cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аль Пачино
1970 жылдар
Бірінші үлкен ролі Аль Пачино 1971 жылы Джерри Шацбергтің «Паника в Нидл-Парке» фильміндегі нашақор ролі болады. Осыдан кейін оны Фрэнсис Форд Коппола байқап, Крёстный отец жаңа фильміндегі Майкла Корлеоне роліне шақырады. Коппола басқа барлық үміткерлерден бас тартты, олардың ішінде Роберт де Ниро, Мартин Шин, Джеймс Каан, Роберт Редфорд және Уоррен Битти болған. Киностудияның бастықтары бұл жаңалықты естіп, шошып келеді, олардың ойларынша Аль Пачино дәрежесі бұл рольге сәйкес келмейтін. Нәтижесінде сол ролі үшін бірінше рет Оскар марапытына номинацияға түседі, бірақ неге екінші пландағы үздік еркее ролі үшін номинацияға түскеніне түсінбей, церемонияға бойкот жариялайды. Бірінші пландағы үздік еркек роліне, фильмде аз түскен Марлон Брандо номинацияға түседі. Статуэтканы бұл жолы Аль Пачино алмайды, өз кезегінде МАрлон Брандода церемониға бармайды, бірақ ол өз номинациясында ұтады.
1973 жылы тағы да Шацберг фильмінде ойнайды, бұл жолы "Пугало" атты фильміндегі оның серігі әйгілі Джин Хэкмен болады. Сол жылы Пачино “Серпико” фильмінде басты рольде ойнайды, бұл фильм шыңайы оқиға туралы түсірілген. Нью-Йорктық полицей Фрэнк Серпико жүйеге қарсы күресіп, өз қатарластары арасында коррупцияланған жұмысшыларды табуға тырысады.
1974 жылы Аль Пачино Крестный отец 2 фильмінде тағы да Майкла Корлеоне ролінде ойнайды. Бұл фильм “Оскар” алған ең бірінші сиквел ретінде таңымал. Аль Пачиноның өзі үшінші рет номинацияға түседі, бірақ марапаталмайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері Санат:Тони сыйлығының иегерлері Санат:Оскар сыйлығының иегерлері Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері Санат:BAFTA марапаты иегерлері Санат:25 сәуірде туғандар
Б. з. д. 551 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 551 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 551 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Бомбалаушының цифрлы есептеу қондырғысы
Бомбалаушының цифрлы есептеу қондырғысы — кемелік (бортовое) авиациялық есептеу кондырғысы. Бомбалаушының навигациялық міндеттерін орындауға арналған. Бұл қондырғы кемердегі өлшегіш кұралдардан алынған акпаратгың негізінде ұшақтың дәл орнын есептеп шығарады. Сөйтіп, автоматты түрде белгіленген жолдан ауытқуды мейлінше азайтып, ұшақты басқаруды жүзеге асырады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Амангелді (Құрманғазы ауданы)
Амангелді (2007 жылға дейін – Богатое ) — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. Бірлік ауылдық округінің құрамына кіреді.
Тарихы
Бұл елді мекен бұрын Богатый ауылы деп аталған. Елдің айтуы бойынша балықтың көп болуы себепті, «Богатые места», «Богатые угодья» атауларының негізінде айтылса керек. Алғашқы балықшы ұжымдары 1930 жылдары құрылған. 1940 жылдары Ботақан ауылдық кеңесінен «Екпінді құрылыс» колхозының мүшелері қоныс аударған. 1959 жылы шаруашылыққа Амангелді есімі берілген. Ауданда ұсақ шаруашылықты ірілендіру мақсатында көрші «Қызылтаң» колхозына біріктірілді. Күні бүгін Бірлік ауылдық округіне қарайды.
Әлеуметтік және мәдени нысандары
Ауылда мектеп, балалар бақшасы, клуб, кітапхана, сауда нүктелері жұмыс жасайды.
Дереккөздер
Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Дүниежүзілік сауда орталығы
Дүниежүзілік сауда үйі (World Trade Center) — Нью-Йорк қаласында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — Минору Ямасаки. Ресми ашылу салтанаты 4 сәуірде 1973 жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. ДСҮ 1 немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. Құрылысы біткеннен кейін бұл ғимараттар біраз уақыт бойы әлемдегі ең биік ғимарат болып келген. 2001 жылы 11 қыркүйекте ланкестік шабуылдан кейін мұнаралар жермен жексен болды.
Құрылысы
World Trade Center
Мэригоулд (Миссисипи)
Мэригоулд (Merigold) — Миссисипи штатының Bolivar округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 664 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.5 км² шамасында. FIPS коды — 28-46720.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссисипи қалалары
.gb
.gb — Біріккен Патшалыққа арналған ел белгілемесі бар жоғарғы деңгейлі үйшігі. Бастапқыда Ұлыбританияның әріптік кодына сәйкес (ISO 3166-1 бойынша) белгіленген, кейіннен .uk үйшігіне ауыстырылды. Қазіргі уақытта тіркеу жүргізу мүмкін емес.
Келісімшарт талаптары
Келісімшарт талаптары - шарттасушы тараптар келіскен және келісімшартта көрсетілген мәміленің тақырыбы, тауарлардың сипаттамасы, бағасы, міндеттемелердің атқарылу мерзімі, тіркелген талаптар, сондай-ақ, шарттасушы тараптардың құқықтары мен міндеттемелерінің өзі. Келісімшарт талаптары сондай-ақ, халықаралық және басқа келісімдермен және келісімшартта сілтеме жасалған ортақ талаптармен де айқындалуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Номальо
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 333 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 111 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 3 км² шамасында. Пошта индексі — 10010.
Елді мекеннің қамқоршысы — апостол Варфоломей.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Кіші Вяткина
Кіші Вяткина — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы №6467 атауы жоқ тармағы оң жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 49 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Шердино ауылындағы су өлшейтін посттан Уса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Геологиялық барлау жұмыстары жоспарларының көрсеткіштері
Геологиялық барлау жұмыстары жоспарларының көрсеткіштері Геологиялық барлау жұмыстарын жоспарлау ұстанымы. Бұл көрсеткіштер екі түрге бөлінеді, олар жоғарғы органдардың бекітуін қажет ететін басты көрсеткіштер және өндірістің ішкі басқаруын және ұйымдастыруын реттеп отыруға керекті есептеу көрсеткіштері. Сөз болып отырған көрсеткіштер бірнеше салалар бойынша жасақталады, олар төмендегідей.
