cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қырғызстан
Географиялық орны
Қырғызстан — Орталық Азияда орналасқан мемлекет, солтүстігінде Қазақстанмен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Қытаймен, оңтүстік-батысында Тәжікстанмен, ал батысында Өзбекстанмен шектеседі. Солүстіктен оңтүстікке 454 км, ал батыстан шығысқа қарай 925 км-ге созылып жатыр. Мемлекеттік шекаралары, негізінен, таулар аркылы өтеді. Сол себепті тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде шекараларын айқындау мақсатында көршілес мемлекеттермен келісімдер жүргізілді. Геосаяси жағынан алғанда ел аумағы аса маңызды аймақ болып табылады. Елдің географиялық орнының бұл ерекшелігін НАТО-ға мүше елдер халықаралық терроризмге қарсы күресте маңызды тірек пункті ретінде пайдалануда.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтары
Қырғызстанда әртүрлі мәртебелерден тұратын 88 ерекше қорғалатын (ООПТ) табиғи аумақ бар: табиғат қорлары, қорлар, табиғи парктер, ғибадатханалар, биосфералық аумақтар. 00ПТ барлығы 1 476 121,6 гектар, немесе 14 761,21 км ² (республика аумағының 7,38%). Мысалы, Бүгінгі таңда: 1998 жылы «Ыссық-Құл» биосфералық аумағы 4 314,4 мың га (әкімшілік аумақ) Ыстықкөл), қолданыстағы заңнамаға сәйкес ерекше қорғалатын табиғи режиммен ұлттық деңгейде қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесіне теңестіріледі. 2001 жылдан бастап ЮНЕСКО шешімімен биосфералық аумақ «Ыссык-Кол» биосфералық қорлардың әлемдік желісіне енгізілді.
Республиканың сақталған аумақтарына, халықаралық маңызы бар: 1976 жылдан бері Ыстықкөл көлімен бірге, сулы-батпақты алқаптардың халықаралық тізіміне Рамсар конвенциясы енгізілген) суару және су құстарын ұшу және қыстайтын жерлерде демалыс орны. Бұл тізім сондай-ақ Хартиясы-Құл (2005) көлдер кіреді және Сонкёль-өл (2011) Қаратал-Жапырық қорығы.
Сары-Челек 1979 жылы мемлекеттік табиғи биосфералық қорығы бағдарламасының шешімімен ЮНЕСКО «Адам және биосфера» биосфералық резерваты халықаралық желісіне енгізілді. Мұнда бүкіл табиғи кешен мен кешен бақыланады. Қорық аумағында ауа райы бақылау-өткізу пункті жабдықталған және жұмыс істейді
Пайдалы қазбалары
Асыл депозиттері бойынша ел шот минералдық-шикізат базасын, түсті және сирек металдар, металл емес шикізат, отын-энергетикалық ресурстар. Қырғызстан табиғи минералды шикізаттың көптеген түрлеріне айтарлықтай әлеуетке ие. Өз аумағында руда мен металл емес минералдардың бірнеше мыңға жуық кен орны мен руда пайда болуы анықталды. Пайдалы қазбалардың негізгі түрлері: алтын, сынап, сурьма, сирек жер, қалайы, вольфрам, көмір, металл емес шикізат.
Алтын
Қазіргі уақытта республика территориясында 2500 жуық байырғы көрініс табылды Алтындар. Олардың басым көпшілігі өте аз, өнеркәсiптiк мүдделердi көрсетпейдi. Республикадағы алтынның жалпы баланстық қоры 500 тоннадан асады.
1992 жылы «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ-дағы ең ірі алтын кен орны табылды (Кум-Төр; Алтын қорлары бойынша әлемде 7-орын ), даму 1996 жылы басталды. «Кумтөр» кен орны Жеті-Өгүз ауданында орналасқан, Ыстықкөл облысы.
Қазіргі уақытта «Макмал», «Кумтор», «Салтон-Сары», «Терек», «Тереккан», «Жамгыр», «Иштамберды».
Сүрме
Республиканың сурьма әлеуеті 7 кен орнында (264 мың тонна) шоғырланған.
Кадамжай сүрме зауыты елдегі ең ірі, 1936 жылы пайдалануға берілді. Тарихи жолмен, КСРО металл комбинаты өндірісіндегі ең ірі зауыт болды және әлемдегі ең ірі зауыттардың бірі болып саналды: 1991 жылға дейін өндіріс жылына 17 мың тоннаға жетті (Әлемдік өндірістің 10%-ы). Өндірістік кешеннің өндірісі металдың сурьманын және оның қосылыстарының 14 түрін ұсынды. Кадамжай сүрмлер комбинатының ашылуымен КСРО суретті импорттаудан бас тартып, толығымен ауысты. Осы зауытта шығарылған сурьма ұзақ уақыт бойы бұл металдың әлемдік стандарты болды.
Сынап
Қырғызстан маңызды сынап қорлары бар елдердің бірі болып табылады, сондай-ақ, әлемде әлемдегі ең ірі сынап өндіруші екінші болып табылады, Қытайдан кейін. Республикада екі сынапты кен орны бар: Хайдаркан және Жаңа.
Соғыс жылдарында Ұлы Отан соғысыда, Никитов сынап комбинаты Донбасста аумағында неміс әскерлері болған кезде, елге металл сынаппен Хайдаркан және Чауваның шахталарына толығымен берілді. Хайдаркан және Новое кен орнының сурьмы-сынапты кен орнының негізінде 70 жылдан астам уақыт бойы Хайдарканың Меркурий комбинаты.
Мұздықтары
Қырғызстан мұздықтары республиканың тұщы су қорын құрайды, сонымен бірге Орталық Азия аймағы және өзендер үшін азық-түліктің негізгі көздері болып табылады. Республикада 8000-ға жуық мұздақ бар, Қырғызстан аумағының 4% (шамамен 8000 км2). бірақ мәңгі қармен бірге, олар елдің аумағының 40,5%-ын (шамамен 81 000 км2) алады. Бұл Кавказ және Альпі мұздықтарының ауданынан әлдеқайда көп, бірге жиналды. Мұздақтарда шамамен 650 км 3 мұз сақталады3 льда.
Өзендері
нобай|солға|230x230px|[[Нарын (өзені)|Нарын өзені — республиканың ең үлкен өзені.]]
