cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүйіндік (Кіші жүз)
Қарамендеден
Сейтін, Бошалы, Сералы, Кенжебай, Шектібай.
Бұқардан
Бердібек, Санбай, Сансоқ, Қыдырбек. Сегіз арыс адайдың үлкен бір тобын құрайтын осы Алты Қосай (немесе «Түрікмен Адай») болып есептеледі.
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары
Кенцайм
Кенцайм (Kintzheim) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Селеста-Ерстен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 18,78 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67239, пошта индексі — 67600.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1538 адамды құрады. Халық тығыздығы — 81,9 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Даңғыра
130px|thumb|Даңғыра Даңғыра — қазақтың көне ұрмалы-сылдырмақты, қатты дыбысты музыкалық аспап. Бұл бір жағы терімен қапталған, ішкі жағынан темір алқалар, сақиналар мен сылдырмалар ілінген дөңгелек шығыршық. Даңғыра шамандық әдет-ғұрыптардың бөлінбес белгілемесі болып табылды.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың саз аспаптары
954 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:954 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:954 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Есіңде бар ма жас күнің..?
«Есіңде бар ма жас күнің..?» - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты, 5 шумақтан тұрады. Ақын есік пен төрдей ғұмырдың қас қағымда өте шығатын мейірімсіз ақиқатын тілге тиек ете отырып, табиғаттың осынау бір құбылысына философиялық түйін жасайды. Тіршілік атаулының үш мезгілі - көктемі, жазы, күзі - адам баласына жастық, есею, тоқтау болып оралатыны; әр мезгілдің өзіне лайық сыйы бар екені өлең арқауын құраған. «Үміт жақын, көңіл ақ», адам атаулының бәрі дос көрінетін жастық шақтың «махаббат, қызық мол жылдары» сағынсаң қайтып бұрылмай өтіп кететіні, «махаббат кетсе, дос кетіп», жөңкіле көшкен керуенге ілесе алмай тоқтайтының, өмірдің өз заңдылығын амалсыз мойындайтының поэзия тілімен әсем өрнектеледі. «Құдай-ау, қайда сол жылдар, Махаббат қызық, мол жылдар... Ақырын, ақырын шегініп, Алыстап кетті-ау құрғырлар» деп өкси өкінген ақын «Көзіме жас бер, жылайын, Шыдам бер, сабыр қылайын, Жаралы болған жүрекке, Дауа бер, жамап сынайын» деген тоқтамға келеді, сөйте отырып «жамаулы, жаралы жүректің» өмірмен қоштасуды қимай, шаршай соққан сабырлы дүрсілін аңғартады. Ақынның бұл өлеңіне композитор С. Мұхамеджанов, Т. Базарбаев ән-романстар шығарған. Өлең 7 буынды еркін және қара өлең ұйқасымен жазылған. Туынды алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында бір ғана текстоликалық өзгеріс ұшырасады. 1909, 1939, 1945 жылғы жинақтарда 4-шумақтың 3-жолы «Қасиет кетті, дос кетті» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Махаббат кетті, дос кетті» болып алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Абайдың бұл өлеңіне 1899 ж. ән жазылған. Абайдың немересі Мәкен Мұқамеджановадан музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов 1984 ж. магнитофон лентасына осы әнді жазып алып, нотаға түсірген. Мәкен орындауындағы ерекшелік - ол әнді толық екі шумақ өлеңмен айтады, әрбір өлең шумағында жеті буынды өлең өрнегі төрт тармақ бойыңда өзгеріп, алмасып отыратындықтан, әуен жүйесі де соған сәйкес келеді. Ән әуезінде секіртпелі кварталық екпіндер жиі кездеседі де жалпы әуенге өзіндік тұрпат береді, сөйтіп, ән дәстүрлі әндерден сәл өзгешелеу естіледі. Демек, әннің әуен-саз және музыкалық-ырғақтық құрылысы осы жоғарыда атап өткен бунақ өзгерістерімен тікелей байланыста, сол өзгерістерге сай әннің де өзгеріске, әсіресе ырғақтық құбылысқа ұшырайтыны байқалады. Өлең кестесі 8, -7; 8, -7, -8; 7, -8 және тек қана 8 буынды шумақтан құрылса, ән өлшемі -4/4, 4/4, 2/4, 4/4, 4/4, 4/4, 3/4, 4/4, 4/4, 4/ 4, 6/4, 3/4, 4/4, 3/4, 4/4 болып қалыптасады. Әннің екінші шумағында басталатын сарынды Біржан-сал әндерінен де кездестіруге болады, тіпті, жел сырнай аспабына тән муз. екпіндерді де естуге болады. Сонымен бірге бүл ән «Қараңғы түнде тау қалғып» әніне жақындығын байқатады. Мұндай ұқсастық бекер емес, жаңашыл Абай «муз. тілінің», қазақи қалалық жанрдың қалыптасқанын аңғартады. Комп. Ғ. Жұбанова, Т. Базарбаев Абайдың бүл өлеңіне ән, романстар жазған.
Дереккөздер
Санат:Абай шығармалары
Евгений Викторович Тетюхин
Евгений Викторович Тетюхин (1946, Петропавл қаласы) - ХДШС-і (1993).
Республиканың "Спешиал Олимпикс" (1999 - Банкгок; 2000 - Сидней), Сток Мандевиль ойындарының чемпионы. Өз тобында арбамен жүгірудегі ең үздік шапшаңдығы үшін СОИ-дың арнайы кіші алтын медалімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1946 жылы туғандар Санат:Петропавлда туғандар Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Юзен
Юзен (Uzein) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,19 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64549, пошта индексі — 64230.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1237 адамды құрады. Халық тығыздығы — 76,41 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Ег-Вив (Гар)
Ег-Вив (Aigues-Vives) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Гар департаментінде орналасқан. Ним округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 30004, пошта индексі — 30670.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2859 адамды құрады. Халық тығыздығы — 238,25 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қызылжар көшесі (Алматы)
thumb Қызылжар көшесі – Көшеге Сарыарқаның оңтүстігіндегі таудың атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 4.04.2001 	# 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 200 қаулысы) берілген. Қызылжар Шажағай, Сарыбұлақ өзендерінің аралығында жатыр. Биіктігі - 1068 метр. Батыстан шығысқа қарай 20 шақырымға созылып жатыр, ені 10-12 шақырым.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Шанте (Коррез)
Шанте (Chanteix) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Коррез департаментінде орналасқан. Тюль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,47 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 19042, пошта индексі — 19330.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 572 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коррез департаментінің коммуналары
Уәлиханов мұздығы
Уәлиханов мұздығы — Жетiсу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейiнде. Қаратал алабындағы Қора өзенінiң бастауы саналады. 1947 жылы академик Н.Н.Пальгов мұздыққа Ш.Ш.Уәлиханов есiмiн бердi.
