cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жүйелік конфигурация байты
Жүйелік конфигурация байты (Байт системной конфигурации; system configuration byte) — ауыстырып-қосқыштар жинагы. Ол операциялық жүйенің жұмыс істеуі кезінде тағайындалады және оның жұмыс режімін: мультипрограммалауын, тізбектік орындалуын және т.б. анықтайды.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Жаппай түйдектей ату
Жаппай түйдектей ату — жалпы әскер құрамалары артиллериясының барлығының немесе басым бөлігінің қарсыластың маңызды объектілерін қысқа мерзімде жою мақсатында бір уакытта жүргізетін артиллериялық атыс түрі. Жаппай түйдектей атуды жүргізу үшін шартты атаулар берілген жаппай түйдектей ату аудандары тағайындалады. Егер аудандардың аумағы 800 х 800 метрден аспаса, жаппай түйдектей атуға катысушы барлық артиллериялық топтар (бөлімдер, дивизиондар) атысты аудан орталығында шоғырланған атысты жүргізу ережелері бойынша жүргізеді. Үлкен аумакты аудандарда жаппай түйдектей ату кезінде артиллериялық топтар, бөлімдер, дивизиондар арасында нысаналар бөлектеп көрсетіледі. Мүндай жағдайда әрбір нысанаға (нысанаға катысушыға, объектіге) жаппай түйдектей ату ауданының ішінде реттік нөмір беріледі және олардың әрқайсысын шоғырланған атыспен атады. Жаппай түйдектей ату Ұлы Отан соғысында, әсіресе 1942 жылдын соңында кеңінен қолданылды. Кейбір шетел армияларында жаппай түйдектей атуды қолдану қарастырылған. Оның мәні артиллериялық бөлімшелердің (бөлімдердің) атысты манызды объектілер бойынша бір уақытта жүргізуіне саяды.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
NGC 491
NGC 491 — Sculptor шоқжұлдызында орналасқан SBb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 25 қыркүйекте Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 491 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 4914, ESO 352-53, MCG -6-4-11, IRAS01190-3419.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Sculptor (шоқжұлдыз)
Кану (Созел)
Португалияның Алентежу регионына қарасты Алту-Алентежу экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1537 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 49,41 км² шамасында. Халық тығыздығы — 32 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Алту-Алентежу провинциясының құрамына кірген.
Нум-Ягун
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Наурыз Байысов
'Байысов Наурыз (1893, Казталов ауданы, Балықты ауылы — 1959) - жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1931 ж. «Красный партизан» кеңшарында (кейін «Ақпөтер» кеңшары) бақташы, 1946 ж. аға жылқышы болды. Қарауындағы малды шығынсыз бағып, төл алуда жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды.
Дереккөздер
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Нум-Ягун
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аквамарин
Аквамарин, "зәберзат" – силикаттар класына жататын минерал, берилийдің зергерлік өнерде қолданылатын асыл түрі. Түсі құрамындағы темір қоспасына байланысты болады. Аквамариннің кристалдары көгілдір, көгілдір жасыл, жасыл көк, сұрғылт көгілдір болып келеді. Аквамарин гранит, гнейс, грейзен, кристалдың тақтатастар мен кварц желілерінде кездеседі. Ірі кристалдарды сирек түзейді. Салмағы 110,5 кг, ұзындығы 49,5 см. Ең ірі кристалы Бразилияда өндірілген. Аквамаринге кристалда түрліше құбылатын дихроиттік қасиет тән.
Дереккөздер
Санат:Бериллий
Beryl Aquamarine (color)
Баркали үстірті
thumb|[[Үстірт]] Баркали үстірті, Австралия құрлығының солтүстігінде, солтүстігін-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 800 км-ге созылып жатыр. Карпентария шығанағына қарай аласарып (500 — 200 м) шығанақтың жағалық жазығына ұласып кетеді. Құрлықтың ортасына қарай қыратты келеді. Жер бедері шатқалдармен, кең аңғарлармен тілімденген. Үстірт беті әктасты тау жыныстарынан түзілгендіктен бетінде карсты үңгірлер, шұңғымалар көп кездеседі. Баркали үстірті экваторлық белдеуде жатқанмен жылдық жауын-шашын мөлш. 500 — 700 мм-ден аспайды. Өзен өте сирек. Үстірттен ағып шыққан өзендер (Николсон, Лайкхерт) Карпентария шығанағына құяды. Олардың барлығы дерлік жазда тартылып қалады. Жер бедеріне эвкалипт ағаштары, астық тұқымдас шөптесіндер аралас өскен саванна тән.
Командир
Командир — әскери құрамаларда, бөлімдерде немесе әскери мекемелерде әкімшілік қызмет атқаратын ресми атағы бар адамдар — генералдар, офицерлер, прапорщиктер, сержанттар. Командир бейбіт уақытта және соғыс кезінде әскери құрамаларға, бөлімдерге, кемелерге, батальонға, ротаға, взводқа басшылық етеді.
Нелли Ким Фуртадо
18 Нелли Ким Фуртадо (Nelly Kim Furtado; 2 желтоқсан 1978 жыл, Виктория, Британдық Колумбия, Канада) – канадалық әнші, әндердің авторы, музыкалық продюссер және актриса. . Дебютті альбомы - Whoa, Nelly!. 2003 жылы екінші Folklore альбомын жарыққа шығарады. Екі альбомы да үлкен жетістіктерге жетеді.
Баркали үстірті
Сілтеме
Санат: География
Нелли Ким Фуртадо
Біраз уақыт демалыс алып, 2006 жылы жаңа Loose деген альбомымен қайтып келеді. Сонымен қосa 2007 жылы «C.S.I.: Место преступления Нью-Йорк» телехикаясында эпизодтық рөлді сомдап шыққан. Осыдан кейін тағы екі фильмнен көрінген. 2003 жылы Нелли қызды болады. Қызының әкесі музыкант Джаспер Гэханиямен ол 2005 жылы ажырасып кеткен. 2008 жылы өзінің продюссері Демасио Кастельонмен тұрмыс құрады.
