cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хусуф намазы
Хусуф намазы - Ай тұтылған кезде әркім үйінде құпия немесе жария түрінде екі немесе төрт рәкат намаз оқиды. Әбу Ханифа бойынша, мешітте жамағатпен оқу сүннетте жоқ. Оқыса, артық болмайды. Ай түнде тұтылатындықтан жамағайын мешітке жиналуы қиындық тудырады.
4 наурыз
Наурыздың 4 — Григориан күнтізбесінде жылдың 63-ші күні (кібісе жылдарда 64-ші). Жылдың аяғына 302 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:4 наурыз
Қауіп пен үміт
Қауіп пен үміт (хауф уа рижа) - Аллаһтың затынан қорқу, басқаша айтқанда ғашықтың сүйіктісін ренжітіп алмауынан қорқуы сияқты. Ариф пен әулиелердің қорқынышы осындай қорқыныш. Қарапайым халық тозаққа кіруден, жәннәтке кіре алмаймыз ба деп қорқады. Қауіп - Аллаһтың халықты құлшылыққа, жақсы игілікті істерге шақыру үшін қолданылатын «қамшылы» сияқты. Сопылық терминологияда қауіптің қарама-қарсы теріс мағынасы үміт (рижа) - Аллаһтан үміт үзбеуді білдіреді. Адамның Аллаһтың сыйы мен құрметіне бөленуін үміт етуін рижа дейді.
Остемиелит
thumbОстемиелит (osteon - сүйек + myelos) — сүйек майының қабынуы. Бет-жақ сүйегіне кариес қуысынан, жарақаттан, оқ тиіп зақымданған жерден стафилококк, стрептококк тәрізді микробтар еніп, жедел немесе созылмалы остеомиелит ауруын туғызады. Бұзылған тістен тараған жедел остеомиелит кезінде жалпы жағдай ауырлап, температура 40° дейін жетіп, жақ сүйек қақсап жанды қинайды. Лимфа бездері үлкейіп, қол тигізбейді. Инфекция ошағының ортасындағы тіс босап, тіс ұлпасы мен тіс түбір маңындағы тканьдер де қабынады. Бет ісіп, қызыл иек қьізарады. Сол сияқты организмдегі туберкулез (құрт ауруы) ошағынан бет-жақ сүйегіне енгеи бактериялар және мерез (сифилис) туғызатын бозғылт спирахета сүйек майына еніп, остеомиелит ауруын қоздырады.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Исамет (Исамет ауылдық кеңесі)
Исамет — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Исамет ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 744 адамды құрады. Пошта индексі — 452277, ОКАТО коды — 80230828001.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Пертома (Калажма тармағы)
Пертома — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Калажма өзенінің оң жағалауынан 75 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ақпан батыр
Ақпан батыр
Қазақ тарихында батырлық жыр-дастандар мен тарихи аңыз-әңгімелердің ең көп пайда болған дәуіріне XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың бірінші жартысы аралығын қамтыған 150 жылдай уақыт жатады. Осы кезеңнің бірінші бөлігі – жоңғарларға қарсы күреспен айрықшаланып, ол кезең өз кезегінде атақты Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Есет, Тайлақ,Саурық және тағы басқа көптеген қолбасшы – батырларды дүниеге келтіргені белгілі. Ал екінші бөлікке жоңғарларға қарсы күрестен кейінгі – Ресей отаршылдығы мен езгісіне, ортаазиялық Қоқан, Бұхар, Хиуа хандықтарының озбырлықтарына, басқыншылықтарына, тонаушылықтарына қарсы болған көтерілістер, ұлт-азаттық қозғалыстар кезеңі жатады.Уақыт жағынан алғанда бұл кезеңге XVIII ғасырдың 70-ші жылдары мен XIX ғасырдың 60-шы жылдары аралығы сай келеді. Осы кезеңде де қазақ халқы өз ортасынан тарихи тұлғалардың, әсіресе батырлардың көп шоғырын тарих төріне шығарады. Саржан, Кенесары, Наурызбай секілді хан-сұлтандар, Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы, Жоламан Тіленшіұлы, Есет Көтібарұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы секілді батырлар мен билер – осы қиын-қыстау дәуір дүниеге әкелген тұлғалар. Төменде біз сөз еткелі отырған тұлғаның бірі, Жанқожа батырдың қарулас серігі – Ақтан батыр да осы кезең дүниеге келтірген батырлардың қатарына жатады.
Санат:Қазақ батырлары
Сангилька
Сангилька — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тым өзенінің оң жағалауынан 85 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 335 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Настасова
Настасова — Ресейдегі өзен. Омбы облысы, Новосибирск облысы, Тюмень облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тара өзенінің оң жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Саймақ
Саймақ (туып-өлген жылы белгісіз) - шамамен 18 ғасырда өмір сүрген қазақ халық күйшісі. Ел арасында белгілі "Саймақтың сары өзені" деп аталатын аңыз-күйдің авторы. Бұл күйді ол сыбызғыда орындаған.
Дереккөздер
Санат:Күйшілер
Геденбергит
Дереккөздер
Санат:Силикат минералдар
5 наурыз
Наурыздың 5 — Григориан күнтізбесінде жылдың 64-ші күні (кібісе жылдарда 65-ші). Жылдың аяғына 301 күн қалады.
Дереккөздер
Санат:5 наурыз
Куршман спиралі
Куршман спиралі — бронх демікпесі ұстағаннан кейін қақырықты микроскопиялық зерттеу кезінде байқалатын және бронхиолалардағы муңиндерден қалыптасқан ақшыл-мөлдір штопор тәрізді бұралаң түтікті құрылым.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Рандольф (Айова)
Рандольф (Randolph) — Айова штатының Фримонт округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.8 км². FIPS коды — 19-65640.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 209 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Фримонт округы (Айова)
Платсмаус (Небраска)
Платсмаус (Plattsmouth) — Небраска штатының Cass округіне жататын АҚШ қаласы.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Шу-Сарысу шөгінді алабы Шу-Сарысу шөгінді алабы да біркелкі зерттелмеген, оның ауқымындағы көбірек зерттелген Мойынқұм ойысымы. Бүгінгі деңгейдегі сейсмикалық зерттеулер алап ауқымында мүлдем жүргізілмеген, себебі алапты зерттеудің негізгі кезеңі өткен ғасырдың 80-жылдарында аяқталған болатын. Геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесі алаптың газға деген потенциалы шектеулі екендігін керсеткен болатын, бұл жайт 2004 жылы жүргізілген бүгінгі деңгейдегі геохимиялық зерттеулермен растала түсті. Мүмкін деген жаңа ашылулар негізінен Мойынқұм, Тасбұлақ және Көкпансор ойысымдары ауқымындағы әзір бұрғыланбаған жергілікті құрылымдардың таскөмір және девон түзілімдерімен байланыстырылады.
Қазақстанның жоғарыда сөз болған шөгінді алаптары біршама тыңғылықты, алайда әркелкі дәрежеде зерттелген, олардың әркелкі деңгейде зерттелуінің екі түрлі себебі бар. Олардың біріншісі, алаптардағы мұнай-газ шоғырлану белдемдерін даралау принципіне негізделген, осы принципке сәйкес аталған белдемдер ғана бірінші кезекте және толықтай зерттелді, сөйтіп алап ауқымындағы ең маңызды деген құрылымдық элементтер және оларға тиесілі әр түрлі типтегі жергілікті нысандар дараланды. Мұнайгаздылықтың таралу заңдылықтарын ескере отырып, мәселеге осылайша келу Қазақстанда қазіргі таңда белгілі болып отырған сұйық және газ түріндегі көмірсутектердің шикізаттық базасын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Алаптардың мұнай-газ шоғырлану белдемдеріне кірмейтін құрылымдық элементтері де зерттелді, алайда бұл зерттеулер геологиялық барлау жүмыстарының шектеулі мөлшерлерімен сипаттала отырып, олардан мұнай мен газ кенорындарын іздеудің перспективасы жоқ екендігін растады. Осы айтылғандардың бәрі, сайып келгенде, алаптардың әркелкі дәрежеде зерттелуіне себепші болды.
Алаптардың мұнай-газ шоғырлану белдемдері ауқымындағы шөгінді тыс қималарының бірдей дәрежеде зерттелмеуінің екінші себебі негізінен терең орналасқан кешендерді зерттеуде қолданылатын ұрғылау жұмыстарын жүргізу қажеттілігін негіздеу барысындағы техникалық-технологиялық және экономикалық факторлармен байланысты.
Қазақстанның өзге шөгінді алаптарының арасында сейсмикалық зерттеулердің қанағаттанарлық деңгейі Арал, Зайсан және Ертіс маңы (Солтүстік Қазақстан) алаптарында, жарым-жартылай Теңіз алабында жүзеге асырылған. Бұл алаптардың ауқымында жекелеген бұрғылау ұңғымалары да болған, олар мұнайгаздылық перспективаларын зерттеу, немесе өзге пайдалы қазба кенорындарын іздестіру мақсатында қойылған. Бұл аймақтардың зерттелу дәрежесі құрылымдық тектоникалық аудандастыру шараларын қанағаттанарлық деңгейде жүзеге асыруға жарамды, ал мұндай аудандастыру мұнайгазгеологиялық аудандастырудың және келесі кезектегі мұнайгаздылық перспективасын кешенді түрде бағалау шараларының базалық негізі болып табылады.
Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібінің потенциалы мұнай мен газдың барланған қорлармен, сол сияқты олардың келелі (перспктивалық) және болжамдық ресурстарымен анықталады. Бұлардың алдыңғылары бұрынырақ табылған, сөйтіп қазір игеріліп немесе барланып жатқан, әйтпесе уақытша сақталып қойылған кенорындармен байланысты. Келелі және болжамдық ресурстар әзір табыла қоймаған, бірақ анықталған әр түрлі типтегі жергілікті тұтқыштар тұрғысынан (келелі және шоғырландырылған болжамдық ресурстар), немесе алаптың ірі-ірі құрылымдық элементтері мен литологиялық-стратиграфиялық кешендері тұрғысынан жеткілікті дәрежеде ғылыми тұрғыдан негізделген ресурстар болып табылады.
Қазақстанда табылған кенорындардың қорларын бағалау жұмыстары, сол сияқты келелі және болжамдық ресурстарды кешенді турде бағалау шаралары тұрақты түрде жүргізіліп тұрады, мұның өзі республиканың мұнай-газ саласының қазіргі жағдайы мен болашақ даму перспктиваларын саралауға жеткілікті дәрежедегі негіз болып табылады.
2005 жылдың 1-ші қаңтарына есептегенде, Қазақстанда мұнай мен газдың 230 кенорны белгілі, олардың 131-і Каспий маңы ойысында, 18-і Солтүстік Үстірт-Бозашы алабында, 57-і Оңтүстік Маңғыстауда, 15-i Оңтүстік Торғайда және 9-ы Шу-Сарысу шөгінді алабында. 210-ға жуық кенорын мемлекеттік баланс тұрғысынан есепке алынған, қалғандары мұнай мен газдыңжекелеген ағымдарымен ғана сипатталатын барланып жатқан алаңшалар дәрежесінде. Шу-Сарысу алабы ғана таза газды алап болып табылады, қалғандары негізінен мұнайлы алаптар санатына жатады, алайда бұл алаптарда да газ және газ-конденсат кенорындары мен жекелеген жатындары ұшырасады, және де олардағы мұнай мен дербес газдың бір-біріне деген қатынасы әр түрлі болып келеді.
Мунайдың дәлелденген қорларының мөлшері жағынан, яғни республикада қабылданған қорлар жіктемесінің А + В+С1 категориялары бойынша, Қазақстан дүние жүзіндегі мұнайдың дәледенген қорларының 90 %-ын иеленген 16 елдің қатарына кіре отырып, осы тізбекте 14-нші орынды иеленеді. Ал шындыққа сәйкесу деңгейі өте жоғары бағаланатын Қашаған және Теңіз кенорындары бойынша есептеліп шығарылған шамамен бағаланған қорларды (С2 категориясы) есепке алар болсақ, Қазақстан дүние жүзі елдерінің алғашқы ондығына кіре отырып, осы тізбектегі, Ресей Федарациясынан кейінгі, 8-нші орынды иеленеді. Сұйық көмірсутектердің, яғни мұнай мен газды конденсаттың жиынтық мөлшері тұрғысынан да Қазақстан осы тізбектің 8-нші орнында. Сұйық көмірсутектердің дәлелденген және шамамен бағаланған қорлары жағынан республиканың жиынтық потенциалы әлемдік дәлелденген қорлардың 3,5 %-н құрайды.
Южный Кофивилл (Оклахома)
Южный Кофивилл (South Coffeyville) — Оклахома штатының Nowata округіне жататын АҚШ қаласы.
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Отандық және шетелдік мамандардың болжамдық бағалау деректеріне сәйкес, барланған қорлардың еселей артуы тек қана Каспий теңізі айдынының табанынан ғаламат ірі кенорындардың ашылу мүмкіндігімен байланыстырылған болатын. Осы болжам республика мұнайының қорын 35 %-ға өсіруге мүмкіндік берген Қашаған кенорнының ашылуымен расталып отыр. Мұндай ғаламат ірі кенорындардың болашақта да табылу мүмкіндігі күмәнді, десек те біршама ірі ашылулар жоққа шығарылмайды, олар бірінші кезекте Каспий теңізінің бозащылық белігіндегі мезозойлық түзілімдермен, атап айтқанда Құрманғазы алаңшасымен, Каспий айдынының солтүстігіндегі палеозойлық карбонатты массивтермен, сол сияқты Оңтүстік Маңғыстау алабындағы Песчаномыс-Ракуш және Беке-Басқұдық бөліктерімен байланысты болуы тиіс. Шөгінді алаптардың құрлықтағы бөліктері ауқымынан ірі-ірі кенорындар ашылу мүмкіндігі тамамдалғанға ұқсайды,сондықтан барланған қорлардың бүгінгі қол жеткен деңгейі тұрақты деңгейге жақындап келеді. Бозащы секторының мезозой түзілімдерінен және Каспийдің солтүстік бөлігіндегі тұзүсті түзілімдерінен қоры жағынан ұсақ және орташа кенорындар санатына жататын, негізінен мұнай кенорындарының ашылу мүмкіндіктері әлі де болса өте жоғары бола тұрса да, бұл ашылулар қорлар балансын күрт жоғарлатып жібере алмайды, себебі, біріншіден, бұл ашылулар ұзақ уақыттарға созылатын болады, екіншіден, жаңадан анықталатын қорлар қазір игеріліп жатқан кенорындардан алынатын сұйық көмірсутектердің мөлшерін белгілі дәрежеде жауып отыруға ғана жететін болады.
