cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтай ауданы
Географиялық орны, жер бедері
Аудан аумағы 10,6 мың шаршы км тең. Алтай ауданы Кенді Алтайдың орталық бөлігінде, Ертістің оң саласы – Бұқтырма өзенінің Тұрғысын мен Қамыр (оң жағынан) және Березовка (сол жағынан) салалары құятын төменгі алабында орналасқан. Жері негізінен таулы және шоқылы келеді. Ауданның батысы мен орталық бөлігін Үлбі жотасының (ең биік шыңы – Быструха, 2577 м) сілемдері мен шоқылары (биіктіктері 800 – 1500 м) алып жатыр. Аудан жерінен қорғасын, мырыш, мыс, пирит, аздап алтын мен күміс, сондай-ақ әр түрлі құрылыс материалдары өндіріледі.
Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Ауданның климаты тым континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы –22 – 24°С, шілдеде 18,5 – 20,5°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері таулардың биік бөлігінде 800 – 900 мм, етегінде 600 – 800 мм. Басты өзендері: Бұқтырма және оның салалары – Тұрғысын, Қамыр, Черновая, Березовка және Үлбі өзендерінің сол саласы Кіші Үлбі. 1960 – 67 жылдары Ертіс өзенінде Бұқтырма бөгені салынды. Өзен аңғарлары мен тауаралық ойпаңдарда қара, қара қоңыр, қызғылт қоңыр топырақтар, таулы өңірде қара қоңыр, сұр және күлгін топырақтар тараған. Алтай ауданы Қазақстандағы орманды аудандардың бірі. Таулардың солтүстік беткейлерінде және Березовка өзенінің бойында қайың мен терек, қылқан жапырақты ағаштар (самырсын, қара самырсын, балқарағай, майқарағай, шырша), өзен аңғарлары мен аласа беткейлерде қайың, терек, тал, мойыл, қарақат, таңқурай, долана, тобылғы, жазық жерлерде бетеге, бидайық, селеу өседі. Омарта шаруашылығына қолайлы гүлді өсімдіктердің сан алуан түрлері кездеседі. Жануарлар дүниесінен марал, арқар, елік, аю, сілеусін, қар барысы, қасқыр, түлкі, қарсақ, бұлғын, қоян, сарышұнақ; құстардан бүркіт, байғыз, үкі, кезқұйрық, қаршыға, ителгі, тоқылдақ, қаз, үйрек, тырна, ұлар, құр, шіл, кекілік, т.б. мекендейді. Ауылшаруашылығына пайдаланылатын жалпы жерінің аумағы 466 мың га, оның 75,4 мың га-сы егістік, 47,1 мың га-сы шабындық, 338,7 мың га-сы жайылым (2008). Елді мекендер арасындағы қатынас Өскемен – Зырянов темір жол, Өскемен – Рахманов қайнары автомобиль магистралі, Никольск – Зырянов – Среднегорное – Новохайруз автомобиль және Бұқтырма бөгеніндегі кеме жолдары арқылы өтеді.
Аудан көлiгiнiң негiзгi түрлерi: темiр жолы және автомобиль жолы. Қатты жабуымен жалпы пайдалану автомобиль жолдарының ұзындығы 387,5 км ( 2003 жылы 143,5 км иесiз санынан тапсырылды). Бұдан басқа аудан аумағында 191 км ұзындығымен Өскемен-Зырян автожолы, тұйықтама болып саналатын Защита ст. Зырян ст. дейiнгi темiр жол учаскесi өтедi.Бұқтырма су қоймасында Бұқтырма шлюзы, Бұқтырма кемежайы жұмыс iстейдi.
Халқы
Тұрғындары 66 374 адам (2019). Ұлттық құрамы: орыстар – 76,88%, қазақтар – 20,27%, татарлар – 1,04%, басқа ұлт өкілдері – 1,81%.
Әкімшілік бөлінісі
47 елді мекен 2 қалалық, 4 кенттік әкімдіктері мен 9 ауылдық округке біріктірілген:
Ресей империясы
thumb|right 1747 жылы Ресей империясының патшайымы Елизавета Петровна Жарлығымен барлық демидов кендерi мен зауыттары оның жеке меншiгiне тартылып алынды. Зерттелмеген болып Бұқтырма даласы ғана жатты.
1791 жылы Өскемен қамалынан Бұқтырма кенiне кезектi бергайерлер жасағы жөнелдi. Олардың арасында Зырян кен орнын ашқан Григорий Зырянов болды. Зырян кен орнынан кейiн тағы көп ашулар болды. 1810 жылы кендi ашқан Малеев Зырян маркшейдерiнiң атымен осы күнге дейiн Малеевск селосы атанып жүр.
Кеңес Одағы
Қазiргi шекарасында Зырян қаласы 1941 жылғы 17 қаңтардағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесi Президиумы Жарлығының негiзiнде 1941 жылы орнатылған. Ауданның құрылу уақыты — 1977 жылдың 23 мамыры. Алтай ауданы 1988 жылдың шілдесінде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесi Президиумы Жарлығының негiзiнде Зырян қаласымен (қазіргі Алтай қаласы) бірлесті.
Тәуелсіз Қазақстан
1997 жылы Алтай ауданының құрамына Серебрянка қаласы кiрдi.
Пайдалы қазбалары
Зырян кен ауданы Рудный Алтайдың тау-кен аудандарының негiзгi және көнелерiнiң бiрi, Лениногорск-Зырян тәуелдi аймақтың солтүстiк-шығыс жағында, Ревнюшенск горстантиклинальмен аймақтық түйiседi. Ауданда жүз елуден астам полиметалдық, колчедандық-полиметалдық, мыс-колчедандық орындар, кенкөрiнiстерi мен минералдау нүктелерi белгiлi. Қорғаныс, мырыш, мыс, алтын, күмiс және басқа да құнды құрамдас бөлiктерi бар кен орындарымен ғана бай емес, аудан табиғи құрылыс материалдарымен, құм-iрi құм қоспасымен, құрылыс құмдарымен, кiрпiш саздақтарымен де бай.
