Америкадағы_шағын_кәсіпкерлік_және_корпорация
Монополия, бірігу және қайтадан құру
Көптеген америкалық іскер кәсіпорындардың сәтті өсіп өркендеуінің негізгі факторы - корпоративтік жүйе екені анық. Алайда, кей кездері американдықтар ірі корпорацияларға күмәнмен қарайды жқне де сол корпорациялардың жетекш- ілерінің өздері де олардың көлемінің өсуінің пайдалы екеніне толық сене бермейді. 19-шы ғасырдың соңына таман шағын компанияларды жою мақсатымен капиталдың ірі сомасын өндіре алатын және бәсекелестікті болдырмау үшін бір бірімен келісімге келе ала- тын корпорацияларға көптеген американдықтар үреймен қараған болатын. Осы екі жағдайда да, сыншылардың пікірінше, монополиялар іскерлік іс-әрекет аймағында өзінің тауары мен қызметіне	түтынушыларды	жоғарғы	бағамен	төлеуге мәжбүрледі және сонымен бірге түтынушыларды таңдау мүмкіндігінен айырлы. Осындай қауіп монополияға жол бер- меуге немесе оның көбеюіне қарсы бағытталған негізгі екі заңның, 1980 жылы шыққан Шерманның және 1914 жылғы Клейтонның монополияға қарсы заңдарының өмірге келуіне себеп болды. 20-шы ғасыр бойы монополияларды шектеу үшін осы заңдарды мемлекеттік билік қолданған болатын. Заңның сақталуын бақылайтын үкімет өкілдер! 1984 жылы Ашегісап Теіерһопе аш! Те1е§гарһ компаниясына телефон қызметінде монополияның орын алуына жол бермеді. Ал өткен жүзжыл- дықтың 90-шы жылдарының соңына қарай Әділет министрлігі қарқынды дамудағы нарықта компьютерлерді Місгозой Согрогаііоп бағдарламасымен қаматмасыз етуін әлсіретуге әре- кет жасаған. Осы корпорациялардың активтері ол кезде 22 357 миллион АҚШ долларын құраған. Жалпы алғанда монополияға қарсы заңды сақтауға жауапты мемлекеттік шенеуніктер компания қандай да бір тауар немесе қызмет көрсетуде мына жағдайлы баса көрсетеді, нарықтың 30 пайызын бақылау кезінде монополиялық биліктің пайда болу қауіпі төніп түр деп есептеуге болады. Бірақ бүл - таза арифметикалық есеп. Көп нәрсе нарықта басқа бәсекелес- тердің іс-әрекетіне байланысты. Компания, өз нарығының 30 пайызын бақылағанымен, басқа компаниялардың салыстыр- малы үлесі болса, онда ол да монополиялық билікке ие емес компания ретінде қарастырыла алады. Монополияға қарсы заң бәсекелестікті үдете алатынды- ғына қарамастан, ол өз көлемін үлғайтуда АҚШ компанияла- рының әрекетіне қарсы тұра алмады. 1999 жылы жеті ірі көр- порациялардың әрқайсысының қолындағы активтің мөлшері 300 миллнард доллардан асып түсетін еді. Олармен салыстыр- ғанда алғашқы кезеңдегі ең ірі корпораңиялар қарапайым ергежейлі болып көрінеді. Сыншыларды алаңдататын нәрсе - кейбір ірі фирмалардың негізгі салаларына деген бақылауын күшейт, бүнда машина жасау және болат қорыту өнеркәсібі тек кейбір жетекші корпорацияларда басым тұратын олигопо- лия ретінде қарастырылады. Алайда олардың қарсыластары- ның пікірінше, көптеген ірі корпораңиялар өздерінің көлемдер- іне қарамасатан аса қатал ғаламдық бәсекелестікке тап келгендіктен артық билік көрсете алмайды. Сондай-ақ өндірушілер мен түтынушылар алмастырылған тауарларға көшу арқылы монополияларға кедергі келтіре алады. Айта- лық, болатты алюминиймен, әйнекпен, пластмассамен немесе бетонмен алмастыруға болады. Алдыңғы қатарлы компаниялардың арасында корпора- циялардың көлемділігіне қатысты әртүрлі көзқарастар бар. 