Южный Кофивилл (Оклахома)
Қала тұрғындарының саны 790 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.6 км² шамасында. FIPS коды — 40-68600.
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Жоғарыда келтірілген өте маңызды қорытынды Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібі дамуының стратегиялық бағытын анықтайды, бүл бағыттың негізгі міндеті көмірсутектердің қазіргі бар қорларын ұтымды пайдалана отырып, қазіргі таңдағы белгілі кенорындарды игеру шараларын тұрақтандыру болып табылады.
Южный Кофивилл (Оклахома)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Сұйық көмірсутектерді өндіру
Сұйық көмірсутектерді өндіру деңгейін алыс перспктиваларға анықтайтын негізгі базалық кенорындар қатарына Қашаған мен Теңіз кенорындарын жатқызуға болады, бұлар өздерінің мүмкіндіктері жағынан бір-бірімен шамалас кенорындар, оларда бүкіл барланған қорлардың 70 %-ы шоғырланған. Игеріліп жатқан кенорындардағы мұнай мен газды конденсаттың қалдық қорларын қоса есептегендегі барланған қорлардың 90 %-дан астамы 15 кенорынға тиесілі, олар - Қашаған, Теңіз, Қарашығанақ, Өзен, Королев, Жаңажол, Қаражанбас, Солтүстік Бозащы, Құмкөл, Қаламқас, Жетібай, Әлібекмола, Ақшабұлақ, Кеңқияқ және Кенбай кенорындары. Бұл кенорындардың кейбіреулерің игерілу мерзімінің ең жоғарғы көрсеткіші 25-40 жыл аралығында, алайда бұл кенорындардағы мұнайдың өндіріп алуға болатын қалдық қорлары да біршама жоғары деңгейде. Кенорындардың бір бөлігі әлі де болса игерілмеген, немесе игерудің бастапқы сатысында. Олай болса, 15 базалық кенорындардағы сұйық көмірсутектердің барланған қорларының дайындалған базасы және олардың жоғары дәрежеде шоғырлануы болашаққа сеніммен қарай отырып, мұнай мен газды конденсат өндіру деңгейін өсірудің геологиялық мүмкіндіктері шынында да жоғары дәрежеде деп мәлімдеуге мүмкіндік береді. Бұл орайдағы негізгі кедергі көнорындарда жинақталған мол мұнай шоғырларындағы еріген және дербес газдар құрамындағы күкіртсутектердің жоғары концентрациясын аластайтын, сол сияқты мұнайды меркаптандардан тазартатын қуатты қондырғылардың әлі де болса жетімсіздігі болып табылады. Мұнайдың жинақталған мол мөлшерлерін сыртқы рынокқа тасымалдаудың тиімді жолдарын қарастыру мәселесі де принциптік мәселе дәрежесін иелене бермек.
Жазғы күн тоқырауы
Жазғы күн тоқырауы - әр жылдың 21 маусымында Күннің экватордан солтүстікке қарай аз ғана ауытқуы (27'-ке) кезіндегі эклиптикадағы орналасуы. Дәл осы күні Солтүстік жарты шарда ең ұзақ күн болса, Оңтүстік жарты шарда ең қысқа күн болады.
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Дербес және еріген газ
Қазақстанның газға деген потенциалы да дербес газдың барланған қорларымен және әзір барланбаған, яғни күтілген (перспективалық) және болжам ресурстарымен анықталады. Дербес газдың, яғни газ жатындары мен газды тақия газдарының қоры жағынан Қазақстан барланған газ қорының 90 %-ына иелік ететін 23 елдің ішінде 16-шы орынды иеле- неді. Қазақстан дүние жүзіндегі газ қорының 1,3 %-на ие. Газдың барланған қорларының 97 %-ға жуығы Батыс Қазақстан аймақтарында, оның 75 %-ы Батыс Қазақстан облысында, Ақтөбе, Атырау және Маңғыстау облыстарының үлесіне 7-8%-дан келеді. Газдың басым белігі Қарашығанақ кен орнында шоғырланған. Республиканың газдық потенциалы Каспий теңізі айдынының табанынан жаңадан ашылған газконденсатты-мұнайлы кенорындар есебінен артатын болады.
Дербес газдың жыл сайынғы өнімінің 80 %-ын Батыс Қазақстан облысы, 13 %-ын Маңғыстау облысы қамтамасыз етеді, қалған бөлігі өзге облыстар мен аудандардың үлесінде. Газ өндіру деңгейін Қарашығанақ, Имашев, Чинарев, Ұрықтау, Жаңажол, Теңге, Жетібай, Оңтүстік Жетібай, Амангелді, Шағырлы-Шөмішті кенорындары және кенорындардың Прорва тобы қамтамасыз етеді, бұл кенорындарда дербес газдың қазіргі кезде барланған қорының 95 %-ға жуығы шоғырланған. Алайда аталған кенорындардың кейбіреуінде газасты мұнай жастықтары мен мұнай жұрындарының болуы сол жатындардың газды бөлігін игеруге енгізуге мұнайды түгел алып болғанға дейін кедергі келтіретін болады. Газды оның құрамындағы күкіртсутектердің мол концентрациясынан тазарту проблемасы Имашев кенорнын игеруге күні бүггінге дейін кедергі келтіріп отыр.
Дербес газдың барланған қорларын арттырудың шын мәніндегі мүмкіндігі Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы жаңа кенорындардың, олардың ішінде ірі кенорындардыңда ашылуымен байланысты. Және де мұндағы өнімді болып табылатын мезозой кешендерімен байланысты жатындар мен кенорындар күкіртсутекті кіріктіріп жарымайды, мұның өзі олардың тез арада игере бастау мумкіндігіне қол жеткізеді. Қазақстанның газға деген потенциалында мұнайда еріген газдардың үлкен маңызы бар, олардың барланған қорлары дербес газдың барланған қорларынан артық. Еріген газдар қорының 85 %-дан астамы Атырау облысындағы Қашаған және Теңіз кенорындарында шоғырланған, сондықтан бұл кенорындарды игеру барысында алынған газды мұнай жатындарына жарым-жартылай қайтадан айдау шараларымен анықталатын технологиялық іс-шаралар жоспарланған. Алайда бұл кенорындардан алынған еріген газдың бүкіл мөлшері жатындарға қайтадан айдалмайтындығы сөзсіз, сондықтан олардың бір бөлігі республиканың ішкі өңіріндегі және экспорттық қажеттіліктерді қамтамасыз етуге жұмсалатын болады. Пайдалы қазбалардың мемлекеттік балансымен 130 газ кенорны есепке алынған. Олардың ішінде 3 кенорын бастапқы өндірілмек қорларының пайдалы қазба қорларының Мемлекеттік комиссиясының жіктемесіне сәйкес бағаланған мөлшері жағынан ғаламат ірі (300 млрд. м3), екеуі өте ірі (100,1-300 млрд. м3), төртеуі ірі (30,1-100 млрд. м3), сегізі орташа (10,1-30 млрд. м3), он жетісі шағын (3,1—10 млрд. м3), жиырма бесі кішірек (1-3 млрд. м3) және жетпіс бірі өте кішкентай (1 млрд. м3-ге дейін) кенорындарға жатады.
Республика бойынша дербес газға 41, еріген газға 44 кенорын игерілуде. Конденсат Мемлекеттік баланспен 42 кенорында есепке алынған. Олардың 30-ы мұнай-газ-конденсатты, 12-і газ-конденсатты кенорындар. 42 конденсатты кенорынның 18-і игерілуде, 18-і игеруге дайындалған, 6 кенорын барлануда. Қарашығанақ дербес газ тұрғысынан ғана емес, конденсат тұрғысынан да ғаламат ірі кенорын.
Қазіргі таңда Батыс Қазақстан аймағында таушайырлардың 64 дербес шоғыры әр түрлі дәрежеде зерттелген, олардың 18-і барланған, 2 кенорында (Қарамұрат, Иманқара) тәжірибелік өндіру шаралары жүзеге асырылған.
Қазақстан Республикасы мұнай өндіру тұрғысынан дүние жүзіндегі ежелгі елдердің бірі болып табылады. Қазіргі таңда көмірсутек шикізаты Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Жамбыл және Қызылорда облыстарында өндіріледі.
Республикада табиғи газдың айтарлықтай қоры бар, алайда ол өз қажеттілігінің үлкен бөлігін Түрікменстан, Өзбекстан және Ресей газдары есебінен жабады. Мұның негізгі себебі газбен қамтамасыз етудің әбден қалыптасқан, яғни бұрынғы КСРО-дан мұраға қалған инфроқұрылымы болып табылады, бұл инфрақұрылым газ өндірілетін және газды тұтынатын аймақтардың бір-бірінен қашық орналасуымен, газ құбырларының тармақталған тораптары болмауымен сипаттала отырып, барланған және игеруге дайындалған кенорындарды іске қосу ісіне айтарлықтай дәрежеде кедергі келтіреді.
Газ негізінен Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарында, азырақ мөлшерде Атырау және Ақтөбе облыстарында өндіріледі. Маңғыстау облысында газ 8 кенорыннан өндіріледі, олар - Теңге,Оңіүстік Жетібай, Батыс Теңге, Тасболат, Жетібай, Ақтас, Қарамандыбас және Өзен кенорындары. Республикада өндірілетін газдың негізгі бөлігі (50 %-дан астамы) соңғы жылдары Қарашығанақ кенорнының үлесіне тиіп отыр.
Зяйл
Зяйл — Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл, Исамет ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 189 адамды құрады. Пошта индексі — 452277, ОКАТО коды — 80230828002.
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Тарихтан қысқаша мағлұмат
Кеңес өкіметі құрылғаннан кейін, 20-шы жылдардың басында Орал-Ембі ауданының мұнай кәсіпшіліктері мемлекет қарамағына өткізілді, Ембінің мұнай кенорындарын өндірістік тұрғыдан игеру және олардан өнім алу шараларын ұйымдастыру мақсатында Орал-Ембі ауданының мұнай кәсіпшіліктерінің басқармасы құрылды, ол 1922 жылы «Ембімұнай» тресі болып қайтадан құрылды. Ембіде, тіпті бүкіл Қазақстанда алғаш рет құрылған, бұрынғы КСРО аумағында ең ежелгі құрылымдардың бірі болып табылған бұл мамандандырылған мұнай мекемесі 70 жылдан астам уақыт бойына Батыс Қазақстан аймағындағы бүкіл іздеу-барлау және мұнай-кәсіпшілік жұмыстар кешенін жүзеге асырып келді. Бұл трест 20-шы жылдардың басында Доссор мен Мақаттың революцияға дейінгі кәсіпшіліктерін қалпына келтірді, Байшонас, Ескене және Сағыз кенорындарын ашу, барлау және игеруге енгізу шараларын жүзеге асырды, Ембі мұнай кәсіпшіліктерін игеру жағдайын жақсартты, мұнай өндірісі өнеркәсібінің өндірістік қорын жаңғыртты. Ұлы Отан соғысы бұрынғы КСРО-ның Қарулы күштерінің материалдық-техникалық базасын, соның ішінде стратегиялық шикізат болып табылатын мұнай өнімдерін еселей арттыру қажеттілігін туындатты. Орал-Ембі кәсіпшіліктерін тез арада соғыс жағдайына икемдеп қайтадан жарақтау міндеті қойылды. Ғылыми-зерттеу меке- мелері, тәжірибелі бұрғышылар, геологтар және мұнай өндірушілер аздаған уақыт аралығында өз жұмыстарын соғыс жағдайына сәйкес ұйымдастырды. Құлсары мұнайшыларының ерен еңбегі нәтижесінде мұнай ендіру 1942 жылдың бірінші тоқсанында бір тәулікке шаққанда бұрынғы 50 тоннаның орнына 750-800 тоннаға жеткізілді. Тек осында ғана емес, өзге де кенорындарда жоспар 2-3 есе артығымен орындалып отырды. Мәселен, 1943 жылы Ескене кәсіпшілігіне Мемлекеттік қорғаныс комитетінің Қызыл Туы жеті рет тапсырылғаннан кейін осы кәсіпшілікте мәңгілікке қалдырылды, бұл сол кез үшін еңбек ұжымының қызметіне берілген ең жоғарғы баға болатын. Байшонас, Доссор, Ескене, Құлсары және Мақат кәсіпшіліктері игерім бұрғылауының жылдамдығын 192 пайызға, барлану бұрғылауының жылдамдығын 205 пайызға дейін өсірді. ¥лы Отан соғысы жылдарында Комсомол, Қошқар және Жақсымай мұнай кәсіпшіліктері жаңадан іске қосылды. Қазақстанның мұнай өнеркәсібі майдан мен халық шаруаруашылығын мұнай өнімдерімен қамтамасыз етті. 4 жыл ішінде мұнай өндіру 26 %-ға өсті. Ембі мен Ақтөбе облысының мұнай кәсіпшіліктері үшін 1943 жыл өздері қызмет қылған жылдар ішіндегі мұнайды ең көп өндірген жыл болды. Маңғыстау түбегінің байлығын игеру және мұнай өнеркәсібін халық шаруашылығының ең перспективалы және тез қарқынмен дамып келе жатқан енеркәсібі қатарына қосылуы республиканың әлеуметтік-экономикалық еміріндегі ірі оқиғалардың бірі болды. Маңғыстау түбегінің мұнай-газ кенорындарының жоғары қарқынмен игерілуі нәтижесінде республикадағы мұнай өндірісі 10 жыл ішінде 2,4 есеге артты. Мұнай өндіру негізінде Маңғыстау аумақтық-өндірістік кешені қалыптасты. 1970-80 жылдар аралығында Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс Қамысты, Гран, Ровное, Алтыкөл, Ботақан, Забурунье, Орысқазған мұнай кәсіпшіліктері іске қосылды.
Зяйл
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Шу-Сарысу шөгінді алабы
Дереккөздер
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Зяйл
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Аккредиттеу
Аккредиттеу (лат. ассrеdo - сенемін) - кез келген БАҚ редакциясының өкілетті өкілінің өз қызметкерін басқа мемлекетке, үкіметтік, қоғамдық және басқа да ұйымдарға, баспасөз орталығына жіберуі.
ҚР «БАҚ туралы» Заңының «Журналистің құқы мен міндеттері» тарауының «Журналистерді аккредиттеу» 22-бабында «БАҚ мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктер мен ұйымдардың келісімімен олар да өз журналистерін аккредиттей алады", - деп көрсетілген.
Журналистерді аккредиттеген органдар оны отырыстар, жиындар мен өзге де шаралар жайлы алдын ала хабардар етіп, қажетті құжаттармен және материалдармен қамтамасыз етуге міндетті. Мемлекетте аккредиттелген тілшілер мен өзге де БАҚ өкілдері басқа мемлекетке шығатын болса олардың құқықтық ережелері мен кәсіби қызметі ҚР заңдылықтарымен және республиканың басқа мемлекеттермен жасалатын шарттарымен реттеледі.
Аккредиттеу ережелері 2000 жылдың 5 қаңтарында №5 МКИОС бұйрығымен бекітілген.
Сарамеев Игол
Сарамеев Игол — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Трайгородская өзенінің оң жағалауынан 110 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Альтитуда
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
Сарамеев Игол
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
6 наурыз
Наурыздың 6 — Григориан күнтізбесінде жылдың 65-ші күні (кібісе жылдарда 66-ші). Жылдың аяғына 300 күн қалады.
Туғандар
1945 жылы 6 наурыз – қазақтың тамаша ақыны Темірхан Медетбек дүниеге келді. Ұлттық поэзияға XX ғасырдың соңғы ширегіндегі уақыт ырғағын, шамырқанған замана тынысын жеткізетін жырлардан сыбаға салған суреткер. 2000 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алған.
Сыртқы сілтемелер
Санат:6 наурыз
Бірліктер жүйесі
Бірліктер жүйесі – физикалық шамалардың негізгі бірліктерінің кейбірін ғана (ұзындық, масса және уақыт) қамтитын, ал қалған өлшеу бірліктері сол негізгі бірліктердің туындысы ретінде анықталатын жүйе; физикалық теориялардың негізінде құралған, физикалық шамалардың табиғатта болатын өзара байланысын көрсететін, физикалық шамалардың қандай да бір жүйесінің негізгі және туынды бірліктерінің жиынтығы.
Бірліктердің абсолюттік жүйесіне енетін кез келген физикалық шаманың туынды бірліктерін анықтағанда, сол шаманы негізгі бірліктер арқылы өрнектелетін шамалармен байланыстыратын формула қолданылады. Бұл формуладағы пропорционалдық коэффициент бірге тең деп ұйғарылады. Бірліктердің абсолюттік жүйесін ғылымға тұңғыш рет 19 ғасырдың 30-жылдары неміс ғалымы Карл Гаусс енгізген. Ол негізгі бірліктер ретінде: ұзындық бірлігіне миллиметрді, масса бірлігіне миллиграмды және уақыт бірлігіне секундты алған. Бірліктердің абсолюттік жүйесі қазіргі уақытта ескірген жүйе болып саналады.
Бірліктер жүйесі (өлшеуіштердің метрлік жүйесі, бірліктердің СГС жүйесі, бірліктердің МКС және МТС жүйелері) механикада кеңінен қолданылады. Техникада ұзақ уақытқа дейін үшінші негізгі бірлік ретінде масса орнына күш қабылданған бірліктердің МКГС жүйесі де пайдаланылады. Неміс математигі Карл Гаусс (1777–1855) енгізген бұл жүйе бірліктердің абсолют жүйесі деп аталды. Бұдан кейін Гаусс тәсілі бойынша бірліктердің электрлік және магниттік жүйелері енгізілді.
Бірліктердің СГС жүйесі
Бірліктердің СГС жүйесі – үш негізгі өлшем бірлігінен (сантиметр, грамм, секунд: СГС) тұратын физикалық шамалардың бірліктер жүйесі. Ол 1881 жылы электриктердің Парижде өткен 1-халықаралық конгресінде қабылданған. Бірліктердің СГС жүйесі механиканың және электр динамикасының өлшем бірліктерін қамтиды. Алғашында электр динамикасы үшін электрмагниттік (СГСМ) және электрстатикалық (СГСЭ) деп аталатын бірліктердің СГС жүйесінің екі түрі қолданылды. СГСЭ жүйесінің негізіне электр зарядының өзара әсерін, ал СГСМ жүйесінің негізіне магнит зарядының өзара әсерін сипаттайтын Кулон заңы алынады. бірліктердің СГСМ жүйесінде вакуумның магниттік өтімділігі (магнит тұрақтысы): Ұ0 = 1, ал электрлік өтімділігі (электр тұрақтысы) ε0 = 1/с2 с2/м2, мұндағы с – жарық жылдамдығы. Бірліктердің СГСМ жүйесіндегі магнит ағынының өлшем бірлігі – максвелл (Мкс), магнит индукциясының өлшем бірлігі – гаусс (Гс), магнит өрісі кернеулігінің өлшем бірлігі – эрстед (Э), магнит қозғаушы күшінің өлшем бірлігі – гильберт (Гб). Бұл жүйеде электрлік өлшем бірліктеріне атау берілмейді. Ал бірліктердің СГСЭ жүйесінде ε0 = 1, Ұ0 = 1/с2 с2/см2 және онда электрлік бірліктердің атауы болмайды; олардың мөлшерін өлшеу қолайсыз, сондықтан бұл жүйенің бірліктері көбінесе теориялық еңбектерде қолданылады. 20 ғасырдың екінші жартысынан бірліктердің симметриялық (аралас) СГС жүйесі (немесе Гаусс жүйесі) кеңінен қолданыла бастады. Бұл жүйеде Ұ0 = 1 және ε0 = 1. Бұл жүйенің магниттік бірліктері бірліктердің СГСМ жүйесінің бірліктерімен, ал электрлік бірліктері бірліктердің СГСЭ жүйесімен бірдей болып келеді. Бірліктердің СГС жүйесінің негізінде жылу (Цельсий градусын қоса отырып; СГСӘС), жарық (люменді қоса отырып; СГСЛ), радиоактивтілік және иондағыш сәуле (рентгенді қоса отырып; СГСР) бірліктерінің жүйесі құрастырылады. Бірліктердің СГС жүйесінің өлшеу бірліктері физика мен астрономияның теориялық жұмыстарында ғана қолданылады.
