cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтарык
Алтарык — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чулым өзенінің сол жағалауынан 294 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 29 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Шаң және ұсақ бөлшектердің қоршаған ортаға таралуы
Шаң -  қатты бөлшектердің атмосферадағы жиынтығы. Шаң -  ол аэрозоль. Аэрозольдер таралған күйдегі (қатты немесе сұйық) бөлшектер. Олар жерге жақын тропосфера және стратосфера қабаттарында таралған. Олардың ауада таралып және сақталып тұру қабілеті әртүрлі: бірнеше сағаттан көптеген жылдарға дейін. Тропосферада бөлшектердің таралуының үш типін ажыратады: фондық, мұхиттық, құрлықтық. Атмосфераға бұл бөлшектер Жерден дайын күйінде түседі, бірақ олардың аз ғана бөлігі газ тәрізділердің, сұйық және қатты заттектердің арасындағы химиялық реакциялар нәтижесінде түзіледі. Аэрозольдердің көбі табиғи процестердің нәтижесінде пайда болады, алайда антропогендік түзілуі де аз емес. Яғни, шаңның пайда болуына қарай табиғи, жасанды және минералдық, органикалық шаруашылық, коммуналды-тұрмыстық болып бөлінеді. Әр жыл сайын адам іс-әрекетінен жердің ауа бассейніне түсетін бөлшектер -  1 млрд. тоннаға жуық.
Шаң құрамы әртүрлі, олар кремний диоксиді -  құм, улы металдар, пестицидтер және көмірсутектер т.б. Негізінен ауаға ең көп мөлшерде антропогендік әсерден түсетін шаң құрамындағы ластаушы зат -  сульфаттар. Тропосфераға қарағанда стратосферада аэрозольдар алуан түрлі. Стратосфераның негізгі қатты компоненті болып аммоний сульфаты болып табылады.
Антропогенді аэрозольдердің негізгі көздері -  металлургия кәсіпорындары, құрылыс материалдарын өндіру, химия өнеркәсібі. Аэрозольдар климатты өзгертуі мүмкін. Аэрозоль бөлшектерінде радиоактивтілік қасиеттерінің болуымен қатар онда вирустар, микробтар, саңырауқұлақтар бар болады және де аэрозольдар смогтың пайда болуына, қышқыл жаңбырлардың жаууына себеп болуы мүмкін. Тек қана тіршілік иелеріне ғана кері әсерін тигізіп қана қоймай машиналарға, механизмдерге, приборларға, таза материалдар сапасына да әсері бар. Сонымен қатар, шаң шығарындыларымен бірге құнды материалдарды алып кетеді және өте күшті жарылыстардың шығуына себеп болады. Шаңның түтіннен айырмашылығы желсіз кезде шөгеді. Адамның денсаулығына диаметрі 2,5 мкм-ден кем ұсақ бөлшектер қауіпті болып саналады. Адамдардың түрлі ауруларына өндірістік шаң себеп болады. Шаңның қаншалықты зиянды болатыны құрамына байланысты. Шаң бөлшектері неғұрлым ұсақ болса, олар соғұрлым атмосферада адам өкпесіне енгенде, өкпенің ең терең бөліктерінде (альвеолдарында) ұзақ сақталады. Шаңның әсерінен қазіргі таңдағы жиі кездесетін аурулар қатарына: пневмокониоз бен бронхит жатады. Егер ауаның құрамындағы шаң мен тозаң 0,02 мг/м3-ден артық болмаса, ондай ауа таза болып есептеледі. Көп жылдар бойына жиналған мәліметтерге қарағанда ауылдық жердегі ауада шаң – тозаң 0,05-0,1 мг/м3, ал қалаларда 2,5-3 мг/м3 болады [13]. Ал өндірістік шаң – тозаң деп отырғанымыз – шикізаттарды бөлшектеу немесе ұнтақтау, өнім өндіру т.б. технологиялық процестер барысында ауаға шығатын, қоршаған ортаны ластайтын заттектердің ұшпалы жиынтығы. Өндірістік шаң – тозаңға физикалық – химиялық сипаттама беру үшін мынадай көрсеткіштер: оның тығыздығы, фракциялық құрамы, адгезиялық (жабысқақтық) қасиеті, ылғал тартқыштығы, сулануы, электрлік қасиеті, өзінен - өзі жану және жанғыштық қоспалар түзу қабілеттілігі қолданылады. Шаңдар дисперсиялылығына қарай 5 топқа бөлінеді: 1) өте ірі дисперсті, диаметрі d50> 140 мкм бөлшектерден тұратын шаң; 2) ірі дисперсті, d50= 40- 140 мкм; 3) орта дисперсті, d50=10-40 мкм; 4) ұсақ дисперсті, d50h1-10 мкм; 5) өте майда дисперсті, d50=< 1 мкм. Шаңның жабысқақтығы дымқылданған сайын өсіп отырады және ол дисперсиялылығына да байланысты келеді. 4 және 5 топқа жататын шаң бөлшектері жақсы жабысатындарға, 2 және 3 топтағылар орташа жабысатындарға, 1-ші дисперсиялық топтағылар болымсыз жабысатындарға жатады. Осы көрсеткіштер өндірістен шығатын газдарды шаңнан тазалағанда тиімді жабдықтар (шаң тұндырғыш, шаң ұстағыш, сүзгіштер) мен әдістерді (құрғақ, ылғалды) іріктеп алуға пайдаланылады. Мысалы, ылғалды сүзгіштердің майда дисперсті шаңдарды тазалау нәтижелілігі өте жоғары, бұл әдіспен ыстық және жарылғыш қауіптілік тән газдарды шаңнан тазалауға болады. Шаң – маңызды көрсеткіш, себебі шаңның ауада шоғырлануына байланысты кәсіби ауру (шахтада жұмыс істегенде силикоз), жарылуға қауіпті жағдайлар, тұмша пайда болады. Санат: Экология
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Микроэлементы в окружающей среде / Под ред. Влаюска П.А., Киев, Наукова думка, 1980, С 57. 2.19.	Экологиялық энциклопедия / А.Ж. Ақбасова., Е.Ү. Жамалбеков., Т. Қалыбеков, А.Т. Қолұшпаева., Қ.Б. Рысбеков., Г.Ә. Саинова., М.Н. Сәндібеков. – Алматы, 2007ж
Алгоритмдер схемасы
Алгоритмдер схемасы  (Схема алгоритмов; the circuit of algorithms) — операторлық схема арқылы алгоритмдер топтамасын беру.
Дереккөздер
Санат:Компьютерлік техника
NGC 4004A
NGC 4004A — Арыстан шоқжұлдызында орналасқан P (пекулярлық галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енбейді. Аталмыш каталогқа кейінірек қайта қаралымында қосылған болатын.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 11 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4004A деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37654, NGC 4004, UGC 6950, MCG 5-28-60, MK 432, IRAS11555+2809, ZWG 157.65, VV 220, KUG 1155+261.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Не (Атлантикалық Пиреней)
Не (Nay) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,27 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3269 адамды құрады. Халық тығыздығы — 620,3 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Боналар
Боналар — су үсті қайықтарынан, сүңгуір қайықтардан, жүзбелі миналардан сондай-ақ қарсылас жіберген торпедалардан флоттың тұрақ орнын (ықтырмада немесе рейдте) қорғауға арналған қалкымалы бөгеттер (қалтқы, бөрене, аулар және т.б.).
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
IC 311
IC 311 — Персей шоқжұлдызында орналасқан S? (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 12177, UGC 2625, ZWG 540.76.
Сыртқы сілтемелер
IC 311 Санат:Персей (шоқжұлдыз)
Сәдуақас қажы Ғылмани мешіті
Елордада орналасқан «Сәдуақас қажы Ғылмани» мешіті еліміздегі тарихы тереңде жатқан мешіттердің бірі. Ақмолалық жамағат 1943-1944 жылдары Құсайын деген азаматтың екі бөлмелі шағын үйін сатып алып, жөндеп мешіт еткен. Ол Ақмола өңіріндегі ең алғашқы мешіт болатын. Бұл мешіт жергілікті мұсылмандардың имандылыққа бет бұрып, өңірде Ислам дінінің қанат жаюы жолында жарты ғасырдан астам халық игіліне пайдаланылды.
Ақтөбе уезі
Ақтөбе уезі — Торғай облысы, Орынбор-Торғай губерниясы және Ақтөбе губерниясының құрамына кіретін әкімшілік бірлік. Орталығы — Ақтөбе қаласы. 1891 жылға дейін Илецк уезі деп аталды.
Сәдуақас қажы Ғылмани мешіті
Еліміз егемендік алып, сол кездегі Ақмола қаласы ел астанасы болғаннан кейін бұл өңірдің бет-бейнесінде адам айтса нанғысыз ғажайып өзгерістер болғаны белгілі. Сол өзгерістердің алғашқы легінде қаладағы ескі мешіт ауласында еңселі құлшылық ордасы бой көтерді.
Ақтөбе уезі
Әкімшілік бөлінісі
1914 жылы уез болыстарға бөлінді:
1926 жылы уез 35 болысқа бөлінді:
Сәдуақас қажы Ғылмани мешіті
Ашылуы
Бүгінде ескі мешіттің орнында тұрған Алла үйінің құрылысы 1991 жылы басталып, 1996 жылы аяқталды. Ашылу салтына Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев қатысты. Сонымен «Сәдуақас қажы Ғылмани» мешіті Елордамыздағы алғаш салынған мешіт ретінде тарих бетінде қалды. Жаңа мешіттің өзіндік архитектуралық әсемдігі мұсылмандарды өзіне тартып қана қоймай, Астана қаласындағы сәулет өнерінің озық үлгілерінің біріне айналды. Жаңа мешіттің бой көтеруі Ақмола өңіріндегі Ерементау, Ақкөл, Қорғалжын секілді бірнеше ауданда мешіттердің салынуына да оң ықпалын тигізді.
Ақтөбе уезі
Тарихы
1868 жылы Илецк уезі Торғай облысы құрамында құрылды. Уез орталығы Илецкая Защита қаласы болды. 1891 жылы уез орталығы Ақтөбе қаласына көшірілді, уездің өзі Ақтөбе деп өзгертілді. 1920 жылы уез Орынбор-Торғай губерниясының құрамына кірді, ал 1921 жылы жойылды. 1922 жылы Ақтөбе губерниясы құрамында қалпына келтірілді. 1924 жылы 16 қаңтарда Ақбұлақ уезінің аумағы Ақтөбе уезіне қосылды. 1928 жылы Ақтөбе уезі таратылды.
Сәдуақас қажы Ғылмани мешіті
Ашылуы
Алғашында Ақмола, кейінне Астана мұсылмандарының діни-рухани орталығы болып келген мешітке 2005 жылы Кеңес үкіметі тұсында 20 жыл (1952-1972) Қазақстан мұсылмандарының қазиы болған, Сарыарқа өңірінің тумасы, дін ғұламасы Сәдуақас қажы Ғылмани (Сәкен қалпе) аты берілді.
Көлемі
Екі қабатты мешіт құрылысы өзіндік сәулет үлгілерімен ерекшеленеді. Алыстан көз тартатын 42 метрлік мұнарасы мен үлкенді-кішілі 5 күмбезі бар. Ең үлкен күмбездің биіктігі 22,5, қалған төртеуінің биіктіктері 14,5 метр. Бірінші қабатта үлкен зал, вестибюль, Құран оқитын, неке қиятын және имам бөлмелері жайғасқан. Алла үйінің вестибюлінің ер-әйелдерге арналған екі баспалдақ арқылы екінші қабатқа көтерілуге болады. Бұдан басқа мешіт ғимараты ішінде кітапхана, сүндетке отырғызу кәбинеті, сондай-ақ мешіт қызметкерлеріне арналған шағын асхана жұмыс істейді.
Имандылық ордасының айналасына 4500 шаршы метр аумаққа тас кілем, 100 ш.м жерге еден плита төселіп, 1500 ш.м. көгалдандырылған. Мешіт ғимаратының 180 ш.метрлік алдыңғы беті ақ мәрмәр таспен қапталған. Мешіт ауласына жасыл шыршалар мен қайындар отырғызылып жасыл желекпен көмкелірген.
Ақтөбе уезі
Дереккөздер
Санат:Торғай облысы уездері Санат:Ақмола губерниясы уездері
Сәдуақас қажы Ғылмани мешіті
Көлемі
Намаз оқитын жамағаттың көбейуне байланысты жыл сайын мешітті кеңейту жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, екінші қабатта орналасқан үлкен үш бөлмені қосып, 200 орындық намазхана, мешіт жертөлесінің бір бөлігі күрделі жөндеуден өткізіліп, 400 орындық намазхана жасалды. Қазір мешіт ішінде 1600 кісі емін-еркін намаз оқи алады. Мешіт жанынан жаңадан ер-әйелдер дәретханасы, қасапхана, дін қайреткері Сәдуақас қажы Ғылмани мұраларының көргізбе орталығы салынды.
Толықтай мәлімет
Мешітте тұрақты түрде «Діни сауат ашу» курсы жұмыс істейді. Онда Құран, діни сенім, шариғат мәселелері бойынша сабақ оқытылады. Жастарға барлық жағдай жасалған. Орта және жоғары оқу орындарында оқушылармен, студенттермен кездесулер және әр түрлі семинарлар, қайырымдылық іс-шаралар өткізіліп тұрады.
