Иран_әдебиеті
Иран Әдебиеті- Иран тілі тобына жататын парсы, тәжік, ауған, курдтардың және түркі тілдес түрік, түрікмен, өзбек, әзірбайжан халықтарының, Үндістанды мекендейтін кейбір ұлттардың парсы тілінде шығарылған немесе жазылған көркем туындыларының негізінде қалыптасқан. Иран әдебиеті ежелгі дәуірде және орта ғасырларда парсы тілі тобына жататын халықтар (парсы, тәжік, ауған, күрд т.б.) мен түркі тілінде сөйлейтін (өзбек, түрікмен, әзербайжан, түрік ) халықтардың және Үндістанның кейбір халықтарының әдебиеті арқылы қалыптасты.Бұл халықтардың бірнеше рет парсы мемлекетінің қүрамына енуіне байланысты, парсы тілі бәріне ортақ тіл болып есептеледі де, олардың әдебиеті, негізінен сол тілде дамыды. Иран әдебиетінің классикалық дәуірін (VII - XVI ғасырлар) парсы не парсы - тәжік әдебиеті деп атанды. Сасани әулиеті мемлекетін Араб халифаты басып алған соң (VII ғ.) араб тілі негізгі әдеби тіл болып, парсы тіліндегі құнды шығармалар араб тіліне аударылды ("Калила мен Димна" т.б.). Бұл кезде әл - Хурайми(VIIІ ғ.), Башшар ибн Бурд (783 ж.), Әбу Нувас (762-815) т.б. ақындар өз шығармаларын араб тілінде жазды.ІХ ғасырдан бастап араб тіліндегі әдебиеттермен қатар парсы тілінде де шығармалар туып, ол әсіресе халифаттан бөлініп шыққан, Орта Азия, Хорасан жерінде жедел дамыды. Парсы тіліндегі әдебиет жанрлары (рубаи, ғазел, қасида, маснави, қыта), әсіресе, Рудаки тұсында (860-941) толық қалыптасты. Кейін Фирдауси (940-1020) "Шахнама" эпопеясын жазды.Самани әулиеті мемлекеті құлап, Шығыс Иран мен Орта Азияның бір бөлігі Ғазнауи әулеті мемлекетінің құрамына енген кезде, Фаррохи (1038 ж. ө.), "Ақындар патшасы" Унсури т.б. ақындар шықты. Эпикалық дастан жазу дәстүрін Асади Туси ("Гершаспнама", 1062-1064), Атаи ("Барзунама") дамытты. Ал Әбу-л - Фаварис Канаризи "Синбаднама" (1050) атты прозалық шығарма жазды. Баба Кухи (1050 ж.ө.) Абдаллах Ансари шығармаларында суфизм берік орын алса, Насир Хосроу (1004-1072) адам баласын қанаушылыққа қарсы шықты. Көрнекті ғалым әрі ақын Омар Һайям (1048 ж. ш.т. - 1122 жылдан кейін) сол заманның әлеуметтік болмысын жырлады. Әзербайжан ақыны Низамидің (1141 - 1209) "Бестік" ("Хамса") атты шығармасы жазылған кезден бастап Иран әдебиетінде адамгершілік тақырыбы өріс алды. Иран әдебиетінің гүлденген кезі - XIII, XIV ғасырлар. Бұл кезеңде Закани, ибн - Ямин, Сағди, Хафиз сияқты атақты ақындар шықты. Ал XV ғасырларда Иран әдебиетінен тәжік әдебиеті бөліне бастады. Бұрын парсы тілінде дамыған әзербайжан, өзбек, түрік әдебиеті енді өз тілдерінде жазылатын болды. ХІХ ғасырдың басында Иран әдебиетінде жолжазбалар және мемуар түрінде жазылған прозалық шығармалар да туындады. Иран революциясы (1905 - 1911) және азаматтық қозғалыс (1918 - 1921) кезінде А. Фарахани, М.Кермани, М.Т.Бехар т.б. ақындар демократия идеясының жаршысы болды. Социолизм идеясын жырлаған Әбілқасым Лахути шығармаларында феодализм мен отаршылдыққа қарсы күрес тақырыбы көтерілді. М.Багердің Ирандағы моңғол үстемдігі туралы "Шамс-о-Тогра" (1910) т.б. тарихи романдары шықты. XX ғасырдың бас кезінде, буржуазиялық революция жеңіліп, репрессия күшейген кезде, М.Каземидің (1887 ж. т.) "Алапат Тегеран" (1921-1924), А.Халилидің "Адам" (1925), "Сұрқай тұрмыс" (1931) т.б. торығушылық сарындағы романдары жарияланды. 1930 жылдары Риза шах үстемдігі тұсында Иран әдебиеті үшін "қаралы дәуір" басталды. Көптеген ақындар шығармаларын жасырын жазды. Риза шах үкіметі құлаған соң (1941 жылы),әдебиет қайта жанданып, әсіресе проза жанры кеңінен өрістеді. Бұл кезде С.Хедаяттың "Қаңғыбас төбет" (1943), "Азғындық" (1944) әңгімелер жинақтары мен "Хаджи ага" (1945) повесі, Б. Алевидің "Елу уш" (1942), "Түрме жазбалары" (1941) сияқты түнек жылдарын суреттеген романдары жарияланды. Бехазиннің әңгімелері, Э. Табаридің прозасы мен поэзиясы, Х.Нушинның Иран жұмысшыларының күресі туралы "Алғашқы әтеш" пьессасы, Ф.Таваллолидің Ленин туралы поэмасы адамгершілікті жырлаған құнды шығармалар болды. 50 жылдардың екінші жартысынан бастапкейбір ақын шығармаларында торығушылық сарын етек алды. Ал 1960 жылдары Ускуидің "Періште жылағанда" (1963), Саркоштың "Көз жасының зары" (1965), А.М. Афғанидың "Аху - ханымның күйеуі" (1962) т.б. роман повестері жарияланды. Иран әдебиетінің  біршама шығармалары қазақ тіліне аударылған болатын. Мәселен, оларға "Парсы ертегілері" (1958), Омар Һайямның рубаилары (1965), Сағдидің "Бустанын" (1970) т.б. атап өтуге болады.