Паскаль_(бағдарламалау_тілі)
Паскаль тіліндегі айнымалылар
Паскаль тілінің негізгі түсініктері. Алфавиті Арнайы таңбалар: - арифметикалық және салыстыру амалдары (+,-,*,/,>,<,< >,<=,>=,@); - арифметикалық және логикалық функциялар (DIV,MOD, NOT,AND,OR,IN,SHL,SHR). - әр түрлі тыныс белгілері: {} немесе (**)-түсініктеме жазатын жақшалар; [] – массив индекстерін және жиын элементтерін белгілеу; – айнымалы тізімін белгілеу; ‘ ‘ – апостроф; := - меншіктеу белгісі; = - айнымалының типін типтің сипаттамасынан немесе тұрақтыны өз мәнінен бөліп көрсету; , - тізім элементтерін ажырату; Бағдарлама құрылымы Бағдарлама келесі бөлімдерден тұруы мүмкін, бұл бөлімдер (тек соңғыдан басқасы) бір-бірінен нүктелі-үтір арқылы ажыратылады: • бағдарлама тақырыбы; • белгілер бөлімі; • тұрақтылар бөлімі; • типтерді сипаттау бөлімі; • процедура мен функцияларды сипаттау бөлімі; • бағдарлама денесі; Бағдарламалау барысында алдын-ала анықтауды қажет етпейтін мәліметтердің стандартты типтері мен бағдарламалаушының өзі анықтайтын типтерді пайдалануға болады. Стандартты типтер - бүтін типтер - SHORTINT, INTEGER, LONGIN, BYTE,WORD; - нақты типтер – REAL, SINGLE, DOUBLE, EXTENDED, COMP; - логикалық тип - BOOLEAN ; символдық тип CHAR; жолдық тип STRING; ASCII – жолдық - PCHAR; текстік файл TEXT; Басқа типтердің барлығы типтер бөлімінде, айнымалылар немесе тұрақтыларды сипаттау бөлімінде анықталуы қажет. Нақты типтен басқа қарапайым типтер үшін мына функциялар анықталады: DEC(N) N-ді азайту (қысқарту) INC(N) N-ді үлкейту (ұзарту) ORD(N) N-нің рет нөмірі ODD(N) N-нің жұптығын тексеру PRED(N) N-нің алдынғы мәні SUCC(N) N-нің келесі мәні Нәтижесі бүтін болатын мәліметтердің бүтін типтерімен жұмыс істеу үшін келесі арифметикалық функциялар қолданылады: ABS(N) N-нің абсолют шамасы A DIV B бүтін бөлу A MOD B қалдықты бөлу + қосу - азайту TRANC(X) Х нақты санның бүтін бөлігі; ROUND(X) Х нақты санды бүтінге дейін дөңгелектеу; SQR(X) N санын квадраттау; Логикалық функциялар: NOT- терістеу; OR - біріктіру немесе логикалық қосу; AND - қиылысу немесе логикалық көбейту; XOR - екінің модулі бойынша қосу. Стандартты функциялар ABS(X)-Х-тің абсолют мәні ARCTAN(X)- Арктангенс Х COS(X)-Косинус Х SIN(X)- Синус Х EXP(X)- е2 FRAC(X)- Х-тің бөлшек бөлігі ARCCOS(X)=ARCTAN(SQRT(1-SQR(X))/X) ARCSIN(X)=ARCTAN(X/SQRT(1-SQR(X))) Тілдің операторлары • BEGIN END құрама оператор; • IF…THEN шартты оператор; • CASE…OF таңдау операторы; • FOR… DO параметрлі қайталау операторы; • REPEAT… UNTIL шартқа дейін қайталау операторы; • WHILE… DO әзіргі шартқа байланысты қайталау; 1.1 Турбо паскаль тілінің операторлары. Операторлар - бағдарламадағы нұсқаулардың (бұйрықтар, алгоритмдер) машиналық тілде жазылуы. Яғни берілген есепті шешу мақсатында орындалатын іс-әрекеттердің машинаға түсінікті түрде жазылуы. Сонда, бағдарлама денесі бірінен кейін бірі жазылған операторлар тізбегінен тұрады. Операторлар арасына нүктелі үтір белгісі қойылады. Операторлар қарапайым және күрделі (құрама) операторлар болып екі топқа бөлінеді. Егер оператор құрамында басқа операторлар боламса, онда ол қарапайым оператор деп аталады. Бұл топқа: меншіктеу, процедураны шақыру, шартсыз көшу – GOTO, бос орын операторы жатады. Күрделі (құрама) оператор бірнеше қарапайым операторлар тұрады. Бұл операторлар begin (басы) және end (соңы) қызметші сөздер арасында жазылады. Әр оператордан кейін нүктелі үтір таңбасы қойылады. Құрама оператордың жалпы жазылуы: Begin 1-оператор; 2-оператор; 3-оператор; ... N-оператор; End; Begin (басы) және end (соңы) сөздерін операторлар жақшасы деп қарастырсақ, жоғарыдағы мысалды мына түрде жазуға болады: (1-оператор; 2-оператор; ...; N-оператор). Құрама операторлар ішінде тағы бір құрама оператор болуы мүмкін. Бұл жағдайда бағдарлама денесін құрама оператор деп қарастырса болады. Құрама операторға шартты көшу, таңдау және қайталау операторлары жатады. 1.2. Циклдік құрылымды алгоритмді бағдарламалау. Кейбір алгоритмдердің белгілі бір бөліктері бірнеше рет қайталанып орындалуы мүмкін. Мұндай алгоритмдерді циклдік құрылымға ие алгоритмдер дейді. Қайталанатын бөліктерді, яғни циклдерді әртүрлі тәсілдермен құрастырады. Цикл – бұл бағдарламаның орындалу барысында бірнеше рет қайталанатын бөліктері. Циклдерді пайдалану арқылы салыстырмалы түрде қысқа бағдарламалар жазуға, бағдарламаның көлемін едәуір қысқартуға болады. Бірақ осы бағдарлама арқылы ЭЕМ өте үлкен көлемдегі есептеулерді орындайды. Турбо Паскаль да циклдік құрылымды алгоритмді бағдарламалауды үш түрлі жолмен ұйымдастыруға болады. 1. Алдын-ала шартты тексеру арқылы 2. Келесі шарт бойынша 3. Параметрдің мәніне тәуелді Үш түрлі жолмен ұйымдастыратын циклға арнайы операторлар қолданылады. Олардың әрқайсысын талқылайық. 1.3. Алғы шартты цикл операторы While операторы. While операторы жан жақты басқару үйлесімі болып табылады. Алдын ала берілген шартты тексеру арқылы циклді ұйымдастыруға While операторы қолданылады. While операторын циклдің қайталану саны белгісіз болғанда пайдаланған ыңғайлы. Қайталанушы процесс қойылған шартты тексеру арқылы жүзеге асырылады. Яғни, шарт ақиқат болса цикл қайталанылады да, шарт жалған болса, циклден шығу орындалады. While операторы екі бөліктен тұрады: циклдің тақырыбынан және циклдің денесінен. Жалпы жазылуы: While <шарт> do <циклдің денесі>; While <шарт> do Begin … End. Мұндағы, Қызметші сөздерінің қазақша мағынасы: While –“әзір”, do –“орында”. Ал, шарт-логикалық өрнек түрінде жазылады. Берілген шартқа тәуелді бірнеше рет қайталанып орындалатын операторды – циклдің денесі деп атаймыз. Орындалу ережесі: Begin және End сөздерінің арасында жазылған оперпторлар шарт ақиқат болғанда орындалады While операторы алгоритмдік тілдегі “әзір” цикл командасына сәйкес “әзір” цикл командасының жазылуы және блок схемасы: әзір<шарт> цб <цикл> цс бітті.