cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Родейру
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6 577 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 72,029 км² шамасында. Халық тығыздығы — 91,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1962 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Калесаты-Яга
Калесаты-Яга — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Менка-Яга өзенінің оң жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Нефтеюганск қаласынан Ертіс өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Конкордия-Саджиттария
Конкордия-Саджиттария (Concordia Sagittaria) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Венеция провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — Santo Stefano.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
NGC 7107
NGC 7107 — Тырна шоқжұлдызында орналасқан SBdm типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 6 қыркүйекте Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7107 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67209, ESO 287-52, AM 2139-450, IRAS21392-4501.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Тырна (шоқжұлдыз)
Бусе (Орн)
Бусе (Boucé) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Аржантан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 20,39 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61055, пошта индексі — 61570.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 597 адамды құрады. Халық тығыздығы — 29,28 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Прецш (Бургенланд)
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 171 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 84 390. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Юрген Сцесни.
Шалап
Шалап — көбіне жаз айларында шөл басатын бірден-бір пайдалы сусын. Шалап дайындау үшін алдымен айран немесе шұбатты үлкен ыдысқа құйып алады да үстіне су қосады. Оған бұлақ немесе құдық суын қосқан дұрыс. Өйткені олар өте таза, мөлдір, әрі салқын болады. Су қосылған соң қасықпен жақсылан араластырады. Бір литр айран немесе бір литр шұбатқа бір литр су қосу керек. Айран немесе шұбат ащы болса үстіне құйылатын судың да мөлшері өзгереді.
Дереккөздер
Санат:Қазақ асханасы Санат:Сүт өнімдері Санат:Сусындар
1939 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:1939 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:1939 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Тополи (Варна облысы)
Тополи (Тополи) — Болгариядағы ауыл. Варна облысына қарасты Варна қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 967 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9140. Телефон коды — 052. ЕКАТТЕ коды — 72709.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Варна облысының елді мекендері
Кастель-Сант'Элия
Кастель-Сант'Элия (Castel Sant'Elia) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Витербо провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Анастасий Суппентонийский.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Гизят
Гизят — Башқұртстанның Нуриман ауданындағы ауыл, Жаңа кулев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 42 адамды құрады. Пошта индексі — 452448, ОКАТО коды — 80245835005.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
FITUR көрмесі
2010 жылдың 20-24 қаңтар аралығында Қазақстан Республикасының Спорт және Туризм министрлігі Қазақстанның осы көрмеге қатысуын ұйымдастырды. Осы жылы көрме өзінің 30 жылжығын атап өтті. Соған орай көрме Feria de Madrid алаңында, 75000 ш.м. жерді алды. Көрменің жұмысына 12 000 ұйым қатысқан болатын, оның ішінде – ұлттық туристік әкімшіліктер, туристік компаниялар, қонақ үйлер, 170 ел мен аймақтың авиакомпаниялары бар. Қазақстаннның экспозициясы 49 ш.м. жерді алып жатты. Стендте Қазақстанның табиғаты, көрікті орындары мен көне қалалары көрсетілген, оның барлығы арнайы әуенмен, суреттермен безендірілген болатын. Сонымен қатар испандықтарға түсінікті болуы үшін стендтің жанына арнайы аудармашыны қойған болатын. Сол жылы еліміз бірталай шетелдік елдерге танылып, өз өнімін көрсетіп қайтқан болатын.
Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар
Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар — электр энергиясын оптикалық сәулелену энергиясына түрлендіретін шалаөткізгіш аспаптар. Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптардың негізгі элементтері ретінде сәулеленетін диодтар (СД) — сәулелік диодтар және инфрақызыл СД-тар пайдаланылады. Бұл диодтарда кернеу әсерінен СД-тың активті аумағына инжекция жасаған негізгі емес теңгерілмеген заряд тасымалдаушылар энергиясы спектрдің ультрафиолеттік (УФ), инфрақызыл (Иқ ) немесе көрінетін диапазондағы сәуле шығару энергиясына айналады.
Қолданылуына байланысты сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар ШӨ сәуле шығару генераторлары (СШГ) және ақпаратты бейнелеудің ШӨ аспаптары (ШӨ индикаторлар немесе ШӨИ) болып бөлінеді. СШГ ақпаратты таратудың талшықты оптикалық желілерінде, электр сигналдарын оптикалық сигналға түрлендіру үшін оптоэлектрондық қосақтар құрамында, сондай-ақ қатты денелі лазерлерді толықтыру үшін пайдаланылады. ШӨИ жекелеген және ұжымдық пайдаланылатын құрылғыларда ақпаратты көрсетіп бейнелеуге арналған.
Бейнеленетін ақпарат түріне қарай ШӨИ дискреттік (сәулеленген нүкте түріндегі бейне), щкалалық (сәулеленген нүктелерден түратын сызық), белгілік (сандар, әріптер, шартты символдар), графикалық болып бөлінеді.