Аумағы, жер бедері
Ұзындығы 18 км борпылдақ жыныстар жапқан жерiн қоса есептегенде 24 км. Жалпы ауданы 11 км2, оның iшiнде ашық жатқан бөлiгi 0,8 км2. Мұздық 3420 м биiктiкте басталып, шетi 3140 м-ге дейiн төмендейдi.
Дереккөздер
Санат:Жетісу облысы мұздықтары Санат:Жетісу Алатауы
Антони ван Левенгук
Өзі құрастырған микроскоптармен әртүрлі тірі материялардың микроқұрылымын зерттеп ғылыми микроскопияның дамуына көптеген үлес қосқан. Өзі құрастырған 150 — 300 есе үлкейтетін оптикалық шынымен көзге көрінбейтін қарапайымдар, бактериялар, эритроциттерді көріп, олардың капиллярлардағы қозғалысын да байқаған. Оның әсіресе адамның тісінен алынған өңездегі тіршілік ететін бактерияларды егжей-тегжейлі сипаттаған мәлімдемесі — үлкен ғылыми жаңалық болды. Левенгук алғаш рет бітелердегі партеногенезді анықтаған (1695 — 1700). Өз зерттеулерін “Антони Левенгук Ван ашқан табиғаттың құпия сырлары” деген еңбегінде жариялады (1695). Қазіргі кезде Левенгук қолжазбаларының жиынтығы 20 томдық кітап болып шыққан.
Дереккөздер
Санат:24 қазанда туғандар Санат:1632 жылы туғандар Санат:Делфтте туғандар Санат:26 тамызда қайтыс болғандар Санат:1723 жылы қайтыс болғандар Санат:Делфтте қайтыс болғандар Санат:Нидерланд микробиологтары Санат:Нидерланд ғалымдары Санат:Нидерланд өнертапқыштары
Бүкіләлемдік кезекшілік институты
Бүкіләлемдік кезекшілік институты - [WorldWatch Institute, АҚШ] - жалпы әлемнің жағдайын зерттеумен айналысатын зерттеу орталығы. 1974 жылы Лестер Браун негізін қалаған. Негізгі мақсаты - саясаткерлер мен қоғамды ғаламдық мәселелер мен үрдістер жайлы ақпаратпен қүлақтандыру. Коммерциялық емес үйым. 1984 ж. бастап институт жыл сайын "Әлемнің жағдайы жайлы" ("State of the World") 34 тілде баяндама жасайды; екі ай сайын "World Watch Magazine" журналын, арнайы ақпараттық шығарылымдар, монографиялар шығарады. 40-қа жуық елдегі 150-ден аса әріптестік үйымдармен түрақты байланыстар орнатылған. "Әлемнің жағдайы жайлы" баяндамалар өзіндік батыл тұжырымдармен ерекшеленеді: бүл ғаламдық деңгейдегі энергетикалық, экологиялық, азық-түліктік, демографиялық мәселелердің даму үрдісін өзара әрекетті кешенді пәнаралық талдауға негізделген планета жағдайына қойылған "диагноз". Институт өзінің зерттеулер мен жариялымдарының арқасында экологиялық түрақты және әлеуметтік әділетті қоғам қүруға талпынады. Басқарушы орган - президент жетекшілік ететін директорлар Кеңесі.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Болванская
Болванская — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лямчина өзенінің сол жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Двина-Печора су алабы өңірі өзендері
Бодини
Бодини (Beaudignies) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Авен-сюр-Ельп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,92 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59057, пошта индексі — 59530.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 573 адамды құрады. Халық тығыздығы — 72,35 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Боранбек Шүкірбеков
Боранбек Шүкірбеков (10.11.1930 жылы туған, Арыс қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты, доцент. Қазақстан Республикасы ауыл шаруашалығына еңбек сіңірген қайраткер (1981). Социалистік Еңбек Ері (1986). Қазақстан Республикасының айрықша зейнеткері (1995). Облыстың құрметті азаматы.
Еңбек жолын шопан болып бастаған. 1945 – 1961 жылдары Арыс ауданы Задария кеңшарында аға шопан, автодүкен меңгерушісі, 1961 – 1971 жылдары Шымкент ет комбинаты Арыс бөлімшесінің меңгерушісі, 1972 – 1973 жылдары Бөген аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1973 – 1985 жылдары Задария мемлекеттік асыл тұқымды мал зауытының директоры, 1985 – 1995 жылдары облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы және агроөнеркәсіптік комитет төрағасының бірінші орынбасары, Шымкент мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе сттансасының директоры, ғылым өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарды.
Еңбек Қызыл Ту (1976), Ленин (1982, 1986) ордендерімен марапатталған. Тың және тыңайған жерлерді игерудің 20, 30, 40, 50 жылдық медальдарының толық иегері. КСРО Орталығы сайлау комиссиясының мүшесі (1983). КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1984 – 89). ҚР премьер-министрі сыйлығының лауреаты (1991).
Дереккөздер
Санат:10 қарашада туғандар Санат:1930 жылы туғандар Санат:Арыста туғандар Санат:Қазақстан экономистері Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қайраткерлері Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Тыңға 20 жыл медалінің иегерлері Санат:Тыңға 30 жыл медалінің иегерлері Санат:Тыңға 40 жыл медалінің иегерлері Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Шертер
thumb Шертер  – ежелгі шекті аспап. Шертер де домбыра сияқты ойнайды. Шертердің көлемі домбырадан көп кіші, бірақ сыртқы түрі қобызды еске салады, оған жұмыр түр беріп, сыртын терімен қаптайды, аттың қылынан екі шек тартылады. Аспап бір ғана бұрандалы болып келеді, шектің бір басы бұрандаға, екіншісі басына бекітіледі. Шертер аспабы аңыз, ән, ертегілерді айтқанда қолданылған. Ол бақташылар арасында кең тараған. Қазақтың көне музыкалық аспаптарының біріне жататын ол шертіп ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Шертер екі немесе үш ішекті болып келеді. Ертедегі шертерлер ағаштан ойылып, шанағы көнмен (терімен) қапталған. Дыбыс күші қапталған терінің жұқа-қалыңдығына, ішегінің жуан-жіңішкелігіне байланысты. Пернесі болмайды, ішегіне ызған жылқы қылы тағылады. Жалпы тұрқы 650 — 700 мм. Ойнау тәсілі домбыраға жақын болғанымен, жасалуы жағынан қылқобызға көбірек ұқсайды. Бұл аспаптың өткен ғасырларда негізінен малшылар арасында кең тарағандығы жайлы халық аңыздарында айтылады. Шертердің суреті Б.Залесскийдің 1865 жылы Париж қаласында басылып шыққан “Қырғыз (қазақ) далаларындағы тіршілік” атты альбомынан (бұл аспапты ол Маңғыстау қазақтары арасынан кездестірген) табылды. Музыка аспабын жасаушы шебер О.Бейсембаев осы альбомдағы сурет бойынша шертерді қайта жасап шығарды; ал шебер Ә.Аухадиев оның жетілдірілген түрін (1972) әзірледі. Шертердің бір үлгісі Санкт-Петербург этнографиялық мұражайында сақтаулы. Шертердің құлақ күйі кварта не квинта бұрауында болады. Дыбыс көлемі екі жарым октава. Шертерді оркестр мен ансамбльде, сондай-ақ жеке орындау үшін де пайдалануға болады. Кезінде Шертердің жетілдірілген түрі “Айгүл”, “Ғасырлар пернесі”, “Сазген”, т.б. ансамбльдерде пайдаланылды. Торғайдың Арқалық қаласында “Шертер” атты қазақтың халық аспаптарының фольклорлық ансамблі ұйымдастырылды.
