cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гуаньо
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 159 адамды құрады. Халық тығыздығы — 3,72 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Оңтүстік Корсика департаментінің коммуналары
Кәсіби қазақ тілі: оқу құралы
Кәсіби қазақ тілі: оқу құралы — 2011 жылы Алматы қаласы «Қазақ университеті» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Б. Ақұзауова. Беттер саны — 177.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2011 жылы шыққан кітаптар Санат:Қазақ университеті баспасының кітаптары
Динара Нұрғисақызы Тілендиева
thumb Динара Нұрғисақызы Тілендиева - Отырар сазы оркестірінің дирижері. Әкесі - Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев, Халық қаһарманы, КСРО Халық әртісі, композитор. Анасы - Тілендиева Дариға, Қазақстан Республикасы Еңбек сіңірген әртісі, актриса. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының дирижерлік факультетін бітірген (2008), халық оркестрінің дирижері. қазақ және орыс тілдерін біледі. 2009 жылдан бері - Н.А. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» оркестрінің көркемдік жетекшісі - бас дирижері. Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның салыстырмалы алғанда, аз уақытта қол жеткізген жетістіктері, ерекше құрметке тұрарлық. Біздің елдің бұдан әрі де гүлденетініне сенемін!» Хоббиі - йога, киноға түседі. Сүйіп оқитын әдебиеті - романдар, тарихи әдебиет.Қызы бар
Протагор
thumb|right|250px|[[Демокрит (ортада) және Протагор (оң жақта), Сальватор Роза, ХІVғ. Эрмитажда сақталған.]] Протагор (Πρωταγόρας, б. з. д. 490 ж. —  б. з. д. 420 ж.) - Ежелгі Грек философы.
Өз дәуірінің ең әйгілі ұстазы болған, ол кезде философиядан, стилистикадан, риторикадан, этикадан сабақ беріп жастарды тәрбиелеуші ұстаздарды софист деп атаған. "Софист", яғни қазақшасы "даналар" дегенді білдіреді. Әдетте, философия сөзі фило - ғашық болу, софия - даналық сөздерінен тұрады. Осындағы софия негізінде софистика сөзі жасалған. Протагор өте шешендігімен, релятивизмдік жүйелі көзғарастарымен талай шәкірт тәрбиелеп, үлкен құрметке бөленген. Платон Протагор мен Сократтың сұқбаты туралы «Протагор» диалогін жазған. ОЛ туралы Аристотель де жазып қалдырға.
Протагор өмірі және өлімі
thumb|right|200px|Үлкен софист Протагор Протагор Фракияның Абдера қаласында туған. Платон өзінің «Протагор» деген диалогында оны Сократтың әкесіндей адам етіп түсіндіреді. Демек ол шамамен б. з. д. 490 ж. туған болуы мүмкін.
Өз өмірінің үлкен бөлігін Протагор Италияны, Сицилияны кезіп өткізген. Протагар аса көрнекті софист болса да, ол өзінің атында мектеп ашпаған.
"Жеңіл атлетикада кенет біреудің атқан найзасы абайсызда біреуге тиіп өліп кетсе, оның қылмыстық жауапкершілігін найзадан көру керек пе, әлде найза лақтырған адамнан көру керек пе, әлде осы жарысты ұйымдастырған басшылықтан көру керек пе?"
Кейін оның бүгінге жеткен нақылы "Құдай бар ма, әлде жоқ па, мен мұны білмеймін. Мәселе күрделі, өмір шекті" — деген нақылы себеп болуы мүмкін, "Құдайға құрмет етпеді" деген айыппен алыс аралға сүргін етіледі. Аралға бара жатқанда қайықта теңіз ауыруымен ауырып қайтыс болады. Ол тарихтағы Сократ секілді өз идеясы себепті жазаланған ойшылдардың бірі есептеледі. Платонның «Менон» диалогінде ол қырық жыл Софистер болғанын атап өтеді және ол 70 жасында қайтыс болғанын айтады. Демек бұл оқиға б. з. д.420ж. болуы мүмкін.
Кітаптарының өртелуі
Диоген Лаэртстің айтуынша, Протагордың Құдайды тани алмадым дегені Афинада қатты наразылық туғызып, оны Афинадан қуалатып, кітаптарын ортетіп тынады. Оның өзі сол қудалауда теңізде қайтыс болады. Цицерон да осыны растайды. Бірақ классика зерттеушісі Джон Барнетт күдік келтіреді. Өйткені Диоген де, Цицирон да Протагордан неше жүз жыл кейін жасаған болатын. АЛ, Протагордың замандастарынан ешкім бұл оқиғаны, бұл философтың соншылық қатал жазаға ұшырағаны туралы ештеңе айтпайды.
Протагордан жеткен екі нақыл
Протагор туралы ақпарат біздің заманымызға жетпеді деп айтуға болады. Оның шығармалары да қалмады. Барлығы өрттің, кемелердің апатқа ұшырауының нәтижесінде жоқ болып кетті. Оның ілімдері негізінен Платон және Диоген Лаэртстің жазулары бойынша қалпына келтірілді.
Франко-комиссия
Франко-комиссия - белгілі бір коммерциялық тапсырманы тегін орындау.
Протагор
Протагордан жеткен екі нақыл
Протагордан екі нақыл сөз бізге жеткен.
Жеке ауыз
Жеке ауыз, бір ауыз, қанды ауыз, жезді ауыз — шиті мылтықтың бір түрі. Ертеректе қазақ ұсталары қолдан соққан. Бір ғана оқпен атылады және оғы оқпанының аузынан салады. Жеке ауыз — құндақ, оқпан, шүрпі, шаппа, сирақ секілді бөліктерден тұрған.
Франко-комиссия
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Банк терминдері
Жеке ауыз
Дереккөздер
Санат:Қарулар
Протагор
Протагордан жеткен екі нақыл
1. Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος: τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν.
'Адам барша нәрсенің өлшемі. Ол бар нәрсенің бар болуының өлшемі, жоқ нәрсенің жоқ болуының өлшемі.'
2. Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι οὔθ' ὡς εἰσίν, οὔθ' ὡς οὐκ εἰσίν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι, ἥ τ' ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὢν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου.
'Құдай бар ма, әлде жоқ па, бар болса қандай, мен мұны білмеймін. Өйткені өмір шекті, мәселе күрделі.'
