cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қотарғыш
Жүк платформасы фиксацияланған жүк машинаға қарағанда, қотарғыштың жүк көтергіштігі төмендеу болғанымен, қотарғыштар жүк түсіру уақыты қысқалығымен тиімдірек. Жүк түсіру тәсіліне байланысты - арттан, бүйірден, екі-жақтан және барлық жақтан әмбебап болып бөлінеді.
Дереккөздер
Tombador
Милтон (Кентукки)
Милтон (Milton) — Кентукки штатының Тримбл округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 525 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.1 км² шамасында. FIPS коды — 21-52590.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Шыңырау (фильм)
Сюжеті
Әбіш Кекілбаевтың «Шыңырау» повесі бойынша түсірілген көркем фильм.
Еңсеп есімді құдықшының өмірін, сондай-ақ күнделікті өмірде жиі кездесетін қиындықтар туралы, атап айтсақ, бақталастық, менмендік, махаббат, достық пен сатқындық туралы баяндайды.
Мюнтер Саймен
Мюнтер Саймен 1965 жылы 28 наурызда Норвегияның Осло қаласында туған.Норвегия Экономика және іскерлік басқару мектебін бітірген, магистр.1990 жылдан - Норвегияда НSВС валюталық талдау бөлімінде жұмыс істеген. 1992 жылдан - Түркиядағы НSВС қаржы бөлімінің басшысы, 1995 жылдан - ресурстарды басқару бөлімінің басшысы. 1998 жылдан - Чехиядағы НSВС бас атқарушы директорының орынбасары. 2000 жылдан - Еуропадағы НЗВС ресурстарды басқару бөлімінің стратегиялар басшысы. 2001 жылдан - Түркиядағы НSВС бас операциялық директорының орынбасары .'міц жылдан - Үндістандағы НSВС бас операциялық директоры 2007 жылдан - бас атқарушы директорының орынбасары 2008 жылдан бері - «НЗВС Банк Қазақстан» АҚ БД бас атқарушы директоры.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Экономика Санат:1965 жылы туғандар
Апат ошағы
Апат ошағы – заманауи зақымдау құралдарының әсер етуі нәтижесінде адамдардың, ауылшаруашылық малдары және өсімдіктерінің жаппай өлуі мен зардап шегуі, ғимараттар мен имараттардың қирауы, сондай-ақ қоршаған орта элементтерінің бүлінуі болған шектеулі аумақ.
Дереккөздер
Санат:Апаттар
883 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:883 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:883 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Лафаж (Од)
Лафаж (Lafage) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,71 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11184, пошта индексі — 11420.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 100 адамды құрады. Халық тығыздығы — 7,87 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы
thumb|ОПЕК штаб-квартирасы. Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы - дүниежүзінде мұнаймен сауда жасау көлемінің жартысына жуығын бақылаушы елдердің ұйымы. 1960 ж. құрылған. Мүшелері: Алжир, Эквадор, Габон, Индонезия, Иран, Ирак, Кувейт, Ливия, Нигерия, Катар, Сауд Аравиясы, Біріккен Араб Әмірлігі, Венесуэла. Шикі мұнайдың ресми бағасын белгілейді, мұның өзі көбінесе оның дүниежүзілік деңгейін айқындайды. Штаб-пәтері Венада орналасқан.
Маугли
Дереккөздер
Санат:Джунгли кітабы Санат:Англия әдебиеті
Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Organisasi Negara-negara Pengekspor Minyak Bumi OPEC OPEC
IC 4201
IC 4201 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 45490, MCG 6-29-42.
Сыртқы сілтемелер
IC 4201 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Монпезат (Гар)
Коммунаның INSEE коды — 30182, пошта индексі — 30730.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1092 адамды құрады. Халық тығыздығы — 91,15 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гар департаментінің коммуналары
Футболдан Албания чемпионаты
Албан Суперлигасы (Kategoria superiore) — Албания футбол чемпионаттарының ең жоғарғы дивизионы, 1930 жылы құрылды, қазіргі таңда 10 клуб Албания чемпионы атану үшін күш сынасады.
Сілтемелер
Санат:Футболдан Албания чемпионаты
Игровка
Игровка — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Орл ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 83 адамды құрады. Пошта индексі — 452807, ОКАТО коды — 80259865002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Подхоз (Ақмола облысы)
Подхоз — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты Бестөбе кенттік әкімдігі құрамында болған ауыл. Қазіргі уақытта Бестөбе кентінің құрамына енгізілген.
Географиялық орны
Степногорск қаласынан шығысқа қарай 89 км-дей жереде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 159 адам (81 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 134 адамды (74 ер адам және 60 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Степногорск қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Юге-Яга
Юге-Яга — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вась-Яга өзенінің оң жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 38 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Үлкен Задворная
Үлкен Задворная — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Задворная өзенінің оң жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Олег Евгеньевич Смирнов
Олег Евгеньевич Смирнов 1975 жылы 7 тамызда РКФСР Смоленск облысында туған.
Дереккөздер
Санат:1975 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар Санат:Экономика
Кеңесбаев атындағы көше (Алматы)
Кеңесбаев атындағы көше. Көшеге көрнекті ғалым, тілші, ұстаз, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері - Ісмет Кеңесбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Ісмет Кеңесбаев (1907-1995) Түркістан облысы Созақ ауданы Жанысата ауылында дүниеге келген. Ол-қазақ тіл білімінің фонетика және лексикология саласының дамуына үлкен үлес қосқан ғалым. Ғылыми еңбектері: "Қазақ тілінің фразеологиясы", «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» және «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі», «Орысша-қазақша сөздік».
Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 1250 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
(1080) Орхида
(1080) Орхида — Негізгі белдеу тобының астероиды.
Сүйсін гүлді өсімдігінің латынша атымен аталды.