Командир
Офицерлердің, старшиналардың немесе сержанттар құрамының адамдары дайындығына қарай бөлімшелердің немесе бөлімшелердің командирлері болып аттестаттау тәртібімен тағайындалады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Калиновка (Есіл ауданы)
Калиновка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Амангелді ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 239 адам (116 ер адам және 123 әйел адам) болса, 2009 жылы 46 адамды (21 ер адам және 25 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Қосылмалар
Қосылмалар — сөзді морфемалық тұрғыдан бөлшектегенде, негізгі морфемаларға қосылып, түбір сөзге неше түрлі грамматикалық мағына үстейтін тұлғалар. Ондай грамматикалық тұлғалар іштей қосымшалар және қосалқылар болып екі топқа бөлінеді. Бұрынғы зерттеулерде қосылмалар сөзді түбірлер мен қосымшалар деген екі жікке бөлгенде жеке аталып келді. Қазір сөзді морфемиканың негізінде морфемалық тұрғыдан талдағанда, қосымшалар деген ұғымға қосалқылар сыймай қалады. Қосалқылар — өз алдына жеке сөз ететін грамматикалық тұлғалар.
Дереккөздер
Санат:Қазақ тілі
Шлезен
Шлезен (Schleesen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Виттенберг ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 536 адамды құрайды (31 желтоқсан). Алып жатқан жер аумағы 23,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 91 300. Муниципалитеттің басшысы — Зигфрид Хайнрих.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Ерлі-зайыптылық
«Ерлі-зайыптылық» (Married Life) – режиссер Аур Сакстың криминалды драмасы. Фильм Джон Бингхэмның 1953 жылғы «Жұмаққа дейін бес айналым» атты романы бойынша түсірілді. Әлемдік тұсаукесер 2007 жылы 12 қыркүйекте өтті.
Сюжет
Сан-Франциско, 1949 жыл. Табысты бизнесмен Гарри Аллен одан кіші жесір Кейге ғашық. Ол құпиясын досы Ричард Лэнглиге айтады және сол досы Кеймен танысып, оған ғашық болып қалады. Сондай-ақ Ричард Гарридің әйелі Пэт, күйеуінің махаббаты туралы білмей, оның көзіне Джон О’Бриенмен шөп салып жүргенін біледі. Ричард Гарри мен Пэтты ажыраспауға көндіруге тырысады. Бірақ Гарри бәрібір Кейге үленбекші болады. Пэт Гарридің ойын біліп, өзін қалай ұстайтыны білмей, Лэнгли оны у арқылы өлтірмекші болады.
Қабылдау
Фильм аралас пікір алды. Rotten Tomatoes сайтында 116 рецензия бойынша 10 балдан орташа 5,9 балға ие болып, орташа рейтингі 55% болды.
Сілтемелер
Санат:АҚШ драма-фильмдері Санат:АҚШ мелодрама фильмдері
Парисиды-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Магания
Магания (Magaña) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Сория провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Тьеррас-Альтас ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 106 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 58,51 км² шамасында.
Вазенбах
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 353 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,40 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 1 41 133. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Эбертсхойзер.
Дереккөздер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Шамонг Тауншип (Нью-Джерси)
Қала тұрғындарының саны 6713 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 116.7 км² шамасында. FIPS коды — 34-66810.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Маргарита Васильевна Бессчетнова
Маргарита Васильевна Бессчетнова (5 тамыз 1925 жылы, қазіргі Ресей, Самара облысы, Красный Яр селосында туған) – ботаник, биология ғылымының докторы (1976 жылы)''. Қазақ Педагогикалық Институтты (1955 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) бітірген. ''1957 жылдан Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Бас ботаника бағында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері қолданбалы ботаника саласына арналған. Қазақстанда және ТМД елдерінде өсіруге жерсіндірілген райхан гүлінің 15 жаңа түрін шығарды. Бессчетнованың 13 өнертабысы бар.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Шелдаис
Шелдаис — Ресейдегі өзен. Пензен облысы, Мордовия Республикасы, Нижегород облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мокша өзенінің сол жағалауынан 477 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 53 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мокша өзені бастауынан Темников қаласындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вавилондық тұтқын
“Вавилондық тұтқын”— еврей халқының ежелгі тарихында (б.з.б. 587—33 ж. аралығында) басынан кешкен оқиға. Б.з.б. 721 ж. Солтүстік Израиль мемлекетін Ассирия патшасы Саргон, ал Оңтүстік Иудей патшалығын 586ж. Вавилон патшасы Навуходоносор талқандағаннан кейін Иерусалим қаласының барлық тұрғындары дүние-мүліктерімен бірге Вавилон патшалығына көшіріліп, шашырата қоныстандырылады. Кедей егіншілер Мысырға қоныс аударды да, Иудей патшалығы жарты ғасыр құлазып бос тұрды. Тұтқындар Вавилон патшалығының орталық аудандарына, сауда мен өндіріс дамыған ірі қалаларға орналастырылды. Б.з.б. 539 ж. Вавилонды парсы патшасы Кир басып алып, еврейлерге отанына оралуға мүмкіндік туғанымен, көпшілігі қайтпай қалды. Себебі олар шет жердегі табысты кәсіптерінен айрылғылары келмеді және жер өңдеуден қол үзіп те кетіп еді. Сөйтіп еврей диаспорасы саудамен айналысудың нәтижесінде шет жерлерде өмір сүруге тез бейімделіп, сіңісіп кетіп отырды. “Вавилондық тұтқын” оқиғасы иудейлердің өз отанынан жаппай қоныс аударуы мен таралып орналасуының бастауы болып қана қоймай, сонымен қатар еврей диаспорасының палестиналық еврейлерден ерекше ұлттық мінезіндегі шешуші өзгерістердің қалыптасуына да негіз қалады.
Дереккөздер
Санат:Еврейлер
Бакиза Кажбанова
Бакиза Кажбанова (1907 жыл – ? жыл) — Қазақстандағы әйелдер қозғалысының мүшесі. 1907 жылы қазіргі Қаратөбе ауданы, Орал облысында дүниеге келген.
Білімі
1927 жылы Орал губсовпарт мектебін, 1937 жылы Мәскеу қаласындағы Свердлов атындағы Бүкілодақтық коммунистік ауылшаруашылық университетін бітірген, 1946 жылы Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті жанындағы лениндік курсты бітірді.
