Ахмет_Байтұрсынұлы_атындағы_тіл_білімі_институты
Бөлімдегі жаңа бағыттар туралы
Мемлекеттік тілдің жасампаздығы, ең алдымен, оның грамматикалық құрылымы мен сөздік құрамының жақсы зерттелуіне байланысты. Бұл, өз кезегінде, біріншіден, нақты ғылым салаларының кәсіби тілінің жақсы жетілуіне қажетті негіз болады. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде ғылым мен білімнің, техниканың, өнеркәсіптің барлық салаларында кеңінен қолданылып келеді. Бұл қазақ тілінің өзге ғылыми пәндерден өзгешеленетін, ерекше мәртебелік жағдайын айғақтайды. Қазақ тілінің тарихи лексикасына қатысты мәселелер отандық ғалымдардың (Ә.Қайдар, М.Томанов, Ә.Құрышжанов, Ә.Ибатов, Р.Сыздық, Б.Сағындықұлы, Ә.Нұрмағамбетов, Т.Арынов, Ә.Керімов, М.Сабыр т.б.) жекелеген еңбектерінде көтеріліп келеді. Алайда, осы кезге дейін тарихи лексиканың құрамы тарихи сөздік түзуге қажетті көлем мен деңгейде қарастырылған емес және қазақ тілінің көлемді этимологиялық, тарихи сөздіктері әлі күнге дейін жарыққа шыққан жоқ. Бұл бағыттағы еңбектер Р.Сыздықованың “Сөздер сөйлейді” (1984 ж.) және “Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігімен” (1966 ж.) ғана шектеліп тұр. Сондықтан қазақ әдеби тілінің көлемді тарихи және этимологиялық сөздіктерін құрастыру бүгінгі таңда өзекті мәселелердің қатарынан орын алып отыр. Тіл тарихын ғылыми тұрғыдан қарастыру мүддесі зерттеу желісін тарихи бастау-арналардан бері тартып, әрі сатылы түрде, әрі өзара сабақтастықта жүргізуді қажет етеді. Сондықтан аталған мұраларды пайдалана отырып, ортағасырлық қыпшақ тілді сөздіктердің, олардан бергі Әбілғазы хан шежіресі мен Қадырғали Жалаири шежіресінің, тарихи жырлардың, батырлық жырлар мен лиро-эпостық жырлардың, қисса-дастандардың, XVIII ғасырдан бергі ресми, бейресми іс қағаздарының, XIX-XX ғасырлардағы мерзімді баспасөздің, XVIII ғасырдан бергі қазақ сөздіктерінің, сондай-ақ, Л.Будагов, В.В.Радлов сөздіктеріндегі қазақ тілі лексикасының, өткен ғасырларда жасаған ақын, жазушы тілі сөздіктерінің негізінде қазақ тілінің тарихи сөздік қорын жинастыру керек. Тіл тарихы бойынша жүргізілетін диахрониялық зерттеулерде жергілікті сөзқолданым ерекшеліктерін яғни диалектологиялық материалдарды халық тілінің даму тарихынан хабар беретін айғақ ретінде пайдаланудың оң нәтиже берері анық. Тарихи диалектологиялық құбылыстар тілдің даму тарихынан хабар береді. Тарихи лексика нақты жәдігерліктер тіліне қатысты зерттелгенімен, олар шын мәніндегі қазақы лексикалық қорды жинастыру, түгендеу, байыту, сөз тұлғалары мен мағыналарының тарихи даму жолдарын анықтау тұрғысынан зерделенген емес. Сондықтан өткен ғасырларда жасалып, хатқа түскен мол мұраны сарқа пайдалану, ғылыми тұрғыдан зерттеп, тіліміздің қазынасына қосу, бүгінгі күннің қажетіне жарату керек. Мемлекеттік тілдің тарихи сөздік қорын айқындау – кезек күттірмейтін мәселе. Ол үшін қазақ тілінің тарихи лексикасына жататын бірліктердің құрамын айқындап, тарихи картотекалық қордың электронды нұсқасын жасау және осылардың түпкі нәтижесі ретінде тарихи сөздік түзу қажет. Мемлекеттік тілдің тарихи негіздерін берік ету мақсатында жүзеге асырылуы қажет негізгі іс-шаралардың бірі – қазақ тілінің тарихи сөздігін жасау болып табылады. Тарихи сөздікті түзу ісі ұлттық тіліміздің тарихи сөз байлығын жинақтап, жүйелеп көрсетуге мүмкіндік тудырады. Тарихи сөздік жасау үшін оны қалай түзудің жөнін білу керек. Сөздіктің бұл түрін құрастырудың ғылыми-теориялық негіздерін, басты заңдылықтарын айқындап алу қажет. Осы тұрғыдан ұсынылып отырған жобаның басты мақсаты ретінде қазақ тілі тарихи сөздігін түзудің ғылыми-теориялық негіздерін айқындау ісін атауға болады. Негізгі міндеттер ретінде, бір жағынан, әлемдік лексикографиядағы тарихи сөздіктер құрылымын типологиялық және жанрлық тұрғылардан зерттей отырып, екінші жағынан, қазақ тілінің тарихына қатысты материалдардың ерекшеліктерін ескере отырып, тарихи сөздіктің толық лексикографиялық құрылымының үлгісін жасауды атауға болады. Ол үшін ең алдымен сөзтізбеге алынатын лексикалық бірліктердің базалық тізбесін жасау керек болса, екіншіден, сөздік бірліктердің фонетикалық, грамматикалық және лексика-семантикалық сипаттамаларын жасау, үшіншіден оларды лексикографиялаудың оңтайлы әдіс-тәсілдерін табу қажет. Бұл тарихи сөздік құрамды анықтау мәселесімен, тарихи сөздердің фонетикалық тұлғасы мен грамматикалық құрылысын, мән-мағыналарын айқындау мәселесімен тікелей байланысты. Жоғарыда аталған іс-шараларды жүзеге асыру нәтижесінде қазақ тілінің тарихи сөздігінің құрылымдық негіздері анықталып, тарихи сөздіктің шағын үлгісі жасалады және тарихи сөздік қор жинақталып болған жағдайда толық тарихи сөздік жасауға мүмкіндік туады. Қазақ тілінің тарихи сөздік қоры тіл құрылысының басты деңгейлері (фонетика, грамматика, лексика) бойынша тарихи лексикологиялық, тарихи фразеологиялық, тарихи диалектологиялық, тарихи грамматикалық және тарихи лексикографиялық тұрғылардан кешенді зерттелуі керек. Қазақ тіліндегі базалық тарихи лексиканың картотекалық қорының электронды нұсқасын жасау осы тұрғыдан іске асырылатын алғашқы қадамдардың бірінен саналады. Жекелеген тарихи тілдік жәдігерліктердің (Қ.Жалайырдың «Жамиғат-тауарих» еңбегі, Әбілғазының «Түркі шежіресі», т.б.) негізінде шағын тарихи сөздіктер жасай отырып, түбінде осылардың материалдарын пайдалана отырып, тарихи сөздік жасауға қол жеткізуге болады.