Кәсіпорындар
Ауданда 43 мемлекетік кәсіпорын, 28 акционерлік қоғам, 260 серіктестік, 34 өндірістік кооператив, т.б. 200-ге жуық әр түрлі меншіктегі шаруашылық нысандары тіркелген. Өнеркәсiп өңiр экономикасының негiзi болып табылады. Пайдалы қазбалардың барлығы өнеркәсiптiң салалық бағытын белгiлейдi. Базалық сала - тау-кен өндiру саласы. Осы саланың бас кәсiпорны - "Қазмырыш" ААҚ Зырян тау-кен байыту кешенi Зырян қаласында орналасқан. Ауданда цемент өндiру бойынша Қазақстанның iрi кәсiпорны жұмыс iстейдi. "Бухтарминская цементная компания" ААҚ (Октябрьск кентi). Жеңiл өнеркәсiптi "Зыряновская швейная фабрика" ЖШС, "Рассвет" ЖШС, "Универсал Вектор" ЖШС ұсынады. Тiгiн бұйымдары, арнаулы киiм, әйелдер және балалар ассортиментi бұйымдары осы кәсiпорындардың өнiмi болып табылады. "СЗНП" ЖАҚ бума-сүзгiш материал, кәсiпорындар мен халыққа арналған демалу органдарын қорғау құралдары, ассортименте пластмастан жасалған бұйымдар өндiрiледi. Электр энергиясының өндiрiмi Серебрянка қаласының маңында орналасқан "Қазмырыш" ААҚ Бұқтырма Гидроэнергетикалық кешенiнде өндiрiледi. Кешенмен бiр жылда сағатына 2,5 млрд квТ астам өндiрiледi. Аудан ауыл шаруашылық өнiмдерiн өндiру саласында, оның iшiнде басқа өңiрлермен салыстырғанда, өнiмдiлiгi едәуiр жоғары дәндi дақылдарымен негiзгiлердiң бiрi болып саналады. Ауыл шаруашылық мекендердiң, табиғи жағдайларының барлығы ауыл шаруашылық дақылдарының кең спектрiн, оның экономикалық жоспарында дәндi, майлыларды артық көретiнi, өсiруге мүмкiндiк бередi. Жетекшi сала-өсiмдiк шаруашылығы (өндiрiс құрылымында 66%). Ауданда мал мен құстың дәстүрлi түрлерiнен басқа "Марал-сервис" ЖШС марал өсiрумен шұғылданады. Тамақ және өңдеушi өнеркәсiпте ауыл шаруашылық өнiмдерiн өңдеу жөнiндегi шағын, орта бизнес кәсiпорындары және жеке кәсiпкерлер басым. Кәсiпорындардың өз қаражаттары және халықтың қаржысы құрылысқа қаржы салымының негiзгi көзi болып қалды. Негiзiнде аудан бюджетiнен әлеуметтiк сала объектiлерi мен жолдардың күрделi жөндеуi қаржыландырылады.
Әлеуметтік құрылымдар
Емдеу-профилактикалық мекемелер жүйесi 13 емхана-поликлиникалық ұйымдарды, оның iшiнде 12 мемлекеттiк отбасылық дәрiгерлiк емханаларды, оның 7 селолық, енгiзедi. Бұдан басқа 9 ауруханалық ұйымдар (оның 7 мемлекеттiк, оның iшiнде 1 селолық), 6 фельдшерлiк-акушерлiк пунктер және 31 фельдшерлiк пункт. Аудан аумағында 12 мәдениет үйi және клубтар, оның 11 мемлекеттiк, 24 мемлекеттiк кiтапхана, бұдан басқа соқырлар мен саңырауларға арналған 2 мамандырылған кiтапхана. 50-жылдары салынған "Горняк" МҮ сәулет ескерткiштерiне жатады.123 спорт құрылысы, 3 балалар- жастар спорт мектебi жұмыс iстейдi. Негiзгi республикалық және облыстық өкiмет құрылымы - құқық қорғау және фискальдық органдары ұсынылған. "Қазақстанның халық банкi" ААҚ, "Наурыз Банк Қазақстан" ААҚ филиалдары, "Валют-Транзит Банкi" ААҚ, "Тұран Әлем банкi" ААҚ, "Центркредит банкi" ААҚ, "Алматы Сауда-Қаржы банкi" ААҚ, "Альянс Банкi" ААҚ филиалдарының бөлiмдерi, сақтандыру компаниялары жұмыс iстейдi.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алтай ауданы
Эрнест Орландо Лоуренс
АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1934), КСРО Ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі (1942).
Ерте жылдар
Эрнест Орландо Лоуренс 1901 жылы 8 тамызда Оңтүстік Дакота штатының Кантон қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Карл Густавус және Гунда (қыз күнінде Джейкобсон) Лоуренс, әкесі директор болған, Кантондағы орта мектепте оқып жүргенде танысқан норвегиялық иммигранттардың ұрпақтары болған. Оның Джон Х атты кіші інісі болды. Лоуренс, кейінірек медицинамен айналысты және ядролық медицина саласында алғашқы болды. Оның балалық шағындағы ең жақсы досы Мерл Тове болды, ол да өте білікті ядролық физик болды.
Лоуренс Кантон және Пьер мемлекеттік мектептерінде оқыды, содан кейін Нортфилдде, Миннесотадағы Сент Олаф колледжіне оқуға түсіп, бір жылдан кейін Вермиллиондағы Оңтүстік Дакота университетіне ауысты. Ол 1922 жылы химия бакалавры дәрежесін және 1923 жылы Уильям Фрэнсис Грей Сванның басшылығымен Миннесота университетінде физика магистрі дәрежесін алды. Магистрлік диссертация үшін Лоуренс эллипсоидты магнит өрісі арқылы айналдыратын тәжірибелік аппарат құрды.
Суоннмен бірге Лоуренс Чикаго университетіне, содан кейін Коннектикут штатындағы Нью-Хейвендегі Йель университетіне көшті, онда 1925 жылы Лоуренс калий буындағы фотоэффект туралы физика бойынша докторлық диссертациясын аяқтады. Ол «Sigma Xi», ғалымдар мен инженерлердің коммерциялық емес құрмет қоғамының мүшесі болып сайланды және Суонның ұсынысы бойынша Ұлттық зерттеу кеңесінің стипендиясын алды. Сол кездегі әдет бойынша оны Еуропаға сапарға жұмсаудың орнына, ол зерттеуші ретінде Йель университетінде Суоннмен бірге қалды.
Вирджиния университетінде Джесси Бэмспен бірге Лоуренс фотоэффектіні зерттеуді жалғастырды. Олар фотоэлектрондар фотондар фотоэлектрлік жүйенің бетіне түскеннен кейін 2 · 10^(-9) секундтан кейін пайда болатынын көрсетті. Бұл мән сол уақытта қол жетімді өлшем шегіне жақын. Жарық көзін жылдам қосу және өшіру есебінен сәуле шығару уақытын қысқарту, шығарылатын энергия спектрінің кеңірек болуына әкелді, бұл Вернер Гейзенбергтің белгісіздік принципіне сәйкес келді.
Мансабының бастауы
1926 және 1927 жылдары Лоуренс Сиэтлдегі Вашингтон университетінен және Калифорния университетінен жылына 3500 АҚШ доллары көлеміндегі жалақымен аға оқытушылық ұсыныстар алды. Сонымен бірге ол Йель университетінен ұсыныс алды, бірақ жалақысы 3000 доллар. Лоуренс беделді Йель университетінде қалуға шешім қабылдады, бірақ ол ешқашан факультет мүшесі болмағандықтан, оның тағайындалуы кейбір әріптестерін ашуландырды және көпшілігі оның Оңтүстік Дакота иммигранттарының отбасынан шыққан мұрасын назардан тыс қалдыра алмады.
Ал 1928 жылы Лоуренс Калифорния университетінің физика кафедрасының доценті болып жұмысқа қабылданды, ал екі жылдан кейін университеттің ең жас профессоры болды. Лоуренс 1930 жылы қосылған чех клубында ол Уильям Генри Крокер, Эдвин Паули және Джон Фрэнсис Нейланмен кездесті. Олар ықпалды адамдар бола отырып, оған ядролық бөлшектерді зерттгені үшін тиісті қаржы ресурстарын алуға көмектесті. Ядролық физиканың жетістіктерін медицинада пайдалануға деген үлкен үміт Лоуренстің алғашқы кезеңдеріндегі зерттеулерін қаржыландырудың негізгі түрткі болды.
Циклотрон бойынша жұмысы
солға|нобай| [[Роберт Оппенгеймер|Оппенгеймер, Ферми және Лоуренс]]
Өнертабыс
Лоуренске халықаралық атақ әкелген өнертабыс қағаз майлықтағы эскизден басталды. 1929 жылы Лоуренс кітапханада Рольф Видероэнің мақаласын көріп, диаграммалардың біріне қызығушылық танытты. Оның көзіне түскені – шағын «соққылар» тізбегі арқылы жоғары энергиялы бөлшектерді қабылдаған құрылғының бейнесі болды. Бейнеленген құрылғы ұзындығы ұлғайған сайын түзу сызықта орналасқан электродтар болды. Бұл кезде физиктер атом ядросын зерттей бастады. 1919 жылы жаңа зеландиялық физик Эрнест Резерфорд азотты альфа бөлшектерімен сәулелендіріп, нәтижесінде кейбір ядролардан протонды сөндірді. Алайда, олардың оң зарядтарының арқасында ядролар бір-бірін итермелеп, физиктер енді ғана түсіне бастаған күшпен байланысқан. Бұл күшті жеңу үшін әлдеқайда жоғары энергия — миллиондаған вольт қажет болды.
Лоуренс мұндай бөлшектердің үдеткіші жақын арада оның университеттік зертханасы үшін тым ұзақ және ыңғайсыз болатынын атап өтті. Үдеткішті қалай ықшамдау керектігін ойлап, Лоуренс электромагнит полюстерінің арасына дөңгелек үдеткіш камера орнатуды ұйғарды. Протондарды екі жартылай шеңберлі электродтар үдетеді, ал магнит өрісі зарядталған протондарға спиральды траектория береді. Жүзге жуық айналымнан кейін шығуда жоғары энергиялы бөлшектер шоғын алуға болады. Бұл жоғары кернеуді пайдаланбай, өте жоғары энергия бөлшектерін алу тәсілі болды. Лоуренс Н. Эдлефсенмен бірге циклотронның алғашқы үлгісін жасады, ол жезден, сымнан, тығыздағыш балауыздан жасалған және диаметрі небәрі 4 дюйм (10 см) болды — оны бір қолмен ұстауға болатын.
Идеяны дамыту үшін Лоуренс екі аспирант — Д. Слоан мен М. Ливингстонды тартты, олар сәйкесінше Ведёрок үдеткішін және Эдлефсен циклотронын жасай бастады. Екі жоба да тиімді болып шықты және 1931 жылдың мамырында Слоан иондарды 1 МэВ-қа дейін жеделдете алды. Ливингстон күрделі техникалық мәселеге тап болды, бірақ ол 1931 жылы 2 қаңтарда өзінің 11 дюймдік циклотронына 1800 В кернеуін қосқанда, ол 80 000 эВ энергиясы бар протондарды, ал бір аптадан кейін — 3000 В кернеуінде сол кездің өзінде 1,22 МэВ шығарды.
Даму
Алғашқы табыстар пайда болғаннан кейін Лоуренс жаңа, үлкенірек құрылғыны жоспарлай бастады. 1932 жылдың басында Лоуренс пен Ливингстон 27 дюймдік (69 см) циклотронның макетін жасады. 800 долларлық 11 дюймдік циклотронға арналған магниттің салмағы 2 тонна болды, бірақ Лоуренс бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде трансатлантикалық радиобайланысты қуаттандыру үшін жасалған 27 дюймдік аспаптарға арналған Пало-Альто қоқыс жәшігінде тот басқан 80 тонналық үлкен магнитті тапты. Циклотронға қуатты құрылғылар орнатылды, бірақ бұл ғылыми жаңалыққа әкелмеді. 1932 жылы сәуірде Англиядағы Кавендиш зертханасында Джон Кокрофт пен Эрнест Уолтон литийді протондармен бомбалаудан кейін оны гелийге айналдыра алғандарын жариялады. Қажетті энергия өте төмен болды —11 дюймдік циклотронның мүмкіндіктері шегінде. Мұны білген Лоуренс Берклиге хабарлама жіберіп, Кокрофт пен Уолтонның нәтижелерін тексеруді сұрады. Командаға қыркүйек айына дейін уақыт қажет болды, бұл негізінен қолайлы құрал-жабдықтың жоқтығынан.
Маңызды ашылулар Лоуренс радиациялық зертханасынан айналып өтуді жалғастырды, бұл негізінен оның ғылыми қолданудан гөрі циклотронды дамытуға бағытталғандығына байланысты. Дегенмен, өзінің барған сайын үлкен нысандарының арқасында Лоуренс жоғары энергия физикасындағы эксперименттер үшін қажетті жабдықты қамтамасыз ете алды. Осы құрылғының айналасында ол 1930 жылдары ядролық физикадағы жаңа зерттеу саласы үшін әлемдегі ең алдыңғы қатарлы зертхананы салды. Ол циклотронға патентті 1934 жылы Лоуренстің алғашқы зерттеулерінің көпшілігін қаржыландырған зерттеу корпорациясы жеке қордан алды.
1936 жылы ақпанда Гарвард президенті Джеймс Б. Конант Лоуренс пен Оппенгеймерге қызықты ұсыныс жасады. Дарынды ғалымды жібергісі келмеген Калифорния университетінің президенті Роберт Дж. Спрул өз тарапынан бұл қимылға Лоуренстің жұмыс жағдайын жақсарту арқылы жауап берді: 1936 жылы 1 шілдеде Радиациялық зертхана университетінің ресми бөлімшесі болды. Калифорния, ал Лоуренс оның директоры болды. Университет оның ғылыми жұмысы үшін жыл сайын 20 000 доллар бөлді. Лоуренс өзінің зертханасында физика кафедрасының аспиранттары мен кіші оқытушыларын, кез келген жұмыста жұмыс істегісі келетін жаңа түлектерді, сондай-ақ стипендиаттар мен дәл осылай жұмыс істей алатын ауқатты адамдарды біріктірді.
Қолдану
27 дюймдік жаңа циклотронды пайдалана отырып, Беркли ғылыми тобы жаңадан табылған дейтериймен бомбаланған кезде әрбір элемент бірдей диапазонда энергия шығаратынын анықтады. Олар шексіз энергияның мүмкін көзі болатын жаңа және бұрын белгісіз бөлшектің бар екендігін болжады. The New York Times газетінің қызметкері Уильям Лоуренс Лоуренсті «ғылымның жаңа ғажайып қызметкері» деп атады. Коккрофттың шақыруымен Лоуренс 1933 жылы Бельгияда өткен Солвей конференциясына қатысты, онда әлемдегі ең жақсы физиктер үнемі бас қосады. Әдетте, барлық қатысушылар Еуропадан болатын, бірақ кейде Роберт Милликен немесе Артур Комптон сияқты танымал американдық ғалымдар шақырылды. Лоуренс циклотрон туралы баяндама жасады. Лоуренстің шексіз энергияға деген ұмтылысы Солвей конференциясында қарсы қабылданды. Ол 1932 жылы нейтронды ашқан физик Джеймс Чедвиктің, ол үшін 1935 жылы Нобель сыйлығының лауреаты болған Кавендиш зертханасының скептицизмімен бетпе-бет келді. Чедвик Лоуренстің ғылыми тобы олардың аппараттарының ластануын ғана бақылап отыр деп болжады.
