cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Макс Борн
Конденсацияланған күйдің физикасы
1919 жылы Борн теориялық химияны құруға маңызды үлес қосты, бірінші рет химиялық реакцияның жылуын физикалық деректер негізінде (молекулалардың иондану потенциалдары және кристалдық тордың энергиясы) анықтады. Бұл әдісті әйгілі химик Фриц Габер қабылдады және физикалық химия мамандары арасында кең тарады (Борн — Габер циклі деп аталады). Кванттық механиканы құруға дейін жазылған басқа еңбектерінде ғалым кристалл өлшемдерінің шектілігін теорияға енгізе отырып және үлкен амплитудалық тербелістер үшін ангармониялықты ескере отырып, Имре Бродимен бірге кристалдардың термодинамикасын дамыта отырып, өз көзқарасын жалпылады. Кейіннен Борн кванттық механика тұрғысынан тор динамикасының мәселелеріне бет бұрды; бұл нәтижелерді нақтылауға және бұрынғы жұмыстардың бірқатар кемшіліктері мен ақауларынан арылуға мүмкіндік берді. Осылайша, 1932 жылы Джозеф Майермен бірге иондық кристалдардың өзара әрекеттесу потенциалы (Борн — Майер потенциалы) алынды, бұл тордың бірқатар физикалық және химиялық параметрлерінің мәндерін есептеуге мүмкіндік берді. Ғалымның өмірінің Эдинбург кезеңінде қатты және сұйық денелер физикасы бойынша жеке немесе студенттермен бірлесіп жазылған және Борнның бұрынғы жұмысына қатысты бірқатар мақалалар жарияланды. Атап айтқанда, басылымдардың тұтас сериясы кристалдық тордың тұрақтылығы мәселесіне арналды. Борн тәсілін қолданудың басқа салалары балқуды, жарықтың комбинациялық шашырауын, кристалдармен рентген сәулелерінің шашырауына жылулық қозғалыстың әсерін, пироэлектрлік энергияны зерттеу болды. Сұйықтардың молекулалық теориясы саласында Борн Герберт Гринмен бірге кинетикалық теорияны сұйықтықтар жағдайына жалпылауға бағытталған статистикалық әдісті жасады.
Ескі кванттық теория
1920 жылдардың басында «ескі кванттық теория» деп аталатын атомдық құбылыстарды сипаттайтын әдіс дамыды. Бұл тәсіл классикалық және кванттық пайымдаулардың таңқаларлық араласы болды, олардың арасындағы байланыс Нильс Бордың сәйкестік принципі арқылы орнатылды. Бұл теория қол жеткізген бірқатар табыстарға қарамастан, оның шектеулері көп ұзамай анық болды және физиктер жаңа, дәйекті және логикалық сәйкес келетін теорияны құрудың шұғыл қажеттілігіне тап болды. Борн жаңа формализмнің қажеттігін анық мойындағандардың бірі болды. Оның кванттық теориядағы алғашқы еңбектерінің қатарында Броди (1921) және Паулимен (1922) сыртқы күйзелістерге ұшыраған қарапайым механикалық жүйелерді кванттау бойынша зерттеулер, сондай-ақ екі электронды жүйені (гелий атомы) Гейзенбергпенбірге зерттеу болды. 1924 жылы маусымда ол «Кванттық механика туралы» (Über Quantenmechanik) жұмысын аяқтады, онда ол мерзімді әрекеттері немесе шектеулері бар жүйелер үшін классикалық бұзылу теориясының кванттық аналогын жасауға жаңа әрекет жасады. Ғалым атомдағы электрондардың өзара әрекеттесуін классикалық механика шеңберінде қарастыруға болмайтынын, сондықтан сәйкес «кванттық механиканы» тұжырымдау қажет деп ұсынды. Осы идеядан бастап, ол сәйкестік принципіне сәйкес классикалық формулаларды олардың кванттық аналогтарына аудару ережесін алды, атап айтқанда: кейбір туындылар соңғы айырмашылықтармен ауыстырылуы керек. Бұл ереже кейінірек осы мақалада Борнға көмектескен Вернер Гейзенбергтің матрицалық механиканы құруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, бұл басылымда техникалық термин ретінде алғаш рет «кванттық механика » ұғымы қолданылған болса керек. Матрицалық механиканың пайда болуының алдындағы соңғы жұмыс апериодтық процестерді кванттау бойынша Паскуаль Йорданмен бірлескен жұмыс болды, оның сәтсіз нәтижелері ескі кванттық теорияның қанағаттанарлықсыздығын тағы бір рет растады.
Матрицалық механика
оңға|нобай|221x221 нүкте| Вернер Гейзенберг Матрицалық түрдегі жетілген кванттық механиканың бастамасы Гейзенбергтің 1925 жылдың шілде айының ортасында аяқталған «Кинематикалық және механикалық қатынастардың кванттық теориялық интерпретациясы туралы» мақаласында қаланды. Сол кезде көмекшісі Гейзенберг болған Борн бұл жұмыстың маңыздылығын бірден түсінді. Онда ұсынылған тәсілдің ерекшеліктерінің бірі физикалық шамаларды күрделі сандар жиындары түрінде жазу болды және мұндай жиындар үшін ауыстырылмайтын көбейту ережесінің бір түрі енгізілді. Бірнеше күн бойы қызу ойдан кейін Борн бұл сандар жиыны матрицадан басқа ештеңе емес екенін түсінді, оны көп жылдар бұрын Бреслау университетінде Якоб Розанестің алгебра бойынша дәрістерінде кездестірді. Ол кезде физиктер матрицаларды сирек қолданды, оны зерттеу тек математиктердің жұмысы болып саналды. Сондықтан, жаңа матрицалық механиканы дамытуда одан әрі ілгерілеу үшін Борн білікті көмекші табуға шешім қабылдады. Ол бастапқыда жүгінген Вольфганг Паули бас тартқаннан кейін көмекке бір жағдай келді. Борнның көмекшілерінің бірі Паскуаль Йордан, белгілі болғандай, Ричард Куранттың жетекшілігімен матрицалармен үлкен тәжірибеге ие болды және бұл жұмыста өз көмегін ұсынды.
Бұл жемісті ынтымақтастықтың нәтижесі 1925 жылы 27 қыркүйекте Zeitschrift für Physik журналының редакторлары алған «Кванттық механика туралы» (Zur Quantenmechanik) мақаласы болды. Бұл жұмыста матрицалық механиканың алғашқы қатаң тұжырымы ұсынылды, оның ішінде координат пен импульс матрицаларының арасындағы іргелі алмастыру (коммутациялық) қатынасының бірінші рет алынуы. Сондай-ақ олар гармоникалық және ангармоникалық осцилляторлардың мәселелерін егжей-тегжейлі қарастырды, сәйкестік принципіне тікелей жүгінбей шешімдерді алды. Көп ұзамай Гейзенберг бұл зерттеулерге қосылды, оның нәтижесі Борн мен Йорданның мақаласының жалғасы болды — әйгілі «үштің жұмысы» (Drei-Männer-Arbeit) 1925 жылы 16 қарашада редакцияға түсті. Бұл егжей-тегжейлі мақалада кванттық механикалық есептерді шешудің жалпы әдісі дәйекті түрде әзірленді, белгілі нәтижелерді еркіндік дәрежелерінің еркін саны бар периодтық жүйелерге жалпылау берілді, канондық түрлендірулер енгізілді, кванттық механикалық бұзылулар теориясының негіздері қаланды., бұрыштық импульс, спектрлік сызықтардың қарқындылығы және таңдау ережелері туралы сұрақтар.