Бірліктердің табиғи жүйесі
Бірліктердің табиғи жүйесі – негізгі бірліктер ретінде іргелі физикалық тұрақтылар қабылданған (мысалы, гравитациялық тұрақты – G, вакуумдағы жарық жылдамдығы – с, Планк тұрақтысы – һ, Больцман тұрақтысы – k, Авогадро саны – NА, электрон заряды – е, электронның тыныштық массасы – me, т.б.) жүйе. Бірліктердің табиғи жүйесінің негізгі бірліктерінің шамасы табиғат құбылыстарына байланысты анықталады; бұл оның – өлшем бірліктерін таңдау практикалық өлшеу талабынан туатын басқа жүйелерден өзгешелігі. Бірліктердің табиғи жүйесінің алғашқы нұсқасын 1906 жылы неміс физигі Макс Планк ұсынған. Планк негізгі бірліктерге һ, с, G, k сияқты бірліктерді алды. Бұл бірліктер жүйесі жер жағдайына тәуелсіз әрі ғаламның барлық уақытына және кез келген бөлігіне жарамды болып есептеледі. Кейін Планктің жүйесінен басқа да табиғи жүйелер (мысалы, Льюистің, Хартридің, Поль Дирактың, тағыда басқа жүйелері) құрастырылды. Бірліктердің табиғи жүйесінде ұзындық, масса және уақыт сияқты өлшем бірліктерінің шамасы өте аз болса (мысалы, Планк жүйесіндегі ұзындық 4,03Һ10-35метр, масса 5,42Һ10-8 килограмм және уақыт 1,34Һ10-43 секунд), керісінше, температураның өлшем бірлігі өте үлкен шама (3,63Һ1032К) болады. Мұның үстіне бұл жүйенің өлшем бірліктерінің бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) негізгі өлшем бірліктеріне қарағанда қайталау дәлдігі бірнеше есе төмен. Сондықтан бірліктердің табиғи жүйесі практикалық өлшем жүргізуде кең қолданыс тапқан жоқ. Дегенмен, бұл жүйені теориялық физикада пайдалану кейбір физикалық теңдеулерді қарапайым түрге келтіруге мүмкіндік береді. Бірліктердің халықаралық жүйесі (SІ;CИ) Өлшем мен салмақ жөніндегі 11-Бас конференцияда (1960) қабылданған физикалық шамалар бірліктерінің жүйесі. Кейін ол Өлшем мен салмақ жөніндегі 12 – 18-Бас конференцияларда дәлдене түсті. Оны КСРО-да қолдану 1963 жылдан (ГОСТ 9867 – 61) басталды, ал 1982 жылдан ол міндетті түрде қолданыла бастады. Бірліктердің халықаралық жүйесінің артықшылығы – оның ғылым мен техниканың барлық саласын қамтитын әмбебаптығы және пропорционалдық коэффициенттері болмайтын теңдеулер негізінде құрылатын туынды бірліктерінің бір-бірімен үйлесімділігі. Сондықтан есептеу кезінде егер барлық шамалардың мәнін бірліктердің халықаралық жүйесінің бірліктері арқылы өрнектейтін болсақ, онда формулаға бірлік таңдауға тәуелді емес коэффициeнттерді ендірудің қажеті болмайды. Берілген кестеде бірліктердің халықаралық жүйесінің негізгі, қосымша және кейбір туынды бірліктерінің аталуы мен белгіленуі келтірілген. Алғашқы үш негізгі бірлік (метр, килограмм, секунд) механикалық табиғаты бар барлық шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыруға мүмкіндік береді. Ал қалған төрт негізгі бірлік (ампер, кельвин, кандела, моль) механикалық табиғаты болмайтын шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыру үшін қосылған (мысалы, ампер – электрлік және магниттік, кельвин – жылулық, кандела – жарық, моль – молекулалық физика мен химия саласындағы шамалар үшін). Ондық еселік бірліктер мен үлестік бірліктердің аталуы арнаулы қосымша жалғаулардың көмегімен құрастырылады.
Дереккөздер
Санат:Өлшем бірліктері
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев
Өксікбаев Омархан Нұртайұлы - Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің төрағасы.
1954 ж. 22 желтоқсанда Алматы облысы Балхаш ауданы Көктал ауылында туған.
1975 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист.
1975-79 жж. - Алматы облысы қаржы басқармасының аға экономисі.
1979-84 жж. - Алматы суармалы жерлерді игеру басқармасының бас экономисі, бөлім бастығы.
1984-92 жж. - ҚР Қаржы министрлігінің аға, бас бақылаушы-тексерушісі, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары.
1992-93 жж. - ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы.
1993-96 жж. - ҚР Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы.
1996-98 жж. - ҚР Қаржы министрлігі басқармасының бастығы; Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің мүшесі.
1999-2000 жж. - ҚР Жемқорлықпен күрес жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі.
Неклюдиха
Неклюдиха — Ресейдегі өзен. Омбы облысы, Новосибирск облысы, ТYМЕН облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ертіс өзенінің сол жағалауынан 1385 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев
2000-02 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының орынбасары. 2002 ж. - ҚР Президент Әкімшілігі Бас бақылау инспекциясының жетекшісі.
Неклюдиха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев
2002-03 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы.
Неклюдиха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев
2003 ж. – Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің төрағасы.
«Құрмет» орденімен (2004), мемлекеттік медальдармен марапатталған.
Экономикалық қауіпсіздік пен қаржы бақылауының өзекті мәселелері бойынша 15-тен астам мақалалардың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Әділдік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кәсіпқойлық». Қазақстан қаржы жүйесіне талдау: «Бүгінгі таңда ҚР қаржы жүйесі жұмысының принципі, оның қызмет етуінің заңнамалық және нормативтік базасы қазіргі заманғы нарықтық экономиканың талаптарына сай келеді. Қаржы саласының дамуы - республикадағы экономикалық реформалардың табыстылығы факторларының бірі. Алайда келешекте елдің қаржы саласын жаңа сапалы деңгейге көтеру үшін оған жүйелі өзгерістер жасау қажет.
Дереккөздер
<References/>
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері Санат:Тұлғалар
Көкбозат
Көкбозат (Кохаб, β Кіші Аю) — 2,0 көрінерлік (визуалды) жұлдыздық шамада жалтырап көрінетін, Кіші Аю шоқжұлдызындағы үш жарық жұлдыздың бірі. Көкбозат – көмескілеу үш жұлдыз (“Арқан жұлдызы”) арқылы Темірқазыққа жалғасып жатқан көкшілдеу жұлдыз. “Көкбозат” аталуына жұлдыз түсінің көкшілдігі әрі Темірқазыққа арқандалғандай айнала қозғалуы себеп болған. Қазақстан аумағында жыл бойы көрінеді.
Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Санат:Кіші Аю шоқжұлдызының жұлдыздары
Жетекші білік
Жетекші білік - механизмнің басқа механизмдерден айналдырушы иінді күшті қабылдап алып өз ішінде тарататын білігі.
Апаттық-құтқару отряды
Апаттық-құтқару отряды - Ұлы Отан соғысы мен одан кейінгі, 1950 жылдарга дейінгі кезеңдердегі флоттардағы штаттық құрылымдар. Апаттық-құтқару отряды құрамына басқарма, қамсыздандыру органдары мен апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыратын 15-20 судналар мен катерлер ендіріледі. 1950 жылдан Апаттық-құтқару отряды міндетін флоттардың штаттан тыс құрылымдары болып табылатын құтқарушы отрядтар атқарады.