Тағы қараңыз
Санат:Астероидтар
Лигнин
Лигнин (lіgnum — ағаш) — түтікті өсімдіктердің жасушасында кездесетін күрделі полимерлі қосылыс. Ол, негізінен, жасушаның сыртқы қабықшасын инкрустациялайтын зат болып табылады. Клетка қабықшасында Лигнин жиналуы оның ағаштануына алып келіп, беріктігін жоғарылатады. Лигнин жалпақ жапырақты өсімдіктерде 20 — 30%, қылқан жапырақты өсімдіктерде 50%-ға дейін кездеседі, ал төменгі сатыдағы өсімдіктер (балдырларда) мен мүктерден ол анықталмаған. Лигнин молекуласы ароматты спирттердің полимерлену өнімдерінен тұрады; негізгі мономері — кониферил спирті. Лигнин қоңыр сары түсті аморфты зат; молекулалық массасы 1-ден 150 мыңға, тығыздығы 1,25 — 1,45 г/см3-ге дейін болады, суда және органикалық еріткіштерде ерімейді; негізгі бояғыштармен боялып, фенолға тән түсті реакциялар береді. Лигнин биосинтезі толық зерттелмеген. Өсімдіктегі басқа да ароматты қосылыстар сияқты оның шығу тегі шиким қышқылынан тұрады. Лигниннің негізгі түзілу сатылары: шиким қышқылы фенилаланин  корич (даршын) қышқылы  ферул қышқылы кониферил спирті  Л. Өнеркәсіпте Лигнин целлюлоза өндірісінде (''сульфатты Лигнин, лигносульфон қышқылы) және өсімдік материалдарының гидролизінде (гидролизді Лигнин) қалдық ретінде алынады. Лигнин туындылары құрылыста, пластмасса, құйма өндірісінде, бұрғылау ісінде, тері илеуде, т.б. қолданылады. Медицинада Лигнин немесе ағаш мақтасы деп механикалық және химиялық өңдеуден кейінгі қылқан жапырақты ағаштардан алынатын жұқа қатпарлы қағаздарды айтады.
Дереккөздер
Санат:Полимерлер
Құртқашаштар (Ван Гог суреті)
«Құртқашаштар» (Les Iris) — Винсент ван Гог нидерланд суретшінің суреті. Суретші бір жылдай көз жұмар алдында, Сен-Реми-де-Провансқа жуық Әулие Павл Мавзолийскийдің емханасында тұрғанда, 1889 жылы осы суретті салған.
Оның келесі жұмыстарында байқалатын, суретте жоғары қауырттылық жоқ. Ол суретін «ауруы үшін найзағай тартқыш» деп атады, өйткені ол осы суретті салуға жалғастырса, ол өз сырқатын теже алатынын сезді. Ван Гогтың басқа жұмыстарында және оның замандастың бөліктерінде сияқты, суретте укиё-э жапон өрнектерінің беделі көрінеді. Бұл ұқсастылық объектілерді айналдыра жиектеуде, қарапайым ракурсте, қолда барда толық салынған салаларда, жаппай түспен құйылған, бірақ шындыққа сәйкеспейтінде байқалады.
Провенанс
Суреттің бірінші иесі француз өнер зерттеушісі және анархист Октав Мирбо болды, ол кенеп үшін 300 франк төледі. Жаңа рекорд жасап, екі жарым жыл тұрған 1897 жылы «Құртқашаштар» ең қымбат сурет болды, сол кезде сурет Алан Бондқа 53,9 млн долларға сатылды, бірақ келісімді аяқтау үшін оның ақшасы жеткен жоқ. 1990 жылы «Құртқашаштар» Лос-Анджелестегі Гетти мұражайына қайта сатылды.
Санат:Суреттер Санат:Ван Гог жұмыстары
Аузыңа май, астыңа тай!
Аузыңа май, астыңа тай! - жақсы хабар жеткізген, сүйінші сұраған адамға қарата айтылатын этикеттік сөз орамы. Жақсы сөз - жарым ырыс - бойынша жақсы лебіз білдірген, байқаусыз, жаңылып болса да құттықтау айтып, сүйінші сұрағанға жұғысты болсын деп осы сөз орамын айтады. Керісінше, жаман сөз айтса - жаныңа жылан жұмыртқаласын дейді.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Паронит
Дереккөздер
Санат:Құрылыс материалдары
Ел-Е
Ел-Е — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Яны-Тур көлі орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Конда. Өзен саласы — Конда, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сөз ойыны
Сөз ойыны, каламбур - сөздердің мағыналық және тұлғалық ұқсастықтарын пайдалана отырып, ауызекі сөйлегенде, әсіресе поэтика тілде құбылмалы ұйқастар жасау тәсілі. Абай тұтас сез тұлғаларының ұқсастықтарын, сез буындарының сәйкестіктерін ерте ұғынған. Оның шағатай поэзиясы үлгісіндегі «Әлифби» елеңінің езінде әліппе әріптерінің айтылымын сез ойнатуға, яғни солардың әуезділігіне сай келетін сездерді ұйқастырып қолдануға негіз болған. Абай өлеңдерінде сырт пішіні дәлме-дәл ұқсататын омоним сөздердің тізбегі, бір түбірден өрбіген үндестігі жақын сөздердің ұйқасымы, басқа да тепе-тең бунақтар кептеп кездеседі. Мысалы:
«Жүз қараға екі жүз аларман бар, Бас қатар бас-аяғын тексерем деп», -
дегендегі «бас» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы немесе:
«Бір атқа жүз құбылған жүзі күй гір, Өз үйінде шертиген паңы құрсын!»
- деген жолдардағы «жүз» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы; сондай-ақ:
«Бектікті біреу бектеп тұра апмай жүр,
Одағы ұры-қары тыя алмай жүр», -
«Қу шалбар қулығына болған айғақ, Тізесін созғылайды қайталансақ»,
- дегендегі «қу» түбірлі омонимдерге негізделген қайталаулар;
Бақи Телегенұлы Елғондиев
Бақи Телегенұлы Елғондиев (16.09.1927, Өзбекстан, Мойнақ ауданы, "Урга" балық зауыты) - Жүзу мен қазіргі бессайыстан спорт шебері (1951), ҚазКСР еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1970).
Сөз ойыны
''Бетім барда бетіме кім шыдар? -деп,''
Бақи Телегенұлы Елғондиев
Марапаттары
"Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.