Борн 1925/26 қысқы семестрін Массачусетс технологиялық институтында (MIT) өткізді, онда ол Норберт Винермен бірге периодтық және апериодтық құбылыстарды квантлауға мүмкіндік беретін матрицалық механиканы жалпылауға тырысты. Ол кезде операциялық есептеулермен айналысқан Винер матрицаларды операторлар түрінде жалпылауды ұсынды. Олар энергия операторын шексіз аз уақыт туынды операторы түрінде енгізді және теорияның негізгі қатынастарын операторлық теңдеулер ретінде түсіндірді, бірақ импульс операторын координатаға қатысты туынды ретінде өрнектеу мүмкіндігін назардан тыс қалдырды (координаталық кескіндемеде, қазіргі заманғы терминологияда). Борн көп жылдардан кейін есіне алды: «... Мен бұл үшін өзімді ешқашан кешірмеймін, өйткені егер біз мұны істеген болсақ, біз Шредингерден бірнеше ай бұрын кванттық механикадан барлық толқын механикасын алған болар едік». Соған қарамастан, теорияның қатынастарын қарапайым түрде көрсетуге мүмкіндік берген және әртүрлі есептерді шешуге ыңғайлы болып шыққан оператор формализм ақырында кванттық механика әдістерінің арсеналына берік енді. MIT-де Борн жаңа кванттық механика туралы алғашқы монографиялық кітап ретінде жарық көрген дәрістер курсын оқыды. Сонымен қатар, ғалым Чикаго, Висконсин, Колумбия университеттерінде және Берклидегі Калифорния университетінде, сондай-ақ Калифорния технологиялық институтында дәрістер оқыды.
Ықтималдық интерпретациясы
оңға|нобай|350x350 нүкте| Кванттық механиканы түсіндіру мәселелерін талқылаған Солвей конгресінің қатысушылары 1927 ж. Макс Борн екінші қатарда оң жақтан екінші орын алады. 1926 жылы Эрвин Шредингер толқындық механика формализмін жасағаннан кейін бұл теорияны физикалық түсіндіру мәселесі туындады. Шредингердің толқындық функцияны зарядтың кеңістікте таралуының сипаттамасы ретінде, ал бөлшектерді осындай функциялардың көп санынан құрастырылған толқындық пакеттер ретіндегі алғашқы интерпретациясы қанағаттанарлықсыз болып шықты. Мұндай пакеттер уақыт өте бұлыңғыр болуы керек, бұл, атап айтқанда, бөлшектердің шашырауы бойынша эксперименттердің нәтижелеріне қайшы келді. Сол кезде Джеймс Франк Геттингенде жүргізген ұқсас эксперименттер Борн жұмысының бастапқы нүктесі болды, бұл ақыр соңында толқындық функцияның ықтималдық түсіндірілуіне әкелді. Бұл идея алғаш рет 1926 жылы маусымда жазылған қысқа жазбада пайда болды. Екінші, егжей-тегжейлі мақалада «Соқтығыс процестерінің кванттық механикасы» (Quantenmechanik der Stoßvorgänge, Zeitschrift für Physik редакциясы 1926 жылы 21 шілдеде алған) еркін бөлшектің атоммен соқтығысуы мәселесін шешу әдісі ұсынылды. Ол кейінірек «борндық жуықтау» деп аталды. Бұл тәсілдің мәні проблеманы бірінші ретті бұзылу теориясы бойынша қарастыру болды, бұл шашыраңқы бөлшектің толқындық функциясының өрнекті шашырау бұрышына тәуелділік түрінде алуға мүмкіндік берді. Борнның пікірінше, бұл формуланың корпускулярлық интерпретациясы толқындық функцияның квадратын берілген бағытта бөлшектердің шашырау ықтималдығының өлшемі ретінде түсіндіруге рұқсат етілгенде ғана мүмкін болды. Қорытындылай келе, ғалым былай деп жазды: «Бөлшектердің қозғалысы ықтималдық заңдарына бағынады, бірақ ықтималдықтың өзі себептілік заңына сәйкес таралады».
Борнның өзі атап өткендей, толқындық функцияның ықтималдық түсіндірмесі Эйнштейннің жарық интенсивтілігін жарық кванттарының тығыздығының өлшемі ретінде түсіндіруінің әсерінен пайда болды (классикалық статистикалық физика мағынасында олардың қатысу ықтималдығы). Борн тәсілінен тікелей «ықтималдық интерференциясы» әсері, яғни толқындық өрістер сомасының ықтималдық тығыздығы мен осы өрістердің әрқайсысының ықтималдық тығыздықтарының қосындысы арасындағы айырмашылық пайда болды. Ол сонымен қатар Шредингер теңдеуінің меншікті функцияларының толық жиыны тұрғысынан толқындық функцияның кеңею коэффициенттерінің квадраттарын берілген меншікті функцияға қатысты күйдің пайда болу жиіліктері ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. Осы идеяларды математикалық түрде дамыта отырып, келесі жұмысында «Кванттық механикадағы адиабаттық принцип» (Das Adiabatenprinzip in der Quantenmechanik, редакция 1926 жылы 16 қазанда алған) Борн бір жүйеден жүйенің «өтпелі ықтималдылығының» өрнегін алды және сыртқы күштің әсерінен басқаға кванттық күй және адиабаталық теореманың дәлелденген кванттық механикалық аналогы, оған сәйкес адиабаталық процесс кезінде (шексіз баяу бұзылулар) жүйе өзінің бастапқы күйінде қалады (өту ықтималдығы нөлге тең). солға|нобай|260x260 нүкте| Альберт Эйнштейн Борнмен 1910 жылдардан бері дос болды Толқындық функцияның ықтималдық интерпретациясы бөлшектердің шашырауы теориясында тез танылды және кейіннен кванттық механиканың стандартты (копенгагендік деп аталатын) интерпретациясының құрамдас бөлігі болды. Борнның сіңірген еңбегін ескеріп, 1954 жылы «кванттық механикадағы іргелі зерттеулері үшін, атап айтқанда толқындық функцияны статистикалық түсіндіргені үшін» деген тұжырыммен физика бойынша Нобель сыйлығы берілді (дәлірек айтқанда, Борн сыйлықтың жартысын алды; екінші жартысы кездейсоқтық әдісін әзірлеу үшін Вальтер Ботеге кетті). Борн өз жетістіктерінің мұндай кеш бағалануын Копенгагендік интерпретацияның микроәлем құбылыстарын түсіндірудегі сәттілігіне қарамастан, кейбір жетекші ғалымдардың философиялық себептермен жаңа көзқарасты мойындамауымен байланыстырды. Сонымен қатар, толқындық функцияның ықтималдық түсіндірмесі өте көп ұзамай әдеттегідей қабылдана бастады және көбінесе Борн есімімен байланысты болмады. Екінші жағынан, тек осы тақырып бойынша бірінші мақаланың авторы Гейзенберг матрицалық механиканы дамытқаны үшін Нобель сыйлығын алды. Бұл 1933 жылы Йорданның нацистік партияға қосылуымен байланысты болса керек.
Көптеген жылдар бойы Борн Шредингермен және әсіресе Эйнштейнмен кванттық механиканы түсіндіру туралы пікірталас жүргізді. Дәл 1926 жылы 4 желтоқсанда Борнға жазған хатында Эйнштейннің «Құдай сүйекпен ойнамайды»деген әйгілі сөзі пайда болды. Бұл пікірталастар кейде өте қызып кеткеніне қарамастан, екі физиктің достығы мен өзара құрметі өзгеріссіз қалды, мұны 1960 жылдардың аяғында Борнның түсініктемелерімен жарияланған көлемді хат-хабарлары дәлелдейді. Дауласушы тараптар келісімге келе алмаса да, бұл қақтығыстар кванттық механиканы және оның философиялық негіздерін түсінудегі бірқатар іргелі тармақтарды нақтылауға көмектесті. Атап айтқанда, Борнның өзі 1950 жылдары классикалық статистикалық механика шеңберінде болжау процесін талдауды жүргізді және бұл жағдайда нақты бастапқы шарттарды беру мүмкін еместігіне байланысты кванттық механикалық есепке тән кейбір белгілер эволюцияда жүйенің пайда болатынын көрсетті.
Молекулалар құрылымының кванттық теориясы
Борнның молекулаларды теориялық сипаттау мәселесіне арналған алғашқы үндеуі 1920 жылдардың басынан басталады және «ескі кванттық теорияға» сәйкес жасалған бірнеше еңбектерді қамтиды. Оның пікірінше, кванттық заңдар химиялық байланыстың табиғатын түсіндіре алады және осылайша физика мен химияның бірлігін көрсете алады. Мәселені шешудің жолы ретінде ол Паули және Гейзенбергпен бірге ядролардың айналасындағы орбитадағы электрондардың периодты қозғалысы жағдайына бейімделген классикалық бұзылу теориясы таңдалды. 1922 жылы қарашада орындалған Борн және Эрих Хюкель жұмысында полиатомды молекулалар жағдайы қарастырылып, олардың тербеліс және айналу қозғалыстары арасындағы байланыстар алынды. 1924 жылы Борн мен Гейзенбергтің бірлескен жұмысы жарияланды, онда күйлердің энергиясының электрондар мен ядролардың массалары қатынасының квадрат түбіріне тең шағын мәнді қуаттардағы қатарға кеңеюіне негізделген молекулалар үшін бұзылу теориясының схемасы ұсынылған. Дегенмен, молекулалардың құрылымы мен қасиеттерін шынайы түсіну кванттық механиканың дәйекті формализмін жасағаннан кейін ғана қол жеткізілді.
Кванттық механиканың молекулалар теориясына қолданылуына арналған жұмыстарға Борн мен американдық физик Роберт Оппенгеймердің 1927 жылы тамызда аяқталған «Молекулалардың кванттық теориясы туралы» (Zur Quantentheorie der Molekeln) атты классикалық жұмысы жатады. Толқындық механика тұрғысынан алдыңғы жұмыстарда ұсынылған бұзылу теориясын қайта тұжырымдай отырып, олар электрондардың, ядролардың қозғалыс энергиялары және тұтастай алғанда молекуланың айналуы арасындағы байланысты орната алды, бұл Шредингер теңдеуін электрондар мен ядролар үшін бөлек шешуге мүмкіндік береді. Борн — Оппенгеймер жуықтауы). 1930 жылдардың басында Борн химиялық байланыстың кванттық теориясына қатысты бірқатар еңбектерін жариялады. Осылайша, ол екі тең емес атомдар арасындағы күшті есептеу үшін Слейтер детерминанттарының әдісін (топтық теория емес) қолданып көрсетті. 1931 жылы ғалым «валенттік қанығу» мәселесін, яғни байланысқан күйлер саны мен мүмкін болатын спиндік конфигурациялар саны арасындағы байланысты қарастырды. Сол жылы Борн химиялық байланыстың кванттық механикалық түсіндірмесі туралы үлкен шолу мақаласын жариялады. Борнның Зигфрид Флюггемен бірлесіп жазған молекулалық теория бойынша соңғы жұмысы (ол екі атомды молекулаларға қатысты бір мәселені талдады) 1933 жылы жарық көрді; болашақта ол бұл тақырыпты қозғамады.
Басқа жұмыстар
Борнның диссертациялық жұмысы (1906) серпімді денелердің (сымдар мен жолақтар) тұрақтылығы мәселесіне арналған. Ғалым серпімділік теориясына бір рет, 1940 жылы Глазго маңындағы Котбриджде зауыт мұржасы құлаған кезде оралды. Көптеген қаржылық шағымдар туындағандықтан, Эдинбургте Борн болған бұл істің тергеуіне қатысты. Оның есептеулері зауыттан біршама қашықтықта жасалған жарылыстар құбырдың құлауына әкелмейтінін көрсетті, бұл жарылыстарды жасаған фирманы соттан босатты. Бұл жұмыстың нәтижелерін Азаматтық инженерлері институты жариялады, ол авторларға өздерінің марапаты —  беру туралы шешім қабылдады. Тағы бір қолданбалы жұмыс 1945 жылы Ferranti компаниясы жүзеге асырған Р. Фюрт (R. Fürth) және Р. Принглмен (R. W. Pringle) фотоэлектрлік Фурье түрлендіруі.
Борнның пікірінше, сөздің толық мағынасында оның ғылыми қызметінің бастамасы Минковский бекіткен релятивистік электронның өзіндік энергиясы жөніндегі жұмыста қаланды. Бұл бағыттағы белсенділік ғылыми әдебиеттерде салыстырмалылық теориясы аясында дененің қаттылығы ұғымы туралы пікірталас тудырды. Борнның идеяларын кейінірек  және Арнольд Зоммерфельд әзірледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Борн Эйнштейнмен көп сөйлесті, ол дәл сол кезде жалпы салыстырмалылық теориясын құруда табысқа жетті. Борнның айтуынша, ол «өзінің [Эйнштейннің] идеяларының ұлылығына тәнті болғаны сонша, ол бұл салада ешқашан жұмыс істемеуге шешім қабылдады».
