cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қазақ ауыз әдебиеті мен араб әдебиеті байланысы
Қыдыр ата – ақиқат пен аңыз арасында
Қыдыр (Қызыр) ата бүкіл халықтың қамқоры, оларға жақсылық жасаушы, ырыс, құт, несібе әкелуші, бақыт, береке, өмір сыйлаушы қасиет иесі, кемеңгер, әулие, көріпкел, жарылқаушы қарт. Ол Ұлыстың ұлы күнінде әр елге келіп, әр шаңыраққа соғып бата береді. Міне сондықтан әр үй Қыдыр атаның жолын күтіп, өздерінің жанын да, тәнін де, киер киім, ыдысы мен бұйымдарын да таза ұстауға тырысады. Үйдің іші-сыртын, қора-қопсыны тазартып, ағаш егіп, өсімдікке су құяды. Мұсылман қауымы мұндай үйге Қыдыр ата түнеп немесе бата беріп кетеді деп түсінген. «Қыдыр қонған», «Қыдыр дарыған» деген сөздер осындайдан шыққан. Осы және осыған ұқсас сөздерді бұдан да басқа қазақ халқының салт-дәстүрлері мен, әдет ғұрыптары жайлы, наурызға байланысты кітаптардан кездестіруге болады. Алдымен осы «қыдыр» немесе «қызыр» сөзіне тоқталар болсақ. Араб тілінде ض  «дод» деген әріп бар. Негізінде бұл әріп қазақ тіліндегі «д» және «з» д+з әріптерінің қосындысы арқылы шығатын әріп. Хидыр خضر. Осы себепті қазақшаға еген бұл сөз кей жерде «қыдыр» басқа бір жерлерде «қызыр» болып жазылып жатады.
Хызыр сөзін қазақшаға аударсақ жасыл адам деген мағына шығады. «Хадар» – арабша жасыл деген сөз. «Хадрауат» - жасыл көкеністер.
Бұл кісінің Хыдыр деп аталуына бірнеше дәйектемелер бар. Хыдыр егер бір жерге отырып кейін ол жерден тұрып кеткенде, әлгі отырған жері жап-жасыл боп қалады екен. Бұған байланысты Бұхариде мынадай хадис келтірілген: Әбу Һурайрадан (Аллаһ оған разы болсын). Пайғамбар с.а.с. «Хадырдың (хадыр ) аталу себебі, ол аппақ жерге отырғанда, оның арқа жағында көк майса жайқалар еді»,-деген». Екіншіден, ол кісі жасыл киім киіп жүрген екен. Осы себепті жасыл адам яғни, хыдыр деп аталып кеткен екен. Әл-Фараби Қыдыр ата жайлы былай дейді:
thumb|left|[[Қыдыр және Ілияс пайғамбар''.]] В Средней Азии со святым Хызром повсеместно была связана земледельческая обрядность, а сам герой считался подателем изобилия. Здесь существовал обряд, согласно которому на кучу обмолоченного зерна клался кусок глины, для того, чтобы Хызр (Хыдыр) взглянул на собранное зерно или коснулся его рукой - это должно было увеличить урожай (Басилов В.Н., 1970. С. 22; Снесарев Г.П., 1969. С. 223) Демек, Қыдыр сонау заманнан өмір сүріп келе жатқан ұлы әулие қатарынан болды. Одан басқа жан менен тән сыйлаушы. Ал өзі болса мәңгі өмір сүретін секілді. Енді осы нәрселердің шындыққа қаншалықты жақын екендігін зерттеп көрелік. Қыдыр атаға тоқталмас бұрын пайғамбарлар жайлы сөз жүргізбегеніміз дұрыс болмас. Себебі Қыдыр атаның есімі пайғамбарлардың қатарынан да кездеседі. Пайғамбарлардың қиссаларында, Мұса а.с. пайғамбар мен Хыдырдың (Қыдыр ата) қиссасы келген. Сондай-ақ бұл оқиға Құран Кәрімде Кәһф сүресінің 60-82 аяттарында баяндалған. Хыдыр мен Мұса пайғамбардың қиссасын Ибн Касирдің (Қисасул әнбия) кітабынан келтірейік: Имам Бұхаридің айтуынша, Убай ибн Каъб Ин Аббастан мына хадисті келтіреді: «Бір күні Мұса пайғамбар Бәни Исраил қауымына уағыз айтып тұрғанда, одан: «Адамдардың ең білімдісі кім?» - деп сұрайды. Сонда пайғамбар «Мен» деп жауап береді. «Аллаһ біледі» деп айтпағандығы үшін, Аллаһ тағала Мұса пайғамбарды айыптайды. Оған уахи етіп, Аллаһ былай дейді: «Екі теңіздің қосылған жерінде бір пендем бар, ол сенен білімдірақ». Сонда Мұса: «О Раббым! Оны қалай табамын?» – дейді. Оған: «Себепке балық салып ал, балақты қай жерде жоғалтсаң, оны сол жерден табасың»,-деп жауап қайтарылады». Сонымен Мұса жолға шығып, жанына қызметкер ретінде Юшаъ ибн Нун деп аталатын бір жас баланы серік етіп ертіп алады.
«Сол уақытта Мұса қызметкеріне: «Екі теңіздің қосылган жеріне жеткенге дейін тоқтамаймын немесе жаяу жүріспен жылдар өткіземін», - деді. Екеуі екі (теңіздің) құйғанына жеткен кезде, балықтарын ұмытты. Сонда (балық) ыршып түсіп тецізден жол алды» Оларда өздерімен бірге алып шыққан қуырылған балық болды. Ал екі теңіздің құйған жері деген — Қызыл теңіздің қос қапталы болатын. Аталмыш мекенге жеткенде Мұса ұйқыға кетті де, Юшаъ ояу отырды. Сол кезде әлгі қуырылған балық тіріліп, себеттен секіріп теңізге түсіп, жүзіп кетеді. Юшаъ бұл жайтты тамашалап отырды. Бірақ, Мұса оянғаннан кейін оған айтуға ұмытып кетеді. Сапарларын одан әрі жалғастырып, «екеуі ілгерілеп барган кезде, Мұса қызметкеріне: «Азығымызды әкелші. Расында бұл сапарымызда шаршадық», - деді. (Юшаъ): «Көрдің бе? Таста дем алғанда балықты ұмытқан екенмін. Маған оны айтуды шайтан ұмыттырды. Ол таңғажайып түрде теңізден жол алды»,-деді. (Мұса): «Міне, іздегеніміз осы», - деп екеуі ізінше қайта қайтты. Сонда екеуі Өз тарапымыздан мархамет беріп, Өз қасымыздан ілім үйреткен пенделерімізден бірін тапты». Екеуі осылай артқа қайтып, Хыдырды кездестірді. Ғұламалардың көпшілігі бұл кісіні пайғамбар болған дейді. Әл-Фараби «Китаб әл-Миллә уа нусус ухра» атты кітабында Хыдырды «Әл-Файафи» еліне жіберілген пайғамбар деп жазған.