Дереккөздер
Санат: Әскери іс
Батудың (Батый) орыс жеріне жорығы
1236 жылдың соңында Бату әскерлері Еділ өзенінің жағасына келіп, Бұлғар елін жаулап алды. 1237 жылы Еділ мен Дон өзендерінің аралығындағы қыпшақтарды тізе бүктіріп, 120-140 мың әскермен орыс жеріне шабуылға дайындалады. Моңғол-татар шапқыншылығы қарсаңында Орыс жері жеке кінәздіктерге бөлініп жатты. Бытыраңқы кінәздіктердің Бату әскерлеріне қарсы тұруы оңай емес еді. Әскери күш жағынан да моңғол-татарлар артық болатын. Әсіресе моңғол-татарлардың атты әскері өте қуатты еді. Батудың соғыс өнерінде бұрыннан пайдаланып келе жатқан, қала бекіністерін бұзатын жеңіл құралдары болды. Бұл құралмен орыс қалаларының ағаштан салынған бекінісін бұзу қиынға түспейтін. Бүған қосымша Бату әскерлері соғыс жүргізудің неше түрлі әдістерін меңгерді. Сөйтіп жолындағының бәрін жайпаған Бату 1237 жылдың қысында қалың қолын Еділ өзенінен өткізіп, Рязань қаласына келіп жетті. Қыста шабуыл жасауды күтпеген рязаньдықтар айтарлықтай қарсылық жасай алмады. Бес күн бойы монғол-татар әскерінің шабуылына тойтарыс бергенімен, басқа жақтан көмек келмегендіктен, Рязань қаласы құлап, жау қолына көшті. Келесі кезек орыстың ірі Владимир-Суздаль кінәздігіне жетті. Алғашқы шайқас Ұлы Владимир кінәзі Юрий Всеволодович әскерлерімен болды. Монғол-татар әскерлері Коломно каласы түбінде кінәз Юрийдің әскерін талқандады, Мәскеу және Клязьма өзендерінен өтіп, бес күн қарсылықтан кейін Мәскеу қаласын алды.
1238 жылы 4 ақпанда Бату Владимир қаласын қоршайды. Қала халқы айтарлықтай ерлік көрсетеді. Бірақ үш күннен арыға шамасы келмеген қаланы қорғаушылар жеңіліс табады. Моңғол-татар әскері осылайша Ростов, Суздаль, Ярославль, Кострома, Углич, Тверь сияқты 14 қаланы бағындырып, Владимир кінәздігінен Новогородқа қарай бағыт алады. Бірақ көктемнің ерте шығуы, орманды және батпақты Новогород жері алға қарай жүруге қиындық тудырады және монғол-татар әскерлерінің де ұзақ соғыстан қажығаны сезіледі. Сондықтан Бату әскерлерін оңтүстікке қарай бұрады. Жолында кездескен қалалар мен ауылдарды жаулап алып, 1240 жылы Киев қаласына келіп жетеді. Киев қаласын қорғауды Даниил мен Дмитрий кінәздер өз қолдарына алады. Қала халқы өз қаласын айтарлықтай ерлікпен қорғайды. Қала бекінісін бұзып кіру монғол-татар әскерлеріне оңайға түспейді. Киев қаласы сегіз күн қарсылық көрсетеді. Күштің тең болмауы, кінәздіктердің дер кезінде күш біріктіре алмауы Киев кінәздігінің жеңілуіне әкеп соқтырады. Монғол-татар шапқыншылары Киев қаласын талқандап, ежелгі ескерткіштердің көбін жойып жібереді. Киев қаласын алғаннан кейін Бату әскерлері Галич-Волынь кінәздігіне аттанады. Батыс орыс жерін жаулап алғаннан соң Польшаға, Чехия мен Венгрия жеріне баса-көктеп кіреді. Алайда бірнеше жылға созылған жорықтардан әбден қажыған Бату әскерлері Еуропа елдеріне одан әрі ендеп кіре алмайды. Бату әскерлері Еділ өзенінің төменгі сағасына оралып, осында 1243 жылы Сарай-Бату қаласын салғызады. Алтын Орда мемлекетін құрады. 1240-1480 жылдар аралығында Орыс жеріне монғол-татар үстемдігі орнайды.
Алтын Орда мемлекетінің құрылуы
Алтын Орда Бату (1227-1255) кезінде жерін кеңейтіп, Ертіс өзенінен Дунай өзеніне дейінгі ұлан-байтақ өңірді қол астына каратты. Сарай-Бату қаласының алтынмен аптап, күміспен күптеген сән-салтанатты хан сарайында төңіректің төрт бұрышынан келген саудагерлер жиналатын сауда алаңы болды. Бату өзіне арнап астана құрып, сарай салдырғанымен, уақыттың көбін ұлан-байтақ қазақ сахарасындағы жайлауларда өткізіп отырды. Алтын Орданың астанасы алғашқы кезде Сарай-Бату қаласында (қазіргі Астрахан қаласы маңында) болды. Кейінірек Сарай-Беркеге көшірілді. Бату хан Шығыс Еуропаға жасаған жеті жылдық (1236-1242) жорығынан кейін, Сырдария алабынан Балқаш көліне дейінгі байтақ жерді ағасы Орда-Еженге берді. Бұл Ақ Орда деп аталды. Арал теңізінің солтүстігіндегі жерлерді інісі Шайбаниға берді. Ол Көк Орда деп аталды. Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орданың неге бұлай аталуы туралы XVI ғасырда жазылған Өтеміс қажының «Шыңғыснама» кітабында былай деп жазылған: «Жошы өлгеннен кейін Орда-Ежен мен Бату монғол ұлысын басқару билігіне таласып, шеше алмағаннан кейін атасы Шыңғысханға келеді. Шыңғысхан немерелерінің ойың тыңдап болғаннан кейін үш киіз үй тігуге бұйрық береді. Біріншісі - ак киізден, алтын босағалы ақ үй - Саинханға (Батуға), екіншісі - күміс босағалы ақ орда - Орда-Еженге, үшіншісі - боз киізден, болат босағалы көк орда - Шайбаниға арналады. Осылайша Шыңғысхан үш немересіне билікті бөліп береді. Алтын Орда - Батуға, Ақ Орда - Орда-Еженге, Көк Орда Жошының бесінші баласы Шайбаниға тиеді». Алтын Орда хандығы феодалдық мемлекет еді. Алтын Орда мемлекетінде өмір сүрген халықтардың даму дәрежесі әркелкі болды. Орыс жерінің халықтары Еділ алқабындағы отырықшы-егінші шаруашылықпен айналысты. Алтын Орданың қол астындағы түрік тектес халықтар көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданды. Түрік тектес тайпалар құрамында қыпшақ, қаңлы, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ болды. Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы әскери негізде құрылды. Хан барлық қарулы күштердің қолбасшысы саналды. Бектердің құрылтайы мемлекет билігінің бір сатысы саналды. Шешуші кезеңдерде құрылтай шақырылып, мемлекет тағдырына қатысты, маңызды саяси, әскери мәселелер шешілді. Алтын Ордаға бағынышты аймақтарды басқару үшін өкіл әкімдер - дарғы бектері мен тамғаш және басқақтар тағайындалды. Олардың басты міндеті жергілікті халықтарды билеп-төстеу, олардан хан қазынасына алым-салық жинау еді. Алтын Орда езгісіне тап болған Орыс жері талан-таражға түсіп, шаруашылығы күйзеліске ұшырады. Алтын Орда мемлекетінде егіншілер мен малшылардан алынатын алым-салықтың екі түрі «қалан» және «қапшуыр» деп аталды. «Қалан» салығы бойынша егіншілер жыл сайын өнімнің оннан бірін салық ретінде қазынаға тапсырды. «Қапшуыр» салығы тәртібі бойынша малшылар жыл сайын мал басына салық төледі. Орыс кінәздері өз дербестігінен айырылып, ханға бағынышты күй кешті. Олар Алтын Ордаға көп сый-сыяпат апарып, ханға сәлем беріп, тәжім етуге тиіс болды. Оларды кінәз ету-етпеу ханның еркінде еді. Хан кінәз қойған адамына ерекше құжат - жарлық берді. Осындай жарлық алған адам ғана кінәз болып есептелді.