ШӨИ бақылау-өлшеу аппаратурасында, фотокиноаппаратурада, ақпаратты бейнелеу жүйелерінде кең қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Электроника
Сұйық-сұйык хроматографиясы (ССХ)
Сұйық-сұйык хроматографиясы (ССХ). Сұйық-сұйықтык хроматографияны бөліп тарату деп те ағайды, мұндағы қатты түйіршікті материал қозғалыссыз сұйық фазаға төсеніш қызметін атқарады. Бұл екі сұйық полюстік дәрежесі жағынан түрліше болып, өзара араласпауы керек. Осы екі сұйықты да бірдей қозғалыссыз бір фазаға орнықтыруға болады. Әдетте, полюсті еріткішті силикагель, алюминий тотығы, магний силикаты сияқты кеуекті төсенішке салады. Қалыпты және айналған фазалары бар ССХ сұйық-сұйықты хроматограмма көмегімен фталь қышқылы эфирлері қоспасын талдаудың екі хроматограммасы бар. Онда шаймалау реті ескеру мақсатымен, уақытты кері бағытта орналастырған. Ондағы қозғалыссыз сұйық фазаны бағананы қайтадан толтырмай-ақ ауыстыруға болады. бұл, әрине, оның артықшылығы. Алайда оның жеңіл ауыстырылуы, жуылып кету қаупін де болдырмай қоймайды. 400px|centre Бұл әдіс те белгілі хроматографиялық бағаналар пайдаланылады. Демек. бағаналардың бөлу қабілеті бірдей де бағасы қымбаттау суретте, ішінде химиялық егілген сұйық фазасы бар бағанада бөлінген кезде алынған хроматограмма келтірілген. Газды хроматография көмегімен, жүргізілетін сапалық және сандық талдау сұйықтық хроматофафияға ұқсас. Заттын жеке де таза түрде бөлінуі, тұтылу уақыты немесе көлемі бойынша жүргізіліп, ал заттың сандық мөлшерін анықтау шоқтықтар биіктігін немесе ауданын өлшеуге негізделген. Мұнымен қатар қандай болмасын сандық талдау әдістерімен жүзеге асырылған бөлу нәтижесінен алынған бөлік бойынша талдау да пайдаланады. Сұйықтық хроматография органикалық химиядан синтетикалық, технологиялық немесе зерттеулік жұмыстарда жиі қолданылады. Мысалы. бұл әдіспен мұнай, бензин және басқа да мұнайды айдағаннан алынатын көмірсутектердің, түрлі изомерлердін құрамын жеткілікті де жемісті талдайды. Сондай-ақ бұл әдіс ұшпайтын, және тұрақсыз қосылыстардың, полюссіз және әлсіз полюсті т.б. заттардың талдауын жеңілдетті. Соңғы кезде сорбенттерді сәл түрлендіріп, ептеп өзгертіп пайдалануда. Мұндай сорбенттер өзгелерді ығыстыруда. Ондағы басты себептердің бірі - химиялық тұрақтылық. Ол үшін силикагельдің беткі қабатындағы силанолды топтарды түрлі органикалық топтарға ауыстырып, олардың активтігі мен сұрыптаушылығын едәуір арттырады:
Si-0-Si-CH2-; Si-O-Si- (CH2)3-NH2,
Егер силикагель-құрамына цианопропильді -(СН2)3- CN, аминопропильді -(CH2)3-NH2 және оксипропилді - (СН2)3-ОН2 топ сияқтыларды еңгізсе, полюсті силикагель пайда болады. Өзгеріске түскен полюсті сорбенттерде шаймалықты ауыстыр- ғандағы тепе-теңцік силикагельден тезірек орналасады да, оларда нәтиженің қайталанылуы едзуір жақсарады. Ал, мүндай түрленген, өңделген полюссіз сорбент ретінде мысалы, алғашқы үш қүрылым пайдаланылады. Көмірсутектердің радикалында көміртек атомдары- ның эр түрлі саны болуы мүмкін. Мүндай сорбенттер гидрофобты- суды итеретін молекулаларга жақындау болады. Дұрыс шар пішінді қүрылымдағы сорбенттерді пайдалангандағы нэтиже жақсы шығады.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия Санат:Ғылым Санат:Хроматография
II Маруан
II Маруан (Маруан ибн Мұхаммед ибн Маруан; Маруан әл-Химар; Саңырау Маруан) (688 — 6 тамыз 750) — Дамаск қаласында билік құрған, Умәйя әулетінен шыққан соңғы 14-ші араб халифі (744—750). I Маруанның немересі. Атақты қолбасшы.
Өмірбаяны
Таққа отырмас бұрын 12 жыл ішінде Маруан Оңтүстік Кавказды наменгер ретінде биледі (732—744). Ол Гүржістанға басып кіріп, Түменшаһты бітімге мәжбүрлеп, Аландардың үш бекінісін жаулап алады. Хазарлар мен аландарға қарсы жүргізілген соғыстардан кейін Маруан халифат қорғаныс күштерін қайта құру қажеттігіне көз жеткізеді.
II Уәлидтің тақтан түсірілгендігін естігенде Армениядағы халиф туыстарына көңіл білдіру хатын жолдайды.
Бастапқыда II Маруан әл-Уәлидті тақтан тайдырған III Йазидтің билігіне қарсы болады, алайда кейін билігін мойындайды.
743 жылы өзінің немере інісі халифа Хишамның өлімі жайлы хабарды естіген Маруан Дамаск қаласына асығып, өзін халиф етіп жариялайды (744).
Маруанның Ұбайдұлла және Абдалла есімді екі ұлы болған. Олар губернатор болып тағайындалып, билікті күшпен ұстап отырды.
Сол кезде Умәйядтар халифаты ыдырау үстінде еді. Жаңа тағайындалған халифаға қарсы бүкіл империя көтерілді. Маруан бір жарым жыл ішінде Сириядағы көтірілісті басып шығады; оның бақылауынан шығып кеткен Месопотамия жерлерінің кей бөліктері харижиліктерден қайтарылып алынды, алайда шығыста шииттердің көтерілісі өте кең етек жая бастады. 749 жылдың 2 қыркүйегінде шииттер Куфаны басып алады; бірнеше аптадан кейін, 28 қараша күні Мұхаммед пайғамбардың немере інісі Абдуллаһ ибн Аббастың шөбересі Әс-Саффах халиф болып тағайындалды.
25 қаңтар 750 жылы Маруанның әскері Үлкен Заб (қазіргі Тигр саласы) өзенінің түбіндегі шайқаста шииттердің Месопотамияға басып кірмеуі үшін бөгет жасау үстінде Аббас әулеті мен шииттерді қолдаған Әбу Муслимнен жеңіліс табады. Шайқас барысында умәйя әулетінің барлығы дерлік мүшесі, яғни үш жүзден астам мүшесі қаза тапты. II Маруан Дамаск, Палестина және Иордания ақрылы Мысырға қашып, сол жерде ұсталып 750 жылдың 6 тамызында дарға асылады..
Маруанның ұлдары Эфиопияға қашып үлгереді, сол жерде Ұбайдұлла қайтыс болады. Умәйя әулетінен шыққандардің ішінде ең бақыттысы I Әбдіррахман болды, ол Испаниядағы Кордоба әмірлігінің негізін салады (756).
Амзольдинген
250px|thumb|Картада орналасуы Амзольдинген (Amsoldingen) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Тун округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 809 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.7 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 921, пошта индексі — 3633.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Қазақстан радиостанциялары
Қазақстан радиостанциялар тiзiмі: «Текс радио», - негізделген ақпараттық және ойын-сауық радиостанция, Қарағанды. Радио бірге БАҚ тобына кіретін «Жаңа TV». Мүшесі [Телерадиохабарларын [National Association | Телерадиотаратушылар] Ұлттық қауымдастығы]. Әлеуетті аудитория станциясы шамамен бір миллион, өз күн сайынғы эфирге шығатын сомасы болып табылады -. 24 сағат
Радио 7 - біздің қалада Радио Семей. Сайт радио radio7.kz
«Radio 7» - Семейдегі жалғыз қалалық коммерциялық музыка радиостанциясы. 7 мамыр 2001 - жиілік 106,9 FM бойынша бірінші желдету. Format Hot AC / CHR - белсенді және оң (20-40 жыл) үшін Динамикалық музыка. Сенімді қабылдау аймағы - 35-40 км. Семейде Радио станцияларды рейтингінде бірінші орын - жыл сайынғы зерттеуге сәйкес.
Біздің өз Өндірістік-студиясында өндірілген және серіктестердің басқа студиялар (студиясы «Апельсин», Мәскеу студиясы «Жетінші аспан», Қазан) сатып алынған ретінде бағдарламасын жүзеге Live. 07:00 Әуе арнасында 19:00. Ethereal студиясы жоғары сапалы стерео (Soundkraft, Shure, Sony) эфирге мүмкіндік беретін ең заманауи жабдықтармен жабдықталған. Өндірістік-студиясында радио хабарландыру мен басқа дыбыс өнімдерін өндірді.
Жеке (міндетті емес) AD бірлік, хабарландыру, демеушілік бағдарламалар мен ойындар, акциялар: жарнамалық мүмкіндіктерін кең диапазоны - «Radio 7» Семей қаласында эфирге басқа станцияларын, айырмашылығы.
Сілтемелер
Санат: Қазақстандағы радиостанциялары
Қ
thumb|left|110px|
thumb|right|400px| Қ, қ — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.
Тілдің артқы шені таңдайдың артқы шеніне нық тиіп, содан кейін бірден ажырасуынан жасалатын дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. Қ-ны айтқанда фонациялық ауа ауызқуысы арқылы үзіліп, шұғыл шығады. Қ - дауыс қатысы жағынан қатаң, айтылу жолы жағынан шұғыл, жасалу жағынан тіл асты дыбыс. Оның ұяң сыңары - "ғ". Сөз ортасында орналасқан кездерде, қ - дан кейінгі хәріп дауыссыз болған жағдайда қ - ның бәсендеуіне байланысты х - дыбысына айналады (мақсат - махсат, мұқтаж - мұхтаж). Қ, Ғ және Х дыбыстары увулярлы дауыссыз дыбыстарға жатады (терең артқы тілдік дауыссыздар). Латынша романдалынуы: "Q, q". Дыбыс түркі халықтарында (өзбек, татар, қазақ), араб, парсы және кавказ халықтарында кездеседі.
Қ қазақ тілінде өте жиі қолданылып, сөздің барлық буынында кездеседі және көбінесе жуан дауыстылармен тіркеседі. Мысалы, қайық, ақын, аққу, ботақан, құлыншақ, бардық.
Дереккөздер
Санат:Кириллица
Болат Мұратұлы Сыздықов
thumb|right|200px|Болат Мұратұлы Сыздықов Болат Мұратұлы Сыздықов  (21 маусым 1956, Қарағанды - 7 мамыр, 2016, Алматы) — КСРО және қазақ гитаристі, Musicola тобының композиторы және өңдеушісі, A'Studio тобының бұрынғы мүшесі.
Өмірбаяны
Бала кезінен оның музыкаға қызығушылығы болып, әйгілі педагог Александр Мажелянның джаз-гитара курстарын бітірді. Болат 16 жасында Қарағанды ​​филармониясына солист ретінде қабылданып, «Гәкку» ансамблінің құрамында гастрольдік сапармен ел аралады. Болат Қызыл Тулы Орта Азия әскери округі дивизия штабының оркестрінде әскери борышын өтеп жүріп, сыбызғы мен барабанда ойнауды үйренді. Әскерден кейін Қарағанды ​​филармониясының жанындағы «Уақыт және әндер» ансамблінің солисті болды.
1976 жылы Республикалық «Гүлдер » жастар ансамблінің шақыруымен Болат Алматыға қоныс аударады. Ансамбльде жұмыс істеген Болат Шымкент мәдениет институтында сырттай жоғары білім алды. Одан кейін, Болат «Арай» тобының гитаристі болды, оның солисті әнші Роза Рымбаева болды. Ұжым Кеңес Одағының түкпір-түкпірінде гастрольдік сапармен көптеген фестивальдерге қатысты, соғыс жылдарында Ауғанстанда өнер көрсетті, Байкал-Амур магистральда бірқатар концерттер берді. Оларда күніне тоғыз жанды қойылым болатын. Болат ұжымда басты рөлдердің бірін сомдады, музыка жазды, аранжировкамен айналысты, ән айтты.
Әл-Фараби атындағы Шымкент мәдениет институтының мәдени-ағарту жұмысы факультетін бітірген (1986), мәдениет саласының қызметкері.
1987 жылы Болат пен «Арай» музыканттары Роза Рымбаевадан бөлініп, «Алма-ата» атты жаңа тобын құрды. Мәскеуге барып, бірден кең танымалдыққа ие болған, кейінірек A`Studio деген атпен танымал болған команда күні бүгінге дейін ТМД елдерінде өте танымал. Болат онда көп жұмыс істемеді. Мәскеуде ол бірден көптеген топтар мен музыканттардан ұсыныстар ала бастады. Болат әртістер арасында сессиялық музыкант және гитарист ретінде атақты болды. Ол әртүрлі студиялық жобаларға қатысты, көптеген танымал әртістер мен ресейлік эстрада жұлдыздарына гитара партиясын жазды.
1990 жылы Болат атақты композитор Максим Дунаевскийдің жетекшілігімен американдықтармен бірге «Америкалы перестройка» жаһандық музыкалық жоба-спектакльіне жұмысқа шақырылды.
1992 жылы Болат Сыздықов өзінің музыкалық жобасын жасау туралы шешім қабылдады. Ол әнші Карина Абдуллинамен танысып, бірігіп Музыкалық дуэт құрады. Musicola аясында Болат АҚШ-тағы "Big Apple Music" халықаралық байқауының лауреаты болды (1996 ж.) және 10 альбом шығарады. Оған қоса, жеке гитара дискісі Guitar Stories 2009 жылы шықты. Барлық "Musicola" дискілері музыканттардың жеке студиясында жазылған, онда Болат тек музыканттың ғана емес, сонымен қатар кәсіби дыбыс режиссері міндеттерін орындаған.
2014 жылдың 1 ақпанында Болат Сыздықов "Musicola" дуэті құрамында егеменді Қазақстан тарихында тұңғыш рет Монте-Карлодағы бокс рингінде әлемге әйгілі боксшы Геннадий Головкин жекпе-жегі алдында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранын орындады.
Ол 2016 жылы 7 мамырда Алматыда 60 жасында кенеттен қайтыс болды. Өлім себебі - тромбоз болды
Музыкантпен қоштасу 10 мамырда Алматыдағы Ж. Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясында өтті. Еске алу кешіне Алматы қаласының әкімі Бауыржан Байбек қатысты. Алматыдағы Кеңсай-2 зиратында Батырхан Шүкенов қасында жерленген.
2016 жылдың қараша айында Болат Сыздықовтың туған жері Қарағандыда, Жұлдыздар даңғылында атақты жерлестің құрметіне есімдік белгі ашылды.
Дереккөздер
Санат:21 маусымда туғандар Санат:1956 жылы туғандар Санат:Қарағандыда туғандар Санат:7 мамырда қайтыс болғандар Санат:2016 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан әншілері Санат:Қазақстан гитарашылары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Санат:А’Студио
Ауытқымалы мінез-құлық
Ауытқымалы мінез-құлық  — құқықта, адамның қатты да терең күйзеліп, уайым шегуімен, өңі өзгеріп, ұстамдылығынан айырылуымен сипатталатын, оқыс та шапшаң тегеурінмен өрбитін сезімдік ахуалы (қазақша Аффект). Ауытқымалы мінез-құлықтың физиологиялық және патологиялық түрлері болады. Физиологиялық ауытқымалы мінез-құлық (ашу, ыза, үрей) психикаға әсер ету күші жойқын бола тұра, адамды өзінің мінез-құлқын сезіну мен бақылау, ол үшін жауапты болу мүмкіндігінен айырмайды. Мұндай сезімдік ахуал жағдайында қылмыс жасаған адамның қылмыстық жауапкершілігі жоққа шығарылмайды, алайда ол белгілі бір реттерде жеңілдетілуі мүмкін. Патологиялық ауытқымалы мінез-құлық сананы біржолата билеп, мақсатсыз немесе қауіпті іс-әрекеттер (шабуыл) жасауға итермелейді. Егер соттық-психатриялық сараптама қоғамға қауіпті әрекетті патологиялық ауытқымалы мінез-құлыққа ұшыраған адам жасағанын анықтаса, онда ол “есалаң”, “есі дұрыс емес” деп танылады.
Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Мінез-құлық
Танкіге қарсы opлap
Танкіге қарсы opлap — тегіс жерлерде және жайпақ ылдиларға трапеция және үшбұрыш тәріздес ор түрінде жасалған танкіге қарсы жер бөгеттері.
Трапеция формасындағы ор барлық танкілерге, соның ішінде ауыр танкілерге кедергі ретінде қызмет етеді. Үшбұрыш формасындағы ор (толық ашылмаған трапециялы ор) тек жеңіл және орташа танкілерді бөгей алады. Танкіге қарсы opлapдың екі түрі де 2 м-ге жуық терендікте, ал үстіңгі 5,5-7 м ұзындықта қазылады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Противотанковый ров
Үйкеліс бұрышы
Үйкеліс бұрышы - тангенсі статикалық үйкеліс коэффициентіне тең болатын максимум толық реакциясы мен тірек бетке түсірілген нормаль арасындағы бұрыш.
Дереккөздер
Санат:Механика
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Желілік құрт
Желілік құрт — жергілікті және ғаламдық компьютерлік желіде өздігінен таралатын компьютерлік вирустың бір түрі.
Тарихы
1978 жылы Пало-Альто Xerox зерханалық орталығында Джон Шоч және Йон Хупп компьютерлік құрттарды есептеулерде қолдану туралы зерттеулер жүргізген болатын. «Құрт» термині құрттәріздес бағдарламалар сипатталған Дэвид Героолдтың «Когда ХАРЛИ исполнилось год» (1972) және терминнің өзі енгізілген Джон Браннердің «На ударной волне» (1975) ғылыми-шытырман оқиғаларының әсерінен пайда болды.
Ең танымал компьютерлік құрттардың бірі «Моррис құрты» болып табылады. Оны 1988 сол кезде Корнелл университетінің студенті болған кіші Роберт Моррис жазды. Құрттың таралуы 2 қараша күні басталды. Одан кейін компьютерлік құрт шамамен 6200 компьютерге енді (бұл сол кездегі ғаламторға қосылған барлық адамның 10%-ы)..
Таралу механизмі
Құрттың таралуының барлық механизмдерін («шабуыл векторы») екі ірі топқа бөлуге болады. •	Компьютерге орнатылған бағдарламалық жасақтаманың әкімшілік қателіктері мен осалдықтарын пайдалану. Моррис құрты сол кездегі бағдарламалық жасақтаманың кемшіліктерін, атап айтсақ, sendmail пошталық серверін, finger сервисін, пайдалана білді және сөздік бойынша құпиясөз таңдайтын болды. Мұндай құрттар компьютерге толықтай автоматты режимде шабуыл жасау арқылы дербес таралады. •	Әлеуметтік инженерия құралдарын қолдану арқылы компьютерді пайдаланушы өзі вирустың іске қосылуына себепші болады. Файлдың қауіпсіздігін дәлелдеу үшін бағдарламаның пайдаланушы интерфейсіндегі кемшіліктер көріне бастайды, мысалы, VBS.LoveLetter құрты Outlook Express-тың файлдарды кеңеюін жасыратындығын өз пайдасына жаратты. Аталған әдіс спам-таратуларда, әлеуметтік желілерде көп қолданылады. Кейде құрбанды таңдау стратегиясы мен таралудың әртүрлі векторларының жиынтығы бар құрттар кездеседі.
Таралу жылдамдығы
2003 жылы 75000 серверді 10 минутта залалдандырған SQL Slammer құрты эпидемиясы осы таралу моделіне ұқсайды. Дегенмен, құрттардың көпшілігі тиімсіз тәсілдерді қолданады. Қарапайым құрт түрлері осал желң тораптарын кездейсоқтықтық нәтижесінде ғана табады. Мұндай жағдайда оның таралу қисығы Ферхюльст дифференциалды теңдеуінің шешіміне сәйкес келеді және сигма тәріздес пішінге ие болады. Бұл модельдің дұрыстығы 2001 жылғы CodeRed II құрты эпидемиясы кезінде дәлелденді. 28 сағатта құрт 350000 желі торабын залалдандырды. Айта кететіні, соңғы сағаттарда оның таралу жылдамдығы төмен болды, себебі бұрын залалданған тораптарға тіреліп қалатын. Антивирустардың қарсылығы жағдайында эпидемия қисығы Кермак-Маккендрик теңдеулер жүйесінің шешіміне сәйкес келуі тиіс. Мұндай көрініс шынайы өмірде жиі бақыланады.
Пошталық протоколдарды қолданатын құрттардың таралу қисығы жоғарыда айтылған қисықтарға ұқсайды, бірақ жалпы таралу жылдамдығы біршама төмен. Өйткені, «пошталық» құрт тікелей кез-келген желі торабына қатынаса алмайды, ол залалданған машинада бар пошталық адреспен ғана байланыса алады. Осындай эпидемия бірнеше айға созылуы мүмкін.
Құрылымы
Құрттар бірнеше бөліктен тұруы мүмкін.
Ерекше атап өтілетіні – жұмыс жасап тұрған бағдарламаны зақымдайтын, қатқыл дискке тиіспей, оперативтік жадыда сақталатын резидентті құрттар. Мұндай құрттардан компьютерді қайта іске қосу арқылы (және сәйкесінше оперативті жадыны тастау арқылы) құтылуға болады. Бұл құрттар негізінде «зақымдайтын» бөліктен, яғни эксплойттан, және толықтай оперативті жадыда орналасатын кішігірім пайдалы жүктемеден (құрттың денесінен) тұрады. Бұндай құрттардың ерекшелігі, олар қарапайым файлдар секілді жүктеле алмайды, өзге бағдарламармен бірге келетін динамикалық кітапхананың ішінде болады.
Сондай-ақ, жадыны зақымдағаннан кейін қатқыл дискте кодты сақтап қалып, келесіде қайта іске қосылуға жағдай жасайтын құрттар бар. Ондай құрттардан тек антивирустік бағдарламалық жасақтама немесе сол секілді құралдардың көмегімен арылуға болады. Көп жағдайда бұндай құрттардың эксплойты құрт денесін жеке файл ретінде көрсете алатын шағын пайдалы жүктемені қамтиды. Пошталық құрттардың көп бөлігі бір файл ретінде таралады. Оларға бөлек «зақымдайтын» бөлік керек емес, себебі компьютер пайдаланушысы пошталық клиент немсе ғаламтор-браузер көмегіне жүгіне отырып, өз еркімен толық құртты жүктейді және іске қосады.
Қорғану тәсілдері
Желілік құрттар компьютер пайдаланушысының жүйесіне ену үшін бағдарламалық жасақтама мен операциялық жүйенің осал тұстарын пайдаланатындықтан, құрттардан қорғану үшін сигнатуралық вирусқа қарсы мониторлар жеткіліксіз. Заманауи құрттардан аулақ болу үшін проактивті қорғанысты қолданған жөн.
Қосымша
1.	↑ Воронцов В. В., Котенко И. В. Анализ механизмов обнаружения и сдерживания эпидемий сетевых червей на основе "кредитов доверия" // Известия высших учебных заведений. Приборостроение. — 2015. — № (том 58).
Сілтемелер
•	Климентьев К.Е. Компьютерные вирусы и антивирусы: взгляд программиста. - М.: ДМК-Пресс, 2013. С. 656. ISBN 978-5-94074-885-4 •	John Shoch, Jon Hupp The 'Worm' Programs — Early Experience with a Distributed Computation" (англ.), Communications of the ACM, March 1982 Volume 25 Number 3, pp. 172–180, ISSN 0001—0782 •	Nicholas C. Weaver Warhol Worms: The Potential for Very Fast Internet Plagues •	RFC 1135 (англ.)— The Helminthiasis of the Internet
Курриер
Курриер (Courrières) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Лан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,63 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62250, пошта индексі — 62710.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10424 адамды құрады. Халық тығыздығы — 1207,88 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
NGC 2628
NGC 2628 — Шаян шоқжұлдызында орналасқан Sc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 16 қарашада Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2628 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 24381, UGC 4519, MCG 4-21-12, ZWG 120.20, IRAS08374+2342.
Эльброн-Дюрн
Эльброн-Дюрн (Ölbronn-Dürrn) — Германия Федеративтік Республикасының Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан муниципалитет. Карлсруэ әкімшілік округіне бағынады. Энц ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3429 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 15,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 08 2 36 075. Муниципалитеттің басшысы — Норберт Хольме.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Шваревка
Шваревка — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кондас өзенінің оң жағалауынан13 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Березники қаласынан Косьва (бастауынан Широков су торабына дейін), Чусовая және Сылва өзендерін қоспағанда Кама су торабына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Колея
Колея - табанды келік іздерінің ортаңғы сызықтары арасындағы қашықтық.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Көркем тәрбие
Дереккөздер
Санат:Педагогика Санат:Терминология
IC 3085
IC 3085 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан * (жұлдыз) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 3085 Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Шанханай
Шанханай — Жетісу облысы, Кербұлақ ауданындағы ауыл, Шанханай ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
300px|Шоқан Уәлихановтың музейі|right|thumb Аудан орталығы - Сарыөзек кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде, Майтөбе өзенінің жағасында, Алтынемел жотасының солтүстік-батыс баурайында орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2364 адам (1169 ер адам және 1195 әйел адам) болса, 2009 жылы 2355 адамды (1176 ер адам және 1179 әйел адам) құрады.
Тарихы
1930 жылы ұйымдастырылған "Шанханай" ұжымшарының, 1950-1997 жылдары бірнеше ұсақ ұжымшарлардың қосылуынан құрылған Шоқан атындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Шанханайда және округте қарасты Қоянкөз, Майтөбе ауылдарында "Шоқан" ӨК және шаруа қожалықтары құрылған.
Дереккөздер
Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Карнэй (Мичиган)
Карнэй (Carney) — Мичиган штатының Menominee округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 225 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.6 км² шамасында. FIPS коды — 26-13400.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Қанбаба
Қанбаба — ортағасырлык бекініс орны. Көксарай ауылының 3-бөлімшесінен солтүстік-шығыска қарай 3 км жерде. 2002—2003 ж. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық- музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зертттеу орталығы жасақтаған археологиялық экспедиция (жетекшісі С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрышты төбе. Биіктігі 1,2—2 м. Әр қабырғасының ұзындығы 105—115 м аралығында. Айнала қазылған ордың ізі сақталған. Ескерткіштің солтүстік-шығысындағы төбенің ортасында диаметрі 20 м, терендігі 1 м-дей ойдым орны бар. Қақпасы солтүстік-шығыс және батыс қабырғалардың ұштасар жерінде болған секілді. Жинастырылған материалдар Қанбабаны халық 9—12 ғасырларда мекен етіп, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысқандарын дәлелдейді.
Дереккөздер
Санат:Тарих
1940 жыл
Туғандар
Тағы қараңыз: Санат:1940 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қараңыз: Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Милиция
Милиция (лат. mіlіtіa – жасақ) – КСРО кезеңінде қызмет атқарған қоғамдық тәртіпті, меншікті, азаматтардың, ұйымдардың, кәсіпорындар мен мекемелердің құқықтары мен заңды мүдделерін қылмыстан және өзге де құқықбұзушылықтан қорғайтын админ-атқарушы мемлекеттік орган. Қылмыстың алдын алу шараларын жүргізу, алдын ала тергеу, анықтама, жедел іздестіру міндеттерін атқарды. Милиция алғаш рет 1917 жылы 28 қазанда жергілікті кеңестер қарамағында құрылып, 1931 жылы Ішкі істер халық комиссариатының (1946 жылдан министрлік) қол астына өтті. КСРО тарағаннан кейін кейбір елдерде (Ресей, Беларусь, т.б.) Милиция атауы өзгеріссіз қалды. Қазақстандағы құқықтық реформалардан кейін бұл органның атауы полиция болып өзгертілді.
Дереккөздер
Санат:Орган Санат:Заң Санат:Құқық
Антимонил
Антимонил — сүрменің бір атомы мен оттектің бір атомынан тұратын, бір валентті катион қызметін атқаратын топтама.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Терминология Санат:Химия
Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы көтерілісі
«Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы көтерілістер» – құжаттар жинағы. Редакциясын басқарған АУЫЛЫВ.Пястковский. 1960 жылы КСРО Ғылым Академиясы баспасында орыс тілінде жарық көрген. Бұл еңбек КСРО Ғылым Академиясы Тарих институтының, Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археологиялық және этнография институты, Қырғызстан Ғылым Академиясының Тарих институты, Түрікменстан Ғылым Академиясының Тарих, археол және этнография институты, Өзбекстан Ғылым Академиясының Тарих және археол. институты және КСРО Бас архив басқармасының қатысуымен шығарылған. Кітап 10 бөлімнен тұрады: 1) «Бұратаналарды майданның тыл жұмыстарына шақыру және патша әкімшілігінің қосымша жарлықтары»; 2) «Орта Азиядағы көтеріліс» (бүкіл Түркістан ген.-губернаторлығына қатысты шолу құжаттары); 3) «Самарқанд облысындағы көтеріліс» (Өзбекстан, Солтүстік Тәжікстан, Оңтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 4) «Ферғана облысындағы көтеріліс» (Өзбекстан және Оңтүстік Қырғызстан); 5) «Сырдария облысындағы көтеріліс» (Өзбекстан, Қазақстан, Қарақалпақстан, Солтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 6) «Жетісу облысындағы көтеріліс» (Қазақстан және Солтүстік Қырғызстан); 7) «Закаспий облысындағы көтеріліс» (Түрікменстан, Қазақстанның бір бөлігі); 8) «Ақмола, Семей және Орал облыстарындағы көтеріліс»; 9) «Торғай облысындағы көтеріліс»; 10) «Көтерілісті басып-жаншу. Патша өкіметінің қуғын-сүргіні. Буржуазияшыл-ұлтшыл элементтердің көтерілістегі рөлі». Жинақ соңында «Ескертпелер мен көрсеткіштер» деген қосымша терминологиялық сөздік берілген.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Ақмарал Леубаева
Ақмарал Леубаева (1969 жылы 10 қазанда Түркістан облысы Бәйдібек ауданында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). Филология ғылымдарының кандидаты (2007). Бәйдібек ауданының құрметті азаматы (2006).
Марапаттары
Санат:Қазақстан ақындары Санат:Айтыс ақындары Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
WTM көрмесі
«WTM» халықаралық туристік көрмесі ірі дүниежүзілік көрмелердің бірі болып табылады. Ен алғашқы рет көрме 1979 жылы бой көтерген болатын. Сол кезден бастап, көрме 5000-дай қатысушы мен Еуропа, Азия, Африка, Оңтүстік Америка, АҚШ -тың 179 елінің өкілдіктерінің басын қосады. Көрменің негізгі мақсаты – туристік ұйымдардың арасындағы байланыстарды жаңарту, көптеген елдердің ұсынған жаңа маршруттарымен танысу, қажетті келісімшарттарға қол қою болып табылады. Сіздің еліңіздің стенді 506 ш.м. орынды алады, бұрын бұл көрсеткіш 284 ш.м. болатын. «WTM» директоры Фиона Джеффридің нұсқауы бойынша 2003,2004,2005 жылғы қатысушылар 2002 жылғы бағаны төлеулері қажет деп айтқан. Мұндай жеңілдік 2005 жылы болған көрменің 25 жылдығына орай жасалған шара болып табылған. Көрмені ұйымдастырушылардың айтуы бойынша, көрменің маңыздылығы мен оның қатысушыларының саны, экспонаттардың саны жылдан-жылға тек ұлғаюда. Дегенмен, көрменің соңғы жылдары бірқатар мәселелері болды:
1) қатысушылар құрамының кішкене де болса төмендеуі ( маңызды туроператорлардың болмауы, яғни, үлкен британдық төрттіктің: Airtours, First Choice, Tut UK, Thomson, бірден-бір мүшесі болған жоқ);
2) көрменің алғашқы екі күндері зал көбінесе тек жартылай ғана толы болды, бұрынғыдай 90-шы жылдардағыдай сан қилы стендтер мен суреттер аз болды, турфирмалар көбінесе тек бірінші күні ғана көрмеге келген болатын;
3) ең үлкен мәселе – құрал-жабдықтар мен орынға бағаның жылдан-жылға өсуі болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Көрмелер
Қалалық ағынды сулардың түзілу жағдайы, оларды тазарту және залалсыздандыру
Қалалық ағынды сулардың түзілу жағдайы, оларды тазалау және залалсыздандыру – елді мекен жағдайында табиғи және антропогендік факторлардың адамға әсерін зерттейтін және халықтың сау, қолайлы өмір сүру жағдайын қамтамасыз ететін шаралар мен қалыптарды (нормаларды) дайындайтын ғылым – коммуналдық гигиена бағыттарының бірі.
Ағынды сулар құрамы және сипаты
Қалалық ағынды сулардың құрамына кіретіндер:
Елді мекен аумағында ағынды суды шығару жағдайлары тұрғын мекеннің жайластырылуына, жердің рельефіне, климатқа, ағынды сулардың ластану дәрежесіне және ағынды сулар құйылатын су нысандарының қуаттылығына байланысты. Меншікті су тұтыну, ағынды сулардың көлемі мен олардың ластану деңгейі қаланың орналасуына байланысты. Жергілікті жердің рельефіне байланысты канализация жүйелерінің және қысыммен жұмыс істейтін құрылымдары анықталады. Беткейлік ағындардың көлемі климатқа, сонымен бірге жайластыру деңгейіне де (көшені жуатын, көк-жасыл желектерді суаратын сулар) байланысты.
Факторлар бойынша қалалық ағынды суларды ағызып шығару жүйелері: Толық, даралап бөлінген жүйе кезінде елді мекендерде жер асты құбырларының екі дара тармағы жүргізіледі: Толық емес даралап бөлінген жүйе кезінде беткейлік ағындар ашық каналдар мен науалар арқылы ағызып жіберіледі. Жартылай даралап бөлінген жүйенің толық даралап бөлінген жүйеден айырмашылығы: тұрмыстық және жауын-шашын ағындылары басты жалпы коллектор арқылы ағызылып жіберіледі. Ол су нысандарының бойына орналасады және тазалау қондырғыларына жіберіледі. Көшелік жауын-шашын коллекторларының басты коллекторға жанасу нүктелерінде оларды бөлетін камералар орналасады. Тазарту қондырғыларына түсетін жүктемені азайту үшін, катты нөсер жауындары кезінде су бөлетін камерадан толық немесе жартылай мөлшердегі су ешқандай тазартусыз, су нысандарына құйылады. Су ағызатын жалпы жүйе ағынды сулардың барлық түрлерін жинауға арналған құбыр өткізгіш тораптардан тұрады. Ол бөлетін камералармен жабдықталған. Жүйеге үлкен күш түскен жағдайда (нөсерлер, еріген қар сулары) суаттарға тазартусыз тек қана жауын-шашын сулары ғана емес, сонымен бірге тұрмыстық-нәжістік және өнеркәсіптік ағынды сулар да құйылады. Соңғы жыддары ірі өнеркәсіптік нысандарының және елді-мекендердің аумағындағы беткейлік ағындары техникалық судың қосымша көзі ретінде қолданылады. Жалпы коллекторға жақын орналасқан кәсіпорындардың беткейлік ағынды суларын жинау, оны тазарту қондырғыларына бағыттау, содан соң техникалық суға өте мұқтаж нысандарға жіберу ұсынылады. Елді мекендердің беткейлік ағынды суларын жинап, оны ауыл шаруашылық егіс далаларын суару үшін колдануға болады. Қалалық ағынды суларды су нысандарына қую алдында оларды тазарту және залалсыздандыру қажет. Бұрын беткейлік ағынды суларға мұндай талаптар қойылған жоқ. Қазіргі уақытта қалалық беткейлік ағындардың кем дегенде жалпы жылдық көлемінің 70 пайызы тазартылуы қажет. Су нысандарына жауын-шашын және еріген қар суларын тазартпай ағызу, санитарлық-эпидемиологиялық қызметі және балықты қорғау мекемесінің келісімінен кейін ғана рұқсат етіледі.
Шағын елді мекендердің (халқы 5 мыңға дейін) канализациясы ереже бойынша жартылай даралап бөлінген жүйе бойынша қарастырылады. Жартылай даралап бөлінген жүйе жерігілікті жауын-шашынның қарқындылығы секундына 90 литрден кем болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Жауын-шашын едәуір көп болған жағдайда бөлетін камера арқылы суаттардың қарқынды ластануы мүмкін, сондықтан беткейлік ағындарды тазарту жүргізілмейді. Қазақстанның барлық аймағында негізінен жауын-шашын қарқындылығы бір гектарға секундына 90 литрден кем емес. Елді мекендердің ішінде беткейлік ағындарды суаттарға су ағысының жылдамдығы 0,05 м/с-тан жоғары және су шығыны 1 м³ с-тан жоғары болған кезде (тоғандар және су қоймалары) құюға рұқсат етілмейді. Сонымен қатар, су алу орнының қатаң тәртіптегі шекаралық аймағына және суға шомылуға арналған орындарда жауын-шашын, еріген қар суын құюға рұқсат етілмейді. Көптеген дамыған елдерде қазіргі кезде канализацияның дараланып бөлінген жүйесі қондырғылары едәуір тұрақты, тиімді деп есептеледі. Бүл бірнеше себептерге байланысты негізделген. Бірінші себебі - экологиялық жағдайлар, екінші себебі - техникалык жағдайлар. Ағынды сулар бас коллектор арқылы тазарту қондырғыларына түседі. Ағынды сулардың тазарту деңгейі оны кейін пайдаланатын мүмкіндігіне байланысты анықталады. Тұрмыстық ағындарда бір тұрғынға шаққандағы ластаушы заттардың мөлшері: Ағынды сулар тазарту коңдырғыларында үш негізгі үрдістерден өтеді:
Тазарту әдістері
Ағындардың құрамына байланысты механикалық, биологиялық тазарту әдістері қолданылады.
Механикалық тазарту
Торлар – ағынды сулардағы ірі қоспаларды ұстап қалу үшін қолданылады. 60—70° бұрышпен орнатылған тік бұрышты формадағы параллель металл сымдардан тұрады. Сымдар арасындағы саңылаулар 16 мм-ден жоғары болмауы керек. Бірнеше торларды орнату кезінде саңылаулар өлшемі үлкен болуы мүмкін. Егер ағынды сулар тазарту қондырғыларына сорғыш (насос) арқылы берілетін болса, онда торларды тек сорғыштардың алдында орналастыруға рұқсат етіледі. Торларды қалдықтардан мезгіл-мезгіл тазартып отыру қажет. Қалдықтардың мөлшері тәулігіне 0,1 м³-тан аз болған кезде, торларды қолмен тазарту, ал үлкен көлемде механикалық (механикалык тырмалар) жолмен тазарту рұқсат етіледі. Сонымен бірге, сорғыштардың немесе тазарту қоңдырғыларының алдына қатты қалдықтарды майдалау үшін уатқыш-торлар орнатылады. Майдаланған қалдықтар тазарту қондырғыларындағы тұнбалармен бірге өңделеді. Торлар жабық бөлмелерде, ал уатқыш-торларды ғимаратсыз каналдарда орналастыруға болады.
Құм ұстағыштар — кейінгі тазарту қондырғыларының (тұндырғыштардың) жұмысын жеңілдетіп, минералды қоспаларды, негізінен құмды ұстау үшін орнатылады. Тазарту қондырғыларының қуаттылығы тәулігіне 100 м³ жоғары болуы тиіс. Қондырғыларда құм ұстағыштардың саны 2-ден кем болмауы қажет. Олардың бірнеше түрлері бар: Көлденең құм ұстағыштардан судың ағып өту уақыты 30 секундтан, ал тік құм ұстағыштарда 20 секундтан кем болмауы қажет. Құм ұстағыштарда ұсталған құмдарды алып тастау қолмен және механикалық жолмен жүргізіледі. Құм ұстағыштардан шыққан құмды кептіру үшін құм алаңдары ұйымдастырылады. Жақсы жүмыс істейтін көлденең құм ұстағыштарда барлық минералды ластаушылардың 75 пайызға дейінгі мөлшері ұсталынады.
Тұндырғыштар — негізінен ерімейтін органикалык ластаушыларды тұнбаға түсіру үшін арналған.
Қондырғы түрлері
Ағынды суларды тазарту үшін тұндыру және ашу үрдісі бірге жүретін қондырғылар кеңінен қолданылады. Оған септиктер және екі қабатты (екі ярусты) тұндырғыштар жатады. Септик бір қабатты тұндырғыш, ол арқылы су баяу (4 тәулікке дейін) ағып өтеді. Септикте, оның түбіне тұнған тұнбалар 6—12 ай бойы болады, бүл шіру үрдісі үшін жеткілікті уақыт болып табылады. Септиктен шыққан ағынды сулардың шіріген иісі, ал тұнбаларда патогенді микроорганизмдер мен гельминт жұмыртқалары болады. thumb|middle|250px|Септиктің сызбасы: 1 – ағынды сулардың келіп түсетін орны; 2 – мөлдірленген судың шығатын орны; 3 – камера аралық терезелер; 4 – құбырды тазалайтын саңылау; 5 – желдеткіш; 6 – тұнбаны шығаратын люк.
Санитарлық көзқарас бойынша септиктерді қолдануға шектеу қойылады, оны тек "кіші канализация" құрылымдарында қолдану қажет. Септиктерді шағын елді мекен орындарынан және ғимараттар топтарынан шығатын ағынды суларды, биологиялық тазартуға берер алдында алдын ала тазарту үшін қолданады. Ағындардың шығыны тәулігіне 25 м³-тан аспауы қажет. Судың мөлшері тәулігіне 5 м³-қа дейін жетсе 1 камералы, ал тәулігіне 10 м³ болса 2 камералы, тәулігіне 10 м³-тан жоғары болса 3 камералы септиктер қолданылады. Кез келген септик ағынды және тұнбалық бөліктерден тұрады.
Тұнбалардың ашуы метантенкте жүретін үрдіске ұқсас, бірақ ол қыздырусыз, баяу жүреді. Реакцияны жеделдету үшін тұнба камерасына метандық ашу үрдісін туғызатын бұрынғы тұнбаны жіберу қажет. Тұнба бөлігі мұздап қалмас үшін оны жерге көмеді, ал тұндырғыштың бетін жылыту үшін жауып қояды. Негізінен тұнбалардың толық шіруіне 2—4 ай уақыт кетеді. Көбіне екі қабатты тұндырғыштарды темір бетоннан жасайды, оны өнімділігі тәулігіне 10-50 м³ болатын шағын, орташа тазарту қондырғыларында қолданады.
Залалсыздандыру барысы
thumb|left|250px|Ағынды суларды механикалық тазарту стансасының сызбасы: 1 – торлар; 2 – құм ұстағыштар; 3 – тұндырғыштар; 4 – залалсыздандырғыш; 5 – контактілі резервуар; 6 – метантенк; 7 – тұнба алаңдары; 8 – құм алаңдары; 9 – ұсақтағыштар; 10 – сүзіліп шыққан суды ағызу.
Тұндырғыштардан шыққан тұнбаларды залалсыздандыру үшін, тұнба алаңдарына жібереді, ол оңда ауданның климатына байланысты 1-3 жыл аралығында сақталады. Бұл — жан-жағынан топырақ біліктермен қоршалған, аймақтың жоспарланған бөлігі (карта). Ылғалдың көп бөлігі буланып кетеді, ал қалған бөлігі грунт қабатына сіңеді. Сондықтан, фунт суының тұру деңгейі 1,5 метрден кем болмауы керек. Солтүстік аудандарда тұнба суларын (тұнба суаттарын) беткейлік бүру жүргізіледі, ал қыста мұздатылған тұнбаларды жайып қояды және ауыл шаруашылық алаңдарына жеткізіледі. Қазіргі заманғы ірі тазарту стансалары үшін тұнба алаңдарын және суаттарды ұйымдастыру тиімсіз, өйткені, олар үлкен аймақты алады. Бұл жағдайда тұнбаларды механикалық залалсыздандыру жүргізіледі.
Ағынды суды биологиялық тазарту
Механикалық тазартудан өткен ағынды сулар көбіне органикалық заттармен өте ластанған болып келеді. Механикалық тазарту (торлар, құм ұстағыштар, тұндырғыштар) ағынды сулардағы оттегінің биохимиялық қажеттілігін 30 пайыздай ғана төмендетеді. Мұндай жағдайларда табиғи және жасанды түрде жүретін биологиялық тазарту үрдістерін қолданады. Табиғи биологиялық тазартуға суару алаңдары, сүзу алаңдары, биологиялық тоғандар, ал жасанды биологиялық тазартуға биосүзгілер, аэросүзгілер, аэротенктер жатады.
Табиғи биологиялық тазарту. Суару алаңдары
Суару алаңдары — бұл бір уақытта ағынды суларды тазарту үшін және ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру үшін арнайы, жоспарланған жер учаскелері. Егер бұл учаскелерді тек ағындарды тазарту үшін қолданатын болса, олар "сүзу алаңдары" деп аталады. Тазарту үрдісі дегеніміз ағынды суларды жер қыртысы арқылы сүзу болып табылады. Оның жоғарғы қабатында көптеген микроорганизмдерден тұратын қабықша түзетін, өлшемді және коллоидты заттар ұсталынады. Соңынан ауа оттегін қолдану арқылы, органикалық заттар минералдық заттарға айналады.
Суару алаңдары мен сүзу алаңдары ағындарды "топырақтық тазарту" әдістері деп те аталады. Экономикалық жағынан олар үлкен шығынды қажет етпейді, бірақ қолдануда бірнеше шектеулерге ие: оларды қолдану үшін грунт суының тереңдігі 1,25 м-ден кем болса рұқсат етілмейді; суық климат, жер қыртысы су өткізгіштігінің төмендігі және көп мөлшердегі атмосфералық жауын-шашын да оларға қойылатын шектеулер болып табылады.
Суару алаңдарының екі түрі бар: Біріншісі коммуналдық мекемелерде, екіншісі ауыл-шаруашылығында қолданылады.
Алаңдар суару тәсіліне қарай: Жаппай құю тек сүзу алаңдарында пайдаланылады. Санитарлық көзқарас бойынша ауаны, топырақты патогенді микроорганизмдермен ластамайтын жер асты суару әдісі едәуір тиімді болып табылады. Бірақ суару тәсілдерінің гигиеналық сипаттамасы ағынды суларды тазарту деңгейімен және өсірілетін өсімдік түрлерімен анықталады.