cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жоржиа Мелони
Жастық шағы
1996 жылы Америго Виспучи атындағы институтта лингвистика саласынан арнайы, орташа білім алып бітірді. 15 жасар Мелони 1992 жылы «Бабалар» (Gli Antenati) студенттік бірлестігін құрды. Оның мақсаты білім министрі Роза Руссо-Ерволини ойлап тапқан мектеп реформасының проектісіне қарсы шығу болатын. Тура сол уақытта ол неофашисттік Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясының жастық бөліміне яғни, Жастар фронтына қосылды. 1996 жылы Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясың студенттің ассоциациялар форумында өкілі болатын «Студенттік іс» (Azione Studentesca) организациясын басқарып бастады. 1998 жылы постфашисттік Ұлттық альянс партиясынан сайлауға қатысып, жеңіске жеткен соң, Рим провинциясының кеңесіне 2002 жылға шейін өтіп әрі мәдениет, мектеп, жастар политикасы жайлы комиссияда 2003 жылға дейін болған. 2001 жылы Ұллтық альянс партиясының лидері Жанфранко Фини Мелониды партияның «Жастардың ісі» (Azione Giovani) жастар организациясының ұлттық басқарушы комитетінің координаторы ғұлып тағайындады. 2004 жылғы Витербодағы организацияның сьезінде оның алғашқы әйел лидері атанды. Сол жылдарда ол Римдегі ең танымал түңгі клубтарының бірі Пайпер клубында күтуші даяршы және бармен болып жұмыс істеді.
Жастар жайлы істер министрі
alt=2008 portrait of Meloni for the Chamber of Deputies|нобай|Мелони 2008 жыл|солға2008 жылдың 8 мамырында Мелони Сильвио Берлусконидың IV үкіметінде Жастар жайлы істер министрі болып тағайындалды. Сол кезде ол біріккен Италияның тарихындағы ең жас министр атанды. Ол бұл қызметте Сильвио Берлускони финастық кризистың және протесттардың кесірінен кетуге мәжбүр болғанға шейін болды. 2008 жылы ол Италия спортсмендерін Бейжіңдегі 2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары ның ашылуына бойкот жасауды ұсынды: бұл мәлімдеме Берлускони мен сыртқы істер министрі Франко Фраттини дың критикасына түсті. 2009 жылы оның Ұлттық альянс партиясы Алға Италия партиясымен бірігіп, Бостандық халқы партиясын құрды. Сол кезде ол біріккен партияның Жас Италия жастық секциясының президенті атанды. Тура сол жылы ол эвтанзияға қарсы декретке дауыс берді.
Италия бауырластары
2014 жылдың 8 наурызында ол Италия бауырластарының төрағасы болып сайланды.
2014 жылдың наурызында пресса Мелониды Италияның оңшылцентристтік күштерінің лидері постында Берлусконидың ұрпағы болады деп айта бастады, ал тура сол жылдың күзінде кейбір халық ойының сауалнамаларына сәйкес ,ол сенім рейтингында қазіргі премьер-министр Маттео Ренци дан кейінгі екінші орында тұрды. 2015 жылдың 4 қарашасында бүкіл оңшылцентристтік күштерді біріктіру үшін жасалған  Terra nostra — Italiani con Giorgia Meloni  (Біздің жер - Итальяндықтар Жоржа Мелонимен бірге) қозғалысын құрғаны туралы мәлімдеді. .
Римнің мэры сайлануы (2016)
2016 жылдың 17 наурызында Маттео Сальвини дың солтүстік лигасымен Римның мэрының сайлануына қатысатыны туралы мәлімдеді. Өзінің шешімімен ол оңшыл центристтердің лагерьін бұзды.
Себебі бұл уақытта Сильвио Берлусконидың Алға Италия партиясы ның кондитатурасын ұсынып қойған еді. .
2016 жылдың 5 маусымы ол сайлаудың бірінші турында үшінші орын алып, жеңіліске ұшырады. Ол 20,64% пайыз жинады. Қарсыластары Роберт Жакетти мен Виржиния Ражжи 24,87 және 35,25 пайыздар жинады. .
2018 жылғы парламенттік сайлау және одан кейінгі оқиғалар
alt=Giorgia Meloni with Matteo Salvini and Silvio Berlusconi in 2018|солға|нобай|Мелони(сол жақта) Маттео Сальвини(ортада) және Сильвио Берлусконимен(оң жақта) 2018 жылдың 4 наурызында оның «Италия бауырластары» партиясы сайлауда жеңген оңшылцентристтік коалициясының ішінде барды. Бірақ парламенттің жартысы оппозицияға тиесілі болғандықтан, жаңа үкімет құралуы созылып кетті, және ең соңыңда ең мүмкін коалиция басқа оңшылцентристті партияларының қатысуынсыз Солтүстік лига мен Бес жұлдыз қозғалысы ның коалициясы болып шықты. 27 мамыр күні Италия президенті Серджио Маттарелла жаңа үкіметті оның ішінде еуроскептик Паоло Савона болғандықтан қолдаудан бастартты. Осындай ел көрмеген иерархия конфликтісі кезінде, ол ел политикатрының арасында ел политктарының арасында бірінші президентке импичмент жасауды ұсынды.
2022 жылғы парламенттік сайлау
Өте аз явка жинаған 25 қыркүйек өткен сайлаулардың нәтижесі бойынша Мелони 3-інші Абруццо округінен(Орталығы Л’Акуила) 51,5 пайыз нәтижемен Италияның депутаттар палатасына қайта сайланды. Ол бастаған оңшылцентрист коалициясы депутаттар палатасына сайлауда 43,8% жинады(Оның Италия бауырластары партиясы 26% жинады). Бұл оған астынғы палатада толықтай көпшілдік берді(400-ден 235 орын), ал сенатқа сайлаудан оның коалициясы 44% жинады(200-ден 112 орын).
Кабинет құрылуы
23 қазан күні Ватиканға келген Франция президенті Эммануэль Макронмен формалсыз келіссөздер жүргізді. нобай|солға|upright|Мелони үкіметі ант беруде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995
25 қазан күні Мелони өзінің кабинетіне сенім вотумынан бұрын алғаш рет премьер-министр ретінде парламенттің алдында заңды мәлімдеме жасады .Мәлімдемесі кезінде Италия тарихындағы алғаш әйел премьер министр болудың маңыздылығын түсінетіні туралы айтып кетті. Ол бірнеше әйелдерге рахмет айтып кетті, оның ішінде Тина Ансельми, Саманта Кристофоретти, Грация Делледа, Ориана Фаллачи, Нильде Йотти, Рита Леви-Монтальчини және Мария Монтессори болды. Оның айтуынша бұл адамдар оған баспалдақ құрып берді, және олардың арқасында ол премьер-министр атанып, әйнекті төбені бұзуда. Оның үкіметі екі палатада компактты дауыстар санымен сенім вотумын алды.
Жеке өмірі
Мелонида өзінің жігітінен Жинерва атты баласы бар. Оның жігіті Сильвио Берлускониға тиесілі Tgcom24 телеарнасында істейтін журналист.
Жинаған дауыстары
Мелони 2018-2022 жылдары парламенттік сайлауларда берілген дауыстар арқылы мажоритарлы системада жеңіске жетті.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Италияның әйел политиктері Санат:Бостандық халқы партиясының мүшелері Санат:Ұлыттқ альянс (Италия) партиясының мүшелері Санат:Италия бауырластары партиясының мүшелері Санат:Италия министрлері Санат:Италия палата депутаттарының мүшелері Санат:Қызметіндегі мемлекет билеушілері Санат:XXI ғасыр политиктер Санат:XXI ғасыр билеушіліері Санат:2022 жылы қызметіне келген премьер-министрлер Санат:Нато лидерлары Санат:Үлкен жетілік лидерлары Санат:Үлкен жиырмалық лидерлары Санат:Еурокеңес
Айналғыш мақтанторғай
Айналғыш мақтанторғай (Scotocerca inquieta) - Торғайтәрізділер сабының Сандуғаштар тұқымдасының Айналғыш мақтанторғайлар тегінің құсы. Бұрын Cisticolidae тұқымдасына жатқызған.
Таралуы
Айналғыш мақтанторғайдың табиғи ареалы - Ауғанстан, Алжир, Мысыр, Иран, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия, Мавритания, Морокко, Оман, Пакистан, Ресей, Сауд Аравиясы, Сирия, Тәжікстан, Тунис, Түрікменстан, Біріккен Араб Эмираттары, Өзбекстан және Йемен.
Қазақстанда Қызылқұм шөлі үстіртпен Маңқыстау шекарасындағы құмды аймақтардан ұялары табылған.
Сипаттамасы
Бұл - ашық сұр түсті кішкентай құс (салмағы небәрі 9-10 г). Басында ұзыншақ қара теңбілдері бар және едәуір ұзын құйрығын үңгірек сияқты жоғары тік көтеріп, үнемі қозғалтып отырады. Уақытының көбін бұта арасында өткізеді, келесі бұтаға төмен ұшып барады. Дауысы - нәзік созылыңқы ысқырықтан шиқылға ұласады. Бұлар ешқашан жеке жүрмейді, тек топ болып тіршілік етеді. Негізінде жәндіктермен, жылдың суық кезінде өсімдік дәндерімен қоректенеді. Ұясы бұталарда,ішіне қалың қауырсын төселген науада 6-9 жұмыртқасын аналығы басып шығарады. Балапандарын 14 күн ұяда, осынша күн ұшқаннан кейін, екеуі асырайды. Жазда екі рет балапан ұшырады. Тіршілігі толық зерттелмеген.
Дереккөздер
Санат:Торғайтәрізділер Санат:Сандуғаштар
Детекторлық радиоқабылдағыш
thumb|200px Детекторлық радиоқабылдағыш — антеннадан, туралаушы тербелмелі контурдан, кристалдық детектордан және құлаққа ілетін телефонная тұратын қарапайым радиоқабылдағыш. Шамның (XX ғасырдың 40—50 жылдары), одан кейін транзисторлық қабылдағыштардың шығуына байланысты детекторлы қабылдағыш өз мәнін толық жоғалтқан.
Дереккөздер
Детекторлы қабылдағыш
Санат:Электроника
Атрипальда
Атрипальда (Atripalda) — Италиядағы қала, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Авеллино провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 336 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 1393 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 8,5 км² шамасында. Пошта индексі — 83042.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Савин. Жыл сайынғы мерекесі — 9 ақпан.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Марғұлан Сібірұлы Кәрібеков
Марғұлан Сібірұлы Кәрібеков (1964 жылы туған), кен инженері. Қарағанды политехника институтын (1986), РФ Президенті жанындағы Ресей мемл. қызметі академиясын бітірген (2005). Еңбек жолын «Қарағандыкөмір» ӨБ Күзембаев атындағы шахтада кен шебері болып бастады. Қарағандыда «Суканал» ААҚ, «Алаутрансгаз» АҚ ҚГШБ ЖШС, «Жібек жолы тобы» ЖАҚ басқарған. 2003 жылы Балқаш қаласы әкімінің орынбасары болып тағайындалды. 2006 жылдан Қарағанды қаласы, Қазыбек би ауданының әкімі.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Марау
Марау (Marau) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Пасу-Фунду экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1955 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Булыойық
Булыойық, Құрмаштың сүйретпесі – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Үстіртке шығар жердегі Өнере бұлағынан солтүстік-шығысқа қарай 70 – 80 км жердегі үңгір.
Сипаты
Тегіс жер дөңгелек болып төмен түскен, тереңдігі 10 – 12 м. Оның кіретін жері жарқабақ тәріздес. Төбесі тегіс плита тас, табаны ойшық-ойшық. Түбі біртіндеп төмен кете береді, 10 – 15 м төменге қарай қиғаштап түскеннен соң арттағы жарық көрінбей кетеді. Үңгірдің аузынан 70 – 75 м-дей жерде су көзі бар. Суы тұщы, негізінен, жауын-шашыннан жиналған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан үңгірлері Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Қазақ КСР Министрлер Кеңесі
1991 жылы «Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қазақ Советтік Социалистік Республикасы Министрлер кеңесі», қазіргі уақытта ол Қазақстан Республикасында атқарушы билік функцияларын жүзеге асырады.
Дереккөздер
Санат:Қазақ КСР Санат:Қазақ КСР министрлері
Ғұн дәуірінің ескерткіштері
Ғұн дәуірінің ескерткіштері – Солтүстік Қытай мен Қиыр Шығыстан бастап Дунай, Карпат өлкелеріне дейінгі аралықта ғұндар дәуірінен (б.з.б. 2 – б.з. 5 ғасырлар) сақталған қоныстар, обалар, ғұрыптық құрылыстар, металл өндіру орындары және кездейсоқ табылған көмбелер мен жекелеген заттардың ғылымдағы жиынтық атауы.
Оларды зерттеу жұмыстарына бір ғасыр бойы Азия мен Еуропаның ондаған ғалымдары қатысты. Алғаш 100-ден астам обаны Байкал сыртында (Бурятия) 19 ғасырдың соңында Ю.Талько-Грынцевич қазды. 1924–1925 жылдары П.К.Козлов экспедициясы Солтүстік Моңғолиядағы Ноин-Ула үлкен обаларын зерттегеннен кейін ғұн мәдениеті айқындала түсті. Шығыс ғұндардың негізгі ескерткіштері Ордос, Моңғолия, Бурятияда, ішінара Саян-Алтай, Енисей, Қиыр Шығыс өлкелеріне тараған. Оларды С.И.Руденко, Л.Р.Кызласов, С.В.Киселев, С.И.Вайнштейн, А.М.Мандельштам, А.Давыдова, С.Миняев (Ресей), Х.Пэрлээ, Ц.Доржсурен (Моңғолия) және қытай, жапон, еуропа ғалымдары зерттеді.
Мұндағы ғұн ескерткіштері б.з.б. 2 – б.з. 5 ғасырлар аралығын қамтиды және «суджа», «дерестуй» деп екі мерзімдік топқа бөлінеді. 20-ға жуық қоныс, мыңдаған оба тіркелген. Бірнеше қоныс пен 900-ге жуық оба қазылды. Бурятиядағы Селенга өзені бойынан қазылған Иволга қалашығының маңызы зор. Мұнда орташа аумағы 5х4 м, балшық қабырғалы, төбесі екі қанатты ағаш шатырмен жабылған 54 үйдің орны анықталды. Қабірлер ұзынша пішінде қазылған, мүрделер ағаш табытқа салынып, басы солтүстікке қаратыла 1–2 м тереңдікте жерленген. Ал үлкен обаларда ағаш табыт бөренеден жасалған қима ішіне салынған. Қабірдегі заттар арасында Қытай бұйымдарынан айна мен теңгелер жиі кездеседі және олардың ескерткіштердің уақытын анықтауда үлкен мәні бар. Ноин-Уланың үлкен обалары тас пен топырақтан үйілген. Бұл жерде жерленген ғұн көсемдерінің мүрделері өте терең шұңқыр ішіне орнатылған қос қабатты бөрене қималарға қойылған. Тақтай табыт пен бөрене қималар, қабірдің бас жағына мал бастарының салынуы ғұндар мәдениетінің тұрақты белгілеріне жатады. Темір ұшты жебелерге сүйек ысқырғыштар қондырылған, белдік қапсырмаларына аңшылық сюжеттері мен зооморфты бейнелер тән. Қыш ыдыста толқынды сызықтар түріндегі оюлар жиі кездеседі. Сондай-ақ ағаш, металл ыдыстар да көптеп қолданылған. Ағаш ерлердің ежелгі түрлері пайдаланылған. «Ғұн садағының» ұзындығы 1,5 м. Сүйек пластиналармен мейлінше күшейтілген, күрделі әрі ауыр садақтың осы түрі жебені сақ садағына қарағанда әлдеқайда алысқа атқан.
Ғұн мәдениетіне тән айрықша үлгілер, негізінен, үлкен обалардан алынды. Ғұн дәуірінің ескерткіштерінің келесі топтарына Қазақстан, Орталық Азия, Батыс Сібір, Орал мен Еділдің оңтүстік өлкелеріндегі түрлі жәдігерлер және 4–5 ғ-ларда Еуропаға барған ғұндардан қалған қабірлер мен көмбелер жатады. Шығыстағы тарихи ғұн мәдениетінің таза сипаттағы ескерткіштері бұл өлкелерге тән емес. Жергілікті қаңлы, үйсін, сармат, т.б. мәдениеттердің ескерткіштері тараған. Бұларға шығыстық ғұн элементтері қосылып, кей өлкелерде «кеңқол» тәрізді аралас сипаттағы ескерткіштер тобы пайда болған. Жалпы, шығыстық элементтерден, әсіресе, қару-жарақтағы, қыш ыдыстағы, жекелеген бұйым түрлеріндегі ықпалдарды айтуға болады. Жерлеу ғұрпында да өзгерістер байқалады. Оларды А.Н.Бернштам, Ю.А.Заднепровский, С.Сорокин, К.Ақышев, И.Қожамбердиев, А.Максимова, М.Қадырбаев, Б.Нұрмұханбетов, Л.Левина, В.Могильников, И.Засецкая, М.Мошкова, О.Обельченко, т.б. зерттеді. Кеңқол ескерткіштері Шу мен Таластың жоғарғы алқаптарында ашылды, олардың кейбір ықпалдары Оңтүстік Қазақстандағы Жамантоғай, Шәушіқұм, Бөріжар зираттарынан байқалады. Сонымен қатар ғұн әсері бар Жетіасар мәдениетінің (Арал маңы), Құлажорға(Шығыс Қазақстан), қорғантас (Орт. Қазақстан) кезеңдерінің ескерткіштері зерттелуде. Жетісудағы Қарғалы, Теңдік зираттарынан көптеген сәнді алтын бұйымдар, Ақтастағы қоныс пен зираттан құнды деректер алынған. Батыс өлкелердегі сармат тайпаларының соңғы кезеңдеріндегі ескерткіштерінде шығыс ғұндар ықпалы байқалады.
Қазақстаннан бастап Қара теңіз, Дунай, Карпатқа дейін тараған 4–5 ғ-ларға жататын ескерткіштер ерекше топты құрайды. Бұлардың негізі қару-жарағы мен бағалы бұйымдары көп бекзадалардың, атақты жауынгерлердің қабірлері, жиі кездесетін көмбелері болып табылады. Айрықша белгілері – полихромды стильмен жасалған бағалы бұйымдар. Олар шығыс ғұндарының мәдениетінде жоқ кейін қалыптасқан дәстүрге жатады. Асыл тастар, түсті шынылар орнату, сіркелеу (зернь), сымкәптеу (скань), бөгетті эмаль және алтын-күмістеу тәсілдерін қолданып жасаған сәнді бұйымдар Қазақстанда (Бурабай, Қарағаш, Қанаттас, Батыр), одан әрі батысқа қарай Еуропа жерлерінен көптеп табылды. Шығыс ғұн ескерткіштері мен Еуропаға барған ғұндарға қатысты ескерткіштердің арасындағы тікелей генетик. сабақтастық ғылымда дәлелденбеген. Кейбір байланыстар тек жекелеген бұйымдардан ғана байқалады. Солтүстік Кавказға, Еуропаға барған тайпалардың мәдени бейнесінде Қазақстан, Еділ бойын жергілікті мәдениеттерінің салмағы басым.
Дереккөздер
Санат:Ғұндар Санат:Ескерткіштер
Жуас қымыз
thumb|240px thumb|Kumys|240px Жуас қымыз— қымыздың ішуге қолайлы болу үшін үстіне саумал қосып жұмсартылған түрі.
Дереккөздер
Санат:Сүт өнімдері
Ведика
Ведика - буддалық діни ғимаратты айналдыра салынған балюстрада немесе қоршау.
Дэйтон (Миннесота)
Дэйтон (Dayton) — Миннесота штатының Hennepin округіне жататын АҚШ қаласы.
Ведика
Дереккөздер
Санат:Өнер Санат:Мәдениет
NGC 6296
NGC 6296 — Ophiuchus шоқжұлдызында орналасқан SBbc типті галактика.
Дэйтон (Миннесота)
Қала тұрғындарының саны 4671 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 65.2 км² шамасында. FIPS коды — 27-15022.
NGC 6296
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Дэйтон (Миннесота)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
NGC 6296
Ашылуы
Бұл нысанды 1863 жылы 17 маусымда Альберт Март астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6296 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 59690, UGC 10719, MCG 1-44-2, ZWG 54.3, IRAS17062+0357.
Ағылшын бастамасы
Ағылшын баста́масы — келесі жүріспен басталатын дебют: 1. c2-c4.
Қолдануы
XIX ғасырда бұны Англия чемпионы Говард Стаунтон жиі қолданылатын, осыдан  атауы да. Басты әйгілілігін дебют XX ғасырдың 20-шы жылдарынан бастап ала бастады.