Кіші Вяткина
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Геологиялық барлау жұмыстары жоспарларының көрсеткіштері
1.Геологиялық барлау жұмыстары бойынша жасақталатын көрсеткіштер:
ә) сметалық құны арқылы берілген геологиялық барлау жұмыстарының қөлемі;
б) жылдағы жоспарланған тапсырыстарға сәйкес, өндірістің өз күшімен тамамдалған геологиялық барлау жұмыстарының көлемі.
2. Еңбек көрсеткіштері (еңбекақының жалпылама көлемі).
3. Қаржы көрсеткіштері (қосымша табыс, бюджетке аударылатын төлемдер және бюджеттен алынатын қаржы көлемі).
4. Экономикалық ынталандыру көрсеткіштері.
5. Ұзақмерізімге есептелген құрылыс көрсеткіштері.
6. Жаңа техниканы енгізу көрсеткіштері.
7. Материалдық-техникалық жабдықтау көрсеткіштері.
Үшқарасу (тау)
Үшқарасу – Ақмола облысы Егіндікөл ауданының оңтүстік-батысындағы тау. Теңіз көлінен солтүстікке қарай 20 км, Көбіккөл көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км, Астана қаласынан батысқа қарай 220 км жерде орналасқан.
Геологиялық құрылымы
Палеоген кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын қиыршықты, ірі кесекті элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.
Дереккөздер
Санат:Егіндікөл ауданы таулары
Жалпақтөрткіл
Жалпақтөрткіл– Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Кендірліқиясай үстіртінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. Абсолюттік биіктігі 188 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Маңайында Қарабарақты, Базыгүрлі, Шалой, Мақшыбай құдықтары орналасқан. Неоген жүйесінің плиоцен жыныстарынан түзілген. Қоңыр, сұр қоңыр, сортаңды тақыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, сексеуіл өседі.
Дереккөздер
Санат:Маңғыстау облысы географиясы Санат:Төбелер
Қосестек ауылдық округі
Тарихы
1997 жылы Сарыбұлақ ауылдық округі (орталығы Эрзерум а.) таратылып, Ленин ауылдық округіне (орталығы Ленинское а.) қосылды. Сол жылы Ленин ауылдық округі мен Ленинское ауылы Қосестек ауылдық округі және Қосестек ауылы болып өзгертілді. 2007 жылы Эрзерум ауылы Сарыбұлақ ауылы болып өзгертілді. 2019 жылы округ құрамында болған Сарыбұлақ ауылы таратылды.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1731 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Қарғалы ауданы ауылдық округтері
Асыв-Вож (Воля тармағы)
Асыв-Вож — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Воль өзенінің оң жағалауынан 73 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Халықаралық тілдер
Халықаралық тiлдер — халықаралық қарым-қатынас үшін арнайы жасалған жоспарлы тілдер.
Мұндай бейтарап тіл ұлттық тілдерге қарағанда қарым-қатынасқа жеңіл болады және этникалық белгілеріне қарамай ұлтаралық күмәнды сейілтеді деп сенеді. Халықаралық ұйымдарда, конференцияларда қолданғанда ол аудармаға жұмсалатын қыруар қаржыны үнемдейді. Барлығы 1000 аса халықаралық тілдер жобалары ұсынылды. Жоспарлы тілдер теориясын XVII ғасырдың өзінде Р. Декарт, Я. А. Коменский, Г. В. Лейбниц және өзгелері жасады. Бастапқыда мұндай тілдерді жасау мақсаты тіл егер қатаң логикалық принциптерге сүйенетін болса ("философиялық тілдер"), адам ойлау жүйесін жетілдіруге бағытталады деген пікір қалыптасты, алайда, XIX ғ. қарай мұндай талпыныстардан түк шықпады. Халықаралық тілдер не a priori (лексикасы мен грамматикасы толықтай жоба авторымен жасалды) принципіне, не а posteriori (лексикасы мен грамматикалық принциптері осы күнгі ұлттық тілдерден алынды).
Апостериорлық тілдер, өз кезегінде, натуралистік болып келеді (түпнұсқа-тілдердің ережелерін бұлжытпай орындайды, мысалы, Оксидентал мен Интерлингвадағыдай) немесе автономды (өзіндік ішкі ережелеріне ғана бағынады, мысалы, Эсперанто немесе Идо). Алайда бұл халықаралық тілдер жобасының ешқайсысы да XIX ғ. соңына дейін байланыс құралына айнала алған жоқ. 1880 ж. неміс католик діндары И.М. Шлейер волапюк тілінің жобасын жариялады (volapük - world speak - әлемдік тіл), ол аса танымал болып, әлемнің бірнеше елдерінен қолдау тапты. Бірақ тіл аралас априорлық- апостериорлық негізде құрылғандықтан, үйренуге өте қиын түсті, сондықтан 20 жылдан кейін волапюктік қозғалыстар толығымен құрыды. Бұдан кейін халықаралық тілдердің апостериорлық тұрдегі жобалары ұсынылды, олардың ішінен бірнешеуі жүзеге асырылып, байқалды: Эсперанто (esperanto, 1887, Л. М. Заменгоф), Идиом неутраль (Idiom neutral, 1893, В. Розенбергер), Латино сине флексионе (Latino-sine-flexione, реформаланған латын, 1903, С. Реапо), Идо (Ido, реформаланған эсперанто, 1907-1908, L. de Beaufront және т.б.), Оксиденталь (Occidental, 1922, Е. von Wahl), Интерлингва (Interlingua, 1951, A. Gode). Бұл тілдерден тек Эсперанто, Идо және Интерлингуа бірнеше ұрпақ бойына жалғасып келеді, соңғы екеуі - өте шектеулі қауымдастықтарда (шамамен 1000 адам), ал Интерлингуа көбіне ауызекі сөйлесу тілі емес, жазба тілі ретінде басым түсуде. Тәжірибе көрсеткеніндей, байланыс құралы ретінде тек апостериорлық автономды жоспарлы халықаралық тіл ғана өмір сүре алады. Эсперанто құрылымының лингвистикалық ерекшеліктерінің, мақсатты мәдени дамуының және ол тілде сөйлейтін қауымдастықтың идеялық ұйымшылығының арқасында (бірнеше миллион тіл үйренгендер мен әлемнің әр елінде миллионға жуық белсенді қолданатындар) дамыған тіл деңгейіне көтеріліп, ғаламдық ауқымда қолданылуға әзір.
Халықаралық тілдің белгілері
Халықаралық деп саналатын тілдердің келесі ерекшеліктері бар:
Халықаралық тілдердің тарихы
Вэньянь ұзақ уақыт бойы Шығыс Азияда халықаралық тіл болды. Үндістанда бұл позицияны санскрит иеленді. Таяу Шығыста аккад тілі және оның орнына арамей тілі халықаралық тілдер болды. Ежелгі дәуірде ежелгі грек тілі халықаралық тіл мәртебесін алды. Содан кейін мың жылдан астам уақыт ішінде алдымен Жерорта теңізінде, содан кейін католиктік Еуропада латын тілі адам өмірінің барлық саласында халықаралық қатынас үшін қолданылатын ең маңызды халықаралық тіл болды. Онда келіссөздер жүргізілді, сауда мәмілелері жасалды, ғылыми еңбектер жазылды. Таяу Шығыста арамей тілінің орнын араб тілі басты. Орталық және Батыс Азияда, сондай-ақ Үндістанның солтүстігінде араб пен санскрит бірнеше ғасырлар бойы парсы тілінен ығыстырылды.
XVI—XVII ғасырларда испан тілі халықаралық тіл ретінде қолданылды. XVIII ғасырдың басында француз тілі Еуропадағы халықаралық қарым-қатынастың маңызды тіліне айналды. XIX ғасырда неміс тілі де сол кездегі неміс ғалымдарының жоғары жетістіктерінің арқасында үлкен маңызға ие болды. Сонымен қатар, әлемнің әр түкпіріне шашыраған осы елдердің колонияларының арқасында халықаралық тіл ретінде ағылшын және испан тілдерінің дамуы болды. XX ғасырдың аяғында ағылшын тілі өзін ең маңызды халықаралық тіл ретінде танытты. Социалистік лагерь елдерінде орыс тілі социалистік жүйенің барлық елдерінің мектептерінде оқылатын ең маңызды халықаралық тілге айналды.
Әлемдік маңызы бар тілдер
Бірнеше елде екінші тіл ретінде сөйлеушілер саны көп ірі тілдердің тізімі:
Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдері
Араб, ағылшын, испан, қытай, орыс және француз тілдері БҰҰ-ның ресми тілдері болып табылады.
Халықаралық тілдердің таралу картасы
Карталарда әрбір халықаралық тілдің таралуы көрсетілген.
Дереккөздер
Санат:Тілдер Санат:Әлеуметтік лингвистика Санат:Халықаралық қатынастар Санат:Интерлингвистика
Аюбасқы
Аюбасқы - аю аулаудағы сирек кездесетін амал-айлалардың бірі. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауында көп кездесетін аю алудағы қауіпті тәсіліне саналады, әрі оның әлегіде көп болады. Басқы қүру күздің соңында немесе қар түсе бастаған шақта нссіз жұртқа немесе аю апандарының маңына құрылады. Себебі азықсыраған аю иесіз жұртты төңіректейді. Басқы құру үшін коп борене, бірнеше ауыр доңбек дайындап, биіктігі кісі бойындай үйшік тәрізді етіп кішігірім үй қалайды. Босағаға екі мықты діңгек тұрғызылып, оған құлаштай борененің бір жақ басын түйістіріп қалайды. Ал үйшіктің түкпіріне қарай колденең тиек ілгіш тақтай сала отырып, үйшіктің екі қабырғасы тұрғызылады. Оған сүймен тәрізді етіп тиек міндетін атқаратын ағашты бістіріп, оның төменгі жағы (тиек ілгіш дейді) тақтайға, жоғарғы жағы сүйменнің тіліне ілінеді. Сүймен үйшік үстіне көлденең қойылған берік мәткелердің үстіне келеді. Сүйменнің екінші басының үстіне екі үш бөрене салынады. Үйшіктің аузында тағы бір қос есік пішінді қақпа орнатылып, табалдырық жасалады, босағасына екі ағаш сүйеледі.
Басқы кұру үшін боренелерді шынжырмен байлап, жалған қалқа жасап, басын ортасындағы деңбекке өбістіріп тұрғызады. Ал баспаның тиегіне, яғни дөңбектердің біріне шырға немесе «алдамшы жем» байлайды. Шырғаға аю жақсы көретін, иістеніп, борси бастаған малдың өлексесі, өкпе- бауыры шаншылады. Алтай өңірінде осы тәсілмен бірнеше аю соққан кэнігі аңшы Қазыханның айтуына қарағанда: «Аю үйшіктің ішіне басын сұғып тиекке байланған жемді тартқанда тиек ағытылып, сүйменнің басы шыгып кетеді де үстіндегі бос бөренелер екпінмен құлап, ңақуа мен үйшік босағасының арасына түседі, яғни астындағы табалдырық ағаштың үстіне түседі. Аю осы табалдырық пен үстінен құлаған ағаштың арасында белінен жаншылады».
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Автопилот
thumb|300px Автопилот - ұшу аппаратын автоматты түрде басқаратын қондырғы. Автопилот сонымен бірге ұшу аппаратын колмен басқарғанда оның орныктьшығын арттырады. Қазіргі уақыттағы біраз автоматты- стабилизатордың көмегімен басқарылатын автопилоттар ұшу барысында ұшқышты және ұшқышсыз аппараттарының бүкіл ұшу тәртібін, сонымен қатар ұшу мен қонуды да камтамасыз етеді.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Саяхат (автобекет)
«Саяхат» халықаралық автовокзалы — 1967-2008 жылдардағы Алматыдағы автобекет. Сүйінбай мен Ташкент (қазіргі Райымбек батыр) даңғылдарының қиылысында орналасқан болатын.
Тарихы
2008 жылы Саяхат автобекетінің тарихи ғимараты бұзылды. Оның орнына жаңа заманауи көлік кешенін салу жоспарланды. 2008-2010 жылдар аралығында құрылысқа арналған 5 га жердің 4 гектары сатып алынды. Алайда, 2018 жылға қарай жаңа ғимараттың жобасының жобалық нұсқасы да әзірленген жоқ.
2014 жылы қаланы дамытудың жаңа көлік бағдарламасын әзірлеу басталды. Оның аясында үш жаңа автобекет салу жоспарланған болатын. Сонымен қатар, қала орталығындағы көлік ағындарын түсіру үшін Сайран мен Саяхат автобекеттерін жабу жоспарланған-ды.
2018 жылы Алматы қаласы Төтенше жағдайлар департаменті автобекет маңын қауіпті жер деп есептеді. Сол жылы автобекет маңындағы заңсыз базарды бұзу және жаңа автобекет ғимаратын салуды жоспарлау басталды.
Техникалары
1980 жылға қарай автобекетке 500-ге жуық автобус бекітілді.
Маршруттар
Автобекеттен Сарыөзек, Орал, Ақтөбе, Тараз, Туғанбай, Үштөбе, Қонаев, Алексеевка, Текелі, Кентау, Түркістан секілді елді мекендерге автобус қатынады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан автобекеттері Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Тауман Төреханов
Тауман Алыбайұлы Төреханов - қазақтың белгілі журналисі, жазушысы, редакторы, Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген қайраткері, Шалқар қаласының және Шалқар ауданының Құрметті Азаматы.
Өмірбаяны
Тауман Төреханов 1931 жылы 15 наурызда Ақтөбе облысының Шалқар қаласында дүниеге келді.
Екінші Дүниежүзілік соғыс жылдары (1941-1945) Тауман Төреханов тылда жұмыс істеген.
Соғыстан кейін, 1947-1949 жылдары Шалқар қалалық Совет атқару комитетінде іс жүргізуші болып қызмет атқарған.
1949-1950 жылдары Шалқар аудандында шығатын «Социализм туы» газетінде аға әдеби қызметкер болған.
1950-1955 жылдары Қазақтың мемлекеттік ұлттық университетінде (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) оқып, үздік бағамен бітірген. Қазақтың мемлекеттік ұлттық университетін бітіргеннен кейін Тауман Төреханов А.А. Жданов атындағы Ленинград университетіне аспирантураға жолдама алады. Материалдық жағдай болмағандықтан Шығыстану факультетінің аспирантурасына Тауман Төреханов бара алмайды. Ақтөбе облысының Бершоғыр Шахта поселкесіндегі мектепке директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болып қызмет атқарады. Сол жылдары Тауман Төреханов қазақтың белгілі жазушысы және геологі Ілияс Есенберлинмен танысады. Ол Бершоғыр тау көмір шахтасында басқарушы болып істеген.
Қызмет жолы
1962-1963 жылдары Ақтөбе облысында шығатын «Жаршы» газеті редакторының бірінші орынбасары болып істеген.
1963-1992 облыстық «КомТаңы» газетін ұйымдастырып ашқан. Тауман Төреханов «КомТаңы» газетінің бас редакторы болып 29 жыл істеген.
Қызмет істеген жылдары Тауман Төреханов 27 жылдай партия комитетінің бюросының және Шалқар аудандық атқару комитетінің мүшесі болған.
1964-1992 Тауман Төреханов Ақтөбе облыстық партиясының 12 конференциясында делегат болған. Обком мүшесі болған. Сонымен қатар, 31 жылдай депутат болып Темір ауданың, сосын Шалқар ауданың Халық депутаттары кеңестеріне қатысқан. Қазақстан журналистер Одағының Құрылтайында көптеген жылдар бойы делегат және бірнеше рет Басқарма мүшесі болады. ТАСС Бас директоры Тауман Төрехановты КСРО журналистер Одағының Құрылтайына шақырады. Тауман Төреханов Құрылтайда делегат болып қатысады. Шалқар тарихи өлкетану мұражайын ашқан. Шалқар аудандық ономастика-топонимикалық комиссиясының 30 жылдай басқарушысы болған. Тауман Төреханов Қазақ тілі қоғамына жұмыстарына қатысып оның бірнеше жыл басқарушысы болып қызмет атқарған.
Шығармашлығы
Тауман Төреханов 200 астам әңгіме, очерк, новелла, повесті, роман, эссе жазып «Атамұра» баспасынан шығарған.
Тауман Төрехановтың шығармаларын дүние жүзінде келесідей кітапханаларда табуға болады:
Дереккөздер
Санат:Қазақ жазушылары Санат:Жазушылар Санат:Журналистика Санат:Журналистер Санат:Тұлғалар
Б. з. д. 552 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 552 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 552 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
IC 4697
IC 4697 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 61560, MCG 4-43-13, ZWG 142.23.
Сыртқы сілтемелер
IC 4697 Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Сига (Мойменьг тармағы)
Сига (Сира) — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мойменьга өзенінің сол жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — теңіз Кубен және Сухона өзендері бастауынан Кубен су торабына дейін. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Алпамыс (ауыл)
Алпамыс (2011 жылға дейін — Жеңіс) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Шаблан Ділдәбеков ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстікке қарай 19 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 577 адам (283 ер адам және 294 әйел адам) болса, 2009 жылы 617 адамды (290 ер адам және 327 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Тоқпанов атындағы көше (Алматы)
thumb Тоқпанов атындағы көше. Көшеге қазақтың театр өнерін дамытқан аса талантты режиссер, педагог, Қазақ КСР-інің халық әртісі Асқар Тоқпановтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 20.11.2006 №292 шешімі мен Алматы қаласы өкімдігінің 29.11.2006 №7/1448 қаулысы) берілген. Тоқпанов Асқар (1915-1994) Алматы облысы Іле ауданында дүниеге келген. Драмалық шығарманың иделық-көркемдік ой мазмұнын терең ашу, әсіресе, ұлттық тарихи-фольклорлық дәстүр мен тіл поэзиясына ерекше ден қою оның режиссерлік өнеріне тән қасиет болатын. Көше Әуезов ауданының «Алтын бесік» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 1700 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Шудзя
Шудзя — Ресейдегі өзен. Удмуртия Республикасы Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пышкец өзенінің оң жағалауынан 6,5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чепца өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Удмуртия өзендері Санат:Киров облысы өзендері
Итапуранга
Итапуранга (Itapuranga) — Бразилиядағы муниципалитет, Гояс штатында орналасқан. Орталық Гойас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Серис экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1277,16 км² шамасында. Халық тығыздығы — 23,48 адам/км².
Тарихы
Қала 1953 жылы құрылған.
Санат:Гояс елді мекендері
Дискоболия
2003/04 жылғы маусымда УЕФА кубогының түрлі сатыларында "Герта", "Манчестер Сити" сеілді клубтарды қапы қалдырып, үшінші раундқа дейін жетті. Үшінші раундта "Бордодан" ұтылып қалды.
Атақты ойыншылары
Бәрі де польшалықтар
Камышла (Сока тармағы)
Камышла — Ресейдегі өзен. Самара облысы, Орынбор облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сок өзенінің оң жағалауынан 338 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сок өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Самара облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Салауат Юлаев Хоккей клубы (Хоккейный клуб «Салават Юлаев», «Салауат Юлаев» хоккей клубы), әдетте Салауат Юлаев Уфа деп аталады — Ресей Федерациясының федералды субъектісі Башқұртстан Республикасының Уфа қаласында орналасқан шайбалы хоккейден кәсіби команда. Олар Құрлықтық хоккей лигасының Чернышев атындағы дивизионының мүшелері.
1961 жылы құрылған Салават Юлаев Кеңес дәуірін негізінен төменгі дивизиондарда өткізді, тек бес маусым бойы жоғары лигада өнер көрсетті, бірақ Кеңес Одағы тарағаннан бері Ресейдің жоғарғы лигасында өнер көрсетті.
Олар 2011 жылы бір рет КХЛ чемпионы ретінде Гагарин кубогын жеңіп алды және екі рет, 2009 және 2010 жылдары тұрақты маусым чемпионатын жеңіп алып, соңғысы үшін құрлықтық кубокты жеңіп алды. Олар 2008 жылы Ресей Суперлигасының соңғы титулын жеңіп алды.
Кеңес дәуір
1961 жылы құрылған клуб Башқұртстанның халық қаһарманы Салауат Юлаевтың есімімен аталады. Төменгі деңгейлі дивизиондарда көп жылдар бойы бәсекелескен команда 1964 жылы «А класы» Кеңес лигасының екінші деңгейіне шақырылды, кейіннен 1978-1979, 1980-81, 1982-83 жж. элиталық топқа көтерілді. 1985-1986 және 1986-1987 маусымдары.
Посткеңестік дәуір
Салават Юлаев Халықаралық хоккей лигасының, кейіннен Ресей суперлигасының негізін қалаушы клубтардың бірі болды және әдетте сол кезде плей-офф кезеңіне өтті. Клуб 1996-97 жылдары Ресей чемпионатының алғашқы жартылай финалына шықты және 2007-08 жылы өзінің алғашқы чемпиондық атағын жеңіп алды, Ярославльдің «Локомотивін» үш матчтан екіге жеңді.
ҚХЛ дәуірі
2008 жылдың 11 шілдесінде Салават NHL-дің өсіп келе жатқан жұлдызы Александр Радуловқа қол қойды. 2009 жылдың 9 маусымында Виктор Козловтың Ресейге оралу туралы үш жылдық келісім-шартқа қол қойғаны туралы пресс-релиз жарияланды. Клуб сонымен қатар 2009-10 және 2010-11 маусымдары үшін норвегиялық шабуылшы Патрик Торесенге қол қойды.
Салават Юлаев ҚХЛ-дағы алғашқы жылын өзінің алғашқы екі тұрақты маусымдық титулдарын жеңіп алу және Құрлықтық кубокты алған алғашқы клуб болу арқылы атап өтті. Келесі маусымда команда Атлантқа қарсы финалға шықты және чемпион ретінде алғашқы Гагарин кубогын жеңіп алды. Олар келесі маусымдарда ҚХЛ-да қуатты клуб болып қала берді, жыл сайын плей-офф кезеңіне дейін жетті, бірақ бірде-бір жылы конференцияның финалынан өткен жоқ.
2022 жылдың наурыз айында барлық төрт фин ойыншысы, соның ішінде барлық уақыттағы голдардың көшбасшысы Теему Хартикайнен және Джефф Платт пен Филипп Ларсен Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты командадан кетті.
Дереккөздер
Санат:Салават Юлаев Уфа Санат:Ресей шайбалы хоккей командалары Санат:Уфадағы спорт Санат:Континентал хоккей лигасының командалары Санат:Чернышев дивизионы (ҚХЛ)
Қамқоршылық
Қамқоршылық, Патронаж (patronage - қамқоршылық) Әрекет етуге бейім азаматтарға қамқорлық жасау нысаны.
Аталмыш уақыт кезеңінде денсаулық жағдайы бойынша өзінің құқығы мен міндеттерін өздігінен жүзеге асыра алмайтын кәмелетке толған әрекетке қабілетті азаматтың өтініші бойынша, оған патронаж түріндегі қамқорлық тағайындалуы мүмкін. Қамқоршы (көмекші) тек сол азаматтың келісім беруімен ғана, қорғаншы және қамқоршы орган тарапынан тағайындалуы мүмкін.
Дереккөздер
Санат:Азаматтық құқық Санат:Отбасы
Олма (Кулой тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ақ теңіз су алабының өзендеріВоронов мүйісінен (Мезень өзенін қоспағанда) Канин Нос мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Архангельск облысы өзендері
Кёхельсторф
Кёхельсторф (Köchelstorf) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Солтүстик-батыс Мекленбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 400 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 58 056. Муниципалитеттің басшысы — Аннемари Бёттхер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Аяғы ауыр әйел
Дереккөздер
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы шығармашылығы. 1-кітап
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, әдебиет, шығарма, кітап, жазушы
Панчево (Кырджали облысы)
Панчево (Панчево) — Болгариядағы ауыл. Кырджали облысына қарасты Кырджали қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 233 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6657. Телефон коды — 03625. ЕКАТТЕ коды — 55422.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кырджали облысының елді мекендері
Иль-о-Муан
Иль-о-Муан (Île-aux-Moines) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Ванн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,20 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 56087, пошта индексі — 56780.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Ле-Кремлен-Бисетр
Ле-Кремлен-Бисетр (Le Kremlin-Bicêtre) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Валь-де-Марн департаментінде орналасқан. л'Аи-ле-Роз округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 1,54 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 94043, пошта индексі — 94270.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 26368 адамды құрады. Халық тығыздығы — 17122,08 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Валь-де-Марн департаментінің коммуналары
Каррер (Атлантикалық Пиреней)
Каррер (Carrère) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Атлантикалық Пиреней департаментінде орналасқан. По округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,61 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 64167, пошта индексі — 64160.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 188 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,44 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Адам туралы ілім
Адам туралы ілім (Учение о человеке) — адамды тұтастай зерттейтін ілімнің дамып келе жатқан саласы. Осы заманғы ғылымда адам тұтастай (үйлесімді қалыпта, үйлесімді қалыптан ауытқуы, әлеуметтік және биологиялық тұрғыда) толық талданған жоқ, дегенмен тарихиэволюциялық белімдерімен (археоэкология, этностар туралы ілім және т.б.) қоса адам философиясы мен экологиясын тұтасымен зерттеуге талпыныс бар.
Дереккөздер
Санат:Экология
Сан-Жоан-Деспи
Сан-Жоан-Деспи (San Juan Despí) — Испаниядағы муниципалитет. Каталония автономды бірлестігіне қарасты Барселона провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Баш-Льобрегат ауданында (комарка) орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Барселона елді мекендері
Риу-Меан
Риу-Меан (Rio Meão) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Санта-Мария-да-Фейра муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Порту ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Ауданның қамқоршысы — Иаков Зеведеев.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Барген
Барген (Bargen SH) — Швейцарияның Шаффхаузен кантонында орналасқан коммуна.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 236 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8.27 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2931, пошта индексі — 8233.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шаффхаузен елді мекендері
Піл дебюті
Піл дебюті — дебют, келесі жүрістермен басталады: '''1. e2-e4 e7-e5 2. Сf1-c4'''. Ашық бастамаларға жатады.
Монтор (Эр)
Монтор (Montaure) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Лез-Андели округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,16 км² шамасында.
Піл дебюті
Тарихы
Бұл дебют (XV ғасыр) Люсены Лусена, Луис Рамирес трактатта тағы ұшырасады. Басы үлкен мәлiмдiлiк орта ғасырлар пайдаланды, оны қазiргi дебют тәжiрибесiнде Ф Филидор. құнда сирек ұшырасады, өйткенi қара ойынды жеңiл бiркелкiлейтiнiн есептейдi.
IC 270
IC 270 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан E-S0 (эллипстік спиральді галактика) типті галактика.
Монтор (Эр)
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 982 адамды құрады. Халық тығыздығы — 96,65 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
IC 270
Сыртқы сілтемелер
IC 270 Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
Монтор (Эр)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
Піл дебюті
Тарихы
Гамбит жүйесi. …2. Kg8-f6 3. d2-d4 e5:d4 4. Kg1-f3 — Урысов, Сергей ғасырдың XIX орыс шахматшысымен өңделген үздiк болды және жылда оларға алғаш қолданған. Басы бұл кейде атайды да «Кейданского гамбитпен». марадымсыздың марадымсызы садақаның қабылдауы. … 4.Kf6:e4 қауiптi, өйткенi. кейiн.5. Фd1-d4 — ақ мықты шабуылда. Жақсы нұсқаны болып көрiнедi. …4. d7-d5 5. e4:d5 Cf8-b4+ 6. c2-c3 Фd8 - e7 +! шамамен тең ойынмен.
Санат:Ашық дебюттер
Бенгель (Мозель)
Бенгель (Мозель) (Bengel (Mosel))) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Бернкастель-Витлих ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 854 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 27,49 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 2 31 005. Муниципалитеттің басшысы — Вальтер Дебальд.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Ромбоэдр
right|60px Ромбоэдр — барлық жақтары ромб болатын параллелепипед
Шалов көшесі (Алматы)
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Ромбоэдр
Дереккөздер:
Санат:Көпбұрыштар
Қытай қазақтарының тұрмыс-салты
Қытайда тұратын қазақтардың тұрмыстық салт-дәстүрі тұтас қазақ ұлтының салт-дәстүрінен бөлектеніп кетпейді. Дегенмен де, тайпалық одақ дәуірінен қалыптасқан қоныстық өзгешелік олардың әр біреуінің өзіне тән жерлік қасиеттерімен ерекшеленіп отыратын болған.
Үй- жайы
Қазақ киіз үйінің шығу төркініне тоқталғанда қытайлық қазақ ғалымы Ясын Құмарұлы оның арғы сорабы мен көріністік ерекшелігін Қытайдың орта жазық өңірлеріндегі ата-бабаларымыз қоныстанған ежелгі өңірлерден тауып, осыдан 5 мың жыл бұрын жасалғанын тілге тиек етеді. Ал қазақ мәдениетін зерттеуші қытайлық ғалым Су Бихай: «сақтар көшпенді өмірге үйлесу үшін киіз үй тігуді білген, киіз үйлер сыртынан қарағанда дөңгелек пішінде болып, ішін ағаш керегеден 6-10 қанат етіп, жеңіл уықтар шаншып тігетін етті». Керегенің сыртына киіз жапты, бұл – сақтардың маңызды жасампаздығы еді. Америка, Африка құрлықтарындағылар ерте заманда мал өсіруді білгенімен, киіз үй тігуді білмеді. АҚШ ғалымы Лауфер: киіз басу басқа өңірлерге Орта Азиядан тараған мәдениет саналады. Тігуге, жығуға қолайлы кереге-уық пен киіз арбамен немесе атпен алып жүруге өте ебдейлі, осының бәрі көшпенді өмірге үйлесу үшін алып парасаттылықпен тапқырланған»(96) деп көрсетті. Ал үйсінге ұзатылған Хан патшасының қызы Ши Жүн ханшаның: «дөңгелек үй, туырлық там орнына, ет жеп, қымыз ішеді ас суына» деп ел жұртын сағынған жырынан да үйсіндердің киіз үйде тұратындығы меңзеледі. Киіз үй керегесінің санына қарай «алты қанат», «сегіз қанат», «он екі қанат» болып көп түрге бөлінеді. Уықтың басын буып қалқиған қара қосты «абылайша» деп атайды. Киіз үй құрылымы жағынан – кереге, уық, шаңырақтан құралады. Сыртынан туырлық, шаңыраққа түңлік жабылады. Есігіне жарма есік (сықырлауық) ұсталады. Киіз үйдің сыртқы әбзелдері туырлық, үзік, таңғыш, бас арқан, белдеу, шалма, желбау, басқұр, туырлық бау, үзік бау, бақан, ши секілді түрлерге бөлінеді. Үйдің ішкі жиһаздары мен басқа да керек-жарағынан абдыра, ағаш төсек, адалбақан, алаша, асадал, аяққап, бөлшек, дастарқан, жүкаяқ, кебеже, сандық, қоржын, көрпе-жастық, құстөсек, сандық қап, сырмақ, текемет, түскиіз секілділерді атауға болады. Шынжаң қазақтарының ата мекеніне ірге тепкенінен қазірге дейінгі тарихында киіз үй және көшпенді тірлігінен әлі қол үзіп көрген жоқ. “жаз жайлау, қыс қыстау” өмірі сол ата бабаларымыздан қалған ескі дәстүрмен жалғасып келеді. Қыстаулар немесе отырықты елдің үйлері сол өңірдің жаратылысына сай тастан, ағаштан, шымнан қаланатын болған. Осы үйлермен қатар “шошала” (кей жерде “тошала үй” делінеді) деп аталатын шошақ төбелі үйлер болды. Оның құрылысы киіз үйге ұқсас келеді. Өткен ғасырдың орталарынан кейін ғана балшықтан, кірпіштен, күйген кірпіштен, бетоннан үй тұрғызу жалпыласа бастады. Қазіргі кезде қытай қазақтары киіз үйдің өзін ағашсыз жеңіл метелдардан тұрғызатын болды. Қытайлардың “отырықты орында мал бағу” саясаты және жайлауларды саяхат орнына айландыруына байланысты ондағы қазақтардың көшпелі тұрмысы да жыл сайын азайып барады.
Киім-кешегі
Төрт түлік туралы сөз болғанда қазақтарда «мінсең ат, саусаң сусын, кисең киім, жесең тамақ» деген тәмсіл бар. Демек ата-бабаларымыз төрт түлікті тіршілігінің арқауы етіп келгені белгілі. Малдың терісі мен жүні қазақ халқының ғасырларға жалғасқан ең негізгі киімі болды. Сол үшінде: «тоғыз қабат торқадан, тоқтышақтың терісі артық» деген мәтел бар. Қазақ даласының ескі жұрттарынан табылған баскиім үлгісі «шошақ тымақ» түрінде кездеседі. Есік обасынан, Шілікті жазығынан және 1983 жылы Қытайдың Күнес ауданынан табылған жәдігерлердің ішінде «шошақ тымақ» айрықша көзге түседі.
Баскиім жағында «қыста ұзын және жалпақ милығы, мойынды жауып тұратын желкелігі бар шошақ төбелі тымақ киді. Мұндай баскиім елтіріден немесе түлкі терісінен тігілді. Жиегін дөңгелете аң терісі тігілген шошайма баскиім ерекше болды. Боран болған кезде баскиімнің сыртынан кең жалбағай киінетін. Жазда ми қайнатқан ыстықта жұқа ақ киізден тігілген биік шошақ төбелі қалпақ киді. Айыр қалпақ деп аталатын қайырмасы бар және қайырмасы тілік қалпақ кең таралды»... ұзатылмаған бойжеткен қыздар жас келіншектерден өзгеше, жиегіне аң терісі тігілген, әсем, шошақ үкілі бөрік киді. Келін алғашқы түскен жылы әдетте тойға киген баскиімін – сәукеле киіп жүрді. Бір жылдан кейін ол сәукелесін тастап желек киетін болды. Желекті тұңғыш баласын немесе екінші баласын туғанға дейін киді. Кимешек – 30-40 жастағы әйелдердің кесте тігілген бас киімі. Бірнеше баланың анасы болған орта жастағы әйелдер біршама қарапайым баскиім – жаулық жауып жүрген. Қазақтың егде тартқан әйелдері сәукелеге ұқсас дөңгелек бас киім – күндік киіп жүретін болған»(97).
Қытай қазақтарында ерлердің қыстық баскиімі “керей тымақ”, “қызай тымақ”,“қызай қалпақ” деп бірнеше түрге бөлінеді. Қыздардың бас киімі: алуан түрлі моншақтармен безендіріліп, кестеленіп, әрленіп тұратын. Қыз баланың басына кішкене күнінен үкілі төбетай (маржандармен безелген, үкі тағылған тақия), бойжетіп қалған кезінен бастап маржанды шашақ, үкі тағылған бөрік кигізілетін. Бөрік әр үйдің ауқатына жарай құндыз, сусар сияқты қымбатты хайуан терілерімен, тіпті болмағанда қара мақпалмен қиюланады.
Қыз ұзатылған кезінде алуан түрлі кесте және моншақтармен безелген шошақ төбелі сәукеле киеді. Бірақ сәукеле кию салты 19-ғасырдың соңынан кейін негізінен қалды. Кейіндеп жаңа түскен келіншек желек(көбінше қызыл торғыннан жасалады) немесе әсем тоқылған қызыл, ақ бөрте салып жүретін болды. Жаңа түскен келіншек бір жылға дейін желегімен жүретіндіктен, қазақтардың аузында “желегі желбіреп тұр” деген сөз жалпыласқан. Бір жылдан кейін (немесе бір балалы болғанға дейін) желек орнына кестеленген, маржанды, салпыншақты киімешек шылауыш киеді.
Қазақ әйелдерінің кимешек шылауыштары жас кезінде, барынша ашық, әсем жібек жіптермен қанық және жиі кестеленеді. Алдымен кимешек киіледі де үстінен шекесіне шылауыш тартылады. Шылауыштың маңдайы, төбесі ( тіпті етегіне дейін ) кестеленіп, маңдайына күміс салпыншақ тағылады. Кимешек шылауыштың жасауында жалпы үлгісі ұқсаса да кейбір үлкен тайпалардың (үйсін, найман, керей) әйелдерінің кимешек шылауышында айырма да болады.
Үйсін әйелдері кимешектерін баспалап тігеді де, кимешегіне маңдай (шылауыш орнына) қояды. Ал керей әйелдерінің кимешегінің жағы кең тігіледі де, құлағы, самайы көрініп тұрады. Қызай әйелдерінің кимешегі көбінше кестеленіп (ішінара кануалап) тігіледі де, жағы басына лайықтап тігіліп әдетте құлағы көрінбейді. Қазақ әйелдері жасы ұлғайып кеткенде кимешек шылауыштарын шалаң кестелеп киеді. Өлімді-жітімді болған кездерінде, қызыл алалы кестелі кимешек-шылауыштарын бір жылға дейін кимей, бастарына қаралық салады. Ал күйеулері өлген әйелдер кимешек-шылауышты мүлде кестесіз (тек лайықты дәрежеде ақ, сары машина жіппен өрнектеп) киеді. Келіншектердің кимешектерінің алды көрікті, кестелі болудан сырт, оған маржандап сөлкебай тағылады. Шылауыштарының маңдайна тағатын салпыншақтары асыл меруерт маржандардан немесе күмістен жасалады. Бас киімде әсемділік әйелдердің көркін асыра түседі.
Қазақ қыздары мен келіншектері алуан түрлі торғыннан, барқыттан, бал барқыттардан желбіреуік салып көйлек киеді, көйлектерінің сыртанан камзол (немесе жеңсіз қысқа казекейлер) киеді. Камзолдарының кеудесін кестелеп өрнектейді. Оған қыз балалар толып жатқан түрлі моншақ (түйме, маржан, сөлкебай т.б.) қадайды. Әйелдердің қыстық, жаздық шапандары және ішіктері өз дәуірінің ең жаңасын, ең асылын өлшем ететін. Олардың жүн тартқан ұзын қысқа шапандары, ішіктері тек ең асыл кездемелермен тысталып, ең асыл терілерден жасалатын. Бірақ көрінісі жағынан ұқсас болмаған бай, кедей үй әйелдерінің киімі сапа жағынан бірінен бірі өзгеше болды. Әйелдердің дағдылы үнемілік аяқкиімі бұрын көбінше кебіс мәсі болатын. Ауқатты үй әйелдерінің аяқкиімі сән-салтанат үшін тігілген кестелі етік, көк сауырдан тігіп оюлап күміс құйма қақтырған кебістер болды. Әйелдер, қыздар бұрын сым орнына әсемдеп, кестелеп тізе қап киетін. Жазда астарлап қана, қыста жүн тартылып тігілетін. Онда ау, ышқыр болмайтын. ..
Заман өзгерісіне қарай қазақ әйелдерінің қыстық-жаздық киімдерінде үлкен өзгерістер болды. Ежелгі үлгідегі киімдердің ең көрікті, ең жақсы түрлері (желбіреуікті көйлек, үкілі тақия, әсем камзол, бөрте сал т.б.) ғана сақталып қалды. Қазақ әйелдері құлақтарына сырға алтыннан, күмістен, меруерттен, қолдарына алтын, күміс (немесе жез) білезіктер, саусақтарына алтынды, күмісті көзіне тас орнатқан жүзік салады. Қыздар, келіншектер мойындарына меруерт маржаннан алқа тағады. Қазақ ерлерінің де өзіне лайық киімі бар. Баскиімнің ертедегі үлгілері мен бүгінгі үлгілерінде жақындық болғанның сыртында, ерлер (ауқатты адамдар) құндыз, сусар, түлкі терісінен бөрік немесе тымақ киеді. Түлкінің пұшпағынан, елтіріден де тігіп киеді. Жаңбырдан, шаң тозаңнан қорғау үшін тымақ сыртынан киетін қаптаманы – кұлапара дейді. Онан қалса жалпы қазаққа ортақ тақия атты баскиім бар. Ол көбінше қара, жасыл түсті бал барқыттан дөңгеленте машинамен сырылып жасалады және зерден жиек- өрнек салынады. Қазір қазақ қолөнершілері тақияны түрлендіре тігіп, дүкендерде сататын болды.
Ерлер қыста қой, түйе жүнінен қалың кездемелермен (шибарқыт, штрке т.б) тыстап кең-мол тігілген күпі киетін. Қой терісін қолдан илеп, бояуға салады да, жүнін ішіне қаратып тон және шалбар тіктіреді. Шалбарларының балағына, тондарының етек-жеңіне қара кездемелерден қию қойып, машинамен сырғызып, әсем түрге кіргізеді. Ауқатты үйлердің адамдары елтіріден, қасқыр, түлкі, қабылан терілерінен (ішінара сусар, құндыз терілерінен) асыл кездемемен тыстаған қайырма жағалы ішік киеді. Материалына қарай: тамақ ішік, пұшпақ ішік, орман ішік, тай тері деген аттары болады. Мұндай ішіктерді шыдамды шибарқыт секілді кездемемен тыстап та киеді. Сондай-ақ, жүнін сыртына қаратып әдемі жарғақ киетіндер де бар еді. Жаз күндері жауын-шашыннан сақтану үшін әдемі тоқылған кең сулық шидем болды. Сырттан киетін жаздық шапандарына жүн тартылатын. Кездемеден тігілетін сырттан киетін сымдарын астарлап-жұқалап жүн тартқызып киеді. Әсіресе жігіттер мен балалардың сымдары балағы әшекейленіп тігілетін. Ерлер жазда жұмсақ, жұқа кездеменден көйлек, оның сыртынан қысқа жеңді казекей, алуан үлгіде тігілген шапан киеді. Шапандарының жағасы, жанқалтасы алуан түрлі болады. Қазақ ерлерінің аяқ киімі де алуан түрлі. Көбінше қыстар киілетіні - өкшесі биік, қоншы тізені қаптайтын шоңқайма етік, былғарыдан тігілген саптама етік, аңға киетін қайқы тұмсық жұмсақ етік, жасы ұлғайған адамдар көбінше жұмсақ былғарыдан тігілген мәсі немесе шеттік, оның сыртынан кебіс немесе калош киеді. Кедей кепшіктердің, жалшылардың қолы жеткені етік кисе, қолы жетпегендері сиыр терісінен, сиырдың бас терісінен, пұшпақтан т.б. шақай (шарке, шабат) тартады. Саптама етік кию Алтай, Құмыл, Санжы өңіріндегі қазақтарда қазірге дейін бар. Іле, Тарбағатай өңірінде қазір көбінше етік-калош (қыста калошпен киетін киіз етік) кию жалпыласты.
Қазіргі кездегі әртүрлі модаларға байланысты Шынжаң қазақтарының киім-кию үлгісі күн сайын өзгеріп барады. Соның ішінде қытайдың киім кию мәдениетінің ықпалы өте зор. Концерттік кештер, мерекелік басқосулар, ақындар айтысы секілді көп жиналған орталарда жиі көрінетін қазақы киімнің күнделікті пайдалану көлемі күн өткен сайын азайып бара жатыр.