Қырғызстанда шамамен 30 мың өзен бар. жалпы ұзындығы шамамен 150 000 км, және басқа деректер бойынша 35 000 км. Республиканың барлық ірі өзендерінде тауларда, олар көбінесе мұздықтар мен қардың еріген суларына тамақтанады. Республиканың түрлі рельефтеріне байланысты, өзен мен жазық таулы бөлігін ажырату. Арал бассейніне өзен жүйелерінің басым бөлігі жатады, Орта Азияның негізгі өзендерінің Сырдария мен Амударияның жүйелеріне. Арал теңізінің бассейніне жатса да, Шу және Талас өзендерінің бассейндері, алайда олардың суы негізгі су жолдарына және Ыстықкөл (Қырғыз-Ыстық көл) су айдыны гидрографиялық жүйесімен бірге жетпейді. Республиканың аумағының оңтүстік-шығыс бөлігі — бұл Батыс Қытайдың су артериясы — Тарим өзені ағынын қалыптастыру, ал Карқыра өзенінің бассейнінің шағын ауданы Балқаш көлінің бассейніне жатады.
Республиканың ең үлкен өзені — Нарын. Ол Сырдария өзенінің негізгі компоненті болып табылады, Арал теңізі бассейніне жатады. Республика бойынша ұзындығы 535 км, бассейндік алаңы 53,7 мың км2, Үлкен және Кіші Нарындың бірігуінен қалыптасады.
Қырғызстанда екі гидрологиялық аймақ бар: Ағынның қалыптасу аймағы және ағынның таралу аймағы. Ағынның қалыптасуы республика аумағының 87%-ын құрайды, ағынның дисперстік аймағы 13% құрайды. Үлкен өзендердің ағынының таралу аумағы Қырғызстан аумағынан тыс жерлерде. Ағынның дисперсиясы, Облыстық Ағын ағынын бөлу, атмосфералық жауын-шашынның шамалы жауын-шашынымен сипатталады, тау бөктерінде және қарқынды буланғаннан гөрі. Осылайша, бетінің ағынын қалыптастыру шектелген, кейде жоқ. Сонымен қатар, тауларда дренаж жасаған, осы аумақтар арқылы өтіп кету, тау бөктеріндегі шөгінділер мен жазықшалардың шөгінділеріне, сондай-ақ суаруға арналған. Тау үстіндегі жазық жерлерде жер асты суларының беткейлері қалыптасады, онда көптеген өзендерге қосымша азық-түліктер беріледі. Жер асты суларының ағымы, айтарлықтай мөлшерде орын, өзендерді қалыптастырады, ағымдар, олардағы судың мөлдірлігі үшін «кара-су» деп аталады.
Ағын режиміне сәйкес, Қырғызстан өзендері Тянь-Шань мен Алтай түрлеріне жатады. Бірінші типтегі өзендер, ең алдымен, жоғары таулар мен мұздақтардың балқытылған суларында. Олардағы су тұтыну жазда жылдам еру кезеңінде артады, шілденің ең жоғарғы шегі, Тамызда. Алтай түрінің өзендері негізінен орташа деңгейдегі маусымдық қардың еріген суларына арналған. Олардағы судың ағымы көктемде өседі, әртүрлі биіктіктегі қар әр түрлі уақытта ериді, жоғары су созылған. Жазда бұл қатыгез және бұл өзендер төмендейді.
Ыстықкөл
thumb|200px|right|[[Ыстықкөл]] Ыстықкөл — Орталық Азияның ең ірі көлі, ол теңіз деңгейінен 1608 м биіктікте орналасқан. Жалпы ауданы 6280 км², ұзындығы 182 км-ге созылып жатыр. Пайда болу тарихы жағынан тектоникалық көл болып саналатын Ыстықкөлдің тереңдігі 702 метрге жетеді. Су көлемі көп болғандықтан, Ыстықкөл қыста қатпайды, көл атауы да сонымен байланысты. Көл айналасымен қоса, айрықша қорғауға алынған Ыстықкөл қорығының аумағына енеді. Ыстықкөл жағалауында жалпы саны 100-ден асатын демалыс орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналасқан. Емдеу-сауықтыру мақсатында көлдің шипалы тұзды суы ғана емес, жағалаудағы емдік балшықтар да пайдаланылады. Ыстықкөл қазаншұңқырында минералды бұлақтар да өте көп. Шолпан-Ата, Ыстық-Ата, Жетіөгіз, Алтын-Арашан шипалы су көздері көпшілікке танымал.
Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан Сарышелек көлі және оның айналасындағы жеміс ағаштары мен сирек кездесетін жаңғақты ормандар алқабы Сарышелек қорығының құрамына енеді. Мұнда Қырғызстанның көрікті демалыс-сауықтыру орындары орналасқан.
Өнеркәсібі
Кеңес Одағы ыдыраған соң, бұрынғы дәстүрлі байланыстар үзіліп, ел экономикасына едәуір нұқсан келді. Бүгінгі таңда Қырғызстан нарықтық экономика жүйесіне көшуге талпыныстар мен әрекеттер жасауда. Елдегі жиынтық жалпы өнім мөлшері 2008 жылғы мәлімет бойынша 12 миллиард АҚШ долларын құрайды. Оның 47%-ы ауыл шаруашылығы өнімдерінің, 12%-ы өнеркәсіп, ал 41%-ы өндіруші емес саланың үлесіне тиесілі.
Өнеркәсіптің негізгі маманданған салалары электр энергетикасы, тамақ өнеркәсібі және жеңіл өнеркәсіп, тірсті металлургия болып табылады. Электр энергиясын өндіру оңтүстіктегі Нарын өзені мен оның салаларында орналасқан СЭС тізбегіне негізделеді. Олардың ең ірісі—Тоқтағұл СЭС-і, жылына 4 миллиард кВт/сағ электр энергиясын өндіреді. Бұл салаға қазіргі кезде өте көп шетел және Ресей қаржысы жұмсалуда. Отын өнеркәсібі Ош және Жалалабад облыстарындағы қоңыр көмір мен Ыстықкөл қазаншұңқырынан өндірілетін таскөмір негізінде өркендеуде.
Жеңіл өнеркәсіп өнімдері көлемі күннен-күнге артуда, жүн түту, кігіз басу, кілем тоқу, тері-былғары илеу сияқты салалары өркендеуде. Елдің оңтүстігінде мақта өңдеу мен жібек шаруашылығы дамыған. Тамақ өнеркәсібі жергілікті шикізатты өндеуге бағытталған.
Түсті металлургия, негізінен, сыртқа өнім шығаруға маманданған. Ош облысындағы Қадамжай комбинаты өндіретін сурьма халықаралық нарықта эталон ретінде бағаланады. Осы облыстағы Хайдарқан елді мекені жанындағы сынап кенінің маңызы аса зор. Мұнда қосымша қорғасын-мырыш концентраты алынып, одан әрі өңдеуге Қазақстанға жіберіледі. Жаңа іске қосылған алтын (Жалалабат облысындағы "Макмалалтын"), сондай-ақ қалайы (Ыстыккөл облысының оңтүстік-шығысы) комбинаттары шетелдік қаржы көмегімен ғана жұмыс істеуде.