Бату ханның Киевті алуы
Орыс жылнамасы бойынша 1240 жылы Бату хан қыруар әскерімен Киев каласына келіп, оны қоршап алды. Барлық жерде татарлар қаптап кетті... Қорған бұзғыш қондырғы-қарулар күні-түні (қабырғаны) дамылсыз соққылаумен болды, ал қала халқы қатты қарсыласты. Өлген адам көп болды, қан судай ақты. Қорған бұзғыш қару арқылы қала қабырғасын бұзып, жау қалаға кірді. Садақ оғынан күн көрінбей қалды. Түн болды. Қала халқы осы түні ескі қамал қабырғаларының керегесінен жаңадан қоршау салып үлгерді. Таңертең кескілескен үрыс болды. Сөйтіп қала халқы жеңілді. Жаралы кінәз Дмитрийді Батуға алып келді, Бату оның ерлігіне риза болып, өлтіртпеді...
Дереккөздер
Санат:Алтын Орда Санат:Ресей тарихы Санат:Ортағасырлар
Николай Андреевич Горбачев
Жазушы Горбачев Николай Андреевич 1923 жылдың қыркүйек айының 13-ші жұлдызында Үлкен Нарын ауданында дүниеге келген. Қонысын жиі ауыстырған Горбачевтар отбасы Кавказдың Дербент қаласына барып тұрақтайды. Николай осында 7 кластық білім алып шығады.Николай Андреевич өзінің алғашқы - өлең, әңгімелерін Махачкала жол - құрылыс техникумында оқып жүргенде және Ұлы Отан соғысы жылдарында жазды. Алайда, ол әдеби творчествосымен соғыстан кейін, Харьков радиотехника академиясында оқып жүргенде айналысқан. Оның "Барлаушы", "Кездесу" сияқты алғашқы әңгімелері Украинаның облыстық республикалық газеттерінде жарық көрді.
Еңбектері
1948 жылы Л.А.Говоров атындағы радиотехникалық академияға түсіп, 1953 жылы ойдағыдай бітірген инженер - майор Горбачев Н.А. ракета әскери бөлімінде қызмет етіп қаһарлы қаруларды сынауға қатысады. Сол жылдары Николайды "Красная звезда" газеті жұмысқа шақырады. Содан кейін осы газет бетінде Николайдың әскери әуе күштері жауынгерлерінің өміріне арналған очерк, мақалалары жарық көреді. 1960 жылдары жазушы "Москва", "Октябрь" журналдарының редакцияларында жұмыс істейді. Н.Горбачевтің 1961-1963 жылдары жарық көрген "Оралу", "Ракеталар мен қызғалдақтар", "Жұлдыздың тарту күші" сияқты кітаптары сол кезде совет әдебиетіне соны тақырыптар әкелген ерекшелігі бар шығармалар еді.
Николай Андреевич 1970-1976 жылдардағы "Тіреу нүктесін берсең", "Екпінді күш", "Ұрыс" атты шығармалары арқылы шетелге де кең танылды. Бұл романдардың әрқайсысы өзіндік бір сезімнің, үлкен ойдың әлемі,термоядролық соғыс қаупін болдырмау, әлемде бейбітшілікті сақтау проблемалары кеңінен әңгімеленеді.
Марапаттамалары
1981 жылы "Ұрыс" романы М.Горький атындағы РКФСР Мемлекеттік сыйлығына иe болды. 1975 жылы жазушы өзінің туған өлкесі Кенді Алтайға келді. Міне осы сапарда туған өлке еңбеккерлерінің Ұлы Отан соғысында жеңіске жетуге қосқан үлестері туралы шығарма жазу ойына келеді. Осы мақсатпен құжаттар жинау үшін одан кейін де Кенді Алтайға бірнеше соғып, жерлестерімен кездесіп, мұрағаттарда болып, өлкенің металлургия саласы жайлы мағлұматтар алуға тырысады. Осындай көпжылдық (10 жыл) еңбегінің нәтижесінде, "Ақсу" (1985) романы дүниеге келді. Бұл романда жазушы басқа шығармаларындай адам тағдырын терең ашып, оқиғаларды философиялық тұрғыдан көрсете білді. "Ақсуды" оқыған оқырман шығармадағы ең негізгі оқиғалар өтетін Кенді Алтайдағы "Свинцовогорскінің" соғыс жылдарындағы "Лениногорск" екенін бірден түсінеді. Жазушы Свинцовогорскінің бойына гитлер басқыншыларын жеңіп шығуға зор үлес қосқан еліміздің тылындағы өндірістік қаланың бүкіл қасиетін, ерік еңбегін жинақтаған. Романның басты кейіпкерлері- соғыс басталған шақта тылдағы шешуші күшке айналған тәжірибелі жұмысшы кадрлары. Олардың өмірі "Ақсу" романында өте шеберлікпен бейнеленген.
Еңбектері
Н.А.Горбачевтің шығармалары : Ақсу : Роман / орыс тілінен ауд. Ж.Бектепов.-Алматы : Жазушы,1-ші кітап : Бергалдар.-1986.-464б. (Достық кітапханасы) Ақсу : Роман / орыс тілінен ауд. Ж.Бектепов.-Алматы: Жазушы, 2-ші кітап : Қорғасын.-1990.-464б (Достық кітапханасы)
Н.А.Горбачев туралы: Владимиров В. Жаны жайсаң жерлесіміз : [Жерлес жазушы Н.А.Горбачевтің 70 жасқа толуына орай шығармалары жайлы бір үзік сыр] // Қазақ әдебиеті.-1993.-10 қыркүйек.-Б.11 Сағатов С. Жерлес жазушымен жүздесу : // Коммунизм туы .-1983.-20 сәуір Тастағанов М. Шындық шығарма шырайы : ["Ақсулар" кітабының авторы жерлес жазушымыз Н.А.Горбачевпен кездесу] // Коммунизм туы.-1989.-9 маусым Тоқтарова В. Тағы да туған жерде:[Жерлес жазушы Н.А.Горбачевпен кездесу] // Еңбек туы.-1982.-5 маусым Черных С. Дарынды қаламгер : [Жазушы Горбачев Н.А. -60 жаста] // Коммунизм туы.-1983.-10 қыркүйек
Дереккөздер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА