Литосфера
Литосфера қабатындағы өзгерістер
Метаморфтық тау жынысына- әктастың мәрмәрға,сазды тақта тастың кристалдық тақта тасқа,құмтастың кварцетке айналуы. Жер бедері дегеніміз-жер бетінің ойлы қырлы болып келуі Жер бедері ішкі және сыртқы күштердің әсерінен пайда болады. Геоморфология-жер бедерін зерттейтін ғылым саласы Ішкі күштерді эндогендік деп атайды. Ішкі күштерге плиталардың қозғалуы, жер сілкіну, вулкан атқылау жатады. Сыртқы күштерді экзогендік деп атайды. Сыртқы күштерге ағын су, температура, жауын-шашын, өсімдік, жануар т.б жатады. Литосфералық тақталардың қозғалу теориясын ұсынған-неміс ғалымы Вегенер Литосфералық плиталардың қалыңдығы-60-100км Сейсмикалық белдеулер-жер қыртысының қозғалмалы аймақтары Жер қыртысының қозғалмалы аймақтарын геосинклинальдар деп атайды. Платформаның шөгінді жыныстар алып жатқан бөлігін жазықтар деп атайды. Ежелгі біртұтас құрлық-Пангея Лавразия- Солт.Америка, Еуразия Гондвана-Оңт.Америка, Африка, Аустралия, Антарктида Еуразия мен Үнді-Аустарлия плиталарының соқтығысуынан Альпі, Гималай таулары пайда болған. Еуразия мен Тынық мұхит плиталарының соқтығысуынан Курил аралдары пайда болған. Еуразия мен Африка тақталарының ажырауынан Қызыл теңіз, Арабия түбегі пайда болған. Жер сілкіну дегеніміз-жердің терең қабатындағы тау жыныстарының қозғалуынан жарылуынан пайда болады. Ошағы дүмпу шыққан жер –тау жынысының қозғалған жері Эпицентр-ошағының үстіңгі бөлігі. Жер сілкінудегі белдеулердің саны:2 1.Альпі-Гималай және Жерорта теңіздік 2. Тынық мұхиттық белдеулер Вулкан дегеніміз-жердің терең қабатындағы магманың жер қыртысында пайда болған жарықшалар арқылы жер бетіне шығып төгілуі. Жер бетіне төгілген магма лава деп аталады. Магманың жоғары көтерілген бөлігі вулканның көмейі деп аталады. Көмей кратермен аяқталады. Кратер-вулканның шұңқыр аузы. Вулкан сөнген және сөнбеген болып бөлінеді. Сөнген вулкан-атқылауы туралы ешқандай мәлімет қалмаған вулкан Сөнбеген вулкан-адамның көз алдында атқылап жатқан вулкна. Гейзерлер-оқтын-оқтын фонтан күйінде атқылап жатқан ыстық бұлақтар. Гекла вулканы-Исландияда Еуразиядағы ең биік сөнбеген вулкан-Ключи шоқысы Индонезия аралында-Кракатау Апенин түбегінде-Везувий Сицилия аралында- Этна вулканы Кавказ тауының ең биік нүктесі –Эльбус –сөнген вулкан Антарктидадағы вулкан-Эрэбус Орисабо вулканы-Мексикада Сөнген үлкен Арарад вулканы-Армения Үгілу дегеніміз-тау жыныстарының күйреуі. Үгілудің 3 түрі бар: 1.Физикалық-температураның әсерінен 2.Органикалық-тірі ағзалардың әсерінен 3.Химиялық-су мен ауаның әсерінен. Биіктікті өлшейтін құрал-нивелир (тіктеуіш, деңгейлеуіш) Биіктікті өлшеудің 2 әдісі бар: 1.	Абсолютті биіктік-теңіз деңгейінен алынған биіктік. 2.	Салыстырмалы-кез келген нүктеден алынған биіктік. Горизонталь дегеніміз-биіктігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар. Бергштрих-беткей бойынша төмен қарайтын бағыттарды көрсететін сызық. Ойпат дегеніміз-теңіз деңгейінен төмен жатқан нүктелер. Дүниежүзіндегі ең үлкен ойпат-Амазонка Жазықтар дегеніміз-абсолюттік биіктігі 200метрге дейінгі жер беті. Жазықтар төмен және төбелі болып бөлінеді. Жазықтар абсолюттік биіктігіне қарай 3-ке бөлінеді: 1.Ойпат- 2.Қырат-200-500м 3.Таулы үстірт-500 метрден жоғары. Таулар абсолюттік биіктігіне қарай 3-ке бөлінеді: 1.Аласа -500-1000м 2.Орташа-1000-2000м 3.Биік тау-2000мден жоғары. Д.ж ең биік тау-Гималай Ең биік шың-Джамалунгма Эверест 8848м Таудың сүйір басы-шыңы Тау жоталары құрайды-таулы өлке Тау жоталарының түйіскен жері-тау торабтары Ежелгі тауларға-Орал, Сарыарқа, Аппалач таулары жатады. Жаңа тауларға-Кордилер, Памир, Кавказ, Гималай таулары жатады. Бұрын теңіз түбі болып кейін көтерілген жазықтар алғашқы жазықтар деп аталады. Жер қыртысының біршама тұрақты бөлігі-платформа Материктік қайраң-материктің мұхитқа өткен 200м дейінгі бөлігі. Материктік беткей-200-2800м Шұңғыма-мұхит түбінің ең терең жері. Шағыл-айшық тәрізді құм төбелер. Бархан-желдің әсерінен пайда болған релеф құм төбелер. Телекан-бос тау жыныстарының үйінділері. Жыралар мен сайлар судың әсерінен болады. Жер қыртысындағы зат алмасудың негізгі қозғаушы күші-Кұн энергиясы.