1967 жылы Ленинградтың көптеген музейлеріндегі музыка құралдарымен танысып, қазақтың және басқа көршілес халықтардың біраз аспаптарын суретке түсіріп алдық. Сонда КСРО халықтарының Мемлекеттік этнографиялық музейінен шертерге өте ұқсас бір аспап кездесті, оны сипаттау документінде қобыз деп жазыпты. Жоғарыда суреттелгендей, бұл да шертердің құрылысына ұқсайды. Айырмашылығы тек сопақтау жасалып, екі ішек тағылуында. Бұл аспапты суретші С. М. Дудин 1902 жылы Сырдария облысынан тауып музейге өткізген.
Ысқышсыз, шертіліп тартылатын осынау аспапты екеуі де қобыз деп аталуының себебі мынада болуы тиіс. Осы кезге дейін қобыз деген сөзге ұқсас кобза, кобуз, комуз, комус деп әр халық ысқышты, шертпелі не болмаса үрмелі аспаптарды атай берген. Сол аспаптарды өз ара ажырату үшін оларды анықтауыш сөзбен қоса атаған. Мысалы, Дағыстандағы шертпелі аспап ағаш комуз, қырғыздың шаңқобызына ұқсас аспап — темір комуз, қырғыздың шертпе аспабы — чертме комуз т. б. Тарту тәсіліне, не болмаса, жасалған материалына қарай атаған. Сол сияқты қазақ халқында да «қобызды» түрлі құралдарға ортак, термин есебінде қолданылғанын байқаймыз. Қыл ішекті ысқышпен тартылатын қыл қобыздан басқа да қобыз атаулы аспаптың бірнеше түрі болған. Мәселен, оларды қыл қобыздан ажырату үшін шаңқобыз үрмелі, темірден не болмаса ағаштан жасалып, ауызға алып тартады, жезқобыз қыл қобыздан ерекшелігі, түлғасы жезден жасалған, қағаз қобыз біраз қазақ аудандарында гармоньды кардоннан жасалуына қарай осылай атаған. Қобыз, қобза, кобуз, комуз: комус аспаптарының аттары, негізінде, бір сөзден пайда болғандығын аңғартады, бірақ ол аспаптардың бір түріне ғана қолданылмаған. Қырғыздардың чертмек не болмаса чертме комуз дегендей, шертердің шертпе қобыз деп те аталуы мүмкін. Қазақтың басқа аспаптарының әр жерде түрлі атпен тарағанын білеміз. Мысалы, гармоньды сырнай, қағаз қобыз дейді.
Домбыраның дамуы шертермен тығыз байланысты сияқты. Шертер домбыраға қарағанда жасалуы жағынан қарапайым болған. Ескі домбыралардың кейбір бөлшектері шертерге ұқсас келеді. Мысалға аспаптың жалпы тұлға ортақтығы, осы кезге дейін Семей облысынан домбыраның үш ішекті болып кездесуі осы ұқсастықтың көрінісі.
Сөйтіп, соңғы кездегі табылған біраз жаңа деректерге сүйенсек, ертеректе қазақтың шертер аспабы болыпты деген халык арасында кездесетін әңгіменің жаны бар екендігін байқаймыз. Ал шертпелі аспап жетіген, шертер және домбыра болып үш түрге бөлінеді. Жетігеннің Күршім қазақтарының арасынан табылғандығы жайында жаңа деректер де табылып отыр.
Қазақтың көне музыка мұраларын байыптап зерттеген сайын, біздің ұлттық мәдениет тарихымызға жаңа дерек, жаңа мәліметтер қосыла түспек. Ондай деректерді әлі де болса іздей түсу, қауым боп қолға алатын келелі мәселе.
Күй аңызы
Күй аңызы қазақ фольклорындағы бітімі өзгеше жанрлық түр. Күй аңызын басқа аңыздардан ерекшелендіретін белгісі - оның тартылмақ күйге кіріспе ретінде баяндалып, тек қана күймен қоса айтылатын синкретті сипатынан байқалады. "Күй аңыз" терминін қазақ әдебиеттану ғылымында алғаш рет М.Әуезов қолданып, оған қазақ аңыздарының бөлек бір саласы деген анықтама берген. Ертеден келе жатқан классик. күй аңыздарына мысал ретінде "Аңшының зары", "Аксақ күлан" күйлерінің аңыздарын атауға болады. Күйшілер арасында бірнеше тараудан түратын үзақ күйлерді (мысалы, "Шаңды жорық", "Жүмағүл", т.б.) тартқан кезде, ор тартылған тараудың алдына қара сөзбен баяндалатын шағын түсініктеме, аңыз салып отыратын да дәстүр сақталған. Күй аңызы күйдің әсерін нақтылай түсіп, тындарман қауымды күйдегі әуендік суреттерге айрықша мән беруге дағдыландырады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әдебиеті
Алюторлар
Алюторлар (өз атауы - alutal'u) — Ресейдегі коряктардың этнографиялық тобы, Камчатка өлкесінің Коряк автономиялық округінің солтүстігінде тұрады. Кейбір зерттеушілер алюторларды тәуелсіз этникалық топ деп есептейді. Саны бірнеше жүзден (тіл критерийі бойынша) 1 мың адамға дейін (2010). 2002 жылғы санақ бойынша Ресейде 100-ден аз алюторлар тұрады.
