cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарыұйғырлар
Тілі
Тілі - Алтай тектес түркі тілдерінің солтүстік-шығыс топшасының тілі. Бір тобы түркі тілді, екіншісі монғол тілді, үшіншісі қытайша, төртіншісі тибет тілінде сөйлейді. Қытай тілі барлық топтар үшін қарым-қатынас тілі болып табылады. Жазуы тибет графикасына негізделген.
Діні
Будда және шаман дінін ұстанады. Түркі халықтарының ішінде Сарыұйғырлар ғана мұсылман дінін қабылдамаған. Сарыұйғырлар жеке ұлт ретінде 19 ғ-дың аяқ кезінен зерттеле бастады.
Тарихы
Сарыұйғырлардың ата-бабалары 7-8 ғасырларда Селенга өзені алабынан, Енисей қырғыздарынан Ұйғыр қағанатын талқандағаннан кейін (840 ж.) – Шыңжаңдағы Тұрфан оазисінен қоныс аударған. 9 ғасырдың ортасында олар өз мемлекетін құрды. Олардың құрамында түргеш, таңғұт, моңғол, тибет топтары болды. 1020 жылдардан бастап таңғұттармен соғысып, 1036 жылы Си Ся мемлекетіне бағынды. 1696 жылы Цин империясының құрамына кірді.
Өмір салты
Сарыұйғырлардың некелері моногамдық болып табылады. Әдетте ажырасулар болмайды. Әйелі босанбаса, күйеуінің ажырасуға немесе екінші әйел алуға құқығы жоқ. Егер ерлі-зайыптылар бірге өмір сүре алмаса, олар бөлек кетеді, бірақ олар ажырасқан болып саналмайды және қайтадан некеге тұра алмайды. Жас жігіт рулас қызға үйлене алмайды. Балаларына әкесінің руының аты берілген. Туыстық қатынаста әкенің ағаларына қарағанда ананың ағаларының құқығы көбірек. Бұрын қалыңдық үшін мал, зат немесе ақша төленетін. Есеп бірлігі ретінде жылқы алынды. Қазір таңдау тегін.
Қайтыс болған адамды далаға (тыр) шығарып, өртеп жібереді. Үш күннен кейін туыстары келіп, күлді ақ дорбаға жинап, үстіне үйінді топырақ төгіп көмеді. Бұл жерлеу әдісі дттур деп аталады. Ламалар мен қарттарды осылай жерлейді. Жастарды киімдерімен жерге көміп, оларды оңтүстікке, батысқа қаратып орналастырады. Бірнеше жылдан кейін қабірді қазып, қалдықтарын өртеп, күлін көміп тастайды. Өлген сәбилерді үйдің жанына жерлеген.
Ерлер киімі – күрте, шалбар, халат, етік немесе киіз етік, бас киім, әйелдердікі – белбеуі бар халат, шалбар, шұлық, аяқ киім, киіз қалпақ. Олар көптеген зергерлік бұйымдарды пайдаланады.
Тағамның негізгі түрлері - ет қосылған кеспе сорпасы, сиыр майы мен сұлы жармасы қосылған шай, сүт өнімдері, чумиза немесе тарыдан жасалған ботқалар, бумен пісірілген бәліштер.
УЕФА
УЕФА 1954 жылы маусымның 15-і күні Швейцарияның Базель қаласында құрылды. Алғашында УЕФА-ға 25 ел кірген. Қазір оның саны 55-ке жетті. 1959 жылға дейін УЕФА-ның штаб-пәтері Париж қаласында орналасқан, Берн қаласына ауысып кетті. 1995 жылдан бері УЕФА-ның штаб-пәтері болып Ньон қаласы саналады. УЕФА-ның алғашқы президенті болып Эббе Шварц сайланды.
УЕФА және Қазақстан
2002 жылдың 25 сәуірінде Қазақстан УЕФА-ның 52-ші мүшесі болып қабылданды. Қазақстан футбол федерациясын Еуропа футбол қауымдастықтары одағы құрамына қабылдау туралы шешім Стокгольмде өткен УЕФА конгресінде бекітілген. Содан бері бұл күн Қазақстан футболы күні ретінде аталып өтіледі.
Құрама командалары
Футболдан Еуропа чемпионаты (19 жасқа дейінгі жасөспірімдер)]] Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (19 жасқа дейінгі қыздар)]] Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (17 жасқа дейінгі қыздар)]]
Клубтық
бұрын болған турнирлер:
Дереккөздер
Санат:Халықаралық спорт ұйымдары Санат:УЕФА Санат:ФИФА
Каррега-Лигуре
Каррега-Лигуре (Carrega Ligure) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Алессандрия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 109 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 2 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 57 км² шамасында. Пошта индексі — 15060.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Иулиан с озера Орта.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Швандорф
Швандорф (Schwandorf) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан қала. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Швандорф ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 27736 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 123,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 76 161. Қаланың басшысы — Хельмут Хай.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Итапуи
Итапуи (Itapuí) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Бауру мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Жау экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 605 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 139,666 км² шамасында. Халық тығыздығы — 83,9 адам/км².
Тарихы
Қала 1913 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Анатолий Григорьевич Баскаков
Баскаков Анатолий Григорьевич (21 шілде, 1944, Никольское, Воронеж облысы) - кеңестік және ресейлік математик, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор.
Сыртқы сілтемелер
Санат:21 шілдеде туғандар
Силикуа
Силикуа (Siliqua) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Кальяри провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4046 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 21 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 190 км² шамасында. Пошта индексі — 9010.
Елді мекеннің қамқоршысы — Киелі Георгий.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
(1041) Аста
(1041) Аста — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Оны 1925 жылы 22 наурызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.
Дания әртісі Аста Нильсен құрметіне орай аталды.
thumb|450px|center|Астаның Күн жүйесіндегі орны
Брестница (Добрич облысы)
Брестница (Брестница) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Тервел қауымының құрамына кіреді.
(1041) Аста
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Брестница (Добрич облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9 адамды құрайды.
Пошта индексі — 9484. Телефон коды — 05755. ЕКАТТЕ коды — 6464.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Люслинген
250px|thumb|Картада орналасуы Люслинген (Lüsslingen) — Швейцарияның Золотурн кантонында орналасқан коммуна. Бухегберг округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 511 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.22 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2454, пошта индексі — 4574.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
Форнуш-де-Ал
Форнуш-де-Ал (Fornos de Algodres (freguesia)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Форнуш-де-Ал муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Серра-да-Эштрела экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 686 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15,46 км² шамасында. Халық тығыздығы — 109,1 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Байкөкше Балғынбайұлы
Байкөкше Балғынбайұлы (1813-92) - суырып салма ақын. Абайдың замандасы.
Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан.
Сөзге шешен, тапқыр да тура айтатын Б-ні Абай құрмет тұтып, уытты өлеңдерін жоғары бағалаған. Абай оның есімін атамай Байкөке дейді екен. Байкөкше де жастайынан ісі орнықты, сөзі салмақты Абайды ерекше құрметтеген. Сондықтан да ол Құнанбайдың бата оқырында дүйім жұрттың көзінше: «Құнан кетті - алдынан жарылқасын, Артында алтын қалды ат басындай...» деп, Абайға сенім арта сөйлейді. Екі ақынның пікірі көп ретте бір жерден шығып отырған. Керей, Найман елінің Бақанаста өткен жесір дауында Абайдың: «Тақыр жерге қауымдап шөп бітеді, Кей адамға мал мен бас көп бітеді» деген ойын Байкөкше «Толықсыған жігітті болыс қойсаң, Қашан түсіп қалғанша жеп бітеді...» деп іліп әкетеді. Байкөкшенің Абай туралы көрген түстері мен оның жоруы да оның ұлы ақынға деген ыстық ықыласын, адал тілегін танытады, Абайдың бүкіл қоғамдық, әлеум. саладағы қызметіне бағдарлама жасап бергендей болады. Ол тағы бір өлеңінде, Жидебайға ояз келгенде соған жеткіз деп Абайға айтқан арыз-өлеңінде: ''«Меңгерсең елді жөңдеп меңгер, Абай, Аз бен көпті салмақтап теңгер, Абай. Сүрінген, сүйеп аттан нашарларды Сүйе де, сүйемелдеп дем бер, Абай. Туысының зорлығын тыяды деп, Тілеуіңді тілеп жүр кемдер, Абай...»''- деп, Абайдан әділдік күтетінін аңғартады. Бұл өлең жолдарынан Байкөкшенің Абайға еркін сөйлейтінін аңғаруға болады. Ниеттес, пікірлес, сыйлас адамдардың бір-біріне деген еркіндігі байқалады.
Байкөкше Балғынбайұлы туралы әңгіме
...Бүгінгі болыстар қонағында, Абай домбыра берген соң Байкөкше әуелі жанынан шығарып, жиынға амандасып сыпайы сөздерді бір жырлап өтті. Қымыздың қызуымен желпініп отырған болыстар: "Бәрекелде!, "Өй, жезтаңдай!", "Сайра бұлбұл!". "Ендігі ақынның алды бұл!", "Баяғы көрі желаяқтардың сарқыты ғой!", "Сөйле, соқ!" десіп даурыға мақтасып еді. Байкөкше ұрты солыңқыраған, қабағы көп ашылмайтын, шоқша сақалды, тұйық жүзді кісі. Мақтауға семірмек түгіл, селт еткен де жоқ. Алғашкы, амандасу сияқты сөз еді. Екінші бір термеге түсіп, текіректеп кеткенде, сөзінің беті ауысып сала берді.
"Ұлық болдың қолың жетті, жақсы деп аталасың. Сонын бәрі рас болса жарлыны жылатпа. Арамға болысып, адал момынды аунатып жеме, береке деген боп, әрекенің қылығын қылма. Алғаныңды аз көріп, елді өзің саралап, көптің құтын шайқама. Көпке масылын артқан көбеген болма!" деп бір жортып өтті. Мынасы, біреуді атап айтпаса да, осы отырған болыстың көбіне жағалай нұсқаған, жәйсіз сөздің ащысы. Алғашқыдай емес, болыстар бұл тұста Байкөкшені қостамады. Молдабай өзінің турашыл, қырыс мінезімен томырыла бастап:
Асылбек Байкөкше турасындағы Молдабай сөзін ауыр көріп:
Байкөкшенің жырын ұнатпаған кей атқамінерлер, сөзді басқаға бұрғысы келіп, өзара қалжың әзілдерін айтыса бастап еді. Абай Байкөкшені жұртқа елеулі етпек боп, сөзге қатысты:
Абай бұл жауаптарға күлді де: деп калып еді.
Жүгініп отырған Байкөкше көтеріле беріп, қуана жадырағандай болды, қабағын керіп жіберіп, лезде іле жөнелді:
Абай Байкөкшеге сүйсінген бойында, барынша нашаланып, сылқылдап күледі. Қасында отырған Ерболға: -	деді де, осы күлген бетінде, тысқа шығып кетті. Ербол Абаймен ере кетті. Болыстар алғашкы кезде күлсе де, кейін ее жия, үндеспей сазарып топталып қалды. Тобына тұйғын араласқан: үлкен дуадақ, коңыр қаздардай. Семіз, жуан бойларымен, қысылып, қорғалап қалған сияқты...
Семей қаласынан қырдағы болыс сайламақ болып, съезд ашамыз деп, Жидебайдағы Абай ауылына Лосовский деген ояз келіпті. Ояз келді деген хабарды естіген жан-жақтағы елдерден өтініш-арыз етуші адамдар келе бастапты. Бір күні ояз тілмәші мен Абай, Көкбай, Оспан, Абайдың баска серіктерімен мәжілістесіп отырғанда белгілі Байкөкше ақын сәлем беріп кіріп келіпті. Абай орнынан тұрып: -	дейді. Сонда Байкөкше:
Абай көзіне жас алып, ақынға өте риза болыпты, орнынан ұшып түрып:
Байкөкше "Балық басынан шіриді" деген қазақ халқының данышпандық мақалы бар. Осы сиезде қанаттас отырған үш болыс ел бар, сол елдерге болыстыққа ояз қабылдаса: "Мұқыр еліне Дұтбай Уандықов, Қызыладыр еліне - Тәуірбек Жаманқұлов, Шыңғыс болысына Оспан Құнанбаев сайланса екен" депті. Ояз Досовский түсініп Абайға бет бұрып, "Сіз қалай қарайсыз?" дегенде Абай "Осы кісінің ұсынысы қонады", - депті. Байкөкшенің ұсынысы бойынша, сол сайлауда жоғарыдағы үш кісі болыстыққа сайланыпты. Кейін сайланған үш болыс бастарын қосып. Байкөкшенің өлең арызы бойынша, ел ішіндегі телі тентек, зорлықшыл - көп ру елдердің басқарушыларына қатаң соққы беріп тыйым сала бастапты. Зорлықшыл Мырза деген көп рулы елдің Бөжей деген мықты бай адам болыпты. 4 баласы (Абыз, Мыңға, Қоқақ, Олжабай) шетінен батыр, жауынгер, барымташы болыпты. Оларға қосыла Найман Барақ төре шөбересі Есімхан деген ақын да Бөжей баласының серігі болып жүріпті. Соларды жоғарыдағы сайланған үш болыс (Оспан, Тәуірбек, Дұтбай) бірігіп қаулы шығарып Бөжей балаларын шет жерлерге жер аударуға бекітіпті.
