Микроорганизмдердің_ферменттері
Микроорганизмдердің ферменттері
Бұл топқа ең алдымен карбогидраза ферменттері жатады. Карбогидразаны көптеген микроорганизмдер бөліп шығарады. Олардың ішіндегі аса маңыздылары мыналар: Амилаза (3.2.1). Крахмалды мальтоза қантына дейін ыдыратады. Ол көптеген зең саңырауқұлақтары мен бактерияларда кездеседі. Мальтаза Дисахарид (а — глюкозидаза—3.2.1.20). Мальтоза қантын екі глюкоза молекуласына айналдырады. Барлық микроорганизмдерде дерлік кездеседі. Сахараза (р-фруктофураназидаза — 3.2.1.26). Тростник (қамыс) қантын глюкозаға және фруктозаға ажыратады. Зең саңырауқұлақтарыида, ашытқы саңырауқүлақтарда, бактерияларда кез-деседі. Лактаза (р-галактозидаза—3.2.1.23). Сүт қантын (лактозаны) глюкоза және галактозаға ажыратады. Көптеген сүт қышқылы және басқа да бактерияларда болады. Целлюлаза (р-1,4 глюкан — 4 глюканогидролаза 3.2.1.4). Оны немесе цитаза деп те атайды. Мұны көптеген анаэробты микроорганизмдер бөліп шығарады. Ол клетчатканы целлобиозаға және жай қант — глюкозаға дейін ажыратады. Целлобиаза (/5-глюкозыдаза 3.2.1.21). Целлобиазаны екі глю-коза молекуласына айналдырады. Гидролазаның бір тармағы — эстеразалар (күрделі эфирлер ферменттері). Бұл топқа қышқыддар мен спирттер арасындағы эфир байланыстарын бұзатын ферменттер жатады. Мұндай ферменттердің бірі — липаза. Ол майларды глицерин мен май қышқылдарына ажыратады. Липаза көптеген микроорганизмдерде, өсімдіктер мен жануарлардың клеткаларында болады. Пектиназа (3.1.1.11). Өсімдіктердің клеткаларының аралығында кездесетін пектин заттарын ажыратады. Мұнда пектин заттарынан галактоза, арабиноза, ксилоза, сірке, галактурон қышкылдары және метил спирті түзіледі. Бұл ферменттер көптеген бактериялар мен зең саңырауқұлақтарынан табылған. Липазалар (глицерин эфирлерінің гидролизі 3.1.1). Майды гидролиз арқылы глицерин және май қышқылдарына ыдыратады. Протеазалар (3.4). Бұл ферменттер белоктарды пептон, поли-пептид және амин қышқылдарына дейін ажыратады. Мұның сүтті үйытатын қасиеті бар. Бұл ферменттер көптеген шіріткіш бактерияларда, өсімдіктерде, асқазан шырынында кездеседі, Бұл топқа көптеген ферменттер жатады: пепсин (3.4.4.1), трипсин (3.4.4.4), химотрипсин (3.4.4.5), папаин (3.4.4.10) полипептизада, дипептидаза (3.4.3), аминопептидазалар (3.4.1), карбоксипептидазалар (3.4.2) т. б. Дезаминаза Амин қышқылдарын аммиак пен окси қышқылдарға бөледі. Бұл фермент пуриндық негіздерге әсер етіп, олардан аммиакты бөліп шығарады. Тотығу-тотықсыздану ферменттері. Бұған микроорганизмдердін тыныс алуы және түрлі ашыту процестерін жүргізуге қатысатын көптеген ферменттер жатады. Ашу процесінің қоздырғышы —ашытқы саңырауқұлақтар клеткаларындағы ферменттер бұрын зимаза деп аталып келді. Қазір сол зимазаның өзі көптеген ферменттерден тұратыны анықталды. Олар сутегін тасымалдап органикалық заттардың тотығуын немесе тотықсыздануын қамтамасыз етеді. Сөйтіп, бұл ферменттердің әсерінен клетканың метаболиз процесі жүреді. Соның нәтижесінде, клеткада көптеген аралық өнімдер (органикалық қышқылдар, фосфорлық эфирлер, энергия қоры — АТФ және АДФ т. б.) түзіледі. Сонымен қатар, бұл реакциялар организм мен оның клеткалары үшін энергия көзі болып саналады. Пайда болған заттардың химиялық қүрамы да өзгеше және бөлінетін энергия микроорганизмдердің тіршілігіне жүмсалады. Бұл топқа енетін ферменттердің практикалық маңызы барлары мыналар: Альдолаза (4.1.2.7). Кейбір ашыту микроорганизмдерінде кездеседі. Бүл ферменттің әсерінен алты мүшелі гексоза қанты үш мүшелі қосылысқа ажырайды. Декарбоксилаза (4.1.1.1). Көптеген ашытқы саңырауқүлақтарда болатын фермент. Бұл фермент қанттар айырылуының бастапқы өнімі ретінде пайда болған пирожүзім қышқылын сірке альдегиді мен көмір қышқыл газына айналдырады. Клеткада жүретін тотығу мен тотықсыздану реакцияларын және тыныс алу процесін тездетіп, энергияның бөлінуіне қатысатын ферменттердің ішіндегі ең маңыздылары мыналар: Дегидрогеназалар. Бұл ферменттер органикалық заттарда бірінен екіншісіне сутегінің алмасуына себепші болады. Соның нәтижесінде бірінші затта оттегінің саны артып тотығады да, екіншісін-де сутегінің саны артып, тотықсыздаңады. Оксидазалар — аэробты дегидразалар. Олар тотығатын органи-калық заттардан сутегін бөліп алып, ауадағы оттегіне жалғастыру нәтижесінде ортада су немесе сутегі асқын тотығын түзейді. Бұл реакциялардың нәтижесінде клетка өзін керекті энергиямен қамтамасыз етеді. Пероксидаза (1.11.1.7)—әдетте көптегең фенол, полифенол, ароматтық аминдердің сутегі асқын тотығы көмегімен тотығуын жеделдетеді. Бұлар жануарлар клеткаларында, жоғары және тәменгі сатыдағы өсімдіктерде, көптеген микроорганизмдерде кездеседі. Қаталаза (1.11.1.6) — тотығу реакциясына тікелей қатыспағанмен каталаза аэробты тыныс алуға байланысты жүретін процестерді қоздырады. Әсіресе аэробты бактерияларда көп тараған фер-мент. Сонымен қатар ол сутегінің асқын тотығын молекула күйін-дегі оттегі мен суға ажыратады. Аэробты тыныс алу барысында молекулалық оттегінщ тотықсыздануынан түзілетін сутегі асқын тотығы тірі клеткаларды уландырады. Сондықтан оның су мен оттегіне ажырауы организмге аса қажетті шарттардың бірі болып табылады.