«Мұса оган: «Саган үйретілген даналықтан маған да үйретуің үшін саған ерейін бе?» - деді. Ол: «Расында сен менімен бірге (жүруге) шыдай алмайсың. Ішкі сырын толық білмейтін нәрсеге қалай сабыр ете аласың?» - деді. (Мұса): «Аллаһ қаласа, мені сабырлы табасың. Сондай-ақ саган ешбір істе қарсы келмеймін», - деді». Сонда Хыдыр: «Ал онда маган ілессең, өзім айтпайынша, менен ешнәрсе сұрама»,- деді».
Олар осыған келісіп, Мұса Юшаъты елге қайтарып, өздері жолға шығады. «Сөйтіп, екеуі жолға шықты да, кемеге түсіп, (Хыдыр) оны тесе бастады».
Ішіне су кірген кеме бата бастады. Кемедегі балықшылар ішке кірген суды сыртқа төгіп, әбігерге түсті. Хыдырдың бұлай істегеніне Мұса таңырқап: «Кемедегілерді суға батыру үшін тестің бе? Рас орынсыз істедің», - дейді».
Хыдыр: «Саған менімен бірге әсте сабыр ете алмайсыц демедім бе?» - деді».
Сонда Мұса Хыдырға берген уәдесі есіне түсіп: «Ұмытқан нәрсемді есепке алма. Маған ісімде қолайсыздык, тудырма»,-деді».
thumb|250px|Пір Хызыр Зунджа [[Бешбармаг тауы Әзірбайжан]] Мұнан кейін олар бір жағажайға түсіп, біраз жүрген соң Хыдыр ойнап жатқан балалардың қасына келіп, олардың біреуін жығып құлатып, бауыздап өлтіріп тастайды. «Екеуі Жолга түсті. Бір ұл бала кездесіп еді, (Хыдыр) оны өлтірді».
Көз алдында кісі өліміне куә болған Мұса шыдап тұра алмай: «Кісі өлтірмеген жазықсыз біреуді өлтірдің бе? Рас, жаман нәрсе істедің», - дейді». Хыдыр тағы да: «Сен менімен бірге Жүруге әсте шыдай алмайсың демедім бе?» — деді».
Мұса: «Егер бұдан кейін бір нәрсе сұрасам, тіпті мені жолдас қылма. Рас мен тараптан үзірге жеттің» ,- деп соңғы уәдесін берді. Сосын шаршап-шалдығып, қарындары ашып бір ауылға келеді. Бірақ, ол ауылдың адамдары бұларды үйлеріне түсіріп, қонақ қылмайды. Екеуі үйлеріне түсуге сұранса да, қабылдамайды. Сонда олар ауыл сыртына шығады. Қараса бір дуал қаңырап, құлайын деп тұр екен.
Хыдыр барып ол дуалды түзетіп қояды. Мұса оның қонақ күтуге жарамаған ауыл адамдарының құлайын деп тұрған дуалын еш ақысыз жөндеп бергеніне таңырқап қалады. Аллаһ Тағала: «Сонда екеуі тағы жүріп, бір ауыл халқына барып, тұрғындарынан тамақ сұрады. Олар екеуін қонақ қылудан бас тартты. Сонда екеуі ол жердегі жығылғалы тұрған тамды көріп, (Хыдыр) оны жөндеді. (Мұса): «Егер қаласаң бұган ақы алар едің», - деді. (Хыдыр): «Міне, осы, мені мен сен екеуміздің арамыздың айрылуы. Ал енді саған сабыр ете алмаған нәрселеріңнің сырын айтайын. Кеме теңізге кәсіп істейтін кембағалдардікі еді. Оны ақаулы еткім келді. Өйткені, арт жақтарында әрбір (жарамды) кемені тартып алатын патша бар еді. Ал баланың мүмін ата-анасы бар тұғын. Оның ата-анасын бас тарттыруға, қарсылыққа мәжбүрлеуінен қорықтық. Раббылары оларға оның орнына одан да таза әрі мейірімді бір бала беруін қаладық. Ал енді дуал, бұл қаладағы екі жетім баланыкі болып, оның астында екеуіне тиесілі қазына бар еді. Сондай-ақ әке-шешелері түзу кісі болғандықтан Раббың оларға қазыналарын шығарып алуын қалады. Бұл Раббыңнан бір мархамет еді. Сондай-ақ мұны мен өздігімнен істемедім. Міне, осы сенің сабыр ете алмаған істерің»,- деді», - деп айтқан. Ибн Аббастың (Аллаһ әкесі екеуіне разы болғай) тәпсірлеуінше, Хыдыр кемені тескен кезде бір патша жолында кездескен барлық кемелерді тартып алып келе жатқан болатын. Тесілген кемені көрген патша оны керек қылмастан алмай кетеді. Ал Хыдыр өлтірген балаға келсек, Аллаһ Тағала бұл баланың ержеткенде залым, кәпір, ата-анасына жәбір беруші адам болатындығын біліп, оны өлтіруге әмір етті. Сөйтіп бұл баланың орнына мүмін әке-шешесіне ізгі бір бала сыйлады. Енді оның ауыл шетіндегі қаңыраған дуалды түзетіп қойғандығын айтсақ, ол дуалдың астында бір марқұм жақсы кісінің екі баласына тиесілі қазына жатыр еді.
Жоғарыдағы Мұса пайғамбар мен Хыдырдың қиссасы Құран Кәрімде келген атақты қиссалардың бірі. Құран аяттарына сүйенер болсақ, Хыдыр өздігінен іс атқармаған. «Мұны мен өздігімнен істемедім».
Әрі Аллаһ тағаланың ең білімді пенделерінен. Жақсы іс атқарушы болып та есептеледі. Дегенмен әулие, көріпкел, жан менен тән сыйлаушы деген секілді сипаттары жоқ. Әулие сөзіне тоқталар болсақ, «әулие» араб тіліндегі «уәли» сөзінің көпше түрі. «Уәли» қазақ тілінде дос, «ал әулие» достар деген мағына береді. Жалғыз адамға әулие сөзінің өзін қолдану қате болып есептеледі. Себебі ол көптік мағынадағы сөз емес пе? Көріпкелдікке тоқталар болсақ, Ислам дінінің наным, сенімі бойынша болашақты Аллаһтан басқа ешкім білмейді. Пайғамбарларда білген емес. Сонымен бірге жан менен тәнді сыйлаушы Аллаһ болып есептеледі. Құран аяттарына жүгінер болсақ Хыдырға яғни, Қыдыр атаға байланысты бұл сипаттар жоққа шығарылатын секілді. Наурыз түндерінде Қыдыр ата «үйлерді аралайды», «батасын береді» деген сөздерге тоқталар болсақ, наурыз әлі күнге дейін жалғасып келуде, демек Қыдыр ата әлі күнге дейін аралап келе жатыр деген сөз. Сондай-ақ кейбір тәпсір және тарих кітаптарында Хыдыр тірі деген пікір айтылады. Негізінде бұл өрескел қате түсінік. Бұған дәлел Абдуллаһ ибн Омар (Аллаһ әкесі екеуіне разы болғай) риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз с.а.с. бірде құптан намазын оқып болған соң сахабаларға бұрылып: «Мына түндеріңді көріп тұрсыңдар ма?»-деп сұраған. Олар: «Иә»,-дейді. Сонда Пайғамбарымыз с.а.с. «Жүз жылдан кейін жер бетінде қазір тірі болған ешкім қалмайды»,-деген. (Хадисті Бұхари және Муслим риуаят еткен).
Ал Құран аятына жүгінер болсақ: «Әр бір тірі жан иесі өлімнің дәмін татады».
Сонымен бірге Кувейттің Филикия деген аралында Хыдырдың (Қыдыр ата) қабірі (суретте) бар деген мағлұматтар бар. Бұл мағлұмат араб тіліндегі уикипедияда жарияланған. Және Араб клубы сайтында Хыдырдың қабірінің суреті берілген. Сурет Яхия әл-Рабиғанның (мин әййәми заман) кітабынан алынған. Аталмыш мәліметтерге де сүйенер болсақ, Хыдыр дүние салған. Hızır aleyhisselâm, Allahü teâlânın sevgili kullarındandı. Doğdu, büyüdü ve vefât etti. Қазақша аудармасы: Хызыр а.с. Аллаһ тағаланың сүйікті құлдарынан. Ол дүниеге келді, өсті, үлкейді және дүние салды. Халық арасында тағы айта кететін бір жәйт, «Қыдыр ата» мен «Қадыр түнін» шатастыратындар кездеседі. Көпшілігі дерлік десек артық кетпеспіз. Қыдыр ата мен Қадыр түні екеуі екі бөлек нәрсе. Қыдыр түні рамазан айында яғни оразада болатын түн. Рамазан айының соңғы он тақ түндерінің бірі Қадыр түні. Ғалымдардың көпшілігі рамазан айының жиырма жетінші түні «қадыр түн» деген пікірлер айтқан. Қадыр түні Қыдыр ата келеді деген де қауесеттер бар. Бұл да негізсіз пікірлер. Қадыр түнінде кімнің келетіндігі, яғни, жер бетіне Қыдыр атаның емес періштелірдің түсетіндігі жайында аяттар бар. Аллаһ тағала Құранда былай дейді: «Негізінде Құранды Қадыр түнінде түсірдік. (Мұхаммед с.а.с.) Қадыр түнінің не екендігін білесің бе? Қадыр түні мың айдан хайырлы. Періштелер мен Жәбірейіл періште ол кеште Раббыларының рұқсаты бойынша барлық іс үшін (Жер бетіне) түседі. Ол бейбітшілік кеші (болған қадыр түні) таң рауандағанға дейін жалғасады».
Құран аяттары мен хадистерге жүгінсек, Қыдыр атаның тірі, әлі күнге дейін үйлерді аралап жүргендігіне дәлелдер жоқ. Тек қана қауесеттер, аңыздар, халық аузындағы сөздер. Қорыта келе Құран Кәрімдегі Мұса мен Хыдырдың арасындағы оқиғаға қарар болсақ, Аллаһ тағала ізгі, иманды ата-аналардың салауаттылығына Өзі тікелей араласып отыр. Оларға бейқайыр ұлдың орнына ізгі перзент сыйлады, балаларына арналған қазынаның сақталуын кепілдікке алды, кембағал балықшыларды да кемесіз қалмауында қарастырды. Демек, Аллаһ тағала әр бір істен хабардар, әрі бұл істі Хыдырға (Қыдыр атаға) жүктеген. Хыдырдың иелік еткен іліміне келсек – бұл оған Аллаһ тағала дарытқан ғайып ілім. Ал, ғайып ілімдер тек пайғамбарларға ғана Аллаһ тағала тарапына беріледі. Қыдыр атаға байланысты ақиқат ғұламалардың айтуынша оның пайғамбарлар қатарынан, Аллаһтың ілімді пенделерінен болғандығы. Ал халқымыздың аузында жүрген аңыздардың шындыққа жанасар жері еш жоқ. Кім білер, Қыдыр ата жайлы қиссалар біздің елге жетіп келемін дегенше жергілікті шамандық наным-сенімдермен араласып, ақыр соңы көріпкел, әулиеге айналған болуы әбден мүмкін.
Қазақ араб ауыз әдебиетіндегі «Балықшы және жын» ертегісінің мың біртүн ертегілері негізінде айтылған сюжет бойынша салыстыра зерттеу мәселелері.
Мың бір түн араб әдебиетінің классикалық мұрасы. Мың бір түннің шығу төркіні жайлы айтар болсақ, Қазақ кеңес энциклопедиясында мынадай мәлімет берілген: «Мың бір түннің түп негізі жөнінде әр түрлі пікірлер бар. Біреулер парсының «Мың ертегісінен» таралған десе, енді бірсыпырасы Масудидің «Алтын тоғай» атты шығармасы әсерімен пайда болған деп есептейді».
Лубнанның (Ливан) астанасы Бейрутте «Әл-Мактабат әл-сақафия» баспасынан араб тілінде шыққан «мың біртүн қиссасы» кітабының алғысөзінде мынадай мәлімет берілген:
ملك "شهريار" اكتشف خيانة زووجته له، فقتلها، وأخذ على نفسه أن يتزوج كل ليلة فتاة ويقتلها في الليلة ذاتها، وبقي على هذه الحال ثلاث سنين، إلى أن هربت كل الناس ببناتها، إلا بنتي الوزير، أولاهما ذات حسن اضافت غليه الاطلاع على تواريخ الأمم السابقة وأخبار الأدباء والشعراء تدعى "شهرزاد"، وأختها تدعى "دنيازاد". فطلبت "شهرزاد" من أبيها أن يزوجها من "شهريار"، إما أن تعيش أو تكون فداء لبنات جنسها. واشترطت أن ترافقها أختها، و تم ذلك فتزوجها الملك، وحين أراد قتلها استدرجته "دنيازاد" ليطلب من "شهرزاد" أن تحكي له حكاية يقطعون بها سهر اللية، فاستأذنت "شهرزاد" "شهريار" وبدأت خديثها في قصة "ألف ليلة وليلة".
Аудармасы: «Шаһрияр патша әйелінің өзіне жасаған қиянатын біліп қалып, оны өлтіреді. Содан соң өзіне әр түні жас бойжеткенге үйленіп әрі сол түні оны өлтіріп тастауды серт етеді. Осы жағдай үш жылға созылады. Уәзірдің екі қызынан басқа қаншама адамның қыздары жастай кетеді. Үлкені алдыңғы өткен қауымдар тарихын, әдебиетшілер, ақындар жайында айтып беруші еді. Есімі Шаһризад. Кішісінің аты Дунязад. Шаһризад әкісінен өзі патшаға күйеуге беруін өтінген болатын. Өмір сүрем немесе өзі сияқты бойжеткендер үшін құрбан болатындығын айтты. Өзімен бірге сіңілісінің баруында сұрады. Осылайша болып, патша оған үйленді. Патша ол қызды да өлтірмек болғанда Дунииязад түн өткізіп әпкесінің жанын аман сақтап қалу ойымен, патшаға қисса айтып беруді өтінді. Шаһризад Шаһриярдан рұқсат алып, осылайша мың біртүн қиссасы басталып кетті».
thumb|right|250px|Шехерезада мен Шахрияр патша Қазақтың белді, белгілі, қарымды жыршы-ақындарының ішінде мың бір түнге ден қоймағаны некен-саяқ, тіпті жоқтың қасы. «Мәлік-Хасан», «Шәкір-Шәкірат», «Орқа-Күлше», «Қасым-Жомарт», «Шахмаран», «Иранғайып-шаһ Ғаббас», «Сейфүлмәлік» тәрізді қисса дастандар тікелей мың бір түн сюжеттерінен іріктеліп алынған. Алайда, бұл туындылардың бәрі ұлт ақындарының өңдеп, әрлеп толассыз жырлауы арқылы қазақтың бай ауыз әдебиетімен ұштаса келе, төл туындыларымыз тәрізденіп, біржола сіңісті болып кеткендігін естен шығармағанымыз жөн.
Осы секілді мың бір түн сюжеттеріне негізделіп, жырланған дастанның бірі «Балықшы мен жын» қиссасы. «Балықшы мен жын» ертегісі мың бір түн үшінші түнінде, Шахризадтың айтып берген қиссасы. Үшінші түні Дуниязад әпкесіне қиссаны жалғастыруын өтінеді. Патшаға балықшы жайындағы қиссаның басын әңгімелейді. Қиссаға қызыққан патша жалғастыруын бұйырады. Осылайша Дуниязад патшаға «Балықшы мен жын» жайында қисса айтып береді. «Балықшы және жын» қиссасы қазақ арасында да тараған. Бұл жайында Шамсуддин Хусаинов жырлаған. Ол кісінің 1911 жылы Қазаннан шыққан «Балықчи илән ғифритдин қисса» деген кітабы бар. Бұл кітап қазір Ұлттық Ғылым Академиясының кітапханасында сақтаулы. Мың бір түн кітабының араб тіліндегі нұсқасын Сурияда Дамаск университетінің әдебиет факультетінің кітапханасынан көрдім. Кітап Ливанда «Әл-Мактабат әл-сақафия» баспасында басылған. Ол кітаптың 23-27 беттерінде «Балықшы және ғифрит» деген атпен қисса берілген. Араб тілінде жазылған қисса мен Шамсуддиннің жырлаған дастанында айырмашылық көп емес. Адам аттары оқиға болған жерлер сақталған. Араб тіліндегі нұсқа 4 бет, ал Шамсуддин 75 бетті дастан етіп жазған. Шамсуддин жын демеген, ғифритдин деп атаған. Ғифрит араб тілінен аударғанда шайтан секілді қу, қатігез шайтан, дию, пері, жын деген мағына береді. Ал Қалқаман Әбдіқадыровтың араб, парсы, түрік тілдеріндегі басылымдарды негізге ала отырып аударған мың біртүнінде балықшы жайында әңгіме бар. Балықшы жайыдағы әңгімені Шахризада патшаға 4-ші түні айтып береді. Ар орыс тіліндегі аудармада және араб тіліндегі нұсқада балықшы жаындағы ертегіне 3-ші түні айтып береді деп жазылған. Бейрутте шыққан нұсқада балықшы шалдың кемпірі және 3 ұлы бар деген, Қ.Әбдіқадыровтың аудармасында шалдың кемпірі және 2 ұлы бар делінген.
Ал Мәскеуде «Правдадан» 1988 жылы шыққан «Халиф на час» Шалдың кемпірі және үш ұлы бар деп жазылған. Мың бір түнде шығарманың ұзына бой өзегі Шаһризаданың ажалмен бетпе-бет арпалысы үстінде өрбігенімен, оның зинақор патшаға әңгімелеген хикаялары қиялыңның қарымы өскен сайын өзінен-өзі туып өрби беретін, саны санаға сыймас ғарыш жұлдыздарындай біріне-бірі ұласып кете береді. Осылайша, Шаһризада мың бір тәуліктің мың бір түні ішінде бір ғана хикаядан мың да бір хикаят туындатып, сол мерзім аралығында өзінің «Ұлы бақытты патшасынан» үш ұл көріп. Хикаят саны мың да бірге жетенде сол ұлдарын бетке ұстап, өзіне деген кесікті өлімді үзілді-кесілді тоқтатады. Біз балықшы және жын қиссасына байланысты қолымыздағы араб, орыс, қазақ және Қазаннан шыққан қазақ тілінде араб әріптерімен жазылған нұсқаларды пайдална отырып салыстырамыз.
Бір қисса жазайын деп алдым ойға Муафиқ айтқандай қыб жыйын тойға Бұрынғы өткен заманда бір балықшы Тірлігінде кем болған сыр қоюға Дариядан балық аулап күнін көріп Кәсібін қылып жүрді шақтап бойға Бишараның болмады жалғыз малы Жамағат нафақасы аясы көбдүр жаны Ау салып балық аулап су жағалап Жүреді нашарлықпен құрып халі Күнінде төрт мәртебе ауын салар Басқа ризық изләмәс төңирактан Баласы көп, асырар малы болмай Бишара жоқшылық пен жапа шеккен Бір балықшы кәудіреген шал екен, ұлы бақытты патщам....... Оның екі ұлы, бір кемпірі бар еді. Өмірі дарияның жағасында өткен болатын. Өмірлік кесібі балық аулау. Бірақ, оның судағы үлесі де өлшеулі, күніне барып төрт рет торын тастайды екен. «...был один рыбак, далеко зашедщий в годах, и были у него жена и трое детей, и жил он в бедности. И был у него обычай забрасывать свою сеть каждый день четыре раза....» كان رجل صياد وكان طاعنا في السن، و له زوجة وثلاثة أولاد، وهو فقير الحال، وكان من عادته أن يرمي شبكته كل يوم أربع مرات لا غير. Аудармасы: «Бір қартайған балықшы бар екен, оның кемпірі және үш ұлы болыпты. Жағдайы нашар кедей екен. Күнделікті әдеті дарияға төрт мәрте ау тастап балық аулау болыпты».
Жыршы Шамсуддин балықшы шалдың ұлдарының қанша екенін ескертпеген. Қ.Әбдіқадыров 2 ұл, ал Михаил Салье 3 ұл деп аударған. Бейруттен шыққан арабша нұсқасында да 3 ұл екендігі жазылған. Бірақ барлығында да күніне 4 мәрте ау салынатындығы жазылған.
thumb|250px|right|Махан ифриттің құшағында. [[Низамидің «Хамса» поэмасына иллюстрация. Бухара, 1648 жыл.]] Бір күн бесін уақтында ауын салды Ризық талап қылып Құдіретден Салған соң біраз ғана тоқтады да Балық түскен шығар деп тартыпты ауын Тартса ауыр салмағы көп қозғалмайды Шатланды қарайын деп ауын жазып Су шетіне шығарса зорға тартып Өлген ешек көрінді анадайдан Екінші ауын және суға салды Және ауыр күшпенен тартып алды Бұ жолғысы тас пен шоқ оны мұны Бұ нешік хал болды деп хайран қалды Үшінші және ауын салды аршып Бұ жолы уатылған илға шөлмек Бір босы жоқ ішінің бәрі балшық Үш салып жалғыз балық алалмадым Сонда да басқа жаққа баралмадым Егер қадам жетпесе ризық бер Сенен басқа жәрдемші табалмадым Төртінші ауын салды «Бисмиллаһ» деп Нығметі кесілгенге уайым жеп Бишара ауын тартты үміт етіп Бек ауыр торға тартты есі кетіп Сулеймен мөрімен бекітілген Бір қызыл бақыр шелек келді жетіп Қорғасынды ерітіп мөр басып Аузын ашылмастай қылған тетік Бұ жолғы ілінгені бақыр шелек Аузынан белгі жоқ дөп дөңгелек Қызыл мыс бақыр шелек шыққаннан соң Деп ойлады көп асыл болса керек Бишара қуанды алтын бар деп Көп нығмет ілікті деп қармағыма Шелектің іші толған алтын болса Қызларым жүзік салам бармағына Көп олжа жылағанда кез келтірдің Бір Алла құдіретіңе мың мың шүкір Сүлеймен мөрімен печатлеген Печаттың винтің тауып йығылдатты Ішіндегі нәрсесі төгілсін деп Аузын төмен қаратып лықылдатты Мөр басқан печатын бұзып еді Жер мен көкті кетіпті тұман қаптап Тұман боп бір аз қаптап тұрды дағы Бір Ғифрит пері болды жұмарланып
Бір күні шал торын көтеріп, дарияның жиегіне келді де, әдетімен торын суға тастады. Көп ұзамай-ақ нәрсе ілінгендей болып, тордың қалтқылары суға батты. Ол суға түсіп ілінген затты көрді: балық емес – торға оралып қалған...... бір есектің өлімтігі екен. Шалдың торынатағы бір нәрсе ілінгендей болды...... шал суға түсті. Тордағы оралып тұрған зат құмтопыраққа толған бір ескі құмыра болып шықты. Торын суға қайта тастады. Алып қараса, салқам-салқамы шығып, су сіңді болып шіріген кебеже, ішін сынған кесе, аяқ, шөміш қасық сияқты заттармен толтырыпты. Шал төртінші мәрте торын суға тастады. Көп ұзамай бір нәрсе ілінгендей болды. Алып қараса бір мыс құмыра. Аузына әлдекімнің мөрін басып тығындаған. Бұл, - де ол, - ішінде ешнәрсе болмаған күнде де сыртындағы мыс көзе базарға сегіз теңге болады. Жиекке шығарып, тығынды пышағымен шұқып ашты да, жерге төңкерді. Құмырадан сауылдап еш нәрсе төгіле қоймады, қайтадан азын жоғары көтергенде, бір будақтаған көк түтін шықты да, көкке көтеріле берді. Аяғы құмырадан үзіле, бара-бара түйдектеліп, маңдайынан түтіні бұрқыраған, бойы көкке тіреу болғандай бір дию пайда бол қалды. И вот однажды он вышел в полуденную пору, и пришел на берег моря,...... и закинул сеть. Когда почуствовал, что сеть отяжелела, попробовал ее вытянуть.... и надев свою одежду, подошел к сети, но нашел в ней мертвого осла. Увидев это, рыбак опечалился и воскликнул: «Нет мощи и силы, кроме как у Аллаха, высокого, великого!..... – сказал он потом и произнес: О вверивший себя ночным суровым расстояниям! Зря не трудись – насущный хлеб не раздобыть страньем!
Сказав: «Во имя Аллаха!» - снова забросил сеть. Во второй рас нашел в ней большой кувшин, полный песку и ила. Орыс тіліне аударылған нұсқада да балықшы 4 мәрте тор тастап төртіншісінде жын шығады. Орыс тіліндегі аударма араб тіліндегі нұсқаға қатты жақын келеді. Араб тіліндегі бәйттер орыс тіліндегі кітапта да бар. Мысалы: يا حائضاُ في ظلاح الليل والهلكه      لقصر عناك فليس الرزق بالحركة О вверивший себя ночным суровым расстояниям! Зря не трудись – насущный хлеб не раздобыть страньем!
فلا بحظي غعطي	إن لم تكفي فعفي	يا حرقة الدهر وجدت رزقي توفي	خربت اطلب رزقي	ولا يصنعه كفي
Араб және орыс тіліндегі және Шамсуддиннің араб әріптерімен жазылған қазақ тіліндегі нұсқаларда балықшының «Алланың атымен» торды тастауы, Сүлеймен пайғамбар атағанда оған салат-сәлем айтқандығы және «Алладан басқа күш-қуат жоқ» деген діни ұғымды сөздер сақталған. Қ.Әбдіқадыров ағамыздың аудармасында бұл секілді сөздер аз кездеседі. Бұл сол уақыттағы Кеңес өкіметінің ықпалы болу керек. Мәселен: Шамсуддин дастаныда «Төртінші ауын салды «Бисмиллаһ» деп», Сальенің аудармасында «Увидев это, рыбак опечалился и воскликнул: «Нет мощи и силы, кроме как у Аллаха, высокого, великого!», «Во имя Аллаха». Ал араб тіліндегі нұсқада: "لا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم"، "بسم الله"، "استغفر الله"، Балықшы торына есек түскенде «Лә хаула уә лә қууата иллә билләһил алиил азим» (Алладан басқа күш-қуатты ешкім жоқ) дейді, одан соң торды және тастағанда «Бисмиллаһ» (Алланың атымен) дейді, торды үшінші тастардан алдын «Астағфирулла» (Аллаһым кешіре гөр) деп айтады.
Балықшы шал ауын төртінші мәрте тастағанда, ауға бір мыс құмыра ілініп шығады. Құмыраны ашқан шалдың басына бәле жабысқандай болады. Құмырадан аспан мен жерді тіреп тұрғандай бір дию пайда бола қалады. «Жын» негізінде араб сөзі, қазақ тілінде жасырын, адам көзіне көрінбейтін перілер деген мағына береді. «Ъаламул жин» жындар әлемі. Ғифрит яғни жын жайлы сөз еткенде жөн болар. Кей адамдар «жын» менен «шайтанды» екі бөлек түсініп жатады. Дегенмен Ислам шариғатында жын менен шайтанның түбі бір, бірақ алдын Ібіліс болған шайтан «Шайтан» болып аталған күннен бастап оның ізбасарлары, өз қауымы пайда болады.
Ислам сенімі бойынша жындар оттан жаратылған. Жындар адамдар секілді, адам жаратылмас бұрын жерді мекен еткен. Жерді бұзақылық көп жасап, тура жолдан тайғандары себепті Алла тағала оларды жер бетінен жойып жіберуді әмір етеді. Осылайша періштелер жер бетінен жындарды құртып, тек қана Ібіліс атты бір кішкентай жынды аман алып қалады. Оны өздерімен бірге алып кетіп, тәрбиелдейді, ол өсіп, жақсы оқып, періштелерді оқытатын жағдайға жетеді. Күндердің күнінде Алла тағала Адам атаны жаратады да, өзге мақлұқтардың барлығына Адам атаға сәзде етуін бұйырады. Сонда ібіліс Адам атаның топырақтан жаралғанын біліп, балшықтан жаралған пендеге, оттан жаралған басыммен сәжде етпеймін деп тааппарлық етеді. Осы кезде Алла тағала оған ашуланып, оны аластатады. «Шатана» араб тілін аластату, қуу, кет деп айту деген мағына береді. Сол күннен Ібіліс шайтан аталып, кәпір болады. Шайтан Алла тағалаға жалынып-жалбарынып қияметке дейін өмір беруін сұрайды. Алла оған бұл мүмкіншілікті береді. Содан бері шайтан адам баласын жау көріп, қолынан келгенше арбап, тура жолдан адастыруды қалайды. Дегенмен жындар адамдарды арбап, алдап, тура жолдан адастыруды жалғыз өзі іске асыра алмайды. Олардың сыбайластары болады. Әрине ол сыбайластары адамдардан болуы тиіс. Халық арасында баршаға танымал «сиқыршы» деген сөз бар, яғни, сиқыршылар бар. Жын сөзіне түсініктеме бере отырып, олардың сиқыршылармен байланысын айтпай кеткеніміз дұрыс болмас. Осы ретте жындар мен сиқыршылардың байланысына тоқтап кетуді жөн көрдік.
Сиқыршы мен жынның арасында болатын келісім.
Сиқыршы мен жын-шайтанның арасында болатын келісім көбіне біріншісінің кейбір шірік істерді, ашық күпірлік істерін жария не жасырын түрде жасауды мойнына алуымен, ал есесіне жын-шайтанның оның қызметін атқарып, сиқыр жасалатын адамды бағындырып беруімен түсіндіріледі. Өйткені сиқыршылардың көпшілігі жын тайпаларының көсемдерімен шарт жасасып, ол тиісінше өз тайпасының ішінен біреуіне осы сиқыршыға қалтқысыз қызмет етуге бұйырады. Сиқыршыға бекітілген бұл шайтан болған істердің хабарларын жеткізеді, екі адамның арасын ажырату не қосу, күйеуінің зайыбымен қатынасын бұзу сияқты іс-әрекеттерді істеп, сиқыршының бұйырған істерін бұлжытпай орындайды.
Сиқыршы осылайша жынды өзі қалаған зымиян істерін жүзеге асыру мақсатында пайдаланады. Ал егер өзіне бекітілген бұл жын айтқанына көнбейтін болса, дереу жын тайпасының көсеміне байланысады. Бұл байланыс Алла Тағалаға серік қосатын сөздермен шақырып, дуа ету арқылы орындалады. Ал жындардың көсемі өз кезегінде сиқыршының әміріне бойсұнбаған әлгі жынды қатал жазалап, оны сиқыршыға бағынуын талап етеді немесе оның орнына Құдайға серік қосушы сиқыршыға басқа жынды бекітеді. Сондықтан да  сиқыршы  мен  жынның арасындағы  байланыс жеккөрініштілік негізінде құрылған. Осыдан соң жынның көбіне сиқыршының отбасына, ұрпақтарына, мал-мүлкіне зарар келтіретінін көреміз. Кейде тіпті сиқыршының жеке басына әсер етіп, үнемі бас ауруы,  ұйқысыздық,   түн   ортасында   шошып   ояну   сияқты жағдайларға ұшыратады. Оны сиқыршының өзі сезбеуі де мүмкін. Азғын сиқыршылардың мүлде ұрпақсыз қалатын жағдайлары да жиі ұшырасады. Өйткені қиналған жын оның баласын тумай тұрыпөлтіреді. Ұрпақсыз қалмау үшін бағзы сиқыршылар бұл кәсібін тоқтатып та жатады.
Сиқыршы жынды қалай шақырады?
Сиқыршының жынды шақыратын жолдары көп. Осылардың сегізін айтып өтейін.
Жоғарыда келтірілген әрекеттер жайлы толық білгіңіз келсе Абдуссалам Балидің «Өткір қылыш» кітабын оқып шықсаңыз болады.
Сиқыршыны танып-білуге болатын белгілері
Егер емші-тәуіптің бойынан төмендегі белгілердің біреуі байқалса, ол сөз жоқ антұрған сиқыршы.
thumb|250px|right|[[Сиқыршы. Виллибальд фон Шуленбургтің суреті, 1877 ж.]]
1.	Аурудан өзінің және анасының есімін сұрайды.
3.	Кейде құрбандыққа шалу үшін белгілі бір сипаттағы хайуанды әкелуін талап етеді. Онда Алланың атымен соймайды. Құрбандықтың қанын науқастың ауырған жеріне жағуы немесе оны алыс жерге апарып тастауы мүмкін.
4.	Тұмар, дуа жазып беру.
5.	Құран аяттарынан бөлек түсініксіз дуа сөздер оқу.
6.	Науқасқа ортасында арабша әріптер не сандар жазылған төртбұрыш суреті салынған орамал не қағаз беруі мүмкін.
7.	Науқасты күн түспейтін бөлмеде біраз уақыт тұруға бүйырады.
8.	Кейде науқастан қырық күн бойы суға жақындамауын талап етеді. Бұл сиқыршыға қызмет жасаушы жынның христиан дінінде екендігін білдіреді.
9.	Ауруға бір заттарды беріп, оларды көміп тастауын бүйырады.
10.	 Науқасқа бір парақшалар беріп, оларды өртеп, түтінін жұтуын бұйырады.
11.	 Адамға түсініксіз сөздермен сөйлейді.
12.	 Кейде сиқыршы өзіне келген кісінің аты-жөнін, қай елден, қандай мақсатпен келгенін өзіне айтып береді.
13.	 Ауруға парақшаларға белгісіз әріптерді жазып, оны ішірткі етіп ішуін талап етеді.
Егер сіз барған емшіден осы белгілердің біреуін байқасаңыз ендігәрі ол адамға жолаушы болмаңыз. Әйтпесе, Пайғамбарымыздың (с.а.с.): «Кімде-кім балгерді шақырып, оның айтқандарын растаса, ол Мұхаммедке с.а.с. түскен нәрсеге (яғни, Қасиетті Құран кәрімгі қарсы шыққан) күпірлік жасаған болады»- деген хадисіндегі бақытсыз жанға айналасыз. Ал қазақ наным-сенімдегі жынның пайда болуы жайында Ә.Диваев былай дейді:
«В одной религиозной рукописи, опубликованной А.Диваевым, старые поверья и былички о злых духах пересмотрены. Там говорится: «В один из дней прабабушка наша «Мамай-Хана» (Ева) поспорила с Хазряти-Адам (да будет над ним мир). Мамай-Хана доказывала Хазряти-Адаму, что дети зарождаются от нее, а Хазряти-Адам отвечал, что от него. Тогда Хазряти-Адам условился со своей женой Мамай-Хана не иметь супружеских сношений между собой до известного времени, а семя, которое будет исходить в это время из спин их, каждый из супругов должен сохранить в известном месте, тогда выяснится, от кого зарождаются дети. Итак, на этом было заключено согласие.
После того Хазряти-Адам (да будет над ним мир) извержения свои слил в «шиша» (стеклянная посуда), а Хазряти-Мамай-Хана завернула в кусок ваты. Спустя некоторы время, когда уже минул установленный срок, супруги заглянули в стеклянную посуду и увидели, что в ней из семени, истекшего из спины Хазряти-Адама, получился живой человек, который потом стал пророком Шиш и сыном Хазряти-Адам.... Когда Мамай-Хана осмотрела завернутое ею в вату, то, увидев, что живых людей не получилось, а копошилось несколько живых существ, бросила их на кучу золы; несмотря на это, сушества эти не погибли, а они стали потом «джиннами», «албасты», и «дивами». (Диваев А. Этнографические материалы о происхождении албасты, джинна и дива. С. 226-228. в тексте есть неточность: Ева на казахском языке называется Хау-Ана) Діни мәтіндерде бұндай мәліметтер кездеспеген. Ислам діні сенімінде жындар адамнан бұрын жаратылған. Ал Адам ата мен Хауа анадан өздерінің ұрпақтары тараған. Хауа анадан жындар пайда болды деген нәрсе жоқ.
Жындар қауымы екіге бөлінеді мұсылман және кәпір болып. Құранда 72-ші сүре «Жын сүресі» деп аталады. Осы сүреде жындардан да мұсылман болғандары жазылған. Пайғамбарымыз Мұхаммед с.а.с. Тайф елдімекеніне жақын жерде «Нахла» деген жерде сахабаларымен таң намазын өтейді. Осы кезде жындар пайғамбар оқыған аятты тыңдайды. (Мұхаммед с.а.с.) оларға: «Жындардан бір тобының құран тыңдағаны маған уахи етілді»деп айт. Сонда жындар: «Шынында бір ғажайып Құран тыңдадық» деді. «Құран бізді тура жолға салады. Енді соған иман келтірдік. Раббымызға ешбіреуді ортақ қоспаймыз». Олардың мұсылман еместері болған, әрі қазірге дейін бар: «Расында жақсыларымыз да одан төмендеріміз де бар; түрлі жолдарда едік.» Жындар әлемі адамдар үшін жасырын әлем. Жындар адамарға бағынышты емес. Жындар да бір қауым, адамдар секілді өсіп өнеді, ұрпақ таратады. Айта кететін жайт, әр бір адамның жыны болады. Бұл жайында пайғамбарымыз Мұхаммедтің с.а.с. мынадай мағынадағы хадисі бар: «Әр адам туған соң, оған бір жын жабысады. Сонда сахабалар: «Сізгеде ме деп сұрады?». Сонда пайғамбар с.а.с. «Ия, бірақ Алла оны мұсылман етіп қойған»,-деп жауап берді». Осы себепті болар, адамдар ашуланғанда «жынымды шығарма», «жыным шықты» деген сөздерді қолданады.
Енді дастан-қиссалардағы «жынды» қалай суреттегеніне тоқталайық. Шамсуддин дастанында: Тұман боп біраз қаптап тұрды дағы Бір ғифрит пері болды жұмарланып Перінің аузы үңгірдей бойы таудай Қабағы бұлт секілді тұрған жаумай Түрінен жан тітіреп шошынғандай Жан жағын қамап алды қорған аудай Аузынан от шашылар көзі жайнап Балықшы тұр сиынып, я Құдайлап Кеудесі мұнарадай аяғы бір зор терек Қиямет сипаты бар көрсе абайлап Балықшы қайран қалды есі кетіп Олжа деп тұрған байғұс үміт етіп Ал Қалқаман Әбдіқадыров аудармасында: Құмырадан..... бір будақтаған түтін шықты да, көкке көтеріле берді. Аяғы құмырадан үзіле, бара-бара түйдектеліп, мадайынан түтіні бұрқыраған, бойы көкке тіреу болғандай бір дию пайда бола қалды. М.Салье араб тілінен былауша аударған: «....потом из кувшина пошел дым, который поднялся до облаков небесных и пополз по лицу земли, и когда дым вышел целиком, то собрался, сжался,и затрепетал, и сделался ифритом с головой в облаках и ногами на земле. И голова еге была как купол, руки как вилы, ноги как мачты, рот словно пещера, зубы точно камни, ноздри как трубы, и глаза как два светильника, и был он мрачный, мерзкий». Араб тіліндегі нұсқасында: "خرج من ذلك القمقم دخان صعد إلى عنان السماء ومشى على وجه الارض، فتعجب غاية العجب و بعد ذلك تكامل الدخان، واجتمع ثم انتفض فصار عفريتل، رأسه في السحاب ورجلاه في التراب برأس كالقبة وأيد كالمداري ورجلين كالصواري، وفم كالمغارة، وأسنان كالحجارة، ومناخير كالإبريق، وعينين كالسراجين، اشعث، اغبر. Аудармасы: «Құмырадан түтін шығып, жер бетімен жүріп кейін аспанға көтерілді. Түтін толығымен шығып қоюланып жиналды дағы аяғы жерде, басы аспанмен тірескен ғифритке (жынға) айналды. Басы күмбездей, екі қолы айырдай, аяқтары бірзор теректей, аузы үңгірдей, тістері тастың өзі, танауы гүптей, көздері оттай, үсті шаңі, шашы ұйпа-тұйпа»
Жындарды Адамдардан тек Дәуіт а.с. пайғамбардың ұлы Сүлеймен а.с. пайғамбар басқарған. Сүлеймен пайғамбар әр бір ұқан құстың, жорғалаған жәндіктің, барлық жан-жануардың тілін білген. Жындарды басқарған. Жындарды басқарып Иерусалимдегі «Ақса мешітін» салдырған. Жындар Сүлеймен а.с. пайғамбардан өте қатты қорқатын болған.
Сүлеймен а.с. пайғамбар салдырған Ақса мешіті - галерея
Мәскеуден 1992 жылы «Алфавит» «СЕТА»-дан шыққан «Книга Тысячи и одной ночи» кітабының бірінші томында сүлеймен пайғамбар а.с. жайында мынадай түсініктеме берген: «Сулейман ибн Дауд (Соломон, сын Давидов) – один из любимых героев мусульманской побествовательной литературы. Его имя часто упоминается в «1001 ночи». На перстне сулеймана, по преданию, было вырезано так называемое величайшее из девяноста девяти имен Аллаха, знание которого будто бы давало ему власть над джиннами, птицами и ветрами». Сүлеймен а.с. пайғамбар ол діни образ ғана емес, Ислам шариғаты бойынша ол пайғамбар, Алланың елшісі, тура жолға бастаушы, Алланың дінін уағыздаушы. Сүлемен а.с. пайғамбар жайында Құранда бірнеше жерлерде айтылған: Әнбия сүресінің 78-81 аяттары, Нәміл сүресінің 14-45 аяттары, Сәбә сүресі 12-14 аяттар, Сад сүресі 36 аят. Сүлеймен а.с. Дәуіт а.с. пайғамбардың ұлы. Анасы салиқалы кісі болған. Сүлемен а.с. пайғамбар ақ құба, ірі денелі, нұрлы жүзді болған. Ақ киім киетін болған.
thumb|250px|right|[[Сүлеймен патша. Шахнамеден үзінді, 16 ғ.]]
Ал С. Қасқабасов өзінің «Казахская несказочная проза» кітабында мынадай мәліметтер келтіреді: «Родина сказаний о Сулеймане (Соломоне) – Үндістан. Оттуда они в талмудической переработке проникли к мусульманам-персам. По всей вероятности, легенды о Сулеймане перешли к казахом от персов, исповедующих Ислам, через посредство бухарцев». Дегенмен Ислам кітаптарында Сүлеймен а.с. пайғамбардың жері Үнді емес Иерусалим. Қазіргі Ақса мешіті орналасқан жер деп айтылады. Сүлеймен а.с. пайғамбар Ақса мешітін жындарға салдырған. Үндістандан талмуд арқылы келді дегені яғни, еврейлердің көмегімен дегені.
Үндіден енгендігі де шындыққа тура келе бермейді. Себебі Үндістанда негізгі дін ол Буддизм және Индуизм. Ал ол дінде пайғамбарла деген нәрсе жоқ. Ол қолдан жасалған, тек Будданы ғана ұлылайтын жасанды діндер қатарына жатады. Талмуд – еврейлердің тәрбие, әдеттері жиынтығы жайындағы яһудилердің ауызша дін адамдарының айтуымен жеткен кітаптары. Бұқаралықтардың араға түсуімен деген сөз де Бұқар еврейлеріне тиісті. Ислам тарихында Бұқар еврейлерінің Исламға жасаған қастандықтары жайында көптеген кітаптар бар. Бұқар еврейлерінің істерімен Исламға, Орта азия мұсылмандарына көптеген зиян жасанғандықтары рас. Бірақ Сүлеймен а.с. пайғамбар жайлы деретер, қиссалар, хадистер, тафсир түсініктері олардан бұрын елген болу керек. Бұл секілді мәтіндер Ислам халифаты дүрікіреп тұрған 9-10 ғасырларда, Орта Азияға келген. Ал еврейлер Орта Азияда Исламға қастандығын халифат әлсіреуден шамалы алдын бастаған. С.Қасқабасов Сүлеймен а.с. пайғамбар жайындағы мәтінге мына сілтемені берген: «Веселовский А.Н. Славянские сказания о Сломоне и Китоврасе и западные легенды О Морольфе и Мерлине // Собр. Соч: в8 т. Пг., 1921. Т.8.» Бұл сілтемедегі кітап ол Ислами емес. Славяндардың (Христиандардың) айтатын Соломан патша жайындағы айтатын ертегілері. Қиссада жынның Сүлеймен пайғамбардан қатты қорыққандығын келтірген. Қорыққандығы соншалық құмырадан шыға салып балықшыны Сүлеймен а.с. пайғамбар екен деп жалынып жатқандығы сипатталған. Олар қорыққаны соншалық Сүлеймен а.с. пайғамбардың өлгендігінде білмеген. Сүлеймен а.с. пайғамбар жындарға Ақса мешітін салдырып жатып таяғына сүйеніп тұрған жерінен қайтыс болады. Бұл жайында Құранда былай дейді: «Біз оның (Сүлеймен а.с. пайғамбардың) өліміне үкім берген заманда, жындарға оның өлімін; оның таяғын жеген бір жердің құрты ғана көрсетті. Егер жындар көместі білген болса еді, олар, ауыр машақатта қалмас еді» Сүлеймен а.с. Ақса мешітін жындарға салғызып жатқанда; өлсе де таяғына сүйеніп тұрғандықтан жындар, білмей істей беріп; таяғын құрт жеп жығылғанда бір-ақ біледі. Кеңес дәуірінде Алланы ауызға алу қиын болғандықтан болу керек, Қ.Әбдіқадыровтың аудармасында «Алла» деп жазылмаған, тек «Құдайдың барлығына да, сенің пайғамбарлығыңа да сендім, тақсыр Сүлеймен» деп жазылған. Араб тіліндегі нұсқада: "لا إله إلا الله، سليمان نبي الله"
«Алладан басқа құлшылық етуге лайықты Құдай жоқ, Сүлеймен Алланың пайғамбары» деп жазылған. Шамсуддин дастанында да осылай жазылған:
«Лә иләһә иллаллаһ, Сүлеймен набиуллаһ» деп
Ғифрит есеңгіреп қалды жұтып
Сол секілді М.Сальеде бұл сөйлемнің мағынасын өзгертпей тура аударуға тырысқан: «Нет бога, кроме Аллаха, Сулейман – пророк Аллаха». Осылайша жын балықшыға жалынып-жалбарынып жатып, оның Сүлеймен пайғамбар екендігін біліп қалады. Сүлеймен пайғамбардың балықшының айтуы бойынша осыдан 1800 жыл бұрын қайтыс болып кеткендігін естіп бір өз орнына түскендей болады. Аздан соң ғана құтыра түсіп, балықшыға шабуыл жасауға кіріседі. Дегенмен балықшы өзінің адам екендігін, жынға қарағанда ақылды екендігін ойлап, сол берілген ақылды пайдалана отырып жынды шыққан жеріне қайта алдап кіргізеді. Балықшы жыннан осылайша құтылады. Ертегіде негізгі тақырып дінге қатты жақын келеді. Жын ертегілердегі қорқынышты кейіпкер, дегенмен ол ақиқат, бар, тірі, өзімізбен бірге өмір сүріп жатқан Алланың бір мақлұқаты. Араб тіліндегі нұсқада Ислам дінінің негізгі сенімдері келтірілген. Орыс тіліне аударған М.Салье осы негізгі сенімдерге байланысты жерлерді толығымен сақтауға тырысқан. Ал Шамсуддин ертегіне дастанға айналдырып өзіне біршама, қызықты қылып, тыңдаушысына жағымды еткен. Фольклорда жын бір қорқыныш дию, пері, ал дінде ол да бір мақлұқ, ол да Құдайға сенеді, кейбірі кәпір аталады, шайтанға қызмет етеді. Біз мың бір түн ертегілерінің ішінен «Балықшы және жын» қиссасына қысқаша ғана тоқталып, ондағы жын, Сүлеймен пайғамбар образдарын Құрандағы және діни мәтіндермен салытырмалы талдаулар жүргіздік. Алдағы уақытта бұндай діни наным-сенімдерге байланысты жазылған жыр-дастандар, қиссалар, ертегілер жайында жаңа мәліметтер табылады деп үмітенеміз.