Кәсібі
Дәстүрлі шаруашылығы – бұғы бағу, балық аулау және теңіздегі аңшылық. Олар маусымнан қыркүйектің ортасына дейін балық аулаумен айналысты. Теңізде балық аулау көктемгі және күзгі маусымдарда жүргізілді. Теңіз аңшылық өнімдері марал терісі мен етіне айырбасталды. Терісі бағалы аңдарды желтоқсаннан ақпанға дейін аулады. Көшпелі алюторлардың бұғы шаруашылығы – туыстық немесе мүліктік байланыстармен байланысқан 4-6 қожайынның ұжымдық меншігі болған. Дәстүрлі қолөнері - морж тісін ою-өрнекпен безендіру, аң терісін, құс терісін өңдеу.
Құрлықта олар бұғы немесе иттер жегілген шаналармен қозғалды және қарда жүру үшін жаяу шаңғыларды пайдаланды. Су көлігі ретінде олар көп орындық былғары каноэларды пайдаланды.
Өмір салты
Дәстүрлі тағамы – толкуша (тамырымен кептірілген ет), түрлі пішіндегі бұғы еті. Отырықшы алюторлар теңіз жануарларының етін және майын және жаңа піскен балықтарды, қыста - строганинаны жеді. Дәстүрлі киімдері – бұғы терісінен тігілген кухлянка, итбалық терісінен тігілген тон шалбар, аң терісінен жасалған қалпақ, торбаса, әйелдер киімі – бұғы терісінен комбинезон және жеңіл кухлянка. Қысқы аяқ киім бұғы терісінен тігіледі.
Солтүстіктің басқа халықтары сияқты, 1930-70 жылдары алюторлар кеңестік әлеуметтік-мәдени эксперименттердің әсерін бастан кешірді. Осылайша, алютор тілінің тағдырындағы бетбұрыс мектеп-интернаттағы балаларды орыс тілінде оқыту болды, ал олардың ата-аналары әдетте тундрада орналасқан лагерьде жұмыс істеді. Тұрғындарды бір ауылдан екіншісіне көшіру де теріс рөл атқарды, онда тұрғындар басқа диалектте сөйледі, соның салдарынан өскелең ұрпақ негізгі қарым-қатынас тілі орыс тілі болған елді мекендерде өсіп, ана тілі мен дәстүрлі мәдениетінен толықтай дерлік айырылып қалды.
Дереккөздер
Санат:Ресей халықтары
Серам
Санат:Индонезия аралдары Санат:Малуку Санат:Молукка аралдары
Төкіндеу
Төкіндеу. Қазақ салты бойынша ұзатылған қыз төркініне бір жыл болмай баруға рұқсат жоқ. «Төркіні жақынның төсегі жиылмайды» деген құдалар бір ауылда бірге отырғанда ғана. Бүйтіп бара беру төркіндеуге жатпайды. Төркіндеу – қазақта аса үлкен кәде. Мұның жүгі де өте ауыр. Алғашқы бір жыл ұзатылып барған жас қыз үшін бұл өте ұзақ уақыт. Екі көзі төрт болып, осы бір жылды бітіре алмаған жас келін үйін, әке-шешесін, аға-бауырын, елін сағынып, өлдім-талдым дегенде бір жылға әзер жеткенде қандай қуанады десеңші. Аралықта бауырлары, ағалары келгенде ел-жұртын сағынып жүрген келін оларды құшақтап шаршағанша жылайды. Егер тұысы жоқ болып, елінен бөгде біреулер келсе де көзіне жылы ұшырап: «...мен жыламай кім жылар артымнан келер аға жоқ, деп, көріскенде жасын көл етеді... Төркіндеп баратындар: ұзатылған қыз, күйеу бала, кішкене жиен. Бұлардың апаратындары әке-шешеге жағалы киім, бір-бір кебіндік ақ бұл, үйіндегілердің басқаларына бір нәрсе апару, апармау шарт емес. Төркіндеп келген қыздың уақыты бір айдан кем болмайды. Өйткені ол жұртын аралап мауқын, шерін, сағынышын басуы керек. Қызы, күйеубаласы келген үй жақын-жуығын жиып, мал сояды. Қызбен күйеуді жақындары, жекжаттары шақырады. Бұл қыз бен күйеу үшін ең жақсы демалыс. Өте-мөте қыз бір жасап қалады. Ай бітіп қайтқанда қыздың үйі бұзаулы сиыр, құлынды биені екі баласына енші етіп береді. Жиенге шұбар тай мінгізіп, қырық серкеш айдатады. Бұл- бөлек үй болып шығатын екеуіне қайын жұрттың берген еншісі. Мұндай малды басқа жақындары да береді. Қазақ қыз бен жиеннен ешнәрсені аямайды. Өте-мөте жиеннің қолын өмір бойы қақпайды. «Пайғамбар да күйеуін сыйлапты» дегенді қазақ жақсы біледі. «Қыздан туғанның қиығы жоқ», «Жиенді ұруға болмайды, қол қалтырайды», «Нағашым бай, қайным бай, қайтып кедей қыласың құдайым-ай?» дегендерді де қазақ бет албаты айтпайды... бәрінде де батпандай мән бар.
Дереккөздер
Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
IC 4241
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 46894, MCG 5-32-16, ZWG 161.46.
Сыртқы сілтемелер
IC 4241 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Урал (Яңауыл ауданы)
Урал — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Ямадин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 76 адамды құрады. Пошта индексі — 452814, ОКАТО коды — 80259895004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Мұқан Смайылов
Мұқан Смайылов (1907-1964), шопан, Соцолистік Еңбек Ері (1949). Бұрынғы Жезқазған ауданы Сталин атындағы ұжымшарда, кейін Сәтбаев атындағы кеншарда аға шопан болып еңбек етті. 1948 ж. қылшық жүнді 405 саулықтың әр жүзінен 121 қозы өсіріп қозылардың орта салмағын 41 кг-ға жеткізген. Ленин орденімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қарағанды Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мигелополис
Мигелополис (Miguelópolis) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Рибейран-Прету мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Сан-Жоакин-да-Барра экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 19 979 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 826,889 км² шамасында. Халық тығыздығы — 24,4 адам/км².