Кәсіби мансабы
1930 жылдан бастап КПСС мүшесі. 1925-1940 жылдар аралығында Қаратөбе әйелдер бөлімінің, Жамбетті укомының, Сламкен (Фурманов) райком партиясының басшысы, Орал БК(б)П үйірме комитетінің әйелдер секторының меңгерушісі, Одан кейін, 1940-1946 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің нұсқаушы қызметін атқарған, Кабардин-Балқар АССР-нің Нальчик қалалық кеңесінің атқарушы комитетінің бөлім басшысы, одан кейін Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында қызметтер атқарған. 1946-1946 жылдары Қазақ КСР Ет-сүт өндіру өнеркәсіп министрінің орынбасары, 1949-1952 жылдары – Алматы қалалық комитет партиясының 2-ші хатшысы, Қостанай обком партиясының хатшысы, Қазақ КСР нан өнімдері Министрлігінің жауапты қызметшісі. Қазақстан КП(б) төртінші және алтыншы съезддерінің делегаты, 1952 жылы Қазақстан Компартиясының алтыншы съезінде Тексеру комиссиясының мүшесі болып сайланды. КСРО медальдары және ордендерімен марапатталған. 1963 жылдан бері – одақ көлемінде маңызы бар жеке зейнеткер.
Сарыөзен (өзен, Ертіс алабы)
Сарыөзен – Ертіс алабындағы өзен.
Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданының және Абай облысы Семей қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағады. Ұзындығы 115 км, су жиналатын алабы 6056 км2.
Бастауы
Мыржық, Ақшоқы тауларынан басталып, Ақмолайсор (Шалқарсор) көліне құяды.
Гидрологиясы
Сарыөзен шоқылы, жонды өңірді басып өтеді. Өзен бойында кішкене тұйық көлдер көп. Жауын-шашын суымен толығады. Сәуірдің аяғында тасып, жазда иірім қарасуларға айналады. Суы егістік, мал суаруға пайдаланылады. Аңғары шабындық, жайылмасы — мал жайылымы.
Дереккөздер
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері Санат:Семей қалалық әкімдігі өзендері Санат:Ертіс су алабы
Вайшешика
right|150px Вайшешика - Веданың беделіне сүйенетін көне үнді философиясының мектебі. Негізін қалаушысы Канада.
Дереккөздер
Санат:Философия
Жанартау эманациялары
Жанартау эманациялары - жанартау ұшпалары терминінің синонимі.
Дереккөздер
Санат:Вулканология
Граниттік теңдестік
Граниттік теңдестік – белгілі бір тереңдікте температура мен қысымға байланыссыз граниттің химиялық құрамына сай қалыптасатын элементтердің (Sі, А1, сілтілер) концентрациясы. Граниттік теңдестік гравитацияның әсерінен гранитфилдік элементтердің жылысуынан қалыптасады. Мұндайда гранитфобтық элементтер (Мg,Са,Ғе) Граниттік теңдестік белдемінен не жоғары, не төмен кетеді. Осындай процестің нәтижесінде әр түрлі құрамды шөгінді таужыныстар біркелкі граниттерге айналады.
Дереккөздер
Санат:Геология
Устюм
Устюм — Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл, Камышлытамак ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 192 адамды құрады. Пошта индексі — 452661, ОКАТО коды — 80207825003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Санта-Крус
Санта-Крус (Santa Cruz) — Бразилиядағы муниципалитет, Пернамбуку штатында орналасқан. Пернамбуку штатындағы Сертан мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Арарипина экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13644 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1426,1 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,57 адам/км².
Тарихы
Қала 1915 жылы құрылған.
Санат:Пернамбуку елді мекендері
NGC 5642
NGC 5642 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан E (эллипстік галактика) типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 16 мамырда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5642 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 51751, UGC 9301, MCG 5-34-52, ZWG 163,64.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Музыкалық этнография
Музыкалық этнография, музыкалық фольклор – халықтың музыкалық мұрасы мен шығармашылығын жинап, зерттейтін ғылым саласы.
Музыкалық этнография қарастыратын мәселелердің ауқымы кең. Музыкалық этнография музыка мәдениетінің тууына себеп болған қоғамдық-әлеуметтік құбылыстарды (наным-сенім, ұғым-түсінік, т.б.) қамтыса, музыкалық фольклор халық музыкалық өнерінің өмірдегі қолданысы мен орнын, ауызекі шығармашылық – авторлық ән-күйлердің табиғатын қарастырады. Демек, бұл атаулардың өзара байланыстылығымен қатар, бір-бірінен айырмасы да бар. Этнография ғылымының танымдық категорияларына сүйене отырып, музыкалық этнография қазақ халқының музыкалық мәдениетін тарихи-археологиялық, ғылыми-методологиялық және музыкалық-теориялық әдіснама негізінде қарастырады. Музыкалық фольклордың тұрмыс-салтқа байланысты (“Жар-жар”, “Тойбастар”, “Шілдехана”, “Сыңсу”, “Жоқтау”, т.б.), салттан тыс фольклор үлгілерін, өнердің синкреттік сипатын, музыкалық-эпикалық дәстүрді (жыр, толғау, терме, желдірме), халық әндерінің жанрлық-көркемдік сипаттарын, халық аспаптарын (қобыз, домбыра, сыбызғы, даңғара, кепшік, асатаяқ, дабыл) – аэрофон, хордофон, идиофондар, олардың дыбыс шығару ерекшеліктері, көркемдік мүмкіндіктері, атауларының этимологиясы мен семантикасын анықтау, көне музыкалық шығармаларды нота жазуына түсіру, олардың мақамдық (ладтық) құрылымы мен әуендік жүйесін зерттеу музыкалық этнография ғылымының негізгі зерттеу нысаны. Қазақ халқының музыкалық этнографиясы Қазан төңкерісіне дейін зерттеле бастаған. Оған А.Е. Алекторов, А.Э. Бимбоэс, Г.И. Гизлер, Ә.А. Диваев, И.Д. Добровольский, А.И. Левшин, П.С. Паллас, Р.А. Пфенниг, В.В. Радлов, С.Г. Рыбаков, Н.Ф. Савичев, П.Тихов, Ш.Уәлиханов, А.Ф. Эйхгорн, т.б. зерттеушілер елеулі үлес қосты. 20 ғасырдың бас кезінде музыкалық этнография жинауға А.В. Затаевич белсене араласып, “Қазақ халқының 1000 әні” (Мәскеу, 1925, 1963), “Қазақтың 500 ән-күйі” (Алматы, 1931, 2002) атты музыкалық-этнографиялық жинақ шығарды. Бұдан кейін музыкалық этнография зерттеу ісімен А.Жұбанов, Б.Ерзакович, М.Ахметова, А.Темірбекова, Т.Бекхожина, Б.Қарақұлов, Т.Қоңыратбай, А.Құнанбаева, т.б. айналысты. Әр жылдары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Алматы ұлттық консерваториясының мамандары музыкалық экспедицияларға шығып, қазақ музыкалық фольклорының көркем үлгілерін жинайды. “Қазақтың музыкалық фольклоры”, Ерзаковичтің “Қазақтың ғашықтық әндері”, Бекхожинаның “Қазақтың 200 әні”, Қарақұловтың “Қазына”, Б.Оспановтың “Дад дастаны”, Б.Бәйбіжанның “Қазақтың жүз қара өлеңі” атты көлемді жинақтары музыкалық этнографияның бүгінгі жетістіктері.
Дереккөздер
Санат:Музыка
Дершиньи
Дершиньи (Derchigny) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,75 км² шамасында.
Сосновка (Солтүстік Қазақстан облысы)
Сосновка — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Бугров ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Дершиньи
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 559 адамды құрады. Халық тығыздығы — 117,68 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сосновка (Солтүстік Қазақстан облысы)
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 99 адам (49 ер адам және 50 әйел адам) болса, 2009 жылы 84 адамды (40 ер адам және 44 әйел адам) құрады.
Дершиньи
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Ресей Федералдық жиналысы
thumb|right|[[Ресей президенті|Президент Дмитрий Медведев жыл сайынғы Федералдық Жиналысқа арнаған жолдауы кезінде, 2008]] Ресей Федерациясының Федералдық Жиналысы — Ресейдің парламенті, ең жоғары заң шығару органы, екіге бөлінеді: Федерация Кеңесі атты жоғарғы палатасы және Мемлекеттік дума атты төменгі палатасы.
Мемлекеттік Дума мен Федерация Кеңесі әдетте бөлек жиналады. Бірлескен отырыстар келесі жағдайларда ұйымдастырылады:
Дереккөздер
Санат:Ресей саясаты Санат:Мемлекет бойынша парламенттер
Жемонвиль
Жемонвиль (Gémonville) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Туль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,03 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54220, пошта индексі — 54115.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 78 адамды құрады. Халық тығыздығы — 8,64 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Капиталды Шетке Шығару
Капиталды шетке шығару негізгі екі нысанға бөлінеді. Олар: тікелей және қоржындық инвестициялар.
Статистика
Түрлі елдердің статистикасында шетелдік салымдарды тікелей инвестицияларға жатқызудың түрлі өлшемдері қолданылады, мысалы, АҚШ-та бұл шет ел компаниялары акцияларының 10%-інен астамын сатып алу; Францияда – 20%-тен астамы, т.б. Тікелей және қоржындық инвестициялар таза валюталық оперциялармен байланысты қысқа мерзімді капиталдардың қозғалысынан өзгеше түрде капиталдардың ұзақ мерзімді қозғалысына жатады. Сондай-ақ, жекелеген елдердің төлем баланстарында көрсетілетін капиталды жыл сайынғы (ағымдағы) шетке шығаруға және белгілі бір елдің капиталдың ағымдағы әкетілімі есебінен ғана емес, сонымен бірге шетелдік филиалдар пайдасының бір бөлігін кері инвестициялау және шетелдік филиалдардың жергілікті немесе халықаралық капитал рыноктарындағы қызметін қаржыландыру үшін қаражатты бір-бірінен қарызға алу есебінен де құралатын (қорланатын) шетелдік инвестициялардың жалпы көлеміне бөлінеді. БҰҰ деректеріне қарағанда, 20 ғасырдың 90-жылдарының ортасында дүние жүзінде қорланған шетелдік тікелей инвестициялардың жалпы көлемі 2,7 трл. АҚШ долл-ы, ал ағымдағы 1988 – 92 ж. 200 млрд. доллар, 1995 жылы 315 млрд. долл. болды. Экономиканы жайландандыру барысына байланысты шетелдік тікелей инвестициялардың өсу қарқыны дүниежүз. өндірістің өсу қарқынынан асып түседі. Капиталдардың халықаралық жұмсалымы үрдісінде шетке шығарушылар (экспортшылар) мен шеттен әкелушілер (импортшылар) ретінде барған сайын көптеген елдер мен аймақтар қамтылуда, әйтсе де бұл үрдісте бұрынғыша дамыған елдер жетекшілік етуде, олардың үлесіне 20 ғасырдың 90-жылдарының ортасында тікелей инвестициялар нысанындағы капиталдың ағымдағы экспортының 85%-ы және ағымдағы импортының 65%-ы тиіп отыр. 270 мың шетелдік филиалдан тұратын торабы бар 39 мың ұлтаралық корпорация Капиталды шетке шығарудың басты субъектісі болып табылады. Ұлтаралық корпорациялар арасында алғашқы жүздіктегі аса ірі корпорациялар жетекші рөл атқарады. 20 ғ-дың 90-жылдарының ортасында дүние жүзіндегі тікелей инвестициялардың жалпы көлемінің 1/3-і солардың үлесіне тиді. Капиталды тек жеке меншік банктер мен корпорациялар ғана шығарып қоймайды. Шет елде ұлттық мүдделерді орнықтырудың басты құралдарының бірі мемлекеттің Капиталды шетке шығаруы Мемлекет капиталдың үлесі оның жалпы әкетілімінің 30%-ына жетеді.
Жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу
Жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу (ағыл. respect of honour and dignity of person (individual)) - Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде қылмыстық процеске қатысушы адамдардың абыройын түсіретін немесе қадір-қасиетін кемітетін шешімдер мен іс-әрекеттерге тыйым салынады, адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді, сонымен бірдей қылмыстық кодексте көзделмеген мақсаттар үшін адам құпия сақтау қажет деп санайтын жеке сипаттағы мәліметтерді жинауға, пайдалануға және таратуға жол берілмейді.
Қылмыстық процесті жүргізуші органдардың заңсыз әрекеттерінен адамға келтірілген моральдық зиян заңда белгіленген тәртіппен өтелуге тиіс.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Тасшағыл
Тасшағыл — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл, Тасшағыл ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Миялы ауылынан батысқа қарай 60 км-дей жерде, Қаттыкөл көлінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. thumb|солға|300px|Тасшағыл ауылы
Халқы
1989 жылы елді мекенде 1805 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1279 адам (795 ер адам және 784 әйел адам) болса, 2009 жылы 1682 адамды (852 ер адам және 830 әйел адам) құрады.
Тарихы
Іргесі 20 ғ-дың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1974 жылы ұжымшар негізінде кеңшар ұйымдасты. 1996 жылы кеңшар негізінде қаракөл қойын өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.
Дереккөздер
Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері
КСРО футбол федерациялары кубогы 1988
КСРО футбол федерациялары кубогы 1988 — аталмыш турнирдің үшінші маусымы. Алматының "Қайраты" жеңімпаз атанды.
Ойындар
-
Еділрица
Еділрица — Ресейдегі өзен. Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Молома өзенінің сол жағалауынан 221 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 36 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вятка Вятка қаласынан Котельнич қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
КСРО футбол федерациялары кубогы 1988
1/4 финал
-
1/2 финал
-
Финал
Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы Санат:1988 жылғы футбол
Шығыс
Шығыс — Жер планетасының өз бетімен айналу бағыты және көкжиектің негізгі төрт тұсының бірі.
Мағынасы
Күн мен түн теңескен күндері таң кезінде күн тура шығыстан шығады. Бастапқыда, ең алдымен, бұл сөз «күншығыс» дегенді білдірген, уақыт өте келе мағынасы көбейе түсті.
Белгіленуі
Шығыстың ресейлік белгісі B,қазақша белгісі Ш, халықаралық белгісі - Е (East сөзінен).Тұсбағар құралында Е әріпімен белгіленеді. Қазіргі карталарда шығыс әдетте оң жақта болады.
Санат:Бағдарлау Санат:Географиялық терминдер
IC 1266
IC 1266 — Ara шоқжұлдызында орналасқан PN (планеталық тұмандық) типті планеталық тұмандық.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PK 345-8.1, ESO 279-PN7, CS=11.1.
Сыртқы сілтемелер
IC 1266 Санат:Ara (шоқжұлдыз)
Мухсин Муслимович Мухамадиев
Клубтық
КСРО, Тәжікстан, Түркия, Ресей, Өзбекстан клубтарында ойнады. 2006 жылы карьерасын аяқтады.
Құрама
1992 жылы Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасы сапында бір ойында алаңға шықты.
1995 жылы Ресей құрамасына шақытру алып, бір кездесуге қатысты.
Бапкерлік
Польша, Ресей, Қазақстан, Тәжікстан, Өзбекстан клубтарында бапкерлік қызмет атқарды.
Дереккөздер
Санат:КСРО футболшылары Санат:Тәжікстан футболшылары Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Ресей футболшылары Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:ЦСКА-Памир ФК ойыншылары Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Анкарагүджү ФК ойыншылары Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары Санат:Аустрия Вена ФК ойыншылары Санат:Бұхара ФК ойыншылары Санат:Шинник ФК ойыншылары Санат:Динамо Самарқан ФК ойыншылары Санат:Регар-ТадАЗ ФК ойыншылары Санат:Арсенал Тула ФК ойыншылары Санат:Тәжікстан футбол жаттықтырушылары Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары Санат:Истиклол ФК жаттықтырушылары Санат:Бұхара ФК жаттықтырушылары
Контесса-Энтеллина
Контесса-Энтеллина (Contessa Entellina) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Палермо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1981 адамды құрайды. Халық тығыздығы 15 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 136 км² шамасында. Пошта индексі — 90030.
Елді мекеннің қамқоршысы — Николай, Мирликийский Чудотворец. Жыл сайынғы мерекесі — 6 желтоқсан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сицилия елді мекендері
Бялградец (Хасково облысы)
Бялградец (Бялградец) — Болгариядағы ауыл. Хасково облысына қарасты Ивайловград қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 56 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6590. ЕКАТТЕ коды — 7733.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Хасково облысының елді мекендері
Аквариум балықтары
Аквариум балықтары  – үйдегі, хайуанаттар паркі мен ғылыми мекемелердегі арнайы ыдыста – аквариумда өсірілетін балықтар тобы. Аквариум балықтары табиғи жағдайда тропиктік және субтропиктік (Африка, Америка, Австралия, Оңтүстік-Батыс Африка) тұщы су қоймаларында, ал кейбіреулері ащылау суда және теңізде мекендейді. Олар – таңғажайып түрімен, ашық түрлі түсті бояуларымен және мөлшерінің (массасының) кішілігімен ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1,5 – 30 см болады, кейде 1 м-ге жетеді. Шабақтарын тірі табатын (мысалы: гамбузия, гуппилер, семсерқұйрық, маллинезия) түрлері бар.Аквариум балықтарының жүздеген түрі кездеседі. Олардың көбі сүйекті балықтар (мысалы: майшабақ, мормиро, тұқы, саргоно, алабұға, кефаль, тағы басқа). Ең кең тараған түрлері – гуппилер, семсерқұйрық, сотқар балық, горамиллер, хромис, скалярия, жайыншалар, барбус, кардинал, алтын балық, комета, шілтеқұйрық, құбылмалы балық, тағы басқа Қазақстанның өзен-суларында тіршілік ететін сазан ,майшабақ ,шортан ,алабұға ,мөңке, қызыл қанат шабақтарды, тағы басқа аквариумда ұстауға болады. Аквариум балықтарын гибридтеу жұмыстарының нәтижесінде балықтардың көптеген жаңа тұқымдары шығарылды, соның негізінде генетикалық зерттеулер жүргізілді.
Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Санат:Балықтар
Аквариум өсімдіктері
200px|thumb|Эхинодорус Аквариум өсімдіктері  – аквариумда арнайы өсірілетін өсімдіктер. А. ө. сәндік үшін ғана қызмет етпейді, ол сонымен бірге суды оттекпен қанықтырады. Жарық жақсы түсетін аквариумдардың тең жарымына өсімдік отырғызуға болады. Аквариум үшін түсі де, формасы да әр түрлі өсімдіктер іріктелініп алынады. Жапырағының түсі қоңыр жасыл, қызыл және қоңыр болып келетін ірі өсімдіктерді әдетте аквариумның бұрыш-бұрышына, ал ашық жасыл жапырақты өсімдіктерді жарық жақсы түсетін ортаңғы бөлегіне орналастырады. Аквариумның бөлмеге қараған қабырғасына іргелей өрнек жапырақты ұсақ өсімдіктер отырғызса, көзге әдемі көрінеді.
Санат:Аквариум өсімдіктері
Брайтон (Айова)
Брайтон (Brighton) — Айова штатының Вашингтон округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.9 км². FIPS коды — 19-08470.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 687 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Вашингтон округы (Айова)
UTC+8:30
UTC+08:30 немесе Пхеньян уақыты — 2015 жылдың 15 тамызынан КХДР-да жыл бойы қолданылатын уақыт белдеуі.