Жөкен деген кісіге Байкөкше ақын сәлем беруге барыпты. Жөкен мырза ақ көңіл мейірімді адам екен. Көп жылқылары отарда болып, ауылда тұрған арық болса да бір атты жетегіңе ала кет депті. Ол ат - белгілі жақсы аттың бірі болса керек. Аулына келген соң біраз күннен кейін ат "өкпе" болып өліп калыпты. Байкөкше екінші жылы барса: - "баяғы торы атты неге мініп келмедің, ол өзі белгілі жүрісті ат еді гой" - депті, Байкөкше: дегенде байдың Нұрбай, Байбатыр деген екі баласы шапан кигізіп қайтарған екен.
Үлкен Ирмиз
Үлкен Ирмиз — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бисерть өзенінің оң жағалауынан 126 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері
Тевтон ордені
Сілтемелер
Санат:Тарихи мемлекеттер
Туляремия
Туляремия-қоздырғышының таралу механизмі әр түрлі болып келетін табиғи ошақты клиникасында интосикациямен, қызбамен, лимфа түйіндерінің және басқа жүйелердің зақымдалуымен жүретін, зоонозды жедел инфекциялық ауру.
Лэйквью Хейтс (Кентукки)
Лэйквью Хейтс (Lakeview Heights) — Кентукки штатының Ровэн (Rowan) округіне жататын АҚШ қаласы.
Туляремия
Этиологиясы:
Қоздырғышы-Frahcisella tularehsis, Francezella туысы, Brucellaceae тұқымдасына жатады. Екі антигендік комплексі бар: Ұсақ кокк тәрізді және таяқшалар, капсула түзеді, эндотоксин бөледі, сыртқы ортада төзімді. Гр «-». Қоздырғыштың 3 түрі бар:
Лэйквью Хейтс (Кентукки)
Қала тұрғындарының саны 251 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.3 км² шамасында. FIPS коды — 21-43668.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Туляремия
Эпидемиологиясы:
Туляремия кең тараған, спородикалық вспышкамен өтетін, табиғи ошақты болып кездесетін ауру. Табиғи ошақтың 5 түрі бар: орманда, қырда, таулы-өзенді, тоғайсыз, тундралық. Әрқайсысының өз ерекшелігі бар.thumb|Francisella tularensis жиынтығы.
Мерзімділігі:
жаз-күз айлары.
Иммунитет:
өмір бойы сақталады.
Патогенезі:
туляремия патогенезінде 3 маңызды фактор бар: Қоздырғыш ағзаға жарақатталған тері арқылы немесе тыныс жолдарының және көздің шырышты қабаты арқылы енеді. Кіру қақпасы аурудың клиникалық түрін анықтайды. Кіру орнында инфильтрация мен қабыну ошағы дамиды, жиі қоздырғыш жергілікті лимфа түйіндеріне түседі, онда көбейіп, біртіндеп өледі. Эндотоксин бөледі, ол қанға сіңіріліп (токсинемия), интоксикацияға әкеледі. Регионерлік лимфа түйіндерінде некрозбен іріңді қабыну дамиды (біріншілік бубондар). Инфекциялық процестің дамуына байланысты ЖСБТ бойынша организмнің аллергиялық құрылысы өзгереді.thumb|Туляремия
Клиникасы:
Инкубациялық кезең бірнеше сағаттан 7 күнге дейін, кейде 10 күн болады. Туляремияның клиникалық жіктелуі: Клиникалық түрі	Жұғу жолдары бубонды түрі	көздің шырышты қабаты, тері арқылы жаралы-бубонды	осы сияқты көз-бубонды	осы сияқты ангинозды-бубонды	ауыз арқылы өкпелік (бронхиттік және пневмониялық түрлері)	тыныс жолдары арқылы генерализивті немесе біріншілік септикалық түрі	кез келген жұғу түрінде кездеседі, әлсіз адамдар ауырады Ағым ұзақтығы бойынша: Ағым ауырлығы бойынша: Клиникасында 2 синдром бар:
1
Интоксикациялық симптомдар: қалтырау, дене қызуының жоғарлауы, бас ауру, бұлшық еттердегі ауырсыну (аяқ, бел, арқа бұлшық еттері), ұйқысының бұзылуы, тәбетінің төмендеуі, құсу, галлюцинация. Беті, коньюктива, ауыздың шырышты қабаты, жұтқыншақтың бозаруы және гиперемиясы және склера тамырларының иньекиясы байқалады. Гепатомиенальды синдроммен жүреді. Кейбір науқастарда эритема, разеола, петехиялар симметриялы кездеседі.
Жаралы-бубонды
түрі: қарым-қатынас және трансмиссивті жолмен жұққанда дамиды. Қоздырғыш енген орнында дақ түзіледі (біртіндеп 6-8 күнде папулеға айналады) 5-15 мм.
Көз-буббонды
түрі коньюктива арқылы түскенде 1-2% жағдайда кездеседі. Біржақты зақымдалу тән. Коньюктива қызарады, одан кейін папула жараға айналады, қабақтың ісінуі, алдыңғы мойын, құлақ маңы, жақ асты лимфа түйіндері ұлғаяды. Бірніші аптадан айға созылады. Тамағында аздаған ауырсыну болады, аурудың 4-5 күні бадамша безі ұлғаяды, кір-сұр түсті жабынмен жабылады. Баспамен біргі біржақты лимфаденит болады. Мезантериальды лимфа түйіндерінің зақымдануымен сипатталады. Науқастар іштегі қатты ауырсынуға, құсу, іш өтуге шағымданады. Пальпацияда сезіледі.
Өкпелік түрі.
Бронхтық және пневмониялық варинтпен жүреді. Құрғақ жөтел, кеуде артында ауырсыну, құрғақ шашыраңқы сырылдар естіледі. Субфебрильді қызба. Ауру ұзақтығы 8-12 күн.
Пневманиялық түрі.
Қабыну мен ауыр ағыммен сипатталады, кеудеде ауырсыну, құрғақ жөтел, шырышты іріңді немесе қанда қақырық болуы тән. Рецидив болуы тән.
Генерализденген түрі.