MeetMe
Тарихы
Екі жоғары мектеп оқушысы, Dave және Кэтрин Кук myYearbook 2005 жылы олардың көктемгі каникул кезінде құрылған. Торапты іске қосқан кезде, Dave өскелең студенттер болды, ал Екатерина екінші жылы болды. Жоба бастапқыда Нью-Джерси маңындағы Монтгомери Жоғары мектебінде белсендірілді. Сайт Үндістанда салушылар толығымен құрылды. 2008 жылы, myYearbook Flash-ойындар қосу үшін, ойын әзірлеуші ​​Arkadium серіктес болды. 2009 жылы сәуір айында, Meebo сайтында нақты уақыт чат қамтамасыз ету мақсатында қосылған. 2009 жылдың қараша айында, myYearbook ағыны БАҚ және ойындар ортақ пайдалану қосылған. 2010 жылдың қаңтар айында, myYearbook егде аудиторияға шағымдануға әзірленген, сайттың жаңа дизайны енгізілді. myYearbook оның мүшелерін Краудсорсинг көмегімен сайттың дизайнын қорытынды таңдады. 2010 жылдың мамыр айында, myYearbook Iphone / Ipod Touch, және Android үшін қосымшасын іске қосты. 2011 жылдың шілде айында, myYearbook ол Latino веб-сайтты, әлеуметтік желі Quepasa сатып алынуы келісті, деп жариялады. 2012 жылдың маусым айында компания «MeetMe» болып өзгертілді."MeetMe" жаңа достар табу деген мағынаны білдіреді. Маусым айында 2016 жылы, MeetMe жаңа адамдармен кездесу үшін Skout, жаһандық мобильді бағдарламаны сатып алды.
Табыс моделі
myYearbook үш қаражат көздерінен өз түсімін алады. Олар:жарнама сату, виртуалды валюта және айлық жазылым. Жарнама өз табысының үштен екісі болып табылады. Ол Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте негізделген сату кеңсесі құрды. 2010 жылдың желтоқсан айында, ол пайдаланушылар ойнауға үшін көбірек мүмкіндіктер қамтамасыз ету, myYearbook Viximo ақпараттық жүйе қызметімен серіктесі болды.
Дезуло
Дезуло (Desulo) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Нуоро провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2887 адамды құрайды. Халық тығыздығы 38,64 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 74,72 км² шамасында. Пошта индексі — 08032.
Елді мекеннің қамқоршысы — Антоний Ұлы. Жыл сайынғы мерекесі — 17 қаңтар.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Өсімдік карантині
Өсімдік карантині
Өсімдік карантині, мемлекет аумағын немесе оның жеке бір бөлігін карантинді аурулар мен зиянкестер және арамшөптердің таралуынан сақтау үшін ұйымдастырылады. Осыған байланысты ол сыртқы және ішкі карантин болып екіге бөлінеді. Сыртқы карантиннің негізгі мақсаты – еліміздің аумағын карантиндік маңызы бар нысандардан қорғау. Осы мақсат үшін шет елдермен шекаралардағы арнайы бекеттерде елімізге әкелініп жатқан өсімдік өнімдерінің (дән, жеміс-жидек, орман және жеміс ағаштары, сәндік дақылдардың көшеттері мен тұқымдары, т.б.) барлығы карантиндік тексеруден өтеді. Оларды басқа елге тасымалдау үшін арнайы карантиндік сертификат болуы қажет. Карантиндік нысандардың бірі байқалған жағдайда барлық жүк зарарсыздандырылады немесе жойылып жіберіледі, жіберілген елге кері қайтарылады. Әр мемлекет үшін карантиндік нысандардың тізімдері жасалынып, бекітіледі. Қазақстанда оларға бунақ денелілерден колорадо және капр қоңыздары, комсток құрты, қан-қызыл біте, американың ақ көбелегі; аурулардан – үнді қаракүйесі, күріштің бактериоздары, жүгерінің гельминтоспориоздары, арпаның сарғыш қуыршақтануы, қашқаргүлдің бұйралануы; ал арамшөптерден – сары шырмауық, кекіре, жабайы күнбағыс, т.б. жатады. Ішкі карантиннің негізгі мақсаты – республика аумағында кездесетін, бірақ та әлі аса кең тарала қоймаған зиянды нысандарды жою және әрі қарай таралуын шектеу. Карантин шараларын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірінің өсімдіктерді қорғау және карантин департаменті “Өсімдіктер карантині туралы” заңды басшылыққа ала отырып жүргізеді.
Дереккөздер
Санат:Биология Санат:Өсімдіктер
Жоғарғы Щелина
Жоғарғы Щелина — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Щелина өзенінің оң жағалауынан 29 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Краиште (Добрич облысы)
Краиште (Краище) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Генерал-Тошево қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9535. Телефон коды — 05735. ЕКАТТЕ коды — 39284.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Хмелевка (Еділ тармағы)
Хмелёвка — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Еділ өзенінің оң жағалауынан 2060 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Лохт-Я
Лохт-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лох-Я өзенінің сол жағалауынан 59 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Налима-Ю
Налима-Ю — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мань-Я өзенінің сол жағалауынан 9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 113 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Эбикон
250px|thumb|Картада орналасуы Эбикон (Ebikon) — Швейцарияның Люцерн кантонында орналасқан қала. Люцерн округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 527 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9.68 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1054, пошта индексі — 6030.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Люцерн елді мекендері
Әлдене
Әлдене, философияда — өзіндік сипаты бар, бірақ әрі қарай анықталмаған нәрсе. Кант үшін әлдене — “еш нәрсеге” қарама-қарсы қойылған түсінік, барлық зат туралы ұғым, заттың мүмкіндігі және формальдық шарты. Гегель көзқарасы бойынша, әлдене — алғашқы терістеуді терістеу, ол нақты және шектеулі. Ғылым тарихында әлдене математикалық санды негіздеудің бастапқы ұғымы ретінде де қолданылған кездері болды. Бұл жағдайда әлдене сананың ешқандай айқындылығымен байланыссыз ұғым ретінде қарастырылды.
Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы
Санат:Ғылым
Монфорте-дель-Сид
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7606 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 79,5 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аликанте елді мекендері
Нуман (Вила-Нова-ди-Фош-Коа)
Нуман (Вила-Нова-ди-Фош-Коа) (Numão (Vila Nova de Foz Côa)) — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Вила-Нова-ди-Фош-Коа муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Доуру экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 311 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 22,87 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
NGC 3610
NGC 3610 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан E5 типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1793 жылы 8 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 3610 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 34566, UGC 6319, MCG 10-16-107, ZWG 291,48.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Александр Шыстеренко
Дереккөздер
Санат:Қазақстан үстел теннисшілері
Фельдкирхен-на-Дунае
Фельдкирхен-на-Дунае (Feldkirchen an der Donau) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Урфар округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5220 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 39 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — UU, ресми идентификациялық коды — 4 16 06.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Аллерсторфер (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Сыбызғы
thumb|50px|Сыбызғы Сыбызғы — қазақтың үрмелі музыкалық аспабы. Қурайдан, ағаштан, кейде жезден де жасалады. Ұзындығы 600 – 650 мм немесе 700 – 800 мм болады; 3 – 4 ойықты. Дыбыс қатары диатоникалық, көлемі 2 1/2 октава. Үрмелі аспаптар арасында сыбызғы - халық үшін ең сүйікті аспаптардың бірі болып саналады. Ол халық музыка өнерінің ажырамас бөлігіне айналды.