Бұрын, «Чанбай уақыт белдеуі» (長白時區) деген атауымен 1912 жылдан бастап 1949 жылға дейін Қытайдың солтүстік-шығысында (Хэйлунцзян, Хоцзян, Цзилинь, Нэньцзян, Сунцзян, Аньдун проыинцияларында) қолданылған. 1954 - 1961 жылдар аралығында Оңтүстік Корея аумағында стандартты уақыт ретінде пайдаланылған.
Дереккөздер
Санат:Уақыт белдеулері
Талғар көшесі (Астана)
Бұрынғы атауы № 44 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Талғар көшесі Қарасаз көшесінен басталып, Қордай көшесінде аяқталады. Арғанаты, Балқантау, Жанкент, Ақсу-Аюлы, Құндызды, Ер Қосай, Қызыларай, Түлкібас, Зеренді, Бесшалқар, Ошақты, Сырымбет, Бағаналы, М.Жұмабаев даңғылын, Сарқан, Бөрілі, Баянтау, Мойынты, Түлкібас көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -2394,9 м.
Талғар - Алматы облысындағы қала. Облыс орталығы Талдықорған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 283 шақырым жерде, Іле Алатауының баурайында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Арея-Бранка (Риу-Гранди-ду-Норти)
Арея-Бранка (Риу-Гранди-ду-Норти) (Areia Branca) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатында орналасқан. Батыс Риу-Гранди-ду-Норти мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Мосоро экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
NGC 505
NGC 505 — Балықтар шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Арея-Бранка (Риу-Гранди-ду-Норти)
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 23 501 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 357,580 км² шамасында. Халық тығыздығы — 65,7 адам/км².
Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері
NGC 505
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Джеспилиттер
Джеспилиттер (ағылш. jasper -яшма) — темірлі кварцитгер терминінің синонимі.
Дереккөздер
Санат:Геология
Хушан
Хушан — мәнті тәріздес, бірақ пішіндері үш бұрышты немесе ромб тәрізді болып келетін, майға қуырылатын тәжіктің тағамы. Салмасы еттен және қой бұршақтан тұрады. Хушан тағам ретінде өзінің құрамы жағына лағманға, манпарға ұқсас.
Химиялық лазер
Химиялық лазер - оптикалық резонатордағы актив ортаның мәжбүр сәулеленуінің салдарынан когерентті электромагниттік толқындар шығаратын кванттық генератор.
Дереккөздер
Санат:Лазерлер Санат:Химия
Лявдинка
Лявдинка (Шығыс Лявдинка) — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лозьва өзенінің сол жағалауынан 274 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 106 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тавда өзенінің бастауынан сағасына дейін, Сосьва өзенін қоспағанда бастауынан Морозково ауылындағы Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Түмен облысы өзендері
Вер-сюр-Эссонна
Вер-сюр-Эссонна (Vayres-sur-Essonne) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Эссонна департаментінде орналасқан. Етамп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,46 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 91639, пошта индексі — 91820.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 892 адамды құрады. Халық тығыздығы — 105,44 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Ныби-Ян-Тарка
Ныби-Ян-Тарка — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ныби-Яха өзенінің оң жағалауынан 71 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кокуй (Серебрянный тармағы)
Кокуй — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Серебряная өзенінің сол жағалауынан 96 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пермь өлкесі өзендері Санат:Свердлов облысы өзендері
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америка — батыс жарты шардың оңтүстігіндегі құрлық. Жерінің аумағы (аралдарымен қоса есептегенде) 18,28 млн. км². Халқы 340 млн. адам (2000). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 7150 км-ге, батыстан шығысқа қарай 5150 км-ге созылған. Құрлықтың солттүстіктен Кариб теңізімен, батысын Тынық мұхиты, шығысын Атлант мұхиты, оңтүстіктен Магеллан, Дрейк бұғаздарының суы шайып жатыр. Солтүстік-батысында жіңішке Панама мойнағы арқылы Орталық және Солтүстік Америкамен жалғасады. Ең биік жері – Аконкагуа (6960 м). Теңіз деңгейінен ең төмен жатқан жері – Вальдес ойысы (–40 м). Оңтүстік Америкадағы ең ұзын өзен жүйесі – Амазонка (Мараньон саласымен қоса есептегенде – 6437 м). Дүние жүзіндегі теңіз деңгейінен ең биік орналасқан көл – Титикака (биіктігі 3812 м), ең биік су құламасы – Анхель (1054 м) және ең биік жанартау – Льюльяйльяко осында орналасқан. Оңтүстік Америка құрамына Отты Жер, Фолкленд, Галапагос аралдары, Чили топаралы, т.б. ұсақ аралдар кіреді.
Тарихы
Құрлықтың тарихын шамамен үш кезеңге бөлуге болады. Біріншісі – автохтондық өркениеттердің (инктер және т.б.) қалыптасу, өркендеу және құлдырау кезеңі. Екіншісі – еуропалық жаулап алу (Конкиста) және отаршылдық дәуірі 1500-1800 жж. континенттің көп бөлігі Еуропаның екі еліне (Испания мен Португалия) тәуелді болды. Салыстырмалы түрде қысқа уақытқа қарамастан, дәл осы кезеңде қазіргі Латын Америкасы мемлекеттерінің көпшілігінің тілдері мен мәдениеттері, экономикалары, сондай-ақ мемлекеттілігінің бастаулары қалыптасты. Гвиана жағалауындағы елдердің тарихын бөлек қарастырған жөн. Гайана, Суринам және аз дәрежеде Француз Гвианасы континенттегі көптеген испан және португал тілінде сөйлейтін елдерден айтарлықтай ерекшеленеді.
Классикалыққа дейінгі кезең
Адамдардың Оңтүстік Американың аумақтарын қоныстандыруының екі нұсқасы бар. Біріншісіне сәйкес, елді мекен Азиядан, қазіргі Ресей аумағынан, Беринг бұғазы мен Солтүстік Америка арқылы келген, дегенмен бар археологиялық олжалар бұл теорияға сәйкес келе бермейді, осыған байланысты оның ықтималдығы туралы теория алға тартылды. «Сібірге дейінгі» Оңтүстік Американың жергілікті тұрғындарының болуы.
Адамзаттың Оңтүстік Америкадағы алғашқы ауылшаруашылық тәжірибесі біздің дәуірімізге дейінгі 6500 жылы, Амазонкада банан, картоп және ащы қызыл бұрыш өсіре бастаған кезде басталады.
Оңтүстік Американың ашылуы
Үндістанға теңіз жолын ашу мақсатында Христофор Колумб 1492 жылы Атлант мұхитынан өтіп, Үлкен Антиль аралдарын ашты. Бірінші экспедиция екінші, содан кейін үшінші экспедициямен жалғасты. Ол өзінің үшінші экспедициясының бағытын өзіне бұрыннан белгілі жерлердің оңтүстігіне қарай орналастырып, арал мен белгісіз жағалау арасындағы кемені басқарып, Тринидад аралын ашты. Испандықтар оның бойындағы судың тұщы дерлік екеніне таң қалды. Адмирал өзінің күнделігінде: «...мұндай қуатты өзен тек материкте ғана болуы мүмкін еді, ал оңтүстікте әлі де материк бар» деп жазды.
XV-XVI испан экспедициялары
Колумбтан кейін көптеген испан экспедициялары жаңа жерлер мен жаңа байлықтарды - алтын мен зергерлік бұйымдарды іздеу үшін Оңтүстік Америкаға аттанды.
Франсиско Ореллана экспедициясы
1541 жылдың желтоқсан айының соңында Бригантин мен төрт каноэден тұратын Франсиско Ореллана флотилиясы Напо өзенінің бойымен мұхитқа түсе бастады. Бір айдан астам жүзуден кейін олар «теңіздей кең» өзенге, яғни Амазонкаға келді. Шығысқа бара жатқан жолда испандықтар үнді ауылдарын кездестірді, көптеген ағындарды көрді. Суы «сия сияқты қара» болатын орасан зор сол өзенді олар Рио-Негро - «қара өзен» деп атады. Тек 1542 жылдың тамызында олар өзеннің сағасына жетті.
Жер бедері
thumb| alt=A.| Оңтүстік Американың картасы.Оңтүстік Американың батыс бөлігін Кордильера тау жүйесінің жалғасы – Анд таулары алып жатыр. Ол қатпарланып созылған Солтүстік, Орталық, Оңтүстік Анд жоталарынан тұрады. Солтүстігінде Венесуэланың Кариб Андысы 2 тізбек құрайды. Колумбия Кордильерасы Шығыс, Орталық, Батыс болып бөлінеді. Эквадор Андысында Чимборасо (6310 м), Котопахи (5897 м), Сангай (5230 м) жанартаулары кездеседі. Орталық Анд енді, кең (750 км). Мұнда Титикака көлі, батыс жағалауында Атакама шөлі, Льюльяйльяко жанартауы орналасқан. Оңтүстік Анд Басты Кордильера мен Жағалық Кордильерадан тұрады. Ең оңтүстігіндегі Патагония Андысы батысқа қарай Патагония үстіртіне ұласады. Құрлықтың солтүстік-шығысындағы Гвиана таулы үстірті мен шығысындағы Бразилия таулы үстіртін дүние жүзіндегі аса ірі ойпаттардың бірі – Амазона ойпаты бөліп жатыр. Ол Ориноко өзенінің сол жағындағы Ориноко Льяносы ойпатымен жалғасқан.
Пайдалы қазбалары
Оңтүстік Америка қойнауы кен байлықтарына, әсіресе мыс, темір, марганец, молибден, қалайы, полиметалл мен сирек кездесетін метал кендеріне өте бай. Темір кенін өндіруден Бразилия дүние жүзінде 2-орынды, Чили мыс кенін өндіруден дүние жүзінде 1-орынды иеленеді. Перу, Чили, Боливия жерінде, Бразилияда алтын мен алмастың ірі кен орындары кездеседі. Боливияда солтүстіктен оңтүстікке қарай 940 км-ге созылып жатқан қалайы белдеуі орналасқан. Теңіздің жағалық жазықтары мен синеклизаларында мұнай мен газдың мол қоры кездеседі. Маракайбо, Ориноко, Магдалена, Гуаякиль ойыстарында мұнайдың, Амазона ойпаты мен Бразилия таулы үстіртінің оңтүстік-шығысында тас көмірдің ірі кен орындары бар. Колумбия Кордильерасындағы замартастың, Чилидің солтүстігіндегі алтынның және селитраның мол қоры дүниежүзілік маңызға ие.
Климаты
Оңтүстік Америка дүние жүзіндегі ең ылғалды құрлық, әрі жерінің басым бөлігі төменгі ендіктерде орналасқандықтан күн сәулесін де мол алады. Оңтүстік Америка 6 климаттық белдеу деңгейінде орналасқан. Климаттағы өзгерістер әсіресе жауын-шашынның маусымдылығына тікелей тәуелді. Сол себепті құрлық үстінде қысым жыл бойы көршілес мұхит айдындарынан төмен болады да, ауа массалары оның ішінде экваторлық және муссонды-пассаттық циркуляция басым түрде құрлыққа қарай бағытталған. Оңтүстік Американың орографиялық ерекшелігі, яғни батыстағы Анд тау жүйесі құрлықта меридиан бағытында ауа қозғалысының қалыптасуына әсер етеді. Атлант мұхитына қарай жазық жер бедері басым болғандықтан мұхиттың климатқа әсер ету дәрежесі күшейеді. Қаңтар айында құрлықтың басым бөлігі қатты қызады. Ең қатты ыситын жер – Гран-Чако жазығы, ондағы абстракциялық максимум температура 49°С. Суық Перу ағысы шайып өтетін құрлықтың батыс жағалаулық бөлігі шығыспен салыстырғанда әлдеқайда салқын әрі құрғақ болады, бұл Атакама шөлінің қалыптасуына себепші болды. Жауын-шашынның мөлшері мен оның таралуы құрлық бойынша біркелкі емес. Ылғалдың ең көп түсетін жері Колумбияның батысы мен Чилидің оңтүстігі (5000 – 8000 мм), Амазонияның батысы мен оған жалғас жатқан Анд етегі, Гвиана таулы үстіртінің батысы, Бразилия таулы үстіртінің шығыс беткейінде 2000 – 3000 мм және одан да мол, ал құрлықтың қалған бөліктері 1000 – 2000 мм-ге дейін ылғал алады.
Ішкі сулары
thumb| alt=A.| [[Игуасу сарқырамасы.]] thumb| alt=A.| [[Копакобана жағажайы.]] thumb| alt=A.Оңтүстік Америка-көптеген өзендермен су жолдарының отаны, өйткені Оңтүстік Америка дүние жүзіндегі ең суы мол құрлық, басқа құрлықтармен салыстырғанда онда екі есе артық жауын-шашын түседі. Жер бетіндегі құрлықтың 12%-ын құрайтын оның аумағына дүние жүзіндегі өзендер ағынының 27%-ы тиесілі. Құрлық пішіні, оның климаттық жағдайы мен орографиялық құрылымы, жер бедері ірі өзен жүйелерінің қалыптасуына мүмкіндік береді. Ірі өзендердің көпшілігі Атлант мұхитына құяды. Дүние жүзіндегі суы ең мол өзен – Амазонка осы Оңтүстік Америкада орналасқан. Мұндағы өзендердің гидроэнергетикалық әлуеті өте жоғары. "Амазон өзенінің тармақтары" деген жалпы атауымен белгілі бұл су көздеріне Аргентине өзендері,Боливия өзендері,Бразилия өзендері,Чили өзендері,Колумбия өзендері,Эквадор өзендері,Флокленд аралдары өзендері,Француз Гвинеясы өзендері,Гайана өзендері,Парагвай өзендері,Перу өзендері,Суринам өзендері,Уругвай өзендері және Венесуэлла өзендері жатады. Төрт маңызды суландыру жүйесі-Амазон,Рио де ла Плата( Парагвай,Парана және Уругвай өзендері),Ориноко және Сан-Франциско құрлықтың төрттен үш бөлігін алып жатыр. Оңтүстік Америкадағы Амазон өзені-(Рио Амозонас) әлемдегі ең ұзын екі өзеннің бірі.Екіншісі -Африкадағы Ніл өзені.Амазон өзенінің су қоры деңгейі Миссисипи, Ніл және Янцзы өзендерінің су қорын қосқаннан да асып түседі.Амазон суымен суландырылатын жер аумағы да басқа өзен жүйелерімен суландырылатын аймақтардан әлде қайда үлкен. Рио де да плата-негізінде өзен емес,Парана мен Уругвай өзендерінің қосылған жерінде пайда болған саға. О. А. жеріндегі көл қазаншұңқырлары қалыптасу жолына қарай тектоникалық, мұздық, жанартаулық және лагуналық болып бөлінеді. Маракайбо, Титикака тектоникалық көлдерге, Буэнос-Айрес, Аргентина, Сан-Мартин мұздық көлдерге, Патус, Лагоа-Мирин лагуналық көлдерге жатады. Жалпы атпен “саларес” деп аталатын батпақты көлдерге Уюни, Салинас-Грандес жатса, Поопо қалдық көлге жатады.
Топырағы мен өсімдігі
thumb| alt=A.| Оңтүстік Америкадағы орман.Құрлықтың топырақ-өсімдік жамылғысының қалыптасуы мен таралуы ең алдымен ылғалдану дәрежесіне тәуелді. Ұзақ уақыт құрлық жеке дара дамыған, органикалық дүниенің эндемизмі өте жоғары. Флоралық құрамы жағынан құрлықтың көпшілік бөлігі Неотропиктік, қиыр оңтүстік Голантарктикалық әлемге жатады. Неотропиктік әлем бес флоралық облысқа бөлінеді (Кариб, Гвиана, Амазона, Бразилия, Анд) және мезозойдан бері қалыптасқан көп түрлі өсімдіктердің эндемик формалардың көптігімен ерекшеленеді. Қазіргі флора бір кездегі Гондвана құрлығындағы ежелгі қоңыржай флора қалдығы мен неотропиктік флора өкілдерінің араласуынан қалыптасқан. Өсімдік түрлерінің 75%-ы эндемиктерге жатады. Олардың ішінен оңтүстік мәңгі жасыл шамшаты, бал пальмасы, чили араукарийі ерекше көзге түседі. Өсімдік жамылғысының таралуында белдемділік айқын байқалады. Құрлықтың көпшілік бөлігін құрамы мен аумағы жөнінен дүние жүзінде теңдесі жоқ ылғалды тропиктік орман алып жатыр. Орман өте тығыз, тек қана ағаштың 4000-ға жуық түрі бар, ағаштары бірнеше қабатты болып келеді, биіктігі 80 м, кейде 100 м-ге дейін жетеді. Оларға шарап пальмасы, алып сейба, жакаранда, пау-бразил, гуаякан, гевея, хинн ағашы, бразилия жаңғағы, какао, т.б. жатады. Бұл орман лианалар мен эпифиттерге өте бай, әсіресе, әдемі гүл ашатын хош иісті орхидеялардың 5 мыңнан астам түрі бар. Ылғалды тропиктік ормандар түр құрамы онша өзгеріске ұшырамастан 1000 – 1500 м биіктікке дейін көтеріледі. Бразилия таулы үстіртіндегі қызыл ферралитті топырақтағы саванна “кампос” деп аталады. Оның шөптесін бөлігі биік астық тұқымдастардан, бұршақ тұқымдастар мен күрделі гүлділерден, ағаштар қолшатыр тәрізді бөрікбасты мимозадан, кактустен, сүттігеннен құралады. Бразилияның солтүстік-шығысында балауыз беретін карнауба пальмасы өседі. Солт. бөлігінің Ориноко ойпатындағы пальмалы саваннаны “льянос” дейді. Қара шірікке бай, құнарлы саваннаның көп бөлігі кофе ағашы, мақта, банан, какао, маниок сияқты мәдени өсімдіктер өсірілетін плантацияларға айналған. Патагония жері қоңыржай климаттық белдеуге кіреді, оның батыс желдер жолында жатқан Патагония Андысында мәңгі жасыл субантарктикалық ылғалды орман таралған. Сонымен қатар лиана, мүк, қына, ағаш тәрізді папоротник, бамбук, магнолия кездеседі. Патагония үстіртіндегі құрғақ дала мен шөлейт белдемінде сұр-қоңыр тұзды топырақта биік шөптесін және ксерофитті бұталар мен аласа кактус басым өседі. Оңтүстік Америка көптеген бағалы ағаштар мен пайдалы өсімдіктердің отаны болып есептеледі. Оларға картоп, маниок, арахис, ананас, какао, томат, асқабақ сияқты мәдени өсімдіктер мен бромелия, настурция, канна, кактус сияқты бөлме және бақша өсімдіктері нақты дәлел болады.