Ауыр ағымды, тиф тәрізді немесе септикалық вариантпен жүреді, регионарлы лимфаденит тән. Жиі бөртпе, полиморфты эритема, гепатоспленомегалиямен жүреді. Өте ұзақ, рецидив болу мүмкін.
IC 4169
IC 4169 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 4169 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Әмірбек Әнуарұлы Төгісов
Әмірбек Әнуарұлы Төгісов (30.5.1949 жылы туған, Қытай, Бурчун қаласы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1996). Орджоникидзе қаласындағы КСРО ҚҚМ-нің командалық әскери училищесін (1970), Целиноград педогогиялық институтын (1981) бітірген. 1968 жылдан Қарулы Күштер қатарында. 1970–1991 жылы КСРО ҚҚМ Ішкі әскерлер бас басқармасында әр түрлі жауапты қызметтерде болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары (1992–1997), Қорғаныс министрінің тәрбие және әлеуметтік құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан запаста, 2-дәрежелі “Айбын” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
Әскери атағы
Әскери атағы - генерал-майор.
Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - атеист.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «XXI ғасыр -Азия құрлығының дәуірі, ал Қазақстан бұл аймақта жетекші орынға ие болады».
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Кенесары хан.
Хоббиі
Хоббиі - кітап оқу.
Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи туындылар.
Үй жағдайы
Үйленген. Жұбайы - Төгісова Татьяна Михайловна (1950 жылы туған), орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі. Ұлы - Тегісов Ренат (1973 жылы туған), инженер-экономист, Қазақстан Республикасы қорғаныс министрлігінің әскери қызметкері; қызы - Тегісова Лариса (1981 жылы туған), әскери заңгер, ҚР ішкі әскер капитаны.
Аттау
Аттау- май, қаймақ шайқайтын аспап. Оны тегене немесе шараға құйылған қанжылым сүтке жартылай малып тұрып, таяқшасын екі алақан арасында ысқылай айналдырып, май шайқайды. Аттау ағаштан жасалады, қазіргі кезде өте сирек кездеседі. Оның ҚР MOM қорында (КП 23986 /15) екі түрі сақталған: бірі - басында ағаштың аша бұтақтарының түйісінен белқанжығаның ілгектері тәрізді төрт ілгекті етіп жасалған. Ұзындығы 28 см. Екіншісі — сиырдың мүйізінен жасалған піспек түріндегі Аттау. Диаметрі 6,5 см. Пішіні - тостаған тәрізді. Екі шеті ашық болып келген мүйіз тәрізді тұсының ортасын тесіп, жіңішке, жұмыр ағаштан ұзындығы 38 см сап орнатылған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Химерліктер
Химерліктер (holocephali) немесе бүтінбастылар. Бүтінбастылар терең су түбіне бейімделген балықтар. Денесі ұзын және ұршық тәрізді болады, ол құйрығына карай сүйірленеді. Кейбір түрлерінің рострумы болмайды. Терісі жалаңаш және қабыршақсыз деуге болады. Бүйір сызығы айқын көрінеді, брызгальцесі болмайды. Желбезек саңылаулары тері қатпарларымен жабылып тұрғандықтан сырттан қарағанда желбезек қуысына жалғасатын бір ғана саңылау көрінеді. Скелеттерінің құрылысы қарапайым, яғни ол негізінен хордадан тұрады. Таңдайдың шаршы шеміршегі бас сүйегінің ми сауытымен бірігіл кеткен. Жалпақ тақташа тістері аз болады. Ас қорыту жолы айқын жіктелмеген. Ұрықтану іште болады. Жұмыртқасының сыртында қалың, күрделі қабығы бар. Олар көбінесе екі жұмыртқадан салады. Осы кезде тіршілік ететіндерін үш тұқымдасқа топтауға бо-лады. Олар Атлантика мен Тынық мұхиттардың солтүстік және оңтүстік жарты шардағы теңіздерінде тараған. Бізде батыс Мурманск тұсында химера, немесе теңіз мысығы деген түрі кездеседі. Ұзындығы 1 м. Көпшілігі 1000 м тереңдікте мекендеп, теңіз түбіндегі омырткасыздармен қоректенеді.
Дереккөздер
Санат:Шеміршекті балықтар
Жұмаділ Жаңабайұлы Байкөншеков
Жұмаділ Жаңабайұлы Байкөншеков (8 шілде 1947 жылы туған,Жамбыл облысы Тараз қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987), Қазақстан Ғылыми Академиясының академигі (2003).
Ғылыми жұмыстары
Негізгі ғылым еңбектері механизмдер мен машиналар, роботтар мен манипуляторлар механикасы теориясына арналған, мұнай-газ құрал-жабдықтарын жетілдірумен айналысады. Ол манипуляциялық роботтарды зерттеу мен жобалауға байланысты жаңа ғыл. бағытты құрды. Ол жоғары класты механизмдерді талдаудың және жинақтаудың сандық тәсілін тапты. Соның нәтижесінде жаңа негіздегі жүк көтергіш және манипуляциялық құрылғылар жасалды.
Деттельбах
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6967 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 60,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 75 117. Қаланың басшысы — Райнхольд Кун.
Жұмаділ Жаңабайұлы Байкөншеков
Дереккөздер
Санат:8 шілдеде туғандар Санат:1947 жылы туғандар Санат:Таразда туғандар Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Техника ғылымдарының докторлары Санат:Механика және машинатану институтының профессорлары Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Деттельбах
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Едольсайм
Едольсайм (Heidolsheim) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Төменгі Рейн департаментінде орналасқан. Селеста-Ерстен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,92 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 67187, пошта индексі — 67390.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 467 адамды құрады. Халық тығыздығы — 78,89 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары
Либералды демократия
Либералды демократия теориясы — классикалық либерализмнің идеялары, принциптері, саяси-идеологиялық бағыттары мен мақсаттарының теориялық негізі. Либералды демократия теориясы индивидті қоғам мен мемлекеттен бөлек қарастырды, мемлекет пен азаматтық қоғамды бір-бірінен ажыратты, мемлекеттің қоғам және тұлғамен қатынасындағы қызметі мен өкілеттілігі аясын шектеді, азшылықтың көпшілікке қатысты дербестігі мен құқығын қорғады, барлық азаматтардың саяси теңдігін жариялады, адамға негізгі, ажырамас құқықтар беріп, оны саяси жүйенің негізгі элементі ретінде қарастырды. Осы идеялар негізінде 18 — 19 ғасырларда қазіргі демократиялық жүйелер бастау алатын басқару нысандары пайда болды. Либералды демократия теориясы бойынша халық билік субъектісі ретінде биліктің бастапқы және негізгі қайнар көзі болып танылуы; жеке адамның бостандығы мен құқықтары, сондай-ақ парламентаризм мен өкілді билік органдарының басым болуы; мемлекеттің құзыреті мен іс-әрекет аясы негізінен қоғамдық тәртіпті, азаматтардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғаумен шектелуі, оның экономиялық, әлеуметтік және рухани процестерге араласпауы тиіс. Либералды демократия теориясында жеке және топтық дербестіктің танылуы көпшіліктің азшылық үстінен билік жүргізуін шектейді. Либералды демократия теориясының осы және өзге де белгілері адам бостандығы, оның қадір-қасиеті мен құқықтарын құрметтеу туралы теориялық ой-пікірлердің дами түскендігін көрсетті. Либералды демократия теориясының кемшіліктері жеке адамның рөліне асыра мән бере отырып, оның ұжымдық байланыстарын жоққа шығару, қоғамның тіршілік әрекетін реттеудегі мемлекеттің рөлін тым төмендетуден көрініс тапты. Дегенмен де либералды демократияның классикалық теориясы қазіргі демократиялық тұжырымдамалар мен оларды іске асырудың басты теориялық негіздерінің біріне айналды.