Протагор филосфиясы
Протагор этика мен саясаттың байланысына айырықша сәп салған. Ол Сократтың тума этика, тума адамгершілік туралы іліміне қарсы болып, “этиканы үйретуге болады”, “адамды тәрбиелеуге болады” дегенді жақтады. Сократ этиканы ешкім үйрете алмайды дегенді дәріптеген болатын. Ол басқа софистердің түрлі қағытпа, тығырыққа тірейтін сөздерінен өзгеше түрде адамзаттық құбылысқа мән берді. (мысалы, тіл және тәрбие мәселесінде). Оның жоғарыдағы бірінші нақылы Сократқа дейінгі ойшылдардың бізге жеткен нақылдарының қалдықтары секілді не басы, не аяғы жоқ, не түсіндірмесі жоқ болғандықтан, әркім әртүрлі түсіндіріп, сан саққа жүгіртумен келеді. Платон оны релятивизм (салыстырмалылық) ойшылы ретінде суреттейді. Бірақ ол Құдай туралы, дүниенің арғы ақиқаты туралы агностиктік (білуге болмайды) идеясын ұстанады.
Протагор парадоксі
thumb|right|200px|Протагор туған Абдера қаласының орыны Бірде бір жас Протагордан шешендік өнері — риторика үйренуге келіпті. Протагор әлгі шәкірітке: "Жарайды, сен менен үйрен. Әбден үйреніп болған соң екеуіміз пікірталас жасаймыз. Егер сен жеңіліп қалсаң маған көп ақша төлейсің. Өйткені жеңілдің ғой. Ал егер мені жеңіп кетсең онда тағы көп ақша төлейсің, өйткені менің үйреткенім ес қатып жеңіп тұрсың ғой" — депті. Шәкірт те бос келмей былай деп қасарысыпты: "Жоға, ол қалай айтқаныңыз? Жеңіп кетсеңіз ақша төлемеймін, өйткені сіз нашар үйретіп жеңіліп қалған боламын. Ал, жеңіп кетсем тіпті ақша төлемеймін, жеңгендер ешқашан ақша төлеген емес," — депті.
Бұл қалжыңға толы парадоксі оның релятивизмін де ап анық көрсетіп тұр, бәрі айтушыға, сезушіге, сол адамның өзіне байланысты. Біреулер үшін салқын бөлме, енді біреулер үшін жылы, теңіз суы балыққа тәтті, адамға ащы, дүние әркімнің сезіну мүмкіндігіне қарай түрліше танылады. Ал, бірбүтін әлем адамның сезім, таным ерекшелігі бойынша ғана танылады. Сондықтан объективті ақиқат деген бірдеңе жоқ, бар болса да тани алмаймыз, біздің тани алатынымыз адамға байланыстылары ғана.
"Адам дүниенің өлшемі. Ол бар нәрсенің бар болуының, жоқ нәрсенің жоқ болуының өлшемі." Протагордың бұл нақылы қазіргі заманға дейін құнын жоймаған әйгілі түйінсөздің бірі есептеледі және ол туралы таласты пікірлер философия тарихынан көптеп кездеседі.
Кейбір деректерде, ұстаз-шәкірт арасындағы бұл дау риторика атасы Коракс пен шәкірті Тисий арасында болған делінеді. Олар осы тұрғыда сотта дауласып, ақыры судия бұл екеуін соттан қуып шығыпты: "жаман қарғаның жаман жұмыртқасы" деп. Коракс грекше "қарға", ал Тисий "жұмыртқа" болса керек.
Протагор шығармалары
thumb|right|200px|Ежелгі римдік қалалар орыны Оның бірнеше кітап жазғаны тарихи жазба деректерде көрсетілгенімен, бірақ олардан тым аз бөлгі (жоғарыдағы бірнеше нақыл) бүгінге жетті. Оның "адам дегеніміз өлшем" (ἄνθρωπος μέτρον) деген пікірі «Антилогея және ақиқат» (Antilogiae and Truth) кітабынан бізге жеткен жалғыз ауыз сөз. Бұл кітабынан басқа да кітаптары болғаны туралы Диоген жазып қалтырады: Құдай туралы, пікірталас туралы, императив (парыз), менмендік туралы, адам іс әрекетіндегі қателіктер туралы, тозақтағылар (аид) туралы, ғылым туралы, адамгершілік туралы, заттың түпнұсқасы туралы, артық төлем туралы... дегендер айтылады.
Ай шарында
Ай шарында Протагор атты үлкенірек ұяшық бар.
Дереккөздер
Санат:Б. з. д. 486 жылы туғандар Санат:Б. з. д. 411 жылы қайтыс болғандар Санат:Ежелгі грек философтары Санат:Ежелгі Грекия философиятары Санат:Б. з. д. V ғасыр философтары Санат:Софисттер
Жезқазған университеті
‎200px|thumb|rightЖезқазған университеті, О.А. Байқоңыров атындағы — жоғары білім беретін мемлекеттік оқу орны.
Тарихы
8 факультетте 47 мамандық бойынша мамандар даярланады. Университетте 506 білікті маман дәріс береді. Олардың арасында 16 ғылыми доктор, 19 професор, 40 доцент, 85 ғылыми кандидат бар. Күндізгі бөлімде 4171, сырттай бөлімде 2522 студент білім алуда (2001). Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті 1996 жылғы 7 мамырда Қазақстан Республикасы Үкіметінің №573 Қаулысы негізінде Жезқазған тау-кен - технологиялық және педагогтік институттарын біріктіру жолымен құрылды.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2001 жылғы 3 тамыздағы бұйрығымен Жезқазған университетіне А № 0000035 мемлекеттік аккредитациялау туралы куәлігі берілді.
Үкіметтің «Білім беру қызметін лицензиялау Ережелерін бекіту туралы» 2000 жылдың 18 сәуірдегі № 596 Қаулысына сәйкес 2002 жылғы 9 ақпанда университетке жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру саласында білім беру қызметін жүргізуге құқық беретін АА № 0000019 мемлекеттік лицензиясы берілді.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2008 жылғы 28 сәуірдегі №585 бұйрығымен «Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті» АҚ Мемлекеттік аттестаттаудан өтті.
Сілтемелер
[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B5%D0%B7%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9E._%D0%90._%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Жезказганский университет имени О. А. Байконурова]
ЖезУ имени О.А.Байконурова
Санат:Қазақстанның жоғарғы оқу орындыры
Вольфпассинг-ан-дер-Хохлайтен
Вольфпассинг-ан-дер-Хохлайтен (Wolfpassing an der Hochleithen) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Мистельбах округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1145 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 19.83 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — MI, ресми идентификациялық коды — 3 16 22.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Адольф Мехтлер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Вольфпассинг-ан-дер-Хохлайтен
NGC 2968
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Арыстан (шоқжұлдыз)
Франк Лебёф
Франк Лебёф (Frank Lebœuf ; 22 қаңтар 1968 жыл, Марсель, Буш-дю-Рон) — француз футболшысы, қорғаушы, Франция Ұлттық футбол құрамасының экс-ойыншысы. 1998 жылы әлем, 2000 жылы Еуропа чемпионы атанған. Қазір актерлікпен айналысады. Футболмен қоштасқан соң азырақ уақыт бапкерлік қызметті де атқарған.