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-ші жылдардың басында талаптары жоғары көптеген компаниялар өзара байланысы жоқ өнеркәсіптерді сатып алу жолымен өздерінің қызметтерін алуан-түрлі етуге тырысты. Себебі Монополияға қарсы заң іскерлік қызметтің бір ғана аймағында компаниялардың қосы- луына кедергі жасауға бағытталған қатаң саясат ұстанған болатын. Жетекші компаниялардың пікірінше конгломераттар (іскерлік әрекеттің ұйымдық формасы, холдингтік компания- лар мен фирманың бөлімшелерінен тұрады, іс-әрекеттің әр түрімен айналысады, мысалы: мұнай өнімі және кинофильм- дер өндірісін араластыра алады) өзінің мәні бойынша тұрақты болып табылады. Экономикада жетекші жағдайға ие болған компаниялардың философиясына сәйкес өнімнің бір түріне сүраныстың азаюы іскерлік әрекеттің басқа бағыттарының орнын толтырады. Алайда, бұл артықшылық әртүрлі іс-әрекетті жүргізуде кейде қиындықтар туғызады, себебі өнімнің белгілі бір түрін өндіруге мамандану керек. 1960-шы, 1970-ші жылдарда қосы- лу мен сіңудің алуан түріне ие болған көптеген алдыңғы қатардағы компаниялар өздерінің тым өсіп кеткендігін немесе туындаған шағын компанияларын басқара алмайтындығын сезінді. Көп жағдайларда бүл жетекші компанияларға өздерінің әлсіздеу соғып жатқан иеліктерінен бас тартуға тура келді. 1980-ші және 1990-шы жылдары бұл салалардың бірқата- рында достық сіңісулер мен корпорациялардың экономикалық жағдайының өзгеруіне бейімделуге ұмтылған кезіндегі «дұш- пандық» қосылудың тағы бір толқыны пайда болды. Мысалы, қосылулар айтарлықтай өзгерістерді басынан кешкен мұнай өнеркәсібі, көтерме сауда және темір жол сияқты салаларда көбірек орын алды. Көптеген әуежолдар 1978 жылы қайта ретке келтіру бәсекелестіктің өршуіне әкелгеннен кейін ғана бірігуге талаптанды. Қайта ретке келтіру мен технологиялық өзгерістер, сондай-ақ, телекоммуникация саласында жылдам бірігу мен сіңудің практикасын жүргізуге ықпал етті. Жергілікті телефон қызметін көрсететін бірнеше компаниялар үкімет нарықта қатал бәсекелестікті талап еткеннен кейін бірігіп кету әрекеттерін жасады. Шығыс жағалауындағы Веіі Аііапііс компаниясы Купех компаниясын жүтып алды. СВ8 Соттшіісаііопз өзінің Зоиіһдүезіет Веіі филиалын батыста Расіііс Теіевів және 8ои1һегп Ые\ү Еп§1апсІ Огоир Теіесоштипі- саііопз компанияларына қосып, кейінірек Атегііесһ компания- сымен біріктіруге тырысты. Сол уақытта шетелдік телефон байланыс жүргізуге арналған МСІ Сошшипісаііопз пен ^огЫСош фирмалары бірікті, ал АТ&Т кабельді теледидар- дың ең ірі Те1е-Сошшипіса1:іоп8 пен МесІіаОпе Огоир компания- ларын мүліктеу жолымен телефон байланысының тұрақты бизнесіне қатысу үшін қадам жасай бастады. АҚШ отбасыла- рының шамамен 60 пайызын кабельдік торапқа қосуға мүмкіндік беретін бұл бірігулер АТ&Т компаниясына кабельді теледидар және жоғары жылдамдықты интернет байланысын толық басып алуға мүмкіндік берді. Сонымен бірге өткен жүзжылдықтың 90-шы жылдары- ның соңына қарай Тгауеіегз Огоир пен Сііісогр компаниялары- ның бірігуіне байланысты қаржылық қызмет көрсету саласын- дағы әлемдегі ең ірі компания дүниеге келді. Ал Ғогсі Моіог Сошрапу шведтің АВ УОІУО автомобильдік бизнес компания- сын сатып алды. Ізін баса отырып, Жапонияда 1980-ші жыл- дары АҚШ компанияларының сіңісуі мен бірігу толқынын жалғастыра отырып, 1990-шы жылдары Германия мен Англия фирмалары бүкіл назарды өздеріне аударды, бұнда Германия- ның Баітіег-Вепг АС компаниясы Сһгу8Іег Согрогаііоп кәсіпор- нын өзіне қосып сіңіріл алды, ал Беиізсһе Вапк АО бақылауы мен басқаруына Вапкег Тшзі-ты алған болатын. Бизнес тари- хында тағдыр тәлкегінің ең бір ерекше түсы Еххол Согрогаііоп мен МоЪіІ Согрогаііоп компанияларының бірігуі болып табыла- ды, себебі бұндай жолмен мұнай саласында басым тұратын Джон Д. Рокфеллер империясының Зіапсіагсі ОН компаниясы 1911 жылы Әділет министрлігінің шешімі бойынша бірнеше бөлімшелерге бөлініп, өзінің тіршілік етуін тоқтатқан. Бұл 81 380 миллион АҚШ доллары мөлшеріндегі бірігу тіпті Сау- да жөніндегі (ҒТС) федералды комиссия бірігуді бір ауыздан бекіткеніне қарамастан тіреске қарсы заңды сақтауға жауап беретін лауазымды адамдар арасында алаңдатушылық ту- дырды. Комиссия Еххоп мен МоЪіІ компанияларының Калифор- ния мен Техастың Орта Атлантикалық және Солтүстік Шығыс штаттарындағы 2143 бензоколонкасына бензинді тасымалдау жөніндегі келісімдерінен бас тартуын немесе оны сатуын, сондай-ақ, Калифорниядағы мұнай өңдеуші зауыттарының біріне иелік етуден базалық мұнай қоймаларынан, мұнай қүбырларының және тағы басқа да активтерден бас тартуын талап етті. Монополияға қарсы саясатты жүргізу тарихында иелік етуден бас тартудың дәл мұндай қомақтысы бүрын-соң- ды болған емес. Қосылу немесе сіңісудің орнына кейбір фирмалар өз биз- нестерін нығайтып, көздеген мақсаттарына жету үшін өз бәсе- келестерімен бірлескен өнеркәсіп орындарын ашуға талпынды. Мұндай шаралар компаниялардың ынтымақтасуға келіскен өнімді шығару және өткізу аймақтарында бәсекелестіктің болмауына жол ашады, сөйтіп, бұл шаралар монополиядағы сияқты нарық ережелеріне қауіп төндіруі мүмкін. Алайда, монополияға қарсы федералдық үжымдар пайда әкеледі-ау деп есептеген кейбір бірлескен кәсіпорындарға рұхсат берді. Сонымен қоса, көптеген американдық компаниялар бірле- се отырып, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізе бастады. Қалыптасқан тәжірибеге сәйкес, компаниялар ортақ зерттеу- лерді негізінен сауда ұжымдары арқылы еткізді және оны қоршаған орта мен денсаулық қоры жөніндегі заңды сақтау үшін жасады. Алайда, американдық компаниялар шетелдік өндірушілердің өнімді шығару мен өңдеуде өзара тығыз жұмыс істейтінін байқағанда өзінше зерттеу жүргізу уақытты бекер кетіреді деген шешімге келді. Ғылыми зерттеу консор- ңиумдардың ең ірілеріне 8етісопсІис1:ог Кезеагсһ Согрогаііоп және 8ой\уаге РгосІисІіуіІу Сопзогйит компаниялары жатады. Шақар бәсекелестірушілердің арасында ынтымақтастық- тың көрнекті мысалы ретінде 1991 жылы орын алған жағдай- ды келтіруге болады: сол кездегі әлемдегі ең үлкен компью- терлік Іпіетаііопаі Визіпезз Масһіпез компаниясы жеке ком- пьютерлердің