйкес Зайсан ауданы бойынша мектеп жасына дейінгі 2875 баланың 400-і 5 мектепке дейінгі мекемеде, 1109-ы мектеп жанындағы шағын орталықтарда, бұл барлық баланың 76,6 пайызын құрап отыр. 2010 жылы 8 орта мектеп / Кеңсай, Абай, Амангелді, Шілікті, Қазақстан, Айнабұлақ, Мүкарама, Қаратал/ жанынан ашылған орталықтар кеңейтіліп, 140 орынды 8 топ, №1 «Еңлік» балабақшасында 50 орынды 2 топ қосымша ашылды, Қаратал, Сартерек ауылдарынан 75 орынды 2 жеке меншік балабақша ашылды. Жане 2015ж окушыларга арналып жаңа мектеп салынды бурынғы М.Дауленов атындағы мектеп М.Дауленов атындағы мектеп-интернаты деп жарияланды. Аудандағы 29 мектепте білім алып отырған 6557 оқушыны бар. Мектеп оқушыларының бос уақытын мазмұнды ұйымдастыру мақсатында 846 оқушы мектептен тыс мекемелерге тартылып отырса, 4339 оқушыға мектептерден 266 спорт секциялары мен үйірмелер ұйымдастырылып отыр.
Ауданда 6439 оқушының 4008-не мектеп асханалары арқылы ыстық тамақ ұйымдастырылған, оның ішінде 1-4 сыныптардың 2396 оқушысы 100 пайыз тегін ыстық тамақпен қамтылған.
Ауыл шаруашылығы
Зайсан ауданы облыс бойынша мал шаруашылығы және егіншілікпен айналысатын аудандардың бірі. Барлық жер көлемі 10444 мың га, соның ішінде егістік жер – 24,0 мың га, шабындық – 53865 га, жайылым - 747944 га. Сиымдылығы – 75 млн. м3 Үйдене су бөгені арқылы  8,3 мың га егістік жер суарылады. Кендірлік су жүйесі арқылы – 11,3 мың га егістік жер суарылады. Ауданда ұзындығы  - 174 км Кендірлік өзені,  ұзындығы   102 км  Үйдене өзені,  ұзындығы  – 65 км Шағаноба өзені,  55 км Жеменей өзені,  30 км Теректі өзендері бар. Ауданның ауыл шаруашылығы саласының дамуы осы өзендермен тікелей байланысты. Аудандағы 1 қалалық және 8 ауылдық округтер бойынша 1313 шаруа қожалығы,1-ЖШС,2 ауылдық тұтыну кооперативі,6 су пайдаланушылар кооперативтері бар. 2010 жылы 12 айда өндірілген ауыл шаруашылығы өнімдері 7 млрд.9 млн. теңгені құрап, өткен жылғыдан 26,0%-ға артты. Барлық қаржы көздерінен 268 млн. теңге инвестиция тартылды.
Репьевка (Сура тармағы)
Репьевка — Ресейдегі өзен. Ульянов облысы, Пенза облысы, Мордовия Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сура өзенінің сол жағалауынан 500 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Зайсан ауданы
Мал шаруашылығы
thumb|200x200px|left 2010 жылдың статистикалық мәліметтері бойынша аудан көлемінде мал шаруашылығы бойынша өндірілген мал өнімдері мен жалпы мал басының саны өткен жылдың осы мерзімімен салыстырғанда әлде қайда артқандығы  байқалады. Ауданда сойылып сатылған ет 119,1%, сүт өндіру 118,4%, қырқылған жүн 107,1% артты. Мал басының саны өткен жылғыдан ірі қара  100,1%, қой мен ешкі 88%, жылқы 109,4%, құстар   118,2 пайызға артық орындалды. thumb|300x300px|center Малдың барлық түрлерін асылдандыру мақсатында бірқатар қомақты істер атқарылуда. Мысалы «Қара Ертіс» шаруа қожалығының бүгінгі күні шаруашылықта 1411 бас асыл тұқымды жартылай қылшық жүнді, қысқа төзімді, етті «Байыс» қойларын өсіруде. Сондай-ақ «Байыс» тұқымды қойларын өсірумен «Жасұлан» шаруа қожалығы айналысуда. Оның шаруашылығында асыл тұқымды қой саны 450 басты құрап отыр. Сонымен қатар өткен жылы жылқы тұқымын асылдандыру мақсатында Біржан  ауыл округіне қарасты «Аружан» шаруа қожалығы  «Қостанай» асыл тұқымды жылқысын Алматы облысынан әкеліп, өсіруде, Қаратал округіне қарасты «Түкібай» шаруа қожалығы асыл тұқымды жылқы шаруашылығы статусын алды. Ауданда 10 шаруа қожалығы ірі қара малдарын жаз бойы бордақылап, жайып, семірту шегіне жеткізіп, етке өткізді. 2010-2011 жылғы мал қыстатуға аудан бойынша 122,1,  мың тонна ірі сабақты мал азығы дайындалды. Малды қолдан ұрықтандыру
Репьевка (Сура тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сура Сура су торабынан Алатырь өзенінің сағасына дейін. Өзен саласы — Сура, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Зайсан ауданы
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуші кәсіпорындар
Ауданның ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу саласында 14 шағын күнбағыс майын шығаратын цех, 1 балық өңдеу зауыты («Балык Восток Продукт» ЖШС), 1 жергілікті минералды су шығаратын цех  («Зайсан сулары» ЖШС), 24 наубайхана, 1 мал сою пункті, 15 шағын диірмен жұмыс істеп тұр. Ауданда ұсақ шаруа қожалықтарын біріктіріп, ірілендіру жұмыстары жалғасуда. 2008 жылы 7 шаруа қожалығын біріктіріп, құрылған «Зайсан Астық» ауылдық тұтыну кооперативі 2010 жылы қуаты 120 тонналық қазіргі заманғы ұн зауытын іске қосты. Жоғары сортты, сапалы ұн шығаратын диірмен қондырғысы барлық құрал-жабдықтарымен ҚХР-ның ішкі аудандарынан әкелінді. Жеке кәсіпкер А.Барысов Зайсан қаласындағы сүт зауытының ғимаратын қайта жөндеу жұмыстарын жүргізуде.
Ауданның қазіргі кездегі өзгерістері
Аудан орталығы мен облыстың ара – қашықтығы - 465-тей шақырымдық жер.
Репьевка (Сура тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ульянов облысы өзендері Санат:Пенза облысы өзендері Санат:Мордовия өзендері Санат:Чувашия өзендері
Зайсан ауданы
Ауданның қазіргі кездегі өзгерістері
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен елімізде кеден қызметі жолға қойылған. 1992 жылыдың мамыр айынан бастап, Шығыс аймақтық кеденіне қарасты «Майқапшағай» кеден бекеті құрылды. Ал, 1992 жылдың 22 желтоқсанынан бастап, Майқапшағай кедені болып бекітілді. Сондай-ақ, 2006 жылдың сәуір айынан бастап, «Майқапшағай-Жеменей» шекара сауда орталығы ашылған.
2003 жылы Зайсан өңірінің Шілікті ауылында Қазақстан археологтарының қазба жұмыстарының негізінде, «Шілікті қорғаны» табылды. Онда ежелгі Сақ тайпасының «Алтын адамы» жауынгері табылды.
Өндіріс
Аудан экономикасының негізгі рөлін – агроөнеркәсіп алады, өйткені, маңызды орынды ауыл шаруашылығына береді. Осы кәсіптің шығарылатын өнімінің көлеміне байланысты, ауыл шаруашылығында мал шаруашылығы мен дәнді – дақылдар шаруашылығы өте қарқынды дамуда. Осының маңыздылығынан импорттық тауарлар азаюда. Ең бастысы, жергілікті халық өзін-өзі етпен, сүтпен, өсімдік майымен,жеміс-жидекпен, дәнді-дақылдармен, бау-бақша өнімдерімен, ұнмен тағы басқа өнімдермен қамтамасыз етуде. Ауданның жер асты байлығы зерттелген – қоңыр көмір мен жанатын сланецке бай. Бұл - өмір сүрудің, өндірісті өркендетудің негізі. Қазіргі таңда, Кендірлік жеріндегі «Аққойын» атты елді-мекенінде қара көмір игеріледі. Көмір өндіру ЖШС «Сайхан» ісі терең шахталық-техникалық әдіспен жолға қойып, одан жоғары химиялық өнім алумен қамтамасыз етілуде. Ол тек отынмен, ауданымызды ғана емес, сондай-ақ, көрші аудандарды да қамтамасыз етуде.