Командалық
«Страсбур»
«Челси»
«Әл-Садд»
Сілтемелер
Санат:Франция футболшылары Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Страсбур ФК ойыншылары Санат:Челси ФК ойыншылары Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары Санат:Әл-Садд ФК ойыншылары Санат:Әл-Вакра ФК ойыншылары Санат:Франция футбол жаттықтырушылары Санат:Голливуд Юнайтед ФК жаттықтырушылары Санат:Француз актерлері Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Эль-Ордиаль
Эль-Ордиаль (El Ordial) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия — Ла-Манча автономды бірлестігіне қарасты Гвадалахара провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Ла-Серрания ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 39 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 29,98 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гвадалахара елді мекендері
Эсхатология
Эсхатология (грек. eschatos – соңғы және logos – ілім, сөз) – дүниенің, адам өмірінің баянсыздығы туралы, ақырзаман мен о дүние туралы діни ілім. Эсхатологияның негізіне ақиқат дінге ортақ бұл дүниенің пәни, жалған екендігі, о дүниенің бақи екендігі, тозақта күнәїәрлардың жазаланатыны және адал құлдардың жұмақта рахатқа кенелетіні туралы діни түсінік алынған. Еур. зерттеушілер Эсхатологиялық пиғылдардың, әсіресе, әлеум. және саяси дағдарыстар кезінде кеңінен таралатынын (Иудея – б.з. 1 ғ., Германия – 15 – 16 ғ-лар, Англия –16 – 18 ғ-лар, Ресей – 17 ғ. аяғы – 19 ғ. басы, т.б.) дәлелдейді. Қазіргі батыс елдерінде Эсхатология діни футурологияның жетекші тақырыптарының біріне айналған. Исламда иманның негізгі шарттарының бірі о дүниенің барлығына сену болғандықтан Эсхатологиялық ұғымдарды қазақ мұсылмандығы аясында қазақ әдебиетінен, әсіресе зар заман ақындарының шығарм-нан анық көруге болады. Хақ дін ислам дәстүрінде Эсхатологиялық ұғымдарды насихаттаудың өзіндік дәстүрі бар. Мәселен, ислам дәстүрінде ақырзаманның болатыны, бұл дүниенің мәңгі емес, бақилық о дүние бар екені айтылады. Бірақ ақырзаманның болатын нақты уақытын кесіп айтпай, оның белгілері туралы, яғни адамзаттың азғындауы жайлы сөз қозғайды. Соңғы пайғамбар Мұхаммед (ғ.с.) келгендігін енді пайғамбар келмейтіні, ақырзаманның алдында “алтын ғасыр” немесе “қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған” бейбіт заман орнығатыны, адамдардың бәрі мұсылман болатынын айтады. Осы “Алтын ғасырды” орнату үшін дүниеге Махди (ғ.с.) мен Иса пайғамбар қайтып келетіні, ақиқаттың таңы атып, адамдардың жаппай мұсылмандыққа бет бұратынына сенеді. Осындай мамыражай тіршілік орнығып, біраз уақыт өмір сүргесін адамдардың қайтадан азғындап, жер бетінде Құдайды еске алатын бірде-бір адам қалмағанда ақырзаман болады деп сенеді. Ал қазіргі күні қаптап кеткен әр түрлі діни секталарда Эсхатологиялық ұғымдар – ақырзаманның уақытын нақты айтып, сол уақытқа дейін уағыздалып отырған сектаның қатарынан табылмаған адам азап шегуші болады деп насихатталады. Кейде о дүние туралы дәстүрлі діни ұғымдар мүлдем бұрмаланып ұсынылады. Ислам дәстүрі аясындағы қазақ діни ғұламалары мен ақындарының шығарм-на назар аударсақ, олар болашақты болжай отырып, ақырзаманды адамдардың мінез-құлқының азғындауымен байланыстыратынын көреміз. А. Мейірман
Жоғарғы Силезия таскөмір алабы
Жоғарғы Сиелзия таскөмір алабы - Польша мен Чехия мемлекеттері аумағында орналасқан. Польша жеріндегі ауданы 4500 км2, Чехия жеріндегі ауданы 950 км2. Көмір өндіру көлемі және оның қоры бойынша дүние жүзіндегі ең ірі алаптардың бірі. Алап орасан зор қазаншұңқыр пішінді, солтүстік мен батыс бөлігінде карбон кезеңінің көмірлі шөгінділері жер бетіне шығып жатыр; ал Орталық және оңтүстік бөліктерінде 1000 м-ден астам тереңдікте, мезозой және кайнозой шөгінділерімен көмілген. Жалпы қалыңдығы 4 – 5 км болатын көмірлі бөлігі құмтас, тақтатас, әктастан тұрады; олар острава, намюр, вестфаль сатыларына жіктеледі. Алаптың солтүстік-батыс бөлігінің тектоник. құрылымы күрделі. Көмірдің 450-ден астам қабаты мен қабатшалары бар; олардың батыс бөлігіндегі 98 қабаты көмір өндіруге жарамды; шығыс бөлігінде ондай қабаттар аз. Қабаттардың қалыңдығы 1,5 – 2 м-ден 7 – 9 м-ге дейін, кей жерлерінде 24 м-ге дейін жетеді. Мұнда көмірдің барлық түрлері кездеседі. Көмірі ылғалды, күкірті аз, жоғары сапалы. Металлургиялық кокс алуға болады.
Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:География Санат:Кен орындар
1576 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1576 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1576 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Кератоирит
Кератоирит - көздің мөлдір және түсті қабықтарының бірігіп қабынуы.
Дереккөздер
Санат:Медицина
Ям-Тин-Яха
Ям-Тин-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Хадыта-Яха өзенінің оң жағалауынан 80 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Салехард қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмендегі Обь өзені тармақтарының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Нұржан Қуантайұлы
right|thumb Нұржан Қуантайұлы - 1971 жылы 22 қаңтарда бұрынғы Семей облысындағы Көкпекті ауданының Үлгілі ауылында туған. 1993 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1993—1994 жылдары Қазақ радиосында аға редактор, шолушы, 1995— 1996 жылдары Қазақстан журналистер одағына қарасты Журналистерді қолдау қорының вице-президенті ( 1996 — 2000 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың журналистика факультетінде аға оқытушы, доцент, 2000 — 2002 жылдары республикалық «Жас Алаш» газетінің шолушысы, 2002 —2004 жылдары «Қазақ университеті» газетінің Бас редакторы, 2004 —2005 жылдары «Айқын» газетінің саяси шолушысы, 2005 — 2009 жылдары «Алматы ақшамы» газеті бас редакторының бірінші орынбасары болып қызмет еткен. 2009 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысындағы «Шығыс ақпарат» Меdіахолдингінің бас директоры. 2000 жылы «Жүсіпбек Аймауытовтың көсемсөз мұрасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. 2001 жылы «Қаламгер» баспасынан «Адырна» атты өлеңдер кітабы шыққан. «Қараөзек», "Қолшатыр" атты прозалық, «Күмбір» поэзиялық кітаптарының авторы.
Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының, Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Үлгілі ауылы Санат:1971 жылы туғандар
Өлшеуіштердің Метрлік Жүйесі
Өлшеуіштердің метрлік жүйесі, өлшеуіштердің ондық жүйесі – ұзындықтарының негізгі өлшем бірлігі метр болып саналатын физикалық шамалар бірліктерінің жиынтығы. Алғашқыда өлшеуіштердің метрлік жүйесіне метрмен қатар келесі бірліктер енген: аудан үшін – квадрат метр, көлем үшін – куб метр, масса үшін – килограмм (температурасы 4ӘС, көлемі 1 дм3 судың массасы), сыйымдылық үшін – литр, жер ауданын өлшеу үшін – аралық өлшеуіштердің метрлік жүйесінің ерекшелігі, мұнда еселік және бөліктік шамалар ондық қатынастармен ажыратылады және оларды көрсететін кило, гекто, дека, деци, санти және милли қосымшалары қабылданған. Өлшеуіштердің метрлік жүйесінде физиканың жеке бөлімдерін немесе техника салаларын ғана қамтитын бірліктер жүйелері мен өлшеу жүйелерінен тыс бірліктер де қолданылды. Ғылым мен техниканың дамуы өлшеуіштердің метрлік жүйесі негізінде өлшеулердің барлық түрін қамтитын Бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) пайда болуына алып келді.
Дереккөздер
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы Санат:Физика
Шара
Шара сөзінің бірнеше мағынасы бар:
Географиялық атаулар:
Люрб-Сен-Кристо
Коммунаның INSEE коды — 64360, пошта индексі — 64660.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 229 адамды құрады. Халық тығыздығы — 30,66 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Атлантикалық Пиреней департаментінің коммуналары
Мыңжылқы (ауыл)
Мыңжылқы — Алматы облысы Кеген ауданы, Қарқара ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Кеген ауылынан оңтүстікке қарай 28 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 123 адам (63 ер адам және 60 әйел адам) болса, 2009 жылы 76 адамды (41 ер адам және 35 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Эталон
thumb Эталон (etalon, stalo – үлгі) – ғылым мен техника дамуының белгілі бір кезеңіндегі ең жоғары дәлдік деңгейіне сай өлшеу бірліктерін алу, сақтау және беру үшін қолданылатын үлгі өлшемдері мен өлшеуіш приборлар. Оның бастапқы, қосалқы, арнаулы, мемлекеттік, куә, салыстыру, жұмыстық және көшірме эталон деп аталатын түрлері бар.
Дереккөздер
Санат:Материалдар Санат:Материалдар механикасы терминдері
Төртқұдық (Ақсу қалалық әкімдігі)
Төртқұдық — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Достық ауылдық округі құрамында.
Географиялық орны
Ақсу қаласынан солтүстік-батысқа қарай 46 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 115 адам (61 ер адам және 54 әйел адам) болса, 2009 жылы 104 адамды (46 ер адам және 58 әйел адам) құрады.
Вертер
Вертер (Werther) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Нордхаузен ауданының құрамына енеді.
Төртқұдық (Ақсу қалалық әкімдігі)
Дереккөздер
Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Вертер
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3377 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 61,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 62 063. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Хуммицш.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Бірлесу ауылдық округі
Бірлесу ауылдық округі – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына 28 гвардияшылар, Қазақстан, Дихан, Берекелі ауылдары кіреді. Орталығы – 28 гвардияшылар ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3875 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Келес ауданы ауылдық округтері
Карчери
Карчери (Carceri) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Падова провинциясында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Фазенда-Виланова
Фазенда-Виланова (Fazenda Vilanova) — Бразилиядағы посёлок, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Риу-Гранди-ду-Сул штатының шығыс-Орталық бөлігі мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Лажеаду-Эстрела экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 214 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 84,794 км² шамасында. Халық тығыздығы — 37,9 адам/км².
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Жиырма жеті жасында...
«Жиырма жеті жасында...» («Ә6дірахман  өліміне») - Абайдың 1895 ж. жазған жоқтау өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 14 шумақтан  тұрады. Айрықша үміт артып, болашағына зор сеніммен қараған Әбдірахманның қыршын жасында дүниеден көшуі ұлы ақынның жанын жаралап, санасын сарсаңға түсірген. Оны жиі-жиі есіне алып, қайта-қайта өлең арнап, қайғы-мұңын қағаз бетіне көшіруінің сыры тереңде жатыр. Әбіштің ағайынға айрықша бауырмал, жалған сөйлемейтін, жаны таза, барынша кішіпейіл, ғылым-білімге құштар, жаңаға жанашыр болғанын айтып, «құйрықты жұлдыз секілді туды да, көп тұрмағанына» бір өзі емес, күллі ел-жұрттың тегіс өкінгенін өлеңге қосады. Абайдың айтуына қарағанда Әбдірахман айықпас дертті екенін Петербургте оқып жүрген кезінде-ақ, сезсе керек. Әйтсе де алдын-ала уайым-қайғыға бой алдырмай, тәңірі жарлығын күтіп жүре беріпті. Сары уайымға салынбай, әр күнін ілім-білім алуға арнаған Әбдірахманның ғұмыры қысқа болса да, түйгені мол, сол арқылы өмірін ұзартқандығын айтып, Абай соны жаралы жанына медет етеді. Ақынның: «Ұзақ өмір не берер, Көрген, білген болмаса?» - деген философиялық терең ойға табынуының да сыры осы пікірге саяды. «Көргені мен білгені, Жүзге келген шалдан көп...» - деген жолдар да Абайдың адам өмірінің өлшемі мен бағасы көп жасауда емес, артына із қалдыруда деген данышпандық ойының дәлелі. Ұлы ақын ақылға салып, өзін-өзі осылай жұбатқан. Өлеңде тағы бір терең сыр бар. Ақын Әбдірахманды жаңа заманға қызмет ететін жас ұрпақтың өкілі деп біледі. Айрықша уайым шегіп, қайғыға батуы да осыдан туындайды. «Жаңа жылдың басшысы - ол, Мен ескінің арты едім» деген жолдар ақын сырын айқара ашады. Өлең 7 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 7-шумақтың 1-жолы  «Өз өмірін ұзайтқан» делінсе, басылымдарда бұл жол «Аз өмірін ұзайтқан» болып алынған. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Митяев Иван Дмитриевич
Сілтемелер
Санат:Ғылым
Шарьинка
Шарьинка — Ресейдегі өзен. Кострома облысы, Киров облысы, Нижегород облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ветлуга өзенінің сол жағалауынан 510 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ветлуга бастауынан Ветлуга қаласына дейін. Өзен саласы — Құйылысу аралығы теліміндегі Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жаңа суккул
Жаңа суккул — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Николаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 13 адамды құрады. Пошта индексі — 452785, ОКАТО коды — 80251840009.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Субстанция
Пайдаланған сілтемелер
Санат:Философия
NGC 7477
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1866 жылы 9 қыркүйекте Генрих Луи д’Арре астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7477 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 1245518.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Александр Владимирович Зинченко
Александр Владимирович Зинченко (Олександр Володимирович Зінченко; 15 желтоқсан 1996, Радомышль, Житомир облысы, Украина) — украин футболшысы, "Арсенал" клубы мен Украина құрамасының жартылай қорғаушысы.
Карьерасы
нобай|солға|Зинченко «Манчестер Сити» құрамында "Шахтер" клубының түлегі. Бірақ кәсіпқой футболшы ретінде бірінші келісім шартын 2015 жылы қаңтарда Ресейдің "Уфа" клубымен жасасты. Жанкүйерлер арасындағы сауалнама бойынша, шілде айындағы "Уфаның" үздік футболшысы атанды.
2015 жылы жазда "Манчестер Сити" клубымен бес жылдық келісім шарт жасасты.
2016/17 жылғы маусымды "ПСВ Эйндховен" сапында арендада өткізді.
Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2015 жылы 10 қазанда Испанияға қарсы өткізді. Бұл ЕУРО-2016 турнирнің іріктеуі болатын. 2016 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.
2022 жылдың 22 шілдесінде "Арсенал" Зинченкомен төрт жылдық келісімшартқа қол қойылғанын растады, трансфер құны 30 миллион фунт болды, ол бонус түрінде 32 миллионға дейін өсуі мүмкін.
Сілтемелер
Санат:Украина футболшылары Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Уфа ФК ойыншылары Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары Санат:ПСВ ФК ойыншылары Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Кер-ла-Гранд
Кер-ла-Гранд (Kœur-la-Grande) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мез департаментінде орналасқан. Коммерси округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,32 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 55263, пошта индексі — 55300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 170 адамды құрады. Халық тығыздығы — 13,8 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Кус Бэй (Орегон)
Қала тұрғындарының саны 15967 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 41.3 км² шамасында. FIPS коды — 41-15250.
Қазақстан археологиясы
Кең-байтақ Қазақстан даласында 4970-ке жуық археологиялық ескерткіш мемлекеттік есепте тұр. Орта ғасырлар кезеңінде тарихшылар мен географтар, саяхатшылар, ғалымдар ескі қоныстар мен қалалардың орны туралы мәліметтер қалдырған.
1707 жылы жарық көрген С.Ремезовтің «Сібір картасында» қазақ даласындағы археологиялық ескерткіштер туралы жазылған. 1733 жылы Г.Ф.Миллер бастаған бірінші академиялық экспедиция қазақ жерінде жұмыс істеді. 1774 жылғы жарық көрген П.И.Рычковтың «Орынбор топографиясы» атты еңбегінде ертедегі кеніштердің орны туралы мәліметтер бар. Бұл кездегі зерттеулер ғылыми негізде жүргізілмей, тек қана кездейсоқ табылған жәдігерлерді жинаумен айналысты.
1862 жылдан бастап В.Радлов Шығыс Қазақстан жерінде археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстандағы археологияның дамуына 1893-1894 жылдардағы белгілі ғалым В.Бартольдтың Орта Азияға барған ғылыми сапары негіз болды. Оның ғылыми еңбегі әлі күнге дейін маңызын жоғалтқан жоқ. 1895 жылы академик В.Бартольд Ташкент қаласында алғашқы археологтар үйірмесін ашты. Осы үйірме мүшелері В.Кларе мен А.Черкасов 1904 жылы Отырар қаласында қазба жұмыстарын жүргізді. 1920 жылы Түркістан мәдени ескерткіштерді қорғау және мұражайлар комитеті ашылды. Комитеттің негізгі міндеті тарих ғылымының үлкен бір саласы – археологияны дамытуды қолға алу болды. Сайран, Тараз қалаларында археологиялық зерттеулер жүргізіліп, М.Массоның Түркістан туралы алғашқы ғылыми еңбектері жарық көрді. XX ғасырдың 30 жылдарында Қазақстан жерінде М.Грязнов, И.Синицын, С.Черников, О.Кривцова-Гракова бастаған экспедициялар республиканың орталық және шығыс аудандарында жұмыс істеді. 1936-1940 жылдар – А.Бернштам бастаған археологиялық зерттеулер ғылыми жағынан өте құнды болды. Экспедиция Оңтүстік Қазақстан, Жетісу жеріндегі сақ дәуірінен соңғы орта ғасырлардағы ескерткіштерге археологиялық зерттеулер жүргізді.
Қазіргі Қазақстан жерінде ежелгі адамдар өмір сүрді ме?
Бұл сұраққа соңғы уақытқа дейін ешкім жауап бере алмай келді. Тек 1948 жылы белгілі археолог Г.Н.Сосновский кездейсоқ табылған тас құралдар мен жануар сүйектерін зерттей отырып: «Қазақстан жерінен Азияның осы бөлігіне тән алғашқы қоныстанушылардың қалдықтары табылуы мүмкін», – деген болжам айтқан. Қазақстан археологтарының табысы бұл болжаудан асып түсті. Талантты қазақстандық археолог X.А.Алпысбаев 1957 жылы Үлкен және Кіші Қаратау жоталары маңынан ертедегі тас ғасыр кезеңіне жататын көптеген тұрақ пен үңгір тапты. Бұл ашылған жаңалық күні бүгінге дейін өзінің жалғасын тауып келеді. Қазіргі уақытта Қазақстанның барлық аудандарында ерте тас ғасыры ескерткіштерінің орны белгілі болды. Олар – «Бөріқазған», «Тәңірқазған», «Тоқалы», Ш.Уәлиханов атындағы тұрақ, «Шабақты», «Мұзбел», «Үшбас», «Қошқорған», «Шоқтас», «Ащысай», «Семізбұғы», «Қарабас», «Ангресор», «Батпақ» тағы басқалар. Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей, ұстай білген. Олар аң аулаумен, азық болатын өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Орталық Қазақстан жеріндегі қазбаларға қарағанда, осы маңда орналасқан ежелгі адамдар тас құралдарын еңбекке кеңінен пайдаланған. Олар тастарды үшкірмен, қырғыштар, шапқылар, кескіштер жасап, өздерінің қажеттеріне жарата білген. Қазіргі уақытқа дейін Қазақстан жерінен ежелгі адамдар жайлы дерек әзірше табылған жоқ.