Cілтемелер
Санат:Астана мешіттері
Чех тілі
Чех тілі (сол тілдегі атауы — čeština, český jazyk) — чехтердің тілі, батыс славян тобына жататын, славян тілдерінің бірі. Соның ішінде словак тілімен бірге чех-словак тілдері тармағын құрайды. Негізінен Чехияда таралған; чех тілінде сөйлеушілердің шағын топтары Словакия, Аустрия, Ресей, Хорватия, Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде, АҚШ, Канада, Аргентина, Аустралия және басқа елдерде тұрады. Чех Республикасының ресми тілі (úřední jazyk) және Еуроодақтың 24 ресми тілінің бірі болып табылады (2004 жылдан бастап). Чехтер, әдетте, жинақы орналасқан Орталық және Шығыс Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде (Австрия, Босния және Герцеговина, Хорватия және Словакия) чех тілі үшін аймақтық тіл мәртебесін алу мүмкіндігі қарастырылған.
Чех тілінің диалектілері төрт топқа бөлінеді: чех, ганак, ляш (силезия) және моравия-словак. Чех әдеби тілінің негізі - орта чех сөйленісі. Әдеби тіл мен диалектілермен қатар, интердиалектілер чех тілінде сөйлеушілер арасында кең таралған, олардың бірі - күнделікті ауызекі чех (шығу тегі бойынша, чех интердиалектісінің өзі) чех тілінің стандартты емес түріне айналды.
Чех әдеби тілі тарихында ежелгі чех (1500 жылға дейін), ескі чех (XVIII ғасырдың бірінші жартысына дейін) және жаңа чех (XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап) кезеңдері ажыратылады.
Жазуы Еуропада диакритиканы кеңінен қолданатын латын графикасына негізделген. Алғашқы жазбаша ескерткіштер XIII ғасырдың соңына жатады.
Дереккөздер
Санат:Тілдер Санат:Батыс славян тілдері
Б. з. д. 659 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 659 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 659 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Урду
Урду (اردو) — XIII ғасырда қалыптасқан, хинди тіліне туыстас болып келетін үнді-еуропалық тіл.
Географиялық таралуы және статусы
Халқының тек қана 7% оны ана тілі санайтынына қарамастан, урду Пәкістандағы екі ресми тілдің бірі болып табылады (екіншісі - ағылшын). Үндістанда урду 22 ресми тілдің бірі болып табылады. Бұнда бұл тілде 50 миллионға жуық адам сөйлейді.
Санат:Үнді тілдері Санат:Үндістан тілдері Санат:Пәкістан тілдері
Бразилия әкімшілік бөлінісі
Бразилия — 26 штаттан (estados) және бір федералды (астаналы) аймақтан тұратын федерациялы мемлекет.
Дереккөздер
Санат:Федерализм Санат:Бразилия әкімшілік бөлінісі
Дәнекерлік ұлпа
Дәнекерлік ұлпа (texlus cojunctivus) - жануарлар ағзасының барлық мүшелері құрамына кіретін, денеде ең көп тараған ұлпа. Дәнекерлік ұлпа мезенхимдан дамып, ағзаның ішкі ортасын құрайды. Құрылысы жағынан дәнекерлік ұлпа жасушалардан және жасуша аралық заттан тұрады. Оның кейбір түрлерінде жасушалар басым болады, ал басқа өкілдерінде керісінше жасуша аралық заттар көбірек болады. Дәнекерлік ұлпаның атқаратын қызметі жасушалар мен жасуша аралық заттың арақатынасына тікелей байланысты. Сұйық дәнекерлік ұлпаның қан мен лимфада коректік, және қорғаныш кызметтері басымырақ ал жасуша аралық заттары тығыз қатты ұлпаларда, (шеміршек, сүйек ұлпалары) тіректік және механикалық қызметтер жақсы жетілген.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Николай Васильевич Смолич
Николай Васильевич Смолич (1888 жылы 12 маусымда Санкт-Петербургте дүниеге келіп, 1968 жылы 31 шілдеде дүниеден өткен) – орыс және совет актері, режиссер. .
1944 жылы КСРО-ның халық әртісі атағын алған.
1911 жылы Петербург театр училищесінде оқып жүріп, драма курсын бітіреді.
1911 жылы Николай Смолич Александрия театр тобына орналасып, 1916 жылдан бастап актерлікпен қатар режиссерлік қызметін атқарды. Сонымен қатар көптеген опера қойылымдарын қойған. 1930-1936 жылдар аралығында Үлкен театрда бас режиссер болып жұмыс істейді. Николай Смоличтың ұлы Д.Н. Смолич әкесінің жолын қуып, опера режиссері болған.
Дереккөздер
Санат: Тұлғалар Санат: Актерлер Санат:Режиссёр
Қибатдолда Жұмафиұлы
Қибатдолда Жұмафиұлы (25. 01. 1921 жылы туған, Баян–Өлгий аймағы) — қазақ әншісі, күйшi, композитор, МХР халық артисi (1960). 1943 жылдан Моңғол Халық Революцияшыл партия сының мүшесі. 1942 жылдан МХР Армиясының ән-би ансамблінде әнші, 1945 жылдан Баян–Өлгий де муз. мұғалімі, ұлт-аспаптар оркестрiнде домбырашы, әнші болды. Репертуарында әр ұлттық (орыс, моңғол, тува, қырғыз, баяд, өзбек, татар, т. б.) 200-ден астам әні бар. «Отан», «Ұлы съезд», «Сухэ-Батор», «Фестивалъ жыры» т. б. атты күйлердiң авторы. Шығармаларының негiзгi арқауы – Моңғолияның бүгiнгi социалды жарқын өмірі.
Дереккөздер
Санат:1921 жылы туғандар
Энеида
thumb|300px|[[Жан-Жозеф Тейясон. Вергилий Энеиданы Август пен Октавияға оқып беруде. 1787]] «Энеида» поэмасы Эней батыр туралы ежелгі миф тердің негізінде жазылған. Вергилий дің Эней батыр жөніндегі мифтерді сұрыптап, Гомер үлгісі бойынша бұл поэманы жазып жатқандығы әдеби ортаға б.з.б. 26 жылы белгілі болды.
Вергилий дидактикалық поэмасы «Георгиктер ді» аяқтап, жаңа поэмасын жазуға кіріседі. Екі жылдан кейін Меценат үйірмесіне енді ғана қосылған жалынды жас ақын Секст Проперций: «римдік және грек ақындары, байқаңдар, Вергилий Цезарь дың ерлігін жырлаған, «Илиада дан» да асып түсетін дүние тудырайын деп жатыр» деп ескерткенімен, Вергилий оны жарыққа шығаруға асықпайды. Б.з.б. 19 жылы поэманың алғашқы нұсқасы дайын болғанымен, оны өңдеуге ақын тағы үш жылын жібереді. Бірінші 12 кітапты да проза түрінде қағаз бетіне түсіріп алып, сонан соң асықпай, шабыты келгенде өлеңге айналдырып отырды. Өмірінің соңына дейін ақын бұл еңбегін аяқтамаған, оны тіпті «сәтсіз еңбек» деп танып, бірнеше рет өзгертеді. Император Августтың өзі «Энеиданы» оқып беруін қатаң талап еткеннің өзінде Вергилий 12 кітаптың үшеуін ғана – екінші, төртінші, алтыншысын оқып береді. Өліп бара жатқанда ол достарынан «Энеиданың» қолжазбасын қолына беруін қанша жалынып сұрағанымен, олар бермей қояды. Себебі, қолына түссе Вергилийдің оны отқа лақтырып жіберетіндігін достары жақсы білді. Сонда амалы құрыған Вергилий достарынан өзі жариялаған дүниеден басқа ешқандай шығармасын жарыққа шығармауын өтініп сұрайды. Сонымен, «Энеида» шығармасы Вергилий қайтыс болғаннан кейін, император Августтың бақылауымен және достарының қамқорлығымен жарыққа шығады.
Тек өлімінен кейін ғана жарияланған «Энеида» поэмасын оқығанда оқырмандар поэмада Август пен акция жөнінде үстірт қана айтылып, ақын бар көңілді Август пен римдіктердің арғы бабасы саналатын Эней батырға бөлгендігін біледі.
«Энеида» поэмасы он екі кітаптан тұрады. Поэма Эней сапарының 7 жылынан басталады: Италияға бара жатқанда қатты жел тұрып, кемесімен Карфаген жағалауына жетеді (І); ол Карфаген патшайымы Дидонаға Трояның құлағаны жайлы (ІІ) және өзінің басынан кешірген оқиғаларын айтады (ІІІ); Эней Дидонаны құлай сүйгенімен, сапарын әрі қарай жалғастыруға мәжбүр болады, ал жауапсыз қалған махаббат дертіне шыдай алмаған Дидона өзін-өзі өртеп жібереді (ІV). Сицилияны артқа тастап (V), Эней Италияға жетеді, Сивилламен бірге Аид патшалығына түсу арқылы Анхистың аруағынан өз ұрпақтарының болашақ тағдырын естиді (VІ). Латин патша Энейді жақсы қарсы алып, оған өз қызын әйелдікке беруге уәде береді, бірақ қыздың жігіті Турн бұған қарсы болып, ол Энейге қарсы соғыс ашады (VІІ), Эней Эвандр патшадан көмек сұрап, Вулкан мен Венерадан Римнің алдағы тарихы бейнеленген қалқанды сыйға алады (VІІІ); Турн троя әскерлерін тықсырып, жеңе бастайды (ІХ); қайта оралған Эней жаудың бетін қайтарғанымен, Турн оның досы, Эвандрдың ұлы Паллантты өлтіреді (Х); амазонка Камилла ерліктері баяндалады (ХІ); соңында Палланттың кегін қайтару үшін Эней батыр Турнмен жекпе-жекке шығып, жеңіске жетеді.
Бұл шығарма сол кездегі Рим мектептерінде оқытылады. Бұған Помпейдегі үйлердің қабырғасынан табылған жазулар дәлел бола алады. Бізге жеткен латынның ең көне жазуларында да Вергилий шығармаларының үзінділері көптеп кездеседі.
Вергилийдің еңбектері 1469 жылы Италияда, 1475 жылы Венецияда, 1501 жылы Альда Мануци атты атақты баспаханада жарық көрген. «Энеиданы» ерте грек тіліне алғашқы император Клавдийдің босатқан адамы Полибей І ғасырда аударған. Қайта өрлеу дәуірінде бұл шығарма ағылшын, француз, итальян тілдеріне аударылған. ХVІІІ ғасырдың соңында «Энеида» шығармасын В.Петров орыс тіліне аударды. 1822 жылы В.А.Жуковский «Энеиданың» екінші кітабын «Трояның құлауы» деп атап, жарыққа шығарады. Қазіргі кітаптарда бұл шығарманың аудармасы ретінде С.А.Ошеровтың аудармалары кездеседі. «Буколиктер» мен «Георгиктердің» аудармаларын 1930 жылы С.Шервинский жасаған.
Дереккөздер
Санат:Ежелгі Рим әдебиеті Санат:Поэзия
Кобальт-хром балқымасы
Кобальт-хром балқымасы. Кобальт пен хромнан басқа балқыма құрамына молибден және никель кіреді. Бұдан көбінесе доға протездері жасалады, ұру-соғуға төзімді келеді. Ауыз іші тканьдеріне зиян тигізбейді.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Морроу Сьюзан
Сьюзан Морроу, және де Сюзанна Морроу (Suzanna Morrow) немесе Сьюзан Морроу-Фрэнсис (Suzanne Morrow-Francis;  — ) — канадалық мәнерлеп сырғанаушы, 1948, 1952 жылғы Қысқы Олимпиадаға қатысты.
1948 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері
Басы қаралы
Басы қаралы - жесір әйел, қазақ әйелдері жоқтау айтқан кезде басым қаралы, бетім жаралы дейді. Бұл сонау ғұндар, көне түркілер заманынан жалғасып келе жатқан салт. Мысалы, қытай деректерінде ғұндардың дәстүрі бойынша Тәңірқұттың алдына бетін тіліп кіретіндігі, тіпті басқа елдің елшілері де бұл дәстүрге мойынсұнбаса, Тәңіркұтқа жолықтырылмайтындығы, бетін тілу жақсы көру, құрметтеудің белгісі екендігі туралы, сол сияқты түріктерде қайтыс болған адамның туыс-туғандары, жақындары түгелдей мәйіт қойылған үйдің қасына жиналып, ас беретіндігі, онан соң мәйіт қойылған киіз үйді жеті рет айналатындығы, айналып есік алдына келген сайын пышақпен беттерін тіліп, қанды жастарын ағыза дауыс салып жылайтындығы жайлы айтылады. Осыған қарап бетін тілу, бетін жырту сонау ғұндар мен көне түркілерден бастау алған, жақсы көру, адалдығын білдіру үшін істелетін дәстүр болғанын болжауға болады. Бетін жырту салтының қазақ арасында бар екені туралы бертінгі зерттеушілер (Н.И. Гродеков, А.И. Левшин, Ы.Алтынсарин т.б.) еңбектерінде де айтылған.
Морроу Сьюзан
Санат:Алфавит бойынша мәнерлеп сырғанаушылар Санат:1948 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері Санат:Канада мәнерлеп сырғанаушылары
Басы қаралы
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары
Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттарының толық тізімі. 2012 жылғы парламенттік сайлауда сайланды.
Сілтеме
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары
Шәмші Қалдаяқов көшесі (Астана)
thumb|200px|[[Шәмші Қалдаяқов]] Бұрынғы атауы №23-1 желекжол. Шәшмі Қалдаяқов көшесі жаңа әкімшілік орталықта орналасқан. Ұзындығы - 6690 м.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Гүлсім Әбдірахманова
Гүлсім Әбдірахманова(12.12.1917 Қарағанды облысы Нұра ауданы — 7.10.1970 Семей) —актриса, Қазақстанның халық артисі (1964).
Алматы театр көркемсурет училищесін бітірген (1937). Сол жылдан бастап өмірінің соңына дейін Семей музыкалық драма театрында актер болды. Ол музыкалық һәм драмалық қойылымдарда бірдей ойнап, көп қырлы талантымен көрермен қауымның құрметіне бөленді. Осы театрдың әр кезеңде қойылған, М. Әуезов қаламынан туған “Еңлік — Кебегі” Еңлік, “Қарақыпшақ Қобландыдағы” Қарлыға, “Айман — Шолпандағы” Айман, Теңге, “Түнгі сарындағы” Жүзтайлақ, “Қарагөздегі” Маржан, Ә.Тәжібаевпен бірігіп жазған “Ақ қайыңдағы” Алтыншаш рөлдерін келістіріп ойнады. Өз замандастарының бейнесін жасауда да Әбдірахманованың еңбегі зор. Жер — Ана (Ш. Айтматовтың “Ана — Жер — Анасы” бойынша), милиционер әйел (Қ. Шаңғытбаев пен К. Байсейітовтың “Ой, жігіттерінде”) т.б. рөлдер оның актерлік шеберлігін танытты. Актрисаның драм. қабілетімен бірге, тамаша әншілік өнері көптеген музыкалық қойылымдарда ойнауға мүмкіндік берді. Олардың ішінде — Софья (Б.А. Александровтың “Малиновкадағы тойында”), Ақжүніс (С. Камалов пен Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғынында”), Қамқа (Ғ. Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібегінде”), Телли (У. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), Клементина мен Елена (И.Ю. Дунаевскийдің “Еркін желі” мен “Шалқар теңізінде”) т.б. рөлдердің актрисаның шығармашылық жолында ерекше орны бар. Ол өзінің жарқын өнерімен театрдың драмалық һәм музыкалық келбетінің қалыптасуына мол үлес қосты.
Дереккөздер
Санат:1917 жылы туғандар Санат:1970 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан халық әртістері Санат:Нұра ауданында туғандар Санат:Қазақстан актрисалары
Елизавета Антоновна Говорова
Говорова Елизавета Антоновна(8 тамыз,1890, Полагино ауылы, Тверь губерниясы - 1974, Алматы) -суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1960). 1907 -1915 ж. Санкт-Петербургтегі Өнер тарихы интернатында оқыған. 1956 жылдан Г-ның шығарм. қызметі Қазақстанмен тығыз байланысты болды. Негізінен көп қырлы пейзажшы ретінде танылды. 20 ғ-дың 50-жылдарының ортасынан кейін Г. "Қазақстанның таулы пейзажы" суреттер топтамасын ("Шоқыдағы шыршалы орман", "Сарқырама жартасы", "Тас құрсаудағы бәйтерек", "Жар шегіндегі шыршалар", т.б.), 1961 - 1968 ж. "Қазақстанның шөптері" топтамасын ("Ошаған-ханзада", "Серуен", Е.А.Говорова. "Горельник шатқалында". Тушь, қағаз, 1959 ж. "Музыкант шегіртке", "Шөптер шілтері", "Таудағы тұман", "Ежелгі Каллиералар орны", "Көкек айы", "Қашу", т.б.) салды.
Б. з. д. 660 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 660 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 660 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
IC 4741
IC 4741 — Тауыс шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 62269, ESO 103-47, FAIR 179, AM 1836-635.
Сыртқы сілтемелер
IC 4741 Санат:Тауыс (шоқжұлдыз)
Абат
Географиялық орны
Аудан орталығы - Мырзакент кентінен солтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1293 адам (644 ер адам және 649 әйел адам) болса, 2009 жылы 1506 адамды (793 ер адам және 713 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Перебор (Печора тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Двина-Печора су алабы өңірі өзендері
Старгис (Миссисипи)
Старгис (Sturgis) — Миссисипи штатының Oktibbeha округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 206 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.4 км² шамасында. FIPS коды — 28-71320.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
Бахтиор Азаматович Ашурматов
Бахтиёр Азамович Ашурматов (Baxtiyor Aʼzamovich Ashurmatov; 25 наурыз 1976 жыл, Қоқан, Өзбек КСР, КСРО) — өзбек футболшысы, қорғаушы.
Карьерасы
Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасында және Өзбекстан, Ресей клубтарында ойнаған. Өзбекстанның "Пахтакор", "Дустлик", "Бунедкор", "Локомотив" (Ташкент) секілді белді клубтарының бәрінде ойнады.
2012 жылы Ташкенттің "Локомотивінде" ойнап жүріп футбол ойнауды доғарды да, бапкерлікке кірісті. Бірінші лигада ойнап жүрген "Гүлстан" клубының тізгінін ұстады да, лига жеңімпазы атанып, жоғары лигаға жолдама әперді.
Кейін бапкер ретінде бірнеше клуб ауыстырды. Жаттықтырушылық карьерасындағы екінші табысына 2018 жылы қол жеткізді: АТМК клубымен бірге Өзбекстан кубогын ұтып алды.
2018 жылы желтоқсанда "Бұхара" клубының бас бапкері қызметіне кірісті.
Футболшы ретінде
МХСК Ташкент
Пахтакор
Дустлик
Бунёдкор
Бапкер ретінде
Гүлстан
АГМК
Дереккөздер
Санат:Өзбекстан футболшылары Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Өзбекстан футбол жаттықтырушылары Санат:Дустлик ФК ойыншылары Санат:Пахтакор ФК ойыншылары Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары Санат:Бунедкор ФК ойыншылары Санат:Хорезм ФК ойыншылары Санат:Локомотив Ташкент ФК ойыншылары Санат:Алания ФК ойыншылары Санат:Навбахор ФК жаттықтырушылары Санат:Әндіжан ФК жаттықтырушылары Санат:Бұхара ФК жаттықтырушылары Санат:АТМК ФК жаттықтырушылары
Тровишкал (Оливейра-ду-Байрру)
Тровишкал (Оливейра-ду-Байрру) (Troviscal) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Оливейра-ду-Байру муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Авейру ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Байшу-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2363 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10,45 км² шамасында. Халық тығыздығы — 226,1 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авейру округінің елді мекендері
Жоғарғы Лобаз
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қоғалы (Ақтөбе облысы)
Қоғалы — Ақтөбе облысы Қобда ауданы, Сөгәлі ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қобда ауылынан солтүстік-батысқа қарай 103 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Қобда ауданы елді мекендері‎
Лёкниц
Лёкниц (Löcknitz) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Иккер-Рандов ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3021 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 22,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 62 033. Муниципалитеттің басшысы — Лотар Майстринг.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Муранка
Муранка — Ресейдегі өзен. Ульянов облысы, Самара облысы, Татарстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Куйбышев (Усин шығанағы) су қоймасының сол жағалауынан 45 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Куйбышев суқоймалары Камское Устье қала типті ауылдан Үлкен Черемшан өзендерін қоспағанда Куйбышев су торабына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Оцелул (футбол клубы)
«Оцелул» (F.C. Oţelul) — Румынияның Галац қаласындағы футол клубы, 1964 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Оцелул" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 13500 адам.
Сілтемелер
Санат:Румыния футбол клубтары Санат:1964 жылы құрылған футбол клубтары
Влатко Маркович
Сілтемелер
Санат:Югославия футболшылары Санат:Динамо Загреб ФК ойыншылары Санат:Гент ФК ойыншылары Санат:Аустрия Вена ФК ойыншылары Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Югославия футбол жаттықтырушылары Санат:Загреб ФК жаттықтырушылары Санат:Ницца ФК жаттықтырушылары Санат:Рапид Вена ФК жаттықтырушылары Санат:Стандард Льеж ФК жаттықтырушылары
Жамбыл мұздығы
Жамбыл мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Аңғардың басты бөлігін алып жатыр. Кіші Басқан өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықтың тілі 3120 м биіктікте бітеді. Фирн межесі 3600 м биіктікте өтеді.
Аумағы
Мұздықтың ұзындығы 6 км, ашық бөлігі 5,3 км, ауданы 11,2 км2. Екі тармаққа бөлінген мұздықтар солтүстікке қарай созылған жалпы мұздықтың тілін құрайды. Мұздық аумағы жылына орта есеппен 2,5 м-ге қысқаруда. 1947 жылы мұздыққа альпинистер көтеріліп, оған Жамбыл Жабаев есімі берілген.
Бақылау жұмыстарының жүргізілуі
1956 жылы ҚазКСР-і Ұлттық ғылым академиясының География секторының (1983 жылдан институт) экспедициясы бақылау жұмыстарын жүргізді (абляция ауданы тілінің беткі биіктігін, оның бітуін өлшеу, мұздың қозғалу жылдамдығын анықтау және т.б.). 1957 жылы, 1959 және 1962-1968 жылдары бақылау жұмыстары қайта жүргізілді. 1966 жылы фототеодолиттік түсіру арқылы толықтырылды. <
Дереккөздер
Санат:Жетісу облысы мұздықтары Санат:Жетісу Алатауы
NGC 4020
NGC 4020 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан SBcd типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1788 жылы 3 ақпанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4020 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37723, UGC 6971, MCG 5-28-66, ZWG 157.72, IRAS11563+3041.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Ампылак
Ампылак — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Золотой Китат өзенінің оң жағалауынан 114 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Зырянское ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Томск облысы өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Бартангтар
Бартангтар (өз атауы бартангиж) — Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысындағы памир халықтарының бірі. Саны 2 мыңға жуық адам. Олар Тәжікстанның оңтүстік-шығысындағы Памир мен Шығыс Гиндукуштың биік таулы аңғарларында (Ванч­, Ру­шан­, Шуг­нан, Рошт­ка­л, Иш­ка­шим, Мур­габ­ аудандары ) тұрады.
Тілі
Тілі бартанг тілі, тәжік, орыс тілдері де кең тараған. 1989 жылғы кеңестік халық санағы бойынша бартанг тілінде шамамен 2 425 адам сөйледі.
Мария Каролина Австрийская
Мария Каролина Австрийская (нем. Maria Karolina von Österreich, итал. Maria Carolina d'Austria; 13 тамыз 1752, Вена — 8 қыркүйек 1814, Вена) – төңкерістер мен Наполеонның соғыстары кезінде күйеуін, патша IV Фердинандты басқарудан тықсыртып жіберген екі Сицилияның да патшайымы. Австрия патшаханымы Мария Терезияның қызы және француз патшайымы Мария-Антуанеттаның әпкесі.
Бартангтар
Діні
Сенушілер – мұсылман-шииттер (исмаилия). Басқа Памир халықтарының ішінде бартангтар өз тілдерімен, этникалық дәстүрдің кейбір элементтерімен, соның ішінде салт-дәстүрмен ерекшеленеді.
Мария Каролина Австрийская
Биографиясы
14 жасында Мария Каролина IV Фердинандқа тұрмысқа сөз байласқаннан кейін шешекпен ауырып, қайтыс болған үлкен әпкесінің орнына беріледі. 1777 жылы оларда ұл, болашақ патша Франциск І туылды. Неке шарттысы бойынша мұрагердің туылуы патшайымға мемлекеттік кеңеске кіруге мұрша береді.
Өзінің көңілдесінің  ықпалынан 1793 жылы патшаны Тулонаға неополитандық кемелерді көмекке жіберуге көндірді. Әпкесінің өлімі патшайымда француздарға қарсы одан да бетер ызаландырды. 1798 жылы Неапольға кірген француз әскерінен патша отбасысы астанасынан қашуға мәжбүр болды.
Ушаковтың флоты 1799 жылдың маусымында Неапольді француздардан босатқаннан кейін ғана патша мен патшайым сол жерге қайтып оралды, ал көтерілістің жақтаушыларын өлтіре бастады. Мария Каролина Англиямен одаққа көзі жетіп, ол ағылшын елшісінің әйелімен леди Гамильтонмен достасады. Орыс және ағылшын флоттарына сеніп патшайым 1805 жылы Неапольде француздарға қарсы соғыс жариялады. Бірақ 1806 жылы ол қайтадан қашуға мәжбүр болады. Тағы бір жағымсыз жайттың бірі Мария Каролинаның немересі Мария Луизаның Наполеонмен некесі болды.
Мария Каролина мен оның жұбайының арасында ешқашан махаббат болған жоқ. Ал патшайымның кардинал Руффоның қарақшылығына көмегі оның беделін түсірді. Жаңа ағылшын елшісі лорд Бентинк патшаны 1811 жылы Мария Каролинаны Сицилиядан қууға көндірді. Соңғы жылдарын Мария Каролина Венада өткізді. Оның өлімі жайында біліп, Фердинанд көңілдес әйелімен морганатикалық некеге отырады.
Балалары
Мария Каролинаның он алты баласы болған:
Дереккөздер
Орыс уикипедиясынан аударылған.
Бартангтар
Кәсібі
Олар суармалы егістік (бидай, арпа, бұршақ) және шалғайдағы мал шаруашылығымен (ұсақ және ірі қара мал) айналысады. Тоқымашылық, палас жасау (ерлер), киіз, өрнекті шұлықтар (джурабтар) тоқу, қолдан қыш бұйымдарын жасау (әйелдер) дамыған. Дәстүрлі елді мекендер (кишлак) тау беткейінде орналасқан.
Өмір салты
Ұзақ этноұлттық даму барысында, әсіресе әлеуметтік қайта құрулар нәтижесінде бартаңдар Памирдің басқа халықтарымен бір этникалық қауымдастыққа бірігіп, өздерінің туысқан тәжіктерімен жақындаса түседі.
Салттық әндері: үйлену тойы (әйел әндері шаомад, т.б.), жаназа жоқтаулары (фалак) т.б. Вокалдық музыканың ең көп тараған жанры лирикалық әндер, ол жырлаумен ерекшеленеді, негізгі тақырыптары махаббат, әйелдердің лирикалық әндері, бесік жырлары елеулі орын алады. Дафада ойнайтын әйелдер ансамблі (қолмен ойнайтын үлкен дөңгелек домбыра) кең таралған, қонақтарды қарсы алған кезде орындалады. Ең көп таралған дәстүрлі музыка аспап — 6–7 ішекті шертпелі памир рубабы. Басқа дәстүрлі музыка аспаптарына ыспалы гиджак, 6 ішекті шертпелі сетор (танбурдың бір түрі), най флейтасы жатады. Қазіргі уақытта аккордеон кеңінен қолданылады.
Бейсенғали Әбдірахманов
Бейсенғали Әбдірахманов 1888 жылы Орал облысы, Ілбішін уезі, Жұбанышкөл болысында (қазіргі Қаратөбе ауылы) - Алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, Қазақстанда денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы.
Өмірбаяны
Кедей шаруа отбасында туып-өсті. Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін мұғалім И.К. Мальковтың көмегімен Орал қаласындағы қолөнер училищесіне түсіп, ат әбзел цехы бөлімін «әбзелшінің көмекшісі» мамандығымен бітірді (1902-1907). Орынбор мұғалімдер мектебіне түсе алмағаннан кейін Оралдағы әк зауытында жұмыс істеді, ауылға келіп мал бақты. 1909 жылы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің стипендиясымен Воронеж ер балалар фельдшерлік мектебіне түсті. Оны 1911 жылы бітіріп, 1914-1917 жылдары 2-учаске аталған алты болыс Қаратөбе елінде фельдшер болып жұмыс істеді.
Ақпан төңкерісінен соң М.Жолдыбаев, Ж.Нияров, Ү.Жаманов, О.Исаев, Х. Сағындықовтармен бірге Алаш қозғалысына қатысты, Досмұхамедовтер мен Әлібековтер тобынан бейтарап ауыл интеллигенциясы құрамында болды. Азамат соғысы кезінде Х. Сағындықовпен бірге елді текетірескен күштерден қорғайтын Қорғаныс комитетін құрды, 70 адамнан тұратын халық жасағын ұйымдастыруға қатысты. 1920 жылы қаңтарда Қызыл армияның 5-бригадасы Қаратөбеде ұйымдастырған учаскелік әскери-төңкерістік комитеттің хатшысы болды. Кейін Жымпиты уездік денсаулық сақтау бөлімінің санитарлық-эпидемиологиялық бөлімінің меңгерушілігіне тағайындалды.
1922—1930 жылдары Орал губерниялық округтік денсаулық сақтау бөлімінің дәрі-дәрмекпен жабдыктау бөлімінде қызмет атқарды. 1930—1931 жылдары Қазақстан-АКСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатының төрағасы. Осы қызметте республиканың медициналық жоғарғы оқу орындарының тұңғышы - Алматы медициналық институтын ұйымдастыруға ұйытқы болып, өнеркәсіп орындарында - Успен кенішінде, Қоңыратта, Қарағанды облысында жаңадан ауруханалар ашу, жұмысшыларға дәрігерлік көмек көрсету ісін қолға алды.
Дереккөздер
Санат:1888 жылы туғандар Санат:Қаратөбе ауданында туғандар Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері Санат:Орал қолөнер училищесі түлектері Санат:Алаш қозғалысы мүшелері Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Қорқыт ата
Қорқыт ата — түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл, жырау, қобызшы. Қорқыт сөзі "Һорқұт" сөзінен шыққан. "Хор" деген көне түркі тіліндегі "Өр" деген сөз, "Һор" деп те айтылған. Ал, "құт", ол кәдімгі "құт", "береке", "игілік" деген сөз. Демек, Қорқұт сөзі "жоғарыдан келген құт" деген мағынада. Бірақ, қазақ тілінде ол Қорқыт болып, кейін осы атаудан талай аңыз-ертегілер туындаған.
Қорқыт ата өмірде ізі, артында әдеби-музыка мұрасы қалған тарихи тұлға ретінде белгілі. Қорқыт атаның өмір сүрген кезеңі туралы ғылымда әртүрлі болжамдар қалыптасқан. Алайда, зерттеулердің көпшілігі Қорқыт ата Сырдария бойында өмір сүрген оғыз-қыпшақ тайпалық бірлестігінде 10 ғасырдың басында дүниеге келген деген тұжырымға саяды. Рашид әд-Дин “Жамиғ Ат-Тауарих” атты тарихи шежіресінде Қорқыт Атаны қайы тайпасынан шыққан десе, Әбілғазының “Түрік шежіресінде” оның тегі баят екендігі, оғыздардың елбегі болып, 95 жасқа келіп қайтыс болғандығы айтылады. Сыр жағасына жақын жерде Қорқыт атаның зираты болғанын Ә.Диваев, т.б. ғалымдар өз еңбектерінде атап өтеді. Ә.Қоңыратбаевтың зерттеулерінде Қорқыт ата 11 ғасырдың басында дүниеден өткен делінсе, Ә.Марғұланның еңбектерінде ол 7 – 8 ғасыр аралығында өмір сүрді деген пікір айтылады. Қазақ философиясы тарихында Қорқыт ата– ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымының негізін жасаған ғұлама ойшыл, әлемдік ақыл-ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ-гуманист ретінде көрінеді. Қорқыт Ата жайындағы аңыздардан оның бойындағы үш түрлі өнер ерекше айқындалады. Біріншіден, ол оғыз-қыпшақ ұлысынан шыққан айтулы бақсы, абыз. Екіншіден – күйші, қобыз сарынын алғаш туындатушы өнерпаз. Үшіншіден – әйгілі жырау, оның жырлары оғыз-қыпшақ өмірін бейнелеген әдеби-тарихи мұра. Түркі халықтарының фольклорындағы Қорқыт ата туралы аңыз әңгімелердің бірі оның туылуына байланысты.
Қорқыт — түркілердің оғыз ұлысынан шыққан асқан сәуегей, бақсы, күйшілік, жыршылық өнерлерінің атасы болып табылады.
Қорқыт ата туралы аңыз
Аңыз бойынша, анасы Қорқытты құрсағында үш жыл бойы көтеріп жүріпті. Жылына бір рет толғақ қысып отырады екен. Қорқыт дүниеге келер алдында әлемді үш күн, үш түн бойы көзге түртсе көргісіз қараңғылық басады. Сұрапыл қара дауыл соғып, ел-жұртты қорқыныш сезімі билеген. Осыған орай баланың атын “Қорқыт” деп қойған дейді. “Қорқыт” сөзінің этимол-сын Ә.Қоңыратбаев “құтты адам, құт әкелетін адам” деп көрсетсе, С.Қасқабасов “өмір сарқылды, адам өлді” деген мағынаны білдіреді деп санайды. Е.Тұрсынов түркі халықтарының фольклорына сүйене отырып, “дада, деде” деген сөздерді “насихат айтушы жырау” деп түсіндіреді. В.Жирмунский Қорқыт атаны магиялық аспап – қобыздың иесі, шаман, абыз ретінде қарастырады. Қорқыт атаның тарихи тұлға екенін растайтын жазба ескерткіш – “Қорқыт Ата кітабы” (“Китаби дәдәм Корқуд”). Онда Қорқыт ата жырау, ақылгөй, данышпан, көсем, бақсы, күйші ретінде көрінеді. Кітаптың басында Қорқыт атаның нақыл сөздері келтіріледі. Ол “өмір барда өлім бар, өзгеру бар, өлмес өмір жоқ, сынбас темір жоқ, бәрі де өледі, өзгереді, ұмыт болады, тек мәңгі-бақи өлмейтін, ұмытылмайтын нәрсе – адамның өмірінде істеген игілікті ісінің нәтижесі” дейді. Қорқыт ата жөніндегі аңыздарда түркі халықтарының өмір мен өлім мәселесі туралы көзқарастары көрініс тапқан. Аңыз бойынша, Қорқыт ата ұйықтап кетіп, “егер өлімді есіңе алмасаң, мәңгі өмір сүресің” деген аян естиді. Біраз уақыт өткен соң бір баспақты қуып жүріп, жете алмағасын, “Өлсем де, жетемін!” дейді. Соны айтуы мұң екен, Әзірейіл келіп, “Сен өлімді еске алдың, енді өлесің!” дейді. Аңызда Қорқыт Ата өзінің жүйрік желмаясына мініп, халқы бақытты өмір сүретін жерұйықты іздеуші, ғұмыр бойы өлімге қарсы күресуші жан ретінде суреттеледі. Ел-жұртты өзінің жырымен де, күйімен де аузына қаратқан, ғұмырының соңында бірлігі ыдырай бастаған жұртының алауыздығына күйінген Қорқыт Ата мәңгілік өмір сырын іздеп дүниенің төрт бұрышын кезіп кетеді. Бірақ қайда барса да, алдынан көр қазып жатқан адамдарды жолықтырады. “Кімнің көрі?” деген сауалына “Қорқыттың көрі” деген жауап естиді. “Қайда барсаң да Қорқыттың көрі” деген сөз осыдан қалған. Ақыр аяғында жер кіндігін тапсаң, тірі қаласың деген аян естіп, туған жері – Сыр өңіріне оралады. Содан мәңгі өмір тек өнерде деген ойға келіп, қобыз аспабын ойлап шығарады. Тағы бір аңыз бойынша, өзен ортасына кілем жайып, үстінде отырып қобыз тартқанда, күй күшімен суға батпайды екен. Қорқыт Ата қобыз тартқан жылдары өлім болмаған, тек бақытты тіршілік болған дейді. Бірақ Қорқыт ата шаршап, ұйықтап кеткен сәтінде судан кішкентай қайрақ жылан шығып, оны шағып өлтіріпті дейді. Аңызда ажал ашық келмей, жылан кейпінде келеді. Бұдан халықтың өлімге деген көзқарасын, “ажал айтып келмейді” деген филос. тұжырымның негізін көреміз. Қорқыт ата туралы аңыздарда кездесетін үлкен философиялық мәселе – уақыт пен кеңістік мәселесі.
Бұл аңыздарда Қорқыт ата өлімнен қашып, бүкіл ғарышты аралайды. Түсінен шошынған ол ажалдан құтылу үшін ертеңіне дүниенің екінші шетіне көшіп кетеді. Мұнда ол баяғы түсті тағы көреді. Таң атысымен тағы да жолға шығады. Не істерін білмей, жердің ортасына бармақ болады. Жер ортасы Сырдың жағасы, қазіргі Қорқыт моласы тұрған тұс екен. М.Әуезов: “ажалды тоқтату мүмкін еместігін мойындағысы келмеген Қорқыт ата жұрттан безіп, айдалаға, табиғат аясына кетеді, бірақ таулар да, жазықтар да, ормандар да оған өлім күтіп тұрғанын айтады. Содан қорқып, шырғайдан алғашқы қобызды жасап, жер бетінде бірінші болып күй тартады. Сөйтіп өлмеудің амалын өнерден табады”, – деп жазады. Қазақ аңызындағы Қорқыт ата бейнесі енді өлімнен қашқан шаман емес, керісінше, өмір үшін күрескен, өлімнен құтылуды қандай бір құдіретті күштен емес, өнерден іздеген, ажалмен айқасқан алып рухани тұлға болып көрінеді. Зерттеушілер өлімнен қашқан Қорқыт Ата философиясын әйгілі шумер эпосы “Гильгамеш туралы жырдағы” Гильгамеш әрекетімен салыстырады. М.Әуезов Қорқыт аңызын адамзатқа от ұрлап әкеліп сыйлаған Прометей туралы грек аңызымен теңестіреді. Тарихи деректер мен ғылыми пайымдауларды түйіндей келе, Қорқыт атаны исламды әлі толық қабылдамаған түркі тайпаларының мәдени рәмізі деп қарастыруға болады. Аңыз әңгімелерде Қорқыт Ата өзінің желмаясына мініп, халыққа мәңгілік бақыт әкелетін жерұйықты іздеген данагөй ойшыл. Зерттеуші Е.Тұрсыновтың түсіндіруі бойынша, бұл жердегі желмая қобыздың рәміздік бейнесі болып табылады. Өйткені ол мәңгілік өмірді қобыздың сарынынан табады. Ең ақырында қобыз күйімен көз жұмып, артындағы ұрпақтарына өлмес күйлерін қалдырады. Қорқыт ата жырларының философиялық мән-мағынасының алтын діңгегі – әлемді, табиғат заңдарын көркемдік таным тұрғысынан игеру. Оның өмір сүйгіштік дүниетанымы күнделікті күйкі тірліктің шеңберінен шыға білу және адамзат үшін әрбір тіршілік сәтінің құнды екенін ескерту, қайталанбас уақытты қадірлеуге шақыру, сол арқылы өмірді мәңгілік ету идеясы Қорқыт философиясының іргетасын құрайды.