Сөз ойыны
Кімі паңдау келеді, кімі тантық»,
Бақи Телегенұлы Елғондиев
Дереккөздер
Санат:16 қыркүйекте туғандар Санат:1927 жылы туғандар Санат:Мойнақ ауданында туғандар Санат:Қазақстан спорт шеберлері Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары Санат:Жүзуден Қазақстан чемпиондары Санат:Грек-рим күресінен Қазақстан чемпиондары Санат:Қазақ күресінен Қазақстан чемпиондары Санат:Қазақ дене тәрбиесі және спорт институты түлектері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сөз ойыны
- деген шумақтағы «Көп» түбірінен сөздердің ойнақы қолданысы және де «бетім» сөзіне екіұдай мағына теліп қайталама ұйқас жасау Абай ақындығының халық эстетикасына табан тіреген нақыштары екені даусыз. Тек омонимдер емес, Абай өлеңдерінде сөз ойнатудың пароним ұйқасқа құрылған үлгілері дежоқ емес. Мысалы:
«Қылып жүрген енері: Харекеті әрекет, Өзі оңбаған антұрған, Кімге ойлайды берекет?» -
Бұл жердегі - әрекет сездері әуел баста кәсіп мағынасындағы «харакат» түбірінен тарағанмен, қазақша әрекет болып дыбысталып, «өнімсіз іс, әурешілік, өнбес тірлік»деген мәнге ауысқан. Абай осы екі мағынаны да қамти отырып, лебіздік жағынан біршама жуық естілетін (бірақ тепе-тең емес) мағыналас сөздерді ойнақы ұйқасқа негіз еткен.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Штюслинген
250px|thumb|Картада орналасуы Штюслинген (Stüsslingen) — Швейцарияның Золотурн кантонында орналасқан коммуна. Гёсген округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1004 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.15 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2499, пошта индексі — 4655.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
Кербұлақ көшесі (Алматы)
Кербұлақ көшесі. Көшеге Алматы облысындағы елді мекеннің атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.09.1981 №18/458 шешімі) берілген.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Дачная көшесі. Кешенін ұзындығы - 1280 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Мань-Мань-Я
Мань-Мань-Я — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Воль-Я өзенінің оң жағалауынан 121 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 43 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Сарыбұйрат
Сарыбұйрат — ерте темір дәуірінің қонысы мен қорымы. Б.з.б. 7 — 4 ғ-ларға жатады. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Нұркен ауылынан оңт.-шығысқа қарай 18 км жерде, Сарыбұйрат тауының шығыс жақ етегінде орналасқан. Қоныстың ауданы 10000 м2 шамасында. Планиграф. тұрғыдан күрделі, көп бөлмелі бірнеше ірі тұрғын-шаруашылық кешендерінен тұрады. Мұндай кешендер бір-бірімен тіркесіп, тау беткейін қуалай, яғни оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай бағытталған және ұзын бойымен 250 м асатын жолақты алып жатыр. Құрылыстардың жалпы орналасу тәртібі қабырғаларының сақталып қалған ірге-қалдықтарынан біршама жақсы байқалады. Бұл, әсіресе, жоғарыдан қарағанда анық ажыратылады. 2001 — 03 ж. Сарыарқа археол. экспед. (жетек. А.Бейсенов) қоныстың жалпы ауданы 1105,75 м2 бөлігінде қазба жұмыстарын жүргізіп, 2 ірі тұрғын үй ш. кешенін зерттеді. Ашылған кешендердің әрқайсысы көптеген шағын бөлмелерден, дәліз сияқты шағын құрылыстардан тұрады. Қыштың 3219 сынығы, 1 қола пышақ, тастан жасалған 210 құрал, бірнеше сүйектен жасалған құрал табылған. Топогр. ерекшеліктеріне қарағанда, қоныс қыстақ ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Қысқы мекендерді осылайша тау беткейлеріне, әрі ық, әрі қыста қар көп баса қоймайтын жерлерге орналастыру кейінгі қазақ дәстүрлерінен жақсы байқалады. Қоныстан табылған тас құралдардың негізгі бөлігін шағын кетпендер мен дәнүккіштер құрайды. Қоныстың шығыс және солт. жағындағы 5 обаның 4-еуі зерттелді. Ең үлкені, яғни 1-оба шаршы пішінді болып келген, өлшемі 10*10 м. Ірі тастан жасалған қоршауы бар. Қатты тоналған қабір шұңқыры ашылды. Тас үйіндінің астынан қыш сынықтары, тастан жасалған құралдар табылған.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Көшпенділердің қолөнері
200px|right|left|Киіз үй thumb|right|Күміс тостағандағы жазу (Есік)
Көшпенділердің қолөнері — алдыңғы орта ғасырлардағы қалалардың сауда-қолөнер орталықтары ретінде дамуы қолөнердің ауыл шаруашылығынан бөлініп шығу үрдісіне және негізінен алғанда байлар мен ақсүйектерге кызмет ететін қолөнер өндірісінің едәуір кеңеюіне байланысты болды.
Біздің қолымызда алдыңғы орта ғасырлардағы қалада қолөнердің ұйымдастырылуы туралы деректер жеткіліксіз, ол негізінен алғанда бізге дейін жеткен дайын өнім бойынша ғана мәлім. Бұлар ең алдымен керамика, металдан, сүйек пен тастан жасалған бұйымдар. Тоқымашылық, теріден, жүннен, киізден бұйымдар жасау сияқты қолөнер туралы түсініктің жайы мардымсыз. Жазбаша деректемелерде ондай бұйымдар туралы айтылады, бірақ олар неғүрлым кейініректегі уақытқа қатысты. Мата тоқу жөнінде ұршықбастардың табылуына қарап айтуға болады. Тері өңдеу мен одан тұрмыста және өмірде қажетті бұйымдар жасау жөнінде де солай деуге болады.
Қыш-құмыра ісі
Отырардың солтүстік рабады аумағынан VIII — IX ғасырлардағы қыш күйдірген пештер табылды, пештің ұзындығы 2,7 м және ені 2,5 м алмұрт тәріздес жасалған. Пештер алдыңғы заманнын пештерінен неғұрлым жетілдірілген. Бұл пештердің күйдіру камерасы кеңейтілген, температураны реттеу жүйесі жақсартылған, мұның өзі дайындалатын өнімнің сапасын жақсартқаны күмәнсіз. Күйдіру пештерінің қалдықтары мен қалың күл төгілген жерлері бар құмырашылардың махаллалары Жетісу қалаларында бекіністі дуалдардың ішінен де, олардан тыс жерлерден де табылды. Пештердің біреуі Қызылөзен қаласының қираған жұртының орталығына жақын орналасқан. Оның оттығы жерден диаметрі 2,6—2,8 м, терендігі 2 метрден сол астам болатын дөңгелек шұнқыр түрінде қазылып жасалған. Пешті түп жаұынан оттықтың ортасына шикі кірпішпен салынған тіреу ұстап тұр. Тіреуді қалың ыс басқан. Күйдіру камерасына жалғасатын оттықтар мен ыстық жіберілетін санылаулар байқалды.
Керамика
VI — IX ғасырдың бірінші жартысындағы Оңтүстік Қазақстан қалаларының керамикасы хронологиялық екі: VI — VII ғасырдың бірінші жартысы және VII ғасырдың екінші жартысы — IX ғасырдың бірінші жартысы кешеңдеріне бөлінеді.
Ертеректегі кешен ас пісіретін ыдыстар — қазандар, көзелер, қақпактар, табалар, мосылар; азық-түліктерді сақтауға, оларды тасымалдауға арналған ыдыстар - кеспектер, кеспекшелер, көзелер, құмыралар, кіреңкелер және ас ішетін ыдыстар — құмыралар, тегенелер, сапты аяқтар болып бөлінеді. Шырағдандар, балалардың ойыншықтары керамика бұйымдарының жеке тобын құрайды.
Асхана керамикасында көзелер басым. Бұлар — бүйірі дөңгеленген, мойны аласа, ернеуі сыртқа қарай сәл шығыңқы аласа ыдыстар. Көзелердің жартылай дөңгелек немесе шығыңқы тісті түрінде жапсырылған тұзақ тәрізді тіктұтқалары болған. Қақпақтарының диаметрі әр түрлі -диаметрі 10—12см болатын шағындарынан бастап, диаметрі 25—30 см болатын ірілеріне дейін бар. Бу шығуға арналған саңылауы, ортасында немесе бүйірінде тұзақтәрізді тұтқасы бар қақпақтар да кездеседі. Қақпақтардың жиектері кейде кертіктермен, ойықтармен безендірілген. Керамика бүйымдарының бір тобы мүйізді өгіздің басы бейнеленген тұғыр болып табылады. Мұндай тұғырлардың беті терең ойықтар салу арқылы безендірілген.
Кен ісі, металлургия және металл өндеу
Жазбаша деректемелерде тұрғындары пайдалы қазбаларды өндіріп, өңдеген қалалар мен қоныстар тобы болғанын көрсетеді. Күміс пен мыс өндеу аймағы ретінде мәлім болған Талас аңғарынын қалалары жөнінде айтылады. Шу-Іле таулары мен Қаратауда полиметалдар өнделетін орындар болған.
Кен ісінің техникасы қол еңбегіне негізделген. Құралдары темір шот, қайла, тастан жасалған шойбалға, балға, ағаштан және темірден жасалған сыналар болған. Кен жер бетіне тері қаптармен, себеттермен шығарылған. Қазып алынған кен байыту сатысынан өткізілді, оны тастан жасалған шой- балғалармен немесе тас диірмендермен ұнтақтап, жуып, қолмен өндеді. Байытылған кен содан соң қолөнер орталықтарына жеткізіліп, сол жерде олар балқытылды. Ақтөбе қаласының жұртынан темір балқытатын пештер табылды, олар жерден қазылып, шикі кірпіштен қаланған. Пештер сопақша, көлемі 2,2x1,6 м етіп жоспарланған. Қорғасын мен күміс көрік-пештерде бірнеше қайтара балқытылған. Әуелі қара корғасын алынған, қайталап балқыту арқылы ол тазартылып, үшінші кезеңінде ғана күміс қорғасыннан айырылып алынған.
Дереккөздер
Санат:Тарих Санат:Қазақстан тарихы Санат:Көшпенділер
Жегларци (Добрич облысы)
Жегларци (Жегларци) — Болгариядағы ауыл. Добрич облысына қарасты Тервел қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 894 адамды құрайды.
Моренгем
Моренгем (Moringhem) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Сент-Омер округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,98 км² шамасында.
Жегларци (Добрич облысы)
Пошта индексі — 9492. Телефон коды — 05753. ЕКАТТЕ коды — 29035.
Моренгем
Коммунаның INSEE коды — 62592, пошта индексі — 62910.
Жегларци (Добрич облысы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Добрич облысының елді мекендері
Моренгем
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 485 адамды құрады. Халық тығыздығы — 48,6 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Пергамин
Пергамин – жұқа картонды жеңіл балқитын мұнай битумдарын сіңдірумен алынатын, жабын қабаттарын төсейтін құрылғылар, құрылыс құралымдарын оқшаулау және т.б. үшін қолданылатын орама материал.
Дереккөздер
Санат:Қағаз Санат:Құрылыс материалдары
Мата-де-Лобуш
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 496 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37,79 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13,1 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Кеден делдалы
Кеден делдалы— елдің заңнамасына сәйкес құрылған, орталық кеден органының кеден делдалы ретіндегі қызметті жүзеге асыру құқығына лицензия алған және өз штатында елдің орталық кеден органының кедендік ресімдеу жөніндегі біліктілік аттестатын алған мамаы бар заңи тұлға. Кеден делдалының өзі өкілі болатын тұлғамен арадағы қатынасы шарт негізінде құрылады.
Леми
Леми (Leme) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Пирасикаба мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Лимейра экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Кеден делдалы
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Леми
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 90 027 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 403,077 км² шамасында. Халық тығыздығы — 223,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1876 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Абдоминальдық
Абдоминальдық (abdomen — құрсақ) — адам мен жануарлар денелерінің құрсақ жағы, морфологияның анатомия саласында қолданылатын термин.
Баланды күмбезі
250px|thumb|right|Балаңды күмбезінің 1960 ж. С.П. Толстов салған сұлбасы Баланды күмбезі — біздің заманымыздан бұрынғы 4—2 ғасырлардан сақталған сәулет өнерінің ескерткіші. Қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Баланды мекенінде. Алғаш зерттеген Хорезм экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов).
Ғимарат құрылысы дөңгелек, диаметрі 16 м, сақталған қабырғаларының биіктігі 4,5 м, іргелігі пахсадан, жоғарғы жағы шикі кірпіштен қаланған. Кіретін есігі портал тәріздес, оңтүстік жағында. Сыртқы қабырғалары үш бұрышты күрекше іспеттес. Ғимараттың ішінде диаметрі 5,5 м цилиндрге ұқсас, төбесі күмбездене жабылған ортаңғы бөлме бар. Құрылыс ғибадат етуге арналған болуы керек, өйткені ешқандай қабір табылған жоқ. Ал, жан-жағындағы шеңбер бөліктері сияқты бөлмелерде қабірлер бар. Кіреберіс есіктен басқа бөлмелердің қабырғаларында радиалды аркалы қуыстары бар. Есікке қарсы беттегі радиалды қабырға бітеу, бөлмелер еңселі, төбесі жабық, трапеция түріндегі кірпіштерді көлденең және қиғаш қалаған. Кірпіштердің кірісіне керамика сынықтарын қаққан. 20-дың 50-жылдары қазба жұмыстарын жүргізген профессор С.П. Толстов қабырғаның жоғарғы жақтарында сақталып қалған кірпіштердің көлбеу қаланғанына қарап ғимараттың күмбезі болғанын анықтаған. Сонымен қатар үлкен бөлменің тура ортасындағы шұңқыр күмбезді тұрғызған кезде орнатылған тіреу ағаштың ізі екені көрініп тұр. Бұл ғимарат сол замандағы әлемдік сәулет өнеріндегі бірден-бір күмбезді құрылыс. Ескерткіш Сырдария бойын мекендеген аппасиактардан (су сақтарынан) қалған.
Хоэнфельде (Мекленбург)
Хоэнфельде (Мекленбург) (Hohenfelde (Mecklenburg)) — Германия Федеративтік Республикасының Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан муниципалитет. Бад-Доберан ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 831 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 13 0 51 028. Муниципалитеттің басшысы — Карлхайнц Зиверт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері
Ақсарбас атау көкқасқа атау
Ақсарбас атау көкқасқа атау – көне заманғы наным-сенім ге негізделген құрбандық шал у ғұрпы. Ақсарбас үш түрлі: бозқасқа, көкқасқа және қызылқасқа мал шалынатындығы туралы ауызекі және жазбаша деректерде айтылады. Мұндағы бозқасқа дегені қой, көкқасқа жылқы, қызылқасқа түс сиырға қатысты. Қазақтар аруақтарға арнап құрбандық шалып, құдайы бергенде өте сирек кездесетін ақ сары бас немесе боз қасқа түстісін союға айырықша мән береді. Өйткені, боз қасқа атау Тәңіріге тілекті тез жеткізеді-мыс. Боз, көк түстер қазақ халқы сыйынған тәңірінің, Көктің символына теңелетін қасиет түске саналады. Бұл жерде құрбандық шалудың қалыптасқан тәртібі байқалады: айталық, құрбандыққа шалынатын қойдың түсі ақ, басы мен мойыны сары болуын жақсы ырымға балайды. Әрі, мал жастау, яғни екі тісті, түсі ақ, тұла бойы түгел қардай аппақ, маңдайы ақжолақ болып келуін жақсылықтың нышанына балап, құрбандық қабыл болады деп ырымдайды (толығырақ қ. Ақ боз aт шалу). Адамның қауіп-қатерге ұшырағанда, ауырғанда, жаны қысылғанда Алла атымен «ақсарбас» деп үш рет айтуы керек. Аман қалған кісі осыдан кейін ел-жұртты шақырып, құдайы береді. Алыс сапарға кеткен адамның амандығы үшін арналған малды да метафоралық образбен ақсарбас атадым дейді. Осындайда «А, Құдай оң жолыңа баста, пәледен сақта, жолыңа ақсарбас айттым!» деп Тәңірге тәу етеді. Халықтың дәстүрлі нанымында адамның жолына айтылған ақсарбас ол ауылдан ұзақта, жырақта, қауіп-қатердің шебінде жүрген кезде «айтылған иесіне тілекші болып, оның амандық-саулығын тілеп жүреді». Жаңа босанған әйелге ақсарбас қой сойып, ақтілеу айтып, қалжа жегізеді. Себебі аяғы ауыр кездегі тер шықпаса, ана мен баланы қырық түрлі қырсық шалады, қалжа жемеген әйелдің баласы ынжық болады деп ырымдайды. Қызға құда түсіп келіп, екі жақ келісімге келіп, «құдандалы» болғанда, қыздың әкесі құдаларына батасын оқытып, ақ қой сойған. Қазақта «ақ қойдың қаны, ақ бата оқығаны» деген сөз осыны меңзейді. Күйеу жігіт тарапы жаңатүскен келіннің «өлі-тірісіне» ақтоқты апарады. Оның мағынасы дәстүрлі наным-сенімдегі өркендеу идеясынан бастау алады. Қазақтарда қойдың ақ сары басын құрбандыққа шалу - құдайы айтудың жақсылық, қуанышпен аяқталуын тілеу. Беделді адам қайтыс болғанда құрбандыққа қойдан ақсарбас шалынса, қатардағы құрбандыққа қоңыр тоқты мен қара шұнақ лақ сойылғаны белгілі.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Мүшел
Мүшел — 12 жылдық айналым (цикл). Жыл басы қазақша көктемде күн мен түн теңелуінен саналады (наурыздың 22). Айналым Тышқан жылынан басталады. Мүшел жыл санау күнтізбесі көне түркі мәдениетінен алынып, қытай, тибет халықтарына тараған.
Жер тарауы
Бұл 地支 dìzhī — Жер тарауы делінеді.
Түсіріндірмелер
Санат:Күнтізбе
Ғабдолхай Ахатов
Ғабдолхай Ахатов (Габделхәй Хурам улы Əхатов, Ğabdelxəy Huram uğlı Axatov; 1927-1986, КСРО, Татарстан) - тюрколог, филология ғылымының докторы (1965), профессор (1970).
Профессор Г.Х.Ахатов диалектологияның қалыптасу және дамытуына үлкен үлестi енгiздi, лексикология және фразеология.
Ғалым 200iрек ғылыми монографиялардың авторы болып табылады, бап және оқулықтарды.
Профессор Ғабдолхай Ахатов ұйымдастырушымен және сiбiрге ғылыми лингвистикалық және диалектологиялық экспедициялардың қатарының жетекшi болды, орта Азия.
Ол өмiрлер соңғы жыл жасанды халықаралық тiлдiң пiшiндеуi үшiн құрылымдық лингвистиканың төңiрегiдегi зерттеулерi және болуы мүмкiн компьютерлердiң қолдануына сонымен бiрге қадала көңiл бөлдi.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Кіші Катав
Кіші Катав — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Катав өзенінің сол жағалауынан 95 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уфа өзені Нязепетровск су торабынан Ай өзенін қоспағанда, Павловск су торабына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері Санат:Челябі облысы өзендері
Гуспини
Гуспини (Guspini) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Медио-Кампидано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12 560 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 72,66 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 174,73 км² шамасында. Пошта индексі — 09036.
Елді мекеннің қамқоршысы — Николай Чудотворец. Жыл сайынғы мерекесі — 6 желтоқсан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Кереку көшесі (Алматы)
Кереку көшесі. Көшеге қазіргі Павлодар қаласының көне атауы (Алматы қаласы мәслихатының 4.04.2001 №200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 №200 қаулысы) берілген.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 4-ші көше. Кешенін ұзындығы - 900 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
884 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:884 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:884 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Тұйық етістік
Тұйық етістік — етістіктің ерекше түрі. Іс-әрекеттің атын білдіретіндіктен, зат есімдерше түрленеді:  септеледі, тәуелденеді, бірақ жіктелмейді. Тұйық етістікке көптік жалғауы жалғанса, одан кейін тәуелдік жалғауы жалғанып қолданылады. Сөйтіп, тұйық етістік қимылдың, іс-әрекеттің атауы ретінде қолданылады да, етістік тұлғаларына тән шақтық мағынаны да, жақтық мағынаны да білдірмейді.
Тұйық етістік етістіктің негізгі және туынды түбіріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына -у жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы: сұра-у, жүр-у, бар-у, шегеле-у, айт-қыз-у, сөйле-с-у, кел-ме-у, бөге-ме-у. Бұл сөздер сұрау, жүру, бару, шегелеу, айтқызу, сөйлесу, келмеу, бөгемеу қимыл, іс-әрекеттерінің атын білдіріп, солардың атауы болып тұр. Сондықтан да тұйық етістік зат есім мәнінде жиі қолданылады. Тіпті, тұйық етістіктердің кейбірі белгілі заттың, көбіне құралдың атын білдіріп, зат есім болып кеткен. Тілімізде көсеу (отты, шоқты көсейтін құрал), сабау (жүнді сабайтын таяқ), егеу (темірді егейтін құрал), жасау (қызға жиналған дүние-мүлік), қашау (ағашты кесетін, жонып, қашайтын құрал), тұсау (жылқының алдыңғы екі аяғына салатын құрал), ою (ойып салынған өрнек) сияқты зат есімдер тұйық етістіктен жасалған. Мысалы: Көсеу ұзын болса қол күймейді (мақал). Тұйық етістік зат есім сияқты түрленеді, етістікше түрленбейді. Тұйық етістік тікелей септеле де, тәуелдене де алады, бірақ жіктелмейді. Тұйық етістікке көптік жалғауы жалғанса одан кейін тәуелдік жалғауы жалғанып қолданылады. Сөйтіп, зат есімдерше түрленіп, шақпен де, жақпен де байланысты болмай, қимылдың, іс-әрекеттің атын білдіретін етістіктің ерекше түрін тұйық етістік дейміз.
А. бару, сөйлеу, айтуы, көрулері, келуім I. барудың, сөйлеудің, айтуының, керулерінің, келуімнің Б. баруға, сөйлеуге, айтуына, көрулеріне, келуіме Т. баруды, сөйлеуді, айтуын, көрулерін, келуімді Ж.баруда, сөйлеуде, айтуында, көрулерінде, келуімде Ш.барудан, сөйлеуден, айтуынан, көрулерінен, келуімнен К. барумен, сөйлеумен, айтуымен, көрулерімен, келуіммен
I. келуім, келуіміз, келулеріміз II. келуің, келулерің келуіңіз, келулеріңіз III. келуі, келулері
Тұйық етістік емлесі
1. Дауыссыз дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы дауысты болып жалғанады: бар-у, қайт-у, көр-у, кел-у. Дауысты дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы дауыссыз болып жалғанады: ойна-у, сөйле-у, барма-у, келме-у, сана-у.
2. Дауысты -ы, -і дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы -ы, і ды-быстары жазылмай -у дыбысының құрамына еніп кетеді де, ол (у) дауысты дыбыс болып есептеледі. Мысалы: оқы + у — оку, та-сы + у — тасу, кемі + у — кему, ері + у — еру. 3. Қатаң п, қ, к дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбір соңындағы п дыбысы б-ға, қ, к, дыбыстары ғ, г дыбыстарына айналады. Мысалы: ақ + у — ағу, кеп + у — кебу, тап +у — табу, үк + у — үгу т. б.
Санат:Қазақ тілі Санат:Грамматика
Эбенсфельд
Эбенсфельд (Ebensfeld) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Франкония әкімшілік округіне бағынады. Лихтенфельс ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5638 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 68,73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 4 78 120. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Шторат.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Наля
Наля — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Рутка өзенінің сол жағалауынан 69 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Ока өзені сағасынан Сура және Ветлуга өзендерін қоспағанда Чебоксар су торабына (Чебоксар суқоймасы) дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Баден-Поуэлл-оф-Гилуэл Роберт Стефенсон-Смит
Баден-Поуэлл-оф-Гилуэл Роберт Стефенсон-Смит (Baden-Powell (of Gilwell), Robert Stephenson Smyth) - (22 ақпан 1857 жыл, Лондон – 8 қаңтар 1941жыл, Ньери, Кения), 1- барон, британдық әскери офицер, бойскауттар мен герлгидтердің (герлскауттар) қозғалысы – скаутингтің негізін қалаушы. .
1884-85 жылдары Африкада әскери іс-қимылдарға қатыса жүріп, әуе шарларын пайдаланумен көзге түскен. Ағылшын-бур соғысы жылдары Мафекинг қамалын алу кезінде Ұлттық қаһарман атағына ие болған.
Өзінің «Барлау бойынша ақыл-кеңестер» (1899 жыл) атты әскери оқулығы ер балаларды орман өміріне бейімдеу мақсатында қолданылып жүргенінен хабардар болған соң, «Балаларға арналған барлау»(1908 жыл) атты кітап жазады. Сол жылы бойскауттар қозғалысының негізін қалаған.
1910 жылы әпкесі Агнесса мен әйелі Олейв герлскауттар қозғалысының бастамашылары атанады.
Дереккөздер
Санат: Африка
Жаназар батыр
Жаназар батыр туралы ақпарат
Абылай хан тұсындағы батыр, атақты қолбасшы.
Шұбартау төлеңгіттерінің үлкен бөлігін Мамыттан тараған аталар құрайды. Мамыттан (Желденнен) тараған ұрпақ: Уанас, Қанай, Қонай, Тақай, Ақтабын (кейін бір себептермен Таз деп аталған), Сартабын, Қаратабын, Жөлке, Аю, Дейіт, Жемет, Құлтан аталатын рулардан құралады. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда ХVІІІ ғасырдың аласапыран кезеңінде аталықтың ұрпақтарын Өмірзақ бастаса, оның сүйенегені Уанас тұқымы Жаназар батыр болған.
Осы төлеңгіт елі жайында қазақтың асылы Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан да тарихи деректер жазып қалдырған. Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан 1866 жылы 5-наурызда Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының 7 - ауылында туғаны белгілі. Ал,Тоқырауын болысы Өмірзақ бабамыздың қонысы бір көрші ел, сондықтан Әлихан Бөкейханның «Жаназардың туына, Өмірзақтың құтына жиылған ел», - деп айтылады» деп жазуының басты себебі осы ел жақсылары туралы тарихтың оған бала кезінен белгілі болуынан деп айтамыз.
Жаназар туралы ел аузындағы сақталған тағы бір әңгімедегі алтайлық төлеңгіттердің ежелгі сенім нанымынан бастау алатын Жаназардың екі қара шұбар жыланы туралы мифтік (тотемдік ) аңызы.Ел ішінде осы «тотемдік» астары сақталған «қарашұбар жылан» туралы ауыз екі әңгімені Шұбартаулық шежіреші Сейсенбай Бәуов ақсақал, Әділжан Өнербаев өз баспа еңбектерінде атап көрсетеді. Ел аузындағы Жаназардың «қара шұбар жыланы» туралы аңыздың төркіні мына әңгімеде: «Бірде Абылай хан қалмаққа қарсы соғысқа аттанып бара жатқан қазақ қолын Жаназарды тосқызып екі - үш күн аялдатыпты дейді. Бұған ел наразы болыпты, азғантай адамдарды күттің деп. Жаназар суыт жүріп Абылай қолына түнде жетіп, ұйықтап қалса керек. Абылай Жаназарды шақырып келуге кісі жіберіпті. Шақырушы сарбаз келсе Жаназар шалқасынан түсіп ұйықтап жатыр екен, екі емшегін кеудесіне оралған екі қара шұбар жылан еміп жатқанының үстінен түсіпті. Қорқып кетіп Абылайға айтса, Абылай келіп көріп, әйтпесе Абылай бола ма, таң қалған жиылған жұртқа «Бұл қарашұбар жылан Жаназардың киесі екен, олай болса оң мен солын емген егіз жыландай Жаназардан аруақты ерлер туып, айдаһардай ту ұстаған ұрпағы болады» деп айтқан екен дейді. Абылай осылай деп айтып Жаназарға, «иә аруақ қолдасын» деп батасын беріпті деп айтады. Абылайдан бата алған Жаназардың соғысқа барғанда қамал бұзған ерліктерін көрген ел Абылайдың азғана қолды неге екі - үш күн тосқанын сонда барып бірақ түсінген екен. Жаназардың және қасындағы көзсіз батырлар тобының атағы содан соң көпке тараған. Бұл оқиға осы күнге дейін шындыққа еш қатысы жоқ, аңыз түріндегі ауыз екі әңгіме деңгейінде қаралып келді. Шындығында, осы мифтік жылан бейнсінде ата бабамыздың ежелгі деректерді берудегі далалық ойлау дәстүрі жатыр деп айтуға болады.
Болған тарихи оқиғаларды жазба дүниесі жоқ ата бабаларымыз далалықтарға тән эпостық жыр, ертегілік, шежірелік аңыздар түрінде көркем сөз бен мифтік образдар арқылы, ұрпақтан ұрпаққа, ғасырдан ғасырға сақтап жеткізіп келді. Осы ел аузында сақталып келген тарихи естеліктегі, батырдың екі емшегін кеудесіне оралып емген «екі қара шұбар жылан» туралы мифтік сюжет - Жаназардың киесі екі жылан болған, сонымен қатар «емшекті емудегі» оқиға ататегіміз Айдаһар жыланнан тарадық деген, яғни «тотемдік» ежелгі алтайлық төлеңгіттің нанымдарын анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен екі жыланның ұйқыдағы батырдың денесін орап алып жатудағы оқиға мәнісі - ата баба рухының жылан кейпінде көрінуі, яғни аруақтың қолдауы деп те түсінуге болады. Қазақта бұл сөзді «аруақ қонды», яғни «аруақты адам» деп те айтады. Осы оқиғаны талдай отырып, аңыз желісін былай деп түсіндіреміз: бұл кезеңде Жаназардың аруақты батыр кейпінде елге танылмал болғанын және оның қол астындағы төлеңгіт сарбаздарынан басқа «айдаһардай ту» көтерген жаудан беттері қайтпайтын, ержүрек екі «қарашұбар жылан» бірге туған ағасы Ерназар мен інісі Кұназардың да айтылуын байқаймыз. Жаназарда осындай қауқарлы күш болғанын аңыздағы Абылайдың жауға аттанарда Жаназар қолының келуін күтіп, қазақ қолын екі үш күнге аялдатты деген мәліметте жатыр. Мұнда: «Жаназар батыр қарамағында ержүрек екі мың төлеңгітімен, Қабанбай батыр бастаған қазақ қолынан төрт есе көп болған қытайлардың тас-талқанын шығарып, Абылай ханның мəртебесін үстем еткен болатын» деген 1757 жылдың жазында Аягөз жерінде болған соңғы қазақ - шүршіт соғысы туралы тарихи деректің сарқыны сақталған. Жаназар өмірінің отыз жылын ат үстінен түспей елін қорғаған. Жау шетіне тигенде - деп рух батасында берілгендей, елін жаудан қорғаған аруақты батыр бабамыз Жаназармен қазақтың жауларына қарсы соғыстарда оның бірге туған ағасы Ерназар батыр мен інісі Кұназар батыр және туысқандары Боздақ, Тақай, Өтеулі, Аю сияқты көптеген батырлар Абылаймен бірге болып, тізе қосып соғысқан, талай жеңіске жетіп отырған. Жаугершілік кезеңде қазақ баласы Мәуреннахр қалалары үшін де, Ертіс пен Еділ арасындағы кең байтақ өлке үшін де, Үстірт пен Маңқыстау үшін де соғысты. Осы соғыстардың бірінде батырлығымен жұртың көзіне түскен Ерназар батыр бір соғыста қалмақтардың қолына түсіп қалады. Өзінің иесі бар адам екен, қолға қапыда түскен мұны, егер көзін жоймасақ, егер қашып кетсе басымызға заман ақырды осы орнатады деп, Ерназар батырдың отырған киіз үйінің айналасына отын үйгізіп, тірідей өртеп жіберіпті.
Өмірзақ баба мен Жаназар батырдың мазары
Сонымен қатар біз үшін ең басты мәселе, Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан бабаларымыз туралы жазумен бірге, осы материалдағы жер пайдалану картасына да Өмірзақ бабамыздың жатқан жерін «Өмірзақ бейіті» - деп белгілеп көрсеткен. 1840 жылы Ресей империясының әскери бас штабтың топографиялық карта негізінде жасалған бұл мемлекеттік жер пайдалану картасы түскен. Картадағы Өмірзақ бейіті Шұбартау мен Тоқырауын болыстарының шекарасындағы түйіскен Бектау ата тауы баурайындағы Еспе өзенінің бойында жатыр, яғни Балқаш қаласынан Қарағандыға қарай автокөлік жолының 41 км-ен оңға бұрылғанда (оңтүстік- шығысқа) Еспе өзеніне қарай 7 км қашықтықта орналасқан. Бабамыздың бейіті осы хатталған деректердің арқасында, бүгінгі күнге дейін белгісіз боп келген бабамыздың басы 2011 жылдың маусым айының басында ғана ұрпақтарына белгілі болды. Жүйелі зерттеудің нəтижесінде, 2011 жылы Еспе өзенінің бойындағы Қоңыратта Өмірзақ оның қияметтік досы Жаназар батырдың бірге жерленгені анықталды. Жаназар батырдың өзін, оның өсиеті бойынша Өмірзақтың жанына жасырын жерлегендіктен, оның зираты көпке дейін қай жерде екені белгісіз болып келген. Оған басты себептерінің бірі – туыстары оларды жасырын жерлеп, сүйектерін жауларына қорлатпуды ойлаған. Қабанбайдың, Ер Жəнібектің де денесі жасырын жерленгені белгілі. Міне, осы айтылған тұлғалар тəрізді Жаназар батырдың да өлімі мен зираты əдейі жасырылған, тек жақын адамдары ғана білген. 2011 жылы ата ұрпақтары Балқаш көлінен 41 шақырымдағы Еспе өзені бойындағы Жаназар батыр мен Өмірзақ аталықтың мəңгілік мекендеріне тағзым етіп, қос тұлғаға ескерткіш белгі қойған болатын. 2013 жылдың шілде айында, Өмірзақ баба мен Жаназар батырдың төрт құлақты мазарын жаңартып, (8х8 м жəне 3х5 м) қайта көтеруге шешім қабылданып, қыркүйек айының аяғында ойдағыдай аяқталды. Мазарға қажетті құрлыс материалдары - «ақ тас» блоктарын, құрал – жабдықтарды Маңғыстау облысы, Ақтау, Жаңаөзен өңірлерінен алынды. Мазар композициясы əсемділігімен, тылысымдатылған, ертегілік «ақ түсімен» көз тартады. Ақ таспен өрілген қабырғаларының əр қыры əшекейлі оюлармен өрнектелген. Мазар кіреберісінің аркасы 6 метр биіктікке көтерілген, ұшар басына жарты ай белгісі қондырылған. Арка ішіндегі құран оқуға арналған орынның (3х5 м) жоғары жағы бүріліп, күмбез формасымен аяқталған. Әрине жоққа жәрдемші, барға ақылшы болған Өмірзақ пен Жаназар екеуінің күйзелген елге арқа болған еңбегіне бас иген жұрт, бабаларымыз бақиға аттанарда жанынан табылғанына, өсиеттерін алып, төлеңгіт құрама елін сақтауға ант еткеніне сенеміз. Нақты осы себептен де бабаларымыздың жамбастарының жерге тиген жердің табылуы да осыны дәлелдейді.
Жаназар батыр рухының батасы
Өмірзақ Шұбартау жеріне қазақтың атақты төресі Әбілпейіз сұлтанды бастап келген, қалың елге құт болған атақты адам. 1757 жылғы Түркістанда болған хан кеңесінің шешімімен Шығысқа – қазақтың көшін бастаған Әбілпейіз сұлтан туралы мақала жазған Ж. Артықбаев Әбілмәмбет ханның төлеңгіттерімен араласып кеткен Сайдалы Арыстан аталықтың Мамадайыр («Үш арыс – Мамадайыр» – Өмірзақ, Жалаң, Боран), Мамашықтың батыр ұрпақтары Шұбартау тобын құрайды деп, Ә. Бөкейханның «Әбілмәмбеттің кенже үйі – қарашаңырағы Шұбартау елінде, күнгей Саяқта» деп жазғаны сол тарихи кезеңдерге қатысты дейді. «Қарашаңырақты қорғауды міндетіне алған топ өзінің міндетін абыроймен орындады, солардың арқасында біз кәзір Жетісу, Алтай мен Тарбағатайға иелік етіп отырмыз» – деп жазады. Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері Әлихан Бөкейхан жазып қалдырған «Жаназардың туына, Өмірзақтың құтына» деген тіркес ел аузында. Ата-бабалары Шыңғыс ханнан алған деп айтатын Жаназардың қара ала туы осы күнгі ұрпақтар ұғымында да «ата – баба аруағы қонған» киелі зат. Өкінішке қарай, Жаназар батырдың ұстаған туы бүгінгі күні қолда жоқ, қайда екені белгісіз. Бір анық жайт - Жаназар батырдың туындағы негізгі элемент, найза сабына кигізілген жалбыраған қара айғырдың құйрық-жалы екені. Жаназар батыр туралы ел аузындағы, қазақтың ежелгі сенімінен өрбитін бір әңгіме – Жаназардың екі қара шұбар жыланы. Екі жыланның ұйқыдағы батырдың денесін орап алуы – баба рухының жылан кейпінде көрінуі, аруақтың қолдауы. Қазақта бұл сөзді «аруақ қонды» яғни «аруақты адам» деп те айтады.
Қалқаным бар, сауытым,
Найзамда бар, оң қолда.
Талай жауды түйрегем,
Ел шетіне басқанда.
Дүрліктіріп елімді
Келіп жеткен жауларды,
Ығыстырдым ырқынан,
Шығарып бір жерімнен.
Ата баба талайлар,
Бірге жүрген тізелес.
Талай батыр оң қолға
Сегізін бірдей жайратып,
Жүре берер едік біз,
Жау шетіне тигенде.
Жаназардай бабаңды,
Іздеп талай жер бастың,
Аяғыңның ізі бар,
Өтіп кетіп жүрдің ғой.
Жүрегіңе нұр толып,
Балаларым тұрсың ба
Бүгіндері берейін