Тарихы
Ежелгі заманнан бері сыбызғы шопандар арасында сүйікті аспап болған. Олар оны жайылым кезінде жалғыздықты сіңірмейтін құрал ретінде қолданды, ал кешкі үзіліс кезінде музыканттар оны ескі аңыздар - әндерді оқуға пайдаланды. Сыбызғышылар барлық үйлену тойларында және мерекелерде құрметке ие болды. Ысқырықтың кең қолданылуы оның қарапайымдылығымен байланысты.
XVIII—XIX ғасырлардағы этнографиялық еңбектерде сыбызғы жиі ауызға алынады. Ал мұның өзі сыбызғының сол кезде халық тұрмысында кеңінен қолданылғанына дәлел. Сыбызғы жайында капитан И. Андреевтің 1795 жылы жарық көрген кітабында айтылады. XIX ғасырдың екінші жартысына шейін сыбызғының барлық жерге кең тарағаны жайында белгілі зерттеуші А. Левшиннің жазбаларында да бар. Этнограф И. Липаевтың да мәлімдеуі көңіл аударарлық.
Өткен ғасырдың аяғына қарай Қазақстанның бір қатар өңірлерінде бұл аспап тым сиреп кетеді. Сыбызғының әр түрлі облыс тұрғындарының арасында бір мезгілде емес, біртіндеп жоғалғанын этнографтардың көптеген мәліметтерінен аңғаруға болады. Мысалы, Түркістан өлкесін жете зерттеген этнограф П. Тихов былай деп мәлімдейді:
«Түркістанда он екі жыл тұрып, сыбызғыны бір-ақ рет көре алдым, онда да тек көзім шалып қалғаны болмаса...»
Бұл өлкеде сыбызғының жоғалуын ол екі түрлі себеппен байланыстырады: жергілікті жердің табиғатында сыбызғы жасайтын өсімдіктің болмауы және онда ойнаудың қиындығы.
XVIII ғасырдың екінші жартысында атақты ғалым И. Лепехин өзі Орал қазақтарынан көрген бір тамаша сыбызғы жайында жазып қалдырыпты:
«Ол түтікті, қалмақтар цур, татарлар курай, ал Жайық қазақтары (бұл аспап оларда да бар) осы күнбағыс сабағын сыбызғы деп те атайды... Бұл аспаптың жіңішке ұшында үш ойық бар, оларды музыкант бір қолының үш саусағымен кезекпе-кезек ашып-жауып тұрады, ал екінші қолымен, қажет болған кезде түтіктің төменгі жағындағы сопақша ойықты жабады. Түтіктің кең аузын жоғарғы тіске тақайды да жоғарғы ерін мен тілге тигізеді. Мұндай аспапта ойнау үшін ерекше жаттығу керек: егер оны шебер күйші тартса, онда даусы шағын флейтравестінен аумай шығады».
«...Қоңыр салқын кешкі мезгілде, сондай-ақ түнгі айдың жарығында уақыттарын әрдайым үй іші болып әңгіме-дүкен құрып, сауық-сайран салумен өткізеді, мұндайда олар ара-арасында өздері жақсы көретін аспап «джабьязгының» көбінесе тамылжыта салған әнмен сүйемелдейтін мұңды сазына рахаттана құлақ түреді».
КСРО халықтары этнографиясының мемлекеттік музейінде қорабы бар екі сыбызғы сақтаулы. Олардың бірін Шоқан Уәлиханов сыйға тартқан екен.
Семейдегі Абайдың Республикалық әдеби-мемориалдық музейінде инвентарлық № 415 кітапта былай делінген:
«Қазақтың флейтаға ұқсас бұл музыкалық аспабы екі шағын ағаш науадан жасалынған, науалардың қуыс жақтары бір-біріне қаратылып, сыртынан қойдың немесе ешкінің өңешімен қапталған. Түтік төменгі ойыққа қарай жіңішкере түседі, төменгі ұшында үш ойық бар».
Сыбызғы бақташылардың ең сүйікті аспабы болған. Оны жасау көп уақыт алмайды: тәжірибелі шебер 10—15 минутта жасап алады. Бұл үшін ұзындығы 500—700 мм қурай кесіп алынады, оның үш-төрт жерін тесіп ояды. Бірінші ойық түтіктің ұшынан алақанның еніндей жерден ойылады. Келесі ойықтың аралығы одан гөрі тарлау алынады, яғни бір-бірінен төрт елі қашықтықта болады. Алайда мұндай өлшем дыбыстың анық шығуын жеткізбейді, сондықтан күйші ойнаған кезде дыбыстың тазалығын ерінді қимылдату арқылы реттеп отырған. Қурайдан немесе ағаштан жасалған. Ауа толқыны жақсырақ таралу үшін түтіктің кең ұшын сүйірлеген. Даусы жақсы шығатын болуы үшін ойнар алдында сыбызғының ішін сулайды.
Өндіріс
Бұл үшін ұзындығы 500—700 мм, қурай кесіп алынады, оның үш-төрт жерін тесіп ояды. Бірінші ойық түтіктің ұшынан алақанның еніндей жерден ойылады. Келесі ойықтың аралығы одан гөрі тарлау алынады, яғни бір-бірінен төрт елі қашықтықта болады. Алайда мұндай өлшем дыбыстын, анық шығуына жеткізбейді, сондықтан күйші ойнаған кезде дыбыстың тазалығын ерінді қимылдату арқылы реттеп отырған. Қурайдан немесе ағаштан жасалған. Ауа толқыны жақсырақ таралу үшін түтіктің кең ұшын сүйірлеген. Даусы жақсы шығатын болуы үшін ойнар алдында сыбызғының ішін сулайды.Орындаушылық шеберліктің артуы нәтижесінде аспаптың құрылысы өзгертіледі. Бүйірлік ойықтар пайда болды. thumb|Сыбызғы(Қамыстан жасалған)|left|278x278px Аспапты қурай мен ағаштан жасаумен бірге темірден де жасаған. Металдан жасалған сыбызғыны этнографтар 1860 жылдары-ақ тапқан.
Аспапты бір жағы ұзына бойына қуыс бюлып келетін екі ағашты беттестіріп жасалған қорап ішіне сақтаған. Беттестірілген екі ағаш не темір шеңбермен немесе ағаштың қабығымен құрсауланған. Қораптың бір жақ ұшы былғары белбеу тағылған тығынмен жабылады. Өне бойы ат үстінде жүрген шақта сыртындағы мықты қабы нәзік аспапты сынып қалудан сақтаған. Орындаушылық шеберліктің артуы нәтижесінде аспаптың қүрылысы өзгертіледі. Бүйірлік ойықтар пайда болды. Бұл күндері сыбызғышыны тек Шығыс Қазақстан облысынан ғана кездестіруге болады. Сыбызғы Қазақстанның Батыс аудандарында ертерек жоғалған, онда белгілі сыбызғышыларды 1930 жылдары ғана көруге болатын еді. Бұдан байқайтынымыз, біздің ғасырымыздың басында-ақ бүл өңірде сыбызғы жоғалып біткен.