Жетісу аумағындағы артефактілері анықталған (барлығы 187 дана) тас дәуірінің тұрақтары Шарын өзені аңғарындағы «Ақтоғай-1-4» ескерткіштерінен табылды. Осы аймақта тұңғыш рет тарих ғылымдарының докторы, профессор Ж.Қ.Таймағамбетов көп мәдени қабаттан тұратын Майбұлақ тұрағын ашты. Ол Алматы облысындағы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай екі шақырым жердегі Іле Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан. Төбешік алғашқы кезде биіктігі 150-200 м болған бөлек жотадан тұрған. Қазба жұмыстары төбешіктің орталық бөлігінде жүргізіліп, оның аумағы 130 шаршы метрді құрады. Қазбаның тереңдігі 8 метрге жетіп, үш мәдени қабат анықталды. Қазба барысында таспен қаланған ошақ пен оттың орны анықталды. Еңбек құралдарынан екі қырғыш, қырнауыш, ойықты құрал табылды. Мәдени қабаттардың қалыңдығы адамдардың ұзақ уақыттық қонысымен қатар, тұрақ-шеберханалардың болғандығын дәлелдейді.
Тарих ғылымдарының докторы, профессор В.Ф.Зайберт басқарған Солтүстік Қазақстан және Көкшетау археологиялық экспедицияларының 30 жылдық ғылыми зерттеулер. Еуразия құрлығының ортасында орналасқан Қазақстанның ежелгі тарихында әлемдік өркениеттер қатарына жататын бірнеше жаңалықтар ашты. Жылқы жер бетінде тұңғыш рет б.з.д. IV мыңжылдықта Солтүстік және Орталық Қазақстанда қолға үйретілді. Адамзат бірнеше миллион эволюциялық дамудан кейін жаяу жүрістен жылқыға ауысты. Бұл құбылыстың тарихи мәні өте зор. Б.з.д. IV мыңжылдықтан бастап, Еуразияның ежелгі жылқыларының пайда болу кезеңінен XVII-XVIII ғасырлардағы индустриялы дәуіріне дейін жылқы малы өркениет үдерісінің дамуында тек ұлы далада ғана емес, ескі әлемнің адамдар мекендейтін барлық жерлерінде де негізгі рөл атқарды. «Ботай» қоныс мекені әлемде алғашқылар қатарында жартылай отырықшылық тұрмыс салтына көшті. Жартылай жер үстіне тұрғызылған үйлер ағаштан, саз балшықтан, жылқы сүйегінен, қайыңның қабығынан және шымнан салынды. Үйлердің ауданы 120 шаршы метрге дейін жеткен. Олардың пішіні көпбұрышты, ал күмбез тәрізді төбелері ешқандай тіреусіз-ақ өте берік болды.
Ботайлықтар қола дәуіріне дейін екі мың жыл бұрын мыстан жасалған құрал-саймандар мен әртүрлі заттарды пайдаланған. Ежелгі ботайлықтардың үй кәсібінде сүйектен заттар жасау кеңінен қолданылды. Сонымен қатар тері илеу, тоқыма бұйымдарын дайындау, ағаш өңдеу де дамыды. Сүйектен және мүйізден жасалған бұйымдарға аралау, бұрғылау, жону және жылтырата тегістеу т.б. әдістер кеңінен қолданылды, тіпті оларды өңдеуге мыс құралдарды да пайдаланғандығы аңғарылады. 15 гектар жерді алып жатқан «Ботай» қонысынан 158 баспананың орны анықталған.
«Ботай мәдениетін» жалғастырушылар алғаш рет даладағы малшылардың күнтізбегін жасап шықты. Қыста олар қыстақтарда (20-30 га) әрі тұрақты үйлерде тұрса, жаз айларында Жезқазған мен Ұлытаудың таулы-дала аймақтарында малдарымен бірге көшіп жүрген. Бұған қыш құмыраға салынған екі доңғалақ пен олардың ортасында тұрған аттың нақышталған кескіні дәлел. Алғашқы жылқышылар атқарған барлық маңызды жаңалықтар күнделікті іс-тәжірибеге енгізіліп, дәстүрлі тәрбие барысында тұрақтанып, ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіліп, Еуразияның байтақ даласы мен орманды даласына таратылып отырды. Қазақстандық археологтар мен олардың шетелдік әріптестерінің «Ботай мәдениетіне» қатысты жан-жақты ғылыми ізденістері бүкіл әлем­де ғылыми және қоғамдық жариялылық алып, олардың жұмыс нәтижелері адамзаттың жұмбақ тарихының сансыз сауалдарына жа­уап беруде және болашақта да жауап бере бермек.
Жартастарға салынған суреттер (петроглифтер)
Қазақстан аумағында петроглифтердің (грек тілінен «тасты ою», «қашау» дегенді білдіреді) зерттелгеніне 100 жылдан астам уақыт өтті. Қазіргі кезде тас ғасырынан бастап кейінгі орта ғасыр уақытына дейінгі уақытты қамтитын орындар ашылды. Олар: «Тамғалы», «Теріс», «Қарасай», «Баянжүрек», «Ешкіөлмес», «Маңғыстау», «Мұғалжар», «Қаратау», «Қарақыр», «Ақбақай», «Қырғыз Алатауында».
ЮНЕСКО бойынша Қазақстан Республикасы Ұлттық комиссияның және Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі жұмыстарының нәтижесінде 2004 жылы «Таңбалы археологиялық кешені», Қожа Ахмет Яссауи кесенесінен кейін екінші болып «Бүкіләлемдік мәдени мұра» тізіміне кіргізілді. «Таңбалытас» суреттерінің ең көп шоғырланған жері Таңбалы өзенінің құрғап қалған арнасының ортасындағы, жырылған сайдың аңғары. Өзеннің екі жағындағы жота беткейлерінің жоғарғы жағы сурет салуға қолайлы. Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы көптеген жартас суреттеріндегідей, Таңбалы суреттерін де әртүрлі кезеңнің шеберлері салғандығын, олардың осы маңда тұрған тұрақтары, жерлеу орындары дәлелдейді. «Таңбалытас» суреттері жалпы Орта Азия аумағында ең көп тараған антропоморфты бейне – күн сияқты бетперде киген фигуралардың көптігімен ерекшеленеді. Бұл суреттер жартас бетінің ең ұшар биіктеріне салынған. Мұның себебі өзі үлкен кеңістікте көзге көрінуі үшін және таң атқаннан күн батқанға дейінгі күн сәулесі түсіп тұруы үшін қажет болған. Сонымен бірге осы жерге тәу етіп келген немесе ғұрыптық салт-дәстүр жоралғыларын өткізу кезінде жиналған қауымға көрініп тұруы және бұл таудың аса киелі деп есептелетіндігі ескерілген. Жалпы, бұл жерде суреттердің салынуына қарай адамдар тұрған жерлердегі белгі ретінде ғана емес, жыл он екі ай ішіндегі белгілі бір уақыттардағы, көптеген ұрпақ жалғастығының мәдени ғұрыптық орнына айналған. Сондай шаралар өткеннен кейінгі тасқа салынған суреттер сол дәстүрлік шаралардың семантикасынан хабар бере отырып, сол кеңістіктегі дүниетанымды көрсетсе керек.
Таңбалы «дәстүрлі» киім үлгісіндегілері мен «күн басты» бейнелері олардың орны мен атқарған қызметіне қарамастан, жоғары белгілік пен үлкен ақпаратқа ие. Сонымен бірге барлық «күн басты» бейнелер «алғашқы құдайларды бейнелемейді, керісінше кейбірі рух пен құдайлардың араласуын білдіреді» деген пікір де бар. Жасалған діни-ғұрыптық іс-әрекеттерге қатысушылар, ежелгі суретшілердің көзге елестетулері бойынша, антропоморфтық бейнелерге теңестіріле отырып, мифопоэтикалық санада осындай көріністер туындауы ықтимал. «Күн басты» бейнелердің әртүрлі болуы «пантеон көпсатылы иерархиядан тұрады» дегенге келеді. Сонымен бірге бұл жерде аймақтық-этникалық және басқа да ерекшеліктері негізге алынуы мүмкін. Бақсылықтың мифологиялық кешенінде ғарыштық кеңістіктің үш мүшеден тұратындығының идеясы мен оның «әлем бәйтерегімен» байланыстылығы басты орынды алады. Бұл жерде бақсының өзі, бір жағынан, «әлем бәйтерегін» білдірсе, екінші жағынан, байланыстырушы рөлін атқарады. Таңбалының «күн басты» бейнелері күн құдайына табынумен, өмірлік айналыммен, табиғи циклмен де байланыста болуы мүмкін. Бұл персонаждардың (бейнелердің) тур-бұқалар бейнелерімен және мифтік-ғұрыптық кешендермен, әсіресе құрбандық шалу идеясымен байланысты екені сөзсіз. Бұл жерде кеуделеріне суреттер салынған бұқалардың бейнелері жиі кездеседі. Оларды кей зерттеушілер бақсылық транс сәттеріндегі қалыптасқан күйдің нәтижесі ретінде түсіндіреді. Көптеген әскери қос атты күймелердің бейнелері күнге табынумен байланысты. Б.з.д. ІІ мыңжылдық ортасында далалық Еуразияның қола дәуірі тайпаларында әскери күймелердің культі дамыды. Қоғамда күймелердің кастасы ерекше артықшылықтарды пайдаланды, бұл жайлы көне арийлердің бізге келіп жеткен қасиетті жазбаларында айтылған. Сонымен, «Таңбалытас» суреттері өзіндік ерекшеліктерімен бірге, оны тұтастай алып қарағанда, осынау тарихи-мәдени және ландшафты кешен айтарлықтай кең ауқымды ақпарат береді және мәдени ғылыми дәрежесі жағынан Қазақстан мәртебесінің асқақтауына қызмет етеді.
Қазақтың қасиетті киіз үйі
Қола дәуірінде Қазақстан жерінде мекен еткен тайпалардың қоныс жайларын анықтау мақсатында бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Солардың нәтижесі көрсеткеніндей, әдетте қоныс өзендердің жағасында, жайылымы мол алқаптарда, көлдердің маңында орналасқан. Қоныстар – 6-10 үйден, үлкендері 20 үйден тұрды. Өзен жағасында олар бір немесе екі қатар болып тізілген тұрғын үйлердің аумағы кең, 100 шаршы метрден 300-400 метрге дейін жеткен. Қола дәуіріне жататын «Шағалалы», «Петровка», «Атасу», «Бұғылы» тұрақтарын қазған кезде дөңгелек сызықтар мен торкөз шарбақтан көтерілген көп қырлы қабырғалары бар, төбесі конус немесе пирамида тәрізді етіп жабылған үй қалдықтары табылды. Сондықтан да, «қазақтың киіз үйінің жобасы ежелгі қола дәуірдегі баспаналар негізінде пайда болған» деп айтуға толық негіз бар. Алғашқы адамдар тұрағы киіз үй – таным объектісі, дүниетанудың құралы, өз баспанасын әлемнің шағын бейнесі ретінде танығанда ғана сақтар өзін еркін сезінген. Шағын әрі оңтайлы, сонымен бірге әртүрлі көп мәнді символикамен бүкіл әлемді өз ішіне сыйғызып тұруы – олардың баспанасының басты шарты. Киіз үй б.з.д. VІІ ғасырда кеңінен пайдаланылып, киіз басу белгілі бір еңбек кәсібіне айналды. Киіз үйдің сол кезден бастап кең тарағанын сол заманда тасқа қашап түсірілген суреттерден (Гоби Алтайынан, Сібірдегі Баяр қия тасынан, Қырым жартастарынан) айқын байқауға болады. Сақ тайпаларының киіз үйде тұратынын алғаш рет ертедегі грек тарихшылары жазды. Киіз үйдің сыртқы пішіні байырғы дың, домбауылдарға ұқсас, шеңбер қабырғалы, төбесі күмбезделіп келеді. Киіз үйдің ерекше мәні бар басты символына оның шеңбер тұрпаты жатады. Шеңбер – жалпы мәдениетте доминант рөлге ие болған дүниенің символы. Шығыс сәулетінде, өнері мен тіпті кейбір жазу таңбаларында дөңгеленген шеңбер тәріздес үшкір формалардан алшақ геометриялық тұрпат басым. Егер шеңбердің ортасын дүниенің кіндігі деп, оған адамды орналастырса, оның айналасынан бірдей қашықтықтағы әрбір нүктені жанай өтетін сызық басталған нүктесінен тұйықталып келіп, дүниенің кіндігінде тұрған адамды айнала бір нүктесі екіншісінен не аспайтын, не кемімейтін дөңгеленген үлкен әлемнен қоршалған жаңа бір кіші әлем жасалады. Мұнда дүниені танудың өзіндік үлгісі жатыр, адам табиғат ішінде, оның жасаған әлемі де соның ішінде, ал өзі – танып білуші, тек өзгертуші емес. Киіз үйдің үш деңгейлік құрылымдық (кереге, уық, шаңырақ) бөліктері әлемнің үш қабатын бейнелейтін болса, ішкі кеңістігіндегі төр – сый-құрмет орны, ошақ – жылу көзі, кіндік, т.б. ерекше мәнді орындар сол қоғамдағы негізгі әлеуметтік қатынастарды көрсетеді. Көшпенді халықтың экологиялық жүйеге барлық жағынан үйлесімді баспана үлгісін жасап шығаруы асқан шеберліктің көрінісі болса, осы шығармашылық нәтижесі – киіз үйдің әлемдік өркениетінің бірегей үлгісі.
Ұлы Жібек жолы ортағасырлық Қазақстан қалалары арқылы өткен
Ұлы Жібек жолы – адамзат баласы өрке­ниетінің теңдесі жоқ тарихи ескерткіші. Ол көп ғасырлар бойы өз құрамына кіретін елдер мен халықтардың экономикасының, мәдениетінің дамуында басты рөл атқарды. Құрлықтарды жалғап жатқан бұл жол ІІ ғасырдан бастап Еуропа мен Азия арасын біріктірген болды. Шығысты Батыспен жалғастырды. «Ұлы Жібек жолы» деген ежелден келе жатқан ат емес. Бұл атау тек 1877 жылы пайда болды. Оны неміс географы Фердинанд фон Рихтгофен қалыптастырды. Сол кезеңнен бас­тап осы бір сәтті табылған атау адамзаттың таңғаларлық жетістігінің өзіндік куәсі болып, халықтар соның арқасында бір-бірімен ғылыми ойларымен, мәдени және діни идеяларымен бөлісе бастады.
Бас сауда жолы Тянь-Шань (Тәңіртау) тауларының бөктерімен жүріп, Сырдария, Талас, Шу, Іле алқабын кесіп өтіп, Қытайға қарай созылып жатты. Оның тармақтары бұрын – Яксарт, кейінірек Сейхун деп аталған Сырдария жағасымен Аралды бойлай Жайық өзеніне, ары қарай Қара теңіз жағалауына, Византияға, Батыс Еуропаға өтті. Жібекпен бірге Шығыстан – Батысқа, Батыстан – Шығысқа, Римде, Францияда, Византияда, Русьте, Иран мен Араб халифатында, Түркі қағанаттарында, Қытай, Корей, Жапонияда өндірілген көптеген тауар ағылды.
«Жібек жолы» арқылы тауарлармен қоса өнер, архитектура, мәдениет, музыка мен би өнері, қызықты қойылымдар, орта ғасырдың өзіндік «эстрадасы» тарады. Иран, соғды, түркі өнерпаздары Қытайдың би мәдениетіне үлкен үлес қосты. Осы жол арқылы жан-жаққа діни ой-пікірлер де таратылды. Миссионерлер (басқа діндегілер арасына өз дінін, әдет-ғұрпын уағыздайтын, насихаттайтын адам) өз діндерін алыс елдерге алып барды. Үндістаннан Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Қытайға, Кореяға, Жапонияға буддизм келді. Вавилоннан Иран мен Кавказ маңы арқылы иудей діні тарады. Жібек жолы буддизммен қоса, Батыстан Шығысқа қарай христиан және ислам діндерінің кең өріс алуы­на себепкер болды. «Жібек жолы» – құрлықтағы шексіз дала, асқар тау арқылы жол салған әлемдік өркениеттің жарқын көрінісі. Еуразияның түйіскен жерінде бір-біріне ұқсамайтын мәдениеттердің өзара тоғысып, сабақтасып жатуына ыңғайлы жағдай туды. Қазақстанның отырықшы қала халқы мен көшпелі тайпалары көрші елдермен және алыс жұртпен қарым-қатынас жасауы арқасында адамзаттың ежелгі өркениетінің алмас тасындай жарқыраған мәдениетті өмірге әкелді. Қала мәдениетінің қалыптасқан екі ауда­ны – Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда 100 жылға жуық уақыт археологиялық зерттеулер жүргізіліп келе жатыр. Археология халықтардың материалдық мәдениетінің негіздерін зерттеуге барынша көңіл бөліп келеді. Отырар тарихын кең көлемде зерттеу соның бір айғағы. Отырар Шығысқа кеңінен танымал болған ортағасырлық қала кезінде осылай аталған еді. Ол – ұлы Әбу Насыр әл-Фарабидің отаны ретінде де әйгілі. Ғалымның туған жері деп танылып жүрген Фараб қаласы – Отырар қаласының синонимі. VІ-VIII ғасырларда Отырар – Фараб Сырдарияның орта шеніндегі ірі феодал иелігінің астанасы болған, ІХ-ХІІ ғасырларда – аймақтың бас қаласы, ХІІІ-ХV ғасырларда – Қазақстанның оңтүстігіндегі аса ірі қалалардың бірі, ал ХVІ-ХVІІ ғасырларда Қазақ хандығының саяси және экономикалық орталығына айналды. Отырар ХVІІІ ғасырдың орта шенінде қаңырап бос қалып, сол ғасырдың екінші жартысында әбден қирап, төсін жаңбыр шайып, жергілікті тұрғындар Отырартөбе деп атап кеткен үйіндіге айналды. Қазба нәтижесінде қала, тұрғын үйлер құрылысы, әртүрлі қолөнер шеберханаларының жайы, екі мың жылға жетеқабыл уақыт ішіндегі қала мәдениетінің деңгейі, қала өмірінің дамуы туралы мәлімет берген көптеген құнды дерек алынды. Археологиялық қазбалар нәтижесінде Сауран, Испиджаб, Тараз, Құлан, Меркі, Ақтөбе, Қаялық, Талғар, Жанкент, Жент, Сидақ, Ясы, Алтын төбе, Мардан, Тамды, Түймекент, Бектөбе, Кедер, Жамұқат, Бозоқ қалаларындағы көлемді құрылыстар, Жаңакент пен Баба-Атадағы ішкі қамал құрылыстары, Құлан мен Көкмардандағы тұрғын үйлер, Суяб пен Науакеттегі будда храмдары мен мешіттер Испиджабтағы ғибадат орындары көпшілікке белгілі болды. Қазақстан қалаларындағы бейнелеу және сәндік өнері «Ұлы Жібек» жолы бойында орналасқан Орта Азия, Таяу және Орта Шығыс, Шығыс Түркістан қалаларымен өте ұқсас.
Мәдени мұра – халық зердесі
2003 жыл мәдениет дамуындағы белесті кезең жылдың басты оқиғасы Қазақстан мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың халқымызға Жолдауындағы «Мәдени мұра» бағдарламасын қабылдауында еді. Зерттеуге ұсынылған археологиялық кешендер, оның ішінде ауқымды қазба жұмыстары олардың маңызына және бұдан бұрын жүргізілген зерттеушілердің белгілі бір бөліктері есепке алына отырып таңдалып алынды: бұлар – аса маңызды әрі халықтың генетикалық жады үшін дәлел болып табылатын тарихи-мәдени эталонды ескерткіштер және «Бүкіләлемдік мәдени мұра» бағдарламасының қазіргі номинаттарының тізіміне енгізілген ескерткіштер. Мәдени мұраны зерттеу – ең алдымен, өткен тарихты, тарих пен мәдениет тарихының терең бастауларын танып-білумен байланысты. Қазақстан үшін де, басқа елдер үшін де антропогенез мәселелері – адамзаттың ерте дәуірдегі дамуын, оның материалдық және рухани мәдениеті, Еуразия мен Африканың жақын және алыс аумақтарымен өзара мәдени байланыстағы елдің алар орнын зерттеу аса маңызды болып табылады.