Берклиге келгеннен кейін Лоуренс өз тобын нәтижелерді мұқият тексеруге және Чедвикті сендіру үшін жеткілікті дәлелдерді жинауға жұмылдырды. Осы уақытта Кавендиш зертханасында Резерфорд пен Олифант екі дейтерий атомы қосылып гелий-3 түзетінін анықтады, бұл циклотрондар байқалатын әсерді тудырады. Чедвик құрылғының ластанғанын көріп қана қоймай, олар тағы бір маңызды жаңалықты: ядролық синтезді жіберіп алды. Лоуренс одан да үлкен циклотрондарды құруға итермелей бастады. 27 дюймдік құрал 1937 жылы маусымда 37 дюймдік циклотронмен ауыстырылды, ол өз кезегінде 1939 жылы мамырда 60 дюймдік циклотронмен ауыстырылды. Ол маусым айында темірді бомбалау және алғашқы радиоактивті изотоптарды шығару үшін пайдаланылды.
Ядролық физикаға қарағанда, медициналық зерттеулерге, атап айтқанда қатерлі ісік ауруын емдеуге ақша жинау оңайырақ болғандықтан, Лоуренс медициналық зерттеулер үшін циклотронды пайдалануды ұсынды. Калифорния университетінің физиология кафедрасының ағасы Джон және Исраэль Л. Чайкоффпен жұмыс істей отырып, Лоуренс радиоактивті изотоптарды терапевтік қолдану бойынша зерттеулерді қолдады. Фосфор-32 циклотронда оңай өндірілді. Джон изотопты полицитемиямен (қан ауруы) ауыратын науқасты емдеуде, сондай-ақ лейкозбен ауыратын тышқандардағы сынақтарда қолданды. Ол радиоактивті фосфордың тез өсіп келе жатқан ісік жасушаларында шоғырланғанын анықтады. Бұл адамдарда клиникалық сынақтарға әкелді. 1948 жылғы терапия нәтижелері белгілі бір жағдайларда ремиссиялар болғанын көрсетті. Лоуренс, сондай-ақ нейтрондарды медициналық мақсатта қолдануға үміттенді. Бірінші онкологиялық науқас 20 қарашада 60 дюймдік циклотроннан нейтрондық терапия алды. Чайкофф биохимиялық реакциялардың механизмін зерттеу үшін радиоактивті изотоптарды радиоактивті іздегіштер ретінде пайдалану бойынша сынақтар жүргізді.
Лоуренс 1939 жылы қарашада физика бойынша Нобель сыйлығымен «циклотронды ойлап тапқаны және жасағаны және одан алынған, әсіресе элементтердің синтетикалық радиоактивті изотоптарын зерттеу саласындағы нәтижелер үшін»  марапатталды. Ол Берклиде бірінші лауреат атанды, сонымен қатар Оңтүстік Дакотадан Нобель сыйлығын алған бірінші адам. 1940 жылы 29 ақпанда Берклиде (Калифорния) Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты кампустағы Уилер Холлда Нобель сыйлығын тапсыру рәсімі өтті. Лоуренс медалін Карл Э. Валлерстедтің, Швецияның Сан-Францискодағы Бас консулының қолынан алды. Роберт В. Вуд Лоуренске хат жазып, болжамды түрде былай деп ескертті: «Мен қарт Нобель уранның апатты жарылысы бағытында сіздің іргелі еңбегіңізді мақұлдаған болғанына сенімдімін».
1940 жылы наурызда Артур Комптон, Ванивар Буш, Джеймс Б. Конант, Карл Т. Комптон және Альфред Ли Лумис Лоуренстің 184 дюймдік, 4500 тонналық магниттік циклотрон туралы ұсынысын талқылау үшін Берклиге барды, оның құны 2,65 миллион долларға бағаланды. Рокфеллер қоры жобаны бастау үшін 1,15 миллион доллар бөлді.
Радиациялық зертхана
Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Лоуренс әскери жобаларға қатысты. Ол Ұлыбританиядағы Олифант командасы ойлап тапқан магнетронды резонаторды жақсарту үшін Массачусетс технологиялық институтының радиациялық зертханасына қызметкерлерді жалдауға көмектесті. Жаңа зертхананың атауы қауіпсіздік мақсатында Лоуренс Беркли зертханасынан айна қатесіз көшірілді. Ғалым неміс сүңгуір қайықтарын анықтау әдістемесін жасаумен айналысатын зертханаларға қызметкерлерді жинауға да қатысты. Сонымен қатар Берклиде циклотрондар бойынша жұмыс жалғасты. 1940 жылы желтоқсанда Сиборг пен Сегре уран-238-ді 60 дюймдік циклотронда дейрондармен бомбалады және плутоний-238 түзу үшін β-ыдырауынан өткен нептуний-238 жаңа элементін шығарды. Плутоний-239 радиоактивті ыдырауға ұшырауы мүмкін екені, оны атом бомбасын жасауда қолдануға болатыны анықталды.
Лоуренс ескі 37-дюймдік циклотронды массивті масс-спектрометрге айналдыра бастады. Оның ұсынысы бойынша Манхэттен жобасының директоры, бригада генералы Лесли Р. Гроувс-кіші Оппенгеймерді Нью-Мексикодағы Лос-Аламос зертханасының басшысы етіп тағайындады. Радиациялық зертхана уранды электромагниттік байыту процесін әзірлеген кезде, Лос-Аламос зертханасы атом бомбаларын әзірледі және жасады. Радиациялық зертхана сияқты оны Калифорния университеті басқарды.
Изотоптарды электромагниттік бөлу үшін калютрондар деп аталатын құрылғылар қолданылады — екі зертханалық аспаптың гибридтері: масс-спектрометр және циклотрон. Бұл атау «Калифорния университетінің циклотрондары » деген аббревиатурасынан шыққан. 1943 жылдың қарашасында 29 британдық ғалым Берклидегі Лоуренс командасына қосылды, оның ішінде Олифант болды.
Электромагниттік бөлу кезінде магнит өрісі зарядталған бөлшектерді олардың массасына пропорционал бұрышқа итермеледі. Бұл процесс ғылыми тұрғыдан талғампаз да, өнеркәсіптік тұрғыдан да тиімді болмады. Газды диффузиялық технологияға негізделген қондырғымен немесе ядролық реактормен салыстырғанда, электромагниттік бөлу қондырғысын табу қиынырақ материалдарды көбірек тұтынды, жұмыс істеу үшін көбірек адам ресурстарын және салу үшін көбірек қаражатты қажет етті. Дегенмен, процесс мақұлданды, себебі ол дәлелденген технологияға негізделген, сондықтан тәуекелі аз. Сонымен қатар, мұндай қондырғы бірнеше кезеңде жиналып, содан кейін өндірістік қуаттылыққа тез жетуге болатын.
Оак-Ридж
Y-12 деп аталатын Теннесси штатындағы Оак-Ридж қаласындағы элементтерді электромагниттік бөлу зауытының жобасы мен құрылысын Stone&Webster компаниясы жүзеге асырды. Станция Alpha-тректер деп аталатын материалды өңдеудің бес бастапқы кезеңін және бета тректер деп аталатын екі әрлеу блогын қамтыды. 1943 жылдың қыркүйегінде Гроувс Alpha II деп аталатын тағы төрт жылдамдықты жолдың құрылысына рұқсат берді. Зауыт 1943 жылдың қазан айында сынау үшін пайдалануға берілгенде, 14 тонналық вакуумдық цистерналар магниттердің беріктігіне байланысты істен шыққаны және оларды сенімдірек бекіту қажет екендігі анықталды. Магниттік катушкалар арасында қысқа тұйықталу пайда болған кезде күрделі мәселе туындады. Мұның себебін анықтауға тырысқан Гроувс магнитті сындыруға бұйрық берді және оның ішінен тот табылды. Осыдан кейін үдеткіш жолдар бөлшектеліп, магниттер тазалатуға зауытқа жіберілді. Нәтижесінде зауытта құбырлар мен арматураларды тазалауға арналған маринадтау цехын құру болды.
1945 жылы 16 шілдеде Лоуренс, Чедвик және Томаспен бірге Тринити деп аталатын бірінші атом бомбасының ядролық сынақтарын бақылады. Жапонияда жаңа қаруды қолдану мәселесі ғалымдар арасында дау тудырды. Оппенгеймер жапон басшыларына жаңа қарудың күшін көрсетуге қарсы болса, Лоуренс демонстрацияның ақылды идея екеніне сенімді болды. Лоуренс ескертусіз Хиросиманы атомдық бомбалаудағы жетістігі үшін үлкен мақтаныш сезімін білдірді.
Лоуренс Манхэттен жобасы калютрондардың дамуына және Alpha III үдеткіштерінің құрылысына ықпал етеді деп үміттенді. Алайда олар экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп танылды. Alpha-тректері 1945 жылдың қыркүйегінде жабылды. Өздерінің лайықты көрсеткіштеріне қарамастан, олар 1946 жылдың қаңтарында жұмысын бастаған К-25 және К-27-мен бәсекеге түсе алмады. Желтоқсан айында Y-12 зауыты жабылып, Истманның қызметкерлері жалақысын 8600 доллардан 1500 долларға дейін қысқартып, айына 2 миллион доллар үнемдеді. Радиациялық зертханадағы персонал саны 1945 жылдың мамырындағы 1086 адамнан жылдың соңына қарай 424 адамға дейін қысқарды.
Үлкен ғылым
Соғыс аяқталғаннан кейін Лоуренс ірі ғылыми бағдарламаларды мемлекеттік қаржыландыру үшін белсенді науқан жүргізді. Ол үлкен құралдарға және үлкен ақшаға деген ұмтылысы бар Үлкен ғылымның жақтаушысы болды және 1946 жылы Манхэттен жобасынан радиациялық зертханада зерттеулер жүргізу үшін 2 миллион доллардан астам қаражат сұрады. Гроувс ақшаны мақұлдады, бірақ бірқатар бағдарламаларды қысқартты, соның ішінде Сиборгтың тығыз қоныстанған Берклиде «ыстық» радиациялық зертхана салу туралы ұсынысы және Джон Лоуренстің медициналық изотоптарды шығару туралы ұсынысы, өйткені бұл мәселені қазір ядролық реакторлар тиімдірек шешті. Тағы бір кедергі Калифорния университеті болды, ол өзінің әскери міндеттемелерінен бас тартқысы келді. Лоуренс пен Гроувc Спроулды келісім-шартты ұзартуға көндіре алды. 1946 жылы Манхэттен жобасы Калифорния университетінде физиканы дамытуға университет жұмсаған материалдық ресурстардан 7 есе көп бөлді.
184-дюймдік циклотрон Манхэттен жобасының ақшасына салынды. Ол сонымен қатар Макмилланның жаңа идеяларын біріктірді және синхротрон ретінде аяқталды. 1946 жылы 13 қарашада жұмысқа кірісті. 1935 жылдан бастап Лоуренс синхротронның көмегімен жаңадан ашылған пи-мезондарды құру әрекетінде Гарднермен тәжірибелерге белсенді түрде қатысты, бірақ нәтиже болмады. 1948 жылы Латтес теріс пи-мезондарды анықтау үшін ғалымдар жасаған аппаратты пайдаланды.
1947 жылы 1 қаңтарда ұлттық зертханаларды басқару жаңадан құрылған Атом энергиясы жөніндегі комиссияға берілді. Сол жылы Лоуренс өзінің жобалары үшін 15 миллион доллар сұрады, оның ішінде жаңа сызықтық үдеткіш пен жаңа синхротрон бар, ол беватрон деп аталды. Келіссөздерден кейін университет Лос-Аламос ұлттық зертханасымен аяқталатын келісімшартты тағы төрт жылға ұзартуға және 1945 жылы қазанда Оппенгеймерді ауыстырған Норрис Брэдбериді профессорлық лауазымға тағайындауға келісті. Көп ұзамай Лоуренс өзі сұраған барлық қаражатты алды.
Термоядролық қарулар
Лоуренс 1949 жылы тамызда Кеңес Одағының бірінші ядролық сынағынан қорықты. Ол, одан да күшті ядролық қару — сутегі бомбасын құру бұл дұрыс жауап болады шешті. Лоуренс тритий бомбасын жасау үшін қажетті нейтрондарды алу үшін ядролық реакторлардың орнына үдеткіштерді пайдалануды ұсынды. Біріншіден, ғалым Mark I — бағасы 7 миллион доллар, 25 МэВ сызықтық үдеткіштің прототиптің, кодтық атауы Materials Test Accelerator (MTA) құрастыруды ұсынды.
Көп ұзамай ол таусылған уран-238-ден тритий немесе плутоний шығара алатын Марк II деп аталатын жаңа, одан да үлкен MTA туралы айтты. Сербер мен Сегре құрылғыны тиімсіз ететін техникалық ақауларды түсіндіруге бекер тырысты, бірақ Лоуренс бұл сөздерді тым патриоттық емес деп санады.
Лоуренс Эдвард Теллердің екінші ядролық қару зертханасына арналған науқанын қатты қолдады, оны Лоуренс Калифорниядағы Ливермордағы Марк I MTA-сымен қатар орналастыруды ұсынды. Лоуренс пен Теллер өз идеясын бұл идеяны қолдамаған Атом энергиясы жөніндегі комиссиямен ғана емес, сондай-ақ үзілді-кесілді қарсы болған Лос-Аламос ұлттық зертханасымен, сонымен қатар Чикаго бұл үшін қолайлы орын деп есептейтін жақтаушылармен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Ливерморда жаңа зертхананы құру 1952 жылы 17 шілдеде мақұлданды, бірақ Mark II MTA құрылысы әлі де тоқтатылды. Осы уақытқа дейін Атом энергиясы жөніндегі комиссия Mark I-ге 45 миллион доллар жұмсады, ол қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған, бірақ негізінен ядролық қару бағдарламасы үшін полоний өндіруге пайдаланылды. Сонымен қатар, Брукхейвен ұлттық зертханасындағы Cosmotron 1 ГэВ сәулені шығара алды.