Құрылымы
Сыбызғының диатоникалық дыбыс құрылысы түтіктің ұзындығына, ойықтардың саны мен орналасуына байланысты. Үш ойығы бар аспаптың негізгі төрт тоны болады. Ол түтіктің өзінен және үш ойығынан әрқайсысынан бес-бестен қосымша дыбыс шығады. Сөйтіп, үш ойықты сыбызғы жиырма түрлі дыбыс шығаруға мүмкіндік береді екен. Сыбызғының диапазоны үш регистрге бөлінеді: төменгі, орта және жоғарғы. Халық күйлері көбіне орта регистрде орындалады.Дыбыстың өзгеруі түтіктегі ойыққа және үрлеуге байланысты. Төменгі регистрдегі дыбыстарда ауа толқыны бәсеңдейді, ал орташа және жоғарғы регистрдегі дыбыстарда күшейеді. Сыбызғыда төменгі дыбыстар ақырын шығады, тембрі жүмсақ келеді, ал жоғарғы ноталар — қатты да ащы естіледі.
Күй
Шығыс Қазақстан облысынан бізге жеткен күйлер көбінесе әнге үқсас. Батыс Қазақстанның сыбызғыда ойналатын күйлері формасының күрделілігімен, диапазонының кеңдігімен ерекшеленеді және аспаптық күйге жақынырақ болып келеді.
Халық музыканты бүл аспапта ойнау кезінде кейде төменгі регистрде бурдон сияқты болып естілетін дыбыс шығара алған. Сонда өзгеше тембр пайда болады.
Домбыра мен қылқобыз секілді халық ішінде жиылмалы сыбызғы да кездескен. Иесі Ысқақ Уәлиев болған нақ осындай сыбызғы жайында. А. Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» еңбегінде айтылады.
Бүйірінде ойықтары жоқ түтікпен үрлеу арқылы бірнеше обертонды дыбыстарды шығаруға боладьь Түтік ұзын әрі жуан болған сайын обертонды дыбыстары көбірек болады. Үзындығы 720 мм, жерде диаметрі 175 мм түтікті үрлегенде мынадай дыбыстар шығады: октаваның ля, бірінші октаваның ля, екінші октаваның ми, ля, үшінші октаваның до-диез, ми ноталары.
Бүдан басқа, төменгі ойығын саусақпен жауып түру арқылы түтіктен тағы бірнеше обертонды дыбыс алуға болады. Бүйірлік ойықтар пайда болғанға дейін қолданылған бүл ескі тәсілді сыбызғышылар күні бүгін де қолданады.
Бұл дыбыс қатары қарапайым әуенді ойнауға мүмкіндік береді.
Заманауи қолдану
1934 жылы Қүрманғазы атындағы оркестрдің құрамына Халық орындаушыларының Бірінші бүкіл Қазақстандық слетіне қатысқан музыканттар алынды. Қазақстанның түрлі аудандарынан, орындаушылық дәстүрлері әр қилы, музыкалық білімдері жоқ және өзгелермен қосылып ойнап көрмеген музыканттардан оркестр коллективін үйымдастыру жас жетекші А. Жұбановқа оңай бола қойған жоқ. Оның үстіне аспаптар да ансамбльмен орындауға икемделмеген болатын. Сыбызғыда Ысқақ Уәлиев ойнады. Ысқақ сегіз жасынан бастап сыбызғы тартуды үйренген екен. Онын, әкесі Уәли атақты сыбызғышы Сарымалайдың шәкірті болыпты. Ысқақтың репертуарына мына күйлер енді: «Қара жорға», «Қоңыр», «Шонай», «Мүңды к,ыз», «Сансызбай» және басқалар. Талантты музыкант Ысқақ өзі де күй шығарған. Олар: «Толқын» және «Кербез».
Сыбызғыны оркестрлік аспап ретінде пайдаланған шақта музыкант бүл аспаптың тым қара дүрсінділігі салдарынан көп қиыншылыққа кездескенін айту керек. Ал бұл шақта домбыра мен қобыз оркестрге қосылған соң-ақ тез дамып, жетіле түсті. Олардың техникалық мүмкіндік- тері өскен сайын оркестрдің репертуары да күрделілене берді. Осының бәрі сыбызғыны қайта жетілдіріп жасауды талап етті.
Осы кезеңде сыбызғыны жетілдіруде алғашқы қадамдар жасалынады. Белгілі музыка шебері И. Романенко бұл аспапты оркестрде ойнау үшін жетілдіру ісімен айналысты. Бүл мақсатқа жету үшін ең әуелі сыбызғының оркестр репертуарына сәйкес болуын қарастыру керек болды. Бірақ оркестрдің бүрауы ол кезде әлі белгіленіп болған жоқ еді. Оркестрдің жалпы даусын күшейту үшін алдымен домбыраның жалпы даусын күшейту қажет болды. Әуелгі кезде сыбызғыны оркестрде пайдаланғанда тек халық күйлерінде қолданды. Ал Қазақстан композиторлары шығармаларының партитурасына келгенде іс қиынға айналдьі. Ы. Уәлиев негізінен қурайдан жасалған сыбызғымен ойнаған-ды. Ол сыбызғыны жай ғана тыңдай отырып күйге келтіретін. И. Романенко оған ағаштан бірнеше сыбызғы жасап берген еді, алайда олар қазір ені жерде жоқ. Бұл шебердің 1936 жылы металдан бес ойықты етіп жасалған бір сыбызғысы бүл күнде Москвада М. Глинка атындағы музыкалық мәдениеттің орталық музейінде сақтаулы.
1939 жылы бес ойықты етіп жасалған тағы бір сыбызғы Алматыда Орталық мемлекеттік музейде сақтаулы тұр. Бүл аспап өзінің үнімен 1936 жылғы жасалған нұсқаға келеді. Бүйірдегі ойықтардың диаметрі—10 мм. Ол сыбызғының дыбыс қатарын анықтағанымызда былай болып шықты. Кіші октаваның ля, си, бірінші октаванық до-диез, ре, ми, соль ноталары.
Сөйтіп, бес ойықты сыбызғының дыбыс қатары мынандай: Аспапты жаңғыртып қайта жасағанда ойықтары, дыбыс қатары неғүрлым жүйелі болып келетіндей етіп орналастыру қажет. Зерттеу барысында төрт ойығы бар сыбызғыда дыбыстардың мынадай жүйесі белгілі болды: кіші октаваның ля, си; бірінші октаваның до-диез, ре, ре-диез ноталары.