шығарылуы және өңделуімен ең бірінші болып айналысқан Арріе Сошриіег компаниясымен әртүрлі компью- терлерде қолдануға болатын компьютерлік қамтамасыз етудің жаңа операциялық жүйесін шығаруда бірлесіп істеуге келісім берді. ІВМ мен Місгозой компанияларының компьютермен қамтамасыз етудің операциялық жүйесін осылайша бірлесе жасау туралы үсыныстары сексенінші жылдардың ортасында іске аспай қалды. Місгозой нарықта үстемдікке ие болған өзінің \Уіпскг\У8 жүйесін жалғыз өзі қүрып, жетілдірді. Сондай- ақ ІВМ компаниясы 1999 жыл қарсаңында нарықта жаңадан пайда болған дәрменді Беіі Сотриіег компаниясымен жаңа компьютерлік технологияларды бірлесіп жасауға келісім берді. Осыған үқсас өткен жүзжылдықтың 60-шы, 70-ші жыл- дарында қосылу мен сіңісіп кетудің толқыны орын алып, көптеген корпорациялардың қайта қүрылу жағдайына және өз активтерінен бас тартуына әкеп соқтырды, сондай-ақ корпора- циялардың қызметтерінің қайта қүрылу әрекеттерімен қоса жүрді. Шын мәнінде, ғаламдық бәсекелестіктің асқынуы аме- рикандық компанияларды рабайсыз үлкендіктен айырып, тиімдірек болу үшін байсалды әрекеттер жасауға мәжбүр етті. Көптеген компаниялар перспектива^ жоқ деп есептеген өкімдерді шығарудан бас тартып, өз филиалдары мен басқа да бөлімшелерін жаңартыл, көптеген зауыт, фабрика, қоймала- рымен көтерме сауда өндірістерін жауып немесе оларды ны- ғайтты. Өз масштабтарының осындай көбеюіне байланысты көптеген компаниялар - Воеіпg, АТ&Т және Оепегаі Моіогз компанияларындай алыптарды қоса атағанда - біраз мене- джерлері мен төменгі деңгейдегі жүмысшыларын жүмыстан босатты. 1990-шы жылдардың іскерлік белсенділіктің тез көтерілу шағында, өндіруші кәсіпорындарының көптеген компанияла- рында жұмыс орындарының азаюына қарамастан, экономика- ның жүмыссыздықты төмен деңгейде үстап тұруға айтарлық- тай күші жетті. Шын мәнінде, жұмыс берушілерге жоғарғы технологиямен жұмыс істей алатын маманданған кадрларды табу үшін үлкен әрекет жасауға тура келді, ал қызмет көрсе- ту секторындағы көбейіп келе жатқан жұмыс көлемі өңдеу са- лаларындағы еңбек өнімділігінің өсуі нәтижесінде босаған ең- бек ресурстарын сіңіріп алды. Ғогіипе журналында басылып шыққан тізімге кірген 500 американдық өнеркәсіп компания- ларындағы жұмыс орнының саны 1986 жылғы 13.4 миллион жүмысшыдан 1994 жылы 11.6 миллион жүмысшыға дейін азайды. Алайда, журнал өзінің талдау эдістерін өзгерткеннен кейін, яғни қызмет көрсету фирмаларына назар аударып, кез келген ең ірі 500 компанияны ала отырып зерттегенде, 1994 жылғы көрсеткіш 20.2 миллион адамды құрады. 1999 жылы бүл көрсеткіш 22.3 миллион адамға дейін көтерілді. Экономиканың жандану мерзімінің ұзақтығының және американдық бизнесте орын алған корпорациялардың нығайты- луына бағытталған барлық қосылу мен сіңіп кету және басқа да өзгерістерінің арқасында орташа компаниялардың көлемі 1996-1998 жылдар аралығында 17 730 жалдамалы жүмысшы- лардан 18 654 дейін өсті. Қосылу, сіңіп кету және қайта қүры- луға байланысты жұмыс орындарының босауына, сондай-ақ шағын фирмалардың және ондағы жүмысшылар санының көбеюіне қарамастан, бүл көрсеткіштер сол қалпында қала берді.