Өлім жөне мұра
1958 жылы шілдеде президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Лоуренстен Женеваға жартылай ядролық сынақтарға тыйым салу үшін Кеңес Одағымен келіссөздер жүргізуге көмектесу үшін келуін сұрады. АЭК төрағасы Льюис Штраус Лоуренсті қатыстыруды талап етті. Лоуренс пен Эйзенхауэр сутегі бомбасын жасауды талқылады, ал Штраус 1939 жылы Лоуренс циклотронына қаражат жинауға көмектесті. Штраус Лоуренстің Женева делегациясының құрамында болғанын қалайды, өйткені Лоуренс ядролық сынақтарды жалғастыруды қолдайтыны белгілі болды. Лоуренс асқынған созылмалы ойық жаралы колитпен ауырса да, ол барғысы келді, бірақ Женевада ауырып, Стэнфорд университетінің ауруханасына қайта жіберілді. Хирургтер оның тоқ ішегінің көп бөлігін алып тастады, бірақ оның артерияларының бірінен ауыр атеросклерозды қоса алғанда, басқа жағдайларды тапты. Ол 1958 жылы 27 тамызда Пало-Альто ауруханасында қайтыс болды. Оның әйелі Молли көпшілікті жерлеуді қаламады, бірақ Берклидегі Бірінші қауымдық шіркеуде еске алу қызметіне келісті. Калифорния университетінің президенті Кларк Керр жерлеу сөзін сөйледі.
Ол қайтыс болғаннан кейін небәрі 23 күн өткен соң, Калифорния университетінің губернаторы университеттің екі зерттеу нысанын Лоуренстің атымен өзгертуге дауыс берді: Ливермор ұлттық зертханасы және Лоуренс Беркли ұлттық зертханасы. Эрнест Орландо Лоуренс сыйлығы 1959 жылы құрылды. 1961 жылы Лоуренс Беркли ұлттық зертханасында ашылған № 103 химиялық элемент оның құрметіне лоуренсий деп аталды. 1968 жылы Лоуренстің құрметіне Лоуренс ғылым залы құрылды.
1980 жылдары Лоуренстің жесірі Калифорния университетінің Басқарушылар кеңесіне күйеуінің атын Ливермор зертханасының мүшелік тізімінен алып тастау туралы бірнеше рет петиция жасады, өйткені олардың назары ядролық қаруды жасауға бағытталған, Лоуренс оны жасауға көмектескенімен, әр жолы қабылданбады. Ол күйеуі қайтыс болғаннан соң 44 жыл өмір сүрді және 2003 жылы 6 қаңтарда Калифорниядағы Уолнат Крикте 92 жасында қайтыс болды.
Лоуренс туралы замандастар
«Оған дейін, негізінен, шағын көлемде қарапайым қаражатпен жұмыс істейтін жалғызбасты адамдар әзірлеген «шағын ғылым» ғана болды. Одан кейін еңбекке және ақшалай қаржыландыруға жаппай өнеркәсіптік және әсіресе мемлекеттік шығындар «үлкен ғылымды» ірі зерттеу топтары жүзеге асырды».
Джордж Б. Кауфман
«Әріптестерінің көпшілігінің айтуынша, Лоуренс математикалық ойға мүлде мән бермеген сияқты. Оның барлық физикалық есептерге әдеттен тыс интуитивті көзқарасы болды және оған жаңа идеялар түсіндірілгенде, ол түсіндіру үшін дифференциалдық теңдеуді жазбай-ақ мәселенің түбіне тез жете алатын. Лоуренс математикалық бөлшектерге алаңдағысы келмейтінін айтып, «оған есептің физикасын түсіндіруді» өтінді. Оның қасында жылдар бойы өмір сүріп, оны математикалық сауатсыз деп ойлауға болады, содан кейін кенеттен оның магнетизм мен электр тогының математикалық аспектілерін қаншалықты шебер түсінгенін түсінуге болады.
Луис Альварес
Жеке қасиеттер
Эрнест Лоуренс өз ісінің нағыз патриоты болды. Ол ғылымды танымал етумен айналысты, ол өзін толығымен еңбекке арнады. Оның адалдығы, табандылығы мен шеберлігі әсерлі бірқатар беделді ғылыми марапаттарға, соның ішінде кез келген ғалым үшін атақ-даңқ шыңына — Нобель сыйлығына жетуге, сондай-ақ әріптестер тарапынан құрмет пен мойындауға әкелді.
Құрмет грамоталары мен марапаттары
1937 — Эллиот Крессон медалі
1937 — Хьюз медалі 1937 жылы
1938 — Физика бойынша Комсток сыйлығы
1939 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
1940 — Дадделл медалі және жүлдесі
1942 — Холли медалі
1945 — Силлиман дәрісі
1948 — Құрмет легионының офицері болып тағайындалды
1951 — Ғылыми жетістіктері үшін Уильям Проктердің сыйлығы
1952 — Фарадей медалі
1958 — Америка Құрама Штаттарының Әскери академиясының Сильвус Тайер сыйлығы
Оның 14 құрметті профессор атағы бар, оның ішінде 13 американдық институттардан және 1 британдық (Глазго қ.).
Сілтемелер
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ) Санат:Йель университеті оқытушылары Санат:Йель университеті түлектері Санат:Физиктер Санат:XX ғасыр физиктері Санат:АҚШ физиктері Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Сантьяго Рамон-и-Кахаль
Сантьяго Рамон-и-Кахаль (Santiago Ramón y Cajal; 1 мамыр 1852, Петилья-де-Арагон — 17 қазан 1934, Мадрид) — испандық дәрігер және гистолог, нейробиологияның негіздеушілерінің бірі. 1906 жылы Камилло Гольджимен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты болды.
Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері
''Көптеген ғасырлардың барысында қазақтардың өзіндік бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері қалыптасты. XVIII ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде оның бірқатарын Ресей әкімшілігінің өкілдері, орыс және шетел ғалымдары, саяхатшылар айқын байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері үй ішіндегі отбасылық және адамдардың өзге де топтары арасындагы өзара қарым-қатынастарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.''
Қазақтардың қонақжайлылық қасиеті және өзара көмек жөніндегі әдет-ғұрыптары
thumb|300px|[[Киіз үйдің ішінде]] Қазақтарға дәстүрлі қонақжайлылық қасиет ежелден тән. Олардың бұл қасиеті көптеген ғасырлар барысында қалыптасқан. Бұл жөнінде XIX ғасырдың аяқ кезінде Ресей зерттеушісі Виктор фон Герн былай деп жазған болатын: ''«Жалпы алғанда, қазақтар осы уақытқа дейін жылы жүзділігімен, қайырымды ақкөңілділігімен және қонақжайяылық қасиетімен таңғалдырады. Мұның өзі олардың сүйегіне ежелден сіңіп кеткен керемет асыл қасиет».''
Үйге келген қонақ оларда әрқашан үй иесінің қамқорлығы мен қорғауында болады. XIX ғасырда Қазақстанда болып, оны зерттеген неміс зерттеушілерінің бірі '''Ф. фон Хелльвальд' та былай деп жазды: «Қырғыз-қайсақтар барынша қонақжай мейірімді болып келеді. Олардың киіз үйіне кіріп жайғасқан кез келген жатжерлік адамның өзімді біреулер тонап немесе өлтіріп кетеді-ау деп қауіптенбей, алаңсыз уйықтай беруіне әбден болады».''
Қазақтарда үйіне келген кез келген адамға міндетті түрде тегін қонақасы беру, оған жайлы төсек-орын салып, қондырып жіберу әдет-ғұрпы ежелден орын алды. Егер үй иесі қонаққа ондай құрмет көрсетудің дәстүрлі әдет-ғұрпынан бас тартса, әлгі бейтаныс жолаушы үй иесінің үстінен биге барып, шағым айтуға құқықты болған. Ал би қонақжайлылық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне ат-тон айып салатын. Әдетте мұндай келеңсіз оқиға қазақ арасында өте сирек ұшырасқан.
Қазақтарда ежелден келе жатқан әдет-ғұрыптың бірі - дәм ауыз тию. Үйге бас сұққан кез келген адамды дәмнен ауыз тигізбейінше жібермейтін — «Қуыс үйден құр шығармайтын».
Қазақтардың және бір жақсы әдет-ғұрпы - ерулік беру. Басқа жақтан жаңадан көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы дастарқанға шақырып, ерулік тамақ беретін болған. Бұл арқылы көшіп келген туыстарына немесе көршілеріне деген ыстық ықыласы мен ізгі ниетін білдірген. Ал көшіп келгендер жаңа қонысқа тез үйреніп, оңдағы адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға ықыласты болатын. Далалық көшпелілердегі кеңінен таралған әдет-ғұрыптардың бірі - қалау. Үйге келген қонақтың сол үйдегі өзіне ұнаған заттың кез келгенін қаладым деп айтуына болады, ал үй иесі ол затты міндетті түрде беруі тиіс. Мұның өзі де адамдар арасындағы достық қарым-қатынастың негізін қалайтын. Анасы аман-есен босанып, дүниеге жас нәресте келген соң тап осы әдет-ғұрып бойынша кіндік шешенің де өз қалауын айтып, ұнаған нәрсесін алуына болатын.
Дала тұрғындарының дәстүрлі әдет-ғұрыптарының бірі — асар. Онда ауыл тұрғындары ешқандай ақы алмастан бірлесе жұмылып, біреудің белгілі бір жұмысын бітіріп береді. Мәселен, олар біреудің қысқы баспанасын немесе мал қорасын салып беруге, сондай-ақ құдығын қазып беруге жұмыла көмектеседі. Асар ауылдас отырған рулас адамдардың туысқандығы мен ынтымақ бірлігінің жарқын көрінісі болып табылады. Асарға шақырылғанда оған бармай қалу әдепсіздік саналатын. Қазақтар XX ғасырдың бас кезінде осы әдет-ғұрыпты пайдаланып көптеген жерлерде зайырлы мектептер және мешіттер салып алды.
Әдептілік пен сыпайылық әдет-ғұрпы
Екі қазақ кездесе қалғанда жасы кішісі жасы үлкеніне «Ассаламағалейқұм!» деп бірінші болып сәлем береді. Жасы үлкен кісі оған «Уағалайқұмассалам!» деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады. Бұлай сәлемдесу бірін-бірі тіпті танымайтын адамдар үшін де міндетті болып саналады.
Дала тұрғындарына тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір көрінісі — үлкен кісінің есіміне әке (еке) сияқты жұрнақ сөз қосып айту. Мәселен, Қазбек — Қазеке, Диқан — Дәке, Бауыржан — Бауке сияқты айтылады. Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі '''Л. Баллюзек' те байқаған: «Қырғыздардың сыпайылығы, кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір көрінісі — жасы үлкен кісілердің есіміне еке (әке) сөзін қосып айтуы».''
Жас келіндер ер азаматты ерекше құрметтеудің белгісі ретінде күйеуінің жақын туысының атын атамаған. Күйеуінің әкесі мен шешесін ата, ене деп атаған. Күйеуінің іні-қарындастарын шырақ, жарқын, айнаш, гүлім, бауырым деп еркелете ат қоятын. Өзге туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап табатын.
Қазақтар екіқабат әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп өтуді әдепсіздік санаған. Келіндер атасының, қайын ағаларының көзіне түспеуге тырысқан.
Алыс сапардан немесе жәрмеңкеден қайтып оралған адам өзінің жақын туыстары мен көршілеріне әр түрлі сыйлықтар - базарлық ала келетін. Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге асату жасайтын. Егер кімде-кім әлдебір жаңа киім кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстарының, дос-жарандарының байғазы беру әдет-ғұрпы болған.
Әйелдер үйде қалған балалары мен жақындарына мереке-тойларда болған жерлерінен сарқыт ала келетін. Мұның өзі, бір жағыман, тағамға деген құрметті білдірсе, екінші жағынан, болып өткен мереке тойлардан үйде қалғандардың да дәм татып, қатысты болғанын сезінуге тәрбиелейді. Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына қымбат бағалы заттардан, әдемі естелік бұйымдардан, қазы-қарта, мүшелі жіліктерден, сүр еттерден сәлемдеме беріп жіберу әдет-ғұрпы да болған.
Сәлемдемені алған жақ шын ниетімен разы болып, ізгі батасын беретін. Базарлықтар мен сыйлықтарды туған-туыстар, дос-жарандар мен көрші-қоландар өзара бөлісетін.
Дала тұрғындары бір-біріне қуанышты хабар жеткізгенде сүйінші сұрайтын әдет-ғұрып та болған. Қуанышты хабар жеткізген адамға жақсы сыйлық жасалатын. Саят құру кезінде жас аңшы бағалы олжасын өзімен бірге аңға шыққан адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны дәстүр бойынша өз еркімен жасаған.
Қазақта ежелден бар тұрмыстық әдет-ғұрыптың бірі - ажырасу көже. Оның мәні ауылдың бір түрғыны басқа бір алыс жаққа көшіп кетерде ағайын-туғандарымен, көрші-қолаңдарымен қоштасу ретінде ажырасу аяқ деп аталатын тамақ беруінде болатын. Ауылдастарына айтпай, үн-түнсіз көшіп кету көргенсіздік, тәрбиесіздік саналатын. Ал көшіп бара жатқан жақ өздерінің туған-туыстарына, құрметті ауылдастарына көзіміздей көріп жүріндер деп, естелік сыйлықтар қалдыратын. Ал ауылдастары өз кезегінде ризашылығын білдіріп, көш көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты болсын айтысып, ақсақалдар ақ баталарын берісетін.
Жасы үлкендерге құрмет көрсету
Дәстүрлі қазақ қоғамында жасы үлкен адамдарды құрметтеу рәсімі ежелден бар болатын. Ондай құрмет жасы үлкен кісінің қай рудан, қай жүзден, қай ұлттан екендігіне қарамай көрсетілетін. XIX ғасырдың аяқ кезінде неміс ғалымдарының бірі '''Ф. фон Шварц' былай деп жазған болатын: «Қырғыз-қайсақтарда сұлтан, батырлармен қатар барлық жасы үлкен, қартайған ер азаматтардың бәрі де кім екеніне, қандай тектен шыққанына қарамай, ерекше сый-құрметке бөленеді».'' Олар барлық мерекелерде, жиын-тойларда құрметті орындарға, төрге шығарылады. Жиналыстарда олар елеулі рөл атқарады. Жастар олардың айтқан сөзін жерге тастамай, мүлтіксіз орындайтын. Жас жігіт үшін үлкен табақтан ақсақалдың өз қолынан ет асау ең жоғары марапаттың белгісі саналатын. Кіші іні үлкен ағаның рұқсатынсыз дастарқан басына өз бетінше ешқашан отырмайтын.
Жас адамның үлкен кісінің алдын кесіп өтуі көргенсіздік деп есептелінетін. Бұл ереже әйел адамның ер азаматтың алдын кесіп өтпеуіне де қатысты болатын. Жасы кішілердің жасы үлкендерге дауыс көтеруіне барып тұрған әдепсіздік ретінде үзілді-кесілді тыйым салынатын. Әңгіме үстінде жасы үлкен кісінің сөзін бөлуге ешқашан рұқсат етілмейтін.
Тамырлық әдет-ғұрпы
Қазақтардың арасында достасып-бауырласу немесе тамыр болу әдет-ғұрпы да кеңінен тараған. Бұл рәсім куәлардың көзінше салтанатты жағдайда өткізіліп, нығайтыла түсетін. Рәсім кезінде екі дос қылыштың не қанжардың жүзін сүйіп, мәңгі адал дос болуға серттесіп, ант ішісетін. Олар бір-біріне мәңгі достықтың белгісі болсын деп қымбат бағалы бұйымдар ұсынатын. Дос-жаран, тамырдың үйінде қашан болса да қонуға болатын, ал үй иесі оған қолдау көрсетіп, қамқорлық жасайтын.
Қоныс таңдау әдет-ғұрпы
Қазақтарда қыстаудан өзге жер меншігінің толық дерлік жоқ болуы себепті көшіп-қонып жүруі үшін уақытша қоныс таңдау әдет-ғұрпы кеңінен таралған болатын. Ал жайылымның негізгі бөлігі қоғамдық меншік негізінде пайдаланылатын. Мұндай ереже 1867—1891 жылдардағы әкімшілік реформаларының қолданылу барысында да сақталып, бекітілген еді. Алайда көші- қон үшін кейде жер дауы да туындап отырды. Бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша, ауылдар мен ру ақсақалдары өздерінің бірінші жетіп қоныс тандаған жерлеріне арнайы белгілер қоюы тиіс саналатын. Ондай белгілер жерге найзаның сабын немесе құрық қадап кету арқылы қойылатын. Құмның бетіне немесе сазды жерге сол ру таңбасының суреті салынатын. Немесе биік өскен шөптің басын буып, белгі салып кетуге де болатын. Мұндай белгілері бар жерлерге өзге ешкімнің қоныстануына рұқсат етілмейтін.
Егер жаңа қонысқа әр түрлі ауылдардың өкілдері бір мезгілде келе қалса, онда жер дауы мынадай тәртіппен шешілетін: сұлтан мен қатардағы қазақ дауласса, сұлтан жеңіп шығатын, би мен старшын дауласса, старшынның мерейі үстем болатын, ал егер би мен қатардағы қазақ дауласса, бидің талабы орындалатын. Егер жер дауы сұлтан мен сұлтанның, би мен бидің, старшын мен старшынның, қатардағы екі қазақтың арасында болса, онда олардың қай жасы үлкені жеңіске ие бола алатын. Жерге дауласушылардың мәртебесі мен дәрежесі тең болған жағдайда олардың қай жағының руы не тайпасы жолы жағынан үлкен болса, сол жағына артықшылық берілетін.
Отбасы және неке саласындағы әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер
Сөз болып отырған кезеңде қазақтарда отбасы мен некеге қатысты сонау ежелден ккеле жатқан бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері болатын. Дүниеге келген жас нәрестеге оның құлағына азан шақырып ат қойылатын. Жасы үлкен туысқандардың бірі Құраннан аят оқып, нәрестенің атын оның құлағына үш рет қайталап дауыстайтын.
Ер бала 3,5 және 7 жасқа толғанда оны сүндетке отырғызу рәсімі өткізілетін. Сүндет тойына қонақтар шақырылатын, ат шаптырылып, спорт жарыстары өткізілетін.
Ата-ана өздерінің ұлын үйлендіру қамын әрқашан ойластырып жүретін. Болашақ келінді бала кезінен іздестіре бастайтын. Тіпті балалар дүниеге келмей жатып-ақ атастыру рәсімі болатын. Құдаларды өнегелі, құрметті, текті жерден іздестіретін. Құда түсудің салт-дәстүрлері бойынша арнайы рәсім өткізілетін. Қазақтарда жеті атаға толмаған туыстар арасында неке қиюға қатаң тыйым салынатын.
Баланы үйлендіруге қатысты әдет-ғұрыптардың реті мынадай болатын: құда түсуге алдын ала келісу, ата-ананың құда түсуі, күйеудің қалыңдыққа ұрын баруы, келін түсіру тойы, неке қию рәсімі. Ұзатылатын қыздың әкесі құда түсіп келген құдаларға құйрық-бауыр жегізетін. Бұл салт-дәстүр құдалық рәсімінің орындалғанын көрсететін. Ал құдалық екі жаққа да белгілі міндеттер жүктейтін. Құдалықтан айнуға болмайтын.
Құда түсудің ресми бөлігі аяқталғаннан кейін жігіт жағы қыздың қалыңмалын төлейтін. Қалыңмал әдетте мал басымен есептелетін. Оның мөлшері құда түсушілердің қаншалықты бай, ауқатты екендіктеріне қарай белгіленетін. Қалыңмалдың мөлшері 5 жылқыдан 1000 жылқыға дейін жететін. Үйлену тойы кезінде құдалар бір-біріне киіт кигізетін болған. Ол түрлі қымбат бағалы киімдерден, мата кездемелерден, мал басынан тұратын. Құдалар жағы бір-бірімен қоржын алмасып, өзара сыйлық жасасатын. Үйлену тойының әдет-ғұрыптары неке қию рәсіміне ұласады. Қазақтардың дәстүрлі қоғамында қыздың жасауын берудің де зор маңызы болды. Жасау қыз баланың жас кезінен әзірлене бастайтын. Қыздың жасауына киіз үй, кілем, текемет, сырмақ сияқты бұйымдар, киім-кешек түрлері мен ыдыс-аяқтар, әр түліктен тұратын мал басы және басқалары кіретін болған.
Жеке шаңырақ көтеріп, ата-анасынан еншісін алып шыққан жас отбасында күнделікті тіршілігіне қажетті нәрсенің бәрі де — отауы, төсек-орындары мен үй ішінің жабдықтары, есік алдында малы да болатын. Ежелден келе жатқан әдет-ғұрып бойынша ата-анасының қолында кенже ұлы қалып, қара шаңыраққа бүкіл мал-мүлкімен қоса иелік ететін. Қазақтар өздерінің ата-анасын ешқашан тастап кетпейтін. Даланың жазылмаған бұл әдет-ғұрпын бұзғандарды қазақтар нағыз жексұрын, жауыз жандар ретінде жек көрді.
Бата беру
Қазақтарда бата беру әдет-ғұрпы кеңінен етек алды. Ол әрбір іске кірісер алдында міндетті саналатын. Бата поэтикалық тілмен жалпы жұртқа қарап тұрып беріледі. Онда бата беруші адам езгелерге ізгі жақсылық, табыс тілейді Батаны жасы үлкен адам немесе жолы үлкен қонақ беруі тиіс. Бата беруші Жаратушы Алладан бақытты өмір, материалдық байлық, әрбір істе табысты болуын тілейді. Бата екі қолды ілгері қарай жоғары созып, екі алақанды өзінің жүзіне қарата бұрып тұрып беріледі. Бата беру «әумин» деген сөзбен аяқталады.