Ауыл шаруашылығы
Қырғызстан — Орталық Азиядағы бірден-бір мал шаруашылығы басым ел. Ол Қырғызстан жерінің басым бөлігінің таулы болуымен, өнделетін жер үлесі көрсеткітттінің төмендігімен түсіндіріледі. Өнделетін жерлердің басым көпшілігі Шу облысында шоғырланған, оның 25%-ы шабындықтардың үлесіне тиеді. Шу аңғарын бойлай 200 км-ге созылған Үлкен Шу каналы өтеді, одан егістіктер мен бау-бақшаларға су жеткізетін көптеген тармақтар бөлінеді. Нарын облысында жайылымдардың, әсіресе қысқы жайылымдардың үлесі басым. Елдің оңтүстігіндегі Ферғана жотасының беткейлерінде пішен дайындалады.
Қырғызстан қой малының саны мен жүн өндіруден ТМД елдері арасында Ресей мен Қазақстаннан кейін 3-орын алады. Соңғы жылдары қой саны 4,5 млн басқа дейін қысқарды. Негізінен, биязы жүнді, жартылай биязы жүнді қойлар бағылады. Тауалды белдеуі мен орта таулы аудандарда етті-сүтті бағыттағы ірі қара мал, биік тауларда қодас өсіріледі. Жылқы малының саны салыстырмалы түрде кеп (300 мың бас), Қазакстанда бұл көрсеткіш 985 мың басқа жеткен. Таулы аудандардағы шаруашылықтарда қырғыз халқының сүйікті сусыны — қымыз дайындалады. Ыстықкөл жағалауында асыл тұқымды жылқылар есіретін шаруашылықтар бар.
Егіншілік құрылымында 50%-ын дәнді дақылдар, 41%-ын малазықтық шөптер құрайды, қалғаны техникалық және көкөніс-бақша дақылдарының үлесіне тиеді. Ферғана аңғарында мақта және темекі өсіріледі, Шу облысында қант қызылшасының егістіктері қалпына келтірілуде. Елдің солтүстігі мен оңтүстігінде жүзімдіктер мен жеміс бақтары едәуір алқаптарды қамтиды. Жалалабад облысында табиғаттың қайталанбас ескерткіші болып саналатын грек жаңғағының реликтілік ормандары өседі.
Көлік
Қырғыстан аумағы арқылы елді көршілес мемлекеттермен байланыстыратын маңызды теміржолдар және тасжолдар жүйесі өтіп жатыр. Қырғыз жері арқылы Памирдің ішкі аудандарымен жыл бойы байланыстыратын Памир тас жолы (Ош-Мургаб-Хорог) өтеді. Республиканың таулы аудандарында Қытаймен байланыстыратын бірнеше шекаралық өткелдер бар.
Негізгі көлік түрі-автокөлік, тасжолдардың жалпы ұзындығы 40 мың км-ге жетеді. Автокөлік үлесіне жүк айналымының 90%-ы тиесілі. Теміржолдар өте қысқа. Республиканың оңтүстік бөлігі арқылы Өзбекстанның көмір өндіруші аудандары мен облыс орталықтарына бағытталған бірнеше теміржол тармақтары тартылған. Ел астанасын Ыстықкөлмен жалғастыратын тұйық теміржол тармағы бар. Қазіргі кезде Алматы қаласын Ыстықкөл жағалауымен байланыстыратын теміржол тармағын салу туралы халықаралық жобалар жасалуда. Бұл жоба екі ел арасындағы байланыстарды дамытумен қатар, туризм саласын өркендетуге мүмкіндік береді.
Қырғызстан ТМД елдерімен соның ішінде Ресей Федерациясымен, Қазақстанмен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Ресей ел экономикасына күрделі қаржы әкеліп отырған бірден-бір ірі ел. Қырғызстан мен Қазақстанның қатынастарының дамуына 1993 жылы 8 щілдеде қол қойылған келісімшарт негіз болуда. 2008 жылы екі ел арасындағы сыртқы сауда айналымы 310 млн АҚШ долларын құрады. біздің елімізде Қырғызстанме бірлескен 70-тен астам кәсәпорын жұмыс істейді. Қазақстан жыл сайын бұл елден келетін мыңдаған адамдарды жұмыспен қамтамасыз етеді. Қырғызстанда бірнеше қазақстандық банктердің бөлімшелері жұмыс істейді.
Әкімшілік бөлінісі
Қырғызстан құрамына 7 аймақ кіреді, 31 қала (жалпы республикалық маңызы бар 2 қала (Бішкек, Ош), 12 облыстық маңызы бар қалалық және 17 облыстық маңызы бар қалалар), 44 аудан (соның ішінде Бішкектегі 4 аудан), 12 посёлков и 453 айылных аймака. Тоқмақ қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.
Сыртқы саясаты
Қырғызстан әлемнің 155 мемлекетімен дипломатиялық қатынас орнатты.
Ресей — Қырғызстанның маңызды экономикалық және саяси серіктесі, маңызды гуманитарлық және әскери-техникалық көмек көрсетеді, Қырғызстан азаматтарының едәуір бөлігі Ресейде жұмыс істейді. 2000 жылдардың басына дейін Қытайдың қатысуы минималды болды, бірақ шекара делимитацияланып, өткізу пункттері ашылғаннан кейін ҚХР жалпы Орталық Азияға, атап айтқанда Қырғызстанға енуін күрт күшейтті. Қазақстанмен қарым-қатынас барлық көрші мемлекеттер арасында ең жақын болып табылады. 2015 жылы кедендік шекара ашылғаннан кейін сауда көбейді.
Бішкек
Бішкек қаласы — Қырғыз Республикасының саяси, экономикалық ғылыми, өндірістік және мәдени орталығы және елдің ең ірі қаласы. Бішкек арнайы әкімшілік бірлік болып келеді және еш облысқа жатпайды. 1878 жылмен жылы құрылған. 12,7 га ауданы. Халық саны — 874,4 мың (2012).
350px|thumbnail|right|Қырғызстанның картасы 350px|thumbnail|right|Хан-Тәңірі 350px|thumbnail|right|Алатау 350px|thumbnail|right|Кідірістен кейін көлінің жанында
Халқы
Тағы қараңыз: Қырғызстан халқы 350px|нобай|солға|left|Қырғызстанның демографиялық қисығы
Қырғызстанның тұрақты тұрғындары 6 140 200 адамға тең, ақшалай халқы — 5 885 000 адам (2017 жылғы 1 қаңтарға). Бұл әлдеқайда көп, 1959 жылы елде өмір сүрген (2 065 000), 1970 (2,935,000), 1979 (3,523,000), 1989 (4,258,000), 1999 (4 823 000) жылдары. 1960 жылдарға дейін республика тұрғындары көші-қон мен табиғи өсімнің арқасында тез өсті, соңғы ауылдық қырғыз әсіресе маңызды болды, Өзбектер және басқа да Орталық Азия халықтарымен. 2015 жылдың 26 қарашасында Қырғызстан халқының саны 6 миллионға жетті.
Халықтың басым бөлігі республиканың оңтүстік аймақтарында Ош, Жалалабат, Баткен (3 241 600 немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 52,8%), Халықы негізінен Ферғана алқабында тұрады. Сондай-ақ, халықтың басым бөлігі Шу аңғарында шоғырланған (1 885 600 тұрғын немесе республикадағы тұрақты халықтың 30,7%-ы) және Талас алқабы (255 200 тұрғын немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 4,2%). Ыстықкөл және Нарын облыстарында 757,800 немесе республикадағы тұрақты халықтың 12,3%-ы тұрады. Ең тығыз елді мекендер — Ош және Шу.
Этнодемографиясы
Негізгі халқы — 4,393,057 адам, оның 73,2%-ы — қырғыздар. Қырғыздар бүкіл ел бойынша өмір сүріп жатыр және көптеген ауылдық жерлерде басым. Өзбектер екінші ең көп саны бар: 898 363 адам, бұл халықтың 14,6% құрайды, Өзбекстанның шекаралас өңірлерінде елдің оңтүстік-батысында шоғырланған. Орыстар - 356 637 адам, 5,8%. негізінен республиканың солтүстігіндегі қалалар мен ауылдарда шоғырланған. Басқа ұлт өкілдері: дүңгендер 69 093, ұйғырлар 56 015, тәжіктер 53,848, түріктер 42,829, қазақтар 35,087, татарлар 27,341, әзірбайжандар 20,010, корейлер 17,015, украиндар 11 915, немістер 8340.
Шу облысының 13,000 қазақ тұрады. Ыстықкөлде — 7000, Бішкекте — 10 000; елдің кез келген басқа аймақта қазақтардың саны 700 (2016) артық емес. 1926 жылы Қырғызстандағы қазақтардың саны 1,7 мыңға жетті. Қырғыз халқының саны 661 000 адаммен салыстырғанда. 1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық кезеңінде мәжбүрлеп ұжымдастыру кезінде, қазіргі заманғы Қазақстан аумағында қатал болды, көптеген қазақстандықтар Қырғызстан аумағына көшіп, Осыған байланысты, 1939 жылғы санақ деректеріне сәйкес, қазақтардың саны 24 мың адамға дейін өсті. Тіпті 2007 жылы, Осы қазақтардың кейбірі әлі де Бішкекте тұрады. 1989 жылғы санақпен 37 000 адам қарағанда қазақтардың санын сәйкес. Осы кезеңде, тәуелсіз Қырғызстан қалыптастыру кейін келді, Қазақстан қауымдастығының Қазақстанға қайта оралуы болды (жалпы алғанда 12 мыңнан астам халықтың теріс қалдықтары), ол 34 615 адам деңгейіне Қырғызстандағы қазақтардың санының қысқаруына әкелді. (2016 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша).
Ыстықкөл облысында үй қазақтардың бірқатар, сондай-ақ бар. Қара-Суу қаласында өмір сүріп қазақтардың аз мөлшерде Ош облысы, («Казак-махалля»).
Қырғызстан аумағында украиндар орыстармен бірге бірінші кезекте Украинаның Полтава аймағынан және Ресейден көшіп келген.
Немістердің бір бөлігі ХІХ ғасырда аймақта өмір сүрді, Бұл аймақта алғашқы неміс маннондары қона бастаған кезде, діни қудалау салдарынан үйлерін тастап кеткен. Ол бірнеше мың ғана адам болды, солтүстікте тұратын, Талас ауданында, олар Николайполдың қоныс аударатын ауылдарын құрды, Владимир, Андреевка, Романовка кейінірек Николайополямен байланысты.
1944 жылы Қырғыз КСР-да 4 мыңға жуық немістер тұрды. 1941–1945 жж. Орталық Азия республикаларында шамамен 500 мың неміс қоныс аударылды. 1989 жылы Қырғыз КСР-да тұратын 101 мың неміс, бұл республика халқының жалпы санының 2,4%-ын құрады.
Дағыстандықтар, Кавказдағы көптеген басқа халықтар сияқты, әртүрлі төлемдер бойынша депортациялау процесінде, депортациялауға және қуғынға ұшырады, діни және діни қызмет үшін. 1936 жылы КСРО халық комиссарлары Кеңесі қаулы қабылдады (21 мамыр, № 911-150 cc) «Дагестан мен Шешен-Ингуш аймағынан 1000 құлақ шаруашылығын көшіру туралы, оның негізінде бірнеше мың адам Қырғыз КСР-на көшірілген.
Татарлар 27 341 адам көлемінде Қырғызстанда өмір сүреді. «Татарлар» термині Волга аймағының көптеген түпнұсқалық топтарын білдіреді, оңтүстік Орал, Сібірде, сондай-ақ Орталық Азиядан келген мигранттар. Олардың ортақ ерекшелігі түркі тілдерінің Қыпшақ кіші топтағы татар тілінің түрлі диалектілерін қолдану болып табылады. Волга татарлары Мишар тобын да қамтиды (можари, мечера), Симбирск пен «Қазақ» губерниясында түркітілдес тұрғындар, Төменгі Волгада және Оңтүстік Оралда тұратын.
XIX ғасырдың соңында, Қытайдың солтүстік-батысындағы Қытайдың орталық үкіметінің Дүңген көтерілісін басып озғаннан кейін, мыңдаған дүнгендер (мұсылман қытайлар). Дәстүрлі түрде дүнгендер жақсы фермерлер мен бағбандар, олардың суармалы бақтары көршілерге үлгі болды. («Дүнгендер» этнонимі негізінен Ресей мен ТМД-ның басқа елдерінде қолданылады: Қытайда өзіндік аты орыс тілінде (эуфония мақсатында) ретінде «Хуэй». Ауыл шаруашылығы, көгалдандыру және көгалдандырудан басқа, Орталық Азиядағы дәстүрлі Дунган кәсіптері: сауда және шағын бизнес (мысалы, мейрамхана). Бұл азшылықты жеңілдікті көшіру облысы — бұл Шу алқабы (Токмок, Александровка ауылы, Милянфан, Кен-Булун) Ташыров ауылы (Қара-Су ауданы Ош облысы) және Ыстықкөл көлінің ауданы (Каракол, Ирдық ауылы). Бүгінгі Киевтің Бішкектегі Дунганская көшесі деп аталатын көше. Қырғыз Дунганның бір бөлігі 2000-шы жылдары Ресейге көшіп, негізінен Саратов облысының Ривне ауданында, онда дунгандар тығыз қоныстанған, бірінші кезекте Привольное, Скатьковка, Кочетное ауылында.
Ұйғырлардың бір бөлігі 1820 жылдары Қытайға Шыңжаң провинциясынан Қырғызстанға келді, Эмигранттардың екінші толқыны 1950 жылдан бері жалғасып келеді, бірнеше мың адамның ішінде (әсіресе қытай «мәдени революция» кезінде).
Дүңганнан айырмашылығы, ұйғыр этносы түркі тілдесіне жатады, Осылайша, Қытайдағы адамдардың басым бөлігінен ғана емес, дінмен ғана емес, сонымен бірге мәдени және лингвистикалық дәстүрлер (ұйғыр тілі Алтай тілдерінің отбасының түрік бөлімшесінің шығыс тобына жатады). Дегенмен, ТМД аумағында, Дүңгандар ретінде, ұйғырлар кейбір мәдени ұқсастықтармен сипатталады. Бүгінгі таңда Қырғызстанда 54810 ұйғыр тұрады, негізінен Бішкекте, және оның айналасы, сондай-ақ Ош және Жалалабат қалаларында. Бішкекте ұйғырлар Токолдош елді мекендерінде тығыз тұрады, Лебединовка, Новопокровка, Қырғызстанның оңтүстігінде Қашқар-Кыштак үлкен ұйғырлы ауылы орналасқан. Елдің оңтүстігінде ұйғырлар (сондай-ақ дүнгендер мен қазақтар) көбінесе өзбектермен ассимиляцияланды.
қаласында ұйғыр қауымдастықтар, негізінен шағын және орта бизнесте жұмыс істейтін, қоғамдық тамақтандыру және сауда саласында, соның ішінде Қытаймен ірі көтерме сату, Қашқар-Кыштақ ауылында, негізінен ауыл шаруашылығында.
Түріктер ең маңызды ұлттық азшылықтардың бірін құрайды.
Пікір бар, формалды негіздер бойынша жарияланған ресми деректер бойынша халық, өйткені ресми дереккөздердегі деректерді растау мүмкін емес. Қырғызстан халқының соңғы санағы (2009) осы сипаттағы бұзушылықтардан өтті, олар объективті ақпарат ретінде қарастырыла алмайды.
Тілдері
Қырғызстан мен Қазақстан — Орталық Азиядағы орыс тілін мемлекеттік тіл ретінде қалдырған жалғыз республикалар. 1989 жылдың қыркүйегінде қырғыз тілі мемлекеттік тілге айналды.
Қырғызстанда орыс тілі — ең кең таралған екінші тіл болып табылады.
Мерекелері
Ақпарат көзі :
Дін
Тағы қара: Қырғызстандағы дін Қырғызстандағы Ислам Қырғызстандағы христиан Қырғызстандағы сенушілердің басым көпшілігі - суннит мұсылмандары. Христиандар бар: православиелік, Католиктер және түрлі протестанттық ағымдар. Сонымен бірге Қырғызстан - зайырлы мемлекет. Ел билігі діни қызметкерлердің діни рәсімдерді орындау үшін, республиканың заңнамасына қайшы келеді. Мысалы, 2016 жылы заң қабылданды, діни қызметкерлер өкілдерінің қылмыстық іс жүргізуде (3 жылдан 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру) адаммен некеге тұруға қатысатын, кәбенеттік жасқа үйленген емес.
Қылмыс
2011 жылы елде 9199 адам сотталды, оның ішінде белгілі бір мамандықтары жоқ еңбекке қабілетті адамдар 79,1%. 2011 жылы ұрлық (1,713 адам) үшін басым көпшілігі сотталды, есірткінің заңсыз айналымы (1,248 адам) және бұзақылық (766 адам). Тұтастай алғанда ТМД, сотталғандардың басым көпшілігі ерлер (2011 жылы 89,5%).
Білім
Қырғызстандағы қазіргі заманғы білім беру үшін негіз кеңестік жүйе болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейін білім беру саласында реформалар жүргізілді. Мектептегі білім 11 жылға есептелген, Олардың 9-ы міндетті. Бастауыш мектеп - 1-ден 4 сыныпқа дейін, 6-7 жастан 11 жасқа дейінгі балалар білім алады. Бастауыш мектепте балаларға базалық білім беріледі, Мұндай жазбаша ретінде, оқу, оқу тілдері, арифметика, Отан сабақтары, жұмыс, этика және дене тәрбиесі. Орта сыныптар 5-ден 9-шы сыныптарға дейін, 12 жастан 16 жасқа дейінгі балалар. Орта класстарда ғылыми тақырыптарды зерттей бастайды, математика, ақпараттық технологиялар, шет тілдерін тереңдетіп оқыту және т.б. Жоғары сыныптар 10-11 сыныпты құрайды. Қарамастан, 10-11 сыныпты таңдау міндетті емес, Мектеп оқушыларының 80% -ы орта мектепте оқиды. Мұнда студенттер сол тақырыпты оқып жатыр, орта сыныптағыдай, әскери істерді бастайды, сондай-ақ университетке түсуге дайындық. 11-сыныптың соңында, мектеп оқушылары қорытынды емтихандар мен Бүкіл республикалық тестілеуді (ОРТ) алады, оның қорытындысы бойынша университеттерге жұмысқа қабылдау жүргізілуде.
90-жылдардың басында мектептер жеке пәндер мен мамандықтарды жоғары деңгейде оқып-үйренді. 2000 жылы, орта қоғамдық мектептер саны болды - 1975 мектеп. Қазір олардың 2000-нан астамы бар. Үлкен қалаларда жекеменшік элиталық мектептер ашылды. Сонымен қатар, 7-17 жас аралығындағы балалар саны көп емес - 2013 жылы республикада 2901 адам болды, оның ішінде 1021 адам жұмыс істеді.
ЖОО
1990 жылы республикада тек 9 ЖОО болды, онда 58,8 мың оқушы оқиды, Тәуелсіздік жылдарында жоғары оқу орындарының саны айтарлықтай өсті және 2010 жылдың басында 52-ге жетті, оның 36-сы мемлекет. Студенттердің саны да артып, 2010 жылдың басында болды 220 мың. Республикада халықаралық «бірлескен» университеттер бар: Қырғыз-орыс (славян) университеті, Қырғыз-Түрік университетінің «Манас» және Қырғыз-түрік университетінің «Ала-Тоо», Орталық Азиядағы Америка университеті.
Дереккөздер
* Санат:Посткеңестік елдер
Аққұйрық құмдауық
Аққұйрық құмдауық (Calidris temminckii) – Тауқұдірет тұқымдастарының дене мөлшері және реңі құмғақшаға өте ұқсас құс. Айырмашылығы – қауырсындарында қызылсары реңк болмайды, аяғы – ақшыл, құйрығының жиегі – ақ. Еуразияның тундрасы және орманды тундрасында орын тепкен, кей жерлерде саны құмдауықтан гөрі көбірек. Қазақстанда сәуір, мамырда және шілденің соңынан қазанның басына дейін әдеттегідей ұшып өтеді. Саны онша көп емес, ұшып жүрген дарақтарды жаз бойы кездестіруге болады.
Дереккөздер
Санат:Татреңтәрізділер
Боралдай (Бәйдібек ауданы)
Боралдай — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл, Боралдай ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Шаян ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде, Боралдай өзенінің қоңыр, қызыл қоңыр топырағында жусан селеу, көде, айрауық, т.б. шөптер өскен сол жағалауында орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2903 адам (1463 ер адам және 1440 әйел адам) болса, 2009 жылы 2967 адамды (1482 ер адам және 1485 әйел адам) құрады.
Шаруашылығы, инфрақұрылымы
1994 жылдан ауыл шаруашылығы бағытындағы “Боралдай” акционерлік қоғамы жұмыс істейді. Орта мектеп, клуб, кітапхана, бөлімшелік аурухана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Штанцах
Штанцах (Stanzach) — Аустриядағы коммуна. Тироль федералды жеріне қарасты Ройтте округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 408 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 31.85 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RE, ресми идентификациялық коды — 7 08 30.
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Ханспетер Ауссерхофер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тироль елді мекендері
Ваксар-Ега
Ваксар-Ега — Ресейдегі өзен. Тюмень облысы, Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Демьянка өзенінің сол жағалауынан 383 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 63 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Тобыл өзенінің құйылысынан Конда өзенін қоспағанда Ханты-Мансийск (жоғарырақ) қаласына дейін. Өзен саласы — Тобылдан Обьке дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Красный Холм (Калтасин ауданы)
Красный Холм — Башқұртстанның Калтасин ауданындағы ауыл, Краснохолм ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 327  адамды құрады. Пошта индексі — 452852, ОКАТО коды — 80233847002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
IC 2024
IC 2024 — Тор шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 14249, ESO 156-26, IRAS03588-5330.
Сыртқы сілтемелер
IC 2024 Санат:Тор (шоқжұлдыз)
Диафилд (Нью-Гэмпшир)
Диафилд (Deerfield) — Нью-Гэмпшир штатының Роккингэм округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 4280 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 135.4 км² шамасында. FIPS коды — 33-17460.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
Теңіз қояны
Теңіз қояны (Erignathus barbatus) – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі жануар.
Дене ұзындығы 2,2-2,4 м, салмағы 225-320 кг. Бетінде ұзын вибриссорлары бар. Жас итбалықтар, (ұзындығы 115-130 см) түгі қалың, жұмсақ, сұрғылт-қоңыр. Ареалы - арктикалық сулар мен соған жақын Тынық және Атлант мұхиттарының теңіздері; ТМД-да, Қиыр Шығыс пен солтүстік теңіздері. Қорегі - шаянтәрізділер, ұлулар, құрттар. Буаздылығы 10-11 ай. Саны 500 мыңдай. Аулау шектеулі, Охота және Беринг теңіздерінде жүргізіледі.
Дереккөздер
Санат:Нағыз итбалықтар
Еккун-Ях
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ольнуа
Ольнуа (Aulnoy) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Сена және Марна департаментінде орналасқан. Мо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,25 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 77013, пошта индексі — 77120.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сена және Марна департаментінің коммуналары
Азенга
Азенга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пежма өзенінің оң жағалауынан 96 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Металл галогенді шам
Металл галогенді шам — электрлік шамның бір түрі.
Жарықты электрдоғасы береді, ол сынап буы, аргон және металл галогенидтері бар газды қоспаның ішінде жанады. Көбінесе натрий иодиды және скандий иодиды деген галогенидтер қосылады, аргонның орнына кейде басқа да инертті газдар қолданылады. Электродтар кварц шыныдан немесе арнайы керамикадан жасалған кішігірім түтікшеде орналасқан, ол өзі үлкендеу шыны колбаның ішінде болады. Жай сынап шамынан гөрі бұның жарықтығы екі есе көп, ал галогенидтердің қосылуы шамға сынап спектрінде жетіспейтін қызыл және сары түстерді береді.
Металл галогенді шамды Чарлз Протеус Штейнмец 1912 жылы ашып шығарған болатын.
Олар көбінесе ауқымды қоғамдық жерлерді (бекеттер, зауыттар, стадиондарды) жарықтандыруға пайдаланылады.
Санат:Жарық көздері
Титандардың қаһары
"Титандардың қаһары (Wrath of the Titans / Гнев Титанов)"фильмі
Жыл:2012
Ел: АҚШ, Испания
Режиссер: Джонатан Либесман
Басты рөлдерде: Рэйф Файнс, Лиам Нисон , Розамунд Пайк , Дэнни Хьюстон , Эдгар Рамирес , Билл Найи , Сэм Уортингтон , Тоби Кеббелл , Джон Белл , Лили Джеймс
Продюсер: Бэзил Иваник
Жанр: Фэнтези, Боевик , Қызық оқиғалы
Бюджет:$150 000 000
Әлемдік табысы:$305 270 083
Қазақстандағы табысы:$918 098
Әлемдік премьера: 28 наурыз 2012
Жас шектеуі:PG-13 - 13 жасқа дейінгі балаларға көруге ұсынылмайды
Ұзақтығы: 99 минут
Қысқаша суреттемесі
Теңіз құбыжы Кракенді Персей жеңгеннен кейін 5 жыл өтеді. Енді батыр қарапайым күн кешіп, 10 жасар ұлын тәрбиелеуде. Дегенмен Құдайлар мен Титандар арасындағы билікке талас әлі тоқтай қоймаған еді. Аид бастаған бүлікшілер Титандардың әміршісі Кроноспен бірігіп Зевсті тағынан тайдыру әрекетін тағы ұйымдастырады. Персей серіктес жауынгерлермен бірге әкесі Зевсті құтқару үшін тағы жорыққа аттанады.
Рейтинг
4.5/10
Фильмнің саунтектері
Wrath of the Titans Javier Navarrete Humans Stopped Praying Javier Navarrete Zeus in the Underworld Javier Navarrete
Attack of the Chimera Javier Navarrete
Son of Zeus Javier Navarrete
Тағы қараңыз
Грек мифологиясы
Оппург
Оппург (Oppurg) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Заале-Орла ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
NGC 6182
NGC 6182 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан Sa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1789 жылы 24 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6182 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 58338, UGC 10424, MCG 9-27-48, ZWG 276.24.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Осейка (Санарка тармағы)
Осейка — Ресейдегі өзен. Челябинск облысы, Орынбор облысы, Қорған облысы, Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Санарка өзенінің сол жағалауынан 46 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Уй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Челябі облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері Санат:Қорған облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері
Лацио (футбол клубы)
«Лацио» (Lázio) — Италияның Рим қаласындағы кәсіпқой футбол клубы. Қазіргі күнде Италия "А сериясында" ойнайды. Италияның екі дүркін чемпионы - 1974, 2000. Өз алаңындағы ойындарын Римдегі "Олимпико" стадионында өткізеді.
Тарихы
Клуб 1900 жылы 9 қаңтарда Тибр өзенінің сол жағалауында Societa Podistica Lazio деген атаумен құрылды. 1907 жылдан бастап аймақтық жарыстарға, 1929 жылы Италия чемпионатына қатыса бастады.
Алғашқы табысына 1958 жылы қол жеткізді (Италия кубогы). 1974 жылы тұңғыш рет Италия чемпионы атанып, ол жетістігін 2000 жылы қайталады.
Клуб сапында әр жылдары Деметрио Альбертини, Кристиан Вьери, Роберто ди Маттео, Хуан Себастьян Верон, Эрнан Креспо, Роберто Манчини, Алессандро Неста, Павел Недвед, Мирослав Клозе, Марсело Салас, Яп Стам секілді атақты футболшылар доп тепті.
Ұлттық
Италия чемпионаты
Италия кубогы
Суперкубок
Б сериясы:
Еурокубоктер
Кубок иелері кубогы
Суперкубок
УЕФА кубогы
Сілтемелер
Санат:1900 жылы құрылған футбол клубтары Санат:Лацио ФК Санат:Италия футбол клубтары
Хайневальде
Хайневальде (Hainewalde) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Дрезден әкімшілік округіне бағынады. Гёрлиц ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1658 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 12,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 14 2 86 140. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Вальтер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония елді мекендері
Егринский Ухваж
Егринский Ухваж — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Егринка өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
NGC 1701
NGC 1701 — Кескіш шоқжұлдызында орналасқан Sb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 6 қарашада Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1701 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 16352, ESO 422-11, MCG -5-12-10, IRAS04539-2957.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кескіш (шоқжұлдыз)
Көктерек (Қостанай облысы)
Көктерек — Қостанай облысы Меңдіқара ауданы, Ломоносов ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Боровской ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 359 адам (186 ер адам және 173 әйел адам) болса, 2009 жылы 402 адамды (179 ер адам, 223 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Хальденванг (Альгой)
Хальденванг (Альгой) (Haldenwang (Allgäu)) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Швабия әкімшілік округіне бағынады. Жоғарғы Альгой ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3684 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 26,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 7 80 122. Муниципалитеттің басшысы — Антон Клоц.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Лембах (Мюлькрайс)
Лембах (Мюлькрайс) (Lembach im Mühlkreis) — Аустриядағы жәрмеңкелік коммуна. Жоғарғы Аустрия федералды жеріне қарасты Рорбах округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1578 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — RO, ресми идентификациялық коды — 4 13 18.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Аустрия елді мекендері
Раздольное (Целиноград ауданы)
Раздольное — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Нұресіл ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Сезімталдық
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Раздольное (Целиноград ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақмол ауылынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде, Есілдің сол жағалауында орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 334 адам (168 ер адам және 166 әйел адам) болса, 2009 жылы 359 адамды (174 ер адам және 185 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
ТМД және алыс шетелдердегі қазақтар
Өзбекстандағы қазақтар
ТМД-дағы қазақ диаспорасының саны ең көп ел — Өзбекстан. Қазақтар Бұхар облысының ауылдарында, Ташкент облысының Бостандық ауданында, Қарақалпақ Республикасының басым көпшілік халқын құрайды. Олар, негізінен, жер шаруашылығымен айналысады. Мәдени дәстүрлерінде бұрынғы көшпелі өмір салтының элементтері сақталып қалған. Мысалы, киіз үйді пайдалану, мола құрылысының қазаққа тән сипаттары сақталған.
Тәжікстандағы қазақтар
Тәжікстанда он мыңға жуық қазақтар тұрады. Олардың тарихи Отанымен байланысы нашар.
Ресей Федерациясындағы қазақтар
Ресей Федерациясында да қазақтар саны айтарлықтай, 800 мыңға (2000—2001 жылдары) жууық. Олар тығыз қоныстанған аудандар Қазақстан шекарасының маңына таяу орналасқан. Бұл — Алтай, Новосібір, Омбы, Челябі, Қорған, Орынбор, Саратов, Волгоград, Астрахан облыстары. Ресейдің еуропалық бөлігінде қазақтар саны аз, негізінен, қалаларда тұрады.
Орталық Азиядағы сияқты Ресей қазақтары да ауылдық жерде тұрады. Бұл олардың өзге халық арасында туысқандық байланыстары мен этностық тұтастығын сақтап қалу үшін тығыз орналасуға ұмтылуын, сондай-ақ қазақ тұрғындарының урбандалу деңгейінің төмендігін көрсетеді. Қазактардың ұрпақ сабақтастығын және этностық тамырымен байланысын сақтап келе жатқан салалардың бірі — ұлттық әдет-ғұрпы мен салт-санасы. Әлеуметтік салада аға ұрпаққа құрметпен қараушылық дәстүрі туысқандық байланыстар деңгейінде сақталған. Аға ұрпақ қамқорлығы және тығыз қоныстануының нәтижесінде қазақтар ана тілін сақтап қалған, дегенмен мұнда да жастар өзінің ана тілін нашар біледі. Оған Кеңес өкіметі кезіндегі білім беру жүйесіндегі өзгерістер де әсер етті.
Қазақ мектептерінің жабылуы кеңес идеологтарының КСРО халықтары одағынан бірыңғай кеңес халқын қалыптастыруға ұмтылысына байланысты болған. Мәдениет және білім беру саласында орыс тілі басты назарға алынды.
Қазақ халқының тілі мен мәдени дәстүрлерін сақтауға Ресей қазақтары құрған қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер де өз үлестерін қосуда. Таулы-Алтай қаласында түратын 62 мың халықтың екі мыңға жуығы қазақтар. Жалпы, Алтай өлкесінде 15 мыңдай қазақ тұрып жатыр. Ал Барнауыл жақта — Алтай өлкесінің Сібір бөлігіндегі қазақтардың саны 7 мыңнан асады.
1991 жылы Мәскеудегі қазақ жастарының «Мұрагер» мәдени қоғамы өз жұмысын бастады. Астанадағы көп ұлтты мегаполис жағдайында бір-бірімен тығыз қарым-қатынасын сақтап калу үшін мәскеулік «Қазақ тілі» қоғамы ұйымдастырылды (1990 жылы соңы мен 1991 жылы басында). Өткен жылдар ішінде бұл қоғамдар мен бірлестіктер біраз жұмыстар атқарды.
Ресейде Наурыз тойын жыл сайын тойлау дәстүрге айналды. Қазақстанмен байланыс орнатуға баса мән берілуде. 1990 жылдың тамыз айында Астраханда Қазақстан өнері мен әдебиетінің күндері өткізілді. Ресейдің әр түрлі аймақтарындағы қазақ қоғамдары мен ұйымдары бір-бірімен тығыз байланыс орнатып, біріккен ұлттық фестивальдар мен мерекелерге қатысуда. Ресей Федерациясындағы қазақтар қауымының өкілдері 1992 жылы 1 Алматыда өткен Дүниежүзілік қазақтар құрылтайына қатысты.
Қытайдағы қазақтар
Қытайдағы қазақтар алыс шетелдердегі қазақ диаспорасының арасындағы ең көбі. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы (ҚХР) құрылған кезде онда 420 мыңнан астам қазақтар болса, олардың 418 мыңы Шыңжаң халқының 9%-ын құрайтын. 3 мыңдай қазақтар Шыңжаңмен шекаралас Ганьсу және Синхай провинцияларында өмір сүріп жатты. Ал 1999 жылғы ресми Қытай деректері бойынша, қазақ диаспорасы 1,3 млн адамға жеткен. Қазақтардың басым көпшілігі (82,6%) егін, мал, орман шаруашылығы мен балық аулау кәсіпшіліктерінде еңбек етеді. Шыңжаңда, көп ұлтты аймақ ретінде қазақ, ұйғыр, дүнген, т.б. ұлттық мектептері жүмыс істейді.
Шыңжаңдағы аз ұлт өкілдерінің балаларын оқыту үшін 1952 жылдан бастап мұнда ұйғыр, қазақ, моңғол тілінде оқулықтар шығарыла бастады. 1970—1980 жылдары ресми Қытай үкіметі аз ұлт өкілдері арасынан жоғары білімді мамандарды көптеп даярлау мүддесін көтермелеуге тырысты. Мысалы, университетке қабылдаған кезде оларға қытайлықтардан төмен балл белгіленді. Бірақ Қытайдағы ауыл қазақтарының білім деңгейінің төмендігі, мектептер мен мұғалім- қазақтардың азшылығы жағдайында жоғары білім кол жетпейтін дәреже болып қала берді.
Бұқаралық ақпарат құралдарынан (БАҚ) 1986 жылы ҚХР-да қазақ тілінде 20-дан астам журнал мен 10 газет жарық көріп тұрды. Жергілікті теледидар қазақша бағдарламалар беріп тұрады, радиостанциялар қазақша хабар таратады.
Түркиядағы қазақтар
2000 жылдың басында Түркияда 20 мыңдай қазақтар тұрған. 1952—1958 жылдары келген алғашқы қазақтар тобы Стамбұл түбіне шоғырландырылып, азаматтық берілгеннен кейін ғана Батыс Анадолы аумағына орналастырылды.
60-жылдары ауылдық жерлерден қалаға қоныс аудару жаппай сипат алған кезде, қазақтар да Измир, Анкара қалаларына көше бастайды. Қазақтардың еңбегімен осы жылдары түрік экономикасында тері бұйымдары саласы өркендей бастады. Біртіндеп қазақтар өзге де өнеркәсіп түрлері және сауда бизнесімен айналыса бастады. Бірқатары егін шаруашылығында қала берді.
Түркиядағы қазақтардың әлеуметтік өмірінде де олардың белгілі бір руға жататындығы басты рөл атқарады. Түркияға көшіп келген соң қазақ отбасылары 1934 жылы есім реформасына байланысты түрік фамилияларын қабылдауға тиіс болады. Алайда мұнда фамилия әкімшілік мақсатта бірыңғайлау үшін пайдаланылады да, қазақтардың өздерін руына қарай анықтайды. Қалыңмал беру салты кездеседі, қалыңмалдың мөлшері әр түрлі, әлеуметтік жағдайына қарай өзгеріп тұрады.
Аға ұрпақтың алдынан кесіп өтпеу, келіндік міндетті мінсіз атқару, «кіндік шеше», «өкіл әке», туыстарына бала беру сияқты қазақтың салт-дәстүр әдебіне баса мән беріледі. Дегенмен түркиялық қазақтардың өмір салтында бірқатар өзгешеліктер де бар. Күнделікті өмірде қазақ тілі мен түрік тілі аралас қолданылады. Жастар барған сайын салт-дәстүрді сақтауға немқұрайды қарауда, мысалы, болашақ жар таңдауды өз еркімен шешуге тырысады. Үйлену тойында қазіргі түрік және қазақ дәстүрлерінің элементтері аралас жүреді. Ортақ түркілік тегі және мұсылман діні қазақтардың түрік қоғамына тез бейімделіп кетуіне мүмкіндік берген.
1986 жылы «Қазақ» қоғамы құрылған, бүл қоғамды құрудағы мақедт — ұлттық салт-дәстүрді жастар санасына сіңіру, жоқ-жітіктерге әлеуметтік тұрғыдан көмектесу.
Моңғолиядағы қазақтар
Моңғолияда 2000 жылдың басында 83 мың қазақ болды. Олардың басым көпшілігі ауылдық жерде мал шаруашылығымен айналысады. Тығыз топтасып орналасуы олардың монғол қоғамынан ерекшелігін сақтап қалуға мүмкіндік берген. Моңғолиялық қазақтардың басым көпшілігі таза ана тілінде сөйлейді.