cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молдабай Ілиясов
Молдабай Ілиясов (26.9. 1936 ж. т., Самарканд уәлаяты, Заамин ауданы, Өзбекстан) – еңбек ардагері. Ташкент қаласындағы Зоотехниканы малдәрігерлік техникумын (1956), Мәскеу қаласындағы малдәрігерлік академиясының зоотехникалық факультетін (1961) бітірген. Еңбек жолы Қазығұрт ауданында басталды: Жданов кеңшарында зоотехник, «Коммунизм» кеңшарында бас зоотехник, аудандық мемлекеттің дайындау инспекциясының бас инспекторы, «Қызылтаң» ұжымшары басқармасының төрағасы болды. 1977 – 1999 ж. Қазығұрт аудандық партия, кеңес органдарында, аудандық мәслихат хатшысы қызметтерін атқарды. Ел алдында сіңірген еңбектері үшін мемлекеттің бірнеше орден, медальдарымен марапатталған. Бірнеше рет аудандық, облыстық мәслихаттардың депутаты болып сайланды. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (2002).
Павел Валерьевич Евтеев
Карьерасы
Өскемен футболының және Алматыдағы Республикалық спорт-интернаттың түлегі. Футболшылық жолын КСРО чемпионатының екінші лигасындай ойнатын Алматының СКИФ командасында бастады. Карьерасының басым бөлігін "Востокта" өткізді.
Молдабай Ілиясов
Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Бақты Айтқұлов
Дереккөздер
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Молдабай Ілиясов
Cілтемелер
Санат:Тұлғалар
Павел Валерьевич Евтеев
Карьерасы
Ұлттық құрама сапында 16 матч өткізіп, үш доп соқты.
2003 жылы футболшылық карьерасын аяқтаған соң бапкерлікті бастады. 2004 жылы "Востокта" бас бапкердің міндетін атқарушы боп қызмет жасады, 2007 жылы бас бапкер болды.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футболшылары Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары Санат:Восток ФК ойыншылары Санат:Жеңіс ФК ойыншылары Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары Санат:Восток Өскемен ФК жаттықтырушылары Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Николай Дмитриевич Сафьянов
Николай Дмитриевич Сафьянов (18.07. 1937) - журналист, спорт фото тілшісі. 12 жастан бастап бокспен шұғылданды. ҚазДТИ-ді (1963), ҚазМУ-ді бітірген. "Ленинская смена" республикалық жастар газетінің фототілшісі болып істеді. Республикалық баспасез беттерінде боксты белсенді насихаттады. Бокс федерациясының президиумына сайланды халықаралық және қазақстандық фотокөрмелерге қатынасушы, суреттері 40-тан астам спорт түрлеріне арналған. Шығармашылығы: "Звезды Казахстанского ринга" (1998).
Дереккөздер
Санат:Спорт журналистері Санат:Алфавит бойынша журналистер
Тавр таулары
Тавр таулары немесе Антитавр — Түркияның оңтүстік жағасындағы таулар.
Тарих
Қазір осы тауда түріктер мен күрдтер тұрады.
Жағрафиясы
thumb|left|Тавр тауалары, жерорта теңізден көрінісі
thumb|Тавр таулары ұшақтан көрінісі
Санат:Азия таулары Санат:Түркия
2056 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:2056 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:2056 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бағбан пышақ
Бағбан пышақ - бау-бақшада жұмыс істеуге арналған шаруашылық құралы. Бағбан пышақтың сабы ағаштан жасалады, бас жағы аздап қайқылау келеді.
Дереккөздер
Санат:Құралдар
Қосылыс (математика)
ҚОСЫЛЫС — комбинаториканың зерттейтін элементтерінің (теру, алмастыру, орналастыру) өзара орналасуын (конфигурациясын) білдіретін жинақы жалпылама атауы.
Дереккөздер
Санат:Алгебра
Speak Now
Алайда, 8-ші аптада альбом қайтадан № 1-ға оралды (259,000).
Ресми мәліметтер бойынша, Тейлор Свифт "Back to December" әнін өзінің бұрынғы бойфрендтерінің бірі — "Ымырт" фильміндегі Джейкоб Блэк рөлімен танымал актер Тэйлор Лотнерге арнады.
"Mean" синглы ең жақсы кантри әні ретінде ең жақсы жеке кантри әні және ең жақсы кантри әні номинацияларында Grammy сыйлығын жеңіп алды. Альбом 2011 жылы Billboard Music Awards жүлдесін Top Country Album номинациясында жеңіп алды.
"Speak Now" Тейлор Свифт үшін бірден Top-10-ға енген 6-шы сингл болды, бұл оны осы көрсеткіш бойынша алғашқы орындаушы етті.
Тейлор Свифт 2011 жылы және 2012 жылдың басында Speak Now альбомын әлемдік турмен қолдады. Он үш айдың ішінде әлемдік турдың 111 күні Тейлор Азияда жеті концерт, Еуропада он екі концерт, Солтүстік Америкада 80 концерт және Австралияда он екі концерт қойды. Speak Now World Tour турына 1,6 миллионнан астам жанкүйерлер қатысып, 123 миллион доллардан астам қаражат жинады, бұл индустрия тарихындағы ең үлкен гастрольдердің бірі болды.
Альбомдағы барлық әндерді Тейлор өзі жазды.
Пікірлер
Альбом музыкалық сын мен интернет-басылымдардан оң пікірлер алды.
Әндер тізімі
Санат:Тейлор Свифт альбомдары Санат:АҚШ альбомдары
Андрей Фёдорович Дубицкий
Андрей Дубицкий - 1915 жылы 30 қазанда Ақмола стансасында туған. Омбы көркемсурет училищесінде білім алған. 1936 жылдан мектептерде сурет және сызу пәндерінен сабақ берді. Ұлы Отан соғысына қатысқан.
1938 жылдан жаза бастады. Оның алғашқы әңгімелері, өлеңдері мен очерктері Ақмолада шығатын аудандық газетте басылды. Кейін облыстық «Акмолинская правда», «Целинный край», «Целиноградская правда» газеттерінде қызмет істеген. Бірнеше кітабы жарық көрген.
ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққаны үшін», т.б орден-медальдармен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілген.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Ақмола Санат:1915 жылы туғандар Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Джонс Хопкинс университеті
Джо́нс Хо́пкинс университеті (ағылш.  Johns Hopkins University ) — АҚШ-тың Мэриленд штатының Балтимор қаласында Джонс Хопкинспен ашылған, жекеменшік зерттеу университеті. Университеттің филиалдары Нанкин (Қытай) және Болонья (Италия) қалаларында орналасқан.
Университет халықаралық ғылыми Гордонов конференциясының негізін қалаушы болып табылады.
Тарихы
Университеттің ашылу салтанаты университеттің тұңғыш президенті Даниэль Койт Гилманды ұлықтауға сәйкес 1876 жылдың 22 ақпанында өтті. Бұл оқиға Америка Құрама Штаттары ның 100 жылдық мерейтойы мен АҚШ-тың тұңғыш президенті Джордж Вашингтон ның туған күніне ұштастырылды.
Д. Гилман өз сөзінде университеттің миссиясын белгіледі:
Ол ұсынған миссияның мағынасы қарапайым және бүгінде өзгеріссіз қалуда, бірақ Гилманның «Ғалам үшін білім» сөздері әлі де жиі қайталанады. Құрылған оқу орны ақыр аяғында мемлекет және адамзат игілігі үшін, ғылым және зерттеу арқылы білімді жылжытуға арналған зерттеу университетіне айналды. Гилман оқу және зерттеу бір-бірімен өзара байланысты деп ойлайтын. Гилман философиясының Джонс Хопкинс университетінде және өзге мекемелерде де жүзеге асырылуы кейінірек университет ғалымдарын да тартты, АҚШ-тағы жоғары білімді қайта жаңғыртып,     бүкіл зерттеу университеттер жүйесінің құрылуына алып келді. 130 жылдан астам уақыт өтсе де, университет білім және зерттеу салаларында әлемдік деңгейде көшбасшылық етуде. Көрнекті профессор лар ұжымы студенттердің жұмысы мен музыкадағы зерттеулерін, гуманитарлық, қоғамдық және жаратылыстану ғылымдары, халықаралық зерттеулер, білім, бизнес және медицина мамандықтарына басшылық етеді. Сол оқытушылар және олардың зерттеуші-әріптестері кез келген басқа университеттерге қарағанда, университеттің қолданбалы физика зертханасында 1979 жылдан бастап, жыл сайын ғылыми зерттеулер үшін көп федералдық гранттарды жеңіп келеді.
Университеттің құрылымы
Университеттің құрамына сегіз мектеп, Пибоди консерваториясы және қолданбалы физика зертханасын қамтитын бес кампус кіреді.Балтимор да университеттің үш кампусы орналасқан. Хомвуд кампусында, қаланың солтүстік бөлігінде: өнер және Кигер ғылымы мектебі, инженерлік және педагогикалық мектептер орналасқан. Шығыс Балтиморда кампустың ауданында медицина, мейірбике және қоғамдық денсаулық және денсаулық сақтау мектептері, сондай-ақ Джонс Хопкинс госпиталі орналасқан. Балтимордың орталығында 1977 жылы университеттің құрамына енген Бизнес-мектеп және Пибоди консерваториясы орналасқан. Вашингтон да халықаралық қатынастар, әлемдік экономика, дипломатия және саясат саласындағы дипломды мамандарды дайындауға бағытталған, әлемдегі жетекші мектептердің бірі Алдыңғы қатарлы Пол Нитце халықаралық зерттеулер мектебі орналасқан. Университеттің филиалдары Болонья (Италия) және Нанкин (Қытай) қалаларында бар. Қолданбалы физика зертханасы (APL) — Мэриленд штатының Лорел қаласы маңындағы Хуард округінде тіркелген, университеттің бөлімшесі. Зертхана білім беру қызметін атқармайды, ол тек қана ғылыми-зерттеу, құпиялы жұмыстарды, ең алдымен АҚШ қорғаныс министрлігінің және НАСА-ның тапсырыстарын орындаумен айналысып, қорғаныс мердігер қызметін атқарады.
АҚШ әйелдерінің жоғары білім алу үшін күресі
ХІХ ғасырда АҚШ әйелдерінде жоғары білім алу мүмкіндігі туып, жеке университеттер мен бөлек факультеттерге қабылдау ашылды. Джонс Хопкинс университетінде әйелдер үшін тек медициналық факультет ашылған болатын. Әйелдерді өзге факультеттерге қабылдау тек президент Айре Ремсененің (1907) тұсында ашылды.
Кристина Ладд-Франклин Джонс Хопкинс университетіндегі, математикадан PhD дәрежесіне (1882 жыл) үміткер алғашқы әйел. Алайда, қамқоршылар оның дәрежесін қабыл алмай, әйелдерді кіргізу келісімінен бас тартқан; Ладд-Франклин өзінің дәрежесін тек 44 жыл өткен соң алған. Университетте алғашқы болып 1893 жылы PhD дәрежесін алған әйел Флоренция Баскомб.
Сілтемелер
Санат:Алфавит бойынша университеттер
Брехт Бертольт
Брехт Бертольт(10.2.1898, Германия, Аугебург қаласы— 14.8.1956, Берлин қаласы) — неміс жазушысы, драматург, ғалым. Мюнхен университетінде оқыған. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1933 — 47 жылдары антифашистік эмиграцияда болды. 1948 жылы сол кездегі ГДР-ға қайтып оралды. “Берлинер ансамблі” театрын құрды (1949). Шығармалары 1944 жылы жариялана бастады. Соғысқа қарсы жазылған “Қайтыс болған солдат туралы аңыз” балладасы (1918) жазушы есімін әлемге танымал етті. “Ваал” (1918), “Түнгі барабан дүрсілі” (1922), “Құжынаған қалалар” (1921) пьесалары, “Қалша жинағы” (1926), “Үй жинағы” (1927) атты өлеңдер мен әндер кітабы жарық көрген. “Қай солдат болса да бәрібір” (1927) пьесасы, “Махогони” (1937) муз. комедиясы, “Кураш шешей және оның балалары” (1939), “Галилейдің өмірі” (1938) атты тарихи драмалары, т.б. шығармалары жарық көрді. 1950 жылы Қазақстанға келген сапарынан кейін белгілі тары өсіруші Берсиев туралы “Шығанақ” поэмасын жазды. Бұл шығарма қазақ тіліне аударылған (1971). Брехт Бертольт өнертану ғылымында белгілі “Эпикалық театр” теориясын қалыптастырған. Клейст атынд. әдеби сыйл. (1922), Лениндік сыйл. (1954) лауреаты.
Әділхан Бидахметұлы Нүсіпов
thumb|Әділхан Бидахметұлы Нүсіпов
Әділхан Бидахметұлы Нүсіпов
1966 жылы 14 ақпанда Алматы қаласында туған. Қазақ.
Әкесі - Нүсіпов Бидахмет Адамбай ұлы, зейнеткер, темір жолды жөндеуші болып жұмыс істеген. Анасы - Тұтқабаева Нұркамал Ақанбайқызы, зейнеткер, локомотив депосында бухгалтер болып жұмыс істеген.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін (1990) журналист мамандығы бойынша; Т. Рысқұлов атындағы  Қазақ мемлекеттік экономикалық университетінің халықаралық экономикалық қатынастар факультетін (2001) экономист мамандығы бойынша бітірген.
Көптеген мақалалар мен жарияланымдардың авторы.
1988 жылдан - «Ленинская смена» газетінің тілшісі. 1990 жылдан - «Стикс», «Рикки» атты алғашқы жарнамалық агенттікті ұйымдастырушы. 1992 жылдан - бірнеше шағын кәсіпорында директор. 1999 жылдан - «Деловая неделя» газетінде бөлім меңгерушісі, бас редактордың қызметін атқаратын бас редактордың орынбасары. 2000 жылдан - «Экспресс К» газетінің шолушысы. 2004 жылдан - «Экспресс К» газеті бас редакторының бірінілі орынбасары, бас редакторы.
2005 жылдан бері - «Экспресс К» газетінің бас редакторы, бас директоры.
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл » медалімен (2005) ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған(2001).
Әскери атағы - запастағы старшина.
Үйленген. Жұбайы - Нүсіпова Сайра Сауатқалиқызы үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Бидахмет Нұртай (1997 жылы туған); қызы - Бидахмет Нұржәмила (2000 жылы туған)
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Моғолстан
thumb|alt=A.| Моғолстан мемлекетітің картасы
Моғолстан — 14 ғ. орталығында құрылған мемлекет. Ол Шағатай әулеті иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. Бұл мемлекеттің негізін қалаған Тоғлық Темір (1348—1362) болды.
Моғолстан атауы моңғол деген сөздің түркіше, парсыша атауы болып табылады.
14—15 ғғ. Моғолстан құрамына Түркістан, оңтүстік-шығыс Қазақстан және Орта Азияның кейбір аумақтары кірді. Оған кіретін тайпалар: дұғлаттар, қаңлылар, керейттер, арғындар, барластар кірді. Орталығы — Алмалық қаласы.
Бұрынғы Шағатай ұлысының жерін толық билеуді көздеген Тоғылық Темір Мәуереннахрды Шыңғыс әулеті Денішмендінің атынан билеп отырған Қазағанның көзін құртуды, сол арқылы бұл өңірді Моғолстанға қосып алуды ойлады. Сөйтіп, ол 1358 ж. Қазаған әмірді өлтіртті. Бір жылдан кейін Қазағанның мұрагері Абдолла да қаза болды. Осыдан кейін Мәуереннахр тәуелсіз ұлыстарға бөлінді. Оны пайдалану үшін Тоғлық Темір жанталасты.
Ал Осы кезде Ақсақ Темір өзінің шағын әскерімен Кеш қаласының әміріне қызмет етіп жүрді. Тоғылық әскерлері Кешті алады. Темір Тоғылық Темірге қызметке кіреді.
1361 ж. Мәуереннахрға екінші рет шабуылға аттанып, оны бағындырған Тоғылық темір баласы Ілияс қожаны оған билеуші етіп қалдырды. Бұл жолы ол Темірді Кеш қаласының бастығы етіп тағайындады.
1362 ж. Тоғылық Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс қожаға көшкенде Мәуереннахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайн тағайындалды. Ақсақ Темір онымен бірге Моғолстанға қарсы шығып, Мәуереннахрды өздерінің қол астына біріктіруге кірісті. Ақсақ Темір мен Хұсайн Моғолстан әскерлерін талқандады.
Енді Хұсайн мен Ақсақ Темір арасында билік үшін күрес басталды. Осындай шайқастардың бірінде Темір Балқы қаласында Хұсайнды өлтіріп, Мәуереннахрға ие болды.
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы
14 ғ. ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі – Мауараннахрдың батысында Әмір Темір мемлекеті құрылған. Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде «моңғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» немесе «моғолстан» сөзі қалыптасып кеткен.
Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен дулат тайпасының әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері Поладшының хан болуға құқығы болмағандықтан, өздерін таңдайтын, Шағатай ұрпағы Дува ханның немересі, он алты жасар Тоғылық-Темірді 1348 жылы Моғолстан ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп алып, тәуелсіз, жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа құрылған бұл өкіметте беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы, дулаттардың беделі Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақшы тарихшы Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, Шағатай хан өз мемлекетін үлестерге бөлгенде, өзіне адал қызмет еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең-байтақ жерді алып жатқан. Осы аумақта Шағатай кезінен бері өз биліктерін жүргізіп келген дулат тайпасының өкілдері Моғолстан хандығының құрылуына да белсене араласқан.
«Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай деп көрсетілген: «… қазіргі Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 айшылық жол. Шығыс шеті (Моғолстанның) қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл, Емел және Ертісті өзіне қосады. Солтүстігінде оның шекарасы Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістанмен және Ташкентпен шектеседі, оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфанмен шектеседі». Моғол мемлекетіне қазақстанның Оңтүстік және Жетісу аймақтары жа кірген.
Халқының этникалық құрамы
Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс тұқымдары мен моңғол ақсүйектері отырған. Әрине, моңғол шапқыншылығы кезінде келген арлат, чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті түркі тілдес тайпалар басымдылық алып, моңғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, өздерінің моңғол атынан мүлдем айырылған.
Жоғарыда көрсетілгендей, Жетісу аймағы Моғолстанның солтүстік-шығыс жағын алып жатты. Ал бұл аймақтағы түркі тілдес үйсін, қаңлы тайпаларының біздің дәуірімізге дейінгі III – II ғасырлардан өмір сүріп келе жатқандығын білесіңдер. Одан кейін V-VI ғасырларда да бұл аймаққа түркі тілдес тайпалар келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ғасырдан дамыған кезінде құрылған Моғолстанның негізгі халқы түркі тілдес тайпалар: дулат, қаңлы, үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы, т.б. ертеден осы өңірде өмір сүрген тайпалар еді. Бұлардың қатарында осы жергілікті халықтармен араласып, түркіленіп кеткен моңғол тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық құрамы онда қазіргі қазақ халқының негізін құрап отырған ру-тайпалардың басым болғанын, сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ халқының мемлекеттілігінің бастауында тұрған елдердің бірі екендігін көрсетеді.
Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартып, XVI ғасырдың басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. Мемлекеттің орталығы Алмалық қаласы болады.
Хан өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ұлыстық басқару жүйесін сақтауынан көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. Мырза-Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам дінін қабылдайды. Ханның бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.
Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында Шағатай ұлысының кезінде орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны Мауараннахрдың хан тағына отырғызып қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-Темір хан қаза болады. Өзінің мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт өзгереді. Тоғылық-Темірдің тірі кезінде оған тәуелдікті амалсыздан мойындап жүрген әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс –Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс-Қожа Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады. Ташкент қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі жақтың арасында шешуші “Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен шайқас болғаны соншалықты, екі жақтан 10 мыңға жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып құтылады.
Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға қарай аттанып, оны қоршауға алады. Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары жамандат індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің басты себебі, билеушілер арасындағы алауыздық, саяси феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық талас-тартыстың құрбаны болады.
Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты әмірлері Қамар ад-дин мен оның інісі Шамс ад-диндер жүргізген. Қамар ад-дин де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады.
Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары
Моғол хандығын осындай саяси бытыраңқылық жайлап жатқанда Мауараннахрдағы билікті өз қолына алып, күшейген Әмір Темір енді Моғолстанды жаулауға кіріседі.
14 ғ. аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-дүркін жорықтар жасайды. Алғашқы жорығы 1371-1372 жылдары болған. Бұл жорықта Алмалық қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ұшыратып, көптеген тұтқын алып қайтады. Екінші жорықта 1375-1377 жылдары оңтүстік Қазақстан арқылы жүріп, жетісудің Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңеді. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай қашып құтылады. Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған. Бұл жолғы жорықтың жойқындығы соншалықты, Әмір Темір өзінің балаларының қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың адаммен атанған.
Әмір Темір 1371-1372 жылдары Моғолстанға әскер аттандырады. Олар Моғолстанның шығыстағы қалаларының бірі Алмалықтың жанына дейін жетіп, керейіттері талқандап, қайтып оралады. Нақ осы жылы Темірдің өзі де Моғолстанның жері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық жасап, көптеген тұтқын алып, қыруар олжа түсіріп қайтады. Бұл жорық моғол жерінің ішкі аудандарына келешекте жасалатын жорықтардың бағдарламасы болған еді.
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға дейін он шақты рет жорық жасаған. Оның алғашқылары 1371-1377 жылдары Сайрам, Талас арқылы жүрген. Жетісудің ішкі аудандарына өтіп, Іле өзеніне дейін жеткен. Әмір Темір 1376 жылы көктемде моғолстанның атақты колбасшысы Қамар ад-динді талқандау үшін 30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмірі Сасы-Бұға басқарған. Алайда Сасы-Бұға басқа әмірлермен астыртып келіседі де, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, оған қарсы бүлік шығарады. Сасы-Бұға Ақ Орданың ханы Ұрұс пен Моғолстанның билеушісі Қамар ад-диннен көмек сұрайды. Бұл хабарды естіген Әмір Темір Мауараннахрға тез оралып, Қамар ад-динді Атбасы маңында (Қырғыз жері) қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де моғол әмірінің темірге қарсы күресінен ешбір нәтиже шықпаған. Ол 1377 жылы қаратау етегінде және Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында екі рет Әмір темір әскерлерінен күйрей жеңілген.
Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері өздерінің Әмір Темірге жеке-дара қарсы тұра алмайтындарын біліп, 1380 жылдың аяғында одақ құруға әрекет жасайды. Алайда бұл одақтан да еш нәтиже шықпаған. Өйткені одақтың құрылып жатқанын білген Әмір Темір 1384-1391 жылдардың аралығында алтын Ордаға және моғол жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата қаратып алу үшін оның түкпір-түкпіріне 120 мың әскер аттандырады. Осы жорықтарды Темір әскерлері көп олжа түсіріп, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы, топ-тобымен қолға түскен тұтқындарды мауараннахрға жіберіп отырған. 1390 жылдардағы жорықтардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелдікке түсті.
Моғолстанның ыдырау кезеңі
Моғолстанның Сонымен, Әмір Темір шабуылдары әбден титығына жеткен Моғол хандығы мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр-Қожа хан Темірге өзінің тәуелділігін мойындайды. Моғолстан Әмір Темір қаза болғаннан кейін (1405 жылы) ғана Қызыр-Қожаның мұрагері Мұхаммед ханның кезінде (1408-1416) тәуелсіздікке қол жеткізе бастайды. Моғол ханы Темір өлгеннен кейін оның әулетінің ішіндегі талас-тартысты пайдаланып қалады. Мұхаммед хан Темірдің немерелері Ахмед мырза мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін таласта ол өзінің әскер күшімен ахмед мырзаға көмектесіп, жеңіске жеткен еді. Осы кезден бастап Моғолстан өз тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза болған соң, Моғол хандығының ішіндегі талас-тартыс қайта басталады. Бұл талас-тартысты Темірдің немересі Ұлықбек пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі Шер-Мұхаммедтің хан болуын қолдайды. Оның хан тағына отыруына көмектескен Ұлықбек енді одан өзіне тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы болған Моғол шонжарлары Қызыр-Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан тағына отырғызады. Бұған наразы болған Ұлықбек 1425 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты талан-таражға ұшыратып қайтады.
Моғолстандағы жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандық билік үшін талас енді Уәйіс ханның балалары Жүніс пен есен-бұға арасында басталады. Таластың нәтижесінде дулат әмірлерінің қолдауымен есен-бұға 1433-1462 жылдары хан тағына отырады. Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін таласын тоқтатпайды. Ол Темір әулеті әбу Саидтан көмек сұрайды. Тартыс 1462 жылы Есен-бұғаның қаза болуымен аяқталады. Ферғана жерінде – Жетікентте билік құрып отырған Жүніс дереу Моғолстанға оралып, өзін хан етіп жариялайды. Моғолстан хандығы Жүніс ханның немересі Абдар-рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу аймағы Қазақ хандығының құрамына енеді.
Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны
1456 ж. Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпағы билеген Ақ Орда территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1248-1468) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып отырған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар болған сайын үдеп феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілхайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и -Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады»…
Алғашында қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ хандығына келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 мың адам көшіп барды. 1462-жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс алуы, Амасанжы Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде, Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери, саяси күш-қуатын арттыра түсті.
Санат:Тарихи мемлекеттер Санат:Қазақстан тарихы
Сауда үстемесі
Сауда үстемесі халыққа тауарды (өнімді) өткізу кезінде сауда кәсіпорындары немесе басқа кәсіпорындар белгілейтін үстеме. Олардың тауарды сатумен және операциялардан пайда алумен байланысты жұмсаған шығынның өтеу үшін қосылады. Оның мөлшері үкіметтің немесе бағалау органдарының шешімімен белгіленеді.
Дереккөздер
Санат:Сауда Санат:Қаржы
Тұнбалану
Тұнбалану — жер бетіндегі шөгінділердің барлық түрлерінің тұнбаланатын заттектердің жылжыма, салынды немесе еріген (ауа немесе су ортасында) күйінен жылжымайтын (тұнба) күйге өту кезінде түзілуі. Тұнбалану құрлықта, мұхит, теңіз, өзен, кез келген суқоймалардың түбінде болады. Антропогендік ластануға байланысты тұнбалану кезінде кейбір жерлерде улы заттектердің, кейде мысалы, ауыр металдардың әдеттен тыс жоғары концентрациясы пайда болады;
2) тұнбалы шөгінділер, органикалық шөгінділер, судағы қосылымдар. Өзендегі, ұңғымадағы, жабық құбырдағы, гидротехникалық және гидромелиорациялық құрылыстардағы қайырлану түрі.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
IC 4388
IC 4388 — Центавр шоқжұлдызында орналасқан Sb (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 50964, ESO 446-38, MCG -5-34-3, AM 1413-313, IRAS14131-3131.
Сыртқы сілтемелер
IC 4388 Санат:Центавр (шоқжұлдыз)
Әбу Сайд Абылхайыр
Әбу Сайд Майхани, (Михани, Михий), Фадлаллаһ ибн Аби-л-Хайр Ахмад (967 — 1049) — Хорасан сопылық мектебінің негізін салушылардың бірі. Иранның Хорасан уәлаятына қарасты Майханадағы дәріханашының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі сопылармен тығыз байланыста болған әрі өз баласын да осы ілімге бейімдеген Әбу Сайд Майхани Әбу-л-Қасым Бишр ибн Иасинді (990 ж. өлген) ұстаз тұтып, үнемі өз уағыздары мен үгіт-насихаттарында Әбу-л-Қасымның жырларына жүгінеді. Жас кезінде 5 жыл Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Хисриден, 5 жыл Әбу Бәкр Абдаллаһ әл-Кәффәләдан (1026 ж. өлген), Әбу Әли Заһир ибн Ахмадтан (999 ж. өлген) сабақ алған. Әбу Сайд Майхани Майханаға оралып, 15 жыл бойы тақуалық жолды ұстанды. Сөйтіп, сопылық ағымдағы көрнекті пірлердің біріне айналды.
Оның музыкамен, бимен қоса атқарылатын уағыздары мистик. елігулерге алып баратынын көптеген діндарлар (тіпті сопылар да) сынға алды. Әбу Сайд Майханидың көзқарасы тұрмысы нашар адамдар мүддерлерін қорғауға бағытталды. өзі де көше, мешіт сыпырып, қайыршылық жағдайды әдейі басынан өткерді. Осылайша бойындағы менмендік пен тәкаппарлық қасиеттерді өшірген. Әбу Сайд Майхани сопылардың алғашқы шейхтарынан саналады. Ол өз шәкірттеріне арналған мінез-құлық өлшемдерін түзіп, оны 10 тармаққа бөлген. Мұнда пір үшін 10 қасиет, шәкірттер үшін 10 түрлі мінез-құлық белгілері нақтыланған. Әбу Сайд Майханидың шәкірттері өте көп болғанымен олар ұстаз ойларын кең тарата алмады. Бұған жоғарыда аталған сыншыл көзқарастармен бірге Хорасанға жайылған оғыз тайпаларының жорықтары себеп болған.
Дереккөздер
Санат:967 жылы туғандар Санат:1049 жылы қайтыс болғандар Санат:Иран ақындары Санат:Парсы ақындары
Газдың өндірістік қорларын реттеу әдістері
Газдың өндірістік қорларын реттеу әдістері - Әдетте көлемдік әдіс және қысымның төмендеуін қадағалау ісі қолданылады. Газ қорын есептеудің көлемдік әдісі жинауыштардың және қойнауқаттық флюидтердің геологиялық, физикалық және химиялық касиеттерін реттеуге негізделген. Әсіресе қойнауқаттық кысым мен температура, жекелеген рамбөліктердің мөлшері (көмірсутектік құрам, С02, Hfi, N2, He) маңызды рөл атқарады. Есептеу V=Fhmf(pa—pkak)PrT]r формуласымен жүзеге асырылады, мұндағы V — есептеу сәтіндегі газдың өндірілмек қоры, м3\ Ғ — газ кіріктірудің дірістік шегінің ауданы, м2\ һ - газды қойнауқаттың кеуекті бөлігінің қалыңдығы, м; т — кеуектілік коэффиценті; р — есептеу сәтіндегі жатындағы [сым, juIla; рк — газдың өндірістік қорын игеріп алғаннан кейінгі жатынға тән қаңылдық қысым мөлшері, /иПа\ a, ak~ р және рк қысымдарына сәйкес келетін мірсутек газдарының Бойл-Мариот заңынан ауытқуына енгізілген түзетулер; - көлемді стандартты жағдайға келтіру үшін температураға енгізілетін түзету; - газбен қанығу коэффиценті; г]г — газ беру коэффиценті. Газ қорын сымның төмендеуін қадағалау әдісі көмегімен есептеу таужыныстағы алғашқы бен тоғытылған кеуектердің көлемі сол газ игеріліп алынғаннан кейін де гермейтін қойнауқаттар үшін қолданылады. бұл әдістің есептеу формуласы — = (Q2-Q)p2a-pak)/(pla-p2a); мұнда: Q1 және Q2 - игерілудің әр түрлі екі нагасына шыққанда игерілген газ көлемдері (стандартты жағдайда); Pj және р2 — болған даталардағы жатындағы нақты қойнауқаттық қысымдар (қалған ініктердің анықтамасы жоғарыға келтірілген). бұл әдіс зерттелмек нысанға есілі аудан, қалыңдық, кеуектілік сияқты мәліметтерді қажет етпейді, алайда әр түрлі бөліктері мен гидродинамикалық тұрғыдан дербестелген бөлшектері, яғни тұтас жатын өңірінде ғана тиімді.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Вэйтли (Массачусетс)
Қала тұрғындарының саны 1 573 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 53.5 км² шамасында. FIPS коды — 25-79110.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Массачусетс қалалары
Каллум Хадсон-Одои
Каллум Хадсон-Одои (Callum Hudson-Odoi; 7 қараша 2000 жыл, Лондон) — англиялық футболшы, "Байер Леверкузен" футбол клубы мен Англия құрамасының шабуылшысы.
Клубтық
«Челси»
Халықаралық
Англия-17
Бұрыштық өлшеулер
Бұрыштық өлшеулер.Горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеу геодезия мен ең жиі жүргізілетін жұмыстарга жатады. Бұрыштарды өлшейтін негізгі аспапты теодолит деп атайды. Олардың горизонталь жазықтықтарының проекциялары а және b. Кеңістіктегі АОВ горизонталь бұрышты өлшеу дегеніміз сол бұрыш қабыргалары OA және ОВ проекцияларының (оа және оb) арасындағы β бұрышын өлшеу болып табылады. Демек, aob бұрышы АОВ бұрышының жазық проекциясы. Горизонталь аов бұрышын К' горизонталь дөңгелегі бойынша өлшеуге болады. К' дөңгелегі градустық шкалаларга бөлінген, ал центрі Р" және Рә тік жазықтықгарының қиылысу сызығы арқылы-ОО'өтеді. Дөңгелектің Р1 және Р2 жазықтықтармен қиылысу нүктелері а және b арқылы еКі есеп алып, олардың айырмашылыгын тапсақ, ол олшенетін горизонталь бұрышқа, немесе аов=β-ның мәніне тең болады.
Демек, горизонталь бұрышты өлшейтін аспаптың негізгі лимб деп аталатын градустық және ұсақ бөліктері бар горизонталь дөңгелектен жылжымалы визірлік вертикаль жазықтықтан тұрады. Егер дөңгелектегі бөлшек цифрлары сағат тілінің айналу бағытымен белгіленсе, β бұрышы лимбпен алынған екі есептің (а және b) айырмасына тең болады, яғни Р=а-Ь.
Вертикаль бұрыштарды сызықтардың горизонталь проекцияларынан жердегі сызықтардың бағыттарына дейін есептегендегі бұрыштар V1 және v2 көлбеу бұрыштары болып табылады. Вертикаль бұрыштарды градустың шкалаларға бөлінген вертикаль дөңгелек арқылы өлшеуге болады. Бір аспаппен горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеу үшін, онда екі жазықтық (дөңгелек) бар. Горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеуге колданылатын аспап не деп аталады?
Дереккөздер
Санат:Геометриялық оптика
Шаңды (Ақтөбе облысы)
Шаңды (2009 жылға дейін – Чайда) — Ақтөбе облысы Мартөк ауданы, Құрмансай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Қазақ хандығының жылнамасы
Қазақ хандығының жылнамасы
• 1511 шамасы — Қасым хан Қазақ Ордасының «Қасқа Жол» аталатын ең алғашқы заң жүйесін қабылдады.
• 1512 — Қасым хан Сайрам қамалын алды, Ташкентке жорық жасады.
• 1513 — Тыныш сұлтан Моғолстанға елші ретінде келіп дипломатия құрды.
• 1513 — Қасым хан Ташкент жорығында жеңіліске ұшырайды.
• 1515 — Қасым хан Ноғай Ордасын қыспаққа алып, бодан ретінде ұстады.
• 1518 — Қасым хан Ноғай Ордасын және Бұхара хандығын қиратып салды.
• 1518 — Қасым хан шәйіт болды.
• 1518 — 1521 — Қазақ Ордасында Төре әулетін арасында таққа талас болды.
• 1520 — Сарайшық уәлаятының әміршісі Жәдік, Ноғай Мырзаларынан қаза табады. Мамаш хан Ноғай мырзаларын опасыздықтары үшін қарсы шығады.
• 1521—1523 — Мамаш хан билік құрды. Қазақ Ордасында біріншірет азаматтық соғыс кезең.
• 1521 — Қазақ— Ноғай соғысы басталды.
• 1523—1533 — Тахир хан билік құрды. Қазақ Ордасының ең әлісіз кезеңінің бірі.
• 1524—1525 — Тахир хан Моғолстан елімен соғыс жүргізіп жеңіледі.
• 1525 шамасы — Екі жүз жылдық моңғол тілдік-қазақ соғысы басталды.
• 1526 — Қазақтар Ноғай Ордасынан жеңіліп, Ноғай Ордасы тәуелсіз болды.
• 1527 — 1529 — Қазақ — Бұхар соғысы басталды. Соңында жеңіліс табады.
• 1529 — 1533 — Бауш хан билік құрды. Тахир хан елінен қуылғаннан кейін оның бауыры—Бауш, хан болады. Бауш өздерін хан деп санап жүрген сұлтандарды қиратып өлтірген. Бауш, Тахир ағасының айтқан бұйрықтарымен жүретін, бірақта Бауш Тахирдан әлде қайда жақсы билік құрды.
• 1533 —1535 - Ахмат хан билік құрды. Сығанақ уәлаятының ханы.
• 1533—1537 — Тоғым хан билік құрды. Түркістан уәлаяты "төрт халық соғысы"-на қатысты.
• 1533—1538 — Бұйдаш хан билік құрды. Орда оңалды. Ойратпен арадағы соғыс созылмалы, қатаң сипат алды.
• 1534 — 1535 — Қожа Махмұт хан билік құрды. 1535 жылы Ахмат ханның қолынан шейіт болады.
• 1535 — 1536 — Азиз сұлтан билік құрды. Азиз сұлтан Ахмат ханды тақтан құлатты. 1536 жылы Ахмат Азиз сұлтанды өлтіреді.
• 1536 жаз - Ахмат хан 15 сұлтанмен бірге Ноғай Ордасындағы Орақ батырдың қолынан қаза тапты.
• 1536 — Тоғым хан Моғолстаннан қиралады.
• 1537 шілде 27 — Сан-Таштағы төрт халықтың соғысында қазақ-қырғыз әскері түгелімен қырылды, Тоғым хан тоғыз ұлы және әскербасы отыз жеті сұлтанмен бірге шейіт болды.
• 1538—1580 — Хақназар хан билік құрды. Қазақ хандығы ежелгі қуатын қалпына келтірді
• 1541 — 1558 — Қазақ хандығымен және Бұхара хандығы арасында жиі жорықтар болды. Хақназар хан 8 рет жеңіп, 1 рет жеңілді.
• 1556 — Бұйдаш хан Ноғай Ордасының шығыс бөлігін Қазақ хандығына қосып алды.
• 1558 — Қазақ хандығы Бұқара хандығын тықсыра бастады.
• 1559 — Бұйдаш хан шейіт болды.
• 1563 — Хақназар хан Сібір хандығымен соғыс жүргізіп жеңеді.
• 1569 — Хақназар хан Ноғай Ордасын қиратып жеңді.
• 1570 — Қазақ Ордасы Ойраттардың бір бөлігін бодандыққа түсірді.
• 1574-Ресей патшалығы Третьяк Чебуков бастаған дипломатиялық миссияны Қазақ хандығына жіберді. Алайда Көшім ханның әскерін жол бойында кездестіріп қаза табады.
• 1577 — Хақназар хан Мәуернахр билеушісі Абдуллах 2 мен бірге Баба сұлтанға соғыс ашты.
• 1579 — Хақ-Назар хан Түркістан мен Сауранды, Оңтүстік өңірдегі тағы біраз қонысты қайтарып алды.
• 1580 сәуір 23 — Хақ-Назар хан шәйіт болды.
• 1580—1582 — Шығай хан билік құрды. Қазақ Ордасында үздіксіз соғыс болды.
• 1582 маусым — Тәуекел сұлтан Түркістан түбінде Ташкент уәлаятының әміршісі Баба сұлтанды талқандады.
• 1582—1598 — Тәуекел хан билік құрды. Қазақ Ордасы өзінің әскери, саяси қуатының шарықтау шегіне жетті.
• 1586 — Тауекел ханның Мәуреннахрға қарсы алғашқы шапқыны.
• 1594—1595 — Тәуекел хан Русияға Құлмұхаммед елші аттандырды; жауап елшілік.
• 1598 ақпан. Тәуекел хан Ташкент түбінде Абдуллах ханның негізгі күштерін талқандады.
• 1598 жаз — Тәуекел ханның Орта Азияға жеңісті жорығы.
• 1598 күз — Тәуекел хан шәйіт болды.
• 1598 күз — Бұқар-Қазақ бітімі нәтижесінде бүкіл Оңтүстік Қазақстан және Ташкент уәлаяты Қазақ Ордасының құрамына қайта қосылды.
• 1598 — 1603 — Қарақалпақ көтерілісі.
• 1599 шамасы — Есім хан «Ескі жол» аталатын жаңа заң жүйесін орнықтырды. Қазақ Ордасының астанасын Түркістанға көшірді.
• 1603 — Екінші қазақ-бұқар соғысы басталды. Айғыр-жар ұрысында қазақтар жеңіске жетті.
• 1604 — Есім хан ойраттарды күйретіп жеңді.
• 1613 — Есім хан Самарқан түбінде бұқар-ауған әскерін талқандады.
• 1619—1624 — Есім хан Шығыс Түркістан үшін күрес жүргізді.
• 1620 — Есім хан ойраттарды кезекті жеңіліске ұшыратты.
• 1624 — Есім хан Ферғанадағы майданда жеңіске жетіп, Екінші қазақ-бұқар соғысын аяқтады.
• 1627 — Есім хан бүкіл алаш жұрты түп көтерілген ұлы жорықта Ойрат Одағын қиратып, босқынға ұшыратты.
• 1627 — Ташкент уәлаятының әміршісі опасыз Тұрсын хан Қазақ Ордасындағы азамат соғысына жол ашты, Түркістанды шапты.
• 1627 — Сайрам түбінде Тұрсын хан бастаған екі сан қатаған қазақтар мен Есім хан бастаған үш сан алаш қазақтар арасында қантөгіс ұрыс болды, Есім хан басым түсті, Тұрсын хан әскерінен айрылып, Ташкентке келіп тығылды.
• 1628 — Есім хан дүние салды.
• 1628—1643 Жәнібек 2 билік құрды.
• 1635—1639 — Қазақ—Жоңғар соғысы өте жиі болды.
• 1635, жаз — Жәнібек хан торғауыт Хо-өрлік тайшының ұлысын шапты, Жемнен өткеріп, батысқа қарай тықсырды.
• 1643 желтоқсан — Қоңтажы Батұр ойраттар, халхалар, торғауыттар — бүкіл моңғол жұртынан құралған қалың әскермен Қазақ Ордасы құрамындағы қырғыз жеріне басып кірді.
• 1644 қаңтар—мамыр — Кең көлемді қазақ-жоңғарсоғысы.
• 1644 маусым, шілде — Салқам Жәңгір хан екі үлкен ұрыста біріккен жоңғар-халха әскерін қиратып жеңді, соңғы шайқаста қазақ әскеріндегі жаңа шерік-мылтықпен қаруланған алты жүз мерген айрықша көзге түсті.
• 1644 күз — Салқам Жәңгір хан Ұлы Моғол империясы мен Бұқар хандығы араласындыға соғысқа араласты, Ауғанстандағы майданға жүз мың әскер жіберді; қазақ аламандары Балық қаласының түбіндегі елу күн бойғы қырғын шайқастан соң соғысты өзбек-бұқар хандығының пайдасына шешіп берді.
• 1652 қантар—ақпан — Хошауыттар қырғыз жеріне тұтқиыл шабуыл жасады. Салқам Жәңгір хан шәйт болды.
• 1652—1680 — Батыр хан билік құрды. Батыр хан Тәуке сұлтанды Кіші жүздің ханы қылып тағайындады.
• 1676—1680 — Қазақтар Бұқар хандығындағы тақ таласына араласты.
• 1681—1684 — Сайрам соғысы; Дұрбін-Жоңғар Қазақ Ордасын ауыр жеңіліске ұшыратты.
• 1690 шамасы — әз-Тәуке хан Қасым ханның «Қасқа жол», Есім ханның «Ескі жол» заң үлгілерін жаңғыртып, «Жеті жарғы» аталатын жаңа заң жүйесін еңгізді. Төрелерді іркіп, ел басқару ісін билерге жүктеді.
• 1698 — Дүрбін-Ойрат Шу, Талас бойына басып кіріп, Қазақ Ордасын шайқалтып кетті.
• 1710—1711 — Жоңғарлардың жаңа жорығы.
• 1712 — Қазақтардың жоңғар шапқыншылығын тоқтату әрекеті.
• 1711 — Абылай хан туды.
• 1714 — Қазақ Ордасының Дүрбін-Жоңғар кезекті ауыр жеңілісі.
• 1715 — 1718 — әз-Тәуке хан Орта жүздің ханы атанды.
• 1715—1718 — Қайып хан билік құрды.
• 1717 жаз — Қайып хан мен Әбілқайыр сұлтан бастаған Қазақ әскері Аягөз ұрысында жоңғарлардан қирап жеңілді. Және Қайып хан Осман сұлтаны Үшінші Ахмедке Орыс патшалығына қарсы одақ ұсынады, бірақ нәтижесіз.
• 1718 — Жоңғарлар қазақ жасақтарын Арыс, Бөген, Шаян озендерінің бойында бет қаратпай жеңіп, бүкіл Оңтүстікті шапқындап кетті.
• 1718 — 1730 — Қарт Әбілқайыр хан билік құрды. Ұлы жүз Болат ханның билігінен бағынбай Қазақ Ордасының құрамынан шығып кетті.
• 1718 — 1748 — Әбілқайыр хан билік құрды. Әбілқайыр хан Қайып хан мен бірге қашқанда, Қайып хан қайттан таққа отырады. Болат ханның әлсіздігін көрген Әбілқайыр, Кіші жүздің ханы болып, Қазақ Ордасының құрамынан шығады.
• 1719 — 1734 — Сәмеке хан билік құрды. Қайып ханның билігінен кейін, Орта жүз ханы атанды.
• 1723—1725 — Жоңғарлардан түбегейлі жеңіліс, Түркістан, Сауран, Ташкенттен, бүкіл оңтүстіктен айрылу, Ақтабан шұбырынды.
• 1724 – Ұлы жүз ханы Әбілқайыр Қара–Қырғыздарды 6 мың әскер мен қирап жеңеді.
• 1730 — Қазақ Ордасы дербес ұлыстарға бөлінді; ру, жүз ішінде билердің өкімі күшейді.
• 1731 — Кіші жүздің бір бөлігі мен Орта жүздің біраз руларын билеп отырған Әбілқайыр хан Ресей өкіметімен бодандық негізіндегі әскери және саяси қамқорлық туралы келіссөзге жол ашты.
• 1733 — Әбілмәмбет сұлтан бастаған қазақ әскері жоңғарларды ауыр жеңіліске ұшыратты; жиырма жасар Абылай сұлтан атаққа шықты.
• 1734 — 1771— Әбілмәмбет хан билік құрды. Қазақтар ес жинай бастады.
• 1735 — 1771 — Абылай сұлтан әскер басы болып тағайындалды.
• 1740 — 1750 — Әбілфайз хан билік құрды. Жолбарыс әкесінің өлімінің кейін, Ұлы жүз ханы атанды. Және Әбілмәмбет Ұлы жүзді өз құрамына автономия ретінде кіруге шарт қойды.
• 1740 — Әбілмәмбет хан Әбілфайз ханның билігін тартып алып. Орта жүз және Ұлы жүз бірігіп, Қазақ Хандығы қайтадан құрылды.
• 1740 қыркүйек—желтоқсан — Жоңғарлардың Сары-Арқаға жорығы.
• 1741 қаңтар—наурыз — Жоңғарлардың кезекті жорығы қысқа соғысқа ұласып, одан ары жазға жетті.
• 1741 көктем, жаз — Абылай сұлтан жоңғар шабуылын тойтарды, өрісін ұзартып, Жоңғардің ішкі аймақтарына жортуылдар ұйымдастырды.
• 1743 — Әбілқайыр хан Қарақалпақтарды қиратып қырып салады.
• 1748 — 1786 — Нұралы хан билік құрды. Кіші жүздің Ресей империясының таңдаған ханы.
• 1750 — Ұлы жүз автономиясы жойылды.
• 1750 — 1752 — Нұралы хан Қарақалпақ ханы Тахирханды өлтіріп. Хиуа хандығында билік құрды.
• 1752 — Нұралы хан Қарақалпақ автаномиясын жойып, ұлы көш басталды. Хиуа хандығын Қарақалпақ және Қазақ хандары басқарды.
• 1753 — Қабанбай, Жанатай, Мүйізді өтеген, Ер-Жәнібек, Бөгенбай батырлар бастаған қазақ қосындарының Жоңғарға қарсы түйдек-түйдек, жеңісті жорықтары.