Дереккөздер
Санат:Саяси теориялар Санат:Демократия Санат:Сайлау
Кросвиль-ла-Вьей
Кросвиль-ла-Вьей (Crosville-la-Vieille) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,74 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27192, пошта индексі — 27110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 569 адамды құрады. Халық тығыздығы — 73,51 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Ау-жар
Ау-жар. Ұзатылып бара жатқан қыздың сыңсуы, қоштасу жыры, ұлттық тәрбие мектебінің тамаша үлгісі. Алтын ұядан, туған ел-жұрттан бөліну, жат босаға аттау оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де тәрбиелі халық жылай да күле жүріп ән, жыр түрінде шеберлікпен үйлестіріп жасай білген. Тағы бір қызығы қыз жылап қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш, қимастық сәтінің де белгісі. Дегенмен қыз ауылының қыздары мен жігіттерінің де қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар жар-жардан кейін де өлең жырды үстемелей жүріп айтыс түріндегі ау-жарды бастай жөнеледі. Мұнда да ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет көрінеді. Оның сөзі де, әні де көркем, ойнақы айтылады. Ол біресе  Ау-жар біресе ай-ау, біресе бике-ау, біресе үкі-ау деп те айтыла береді.
Дереккөздер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Төлеген мұнай кен орны
Төлеген мұнай кен орны — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуінде, Доссор кентінен оңтүстікке қарай 25 км қа-шықтықта орналасқан. 1936 жылы ашылған.
Геологиялық құрылымы
Тектоникалық құрылым тұрғысынан кен орны солтүстік-батыс бағытта созылып жатқан сопақша тұзкүмбезді құрылымдармен байланысты қалыптасқан. Тұз бетіндегі шөгінділер жіңішке грабен арқылы оңтүстік-батыс және солтүтік-шығыс қанаттарға бөлінген. Кен жинаушылары кеуекті тау жыныстарынан түзілген. Кен орнының қалыңдығы 8,9 м мұнаймен қаныққан өнімді қабаттары төменгі апт және баррем тау жыныстарымен байланысқан. Мұнайлы горизонттар ұсақ, орта түйірлі құмдарда шоғырланған.
Құрамы, тығыздығы
Мұнайының шайыры көп (37,5%), күкірті аз (0,28%), мұнайға қанығу коэффициенті 0,68, тығыздығы 0,919-0,926 г/см3, парафинсіз, бензинсіз, тұтқырлығы 50°С-та 12,2-15,6 сантистокс. Суының құрамы хлорлы-кальцийлі, сульфатсыз келеді. Төлеген мұнай кен орнын Ембімұнай ЖШС кәсіпорны 2004 жылдан бастап игеруде.
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары Санат:Атырау облысы кен орындары
Гельмгольц үшбұрышы
Гельмгольц үшбұрышы - ол бір түсті екіншіге қосу (араластыру) арқылы басқа түс алу үшін пайдаланатын үшбұрыш. Бұл үшбұрыштың әрбір қабырғасына толық спектр түстері жазылған. Үшбұрыштың жоғарғы төбесінде қызыл қошқыл (пурпур) түс, бір бұрышында қызыл, екіншісінде жасыл түс жазылған. Екі түстің қосылуынан пайда болатын басқа түсті табу үшін екі түс сызық арқылы жалғастырылады.
Дереккөздер
Санат:Жантану Санат:Медицина
Шешуші соққы
Шешуші соққы (Контрудар) шабуылдаушы қарсыласты жою және жоғалтқан жағдайды қалпына келтіру мақсатында екінші эшелонның немесе оперативті бірлестіктер резервтерінің шабуыл болмаған өңірлерден алынған әскерлермен, сондай-ақ қарсы соққы майданындағы әскерлермен бірлесе отырып жүргізген соққысы. Шешуші соққы қарсы шабуылмен үйлестіре отырып, жойылған жағдайды тек қалпына келтіріп қана қоймай, сонымен бірге шабуылға шығу үшін тиімді жағдайлар жасай алады. Бірақ бұл кезде онтайлы жүргізілген шешуші соққы жағдайдың шұғыл өзгеруіне әкеп соғуы мүмкін болса да, мақсатына байланысты шектеулі болып табылатын және қорғаныс операциясының шегінен шықпайтынын ескеру қажет. Шешуші соққы қарсы шабуылдан осы белгілерімен ерекшеленеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Фон (орта)
Фон (французша fond, латынша fundus — түбі, негізі), орта, ая, табиғи фон — бір нәрсеге табиғи концентрацияның немесе табиғи заттардың әсер ету дәрежесі. Фон өзінің орналасу орнына және мөлшеріне қарай тірі организмдерге жағымды және жағымсыз болып бөлінеді. Табиғатта қалыпты табиғи Фон болады. Мұндай Фондар, негізінен адам организміне қауіп тудырмайды, бірақ кейде табиғатта кездесетін әр түрлі заттардың мөлшеріне байланысты (аз не көп болуынан) эндемия туғызуы мүмкін. Мыс., йодтың жетіспеушілігінен эндемиялық бұғақ (қ. Бұғақ ауруы) дамиды. Радиоактивті табиғи Фонның организмде мутагенезді күшейтіп, тератоген (организмнің дамуында аномалия тудыратын заттар) бола алатын қабілеті болады. ==Сілтемелер== "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат:Медицина Санат:Терминология
Иоканье
ИОКАНЬЕ («И-мен» сөйлеу)—түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына (өзбек, ұйғыр, түрікмен, азербайжан т. б.) тән ерекше тілдік айырым бел-гі. Шығыс, солтүстік-батыс тобында-ғы тілдерде сөз басында шулы-ызьң-ды «с» («сыл» — якут), «ч» («чыл»— туба), «ж» (дж) («джул» — чуваш), «ж» («жыл» — қазақ т. б.) келетін «орында бұл тілдерде сонор «й» («йыл») келеді. И. татар, башңүрт тілдеріне тән. Ал татар («джир» — жер) және өзбек («джол») тілінің ди-алектілерінде «дж» сақталған.
Суық полюс
Пайдаланылған әдебиеттер
Санат:полюстер
Жарыместік
Олигофренияның (жарыместіктің) тумысынан психикалық жетілмегендіктің жеңіл дәрежесі; абстрактті ойлаудын әлсіздігі, өз әуестіктерін бақылауға қабілетсіздігі.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Балдақ (жүзік)
thumb| alt=A.| [[Балдақ.]] thumb| alt=A.| [[Балдақ.]] Балдақ — саусаққа салатын әшекей, жүзік, сақина.
Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған. Ежелгі Мысырда мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрускілерде, римдіктерде қолданылған. Мұндай Балдақтардың көзіне көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде сенаторлар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Империя тұсында бұл тәртіп өзгерген. Ежелгі Русьте қала әйелдері алтын, күміс Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бұдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, күмістен жасалып, көзіне кейде асыл тас орнатылған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншектер, бозбалалар, сал-серілер салған. Сондай-ақ, Балдақ ертеде мөр, қолтаңба орнына да қолданылған. Бұрынғы заманда би-болыстардың мөр қолтаңба орнына қолданған Балдақтары болған.
Дереккөздер
Санат:Әшекейлер
(1042) Амазона
(1042) Амазона — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Грек мифтерінен белгілі болған амазонкалар құрметіне орай аталды.
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Тома (Колокша тармағы)
Тома — Ресейдегі өзен. Владимир облысы, Мәскеу облысы, Ярославль облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Колокша өзенінің сол жағалауынан 69 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Клязьма Орехово-Зуево қаласынан Владимир қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыден Еділге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Сядей-Ю
Сядей-Ю — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Коротаиха өзенінің оң жағалауынан 199 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 111 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Тома (Колокша тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сядей-Ю
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Тома (Колокша тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Половизьма
Половизьма (Мостовлянка, Ржавица) — Ресейдегі өзен. Тверь облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кудь өзенінің сол жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ бастауынан Жоғарғы Еділ бейшлотына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
White Star Line
thumb|100px|Компанияның туы
«Уайт Стар Лайн» (White Star Line) (Ақ Жұлдыз Сызығы) — трансатлинтикалық және мұхиттық лайнерлердің саяхат бағыттарының британдық оператор компаниясы.
Шөгінділер
Физикалық, химиялық және биологиялық процестер нәтижесінде түзілген, алайда келешек процестер әсерінен өзгере отырып, шын мәніндегі тау жынысытарға айналып үлгермеген, яғни қазіргі түзілім алабының беткі жазықтығын ғана көмкерген минералдық өнімдер. Шөгінділер түзілуінің негізгі аймағы су алаптарының түбі бола түрса да, олар жел мен мұз күші әсерінен, немесе морылу процестері нәтижесінде босаңсыған түйірлердің өзге де күштер әсерінен (мәселен, ауырлық күші) тасымалдануы нәтижесінде қүрлық беттерінде де қалыптаса алады. Көне түзілімдер қүрамына кіретін, көп өзгерістерге үшырай қоймаған кейбір шөгінділер (мәселен, құмдар, саздар, т.б.) тау жынысы деп есептелуі тиіс. тау жынысытарды (тіпті олардың бір-бірімен жымдасып үлгермеген яки тастақғанбаған үлгілерін де) "шөгінді" деп атауға болмайды. Қазіргі шөгінділер көпшілігінің көне баламалары бар, мұның өзі оларды сәйкестіре зерттеуге, сөйтіп өткен кезеңдер мен дәуірлердің фациялық ерекшеліктерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)
Торғай — Шалқартеңіз алабындағы өзен. Ұзындығы — 825 км. Су жинау алабы — 157 мың км2.
Иомендер
ОМЕНДЕР (ағыл. Jeomen)—Англия-дағы ауқатты шаруалар және орта шаруалардың бір бөлігі (14 ғ-дың аяғы—18 ғ.). И. Кромвель армиясыныц басты күші болды. Шаруаларды жері-нен қуу салдарынан 18 ғ-дың орта шеніне таман әлеуметтік топ болудан калпы.
Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)
Гидрологиясы
Аңғары өзен басынан Торғай ауылына дейін кең, ені — 40—60 км, жиегі жайпақ, жайьлмасы тегіс, одан ені — 10— 60 м бірнеше өзектер тарап, терендігі 2-6 м қарасулар пайда болады. Арнасының ені 45—100 м, Торғай аулынан төменгі сағасына дейінгі өзен аңғары (ені — 5—10 км) Тосын құмы өңірінде, бірте-бірте жайылмасы 0,5—1,5 км-ге, ал арнасы 40 м-ге дейін тарылады.
Салалары
Ірі салалары: Ырғыз, Сарыторғай, Қайыңды, Өлкейек, Қараторғай, Жалдама. Жауын-шашын, ыза суынан толысады.
Дереккөздер
Санат:Қостанай облысы өзендері Санат:Ақтөбе облысы өзендері Санат:Шалқар су алабы
Аттұяқ
Аттұяқ- үлкен, жылқы тұяғымен барабар алтын немесе күміс құйма. Аттұяқ арнаулы қалыппен жасалады. Қазақта «ат тұяғындай алтын» деген теңеу бар. Аттұяқ жөнінде С.Мұқановтың еңбегінде төмендегідей мәліметтер келтіріледі: «сол сапарында ол қытайлардан және моңголдардан қойтұяқ», «тайтұяқ», «аттұяқ» аталатын алтын жентектеріне қоржынының бір басын толтырып қайтқан». Мұндай алтын, күміс құймасын қазақтар «атбас жамбы» деп те атаған.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Банибаш
Банибаш — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Истяк ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 181 адамды құрады. Пошта индексі — 452806, ОКАТО коды — 80259835003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Лейв-Горт-Юган
Лейв-Горт-Юган — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вогулка өзенінің сол жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 56 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Нахшыван
Нахшыван (Naxçıvan) — Әзірбайжандағы қала, дәл осы аттас тарихи аймақтың орталығы, қазіргі кезде Нахшыван Автономиялық Республикасының астанасы. Нахшываншай өзенінің оң жағалауында, Арастың саласында орналасқан.
Атауы
Алғаш рет қала Птолемейдің «Географиясында» «Наксуана» (Ναξουὰνα, Naxuana) деген атпен кездеседі. Армян тарихшысы Мовсес Хоренатси оны «Иджеван» деп атады.
Яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің (I ғасыр) түсіндірмесі бойынша армян топонимі Нахжаван (Нахижеван) «алғашқы қонған жер» (Нұх кемесі) дегенді білдіреді. Ол Нахижеван қаласы таудың етегінде салынғанын, оның библиондық топан су кезінде Нұхтың кемесі тоқтағанын жазды.
М.Фасмердің айтуынша, Нахжаван (Нахишеван) топонимі арм. жалқы есімі «Νaχič» және „avan“ сөзі - мекен, көне парсы „avahana“ - „мекен, ауыл“ (кейінірек ж → ш түркі трансформациясы Нахичеван немесе Нахичеван нұсқаларының пайда болуына әкелді) дегеннен шыққан. Бұл түсініктемен неміс филологы Г. Хюбшманн келіседі. «Әлемнің географиялық атаулары» топонимикалық сөздігінде автор Е.М. Поспелов Нахтчаван топонимінің алғашқы жазбаша түрінде «нахтча» көне -арм. тайпалық атау болып табылады, ал «ван» элементі («вани», «вана» нұсқалары) Күнгей Кавказ бен Кіші Азияның ежелгі топонимикасында «орын», «үй», «жер», «ел» мағыналарында өте өнімді, сонымен қатар, тиемелді жұрнақ рөлінде қолданылған екенін көрсетеді.
Тарихы
Аңыз бойынша, Нахшыван қаласының негізін інжілдік Нұқ қалаған. Парсы және армян деректері бойынша қала б.з.б. 1539 жылы қаланған. «Британника» аймақ пен қаланың тарихын б.з.б. 1500 жылдарға жатқызады. Кеңестік тарих энциклопедиясына сәйкес, Нахшыван қаласы — жасы 3 мың жылдан асатын Күнгей Кавказдағы ежелгі қалалардың бірі.
170px|thumb|left|Нахшывандағы [[Нұқ Пайғамбардың кесенесі|Нұқ кесенесі, 2006 жыл]] Мовсес Хоренатсиде бейнеленген армян ұлттық аңызы бойынша б.з.б. 550 ж. армяндық патша I Тигран Ервандуни Кирмен одақтасып, Мидия патшалығын талқандап, қалада және оған жақын жерлердегі барлық мидиялық тұтқындарды (марларды) өзі өлтірген соңғы мидия патшасы Астиагтың отбасымен бірге қоныстандырды. «Ислам энциклопедиясы» авторларының айтуынша, бұл мидиялық халықты осы аймақтың күрдтерінің ата-бабалары деп санауға болады.
Б.з. II ғасырында қала Птоломейге Ναξουὰνα (Наксуана) атымен белгілі болды.
Б.з.б. II ғасырдың басында Васпуракан облысының құрамындағы Нахшыван патша І Арташестің үлесімен Ұлы Арменияға қосылды. Бұл жерде Васпуракан ашхардың (аймақ) құрамына кіретін аттас гавардың (өңір) орталығы болды және б.з. V ғасырының басында бұл патшалық құлағанға дейін Армения құрамында қалды.
Яр Холки
Яр Холки (Яр Хмиливатый) — Ресейдегі өзен. Белгород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Холок өзенінің оң жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Генетикалық психология
Генетикалық психология - генетика - шығу тегі "төркіні" дегенді білдіреді. Әдетте, даму психологиясы деп аталатын терминнің жақын синонимі ретінде қолданылады. Алайда Генетикалық психологияға салыстырмалы психология саласы да кіреді. Генетикалық психология көбінесе ересек организм мысалында қарастырылатын құбылыстарға негіз болатын даму процестерін зерттейді. Генетикалық психология адамның генотипімен байланысты психикалық құбылыстардың шығу тегін зерттейтін психология ғылымының саласы.
Нахшыван
Тарихы
Нахжаван, шамасы, Арменияның ұлыстық үйлерінің бірі — Марпетаканның иелігінің орталығы болған. Бұл титулды рулық иелігі Мардастан болған каспио-мидиялық немесе матиено-маннейлік мардтардың руынан шыққан әулетті ұлықтар алды.
Яр Холки
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оскол өзені Старооскольск су торабынан төмен, РФ мен Украина шекарасына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі), өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Нахшыван
Тарихы
V ғасырдағы армян тарихшысы Фаустос Бузанд б.з.б. I ғасырда армян патшасы Ұлы Тигран Нахжаван аймағына Палестинадан шығарылған яһудилерді қоныстандырды, ал 369 жылы Парсы патшасы II Шапур Арменияға басқыншылығы кезінде Нахжаваннан Персияға «екі мың армян отбасы мен 16 мың яһуди отбасын» әкелді, бұл Нахжаванның бұрынғы мағынасын жоғалтуына алып келгенін айтады.
Генетикалық психология
Дереккөздер
Санат:Жантану Санат:Медицина
Яр Холки
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Нахшыван
Тарихы
623 жылы Нахжаван Византия императоры Ираклий Персияға қарсы жорық жасаған Армения қалаларының бірі болды.
VII ғасырдың ортасында бүкіл Күнгей Кавказ Араб халифатының қол астына өтті. Сол кездегі араб деректерінде Нахжаван Нашава деп аталады. 705 жылы арабтар Нахжаван мен көршілес Харм ауылында шіркеулерде келісімге келуге шақырылған армян ақсүйектерінің бірнеше жүз өкілдері тірідей өртелді.
885 жылы Нахжаванды арабтардан Армян патшалығының екінші патшасы — I Смбат Пагратуни жаулап алып, 891/92 жылы Сүнік ұлығына шартты иелікке берді. 902 жылы Смбат аймақты Васпуракананың иесі Ашот Артсруниге берді, ал 904 жылы соңғысы қайтыс болғаннан кейін оны Сүнік иесі Смбатқа қайтты. Осыдан кейін Нахжаван немесе Нахижеван, қалай аталса да, Сүніктің құрамында қалды. Мұнда Орбелиандар мен Прошиандардың рулары билік жүргізді, бұл Степанос Орбелианның жылнамасынан (XIII ғ.) көрініп тұрғандай, түркі жаулап жорықтарынан кейін де маңыздылығын сақтап қалды.
thumb|left|300px|Нахшыван сәулет мектебінің ескерткіштерінің бірі — [[Мүмін Қатын кесенесі]] XI ғасырда Нахшыван селжүк сұлтанының резиденциясы болды, XII ғасырда Елдеңіздер мемлекетінің астаналарының бірі болды. Сол дәуірдің ескерткіштері — Мүмін Қатын кесенесі (1186-1187) (сәулетші Нахшыван-Мараға сәулет мектебінің негізін қалаушы, сәулетші Әжәми Нахшывани тұрғызған, Әзірбайжан сәулет өнерінің жауһары болып саналады) және Жүсіп ибн Құсейір кесенесі (1162) қаланың басты көрікті жерлері болып табылады.
Виллем де Рубрук 1253-1255 жылдары Нахшыван армяндарымен кездесуі туралы хабарлады. Моңғолдар қиратқаннан кейін көп ұзамай қалаға келген папа елшісі Рубрук бір кездері «аса зор әрі ең әдемі қала» орнынан «шөлге айналып қалған жерді» тапты: «Бұрын сегіз жүз армян шіркеуі болған, ал қазір екі кішкентай ғана қалды, қалғандарын саракендіктер қиратты».
1386 жылы Темірлан Арменияға басып кіріп, соның ішінде Нахшыванды да жаулап алды.
1603 жылдың күзінде I Аббас шаһ Осман империясымен соғыс кезінде Нахшыван аймағын басып алды, бірақ 1604 жылдың жазында Османлы әскерлері қарсы шабуылға шығып, аңдаусызда Аббас шаһтың үстінен шықты. Аббас шаһ басып алынған жерлерді сақтап қалуға үміттенбестен, «күйдірілген жер» тактикасын жүргізуге шешім қабылдап, Нахшыван мен Ериванның барлық тұрғындарын (армянды да, мұсылманды да) Персияның ішіне қарай шығарды. Нахшыван мен Ериваннан Персияға барлығы 250-300 мың армян айдап әкетілді.
Соған қарамастан, 1648 жылы Нахшыван аймағына барған түрік саяхатшысы Евлия Челеби Нахшыван туралы «қала сазбен қапталған 10 000 үлкен үйлермен безендірілген; мұнда 70 собор мешіті мен тәжім ету орындары, 40 аудандық мешіт, келушілерге арналған 20 үй, 7 әдемі монша, 1000-ға жуық дүкен бар». Челеби Нахшыванның негізін қалауды (Нахшеван немесе Накшижиһан деген атпен) Иран мифологиясынан аңызға айналған Тұран патшасы Афрасиабқа жатқызды.
thumb|left|250px|[[Нахшыван хан сарайы]] XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында Нахшыван жартылай тәуелсіз Нахшыван хандығының астанасы болды.
1813 жылы Гүлістан бейбіт келісімшартына сәйкес Ресей бұл хандықты Персияның «мінсіз билігінде» мойындады, бірақ жаңа парсы-орыс соғысының басталуымен хандықты 1827 жылы 26 маусымда үш мың парсы атты әскер жасағын талқандап, Нахшыванға кірген генерал Паскевич әскерлері басып алды. 1828 жылы 10 ақпанда қол қойылған Түрікменшай бейбіт келісімшартына сәйкес, Ериван мен Нахшыван хандықтарының аумағын шаһ Ресей империясының «толық меншігіне» берді. Сонымен бірге Нахшыван қаласы жаңадан құрылған Армян облысының құрамына кірді. 1849 жылдан бастап — Ериван губерниясы Нахшыван уезінің орталығы болды.
Есім (айрық)
Негізгі ұғым:
Нахшыван
Тарихы
thumb|300px|Нахшыван Ресей империясының пошталық ашықхатында 1918 жылдың маусымында қаланы алдымен түрік әскерлері басып алды, олардың қолдауымен Араз Республикасы жарияланды, содан кейін 1918 жылдың қарашасында олардың орнына британдықтар келді. 1919 жылы наурызда Қарабекір әскерлері Әзірбайжан мен Армения арасындағы даулы аумақ ретінде Нахшыванды басып алды. 1920 жылы 28 шілдеде Нахшыванды 11-ші Қызыл Әскердің бөлімшелері басып алды, сол уақытта түрік әскерінің тұрақсыздандырғыш әсері сақталды. 1921 жылдың қаңтарында Сталин Армения өкілімен сөйлескенде Нахшыван туралы ешқандай әңгіме болуы мүмкін емес — бұл Арменияның бір бөлігі болуы керек деп мәлімдеді.
1921 жылдың басында референдум өткізілді, осыған сәйкес референдумға қатысушылардың 90% автономиялық республика ретінде Әзірбайжанның құрамында болғысы келетінін көрсетті. Көптеген армян ауылдары Нахшыванның Әзірбайжанның бақылауына өтуі туралы білмеді. 1921 жылы ақпанда көптеген армян босқындары Садаракқа жиналды.
Тұрғындары
1896 жылға қарай қалада бес мешіт, үш армян апостолдық және бір православиелік шіркеу болды. 1905 жылы осы аймаққа келген саяхатшы Луиджи Виллари Нахшыванда әзірбайжандар армяндардан гөрі жағдайы жақсы екенін және жердің барлығына дерлік иелік ететінін, ал армяндардың көпшілігі шаруалар ретінде осы жерлерде жұмыс істейтінін хабарлайды.
Діни құрамы
1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер.
Көлік
Қала республиканың негізгі көлік орталығы болып табылады. Нахшыванда бір ғана әуежай бар. Одан Бакуге, Гәнжәға, Киевке, Мәскеуге, Ыстанбұлға жолаушылар сапарларын орындайды.
Тұрақты жолаушылар пойыздары Нахшыван вокзалынан Шарурға, Жулфаға, Ордубатқа жүреді. Иранның Тебриз, Тегеран, Машһад қалаларымен тұрақты халықаралық байланыс орнатылды. 15/16 жылдам пойызы аптасына бір рет Иранның Машһад қаласына аттанады.
Түркиямен автомобил байланысы бар.
1986 жылдың 3 қарашасынан 2004 жылдың сәуіріне дейін қалада троллейбус жүйесі жұмыс істеді.
Дереккөздер
Санат:Әзірбайжан қалалары Санат:Ұлы Армения қалалары Санат:Нахшыван
NGC 3540
NGC 3540 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SB0 типті галактика.