Франкфурттағы Борн институтында Штерн мен Герлахтың атомдық сәулелермен жүргізген тәжірибелері осы әдісті орташа еркін жолды және газдардың кинетикалық теориясының басқа шамаларын тікелей өлшеу үшін пайдалану идеясына әкелді. Бұл эксперименттерді Борн өзінің көмекшісі Элизабет Борманмен (Elisabeth Bormann) бірге жүргізді. Басқа шәкірті П. Лертеспен бірге жүргізілген тағы бір эксперимент, судағы иондардың қозғалғыштығы теориясын тексеруге арналды. Бұл Борн теориясы иондардың электрлік диполь болып табылатын су молекулаларымен әрекеттесуі және олардың арасындағы моменттің берілуі идеясына негізделген. Эксперимент айналмалы электр өрісінде су толтырылған шардың айналуын көрсетуден тұрды.
Борнның бірқатар басылымдары адсорбция катализін шешу үшін кванттық механиканы пайдаланды (Джеймс Франкпен, 1930 ж. және Виктор Вайскопфпен, 1931 ж.) және басқа да мәселелер. 1929 жылы жазылған ядроның ыдырауы туралы мақала Борнның ядролық физика бойынша жалғыз жұмысы болып табылады. 1934 жылы Леопольд Инфельдпен бірге Борн Густав Ми (1913) жасағандай электромагниттік өріс теңдеулерін модификациялады. Осындай сызықты емес электродинамика шеңберінде электронның шексіз үлкен өзіндік энергиясымен байланысты мәселелерден құтылуға болады, бірақ теорияны кванттық механикамен үйлестіру мүмкін болмады және Борнның өзі айтқандай, «маңызды нәтижелер алынды». Бірнеше жылдан кейін ол өзара принцип деп аталатын жаңа жалпы көзқарасты ұсынды, оған сәйкес қарапайым кеңістіктегі кез келген заңның импульс кеңістігінде аналогы бар. Жаңа әдістің мүмкіндіктерін Борнның шәкірттері, атап айтқанда Герберт Грин егжей-тегжейлі зерттеді. Борнның өзі он жылдан астам уақыт бойы өзаралық принципіне негізделген өзара әрекеттесулердің біртұтас теориясын құруға тырысты, оның негізінде жұқа құрылымның мәні және оның табиғаттың басқа іргелі константаларымен (атап айтқанда, протон мен электрон массаларының қатынасымен) байланысы жүруі керек еді. Алайда мақсат орындалмады, ал 1950 жылдардың басына қарай ол өз қызметінің бұл бағытына көңілі қалды, бұл жұмысты тек «уақыттың босқа кетіру» және математикалық алыпсатарлық деп атады.
Оқулықтарды құру. ғылыми мектеп
Борн өзінің педагогикалық міндеттеріне ерекше мән берді. Өмірінің соңында ол былай деп жазды:<blockquote class="ts-Дәйексөздің_басы-quote">
''Мен үшін сабақ беру, әсіресе университетте сабақ беру бір ғанибет болды. Менің ойымша, ғылыми шындықты студенттерді баурап алатындай етіп, шығармашылықпен ойлауға баулитындай етіп жеткізу міндеті тек жазушының, тіпті драматургтің өнері сияқты өнер деңгейінде ғана шешіледі. Оқулықтар жазу үшін де солай қажет.'' <templatestyles src="Үлгі:түпнұсқа/styles.css" /><div class="ts-түпнұсқа-source">— ''М. Борн. Размышления // М. Борн.'' Моя жизнь и взгляды. — <abbr title="Москва">М. : Прогресс, 1973. — Б. 38 . Ғалым өмір бойы көптеген монографиялар мен оқулықтар жазды, олардың кейбіреулері қазір классика саналады. Оларға, ең алдымен, «Оптика» (1933) және оның айтарлықтай қайта өңделген нұсқасы «Оптика негіздері» (1959, эдинбургтік әріптесі Эмиль Вольфпен бірге) кітаптары, танымал «Атомдық физика» оқулығы (1935) және «Эйнштейннің оптикасы» (кеңірек аудиторияға арналған. салыстырмалылық теориясы» (бірінші басылым сонау 1920 жылы басылып шықты, 1962 жылы айтарлықтай қайта қаралды) кітабы жатады. Неғұрлым мамандандырылған кванттық теория бойынша екі монографиясы жарыққа шықты, «Атом механикасы бойынша лекциялар» (1925) және «Элементар кванттық механика» (1930, Паскуаль Йорданмен), сондай-ақ кристалдық торлардың динамикасы туралы төрт кітап, олардың біріншісі 1915 жылы, ал соңғысы — қытай физигі бірге жазылған  — 1954 жылы жарық көрді. оңға|нобай| Макс Борн (оң жақта) шәкірттері Фридрих Хунд және Вернер Гейзенбергпен (Гёттинген, 1966) Борн Геттингенде негізгі теориялық физика мектебін құрды. Осы кезеңде оның шәкірттері, көмекшілері мен әріптестері арасында Вернер Гейзенберг, Вольфганг Паули, Фридрих Хунд, Паскуаль Йордан, Роберт Оппенгеймер, Мария Гепперт-Майер, Виктор Вайскопф, Герхард Герцберг, Эрих Хюккель, Макс Дельбрюк, Юджин Вигнер, Зигфрид Флюгге, Вальтер Гейтлер, Лотар Нордхейм, Эдгар Крэн, Пол Вайсс және т.б. Кеңестік физиктерден Борн қол астында Георгий Гамов, Игорь Тамм, Владимир Фок, Яков Френкель, Юрий Крутков, Сергей Богуславский және Юрий Румер жұмыс істеді. Соңғысы өзінің тәлімгерінің педагогикалық әдісі туралы мынадай сөз жазған: <blockquote class="ts-Дәйексөздің_басы-quote">
''Макс Борн ешкімге өзінің ойы мен талғамын таңбайды. Ол теориялық физиканың кез келген саласы бойынша кез келген идеяны әріптестерінің кез келгенімен талқылағанды ​​ұнатады және талқылау кезінде ешқашан өз беделімен қысым көрсетпейді, өзінің артықшылығын ашпайды. Ол өзіне келген әрбір адамға оқу мен шығармашылық үшін барынша кең еркіндік беру қажет деп санайды... Макс Борнды ұзақ жылдар бойы бақылауға мүмкіндік алған мен сияқты адам ғана оның қанша идеялар мен еңбек сіңіргенін бағалай алады және көптеген қызметкерлер мен студенттердің жұмысы және әдетте жас ғалымдардың жұмысын аяқтайтын стереотиптік алғыс сөзінің астарында не жатқанын біледі.'' <templatestyles src="Үлгі:түпнұсқа/styles.css" /><div class="ts-түпнұсқа-source">— ''Румер Ю. Б..'' Макс Борн (К 80-летию со дня рождения) // УФН. — 1962. — Т. 78 . — Б. 695—696 . Эдинбургтегі шәкірттері мен әріптестері Герберт Грин, Эмиль Вольф, Клаус Фукс, Рейнхольд Фюрт және т.б.. Дегенмен, оқыту Борнға тек жағымды эмоциялар мен қанағаттану әкелді. Көп жылдардан кейін ол ядролық қаруды жасауға қатысқан шәкірттері туралы ащы түрде былай деп жазды:<blockquote class="ts-Дәйексөздің_басы-quote">
''Олардың екеуі де, Оппенгеймер де, Теллер де, Ферми және осы жұмысқа басқа да қатысушылар, соның ішінде бірнеше ресейлік физиктер, бір кездері осы оқиғалардан көп бұрын, таза ғылым болған заманда менің Геттингендегі әріптестерім болды. Сізде осындай дарынды, белсенді шәкірттер болғаны жақсы болды, бірақ мен олардың дарындылығы аз, даналығы көп болғанын қалаймын. Егер олар менен үйренгеннің бәрі, — тек зерттеу әдістері болса және басқа ештеңе болмаса, мен кінәлауға лайықпын деп ойлаймын.'' <templatestyles src="Үлгі:түпнұсқа/styles.css" /><div class="ts-түпнұсқа-source">— ''М. Борн. Человек и атом // М. Борн.'' Моя жизнь и взгляды. — <abbr title="Москва">М. : Прогресс, 1973. — Б. 76.
Қоғамдық және философиялық көзқарастар
Борнның соғысқа қарсы қызметі, оның пікірінше, ғылыми құндылығы өте аз болған ғарыштық зерттеулерге деген күмәнмен де байланысты болды. Ол таза техникалық жетістіктерге таңданысын білдірді, бірақ ғарыштануды негізінен «ұлы державалар» бәсекесінде, соның ішінде қару-жарақ саласында жеңіске жету құралы деп санады. Осыған байланысты ол былай деп үміттеніп жазды:<blockquote class="ts-Дәйексөздің_басы-quote">
Төтенше қауіпті сезіне отырып, адамзат технологияның күшін сілкіп тастайды, оның құдіреттілігімен мақтануды тоқтатады және шын мәнінде ақылға қонымды және қажетті нақты құндылықтарға оралады: бейбітшілік, сүйіспеншілік, қарапайымдылық, құрмет, қанағат, жоғары өнер және шынайы ғылым. <templatestyles src="Үлгі:түпнұсқа/styles.css" /><div class="ts-түпнұсқа-source">— ''М. Борн. Благо и зло космических путешествий // М. Борн.'' Моя жизнь и взгляды. — <abbr title="Москва">М. : Прогресс, 1973. — Б. 105 . Борн ешқашан таза философиялық шығармалар жазбаса да, бірқатар мақалалары мен эсселерінде ол әртүрлі мәселелерге, соның ішінде кванттық механиканың философиялық негіздеріне қатысты өзінің философиялық ұстанымын баяндайды. Бұл еңбектердің көбін «Физика менің ұрпағымның өмірінде» және «Менің өмірім және көзқарастарым» жинақтарынан кездестіруге болады. Ғылымның философиялық аспектілері (атап айтқанда, себептілік принципі және детерминизма мәселелері де «Себеп пен кездейсоқтықтың табиғи философиясы» ( Natural Philosophy of Cause and Chance ), ол 1948 жылы Оксфордда берілген « Уэйнфлет лекцияларына » ( Waynflete Lectures ) негізделген. Сонымен бірге, Борн таза философияға және оның бізді қоршаған әлемді тану қабілетіне үлкен сын айтты:<blockquote class="ts-Дәйексөздің_басы-quote">
''Мен барлық уақыттағы философтарды зерттедім және олардан көптеген жарқын идеяларды кездестірдім, бірақ заттардың мәнін тереңірек білуге ​​немесе түсінуге қарай ешқандай тұрақты ілгерілеуді көре алмадым. Ғылым, керісінше, мені тұрақты прогресс сезімімен толтырады және мен шынайы философияның теориялық физика екеніне сенімдімін.'' <templatestyles src="Үлгі:түпнұсқа/styles.css" /><div class="ts-түпнұсқа-source">— ''М. Борн. Размышления // М. Борн.'' Моя жизнь и взгляды. — <abbr title="Москва">М. : Прогресс, 1973. — Б. 37—38.
Марапаттары
оңға|нобай| Макс Борн мен Джеймс Франктың туғанына 100 жыл толуына арналған Deutsche маркасы
Сілтемелер
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері Санат:Леополдина мүшелері Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері Санат:Геттинген университеті оқытушылары Санат:Вроцлав университеті түлектері Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Ұлыбритания физиктері
Этностық мінез-құлық
Этностық мінез-құлық - ру, тайпа, этностық қауымдастықтағы адамдардың ішкі жан дүниесінің ортақ бітістері. Этностық мінез-құлық — тарихи шындық және объективті фактор. Ол адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі мен ірі топтары болып саналатын этностың, ұлттың, халықтың тіршілігі мен әлеуметтік жағдайының тұтастығы арқылы танылады. Этностық мінез-құлық ерекшеліктері, әр этносқа тән мінез-құлық ерекшелігінің болуы және оған жергілікті географиялық-климаттық жағдайлардың әсер етуі заңды құбылыс. Мінез-құлық бітісі географиялық жағдаймен, шаруашылық кәсіппен, тұрмыс-тіршілікпен, салт-дәстүр нормаларымен байланысты қалыптасып жетіледі. Этностық мінез-құлық өзгермейтін құбылыс емес.
Дереккөздер
Санат:Жантану Санат:Медицина
Монте-Видон-Коррадо
Монте-Видон-Коррадо (Monte Vidon Corrado) — Италиядағы коммуна, Марке әкімшілік аймағына қарасты Фермо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 790 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 134 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 63020.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Vito di Lucania.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Марке елді мекендері
Жүйені тексеріп шығу
Жүйені тексеріп шығу (Обход системы) — қорғау қүралдарының жүйесінде қарастырылған рұқсатсыз қатынас құруды ескерместен пайдаланушының мәліметке қатынас құру әрекеті.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Зимняя (Юрий тармағы)
Зимняя — Ресейдегі өзен. Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Юрья өзенінің оң жағалауынан 11 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 36 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка Вятка қаласынан Котельнич қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тауншип оф Хоупвэлл (Нью-Джерси)
Тауншип оф Хоупвэлл (Township of Hopewell) — Нью-Джерси штатының Мёрсер округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 17304 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 151.9 км² шамасында. FIPS коды — 34-33180.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Жинақтау машинасы
Жинақтау машинасы (орысша: подборочные машины) — дәптерлерді рет-ретімен жинастырып кітап топтамасын (блогін) қалыптастыруға арналған. Жинақтау дәптерлерді бірінің үстіне бірін қаттау, немесе бірінің ішіне бірін салу (4-5 дәптерден тұратын) кітапша, журнал т.б. әдістерімен атқарылады.
Дереккөздер
Санат:Полиграфия
Сергей Дмитриевич Барковский
Сергей Дмитриевич Барковский (1963 жылы 14 желтоқсанда Алматыда дүниеге келген) – орыс театр- және киноактері. . Сергей Барковский Ресейдің еңбек сіңірген әртісі.
1986 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетіндің (ЛГУ) философия факультетін үздік бітіріп шығады. Оқуымен қатар на Фонтанке жастар театрында, на Литейном театрында, Интерьер театрында, «Старый Петербург» және т.б театрларында жұмыс істейді.
1992 жылы ЛГИТМиК-ті режиссура және актерлік шеберлік мамандығы бойынша үздік бітіріп шығады.
1984 жылдан бастап театрда, 1992 жылдан бастап киноға түсе бастайды.
Дереккөздер
Санат: Тұлғалар Санат:Кинематограф
IC 1293
IC 1293 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан *Grp (жұлдыздар шоғыры) типті жұлдыз.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 1293 Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Шёнвальде (Альтмарк)
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 119 адамды құрайды (31 желтоқсан). Алып жатқан жер аумағы 5,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 90 505. Муниципалитеттің басшысы — Вильфрид Хорстман.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Ең көп сатылған видео ойындар тізімі
Ең көп сатылған видео ойындар тізімі ағылшын уикипедиясында келтірілген ресми сатылымдар мөлшеріне негізделеді. Бұл тізім толық емес, оған тегін ойнауға болатын видео ойындар, сатылым мөлшері анықталмаған видео ойындар кірмеген.
Бүгінгі күнге ең көп сатылған видео ойын Minecraft болып табылады. Оны Mojang швециялық компаниясы 2011 жылы жасаған, бірақ алдын ала сатуы 2009 жылы басталған болатын. Тізімге кірген видео ойындардың ішінде ең ертерек шыққаны — 1980 жылдың Pac-Man ойыны. Әртүрлі компания шығарған Тетрис ойыны тізімде жеке-жеке қарастырылады.
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік ойындар
Агуас-Белас
Агуас-Белас (Águas Belas) — Бразилиядағы муниципалитет, Пернамбуку штатында орналасқан. Агресте-Пернамбуку мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Вали-ду-Ипанема экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 37 992 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 886 км² шамасында. Халық тығыздығы — 42,88 адам/км².
Тарихы
Қала 1871 жылы құрылған.
Санат:Пернамбуку елді мекендері
Нысана координаттары
Нысана координаттары (Координаты цели) — координаттар жүйесіне сәйкес жер үстіндегі немесе кеңістіктегі нысаналардың жайын анықтайтын бұрыштық немесе сызықтық сандық өлшемдер. Нысана координаттары жер үстіндегі, су үстіндегі, әуедегі және басқа да нысаналарға соққы беру және оны дайындау үшін қажет. Жер үстіндегі және су үстіндегі нысаналар координаттардың тік бұрышты, географиялық, полярлық және биполярлық жүйесінде, әуедегі нысаналар географиялық, тік бұрышты, сфералық, параметрлік жүйелерінде анықталады. Ен көп тарағаны, әсіресе картамен жұмыста тік бұрышты координат жүйесі болып табылады. Тік бұрышты нысана координаттары сызықтық өлшемдермен анықталып (км және м), қысқартылып немесе толық беріледі. Нысана координаттарының бұрыштық өлшемдері градуспен, минутпен, секундпен бұрыш өлшегіш бөліктерімен, румбтармен беріледі. Нысана координаттарын анықтаудың тәсілдері мен құралдары нысана сипатына, талап етілетін координат дәлдігіне және қалыптасқан жагдайға байланысты тандалады. Мысалы, құрлықтағы әскерлерде нысана координаттары алыстан өлшейтін құралдардың, радиолокациялық станциялардың, дыбыспен барлау аспаптарының, бірлескен бақылаудың (2-3 бақылау пункттерінен) көмегімен аэросуреттер немесе карта бойынша, басқа да амалдармен анықталады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
№102-темір жол айрығы (Ақмола облысы)
№102-темір жол айрығы — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Жібек Жолы ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол айрығы.
Географиялық орны
Ауданы орталығы – Аршалы кентінің солтүстік-батысында 47 км-дей, Астана қаласының шығысында 11 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 32 адам (15 ер адам және 17 әйел адам) болса, 2009 жылы 45 адамды (23 ер адам және 22 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Голоденка
Голоденка — Ресейдегі өзен. Тверь облысы, Вологда облысы, Новгород облысы, Ленинград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Хвоенка өзенінің оң жағалауынан 5,7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Молога өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасы су алабындағы өзендер, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вена үйірмесі
Вена үйірмесі - 1992 жылы М. Шликтің ұйымдастырған философия семинарының негізінде қалыптаскан топ, кейіннен логикалық позитивизмның идеялық бейнесін кұрайды.
Дереккөздер
Санат:Философия
Планетарий (аспап)
Carl Zeiss Mark II планетарийі (1930 -1959 жылдар аралығында шығарылған)|thumb
Планетарий (жаңа лат. planetarіum, лат. planeta — планета, ғаламшар) — жұлдызды аспан, күн, ай және планеталардың кескінін жарты сфералық күмбез түріндегі экранға түсіріп көрсетуге арналған аппарат. Оптикалық Планетарийдің көмегі арқылы жұлдызды аспан айналысы, Күннің, Айдың және планеталардың қозғалысы, тұтылуы, т.б. астрономиялық құбылыстар экранда бейнеленеді. Алғашқы оптикалық Планетарийді неміс инженері В.Бауэрсфельд құрастырған (1924)
Санат:Астрономиялық аспаптар
Ақтөбе облыстық планетарийі
нобай|оңға Ақтөбе планетарийі — 1967 жылы жұлдызды аспанның құбылыстарын таныстыру, дәріптеуге арналған астрономиялық ағарту орталығы.
Қазақстан бойынша тұнғыш стационарлы планетарий Ақтөбе қаласында 1967 ж. ашылды. Планетарийдің негізгі бөлмесі – бұл жұлдызды бөлме. Оның ортасында «Цейс» маркалы «Планетарий» аппараты қондырылған. Осы аппараттың көмегімен жасанды күмбезден жұлдыздар әлемін көруге болады. Табиғаттың тамаша құбылыстарын Күн мен Айдың тұтылуы мен, поляр шұғыласын, метеорлық жаңбыр, Күннің ұясынан шығуы мен батуын қосалқы проекциялық аппараттардың көмегімен тамашалауға болады. Сонымен қатар жұлдызды бөлмеде астрономия, ғарыш, табиғаттану бойынша қызықты дәрістер оқылады. Планетарий фойесінде көрермендер «Күн жүйесі», «Марс планетасы» және «Еліміздің ғарышкерлері», сондай – ақ астрономиялық бұрышпен танысып, көптеген мағлұмат алуына мүмкіндік жасалған.
Шығармашылық жұмыстар
Планетарий іргесінде жаратылыстану ғылымдары мен космонавтика саласына арналған шаралар мен қатар еліміздің дәстүрлі мерекелері де аталып өтілуде. Ақтөбе Планетарийі 2008 жылы, құрамында елуге жуық Ресей және Еуразиялық Планетарилерінің ынтымақтастық ассоциациясы мүшелігіне енді.
Бүгінгі Планетарий:
нобай|солға Бүгінде Ақтөбе Планетарийі В. Г. Фесенков атындағы Алматы астрофизика институтымен, Ресей ғылым академиясының бас обсерваториясы, Санкт-Петербургтың Пулков обсерваториясымен, Москва, Орынбор, Төменгі Новгород планетарийлерімен және Байқоңыр ғарыш мұражайымен тығыз шығармашылық байланыста.
Дереккөздер
Санат:Планетарийлер Санат:Ақтөбе ғимараттары және құрылыстары Санат:Ақтөбенің көрікті орындары Санат:1967 жылы пайда болғандар
Мабуя
Мабуи (Mabuya) – сцинковыйлар тұқымдасы кесірткелері. Дене ұзындығы 22 см., түсі қоңыр, дене ұзындығын бойлай орналасқан ақ жолақтарымен қара дақтары бар. Өте жылдам, жартастар мен ағаштарға жақсы өрмелеп шыға алады. 90 жуық түрі белгілі. Олар Африкада, Азияда, орталық және Оңтүстік Америкада таралған. Жұмыртқа салып тірі табатын кесірткелер. ТМД-да алтынтүсті Мабуи, (Mabuja aurata) тоғайлы, шілікті, қалың шөгіті мекендейді. 3-5 ұрпақ береді.
Дереккөздер
Санат:Сцинктер
Талдықұдық (Батыс Қазақстан облысы)
Талдықұдық — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Талдықұдық ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 73 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 903 адам (450 ер адам және 453 әйел адам) болса, 2009 жылы 633 адамды (305 ер адам және 328 әйел адам) құрады.
NGC 516
NGC 516 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан SB0-a типті галактика.
Талдықұдық (Батыс Қазақстан облысы)
Дереккөздер
Санат:Казталов ауданы елді мекендері
NGC 516
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1862 жылы 25 қыркүйекте Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 516 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 5148, UGC 946, MCG 1-4-48, ZWG 411,46.
Баден мектебі
Баден мектебі— 19 ғасырдыңсоңғы ширегі — 20 ғасырдың 30-жылдарындағы батыс философиясындағы жаңакантшыл бағыттардың бірі. Баден мектебінің басты өкілдері: В. Виндельбанд (1848 — 1915), Г. Риккерт (1863 — 1936). Бұлар Кант трансцендентализмін жаңаша түсіндіріп, оның “өзіндік зат” (вещи в себе) жөніндегі қағидасын мойындаудан бас тартты және әрбір заттың болмыстығы санадағы да болмыстық деп есептеді. Ғылымды табиғат (жаратылыстану) және мәдениет (тарихи ғылымдар) туралы ғылым деп екіге бөліп қарастырады. Олар жаратылыстану мен тарихи ғылымдары әдісінің айырмашылығы ғылымды осылай бөлуді қажет етеді деп санады. Алғашқысына номотетикалық (жалпы заңдылықтарды қалыптастыратын), екіншісіне — идиографикалық (жеке дара оқиғаларды баяндайтын) әдіс тән. Олардың пікірінше, құндылықтар субъекті мен объектіден тыс жатқан трансцендентті мән әлемін құрайды. Баден мектебінің кейінгі Батыс философиясына ықпалы зор болды. Баден мектебі өкілдерінің филос. көзқарастарын кейін Г. Мюнстерберг (1863 — 1916), Э. Ласк (1875 — 1915), эстетика саласында И. Кон (1869 — 1947), Б. Христиансен, социологияда М. Вебер дамытты.
Дереккөздер
Санат:Білім
Валюта аймағы
Валюта аймағы — өзара валюталық қатынастар ережесін сақтаушы және аймақ елдері мен қалған елдер арасындағы есеп айырысуда жетекші ел валютасының айқындаушы рөл атқаратынын мойындайтын мемлекеттер тобының бірлесуі. Валюта аймағына кіретін елдер жетекші елмен бірыңғай қаржы-валюталық ережемен және бірдей валюталық шектеулер жүйесімен байланысқан. Валюта аймағының негізгі ережелері: жетекші валюта төлем және сақтық құралы ретінде пайдаланылады, осы валютаның көмегімен сыртқы төлемдер төленеді, валюталар бір елден екінші елге еркін таралады. Ұлттық валюта резервтерінің басым бөлігі жетекші елдің банктерінде сақталады. Бұл елдердің валюта аймағына кіретін елдер) сыртқы саудасы да жетекші елдің мүддесіне бағындырылады. Валюта аймағы жетекші елдің капиталын аймақ құрамындағы басқа елдерге шығаруды жеңілдетеді. Валюта аймағы соғысқа дейінгі валюта блоктары негізінде 2-дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін қалыптасты. Бұлардың қатарында Ұлыбритания жетекшілік ететін фунт стерлинг аймағын, АҚШ жетекшілігіндегі доллар аймағын, Франция жетекшілік ететін франк аймағын атауға болады. Сол сияқты Бельгия франкісінің, Голландия гульденінің, Португалия эскудосының, Италия лирінің, Испания песетінің де валюта аймағы бар.
Валюталық блоктардың негізгі қасиеттерін сақтай отырып валюта аймағы өз құрамындағы елдер арасында сауда және қаржы-валюталық қарым-қатынастарға мемл. реттеуді (жетекші ел) күшейтуге бағыт ұстады. Бірте-бірте отаршылдық жүйенің жойылуына қарамастан, кейбір валюта аймағында орталықтандыру тенденциясы сақталып қалды. Бұл жағдай стерлинг, доллар, т.б. валюта аймағының ыдырауына әкеліп соғып, франк аймағының ішкі механизміне көптеген өзгерістер енгізуге мәжбүр етті. Ұлыбритания, АҚШ, Франция жетекшілігімен құрылған Валюта аймағы өзінің болашағы жоқ, тиімсіз екендігін танытты. Тек бүгінгі күнде Океания мен Африканың 14 мемлекетін біріктірген франк аймағы ғана өмір сүріп отыр. Францияның байырғы отары болған бұл елдер әлі күнге француз франкісіне бағыт ұстап, бірыңғай валюталық жүйесін сақтауда.
Валюта аймақтары халықаралық валюта қатынастарында келісімді саясат жүргізу мақсатында құрылған топтар. Доллар мен еуро басты валюта аймақтары болып табылады. Валюта аймақтарының болуы капиталды кез келген аймақтың елдеріне экспортауды оңайлатады.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Банк терминдері
Балчиклы
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ақешкі бөгені
‎ Ақешкі бөгені — Жетісу облысы Ақсу ауданы жеріндегі Ақешкі өзеніні бойында орналасқан. 1978 жылы іске қосылды.
Дереккөздер
Санат:Жетісу облысы гидрографиясы
Салпада-Яха (Нейта-Яха тармағы)
Салпада-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нейта-Яха өзенінің сол жағалауынан 122 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 74 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Геофизикалық карта
Геофизикалық карта - Жердің гравитациялық, магниттік, геотермиялық және т.б. өрісін бейнелейтін карта. Бұл карталар былайша сараланады:
1) геофизикалық түсірулер барысында алынған бақыланған өрістер карталары;
2) бақыланған өрістерді интерпретациялау нәтижесінде алынған трансформацияланған өрістер карталары;
3) Жер өрістерінің өлшенген не есептелген физикалық параметрлерінің картасы;
4) Жердің физикалық өрістерінің бейнесін геологиялық, тектоникалық және т.б. мәліметтермен ұштастыратын геологиялық-геофизикалық карталар.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Карталар
NGC 5672
NGC 5672 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 13 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5672 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 51964, IC 1030, UGC 9354, MCG 5-34-68, ZWG 163.77, IRAS14305+3153.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Қазақ халқының қалыптасуы
Қазақстан жерін қола дәуірінде мекендеген адамдардың түр-сипаты
Қазақстан жерін қола дәуірінде (б. з. д. 2—1-мыңжылдықтар аралығы) Андронов тарихи-мәдени бірлестігіне жататын тайпалар мекендеді. Андрондықтардың сүйектері Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстан жерлерінен көп табылып, зерттелді. Олардың антропологиялық түр-сипатын андрондық тұрпат деп атайды. Бұл тұрпат еуропеоидтіктердің арғы тегінің нәсіліне ұқсас. Олардың бас сүйегі мезокранды (үлкен), бетінің тұрқы дөңгеленіңкіреп келген, мұрны деңестеу. Хакасия жеріндегі Минусин ойпатынан табылған бас сүйектерге ұқсас.
Кейінгі жылдары Ойжайлау қорымынан (Жамбыл облысы) табылған бас сүйектердің біразының беті сопақша, маңдайы шығыңқы, ал Зевакино қорымынан (Шығыс Қазақстан) сопақ басты, ат жақты, көз шарасы ұялы, мұрны құсырыңқы бас сүйектер табылды. Бұл антропологиялық материалдар Қазақстан жерін қола дәуірінің соңына қарай мекендеген тайпалардың Орталық Азия тұрғындарымен жақындығын көрсетеді. Қола дәуірінің Алексеевское қонысынан (Қостанай) табылған әйелдің бас сүйегі Мәскеудегі М.М.Герасимов атындағы зертханада қалпына келтірілген. Бұл бейнеден андрондық тұрпатты көруге болады.
Ерте темір дәуірінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың антропологиясы
Монғолоидтік белгі Солтүстік, Шығыс Қазақстан сақтарында Орталық Қазақстанды жайлаған сақтарға қарағанда басым болған. Сонымен қатар Қазақстанның оңтүстік өңірлері сақтарында да монғолоидтік сипаттар біршама мол, ал Арал маңын мекендеген сақтарда бұл көрсеткіштер аздау. Б.з.д. V—III ғасырларда Батыс Қазақстанда өмір сүрген савроматтардың кейбір бас сүйектері Жетісу сақтарыдікіне ұқсас, оларда да монғолоидтік сипат бар.
Сақтардың бет-пішінінде монғолоидтік нышандар пайда болғанымен, еуропеоидтік нәсілдің белгілері әлі де басым. Ғалымдардың есептеуінше, сақтардың бет пішінінде монғолоидтік нышандар басым болды. Сонымен қатар мына мәселеге назар аудару қажет. Өткен ғасырдың 40—50-жылдарында Қазақстан мен Орталық Азияға монғолоидтік нәсіл тек ғұндардың осы өңірлерге енуімен байланыстырылған, ал XX ғасырдың 60-жылдарынан бастап Г.Ф.Дебецтің, Т.А.Трофимованың, О.И.Cмағұловтардың деректері бұл өңірдің лнтропологиялық жағынан монғолдануы ғұндар заманынан бұрын басталғанын көрсетті.
Монғолоидтік нәсілді Қазақстан жеріне әкелушілер Орталық Азиядан батысқа қарай қоныс аударған монғол тектес, түркі-монғол тілдес тайпалар еді.
Б.з.д. III ғасыр мен б.з. III ғасырлары аралығында Оңтүстік-шығыс және Шығыс Қазақстан жерінде көне үйсін тайпалары өмір сүрді. Жетісу жерінде Сарытоғай, Таңбалытас қорымдарынан табылған кейбір бас сүйектер нәсілдік тегі жағынан таза монғолоидтерге ұқсайды. Үйсін дәуіріне жататын Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан жерінен табылған антропологиялық материалдар да монғолоидтік нәсілдің бұрынғыдан да көбейе түскендіғін көрсетеді. Тағы бір айта кететін мәселе, монғолоидтік белгілер ер адамдар бас сүйегінде кездеседі. Орталық Азиядан Қазақстан жеріне осы кезеңде келгендер жаулап алушылар болса керек.
Ғұндардың араласуы нәтижесінде жергілікті сақ-үйсін этностық топтардың антропологиясында монғолоидтік нәсіл белгілері күшейе түсті. Сонымен ғұн-үйсін заманында қазақ жерін жайлаған этностық топтардың антропологиялық бет пішінінің мөлшермен 1/4 бөлігі монғолоидтік болды. Жалпы ғұндар Қазақстанның ежелгі тайпаларының антропологиялық тұрпатына ғана емес, сонымен қатар тілінің түркіленуіне де қатты әсер етті. Өкінішке орай, Қазақстан жерінде ғұндардың археологиялық ескерткіштері аз анықталып, нашар зерттелген. Сондықтан антропологиялық материалдар да жоқтың қасы.
Түрік дәуірінің антропологиясы
Түрік заманында Қазақстан жерін мекендеген халық өзінің алақұлалығымен ерекшеленеді. Бұрын-соңды Қазақстан жерінде антропологиялық бет-әлпетінің осыншама ала-құлалығы кездеспеген. Ерте орта ғасырларда да шығыстан батысқа карай қоныс аударған тайпалардың Қазақстан жеріне соқпай кеткені кемде-кем. Дегенмен де түрік заманындағы жерімізді жайлаған халықтың бет әлпетінде сақ, үйсін адамдарының заңды жалғастығының бар екенін баса айту керек.