Төлебай_би
Оның арғы тегі қазіргі Торғай облысын мекен етіп келген Арғын тайпасынан, одан берегірек шежіреде Шақшақ, Аманжол, Қошай, Үметай, Жәнібек, Аралбай, Мырза, Кебек, Танабай болып келеді. Сол елдің ақыны Қарпық Шолақұлының Төлебай биге шығарған жоқтау жырында да бұл шежіре осылай таратылады. Төлебай шешен халқымыздың тұңғыш педагога Ыбырай Алтынсаринмен (1841-1889) туыстас, замандас екен. Төлебай Ыбырайдан 5-6 жас үлкен. Жастық шағын екеуі бірге өткізсе керек. Ыбырайдың арғы атасы Балғожа бидің ел басқарудағы билік, шешендік дәстүрін ілгері дамытушы, жалғастырушылардың бірі осы Төлебай болған деседі ел. Танабай 18-20 жасынан ел арасындағы жер дауы, жесір дауы, мал, жайылым тағы басқа дау-дамайларға билік айтып, өзінің әділдігі, шешендігімен халық құрметіне бөленеді. Архив деректерінде, баспа бетінде Төлебай бидің билік, шешендік сөздері кездесе бермейді. Ел арасындағы айтылып келген аңыз-әңгімелер кезінде жинастырылмаған. Төлебай бидің өміріне қатысты деректер Ыбырай Алтынсарин, Нұржан Наушабаев, Ерден Сандыбайұлы жәніндегі әңгімелерде аз-аздап ұшырасып отырады. Ерден сұлтанның нағашысы Қостанай түбінде отыратын Қырық-мылтық Ақбас дейтін бай кісі екен. Ерден жас кезінде оны нағашы деп жүріп, кейін би, сұлтан болған соң Ақбасты қомсына бастапты. Сол елдегі Төлек Жөңке батырға барып: -	Маған нағашы бол, Ақбас бай нағашы болуға жарамады, мал жиғаннан басқаны білмейді, момын адам, - депті. Төлек Жөңке айтыпты: -	Мен саған нағашы бола алмаймын. Ақбас момын болса, мен өзіңе ұқсаған өнербақан, ашуланшақпын. Екеуміз бір сөзге келмей, найзаласып жүрсек, елге күлкі-мазақ болмаймыз ба? - депті. -	Енді маған кім нағашы болады? - депті Ерден. Сонда Жөңке батыр: -	Сен Төлебайға бар, сол нағашы болуға лайыкты. Сонда да сен оған жиен болуға жарасаң! - дейді. Ерден қасына жүз қаралы кісі ертіп Төлебайдың аулына барып түседі. Олардың келе жатқан хабарын есіткен Төлебай он ақ отау тігіп, қарсы алып қонақтарды бірнеше күн сыйлап күтеді. Ерден еліне қайтатын болады. Нағашысы: -	Қайтам десең жолың болсын. Өзіңдей жиен тапқаныма қуаныштымын. Аз да болса, көптей көр, - деп өзіне шапан жауып, кос жорға ат, өзге жолдастарына бір-бірден ат мінгізіпті. Арада бір жылдай уақыт өтеді. Ерден нағашысы Төлебайды қонаққа шақырады. Төлебай оншақты игі жаксы кісілерін ертіп жиенінің үйіне барып түседі. Бәрі жігі-жапар болып күтеді. Екі күннен кейін Төлебай қайтпақ болады. -	Бұйымтайыңызды айтыңыз, не қалайсыз? - депті Ерден жиені. -	Мен ешнәрсе алмаймын. Тек апа, жездемнің басына барып дұға оқысам болтаны, - деп дал ата шықса, он кісіге он ат, өзіне екі бәйге байлатып қойған екен. Төлебай бәрінің ноктасын сыпыртып қоя бергізіпті. -	Апырым-ай, нағашеке, - депті Ерден, - енді бостан-бос кететін болдыңыз-ау, - деп киылып тұрып алыпты. Сонда Төлебай би: -	Уай, сен мазалай бердің ғой. Ендеше өзің билеп отырған уәләятыңды маған билеуге бер? - депті. Ерден де мерт екен, көп ойланбапты: -	Бердім, нағашыеке, депті. Төлебай еліне барған соң, қысқа қарай жігіттерін жұмсап Ерденнің жайылымында жатқан жылқысынан жүз жылқы айдатып алдырыпты да, өзінің Үметей еліндегі ағайындарына сотымға таратып бергізіпті. Ерден оны біледі. Елінің адамдары: "Жақсы айғырымыздың үйірі еді, малымызды төлесін", - деп, Ерденнің мазасын ала береді. Ерден Төлебайға бара алмапты. Келесі жылы соғым кезінде Төлебай тағы да жігіттерін жұмсап екі жүз жылқысын айдатып алып, еліне соғымға бөліп беріпті. Ерден ауылы шу көтеріпті. Шыдамы таусылған Ерден нағашысының аулына барыпты. Нағашысы оларды күтіп алыпты. Ерден Төлебайға барып айтайын десе, жүрегі дауаламай қайтып, кете беріпті. Мұны сезген Төлебай би: -	Жиенжан, кайта-қайта ордама келесің де, ештеңе айтпай кете бересің. Не айтайын деп едің, іркілме, айта бер?! - дейді. Ерден: -	Не істерімді білмей жүрмін. Бір жағынан елім мазамды алып барады, - дейді. Сонда Төлебай би: -	Жиенжан, ең әуелі келгенде жиендік жасап менің билеп отырған елімді сұрағанда беретін едім. Сен сұрайтыныңды білмедің, малға қызықтың. Сөйттің де мен берген ат, шапанға мәз болып еліңе қайттың. Ел билеймін деген менің жиенім мұндай ұсақтық жасамаса керекті. Еліңді билетуге өз ықтиярыңмен бердің. Енді ол менің қарамағымда, жылқысын менен келіп өздері сұрасын. Өз обалың өзіңе! - депті. Асқақтап жүрген Ерден сұлтан бармағын тістеп, сабасына бір түскен екен дейді ел. Төлебай шешен 56 жасында қайтыс болғанда Қарпық ақын Төлебайдың бәйбішесі, қызы, келіні атынан шығарып берген үш жоқтау нұсқасы "Боздағым" (1990 ж.) жинағында жарияланған. Соның бірі былай жырланған: