cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шақшам
Қоқан хандығында
Қоқан хандығының Ташкенттегі әскері негізінен қазақтардан құралып, олардың жалпы саны сол жылдары 30 мыңға жетті. Мұнда, әсіресе ұлы жүз тайпалары шанышқылы, қатаған сияқты тайпалар қатарында шақшамдардың атқарған маңызы зор болды. Қоқан әскерінің құрамындағы өзбектер (сарттар), тиянақсыз табансыз болмыстарына байланысты, соғысқа онша бейімді болмаған. Олар қарсыластарын екі- үш есе артық санымен ғана жеңіп үйренген. Бірақ жеңілгендерге аяумай жауыздық көрсетуге келгенде, алдарына жан салмайтын. Осыны жақсы білетін Қоқан хандары сыртқы елдермен жүргізілген қиын соғыстарға, қазақтан және қырғыздан шыққан сарбаздарды пайдалануға тырысатын. Ташкенттегі Қоқан хандығының әскері құрамындағы саны шамалы ғана шақшамдар шетінен өжет, бірі ондаған өзбекке (сартқа) қарсы тұруға жарайтын, қайсар жауынгерлер болатын. Саны жүздеген есе көп қоқандықтарға, үрім-бұтағы жойылып кетпес үшін амал жоқ бағынған шақшамдар, басқа да ру-тайпалар қатарында басқыншылардан құтылар күнді жақындатуға, бар амалдарды қарастырумен болді.
Қоқан ханы Әлім соғыс жорықтарын жүргізуге өте құмар басшы болған, оның бүкіл есіл- дерті көрші елдермен тек қана соғысу еді. Оның жасаған жорықтары халықтарға ешқандай пайдасы болмағандықтан, соғыс зардабы оның қарамағындағы елдерге өте ауыр тиді. Сондықтан хандықтың құрамындағы қазақ билері Әлімге қарсы қастандық жасауды ойластыра бастады. Билердің шешімен, шақшамнан шықан, Шыршық маңайынан келген ержүректі жас жігіт Аманкелді, Әлім ханның өзі қатты әжуалайтын, Рақым Хикмет бақсының сеніміне кіріп алыпты. Сонымен Аманкелді 1809 жылдың қазан айында, кезекті зікір салу кезінде Рақым бақсының қасында қызмет жасағансып жүріп, аңсыз отырған Әлімді қысқа қанжармен екі жерінен жаралады. Қашып құтылатын амалы болмағандықтан, есіл ер сол қанжарды өзінің жүрегіне салып қаза болған. Ел үшін басын құрбандыққа тіккен ержүрек шақшамның қолынан ауыр жарақаттанған Қоқан ханы Әлім, ел басқару тізгінінен айрылып, көп ұзамай хандықты күшпен тартып алған туған інісі Омардың бұйрығымен басы алынды. Ел үшін құрбан болған есіл ер Аманкелдінің артында қалған жалғыз ұлы Жаңбырбайдан соңынан бір қауым ел тарады.
Хан тағына отырған Омар, өзі бауыздатқан ағасының төңіректегі елдерді жаулап алу саясатын жалғастырып, 1810 жылы негізінен қазақтар тұратын Шымкент қаласына шабуыл жасады. Үш қақпасы бар, бекінісі мықты қаланы қоқандықтар бірден ала алмады. Ақырында Қоқанның жаңа ханы Омар Шымкентке жаңа күш төгіп, әскерлер қалаға тұс-тұсынан лап қойып, қоршаудың 20-шы күні тіке шыққан шабуылмен қаланы басып алды. Басқыншыларға қарсы жан аямай күрескендер арасында, қала қорғаушыларының өтінішімен Шыршық маңайынан көмекке келген, ел үшін қаза болған Аманкелдінің туған інісі ержүрек Есенкелді бастаған шақшамның бір топ жігіттері бар еді. Қаланы басып алған қоқандықтар жараланып, қолға түскен қорғаушылармен қатар жазықсыз қала тұрғындарын аяусыз қырып, қандарын судай төкті. Қырғын соғыс аяқталуға жақындап, басқыншылар қамалға қаптап кіре бастағанда, жеңіл жараланып тірі қалған Есенкелді бастаған шақшамның бес сарбазы, абыр-сабыр топалаң сәтті пайдаланып, қоршаудан шығып үлгерген.
Қазақтарға аяусыз жауыздық жасаған басқыншыларға әбден кектенген Есенкелді мен оның серіктері, кең далаға кетіп ізін жасырудың орнына, жараларын таңып, біраз әлденіп алған соң, қоқандықтармен соғысты жалғастырмақ болып Сайрамға беттеді. Көне Сайрам қаласының тұрғындары қоқандықтармен үш күн бойы берілмей соғысты. Көп әскер қойсын ба, төртінші күні қалаға басып кірген басқыншылар қорғаушыларды аямай қырып, бау-бақшалар мен егіншіліктерді қиратып, үйлердің тек қана топырақ үйінділерін қалдырды. Соңғы демдері таусылғанша дұшпанмен айқасқан Есенкелді мен бес серігі, ұрыс үстінде қаза болып, олардың ел үшін жасаған ерліктері елімізге көп жылдарға дейін белгісіз болып қала берді.
Қоқандық билеушілер қазақтарды басып алған жерлерінде алғашқы кезден-ақ мейлінше қаталдық танытып, олардың қазақтарға көрсетпеген зорлық-зомбылығының түрлері қалмады. Салық салушылар тіпті шектен шығып, адамгершіліктен кетіп, тұрмысқа шығатын әр бойжеткен қыз үшін бір ділладан салық енгізді. Амалы құрыған қазақтар бой жеткен қыздарына қызыл орамал орнына, ақ жаулық тартқыза бастады. Осыны біліп қойған қоқандық зекетшілер, жас әйелдердің қыз екенін анықтаймыз деп, олардың кеуделерін қолдарымен қысып ұстап, тексеретін болды. Бұл шектен шыққан қорлау, қазақтардың намысын келтіріп, ашу-ызасын қоздырып, халықты 1821 жылы көтеріліке шығуға мәжбүр етті. Көтеріліске Меркі маңайын мекендеген шақшамдардан Ақмырза, Байсейіт, Байқұл, Рай, Жұмабай, Құдайғұл, Райымжан аталарымыз қатысқан, ал Қошқарата маңайын мекендеген шақшамдардан Мыңбай, Қозыке, Өрікбай аталарымыз қатысыпты. Сол сияқты бұл көтеріліске көппен бірге, шақшамның Жаңажол, Шыршық, Шыназ маңайын мекендеген Абыша, Сары, Иман, Жәнібек аталар ұрпақтары да қатысқан. Оларды ел үшін ерлікпен қаза болған Аманкелді ұлы Жаңбырбай басқарыпты.
Қоқан ханы Омар 20 мыңдай әскерін көтерілісшілерге қарсы төккенімен, саны аз болса да қазақтар еш қайтпастан, күші басым отаршыларға қарсы аяусыз күресті. Бірақ өздерінің қара бастарының ғана қамын ойлаған, төре тұқымынан шыққан қазақтың үстемтап өкілдері, көтеріліс өзімізді таптап кетер деген қауыппен, қоқандықтармен тіл табысып келісімге келген. Опасыз басшылар өз еркімен берілен көтерілісшілерге кешірім жасалынады деп алдап, оларды қаруларын тастауға көндірді. Көтерілістің қарапайым қазақтардан шыққан басшылары ұсталып, зынданға салынды, көпшілігінің бастары шабылды, ал енді біреулері істік қазыққа отырғызылды.
Осыдан кейін қоқандықтар Шымкент маңайындағы шұрайлы жерлерді қазақтардан тартып ала бастады. Сайрам, Қарамұрт, Тұрбат, Тассай сияқты шаруашылыққа қолайлы, егін егу үшін суы мол, әрі құнарлы жерлерді қазақтардан тартып алып, оларды құнарсыз жерлерге көшірді. Әсет пен Қосет билер заманында, XVI ғасырдан бастап мал шарушылығымен қатар егінмен де айналысып, көп жылдар аралығында зор тәжірибе жинаған олардың ұрпақтары бастаған шақшамдардың бір тобы Тассай елді мекенін гүлдендіріп, саябаққа айналдырған. Олар бұрын суы тапшы, бірақ топырағы құнарлы жерлерге жаңа арықтар жүргізіп, ағысы күшті өзендер бойына тоғандар орнатып, кең алапты егін шаруашылығымен қамтыған. Тассай алабы ортасымен өткен кең арық «Шақшам арық» аталып, оның ескі орны бүгінгі күнге дейін сақталған.
Сонымен, көп еңбекпен қолдан жасап, гүлденген алапқа айналған шақшамның шұрайлы Тассай жерін, қоқандықтар зорлықпен тартып алды. Жақында ғана болған қанды көтерілістен басылып, әбден жаншылып қалған қазақтар қатарындағы шақшамдар, осы кезде қайтадан бас көтеруге шамалары келмеді. Сондықтан ел сыйлаған, құрметті ақсақалдар Қараша, Базарбай, Бекман бастаған шақшамның Абыша, Қара, Иман аталар ұрпақтары Тассай жерінен көшіп, Қаратау жотасының шығысында Қошқарата өзені бойына «ақтабан шұбырынды» заманында орналасқан ағайындарына барып паналады. Бұл жер Қоқан хандығы қол астында болғанымен, таулы жерде жол қатынас қиындығына байланысты, басқа өлкелерге қарағанда, шақшамдар үшін сәл еркіндеу және тыныштау болатын. Жоңғар қырғыны кезінде таулы өлкеге келіп орналасқан ағайындар арасына, Шымкент маңайынан келіп жайғасқан Қараша, Базарбай, Бекман ақсақалдар бастаған шақшамдар, жаңадан арықтар тартып, су көтерілетін тоғандар жасап, көп жерге егіндер егіп, өңірді гүлдендіре бастады. Олардың епті қолы мен табиғи жаратылысының зеректігі терең шатқалдағы өзендерден суды тартып, үстіртке шығарып, егістіктерге таратты. Соңынан, Ресей елінен «переселендер» аталған келімсек орыстар көшіп келіп, Ақ патша бұл жерлерді арнайы актымен, оларға өткізіп бергенше, бұл алап шақшамдардың арқасында, гүлденіп тұрған. Дегенімен, бұл өңірдегі шақшамдар да Қоқанның алым-салығынан ауыр азап шегіп, көп қиналған еді.
Қоқанның қысымында қалған елдің шаруашылық жағдайы тіпті нашарлай түсті. Соның салдарынан Шымкент, Шыназ, Шыршық, Меркі бекіністері төңірегіне орналасқан шақшамдардың біразы, жердің тарылуына байланысты мал бағуды, егін егуді тастап, күн көріс үшін әртүрлі кәсіп іздеушілердің қатарына қосылып, кедейшіліктің ең сорлы түріне тап болған жағдайлары болды.
Сонымен қатар, ағайындарымыз жақын орналасқан Шымкент, Әулиеата, Шыршық, Меркі, Қарабұлақ бекіністер жанында базарлар пайда болып, біртіндеп сауда орындары көбейе бастады. Ағайындарымыз енді малдарын сатып, орнына түрлі өнеркәсіп тауарларын сатып алып, алыс-жақын елдерден келген бұйымдарды иеленіп, солар арқылы біртіндеп шағын өркениетке қолдары жете бастады.
Алыста, жүрер жолы қиын таулы өлкеде орналасқан Қошқарата өңірінен, Қарабұлақ базарына тау арқылы төте жолмен малдарын айдап шақшамдар Абыша, Қара, Иман аталар ұрпақтары келе бастады. Сол кезде тау шақшамдары үшін жаңа ашылған өркениет жолы басқа елдермен қатысудың негізгі соқпағы болатын. Осы соқпақ XX ғасырдың 70 жылдарына дейін таулы шақшамдар үшін шаруашылық маңызын жоғалтпай келді. Сонымен, уақыт өте ауылдар арасында автокөлік жүретін жаңа айналма жол ашылып, ескі жол шаруаға керексіз қалғандықтан, соқпақтың өзі түгіл ізі де жоғалған.
Дегенімен, шақшамның ата бабалар тарихын зерттеп жүрген олардың бірнеше ұрпақтары, арада ширек ғасыр өткенде, 2004 жылы сол жоғалып кеткен ескі аталар соқпағын қайта тауып, енді жыл сайын аталар құрметіне 45 шақырым жерді тау аралап, жаяу жүріп өтуді аталық дәстүрге айналдырды.
Тарихтан белгілі 1845 жылы Кенесары хан қазақтың бүкіл оңтүстік өңірін билеп отырған Қоқан хандығына қарсы соғыс бастады. Соған байланысты қоқандықтарға қарсы қазақтардың әр жерде көтерілістері бас көтерді. Сол кезде Қоқан билігіне қарсы Әулиеата өңірінде де үлкен көтерілістер болды. Соның бірі Меркі өңірінің қазақтарын басқарған Сыпатай Әлібекұлы бастауымен болған көтеріліс еді. Ботбай руынан шыққан ол қазақтар мен көршілес орналасқан қырғыздарды қоқан билеушілерінің шектен тыс езушілігіне қарсы күреске бастады. Қоқандықтарға қарсы шайқастарда, алғашғы кезде Сыпатайдың оққағары болып, кейіннен халықтың тәуелсіздігі үшін жасаған тамаша ерліктерімен белгілі болған шақшамнан шыққан Тілеміс батыр жүрген.
Шақшам Тілеміс батырды Сыпатай батыр «Жолдым» деп атап ең қиын, ең шешуі қиын дауларға, жорықтарға жіберіп отырған. Сыпатай әрі Тілемістің Әуес деген қарындасын алып, шақшамдарға күйеу болған. Өзі батыр, сөзге шешен Сыпатайдыңшақшамнан алған Әуес әйелінен аты жомарттығымен елге жайылған Ноғай деген ұл туған.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
КСРО ХКК қарамағындағы Біріккен мемлекеттік саяси басқарма (КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ) (Объединённое государственное политическое управление при СНК СССР (ОГПУ при СНК СССР)) — КСРО мемлекеттік қауіпсіздігінің арнайы органы. Бұл құрылым РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ негізінде КСРО ОАК Президиумының 1923 жылы 15 қарашада 1922 жылы КСРО құрылғаннан кейін төрт кеңестік республикалар одағының жарлығымен құрылды. 1934 жылы БМСБ Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы (МҚББ) ретінде КСРО ІІХК (РКФСР ІІХК-нан құрылған) құрамына енді. 1926 жылдың 20 шілдесіне дейін БМСБ төрағасы (және одан бұрын РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы) Ф.Э. Дзержинский болды, содан 1934 жылға дейін БМСБ-ді Вячеслав Менжинский басқарды.
Шақшам
Қоқан хандығында
Тілеміс батыр тек күштілігімен емес, ақылдылығымен, сөзшеңдігімен, білгірлігімен қоса, ұрыс әдісін игере білгендігімен ерекшеленген. Содан Сыпатай батыр Тілеміске қарасты ағайындар қоныстанған жерге үш шыбықты қадап, белгі қойған екен. Ол жерлер: «Ойранды», «Молалы», «Ақтікен».
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ міндеттері
Негізгі саяси арнайы қызметтің негізгі міндеті 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған КСРО Конституциясында тұжырымдалды. Саяси және экономикалық контрреволюцияға, тыңшылық пен бандитизмге қарсы күресте одақтас республикалардың революциялық күш-жігерін біріктіру мақсатында Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Халық Комиссарлары Кеңесінің қарамағындағы Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма (БМСБ) құрылды, оның төрағасы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Халық Комиссарлары Кеңесінің кеңесші дауысы болды.
РКФСР ІІХК қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және бандитизм мен басқа да құқық бұзушылықтардың жолын кесу міндеттері сақталды, ал КСРО одақтас ІІХК құрылмады.
Шақшам
Қоқан хандығында
Шақшам тайпасынан тараған үш аталық - Жәнібек, Жанбазар, Майемген(Сары) ұрпақтары осы жерлерге қоныстанған. Жәнібек- Ойрандыға, Жанбазар- Молалыға, Майемген- Ақтікенге ие болған. Тілеміс батыр қоқандықтарды қуып, еліне жер алып берген. Шақшам тайпасынан шыққан үш аталыққа өз қоныстарын тауып берген. Тілеміс батырдың қылышы бұл күндері аудандық мұражайда тұр. «Ақтікен» ауылы қазір «Ақтоған» деп аталады.
Осы кезде Ресей патшалығы Қоқан хандығының езгісіндегі, негізінен қазақтар мекендеген, оңтүстік өңірді басып алуды ойластыра бастады. Орыстар біртіндеп, қоқандықтар салдырған қамалдарды шетінен басып алып, оларды бұл өңірден біржолата қумақшы болды. Адам айтқысыз қанаудан бостандық алу үшін біртіндеп Ресей қарамағына ұлы жүз тайпалары жалайыр, албан, суан, шапырашты, ысты, ошақты, қаңлы өте бастады. Меркі маңаңайын мекендеген шақшамдар Абыша, Қара, Айтым, Сары, Жәнібек ұрпақтары Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек Ресей қарамағына өтуге тілек білдірді.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ міндеттері
Өз кезегінде, КСРО БМСБ контрреволюцияға, тыңшылыққа қарсы күрес, мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету және Кеңес үкіметіне жат элементтермен күресу жөніндегі жұмысты шоғырландырды.
Шақшам
Қоқан хандығында
Әулиеата маңында 1858 жылы зекет жинауға Ташкенттің билеушісі Мырзахмет келіп қазақтардан қосымша салық төлеуді талап етті. Бұған наразы болған қазақтар бүкіл Алатау бойындағы Қоқан билігіндегі каңлылар, шапыраштылар, дулаттар, шақшамдар және басқа тайпалар көтеріліске шығып, Әулиеатаны жан жақтан қоршады. Меркі маңайындағы шақшамдардың Абыша, Қара, Сары, Жәнібек аталар ұрпақтары туған жерді қоқандықтар езгісінен азат ету үшін Черняев әскері қатарына қосылды. Оларды басқарып орыс әскеріне бастап алып барған Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек шақшам азаматтары болатын. Ташкенттік билеушілер, тек қана әлсіздерге ғана күш көрсетіп үйренгендіктен, қорыққандарынан не істерін білмей, олар әскерімен бекініске барып жасырынды. Орыс патша үкіметі оңтүстік өңірді қоқандықтардан тартып алу үшін бар әскерін жұмылдырды. Әулиеата қаласын қарудың күшімен басып алу үшін 1864 жылдың ерте көктемінде Верный қаласынан полковник М.Черняев бастаған әскерлер шықты. М.Черняев басқарған отряд мамыр айында Меркі бекінісі түбінен шығып, жолай ешқандай қоқандықтарға кездеспей Ұзынбұлаққа жетті. Меркі шақшамдары Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек жер жағдайын жақсы білгендіктен, барлаушылар қосынына кіріп, орыс әскерлерінің ешқандай қиындықсыз Әулиеата маңайына жетуіне мүмкіндік жасаған.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ өкілеттіктері
Біріккен мемлекеттік саяси басқарма ОАК автономиялық республикалар мен облыстардың қарамағындағы саяси бөлімдерін бақылауды жүзеге асырды.
Шақшам
Қоқан хандығында
Зәресі қалмай қорыққан қоқандықтар бар күштерін жинап Әулиеата бекінісіне тығылды. Орыстар қаланы басып алған сәтте әскербасы Ниязәлі өзінің 400 әскерімен бекіністі тастап қашып кетті. Соңдарынан жедел құғынға шыққан орыс-қазақтардан құралған шағын қолдың құрамында Меркі шақшамдары Оразбай мен Өмірбек қоқандықтар мықтап бекінген Шымкент қаласы маңайынан кейін қайтқан.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ өкілеттіктері
1923 жылдың 15 наурызынан 1928 жылдың 20 сәуіріне дейін БМСБ пайда табу мақсатын көздемеген қоғамдар мен одақтардың (бірлестіктердің) жарғыларын қарау және бекіту жөніндегі комиссияларға қатысты. (КСРО ҚТОММ мәліметтері бойынша, ф. 393, оп. 39, д. 25б, лл. 39—43 об.).
1923-1924 жылдары БМСБ іс жүзінде милиция қызметкерлерін бір реттік аттестаттау жөніндегі Орталық аттестациялық комиссиясын басқарды (КСРО ҚТОММ мәліметтері бойынша, ф. 393, оп. 39, д. 27, л. 247.).
1924 жылғы КСРО Конституциясына сәйкес, БМСБ өкілі соттың жалпы отырысы кезінде КСРО Жоғарғы Сотының міндетті мүшесі болды, Басқарма тікелей КСРО Жоғарғы Сотына жүгінуге құқылы болды. Бұл органның қызметін қадағалауды КСРО Жоғарғы Сотының прокуроры жүзеге асырды.
Шақшам
Қоқан хандығында
Орыстар Шымкентті басып алуға екі жақтан әскер жіберді. Әулиеата жақтан полковник М.Черняев бастаған әскерлер, Түркістан жақтан полковник Н.Веревкиннің әскерлері қалаға жақындады. Шымкент маңына бұрынырақ жеткен полковник Н.Веревкиннің қарамағындағы капитан Л.Мейер, М.Черняевтің әскерлерін күтпей-ақ, атақ даңқын арттыру мақсатында, қаланы өз күшімен басып алмақ болды. Бірақ Шымкент маңындағы Ақбұлақ, Алтынтөбе ауылдарына жақындап келгенде, 14 шілде күні капитан Л.Мейер бүкіл төңірегін қоршап алған, саны 10 мыңнан асатын қоқандық әскердің қоршауында қалғанын байқады. Қоқан қолбасшысы Әлімқұл орыс әскерлерімен шайқасуға дайын тұр екен.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ өкілеттіктері
БМСБ контрреволюциялық көтерілістер мен бандитизмді басуға қажетті әскерлердің арнайы бөлімшелері бағынды. Еңбекші халықтың қарулы күштерінің ұйымы - КСРО-ның Жұмысшы-Шаруалар Қызыл Әскері. Жұмысшы-шаруа Қызыл Әскері құрлық, теңіз және әуе күштері болып бөлінеді. Жұмысшылар-шаруалар қызыл әскерінің құрамына арнайы мақсатты күштер: Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың әскерлері және конвой әскерлері де кіреді.
Шақшам
Қоқан хандығында
Әлімқұлдың жер қайысқан қолының ортасында қалған капитан Л.Мейер не істерін білмей жанталасты. Зеңбіректердің бірнеше дүркін атқылауынан кейін орыс әскерлері тіпті қатты састы. Түнге қарай Мейер көмек сұрап Черняевке жер жағдайын жақсы білетін шақшамның Әлмембет деген бір жігітін жіберді. Түнделетіп жеткен шақшам жігіті Әлмембет арқылы, Ақбұлақ түбіндегі жағдайды, білген М.Черняев, отандастарының өте қиын жағдайда қалғанын түсінді. Сондықтан полковник Әлмембеттің жолбасшылығымен шұғыл түрде Мейерге көмекке 50 орыс-казак әскерін және атпен тартып жүретін екі зеңбірек жіберген. Әлмембет алып келген қосымша күш арқасында капитан Мейер таң атқанша қоқандықтарға төтеп беруге шамасы келді.
Келесі күні орыстардың барлық әскерлерінің басы қосылып, Ақбұлақ аймағы үлкен ұрыс даласына айналды. Он күнге созылған шайқас 24 шілдеде Черняев әскерінің жеңілуімен аяқталды. Бұл үлкен шайқасқа екі жақтан да көптеген қазақтар қатысқан. Ұрыста жан аямай соғысатын олар, туған жерді азат ету үшін қырылып кетсек арманымыз жоқ деп, екі жақтан да көп қаза болды. Ел ақсақалдары айтуы бойынша, шақшамдардан бұл ұрысқа екі жақтан жүзден аса адам қатысып, жартысына жақыны жаралы немесе қаза тауып, шығын болыпты. Жанға өте қатты бататыны, осы сұм заманның қатыгездігінен, екі қарсылас жақтағы туыстас-бауырлас шақшамдар ұрыс кезінде біріне бірі қарсы «Бақтияр, Майемген!» деп тайпалық ұрандарын айқайлап, шапқандарын кәйтерсіз.
КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ
БМСБ өкілеттіктері
1930 жылы 15 желтоқсанда КСРО ОАК мен ХКК «БМСБ органдарының милиция мен қылмыстық іздестіру бөлімінің қызметіне басшылығы туралы» құпия қаулы қабылдады, оның негізінде БМСБ және оның жергілікті органдары милиция мен қылмыстық іздестіру органдарының қызметкерлерін тағайындауға, ауыстыруға және босатуға ғана емес, сонымен қатар, өз мақсаттары үшін, олардың дауысты құрамы мен айтылмаған агенттер желісіне де құқықты алды.
Шақшам
Қоқан хандығында
Орыс әскерлерімен болған Ақбұлақ және Алтынтөбедегі шайқас кезінде елден шыққан қарапайым жігіт- белгілі Қараша бидің ұлы шақшам Бәйімбет бірнеше ерліктерімен елге белгілі болды.
Соның бірі былай болған екен. Бір шайқастан кейін, әбден өшігіп кегі кеткен орыс әскерлерінің бір тобы, қырғын ұрыстан соң оқ тиіп өліп, шашылып жатқан қазақтардың бастарын қылышпен шауып, доп құсатып домалатып тепкен. Ал енді тағы біреулері өлі жауынгерлердің көздерін мылтықтарының найзасымен шұқып бара жатқан. Мұндай жан шыдаспас қорлауды көріп тұрып, шыдай алмаған Бәйімбет, шегініп бара шатқан қоқандықтар шебінен суырыла кейін шапқан. Ол астындағы жирен атына қамшыны басып, аққан жұлдыздай зулап келіп, орыстар тобының алдында келе жатқан, өліктерді қорлағандардың біреуін шоқпармен басына сілейте соққан. Сөйтіп, көзді ашып жұмғанша құйындатып, алыстап бара жатқан қоқандықтар шебіне қайтып қосылып кете барған. Орыс әскерлері қазақ жігітінен мұндай көзсіз ерлікті күтпегендіктен, ауыздары ашылып не істерін білмей, аңырып тұрып қалған. Қолында шоқпардан басқа қаруы жоқ жалғыз сарбаздың мұздай қаруланған орыстың бір топ әскерінен қорықпай, тапа тал түсте көздерін бақырайтып қойып, жауынгерін өлтіріп, өзі аман сау құтылып кеткені, көпті көрген қарт жауынгерлерді де таң қалдыртқан. «Бұл адам ба, әлде жын ба?» деп көргендер таңғалып, жағасын ұстаған. Сонымен қатар Ақбұлақ пен Алтынтөбедегі шайқас кезінде орыстарға көп көмек көрсеткен қазақтар ішінде 12 жігіт соңынан патша үкіметінің түрлі марапаттауына ие болған.Соның бірі шақшам азаматы Бәйімбеттің туған інісі Әлмембет полковник Черняевтің бірнеше қиын тапсырмаларын орындап, cоңынан ерекше марапатталған.
Арада екі ай өткен соң генерал шенін алған М.Черняев бастаған орыстың қарулы әскерлері Шымкент қаласын басып алуға қайтып келді Шымкент қаласын алған кезде патша әскерлеріне көмек көрсеткен қазақтар көп болды. Шабуыл басталар алдында генерал М.Черняевке қаңлы, дулат, сіргелі, шақшамдардың жарты мыңдай жігіттері келіп өздерінің қоқандықтарға қарсы соғысуға дайын екендіктерін білдірген екен. Сонда генерал: «Қаруларың жоқ, қалай жәрдем бересіңдер?»,- дегенде, олар: «Айқайлап орыс әскеріне күш беріп тұрайықшы»,- депті. Бұл жігіттердің мақсаты қоқандықтардың жарты ғасырлық билігі кезіндегі адам айтқысыз зорлық-зомбылығынан, олардың отаршылдық езгісінен елмен бірге азат етілу болды.
Олардың арасында шақшамның Абыша, Иман, Қара аталарына жататын таулы жер Қошқарата, Кеңсай елді мекендерінен келген Қожакелді, Базарбай, Сасық және Сәрсен есімді азаматтар бастаған жігіттер болды.
Сонымен, шақшамдардың жері енді толығымен орыстардың қоластына көшті.. Ашкөз басқыншы жоңғарлар, одан кейін бір жағынан Қытай, екінші жағынан қоқандықтардың қоршауында болған аталарымыз, сол қиын кезеңде тіректі орыстардан іздеуге мәжбүр болды. Енді жаңа тәртіпке байланысты рулар мен тайпалар арасындағы тартыстар азайып, барымталарға жол берілмегендіктен, мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы дами түсті, әр жерде өндіріс орындары пайда болып, еліміздің әл- ахуалы дұрыстала бастады. Бірақ, арада жылдар өткен соң, бұл өңірге қоныс аударған орыстар саны көбейе бастады. Енді жаңа заман басталып, орыстарға қарап, солардың ауыздарынан шығар сөзді аңдитын, ел басына күн туды.
Пайдаланылған әдебиеттер мен жиналған деректер:
1.Л.Н.Гумилев, Көне түріктер, «Москва» баспасы, Москва қ., 2004 жыл. 2.Н.Я.Бичурин (Иакинф), И.Бичурин. «Ерте заманда Орта Азияны мекендеген халықтар туралы деректер жинағы» I том, ТОО Жалын баспасы, Алматы қ, 1998ж. 3.О.О.Сулейменов, Көне замандағы түріктер, көне түріктер тілдері мен жазуларының шығу тегі, «Атамұра» баспасы, Алматы қ, 2002 ж. 4.Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы, құрастырған Р.Т.Сырғабаева, «Сенім» баспасы,Тараз қ., 2007 ж. 5.Нығмет Мыңжан, «Қазақтың қысқаша тарихы», «Жалын» баспасы, Алматы қ, 1994 ж. 6.Тауасарұлы Қазыбек бек, дайындаған Б.Қыдырбекұлы, «Түп тұқианнан өзіме шейін», «Жалын» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. 7.Б.Қ.Албани, «Тарихи таным», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 1994 ж. 8.Мырза Хайдар Дулати, «Тарих-и рашиди». Өзбекстан Республикасы ғылым Академиясы, Фан баспасы, Ташкент қаласы, 1996 ж. 9.А.Бушков, «Шыңғысхан, беймәлім Азия», «ОЛМА Медиа групп» баспасы, Москва қ., 2007 жыл. 10.В.В.Бартольд, «Жетісу тарихи очерктері», «Түркістан тарихы туралы дәрістер», «Еркін қоғам» Қазақстан институты баспасы, Астана қ., 2005 ж. 11.Е.Тұрысов, «Бәйдібек», тарихи хикая, «Нұрлы әлем» баспасы, Алматы қ, 2000 ж. 12.С.Жолдасов, «Қазақстанның оңтүстік өңірінің тарихы», «Үш қиян» баспасы, Алматы қ, 2009 ж. 13.Б.Жолдасов, «XIX ғасырдың ортасындағы Оңтүстік Қазақстан: ішкі және сыртқы жағдайы», «ҚАЗақпарат» баспасы, Алматы қ, 2003 ж. 14.М.Әбдәкімұлы, «Сіргелі шежіресі», «Алтын алқа» баспасы, Алматы қ, 1997 ж. 15.Б.Қ.Албани, «Мұхаммед Хайдар Дулати», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 2000 ж. 16.Д.Дүйсенбаев, «Домалақ ана», «Мұраттас» баспасы, Алматы қ, 1991 ж. 17.З.Сәдібеков, «Қазақ шежіресі», «Узбекистон» баспасы, Ташкент қаласы, 1994 ж. 18.М.Жолдасбекұлы, Қ.Салғарұлы, А.Сейдімбек, «Елтұтқа», «Күлтегін» баспасы, Астана қ., 2001 ж. 19.Қалыбек Данияров, «Өткенге көз салу- тарих», «Типография Комплекс» баспасы, Астана қ., 2009 ж. 20.С.Жолдасов, «Шілдедегі шайқас», тарихи роман, «ҚазАқпарат» баспасы, Алматы қ, 2008 ж. 21.Мұхамеджан Тынышпайұлы, «Қазақ шежіресі», «Қаламгер» баспасы, Целиноград қ, 1991 ж. 22.А.К.Акишев, М.Х.Асылбеков, К.М.Байпаков, «Ерте заманнан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы», «Дәуір» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. 23.А.Досымбаева, «Мерке- Жетісу түркілерінің киелі жері», «Сенім» баспасы, Тараз қ., 2002 ж. 24.Б.Әбілқасымов, Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі», «Арыс» баспасы, Алматы қ, 2001 ж. 25.Б.Қ.Албани, Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр, «Бабырнама», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. 26.Б.Әбілдаұлы, «Жауғаш батыр- Абылай ханның елшісі», тарихи роман, «Мерей» баспасы, Алматы қ, 2004 ж. 27.Тұрыс Әжібекұлы, 20 ғасырда Қошқарата өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері 28.Жолдас Әжібекұлы, 20 ғасырда Қошқарата өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері 29.Әбдірахман Мұхитдинов, 20 ғасырда Боралдай өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері 30. «Тұңғышбай ата шежіресі», Меркілік шақшамдар жинаған деректер. 31.Меркіден табылған «Тері кітап» шежіресі, Меркілік шақшамдар жинаған деректер.
Санат:Қазақ рулары
Орақжеміс
Орақжеміс(Drepanocaryum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Шу – Іле, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларындағы тасты, қиыршық тасты тау беткейлерінде, жартастардың көлеңкелі жерлерінде, ағаштар мен бұталар арасында өсетін 1 түрі – северцов Орақжемісі бар. Биіктігі 5 – 50 см. Сабақтары тік, жіңішке, сыртын түк жапқан. Жапырақтары жұмыртқа немесе жүрекше тәрізді, жиектері ара тісті. Жапырақ қолтығында жартылай шатырша гүлшоғыры орналасқан. Жартылай шатыршада 3 – 8-ге дейін көк, күлгін гүлдері бар. Гүлшоғыры түгелдей қалың түкті, қысқа түктері тікірейіп тұрады. Тостағанша, күлте жапырақшалары түтік тәрізді. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жеміс салады. Жемісі – қара түсті, сырты жылтыр жаңғақша.
Дереккөздер
Санат:Биология
Аяткан
Аяткан — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ябаган өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Белинский банк
Белинский банк — Ресейдегі өзен. Астрахань облысы, Қалмақ  Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Каспий теңізі орналасқан. Өзен ұзындығы 34 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ (саға); Су өлшеу посты Жоғарғы Лебяжьеден сағасына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 7487
NGC 7487 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан E-S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1886 жылы 3 тамызда Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7487 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 70496, UGC 12368, MCG 5-54-35, ZWG 496.43, NPM1G +27.0644.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Ключевка (Угра тармағы)
Ключевка (Клюевка) — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Угра өзенінің сол жағалауынан 374 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калуга облысы өзендері Санат:Смоленск облысы өзендері Санат:Мәскеу облысы өзендері
Аргуелло
Аргуелло (Arguello) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 185 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 37 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 12050.
Елді мекеннің қамқоршысы — Архангел Михаил.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
1595 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1595 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1595 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
NGC 2971
NGC 2971 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан SBb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1884 жылы 26 наурызда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2971 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 27843, UGC 5197, MCG 6-22-5, ZWG 181.87, ZWG 182,5.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Гаурама
Гаурама (Gaurama) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Эрешин экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6 311 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 204,149 км² шамасында. Халық тығыздығы — 30,9 адам/км².
Тарихы
Қала 1954 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Массанцаго
Массанцаго (Massanzago) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Падова провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5163 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 361 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 35010.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Ворб
250px|thumb|Картада орналасуы Ворб (Worb) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан қала. Конольфинген округінің құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 249 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 21.084 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 627, пошта индексі — 3076.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Берн елді мекендері
Визенфельд (Айхсфельд)
Визенфельд (Айхсфельд) (Wiesenfeld (Eichsfeld)) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Айхсфельд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 242 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 7,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 61 105. Муниципалитеттің басшысы — Петер Фиге.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Шалма (ойын)
«Шалма» — ойынына екі адам катынасады да, қалғандары көріп, тыңдап отырады. Ойын үйде, аулада өте береді. Ойыншылар біріне-бірі қарсы қарап отырады да, дайын болған шалманы бірінің қолынан бірі алады. Алғашында екі ұшын біріктіріп түйеді де, екі қолға, яғни төрт саусаққа кигізеді, ортаңғы саусақпен кезекпен іліп алады, сонда «ыңыршаң» шығады. Екінші жағдайда, келесі ойнаушы басбармақ және сұқ қолымен ыңыршақтың екі жақ керегесінің үстінен астына қарай алып, «кереге» шығарады. Үшінші жағдайда керегені үстінен астына қарай алып, «шаңырақ» шығарады. Төртінші жағдайда шаңырақты екі шынашақпен айқастыра іліп алып, «астауша» шығарады. Бесіншіде «кереге» қайталанады, алтыншыда «шынтақ» шығады. Енді әрі қарай жалғастырып ойнай берсе — «астау», «кереге», «шынтақ», «астау», «кереге», «шынтақ» болып қайталана береді.
Ойлы ойыншылар бұл бейнелердің жаңа көріністерін өзінше өрнектеп кеңейте беруге тырысады.
Бұл жас өспірімдердің тұрмыстағы үй жабдықтарын қалай пайдаланатындықтарын көз алдына елестетіп, соларды өзі жасағандай әсерлендіре түседі. Жастардың қиялын қозғап, творчестволық ізденіске, ой-жүйелерін дамытуға бастайды.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Этникалық статистика
Этникалық Статистика – демографиялық статистиканың халықтың этникалық (ұлттық) құрамы туралы деректерді жинау мен өңдеуді қамтитын бөлімі. Халық санағының деректері Этникалық статистиканың негізгі материалдары болып табылады, олардың бағдарламасында сұралушылардың сана-сезіміне негізделген қай ұлысқа (этносқа) немесе ұлтқа (ата-анасының біреуі немесе екеуі бойынша) жататындығы туралы мәселе, сондай-ақ ана тілі туралы мәселе қамтылады. Этникалық статистикаүшін халықты арнаулы зерттеудің, оның ағымдағы есебінің, т.б. материалдары маңызды рөл атқаруы мүмкін. Кейде Этникалық статистикада ұлыстың сипаттамасымен тығыз байланысты тілдік, діни және нәсілдік статистика да қамтылады.
Дереккөздер
Санат:Этнология
Әйелдер арасында Өзбекстан футбол чемпионаты
Өзбекстанның әйелдер арасында футбол чемпионаты (Ayollar futboli bo'yicha O'zbekiston chempionati Oliy Ligasi) — Өзбекстан чемпионатының жоғары дивизионы. Чемпионатта елдің әйелдер арасындағы ең мықты клубтар ойнайды. Турнир 1995 жылдан бастап өткізіледі. 2010 жылдан бастап Өзбекстан футбол Федерациясының Әйелдер футбол Ассоциациясы атынан өтеді.
Сент-Мари (Иль және Вилен)
Сент-Мари (Sainte-Marie) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Иль және Вилен департаментінде орналасқан. Редон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 25,28 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 35294, пошта индексі — 35600.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2239 адамды құрады. Халық тығыздығы — 88,57 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары
Бабайқорған ауылдық округі
Бабайқорған ауылдық округі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Бабайқорған, Абай, Құмайлықас, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Бабайқорған ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 6467 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Сауран ауданы ауылдық округтері
Батыс қақпа
"Батыс қақпа" - 20 ғасырдың соңында тұрғызылған архитекуралық ескерткіш.
Ташкент-Тараз жолының бойында каланың батыс кіре берісінде орналасқан. Құрылысы Тараз қаласының 2000 жылдығына орай ойластырылған, 1997 жылы аяқталған. Сәулетшілер Н.Баекеев, С.Дембай, Б.Мұсаев. Қақпа - үшбұрышты өту  аспa-арқадан  тұрады. Ол әсем өрнекетліп, 13, 8 м. биіктікте төбелері  күмбездермен көмкерілген екі мұнараның ортасында орналасқан. Мұнаралар тегістеліп салынып, Есіктері қызыл гранитпен қапталған. Қақпаның жалпы биіктігі 21,3 м. Мұнараның етектерінен жоғары екі плита  орнатылып,  бірінің бетінде: "Тараз-рухани  байлығымыздың алтын  деңгегі", екіншісінің бетінде  Тара қаласына  көне атауын беру   туралы Қазақстан Республикасы Президенті  Жарлығының мәтіні жазылған. "Батыс қақпа" сол жылдары Жамбыл облысының  әкімі болған Амалбек Тшановтың пәрменімен тұрғызылған.
Дереккөздер
Санат:Тараз Санат:География Санат:Тарих
Құныс
thumb|150px Құныс — омыртқаның сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңқы болып майысуы.
Рудник электровозы
Рудник электровозы - кен тасуға арналған электрлік локоматив. Рудник электровозы электр қуатын жылжымалы контакт арқылы аспалы электр сымынан немесе аккумулятор батареясынан алады.
Дереккөздер
Санат:Механика
Бөрібай Оразымбет
thumb|right|100px Бөрібай Оразымбет - 1954 жылы Түркістан облысының Жетісай өңірінде туған ақын, жазушы.
Еңбек жолы
Ауылдағы орта мектепті аяқтағаннан кейін, еңбек жолын шопан болып бастаған. Отан алдындағы әскери борышын өтеп келген соң, орта арнаулы оқу орындарынан есепші және агроном мамандықтарын алған. Көп жыл бойы Шардара және Мырзашөл аудандарында сауда саласында қызмет еткен. 1992 жылы Мырзашөл аудандық Киноландыру жүйесінің директоры қызметін атқарған. Қазіргі таңда мәдениет қызметкері. 1998 жылдан бері Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі. «Ақ-Бөрі» атты телефильмнің бас кейіпкері. 2001 жылы өткен Республикалық термешілер сайысының, 2003 жылы Ташкентте өткен «Өзбекстан — ортақ үйіміз» Халықаралық фестивалінің лауреаты. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының I және ІІ құрылтайының делегаты. Бірнеше мүшәйралардың жеңімпазы, Халықаралық ақындар айтысының жүлдегері.
Еңбектері
Ақынның өлеңдері «Мырзашөл — менің мекенім», «Теңіздің дәмі — тамшыдан», «Бекет ата», «Ел мен Елбасы», «Мырзашөл — атамекенім», «Алтын алқа» жинақтарына енген. «Махаббатым, мәңгі-сің», «Елім, менің сырымды ұқ!», «Ақ-Бөрінің айтыстары», «Қайың болды бір шыбық», «Менің мың бір түндерім», «Тамшы-таным», «Қос арман», «Усойқы ойлар», «Ақ-Бөрі ақын айтқан екен» атты кітаптардың авторы.
Дереккөздер
Санат:1954 жылы туғандар Санат:Жетісайда туғандар Санат:Өзбекстан жазушылары Санат:Термешілер Санат:Өзбекстан ақындары Санат:Қазақ ақындары
Абай мұздығы (Іле Алатауы)
Абай мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Абай шыңында орналасқан мұздық. Оны зерттеу 1937 жылдан басталды. 1947 жылы Абай Құнанбаев есімі берілген.
Аумағы
Аумағы 0,2 км2, ашық жерінің аумағы 0,1 км2. Ұзындығы 0,7 км. Ұшы 3440 м биіктікке барып бітеді. Фирн межесі 3640 м биіктікте, фирннің аумағы 0,1 км2.
Дереккөздер
Санат:Алматы облысы мұздықтары Санат:Іле Алатауы
Коян
Коян (고양시, Goyang-si) — Сеул қаласының серік-қаласы. Сеулмен метро жолымен байланысқан.
Жоғарғы білім
Қаланың жоғарғы оқу орындары:
Санат:Оңтүстік Корея қалалары
Риден (Жоғарғы Пфальц)
Риден (Rieden) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Амберг-Зульцбах ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Ивановци (Видин облысы)
Ивановци (Ивановци) — Болгариядағы ауыл. Видин облысына қарасты Видин қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 3739. Телефон коды — 09314. ЕКАТТЕ коды — 32130.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Видин облысының елді мекендері
Ивановци
Жіңішке (Алматы облысы)
Жіңішке — Алматы облысы Кеген ауданы, Алғабас ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Кеген ауылынан солтүстік-батысқа қарай 98 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 274 адам (136 ер адам және 138 әйел адам) болса, 2009 жылы 246 адамды (124 ер адам және 122 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Азор аралдары
Азор аралдары (Açores – Қаршыға аралдары) — Атлант мұхитының жанартаулық аралдарында Пиреней түбегінің батыс жағына орналасқан топарал. Португалия мемлекетінің иелігінде. Батыстан шығысқа қарай 600 км-ге созылып жатыр. Ауданы 2,7 мың км2. Тұрғыны 244 мың адам (1981). Ең биік жері Пику аралдарында (2315 м). Фумаролдар, минерал және термаль сулы бұлақтары көп. Климаты субтропикалық мұхиттық. Тау беткейлерінде субтропикалық мәңгі жасыл орман мен бұталар, банан, цитрус ағаштары, абрикос, жүзім т. б. өсіріледі. Ірі қалалары мен порттары: Понта-Делгада, Ангра-ду-Эроижму, Орта.
Санат:Азор аралдары
Қазақбаспасөз
«Қазақбаспасөз» - осы аттас республикалық акционерлік қоғамның облыстық филиалы. 1998 ж. бұрынғы «Союзпечать» облыстық бөлімшесінің негізінде құрылды. Міндеті - облыс Тұрғындарының облыстық, республикалық және шетелдік баспасөзді жаздырып алуын қамтамасыз ету, баспа өнімдерін тарату. «Қазақбаспасөз» облыстық филиалының қарамағыңда 22 дүңгіршек, 15 сауда нүктесі бар.
Дереккөздер
Санат:Газеттер
Өрнек (Абай облысы)
Өрнек — Абай облысы Көкпекті ауданы, Теректі ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Көкпекті ауылынан шығысқа қарай 51 км-дей жерде.
Халқы
Тұрғыны 51 адам (2009).
Санат:Көкпекті ауданының таратылған елді мекендері
Механизм (көлік)
Механизм - әдетте машинанің жұмыс үрдісінің бір бөлігін орындау үшін қажет белгілі кинематикалық және күштік байланыстарды қамтамасыз ететін тораптар мен тетіктер қосылысы.
тұлғаның ішкі бүйіржақ беттеріне ажыратылатын, айналмайтын делегейлерді қысу арқылы тежеу іске асатын делегейлі тежегіш механизм.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Критон (Платон)
thumb|right|200px|Бодлеан кітапханасындағы Oxoniensis Clarkianus 39 Кодексіндегі Критон диалогының басы (895ж. шамасы) Критон — ежелгі грек философы Платон жазған диалог. Онда Сократ пен оның бай досы Алопестік Критон арасындағы әділет (δικαιοσύνη), әділетсіздік (ἀδικία) туралы, сондай-ақ Сократтың Апологиясындағы түрмеге түсу әділетсіздігіне берген жауабы туралы екеуара диалогы суреттеледі.
Критон диалогында Сократ әділетсіздікке әділетсіздікпен жауап беруге болмайды деп санап, мұны дәлелдеу үшін Афина заңдарын мысалға келтіреді, әрі Критонның оның түрмеден қашуын қаржыландыру туралы ұсынысынан бас тартады. Диалогта басқарудың Әлеуметтік келісім теориясының ежелгі тұжырымдамасы бар. Қазіргі заманғы пікірталастарда Критон диалогының мағынасы қоғам заңдарына шартсыз бағыну талабы ретінде қарастырылады. Диалог мәтіні Платонның осы мәселе бойынша өз пікірін негіз етпеген (тек Сократтық идеяны ғана пайымдаған) бірнеше диалогының бірі; ол Сократ апологиясымен бір уақытта жазылған.
Шығарманың артқы көрінісі
Платон Сократқа жақын болды, бірақ бұл бір әдеби шығарма болғандықтан, айтылған жағдайдың тарихи негізділігі және Платонның түсіндірулері қаншалықты дәрежеде Сократтың нақты сеніміне сай келетіні әлі де анық емес.
Сократ пен Критон - оқиғадағы бірден-бір кейіпкерлері. Критон Афиналық бай болып, ол Сократ секілді Афинадағы Демос Алопекадан шыққан. Сократқа жастарды азғындатты және атеизмді тарқатты деген айып тағылған соң, Критон кепілақша төлеуге келіседі, бірақ сәтсіз болады. Сократқа у ішіп өлу жазасы кесілген соң, өзін түрме жазасынан сақтану үшін, Критон сотқа Сократтың қашып кетпейтіндігі туралы кепілдік беруге келіседі, бірақ өтініші қабылданбайды. Критон сот процесіне де, сот үкімінің орындалуына да қатысады.
Платонның Сократ туралы басқа диалогтарында Критон әдеттегі бір афиналық ретінде суреттелген, ол қанша тырысса да Сократ философиясын түсіне алмайды.
Платонның көптеген болашақтық шығармаларынан айырмашылығы, Критон шынайы болған диалог деп есептелінеді. Хольгер Теслефф таяуда жүргізген зерттеулерінде диалогтың шынайылығына күмән келтірді. Кейбіреулер Критонды Платонның ортаңғы диалогтарының біріне жатқызады, оған себеп диалогта Сократ сұрақ қою арқылы қарсы пікірдің кемшіліктерін көрсетіп, сол арқылы оны бөлшектеу әдісін қолданған. Алайда, жалпы консенсус бойынша, диалогты Платонның алғашқы библиографиясына жатқызады, онда Сократ мәселе бойынша сарапшы ретінде сөйлейді.
Марио Монтуори мен Джованни Реаленің айтуы бойынша, Крито уақыты қайшылықты болған Сократ апологиясы диалогіне емес, Заңдар диалогіне жақынырақ жазылған. Шығарма қалайда Сократтың өлім жазасы орындалған (бдд. 399ж) соң жазылған.
Дереккөздер
Санат:Философиялық шығармалар Санат:Платон диалогтары
Грайнбах
Грайнбах (Greinbach) — Аустриядағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Хартберг округінің құрамына енеді.
Шөптер
thumb|right|200px| Шөптер - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты.
Грайнбах
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1842 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 23.37 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — HB, ресми идентификациялық коды — 6 07 08.
Шөптер
Шикізаттың құрамы сабақтан, гүлдерден, жапырақтан, піспеген жемістерден тұрады. Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдерінің құрылысын қарусыз көзбен немесе лупа көмегімен көріп зерттейді. Керек болған жағдайда шикізатты бірнеше минут ылғалдайды, кейін сабағы мен жапырақтарын жөндеп зерттейді. Сабағын тексерген кезде оның: қысқартылған немесе ұзын, қарапайын немесе бұтақты, сабағының пішіні цилиндр тәрізді, қабырға тәрізді, төрт қырлы, т.б, түктілігі, өлшемдері (ұзындығы, диаметрі), жапырақтардың орналасуы, гүлшоғырдың типі, гүлдердің, жемістердің құрылысы бойынша анықтайды.
Грайнбах
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Зигберт Хандлер (АҰП) саналады.
Шөптер
Түсті - құрғақ шикiзатта күндiзгi жарықта анықтайды; иiстi - уқалауда; дәм, құрғақ шикiзатты шақпақ немесе (тек қана улы емес объектiлерде) оның қайнатпасынан дәм татаанықтайды. Жапырақтың орналасу типі ДӨШ «Шөбі» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті:
Грайнбах
Сыртқы сілтемелер
Санат:Штирия елді мекендері
Шөптер
Дереккөздер
Санат:Өсімдіктердің тіршілік формалары Санат:Шөптер
1596 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1596 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1596 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Түйілген шыт
«Түйілген шыт» — ойынына қатынасушыларға шек қойылмайды. Ойынға ортасынан бір-екі рет түйілген орамал, болмаса шыт керек. Ойынды ымыртта немесе іңір қараңғысында да ойнауға болады. Қара көлеңкеде көрнекті болуы үшін ойынға-ақ орамал қолданылады.
Ойнаушылар өзара келісіп, араларынан біреуін; ойын жүргізуші етіп тағайындайды. Ойын жүргізуші ойнаушыларды маңайына шақырып алады да, өзін қоршап, ынтыға ентелеп түрғандарға қарап бір, екі, үш деп дауыстайды. Осы кезде ойыншылар жан-жаққа тез бытырап кетеді. Ал жүргізушінің өзі қолында түйілген орамалы бар ойыншыны қуалайды, мақсаты: оны ұстап, орамалды алу. Ол қолындағы орамалды оп-оңай алғыза қоймайды.
Қуғыншы жете бергенде қолындағы орамалды қатарласа берген басқа ойыншыға лақтырады, орамалды қағып алған ойыншы оны келесі ойыншыға лақтырады. Осылайша жүргізуші қашан орамалды ұстап алғанша ойын жалғаса береді. Ұсталған ойыншы ортаға шығып, көпшіліктің ұйғаруы бойынша өнер көрсетеді. Өнер көрсету аяқталғаннан кейін түйілген орамалды соның өзі қуалайды, яғни ойын жүргізушіні ауыстырады, ойын осылай жалғаса береді.
Бұл ойын жастардың таза ауада демалуларын, денсаулықтарын жақсартып, денелерін сомдаумен бірге, оларды коллектив болып ұйымдаса білуге үйретеді, білгендерін ортаға салуға баулиды.
Дереккөздер
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Раевка (Туймазин ауданы)
Раевка — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Ескі туймазин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 94 адамды құрады. Пошта индексі — 452775, ОКАТО коды — 80251855006.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Халтмаагийн Баттулга
Халтмаагийн Баттулга (Халтмаагийн Баттулга, оқылуы халътмадьиң паттұльг, 3 наурыз 1963 жыл, Ұланбатыр) — Моңғолия мемлекет қайраткері, самбо күресшісі, әлем чемпионаттарының чемпионы мен жүлдегері, Әлем кубогының жеңімпазы мен жүлдегері. 2017 жылдың 10 шілдесінен бастап 2021 жылдың 25 маусымына дейін Моңғолия президенті. 2004 жылдан 2016 жылға дейін Мемлекеттік Ұлы Хуралдың депутаты, 2008–2012 жылдар аралығында Автомобиль жолдары, көлік, құрылыс және қала құрылысы министрі болған. Баттулга 2017 жылғы президент сайлаудың екінші турында жеңіске жеткен, бұл Моңғолия тарихындағы екі туры болған тұңғыш сайлау еді. .