Аспаптардың қолда бар нүсқаларын зерттей отырып, біз төмендегідей қорытындыға келдік, 1939 жылға дейін сыбызғы оркестрде ойнау үшін жеткілікті түрде жетілдірілмеген.
Қүрманғазы атындағы консерваторияда 1945 жылы қазақтың халық аспаптары факультеті ашылғаннан кейін Ахмет Қуанұлы Жұбанов сыбызғы класын ашпақшы болған. Алайда сыбызғышы маманнын, жоқ болуына байланысты іс нәтиже көрсетпеді. 1961 жылы оқытушылыққа халық сыбызғышысы О. Қожабергенов шақырылады, ол кісі өз өнеріне студенттерді 2 жыл бойы үйретеді.
Сыбызғы ойнауды үйренудің анағүрлым күрделі процестерінің бірі одан майда қоңыр әрі ашық дыбыс шығара білу. Ойнаған кезінде түтіктің кең жағындағы тесігін үстіңгі тіске тигізеді. Жоғарғы ерін ауаны сыртқа шығармай тісті жауып тұрады. Тілдің үшын түтікке тигізгенде онымен жоғарғы тістердің арасында сәл саңылау болуы қарастырылады. Осы саңлауға келген ауа толқыны түтіктің шет-шетіне соғылады да қайта серпіле отырып дыбысқа айналады. Егер ойықтын, диаметрі 13—20 мм төңірегінде болса дыбыс оңай шығады. Неғүрлым қолайлы диаметрі — 17-18 мм.
Дыбыстың асқақ естілуі ауа толқынының күшіне байланысты, сондықтан орындаушының тынысы кең болуы шарт. Егер ойналатын ойықты жартылай ашық ұстаса дыбыс жарты тонға көтеріледі.
Ағаш сыбызғыны көптеп жасап шығару үшін көлемі жағынан стандартты түтіктерді көптеп өндіретін өндіріс орны қажет. Ойықтардың белгілі бір бірыңғай жүйесін жасап шығару сонда ғана мүмкін болмақ.
Біз нақ осындай түтіктен бірнеше сыбызғы жасап тексеріп көрген едік. Олардың үзындығы —503 мм, ішкі диаметрі —13,6 мм болып келген бірінен екінші октаваның ми-бемоль дыбысы алынды. Оны 49 мм-ге кішірейткенде дыбыс күшейіп, екінші октаваның фа нотасына дейін көтеріледі. Осы тәжірибенің нәтижесінде көлемі әлгіндей түтіктердегі ойықтардың ара қашықтығы қандай болуға тиісті екені анықталды.
Түтіктен дыбыс шығаруда сыбызғының бүйіріндегі ойықтар диаметрінің ролі айрықша. Сыбызғыда жеңіл ойнау, дыбыстын, тазалығы, тембрдің жағымдылығы көбінесе осыған байланысты. Алғаш рет тәжірибе жүргізілгенде ойықтардың диаметрі 5 мм болғанды. Бүл жағдайда орта регистрден дыбыс алу қиынға соқты, ал жоғарғы регистрде дыбыс мүлде өшіп қалды. Ойықтың диаметрі кіші болған сайын ауа тасқынын күштірек беру қажет. Ал мүның өзі ерін аппараты бүлшық еттерінің ширығуын, туғызады, тембрді күрт қатайтып жібереді, дыбыстың таза болуын бүзады. Кейбір дыбыстар шықпай қалатыдықтан шапшаң келетін пассаждарды орындау мүмкін емес. Егер ойықтың диаметрі 7 мм-ге дейін кеңейтілсе ойнау жеңілдейді, тембр жұмсарады, демді қатты-қаттышығарудың қажеті болмай қалады. Бұдан әрі ойықтардың диаметрі 11 мм-ге дейін кеңейтілді. Сонда жоғарғы регистрдегі дыбыс жүмсақ естілді, аспап дем шығарудағы сәл-пәл өзгерістердін, өзіие де ыңғай білдіріп ырыққа көніп отырды. Жүргізілген тәжірибелер сыбызғыда шебер ойнау оның ойықтарының көлеміне байланысты болатынына көз жеткізді.
Аспапты күйге келтіруді орта регистрден бастаған жөн. Сонда жоғарғы регистрдің дыбысы интонациялық жағынан біршама жоғары шығатын болады, ал төменгі регистрдікі төменірек болады. Бүл регистрлердің тазалығы ерінді қимылдату арқылы реттеледі. Күйге келтірудің бүл әдісі барлық регистрлерде де интонацияның тазалығына қол жеткізеді.
Егер түтіктің төменгі тесігін алақанмен немесе ортаңғы саусақпен жауып ойнаса, онда бүйірдегі ойықтарға бас бармақ қана қалатын болғандықтан біраз қиыншылықтар туары сезсіз. Тәжірибе жүргізіп көру үшін түтіктін, төменгі тесігі жабық етіп жасалынды. Мүндай жағдайда бүйірдегі төменгі ойығы түтіктін, төменгі тесіктің ролін атқарады. Айырмашылық мынада ғана, бүйірдегі бұл ойықты жабу төменгі түтіктің тесігін жабудан гөрі әлдеқайда оңай. Жабық түтіктің үзындығын таңдағанда бүйірдегі төменгі ойықты ашып-жапқан кезде аспаптың дыбыс қатарын байытатын обертонды дыбыстар пайда болуын қарастыру керек. Мысалы, егер түтіктегі бірінші ойықты_ кіші октаваның ля, ал ашық түтікті сольға келтірсе, онда түтікті ашып-жапқан кезде кіші октаваның ля, ал ашық түтікті сольға келтірсе, онда түтікті ашып-жапқан кезде кіші октаваның ми дыбысы алынады, яғни, ля-дан жоғары квинта пайда болады.
Бұрынырақта сыбызғыда орындалған көптеген күйлер «шертпе» мәнінде тартатын домбырашылардың репертуарында сақталып қалғанын көреміз. Мүны сол орындаушылардын, өз аузынан естідік. Әдетте сыбызғышы мұндай күйлерді тек домбырамен ғана тартылатын күйлерден оп-оңай ажыратады. Сыбызғымен орындалатын күйлер өте әуезді, диапазоны шағын болып келеді. Халық ішінде сыбызғының күйлерін домбырамен қосылып орындаған. Бүлайша қосылып орындағанда домбыраны сыбызғыда тартылатын күйдің ыңғайына келтіріп бүрауын өзгертеді. Бұл ретте көбінесе домбыраны квинтаға келтірген жөн.