Бұл дебюттің көптеген нұсқаларын құруға өз үлестерін қосқан: Цукерторт, Нимцович, Рубинштейн, Рети, Капабланка, Ботвинник. Ағылшын бастамасы турнирлармен матчтарда жиі қолданатын: Смыслов, Полугаевский, Ларсен, Петросян, Таль, Портиш, Корчной, Карпов, Ульман, Любоевич, Андерссон, Майлс, Горт, Хюбнер, Гулько, Шуба, Каспаров, Иванчук, Крамник. Ағылшын бастамасындағы ең жаңашыл құрастыруларды еңгізген: Михал Гуревич, Михаил Марин, Ларс Карлссон, Энтони Костен және т.б..
Ағылшын бастамасы —эскейпер үшін олжа: бұл дебют ақтармен жабық  бастамаларды ойнауды қалайтын шахматшыға, көптеген танымал және терең ойластырылған дебюттерден құтылуға мүмкіндік береді. Ақтардың бәсекестің  жақсы зерттеліп, ойналған қорғаныстарды қолдануын айналып өту мүмкіндігі да маңызды жай. ''' 1. d2-d4ден 1. с2-с4 пайдасына бас тартып, қай дебюттарды айналып өтуге болады? '''
"Қабылданған ферзьдік гамбит''. Соңғы уақытта бұл дебют қараларға жақсы нәтиже беріп, жоғары деңгейде кездеседі, мысалы оны  Ананд жиі қолданады. 1. с2-с4 жүрісі қараларға қабылданған ферзьдік гамбитты қалыпты түрінде ойнауға мүмкіндік бермейді, мысалы 1. с4 е6 2. Кс3 d5 3. d4 кейін, дебюттің  қаралар үшін ыңғайсыз нұсқаларына апаратын  ақтар 4. e4! жауабының салдарынан гамбитты 3… dc жолымен қабылдау әрекеті сәтсіз  болып шығады.
Чигорин қорғанысы және Альбин контргамбиты. Әдеттегі абыройсыздығына қарамастан, бұл дебюттер экстракласс гросмейстерлер деңгейінде де кездеседі. Чигорин қорғанысымен Альбин контргамбитының аса ірі қазіргі апологеті  А. Морозевичтің қаралардан оң  балансы да болады.
Будапешттік гамбит.
Грюнфельд қорғанысы . бұл дебют нұсқалары аса терең ойластырылған, гроссмейстерлердің көбі басымдылыққа жол іздейді, бірақ қаралардың барлық жерлерде контройыны табылады. Ағылшын бастамасы ақтарға Грюнфельд қорғанысын айналып өтуге бірнеше мүмкіндік береді.
Нимцович қорғанысы . «Анти-Нимцович» атауы өзі үшін өзі жауап береді— ақтар қорғаныстың негізгі нұсқаларын айналып өтуге тырысады.
Жаңаиндиялық қорғаныспен Боголюбов қорғанысы.
Бенони қорғанысы, Модерн-Бенони, волгалық гамбит.
Голландиялық қорғаныс.
«Танго» 1. d4 Kf6 2. с4 Кс6!? Бұл қалыпты емес дебют соңғы он жылда танымал болды. Ақтарға қаралардың  стретегиясын жоққа шығару оңай емес. Дебют ең жоғары рангтағы жарыстарда кездесіп, қараларға тәуір тәжірибелік нәтижелер әкеледі.
Ағылшын қорғанысы (English Defence) 1. d4 e6 2. c4 b6!? Қорғаныс Э. Майлс басқарған ағылшын шахматшылар тобымен ойластырып құрылған. Қаралардың сәл баяу стратегиясына заңды реакция — 3. е4. Бірақ бұл жүріс ақтарға  құаныштан гөрі өкінішін моларақ әкеледі. Қараларда ақтардың орталығына қарсы контройынға таңғаларлық  ресурстары табылады. Нұсқаның статистикасы да қаралардың пайдасына. Сондықтан, ақтардың  маңызды басымдылығы жайлы мұнда айтуға болмаса да,   күшті  шахматшылар 3. a3!? қалайды. И. Одесскийдің «Мүмкіндігі жоқ бастама» кітабін қара. Ағылшын бастамасы ақтарға бұл дебютты айналып өтуге мұрша береді.
Поляк қорғанысы, St. George defence. 1. d4 b5?! 2. e4 a6. Қорғаныс Сокольский дебютінің екінші қолдағы вариациясы болып келеді. Көрінер еді, қаралар, алғашқы жүрістерден-ақ, шеттегі операциялар пайдасына орталықты менсінбей, жеңіл жазаланған болуға тиісті еді. Бірақ, бәрі сондай қарапайым емес. Бұл дебютте, ақтар үшін ойнаған ең күшті әлем шахматшылары да кейде жеңіліс табқан, мысалы, 1983 жылы А. Карпов Э. Майлстен жеңілді.
Атауы жоқ дебют 1. d4 e6 2. c4 Сb4!? Бұлай көптеген  күшті  гроссмейстерлер ойнаған, мысалы, Псахис, Эйнгорн, Шорт, Корчной. Жоспарларды өзгертіп, басқа бастамаларға көшуге мұрша беретін икемді дебют, және қаралардың статистикасы тәуір. Ағылшын бастамасы ақтарға бұл дебюттен де бас тартуға мүмкіндік береді.
Ежелгіиндиялық қорғаныс. Жалпы айтқанда, ақтар бұл дебютті айналып өтуі айтарлықтай сирек. Бірақ, 1. с2-с4! Жүрісі оларға сондай да мүмкіндік береді.
Ағылшын бастамасының артықшылығымен жетіспеушілігі.
Ағылшын бастамасының 1. d4 жүрісімен салыстырғанда бас артықшылығы - бұл дебютте ойынды құру қаралар жағынан емес, ақтар жағынан жеңілрек. Қарсыласқа оның ұнататын позицияларын ойнау мүмкіндігін бермеу. Дебюттің жалғыз мағызды минусы- қаралар 1… е5 жүрісіне тез арада жауап беруі мүмкін. Біраз шахматшылардың ойы бойынша, 1. с4 е5 ден кейін ақтар шанстары басымдылық алуға тым аз. Сондықтан гроссмейстерлер, 1… е5 жауабынан қауіптенушілер, ағылшын бастамасын жүрістердің өзге ретінде ойнайды: 1. Kf3 Kf6, енді ғана — 2. c4. Бірақ 1. Kf3 тің басқа минусы бар: қаралар 1… d5жауап беруі мүмкін, яғни, ақтарға қабылданған ферзьдік гамбит немесе славян қорғанысынан құтылу мүмкін емес. Ортодоксальды ферзьдік гамбите де ертерек Kf3 қараларға қорғанысты жеңілдетені белгілі.
1. с4 ойнап, тез арадағы 1… е5 жауабынан қауіптенуге тұрады ма? Статистикны қарайық. Егер 1… е5 жүрісі ақтарға сонша қауіпті болса, гроссмейстерлердің көбі 1. с4 жүрісіне дәл солай жауап беруші еді ғой. Бірақ мұндағы ең танымал жауап — 1… Kf6. Әрі қарай. 1. с4 Kf6 2. Кс3ен кейін 2… е5 жауабы 2… g6, 2… e6 және 2… c5 сияқты жалғасуларға жол беріп, танымалдығы жағынан  төртінші орында. Яғни, қаралар үшін ойнайтындар е7-е5 бар жүйелерге басқа қорғаныстарды қалайды.
1. с2-с4 жүрісі әлем біріншілігі үшін матчтарда танымал: Корчной Карповқа қарсы матчтарда партиялардың көбін піл пешкасы жүрісімен ашатынын еске салса, жеткілікті. Каспаров Карповпен ойнаған матчта 87 жылдан бастап, ағылшын бастамасын басты дебют қаруы ретінде таңдап алды. Ол бұл жүрістен матчтың соңғы, 24-ші, партиясында, оған жеңіс қажет болғанда да айнымады. Қызығы сол, 23 партияда ұқсас ситуацияда Карпов болды: оған  жеңу қажет еді. Ол 1. с2-с4 таңдады да жеңіске жетті.
Негізгі жүйелерге шолу
b6 —«кірпі» жүйесі
Әдебиет
Санат: Жабық дебюттер
Иван Калашников
right|thumb Иван Калашников (1915-1981) 21 қыркүйекте Ресейдің Челябі облысы, Брединск ауданы, Румынск поселкесінде туған.
Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1948 жылы бітірген. Қазақстан Жазушылар одағы орыс әдебиеті секциясының кеңесшісі, «Большевик Казахстана» журналы редакциясының жауапты хатшысы, Қазақтың мемлекеттік баспасының редакторы, Қазақ радиосының редакторы болып қызмет атқарған.
Иван Федоровичтің алғашқы өлеңдері 1934 жылы жариялайды.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1915 жылы туғандар
Ескі Алексеевка
Ескі алексеевка — Башқұртстанның Кармаскалин ауданындағы ауыл, Адзитар ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 17 адамды құрады. Пошта индексі — 453004, ОКАТО коды — 80235805006.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Процуденттер
Процуденттер (латын тілінде producens — өндіруші, түзуші) — фотосинтез немесе хемосинтез нәтижесінде бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін автотрофты ағзалар. Процуденттер гетеротрофты ағзалар — консументтер мен редуценттерге қарама-қарсы қойылады. Судағы және жер бетіндегі экожүйелердегі негізгі процуденттер — жасыл өсімдіктер. Экожүйеде процуденттер бірінші трофик. деңгейді құрайды.
Дереккөздер
Санат:Биология
Топырақ ерітіндісі
Топырақ ерітіндісі немесе топырақтың сұйықтық (сулық) фазасы — еріген органикалық және минералдық заттектерімен және газдарымен қоса сұйық күйдегі топырақта болатын су. Топырақ ерітіндісі — планетаның тарихындағы табиғи сулардың ең маңызды санаттарының бірі, В.И.Вернадскийдің айтқаныдай (1960), "биосфера механизмінің негізгі элементі" және "тіршіліктің негізгі субстраты". Тар мағынада топырақ ерітіндісі белгілі бір әдіспен (центри-фугалау, баспалау, орнын басатын сұйыкпен ығыстыру және тағы басқа) топырақтан шығарып алынған топырақтың сұйық фазасының бір бөлігі, мұндайда оның құрамы өзгермей қоймайды.
Дереккөздер
Санат:Физика
Флюра Сиреньевна Ускова (Хасанова)
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша шахматшылар Санат:Қазақстан шахматшылары Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Салазан (Лебедь тармағы)
Салазан — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лебедь өзенінің оң жағалауынан 83 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Бия. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Намбарын Энхбаяр
Энхбаяр Намбарын (1.6. 1958 жылы туған, Моңғолия, Ұлан-Батыр қаласы) — саяси қайраткер, Моңғолия президенті.
Өмірбаяны
Мәскеу әдебиет институтын бітіргеннен кейін 1980 – 90 жылдары аудармашы болып істеген. Моңғолияда коммунистер биліктен кеткеннен кейін саясатпен айналысып, Халықтық Хуралдың мүшесі (1992), Моңғолияның мәдениет министрі (1992 – 96) болды. Оппозиция көсемі ретінде 2000 жылы жалпыхалықтық сайлауда жеңіске жетіп, Моңғолияның Премьер-министрі (2000 – 04), Моңғол Халықтық Революциялық партиясы атынан парламент спикері (2004 – 05) қызметтерін атқарды. 2005 жылы 22 маусымда өткен жалпыхалықтық сайлаудың екінші турында Намбарын Энхбаяр 53,4% дауыспен Моңғолияның президенті болып сайланды. Орыс классиктерінің шығармаларын моңғол тіліне аударған ол ағылшын, тибет және бірнеше шет тілдерін жетік меңгерген. Энхбаяр Намбарын елдің әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздікті қалыптастыру және Моңғолияның тарихи-мәдени мұраларын жаңғырту бағытында мақсатты түрде жұмыс істеуде. Моңғолия президенті ретінде ол бірнеше рет ресми сапармен Қазақстанда болып қайтты.
Дереккөздер
Санат:Моңғолия президенттері
Саккун-Тох
Саккун-Тох — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Саккун-Еган өзенінің сол жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Аса жылдам интегралдық схема
Аса жылдам интегралдық схема (АЖИС) (Сверхскоростная интегральная схема) — шапшаңдығы оның құрамына кіретін логикалық элементтердің шамамен 1 не және одан кем ажырап-қосылу уақытымен не шамамен 1ГГц ажырап-қосылу жиілігімен, не шамамен бірнеше Гбит/с2 АЖИС-ға келіп түсетін ақпаратты алмасу жылдамдығымен сипатталатын сандық интегралдық схема.
Тельповка
Тельповка — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Топса өзенінің оң жағалауынан 32 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Тамо Пеникетт
Тамо Пеникетт (ағыл. John Tahmoh Penikett, туған. 20 мамыр 1975, Юкон, Канада) — канадалық актер, әлемге көбінесе өзінің "Звёздный крейсер «Галактика»" сериалындағы Карл «Хило» Агатон ролімен әйгілі. Тағы да 2014 жылы америкалық "Сверхъестественое" телесериалында Гадриэль атты періштенің ролін ойнаған.
Өмірбаяны
Пеникетт — Юконның бұрынғы премьер-министрі Тони Пеникеттің ұлы. Тамо Пеникетте екі бауыры мен екі егіз апайы ( Сара мен Стефани ) бар.
Дарын Шылбыұлы Тұяқов
Дарын Шылбыұлы Тұяқов (25.05.1969 жыл, Талдықорған облысы, Алакөл ауданы, Үшарал қаласы) - мемлекет қайраткері.
Костуринци (Перник облысы)
Костуринци (Костуринци) — Болгариядағы ауыл. Перник облысына қарасты Трын қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 29 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2489. Телефон коды — 07732. ЕКАТТЕ коды — 39027.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Перник облысының елді мекендері
Монредон-де-Корбьер
Монредон-де-Корбьер (Montredon-des-Corbières) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Нарбонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,15 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11255, пошта индексі — 11100.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1195 адамды құрады. Халық тығыздығы — 69,68 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Анатолий Гаврилович Уфимцев
Анатолий Гаврилович Уфимцев (11.05.1914, Омбы - 1988 Қостанай қ-сы.), СШ-і (1946). Респ-ның 10 дүркін ч-ны (1947- 1955, 1957), Бүкілодақтық "С" ерікті спорт қоғамының (1949 - 50) ч-ны, 1950-ші жылғы қола жүлдегері. 1947 ж. КСРО ч-тында В. Смысловты, С.Флеерді ұтқан. Ш-т ілімін әрі қарай дамытқан, Югослав ш-тшысы Пирцпен бірге ойлап тапқан дебюті Пирц-Уфимцев қорғанысы деп аталады.
Дереккөздер
Санат:КСРО шахматшылары
Нойштадт-ам-Майн
Нойштадт-на-Майне (Neustadt am Main) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Майн-Шпессарт ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1262 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 19,81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 77 166. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Майер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Кузеньга
Кузеньга — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уфтюга өзенінің сол жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Сен-Жене-Шампесп
Сен-Жене-Шампесп (Saint-Genès-Champespe) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Пюи-де-Дом департаментінде орналасқан. Иссуар округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 32,33 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 63346, пошта индексі — 63850.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 238 адамды құрады. Халық тығыздығы — 7,36 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пюи-де-Дом департаментінің коммуналары
Изоклиндер
Изоклиндер (изо... және грекше: kolos — еңкейтемін) - географиялық картадағы магниттік қисаюдың бірдей мәндерінің нүктелерін косатын сызықтар.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геодезия
Мұқаба
- қағаздар үшiн кеңсе жабдығы, тыс, конверт.
- тiзбе немесе директориясы оған қоса: тағы басқа тiзбелердiң файлдарының сақтауы үшiн файл жүйесiнiң элементi, құрылым; графикалық интерфейстердегi мұндай құрылым рұқсат беретiн экрандық объект сонымен бiрге.
- қазіргі кезде кітап, дәптерлердің сыртындағы қалық қабын, тысын осылай атап жүрміз. «Балзия кітаптың муқабасын айналдырып, ... бір ән тексін ішінен оқыды» (С. Омаров, Өмір.).
Сөз төркінін араб, парсы тілдерінен табамыз. Арабтарда «мұхабба» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «тығылған», «жасырынған» ұғымын береді. Араб тіліндегі бұл сөздің түбірі «хабба»— жасыру, тығу мағынасында қолданылады. Осы түбірге араб тілінде сөз алды қосымшасы (префикс) –му қосылу нәтижесінде «мұхабба» туынды тұлға пайда болған. Ойға салсақ, кітаптың ішкі беттерін сақтап, бүлінуден жасыратын осы сыртқы тысы екені де рас.
Кейде «мұқаба» сөзін парсы тілінен ауысып келген дерлік те дерек жоқ емес. Онда «моғэвва» сөзі біздің түсінігіміздегі қалың қатырма қағаз (картон) мағынасында қолданылады. Кітап тысының көбіне осындай қағаздан жасалатынын ескерсек, онда «мұқаба» сөзінің тегі парсы тілі десек те қателеспейміз. Осы екі тілдің бірінен ауысып келгені күмән тудырмайды.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Терминология
NGC 1811
NGC 1811 — Көгершін шоқжұлдызында орналасқан Sa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Көгершін (шоқжұлдыз)
Трапиште (Разград облысы)
Трапиште (Трапище) — Болгариядағы ауыл. Разград облысына қарасты Лозница қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 585 адамды құрайды.
Пошта индексі — 7281. Телефон коды — 08360. ЕКАТТЕ коды — 73002.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Разград облысының елді мекендері
Заңгер
Демек, заңгерлерге жатқызуға болады:
Санат:Заңгерлер
Винаяпитака
Винаяпитака - буддалық палий қағидасы Типитакидың буддалық қауым мүшелерінің тәртіп ережелері баяндалған бірінші бөлімі.
Дереккөздер
Санат:Өнер Санат:Мәдениет
IC 2169
IC 2169 — Monoceros шоқжұлдызында орналасқан RN (шағылдырғыш тұмандық) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: IC 447, LBN 903.
Сыртқы сілтемелер
IC 2169 Санат:Monoceros (шоқжұлдыз)
Қазақи төбеттер
Төбет тарихы
''' Төбет иттердің шығу тегі жайындағы мәлімет көздері б.э.б. 1121 жылдардан басталады. Қазақы төбет ит қаңқалары Шығыс Еуропадан Қиыр Шығысқа дейінгі мұздақ дәуірі алдындағы климаттық зоналы өлкелерден табылған.'''
Көшпенділер өмірі дәстүрлі түрде жылқы малымен тығыз байланысты. Марко Поло ХІІІ ғасырдағы қазақтар туралы жазбаларында ойға сыймайтын алып денелі, ерекше күшті иттер жайында былай деп жазып кеткен: «Тайыншадай биік денелі иттер - тағы аңдарды аулауда, күзетте және ауыр жұмыстарда тамаша серік». Шағатай ұлысынан саяхатшы қасқыр алатын бұл иттерді хан сарайынан кезіктірген. Оларды өсірумен ханның екі бауыры айналысқан. Ит саны 10 мың бас көлемінде болған. Қасқыр алар иттердің хан сарайында осынша мән беріліп, арнайы өсірілуі еріккеннің ермегі емес, жыртқыштармен жағаластырған көшпенді өмір талабы еді.
Бүгінгі күнде Қазақстанда таза қанды Төбеттер аз қалды. Егер де Алматы облысындағы тасқа қашалған ит суреттеріне негізделген деректерге сүйенсек, онда бұл иттердің осы өлкеде өмір сүріп жатқан кезеңін 4 мың жылдан астам деп қарап, қазіргі Төбеттің – бүкіл қазақ халқы бастан кешкен дәуірлердің куәгері болған асыл тұқымның шынайы ұрпағы екенін батыл айтуға болады. Олай болса, француздың «желдей жүйткіген жүйріктер дәуіріндегі көшпенділер өркениетін сақтап қалған ит туралы» тағданысына төмендегідей дәлел айтуға болады: Төбет – көшпенді өмір тарихының құнды жәдігері, отырықшы мәдениет тұсында жоғалып кету қаупі төнген алып кейіпкер, яғни, өзін сомдаған уақытқа қалтқысыз қызмет еткен шынайы перзент. Енді бұл иттердің көшпенділер өмірінен салынған бір де бір суреттен бой көрсетпеуі жөнінде сұрақ туары сөзсіз. «Бөрінің тәңірісі болса, иттің иесі бар» деп бағалаған халық, Төбет – жеті қазынаның бірі, дала көшпенділерінің құндылығы ретінде тіл-көзден сақтауға тырысқан. Ал құпия тек аманат ретінде ғана беріледі емес пе? Төбет – адам қабағын баққан жай серік, немесе айбат берер көрік, ұлтқа тән ортаның көрсеткіші емес, сайын даланың ғасырлар көшімен жалғасқан тұтас өркениетін қорғау міндетін мойнына жүктеген метафизикалық күш, кие. Кие мен қасиет деген ұғымды жарқыратып көрсете бермей, жасырын ұстап, ерекше қастерлейтін көшпенділер бұл дәстүрге әркез берік. Иә, ол адам жанындағы суреттерде жоқ… Бірақ түйсік көзімен қарасаңыз асыл текті Төбеттің көшпенділер орналасқан тұстан, тау қыраттары, жапандағы жазықтар мен шөлейтті шаңдақтар арасынан бірқалыпты маңғаз күйінде өз міндетін атқарған күйінде сенімді серік болып жүргенін көресіз. Ірі денелі арлан төбеттің маңайдағының бәрі алақандағыдай айқын көрінер төбе басынан көсемге тән қырағылықпен көз тігіп, тастан қашаған мүсіндей қата қалған суретін көз алдыңызға елестетіңіз."Төбе иті" – қиырды шалған қырағы күзетші. «Төбет» атауының шығуы да осыған байланысты болар, сірә? Төрт түлік - көшпенділердің басты байлығы. Бұл байлыққа көз тіккен басты жау – дала тағылары, қасқырлар. Қасқырды жалаң қолмен алған ерлер болса да, кейде көшпенділердің жауынгерлік қабілеттері, орын ауыстырып отыруы мен кірпік қақпай күзететін сергектігі табиғат жыртқыштарының шабуылынан қорғап қала алмайтын тұстар да кездесетін. Айтпай келетін апат – қасқырларға қайыспай, қаймықпай қарсы тұратын тосқауыл тек табиғатынан осы қасиетке ие Төбеттер ғана еді.
Көшпенді дәуір кезіндегі көштің көркі – байыптылық пен қырағылық таныта білген Төбеттер. Көш тоқтаған мезетте қырат басынан табылатын алапат күш иесі салқын қандылықпен өз міндетін атқаратын. Көшпенділер дәстүрі тоқтап, ұмытыла бастағанда табиғаттың бірегей туындысы Төбет те тарих тереңіне, уақыт тұманына кіріп адасқандай күй кешті. Адамдардың қат–қабат тағдырымен Төбеттің аңызға бергісіз тарихының осындай байланысы бар еді. «Асылдың қын түбінде жатпайтыны» сияқты Төбет иттер даңқы да тынымсыз адамзатқа тынышсыздық сыйлауда. Біреулері алыптың аңызын бүгінгі күннің шындығына айналдырғысы келсе, енді бірі күнкөріс қажеттілігінің сұраныс көзіне айналдырып пайда табуды көздеуде. Ең өкініштісі, қасқыр иісімен малданбаған, өзге қанмен қосылған, кейде айдаладан ұстаған құр ірі денелі итті «нағыз Төбет» деп көрсетіп, бәсекелесінің иті «түкке тұрмайтын үстірт түсінікпен таңдалған, шынайы қасиеттері жоқ екендігін» айтып айыптай отырып, өзінің осы қателіктерді қайталап отырғанын мойындамастан, жарнамасын жүргізіп, тұқым көбейтіп–сату ісін жалғастыруда. Бұл – таза қанды тұқымның жоғалуына ғана емес, қанмен берілер қасиеттердің түп–тамырына балта шабу. Сосын сатып алушылар тарапынан қасқыр иісін сезгеннен ауланың түкпіріне тығылатын ит пен ақталмаған баға мен уәде туралы таусылмас дау басталады... Әбден дұрыс. Таза қанды Төбет қасқырдан тайынбайды. Екі жасар Төбеттің төрт қасқырмен бір мезетте алысқан айқасы туралы да мәліметтер бар. Мұндай күш пен қуаттың кез–келген жануарға беріле бермейтіні анық. Қасқыр алатын итті өсірушілер пір тұтатын қазақ даласының айбыны – төбеттер туралы аңыздар осылай қалыптасқан еді. Өткен ғасыр соңында топтастыра жүйелеу барысында мамандар Төбеттерді «ортаазиялық овчаркалар» тобына енгізді. Бұл тұқым (ОАО), сонымен бірге түркімен алабайлары – түптеп келгенде қоспа қанды төбеттер. Нағыз қазақы Төбет үшін Батыс мамандары он мыңдаған еуро беруге дайын. Бірақ «нағыздың нағызы» табиғатта саусақпен санарлық деңгейде бой көрсетеді. Бір отар қойды бағуға бір Төбет жеткілікті. Оның «алп» еткен үнін естіген соң жанкешті болмаса қасқырлар бата қоймайды. Олар өзін жеңер күштің мысын сөзіне қояр қабілетке ие. Үйірлі қасқырдың өзі бір Төбетпен шайқасқанда қаншалықты шығынға ұшырарын тағыға туа біткен түйсікпен сезінеді.
Иттің қазақ тұрмысындағы мәні
Басқа да мұсылман халықтары сияқты, қазақтар да итті арам жануар деп қабылдағанымен, оларды тұрмыс-тіршілігінде көп пайдаланған. Көшпенді қазақ тұрмысында иттің үлкен мәні бар, ол оның үйі мен мал-жанын қорғаған. Иттің қойшының еңбегінде атқаратын ролі аса маңызды. Дла қасқыры малға жақындағаннан үріп, қойшыға жеткізіп, малдың дала жыртқышының аузына түспеуінің алдын алады. Малшы қазақтардың айтуынша, олардың қасқырға қарсы үрген дыбысы жай кездері үргенінен басқаша болып келеді. Түнде бүкіл ауыл тарс ұйқыда жатқнда, иттер кірпіктерін ілместен олардың ұйқысын қорғап шығады.
Иттердің тегі
Торғай облысы қазақтарында иттердің екі түрлі тегі кездеседі: кәдімгі қазақы ит және тазы, оның біріншісі қазақ даласында көп кездессе, екіншісі – тазы өте сирек кездеседі. Бүкіл Торғай уезіндегі тазының саны жүзден аспаса, ал облыс бойынша 500-600 тазыны табу қиын. Кәдімгі қазақы ит сырт келбетіне қарағанда қасқырға ұқсас, бойы 12-13 қарыс, ірі денелі, мұрындары көбіне жалпақ және қысқа болып келеді, қасқырда негізінен осы мұрны арқылы ажырататын болған, көздері қитар және кішкентай, қысқа құлақтарының ұштары салбыраңқы, мұрындары бұлшықты да қысқа, кең кеуделі, аяқтары түзу, бұлшықты, құйрық жүндері қалың және көтеріліп тұрады, шаштары тегіс, жұмсақ және ұзын болып келеді, шашының түсі әртүрлі, көбіне, күлгін, ақ, сарғыш, ала түсті, иіс, көру және есту сезімдері аса жақсы дамыған, қазақы ит табиғтынан жауына қатал болып келеді.
Текті тазы иті кәсіпқой аңшы қазақтар арасында аса бағалы., ондай иттерді жақсы атқа, түйеге айырбастайтын болған.
Иттердің жыныстық жетілуі
Қазақтардың айтуынша, иттерді қасқырмен будандастыру сирек кездесетін құбылыс болғанымен, ондай жағдайлар болып отырған, мүндайда тек қасқырдың еркегін иттің қаншығымен ғана будандастырған және олардың күшіктері қасқырға (тек түр-тұрпаты жағынан ғана емес, мінез-құлқы да) көбірек ұқсайтын болған деседі.
Күшіктерді баптау, қоректендіру және итті бағып-қағу
Қазақтар күшіктерді аналарынан ажыратпаған және олар соның сүтін еміп өседі, кейін қожайынының асынан қалған сүйек, сүттермен қоректенген. Кейде күшіктеген ит қаншық итті байлап ұстап, күшіктерін емізбейді, мұндайда олар аштан өледі. Қазақтар ересек иттерге аса көңіл аудармаған, олар өз күнін өзі көріп, үнемі жартылай аш жүрген, Сондықтан да иттер арам өлген мал, мал сойғаннан қалған қалдықтарды дым қалдырмай жеп, қазақ даласының табиғи тазартушылар қызметін атқарған.
Қазақтардың иттен өндіретін өнімдері
Бұрындары, қазақтардың айтуынша, итті себепсіз өлтіру күнә болып саналған, тек құтырған иттер мен малға шапқан иттерді ғана өлтірген, иттің терісін арам мал деп есептелгендіктен,тазартылмаған да, сатылмаған да. Жоқшылық пен уақыт бұл көзқарасты өзгерткен, қазірде итті терісін алып сату үшін өлтіреді, олардан жылы етіктер жасайды. Дегенмен ит терісін сатуды аса күнә деп есептемейтін қазіргі қазақтар одан түскен ақшаға ешқашан нан, шай, қант сатып алмаған, тек тұрмыстағы басқа қажеттіліктеріне немесе малына жем алған. Мұндай ақшаға өзіне тамақ алуды қасиетсіздік деп есептеген.
Қазақ аңызындағы ит бітімі қандай?
Қазақы Төбет мүсінінің күштілігімен таңқалдырады. Бір көргеннен кейін Сіз оның қайталанбас тұлғасын ұмыта алмайсыз. Бұл ірі сомдалған иттің орташа тұрқы 72-75 см (кейде 80 см), салмағы 50-60 кг болып келеді. Иттің жаратылыс ерекшелігіне орай температуралық өзгерістерге бейімділігі бар.
Күдірейген жонына нығыз орналасқан бас сүйегінде көзге айқын түсер тұс –дөңесті қабақ, жазық маңдайы. Тұмсық бітімі бас сүйегінен кішілеу, тікбұрыш формасындағы тұмсықтың арқа тұсы жалпақтау біткен. Тұмсықтың ұшы жалпақ, қара түсті болып келеді. Үстіңгі ерні қалың, астыңғы иегі жалпақ, жақ сүйектері күшті, бедері айқын. Басын еңкейткен сәтте бас терісінде қатпар пайда болады. Құлақтары үшбұрыштанып, төмен орналасқан. Қорғаныс қамалындай дөңес қабақтарының астына терең орналасқан кішірек көздері кішкентай. Басын төменге салған кезінде қабақ астынан қараған көзқарасы қаһарлы көрінеді. Тістері ірі, табиғи ақтығымен көзге ұрады. Көлемді дамыған бұғақты мойын төмен орналасқан.
Тұрқы жайыла біткен иттің аяқтары ұзын емес. Ірі денелі, жалпақ төс, қабырға бітімі де тұрқына сай дамыған. Белі жалпақ, білемденген бұлшықты сауыр шығыңқы біткен. Шоқтығы биік, жонынан қатпарлар байқалғанмен арқасы қатты да серпінді болып келеді. Қарны кеуде тұсымен деңгейлес төмен, тері асты клеткаларының өзегі бүкіл денесінде, әсіресе мойын, шоқтық және төс астында жақсы дамыған. Тап осы жаратылысты біз қатаң табиғат жағдайына бейімделуге лайықталған құбылыс деп танысақ, барлық кинолог мамандар иттің қасқыр тісінен қорғаныс көзі деп көрсетеді. Бұл клетка өзектері қалың жүн терісімен қатар организмдегі температураны реттеп, түйенің өркеші немесе қойдың құйрығы сияқты тамақ пен су тапшылығында организмді қоректендіреді, сонан кейінгі кезекте қасқыр тісінен қорған болады.
Төбеттің аяқтарының бұлшық еттері мықты дамыған, қалай қарасаң да төрт аяғы тең тұрған жаратылысымен көзге ұрады. Қысқа аяқтарының буын сіңірлері серпінді,еркін қимылға лайықты дамыған.Жауырынының, бұғана, иық сүйектерінің ұзындығы сауыр,жіліншік, төс, табан сүйектері сияқты тең түседі. Табандары көлемді, ірі, жинақы.алақан сүйектері жіліншіктер секілді еңкейе біткен.Құйрық бітімі жоғары, төмен бағытталған құйрық ұшы білезіктене қайқы бітеді.
Қасқыр алар сырттан төбеттердің өз мінездері болады. Билікке таласар әлеуетті бәсекелес кез келсе, бұл мәселе өз шешімін күш сынасу күресі арқылы табады.Билік шайқасы табиғат заңдарына сәйкес тек күш басымдылығын тануға құрылады. Текті түйсікпен өтетін бұл шайқас ешқашан қансырап өлуге апарып соқпайды. Өлімші болып өршелене соғысу таза қанды емес, психикасы дұрыс дамымаған итке тән. Үйірдегі әр иттің өз орны, міндеті бар. Адаммен қарым-қатынаста Төбет еркін, адал, пайымдылығымен ерекшеленеді. Ол өзін адаммен тең дәрежеде ұстай біледі. Сондықтан да адам оны өз досы, әріптесі ретінде бағалайды. Байыбына бармай жазықсыз жазаланар болса, ол бұл жайды көңіліне ауыр алып, иесімен қарым-қатынасын тоқтатады. Иесіне не өзіне орынсыз қылық көрсеткен жандарға,танымайтындарға сенімсіздікпен қарап кектеніп емес, ескерту жасағандай сес көрсетіп қоятын кездері бар. Өзіне берілген аймақты жауапкершілікпен, бекер үре бермей, үн шығармай күзетеді. Оның ерекшелігінің бірі - қасқыр мен қасқыр тектес иттерге, жыртқыш аңдарға өштігі. Осы ерекшелігіне байланысты төбет иттер арасында өткізілер күшсайыстар қасқыр текті иттермен қатар өткізілмеуі қажет.Төбет ақылдылығымен қатар сабырлы, сенімділігімен айқындалады. Басқа түскен жағдайда өз бетінше шешім қабылдауға бейім. Осы бір еркін де тәуелсіз өзгеше мінез-құлқы бұл иттерді қызмет бабында пайдалануға кедергі десе болғандай. Егер ортаазиялық қасқыр алар сырттан иттер адамға қауіп тудырмайтындығымен ерекшеленеді десек, онда қазақы Төбеттің осы иттердің ішіндегі адам үшін аса қауіпсіз, мінезге бай ит екенін есте тұтуға кеңес берер едік.