cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карст
Карстық жер асты сулары
Карстық жер асты сулары — суда оңай еритін тау жыныстардың жарықшақтарында, қуыс-үңгірлерінде қар, жаңбыр, өзен және көл суларының сіңуінен пайда болған жер асты сулары. Олардың химиялық құрамы су сыйыстырушы тау жыныстардың минералдық құрамына сәйкес келеді. Әктас, доломиттерде қалыптасқан карстық жер асты сулары көбінесе тұщы болады, минералдылығы 1г/дм3-ден аспайды. Егер карстық жер асты сулары тұзды шөгінділермен байланысты болса, олардың минералдылығы 50—100 г/дм3- ден 300—350 г/дм3-ге жетеді, кейбір жерлерде одан да асады. Карстық жер асты сулары көбінесе таулы аудандарда, қыраттарда кездеседі, жылға, бұлақ болып ағып жатады. Су сыйыстырушы тау жыныстардың ерігіштігінің нәтижесінде, оқпалық сулардың жүру жолдары, әдетте, кеңіп отырады. Осыған байланысты кейбір аймақтарда ұзындығы 50—250 км, ені жүздеген метр қуыстар пайда болып, олардан ірілі-уақты өзендер басталып ағады. Карстық жер асты сулары әр түрлі шаруашылык қажеттіктерге кеңінен пайдаланылады, сонымен катар, олар кен қазылып алынатын орындарда шахталарға құйылып, зиян келтіруі де мүмкін. Карстық жер асты сулары Қазақстанда Жезқазған маңында, Қаратауда, Талас, Жоңғар таулы аймақтарында таралған.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы Санат:География Санат:Геодезия
Сидероз
Дереккөздер
Санат: Медицина
Вильсикль
Вильсикль (Villesiscle) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Каркассонн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,46 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 339 адамды құрады. Халық тығыздығы — 62,09 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Верификация
Верификация - [лат. verificatio - дәлелдеу] - әлеуметтік нысанның шынайылығын нақтылы өмірмен эмпирикалық салыстыру арқылы тексеру. В. әлеуметтік болжамдарды ғылыми негіздеу процесінде аса маңызды. Верификация нәтижесінде олар не дәлелденеді, не теріске шығарылады. Статистикалық және басқа да әдістермен қоса қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым
Formální verifikace Verification Verificación formal Méthode formelle (informatique) אימות תוכנה 形式的検証 Verifikasjon Weryfikacja formalna Métodos formais Các phương pháp hình thức
Кушмана
Кушмана — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Солтүстік Кельтма өзенінің оң жағалауынан 116 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Франческо Тольдо
Франческо Тольдо (Francesco Toldo; 2 желтоқсан 1971, Падуя) — италиялық футболшы, қақпашы.
Карьерасы
1993 жылға дейін "Милан", "Верона" клубтарында ойнады. 1993 жылы "Фиорентина" ауысты да, сегіз маусым бойы негізгі құрамнан түспеді. Осы аралықта екі рет Италия кубогы иегері атанды.
2001 жылы жазда "Интерге" ауысып, карьерасының қалған бөлігін осы милундық клубта өткізді. 2005 жылы "Интерге" Жулио Сезар келіп, негізгі құрамнан сырт қалып жүрді, соған қарамастан клубтан 2010 жылға дейін кеткен жоқ. "Интер" сапында мүмкін болған жүлделердің бәріне қол жеткізді.
Ұлттық құрама сапында 1996 жылы Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына барғанымен, Джанлука Пальюканың көлеңкесінде қалды. Тек 2000 жылғы Еуропа біріншілігіне негізгі қақпашы ретінде барды. Тольдо чемпионатты өте жақсы өткізді, әсіресе жартылай финалдағы Нидерланд құрамасымен ойындағы шеберлігі жанкүйерлер есінен күні бүгінге дейін кеткен жоқ. Матч барысында бір пенальтиді, матчтан соңғы серияда екі соққыны қайтарып, Италияны финалға алып шықты.
2002 жылғы әлем чемпионаты мен 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Джанлуиджи Буффон негізгі құрамды бермеді, 2004 жылғы турнирден соң құрамамен қош айтысты.
Сілтемелер
Санат:Италия футболшылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары Санат:Фиорентина ФК ойыншылары Санат:Интернационале ФК ойыншылары
Манике-ду-Интенденте
Манике-ду-Интенденте (Manique do Intendente) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Азамбужа муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Лиссабон аймағы регионына қарасты Үлкен Лиссабон экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1392 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 35,97 км² шамасында. Халық тығыздығы — 38,7 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Апостол Пётр (São Pedro).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
Мустафа Сандал
Мустафа Сандал (Mustafa Sandal) – түрік әншісі.
Мустафа Сандал 1970 жылы 11 қаңтарда Түркияның ірі қаласы – Стамбулда дүниеге келеді. Мектепте оқып жүргенде музыкаға қызуғышылық танытады. Женевадағы Collège du Léman колледжін, сондай-ақ АҚШ-та колледж бітіреді. Алайда әншілік арманын тек қана өз елінде жүзеге асыра алатынына сеніп, Түркияға қайтып оралады. Біраз уақыттан кейін Зеррин Ёзер, Хакан Пекер және т.б. атақты түрік әншілеріне музыка жаза бастайды.
Дереккөздер
Санат:Түркия әншілері
Декстэр (Мэн)
Декстэр (Dexter) — Мэн штатының Пенобскот округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 3890 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 96.3 км² шамасында. FIPS коды — 23-17530.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Анер-Яха
Анер-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Арка-Лымпараси өзенінің сол жағалауынан 47 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Надым өзені өзені су алабының шығыс шекарасынан Пур өзені су алабының солтүстік батыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Анон
Анон (Hasnon) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Валансьенн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,74 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59284, пошта индексі — 59178.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3623 адамды құрады. Халық тығыздығы — 284,38 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Биттарақ
Биттарақ - шашқа түскен бит, сіркені тазартуға арналған құрал. Биттарақ малдың жауырын, жамбас сияқты жалпақ сүйегінен немесе ағаштан ара тістері жиілетіліп жасалады.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Тымболова Алтынай Оразбекқызы
Тымболова Алтынай Оразбекқызы
Тымболова Алтынай Оразбекқызы 1971 жы-лы 16 қыркүйекте Жамбыл облысы Құлан ауданында дүниеге келген. Филология ғылым-дарының докторы, доцент. 100-ге жуық ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы. 2011 жылдан бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі фило-логия факультетінің практикалық қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі.
Шығармашылық қызметі
Санат:Тұлғалар
Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков
Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков (17.1.1941, Алматы Түркістан облысы Түркістан қаласы – 13.6.2004, Алматы қалысы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987), Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын (АлматыҚазҰАУ) бітірген (1964). Осы институтта (1967 – 92), ҚР ауыл шаруашылық министрлігінде, Білім министрлігінде (1992 – 96), 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми бағыты – генетика және мал өсіру, биотехнология. Мырзабеков қазақтың етті-жүнді қойының және қазақтың оңтүстік мериносының мерке тұқымішілік түрін шығаруға қатысты. ҚР Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (1995), РФ биология ғылымдарының докторы (1995), Сібір мал шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының құрметті профессоры (2003). 160-тан астам ғылыми еңбек жазған.
Cілтемелер
Санат:Қазақстан ғалымдары
IC 4877
IC 4877 — Телескоп шоқжұлдызында орналасқан SB0 (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 63443, ESO 232-14, IRAS19341-5206.
Сыртқы сілтемелер
IC 4877 Санат:Телескоп (шоқжұлдыз)
Семей тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты
Семей тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты - сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырлардың 50 жылдары қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласында салынды. Қазан төңкерісінен кейін мұнда "Бостандық үйі" (алғашқы Совдеп кеңесі), 1977 жылдан облысы (бұрынғы) тарихи-өлкетану мұражайы орналасты. Ғимарат "П" әрпі пішінді тең қабырғалы симметриялық стильде, "орыс классицизмі" үлгісінде түрғызылған. Пайдалы ауданы 857,4 шаршым, биіктігі 4,10 м. Іргесі қима тастардан қаланып, қабырғасы күйдірілген кірпішпен өрілген, шатыры каңылтырмен жабылған. Орталық және 2 бүйір бөліктерден тұрады. Орт. бөлігі биіктеу, оның дөдегесі шыгыңқы өрнектермен әшекейленген, сылағы оюланған. Бүйір бөліктерінің алдыңғы жағы қашалған, қима бедерлі. Ғимарат терезелері қиматас маңдайшалы, төменгі жақтары қабырғаға тірелген.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұражайлары Санат:Семей
Түк емізікшесі
Түк емізікшесі (волосяной сосочек)(papilla pili, лат. papilla—кеуделік емізікше, pilus — түк) — түк баданасының пішіні емізікшеге ұқсаған төменгі дәнекер ұлпалы бөлігі. Түк емізікшес қан тамырлары мен жүйкелерге бай талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан құралған. Ол түк баданасын қоректендіріп, түктің өсуін қамтамасыз етеді.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Ла-Сель-су-Гузон
Ла-Сель-су-Гузон (La Celle-sous-Gouzon) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,07 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 23040, пошта индексі — 23230.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 140 адамды құрады. Халық тығыздығы — 9,95 адам/км².
Аяқ астындағы жіп
Аяқ астындағы жіп- Қазақтың ұлттық ойындарының бірі.
Ла-Сель-су-Гузон
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сербтердің дәстүрлі киімдері
Сербтердің дәстүрлі киімдері (серб ұлттық киімі немесе серб көйлегі деп те аталады) — Сербия, Хорватия, Босния және Черногорияда тұратын сербтер киетін дәстүрлі киімді білдіреді.
Аяқ астындағы жіп
Ойын жазылуы: белгі бойынша ойнаушылар секіргіштермен бірге өзінің тұрыстарынан дейін жүгіреді, оны айналады және өзінің қатарына келіп, секіргіштін бір шетін алдында тұрған ойнаушыға береді. Секіргішті екі шетінен ұстап, олар өз қатары бойынша, біреуі сол жақтан, басқасы оң жақтан жүгіреді және секіргішті бүкіл қатардағы ойнаушылардың аяқ астынан өткізеді. Қатардағы ойнаушылар секіргіш арқылы секіреді. Жұп жіпті қатардын аяғына дейін өткізеді, сосың ойынды бастаған бірінші ойнаушы қатардын аяғында қалады, ал екінші ойнаушы секіргішпен бірге өзінің тұрысына дейін жүгіреді, оны айналады, қатарына қайтып келеді және секіргіштін бір шетін келесі, алдында тұрған ойнаушыға береді. Екеуі олар тағы да бүкіл қатардын аяқ астынан секіргішті өткізеді.
Қатарда тұрған ойнаушылардың бәрі секіргішпен тұрысқа дейін және құрама жолдасымен бірге бүкіл қатардан бәрі өтпегенше дейін ойын жалғаса береді. Ойынды бастаған ойнаушы секіргішті қолына алғанда, ол оны жоғары көтереді және “Тік тұр!” бұйрығын береді. Бүкіл қатар “тік” тұрады. Айып ұпайлары жоқ, жіппен аяқты тигізбеген және ойынды ерте бітірген құрама ойнаушылары жеңімпаз атанады.
Дереккөздер
1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.
2. ↑http://kitaptar.com/
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Сербтердің дәстүрлі киімдері
Тарихы
нобай|оңға|250px|Шумадидің (Орталық Сербия) дәстүрлі киіміндегі жастар. Сербияның ұлттық киім үлгілері әртүрлі, көркем және қарапайым. Олар Сербияның бай және көп жағынан қайғылы тарихын көрсетті. Бұл үлгілерде христиандық және мұсылмандық, байырғы Балқан және Еуропа мен Азияның басқа бөліктерінен әкелінген мотивтер бар. Сербияның ұлттық киімдері әр түрлі - олар Сербияның әртүрлі аймақтарында әртүрлі ерекшеленеді және өте әдемі, жарқын, түрлі-түсті болып келеді.
Азаматтық киім дизайны ежелгі дәуірден римдіктерге дейін дамыды, содан кейін Византия мәдениетінен бастау алады, олардың ерекшеліктері кейінірек қалыптасқан халықтық шаруа костюмінде де көрінеді. Қалалық серб костюмі түрік сәнінің ықпалымен дамыды, себебі 1389 жылы Косоводағы жеңістен кейін бес ғасыр бойы Сербия түріктердің ықпалында болды. Ал Паннония қалаларында және Адриатика жағалауында, ең алдымен, Еуропаның ықпалында болды.Жоғарыда аталған факторлардың әсерінен Адриатика, Альпі, Динар, Морава, Паннония және Вардар мәдени-географиялық аймақтарында киімнің белгілі бір стильдері құрылды.
Әйелдер киімі
нобай|оңға|200px|Сокобаниден келген әйелдер дәстүрлі костюмдерінде, 1900 ж. Қарапайым Серб костюмінің барлық бөліктері негізінен қой жүнінен жасалған үй матасынан жасалған. Сербияның оңтүстік-батысында киімдерінде ақ және қоңыр түстер басым болады, басқа аймақтарда - қара, қызыл және көк. Ерекше алуан түрлі серб костюмдерін безендіруде негізгі орынды симметриялы геометриялық өрнектері бар кесте алады.
Барлық костюмдердің негізі конопля матасынан тігілген көйлек болды, оның ақ түсі кейде тығыз кестенің астында толығымен дерлік жасырылды. Кейбір жерлерде көйлек үстіне белдемше киеді. Сербияның орталық аймағында - Шумадида - бүктелген белдемшедегі жолақтар мен алжапқыштардағы әшекейлер қатаң көлденеңінен орналастырылған. Басқа аймақтарда алжапқыштың ою-өрнегі де тік болады. Косово аймағында ол - ұзын жиегі бар белдік прегачамен безендіріледі. Елек карсаж жилеттері мен жеңсіз күртешелер алтын әшекейлермен молынан безендірілген. Мажарстанмен шектесетін солтүстіктегі Воеводина аймағынан келген серб әйелдерінің киімдері мажар әйелдерінің киіміне ұқсас болды.
Косово мен Метохиядағы (Сербияның оңтүстік-батысында) бас киімдері бастың тәжіне бекітілген және арқаға түсіп тұратын перде түрінде болды. Алдыңғы жағынан бірнеше қатар моншақтар ілінген. Воеводина қыздары мажарлар сияқты өрілген шаштарын ленталармен, гүл шоқтарымен безендіреді.
Сербтердің ұлттық киімдерінің арасында әдеттен тыс комбинациялар бар. Мысалы, Враньеде және оның төңірегінде түрік киім элементтеріне арналған сән бар, бұл таңқаларлық емес, өйткені қала Сербияның оңтүстігінде, Түркияға ең жақын орналасқан.
Ерлер киімі
нобай|солға|200px|Ерлер киімі Шумади орталық аймағы тұрғындарының костюмі көптеген сербтерге тән элементтерден тұрады. Оның құрамына түрлі-түсті өріммен безендірілген ақ көйлек; кең матадан жасалған шалбар пеленгири; жеңсіз күртешелер – гунжич, зубун, елек және джемадан кіреді. Сырт киімдері ұзын жеңді қысқа күртешелердің алуан түрі болуымен сипатталады - гунь, копорпн, алчина және ұзын кафтан далам, кобаница жадағайы. Мереке күндері серб ерлері қысқа жеңсіз шекпен (фермен) киген. Воеводина аймағында (Орта Дунай ойпатында) дәстүрлі киімдері Мажар нұсқасына сәйкес келеді, гатьи түріндегі ақ, ұзын зығыр шалбар киеді. Кез келген костюмге міндетті түрде тоқылған белдік немесе жапырақ қалталары бар силави былғары белдігі тағылады.
Сербтердің бас киімдері - бұл суық мезгілде сәлде сияқты орамалға оралған қозы терісінен жасалған қалпақ және дәстүрлі жалпақ қара қалпақ. Ерекше үшбұрышты пішінді сұр қалпақшалар әлі күнге дейін Косово сербтерінің ұлттық бас киімі болып табылады.
Аяқ киімдері
нобай|оңға|200px|Опанки Сербиялық ерлер мен әйелдер дәстүрлі тоқылған, өрнекті шұлықтары бар опанки киеді. Опанкилер былғарыдан жасалған, киер алдында оларды ұзақ уақыт суға батыру керек болады. Опанкилерді аяқта ұстау үшін аяққа былғары ленталармен немесе тобыққа жететін кішкентай баумен байлайды. Опанкидің дизайны олардың Сербияның қай аймағынан келгенін көрсетеді, мысалы, Шумадида шұлықтардың ұштарында былғары бөліктері бүктелген болады. Мұндай опанкиді шилкани деп атайды. Поморавиде шұлықтары өте кішкентай болады, Колубарда бастары қарама-қарсы, үшкір, ал Ужицте опанкидің басы аяқтың жоғарғы жағына жақынырақ иілген. Оңтүстігінде: Рашкада, Ескі Влахта, Косовода және Метохияда опанки кең таралған, олар тұтас былғарыдан жасалған, жоғары жағында ленталары жоқ.
Капичаралар - тіреу мен бекітуге арналған бауы бар, өкшесі жоқ былғары аяқ киім. Местве - жалпақ табаны бар жұмсақ былғары етік, жабық аяқ киім.
Дереккөздер
Санат:Сербия мәдениеті
Мауро Каморанези
Мауро Херман Каморанези Серра (Mauro Germán Camoranesi Serra; 4 қазан 1976 жыл, Тандиль, Аргентина) — аргентиналық және италиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Италия Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.
Карьерасы
Аргентинаның Буэнос-Айрес провинциясындағы Тандиль елді мекенінде дүниеге келген. Арғы тегі Италиядан ауып барған апениндіктер. Еруопа жұртшылығына "Ювентуста" ойнаған жылдарымен жақсы таныс.
2003 жылы "Ювентус" сапында ойнап жүргенде Италия құрамасының бапкері Джованни Трапаттони құрамаға шақырады. Ал оған дейін Аргентина құрамасы тарапынан ешқандай ұмыныс түспеген екен.
2006 жылы әлем чемпионы атанды. Бір қызығы, "чемпион атансам шашымды кесіп тастаймын" деген Мауро финалдық ойыннан соң шынымен ұзын шашын кесіп тастапты.
2014 жылы Аргентинаның "Расинг" клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады. 2014-17 жылдар аралығында үш клубты жаттықтырды, оның екеуі мексикалық команда.
Командалық
Италия чемпионы
Сілтемелер
Санат:Аргентина футболшылары Санат:Италия футболшылары Санат:Ювентус ФК ойыншылары Санат:Штутгарт ФК ойыншылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Монтевидео Уондерерс ФК ойыншылары Санат:Крус Асуль ФК ойыншылары Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары Санат:Расинг Авельянеда ФК ойыншылары Санат:Италия футбол жаттықтырушылары Санат:Табор ФК жаттықтырушылары Санат:Тигре ФК жаттықтырушылары Санат:Марибор ФК жаттықтырушылары Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Жетісу аяқтыбалығы
Жетісу аяқтыбалығы, жетісу бақатісі (Ranodon sibiricus) — құйрықты қосмекенділер отряды бұрыштістілер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін түр.
Кесслер (Kessler) 1866 жылы ашқан. Таралу аймағы шағын, Қазақстанда Балықты, Ойсаз, Көктал, Қарасу, Қараарық, Арасан, Көксу және Борохудзир, т.б. өзендерінен табылған. Жоңғар Алатауының эндемигі.
Жетісу аяқтыбалығы ағыны қатты тау өзендерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 20 — 25 см. Басы жалпақ, тұмсығы доғал, дене ұзындығының жартысы құйрығының үлесіне тиеді. Құйрығының үстінде жал сияқты тері қатпары және бүйірінде 10 — 13 көлденең жолағы бар. Тістері, бақа сияқты үстіңгі жақ сүйегінде ғана болады. Алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы — 5 бармақты. Қорегін кешке қарай немесе түнде іздеуге шығады. Жауын құрты, барылдауық қоңыз, қос қанаттылар және бүйірімен жүзушілермен қоректенеді. Қатпайтын су қоймаларында қыстап шығады. 4 — 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сырттай (денесінен тыс жерде) ұрықтанады. Аналығы 18 — 85-ке дейін уылдырық шашады, одан 20 — 25 күнде пайда болған дернәсілдері су түбінде қыстап шығып, келесі жылы ересек түріне айналады.
Жетісу аяқтыбалығы — Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауы) сирек кездесетін жәндігі. Таралу аймағының көпшілік бөлігі Қазақстанда, бірақ Қытайда да кездеседі. Су деңгейінің тұрақты болмауы, тау жоталарында малдың жайылуы және сулардың ластануы - оның санының азайып кетуінің негізгі себептері. Оны қорғаудың нақты жолы - Жоғарғы Көксу мерзімді қорығынан қандайда бір болмасын адам әрекетінен тысқары жерді бөліп, оны айрықша қорғау. Қолдан өсірудің белгілі тәсілдерін тәжрибе жүзінде іске асыру керек. Адамдардың іс-әрекетінің ықпалына сәйкес популяцияның өзгеруін қадағалауды онан әрі жалғастыру керек. Оның жылдан жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Бұрыштістілер Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген қосмекенділер Санат:Жоңғар Алатауы эндемиктері Санат:Азия қосмекенділері Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Дәлдеу
Дереккөздер
Санат:Әскери іс Санат:Өлшеу
Монтеодоризьо
Монтеодоризьо (Monteodorisio) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Кьети провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2396 адамды құрайды. Халық тығыздығы 396 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 66050.
Жути
Жути (Juti) — Бразилиядағы муниципалитет, Мату-Гросу-ду-Сул штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Мату-Гросу-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Дорадус экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Монтеодоризьо
Елді мекеннің қамқоршысы — San Marcellino.
Жути
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4765 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 584,599 км² шамасында. Халық тығыздығы — 3,0 адам/км².
Монтеодоризьо
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Жути
Тарихы
Қала 1987 жылы құрылған.
Санат:Мату-Гросу-ду-Сул елді мекендері
1812 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1812 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1812 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
GRE
GRE (ағыл.Graduate Record Examinations) — бұл тесті аспирантура, магистратура сияқты оқу бағдарламаларына түсу үшін АҚШ мемлекетінде және басқада мемлекетінде (Канада және Австралия) тапсыру қажет. Көп жағдайларда тест нәтижелерісіз оқуға түсу өтінішітер қарастырылмайды. Тестің екі түрі бар. Біріншісі жалпы тест (general test), екіншісі мамандырылған тест (subject test): физика, математика, химия, биология, психологиядан. Жалпы тест математикасы мектеп бағдарламасымен шектелген, ал мамандырылған тесті жоғарғы оқу орындарының үшінші- төртінші курс бағдарламасымен салыстыруға болады. Көбінесе жалпы тесті тапсыру көптеген оқу бағдармаларына түсу үшін жеткілікті. Жалпы тесте математикадан басқа ағышын тілі деңгейі тексерілінеді. Сөз қорына үлкен назар аударылады. Тестің жоғарғы баллы— 1600, 800 — математикадан, 800 — ағылшыннан. Ең төменгі өту баллы 50 пайызды құрайды. Санат:Стандартталған емтихандар
Оразқұл Базанов
Оразқұл Базанов(1873, бұрынғы Семей облысы — 1935, Алматы қаласы) — қазақтың алғашқы мал дәрігерлерінің бірі. 1899 жылы Қазан ветеринария институтын бітірген. Студент кезінде (1897-98) қазақ даласын зерттеген Ф.Щербинаның экспедициясына қатысып, тіркеуші қызметін атқарған. 1900 жылы Ақмола облыстық әскери губернаторының арнайы хатымен Базанов Омбы қаласынан Жетісу өңіріндегі жұқпалы мал ауруларына қарсы күресу мақсатымен Вер­ный қаласына жіберіледі. Жергілікті әскери губернатордың сол жылғы 22 ақпандағы бұйрығымен ол Верный уезіндегі оба ауруына қарсы күрес шараларын атқаратын мал дәрігері қызметіне тағайыналады. 1903 жылы Жаркент уезіндегі Охотничьи (қазіргі Нарынқол) елді мекенінде жұ­мыс істей жүріп, Рабиға Атау- ылқызы Минееваға үйленеді. 1904 жылы Жетісу облысының Шу мал дәрігерлік пунктіне жұмысқа ауысып, Хантау өңірінде мал ауруларының таралып кетпеуін қадағалайды. 1904жылы 16-22 ақпанда Верный қаласында өткен Жетісу облыстық мал дәрігерлерінің 1-съезіне қатысып, "Қапал уезі қазақтарының қыс қыстаулары мен жаз жайлаулары және жайлауға шығатын көші-қон жол- дарының сипаттамасы" деген тақырыпта баяндама жасаған. Өмірінің соңғы жылдарында Жетісу облысында, Қырғызстанда (Бішкек) өз мамандығы бойын- ша еңбек еткен. Оразқүл — белгілі ғалым, академигі Нойла Базанованың әкесі.
Әскери жарғы
Әскери жарғы— әскери қызметті өтеу тәртібін белгілейтін және соғыс жағдайында әскери құрамалар мен әскери бөлімдердің бір-бірімен өзара іс-қимылдарын үйлестіру ретін анықтайтын ережелердің жиынтығы. Әскери жарғы әскери қызметшілер үшін бұлжытпай орындауға тиіс заң болып табылады. Арнаулы мақсатына қарай жауынгерлік (соғыстық) әскери жарғы және жалпыәскерлік әскери жарғы. (ішкі қызметтік, тәртіптік, саптық, горнизондық және қарауылдық әскери жарғылар) болып бөлінеді. Жалпыәскерлік әскери жарғылар Қарулы Күштер түрлерінің бәріне ортақ ережелерді әскери қызметті өтеу тәртібін, әскери қызметшілердің міндеттері мен құқығын анықтайды.
Әскери жарғылар (Воинские уставы) — Қарулы Күштер әскерлерінің күнделікті басшынықка алатын, олардың қызметін белгілейтін ресми құжаттар. Әскери жарғылар Қарулы Күштердің ішкі қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің гарнизон және қарауылдық қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің саптық жарғысы, Қарулы Күштердің тәртіптік жарғысы болып бөлінеді. Әскери жарғыларда Ұлы Отан соғысының тәжірибелері, әскери ғылым жетістіктері, жауынтерлерді оқыту мен тәрбиелеудің көп жылғы тәжірибелері талданып, қорытындыланған. Олардың бүкіл мазмұны мемлекеттің, халықтың мүддесіне сай келеді. Әскери жарғылардың негізгі идеясы — патриотизм, әрбір жауынгердің Отанды қорғаудағы жауапкершілігі, әскери борышына, әскери антына шексіз берілгендігі. Әскери жарғылар барлығы бір мақсатқа бағытталған. Олардың мақсаты: әскер қатарында темірдей берік тәртіпті сақтау, жауынгерлерді оқыту мен тәрбиелеуді бір жүйеде жүргізу, әскери істі қазіргі әскери өнер мен ғылым талаптарына сай ұйымдастыру және жүргізу. ҚР Қарулы Күштерінің жарғылары 1998 ж. 27 қарашада бекітілді.
Дереккөздер
Ереже Заң
Санат:Әскери іс
Ах-кетэ
Ах-кетэ — Ресейдегі өзен. Дағыстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ансалта өзенінің сол жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сулак өзені бастауынан Чиркейск су торабына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Дағыстан өзендері
Гартли Дэвид
thumb|Гартли Дэвид
Гартли Дейвид (30.8.1705, Армли-28.8.1757,Бат)- ағылшын психологі, философ-материалист. Кембридж университетін бітірді.Эмпирикалық ассоциативті  психологияның негізін салушылапдың бірі. Ол механикалық себептілік принципін психикалық құбылыстарды түсіндіруге қолданды. Оның пікірінше, адамның психикалық өмірі түйсіктен басталады. Басқадай психикалық құбылыстар мен процестердің бәрі үйлесуі мен қарапайым сезімталдық. Қимыл алғашқыда өздігінен тумайды, ол елестетумен жалғасып мұның өзі ақырында осы қимылдарды туғызады. Сөйтіп қимыл ырықты болады, ол адамның қалыптасуында тәрбие басты роль атқарады деп санайды.
Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Б. з. д. 939 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 939 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:Б. з. д. 939 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Гали Мягазович Абайдулов
Гали Мягазович Абайдулов (1953 жылы 15 ақпанда Ленинградта дүниеге келген) – совет және орыс балет әртісі, балетмейстер және актер.
А.Я. Ваганова атындағы ЛАХУ-ды бітіреді. 1971-1977 жылы Н.А. Римский-Корсаков атындағы Опера студиясының балет тобының құрамында болады. 1977-1993 жылдар аралығында М.П. Мусоргский атындағы Ленинград академиясында қызмет атқарады. 1987 жылы ГИТИС-тің балетмейстер факультетін бітіреді.
Гали Абайдулов көптеген қойылымдарда рөлдерді сомдап, фильмдерге түскен.
Дереккөздер
Санат:Совет актерлер Санат:Балет
Динтен
Динтен (Dienten) — Аустриядағы коммуна. Зальцбург федералды жеріне қарасты Целль-ам-Зе округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 805 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 49.74 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — ZE, ресми идентификациялық коды — 5 06 03.
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Якоб Бюрглер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Зальцбург елді мекендері
Стефани Макмэн
Сте́фани Макмэ́н-Леве́к (ағыл. Stephanie Marie McMahon-Levesque, 24 қыркүйек 1976 жылы дүниеег келген ), көбінесе қыз кезіндегі есімі  Стефани Макмэн деген атпен белгілі, —  World Wrestling Entertainment орындаушы вице-президенті. Бұрындары рестлердің қызметін атқарған. Стэфани-WWE басшысы Винса Макмэн және Линда Макмэнның қызы, Шейн Макмэннің сіңілі,  Пол «Triple H» Левектің рестелрдің әйелі.
Макмэн WWE қалыпты түрде пайда болатын болды, 1999 жылдан бастап ол  Гробовщик сызғының сюжетті бөлігі ретінде. Тестпен жалғаспаған сюжетті қарым-қатынастардан кейін, ол  Triple H-пен кездесе бастады, және олар сюжетті үйлену тойында ойнады, артынша нағыз үйлену тойының басты кейіпкерлері болды. WWE қойылымдар кезінде ол әйелдер арасындаға WWE чемпион титулын ұтып алды.
The Authority (2013)
alt=|right|thumb|356x356px|Стефани МакМэн және Triple H RAW  7 сәуір 2014 жылдан бастап.
Санат:24 қыркүйекте туғандар Санат:1976 жылы туғандар
Сағым
thumb|220px|Сағым Сағым — 1)атмосфера қабаттарының әр түрлі тығыздығының болуы салдарынан жарық сәулесінің кейбір ауа қабатынан шағылуы, оған байланысты болатын сәуленің сынуы.Жер бетінен ауаның қызған қабаты кетерілгенде бұл жиі байқалады. Жер бетіндегі бір заттан шыққан жарық сәулесі түгелімен шағылысқа ұшырауы мүмкін. Сондықтан нәрсенің кескіні ауада ілініп тұрған секілді болып керінеді. Сағымның арқасында жайшылықта көкжиектің тасасында жатып көрінбейтін заттардың көрінуі мүмкін. 2)мираж( франц. mirage-шағылысу,сағым)- көкжиекте нысанның( ғимараттың, талдың, т.б) бір немесе бірнеше жалған бейнесі байқалатын оптикалық құбылыс.
Жалпы мінездеме
Сағым заттың астыңғы жағында(төменгі сағым),үстіңгі сағым (жоғарғы сағым) немесе бүйір жағында( бүйірлік сағым) орналасуы мүмкін.Ауа температурасының,тығыздығының әркелкі болуына байланысты жарықтың атмосферадағы сыну көрсеткіші біртіндеп өзгереді. Осы өзгеріске сай атмосфера арқылы өткен жарық сәулесі де біртіндеп қисаяды.Сағым нәтижесінде пойда болған көкжиектегі жорамал кескіндер кейде шөл даладағы адамға су сияқты елестер береді. Заттың түрі едәуір бұзылып көрінетін күрделі құбылыс Морган тоғыны (Фата-Моргана)деп аталады.
Дереккөздер
Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
IC 455
IC 455 — Цефей шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 21334, UGC 3815, MCG 14-4-33, ZWG 362.44, ZWG 363.30, NPM1G +85.0020.
Сыртқы сілтемелер
IC 455 Санат:Цефей (шоқжұлдыз)
NGC 4137
NGC 4137 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1881 жылы 4 мамырда Эдуард Жан Мари Стефан астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4137 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 38619, UGC 7135, MCG 7-25-33, ZWG 215.36, VV 454.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Гырляно (Кюстендил облысы)
Гырляно (Гърляно) — Болгариядағы ауыл. Кюстендил облысына қарасты Кюстендил қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 172 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2568. Телефон коды — 07928. ЕКАТТЕ коды — 18352.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Ирина Анатольевна Симонова
Ирина Анатольевна Симонова 1968 жылы 3 қыркүйекте Алматы қаласында туған. Орыс. Әкесі - Новиков Павел Николаевич, «Зеленстрой» АҚ директорының орынбасары. Анасы - Новикова Надежда Константиновна, зейнеткер, «Поршень» зауытында зертханашы болып жұмыс істеген. Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының театр факультетін бітірген (1992), қуыршақ театрының режиссері. Орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1985-1987 жылдары - Қалмақ қуыршақ театрының актері. 1991-1992 жылдары - Қостанай драма театрының актері. 1993 жылдан - Н. Сац атындағы Мемлекеттік балалар мен жастарға арналған академиялық орыс театрының қоюшы режиссері. 2006 жылдан бері - Республикалық неміс драма театрының қоюшы режиссері, бас режиссері, директоры. Діни көзқарасы - діндар. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Барлық салада дамыған мемлекет». Хоббиі - тауға жорыққа шығу, балық аулау, гитарада ойнау. Сүйіп оқитын әдебиеті - фантастика (С. Лем, Р Брэдбери), кеңес және шетел драматургиясы, поэзия, режиссура бойынша кәсіби әдебиет. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Скирта Дмитрий Анатольевич, Н. Сац атындағы Мемлекеттік балалар мен жастарға арналған академиялық орыс театрының актері. Қызы - Скирта Александра Дмитриевна.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Рифат Аркенович Нұрмұхамет
Рифат Аркенович Нұрмұхамет (22 мамыр 1996 жыл ) — қазақстандық футболшы, " Мақтаарал" клубының жартылай қорғаушысы.
Клубтық
2017 жылдың басында екінші лигадағы "Жетісуға" жалға берілді. Жыл қорытындысында клубпен бірге премьер дигаға жолдама алды.
2019 жылдың басында "Қайратқа" қайта оралды. Жыл ортасында "Жетісу" футболшыны түпкілікті сатып алды.
2020 жылы "Ақтөбеге" ауысты.
Халықаралық
2015 жылы Қазақстан жастар құрамасында екі ойын өткізді.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Қайрат ФК ойыншылары Санат:Жетісу ФК ойыншылары Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Каховка су электр станциясының жойылуы
Каховка су электр станциясының (СЭС) қирауы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде 2023 жылдың 6 маусымына қараған түні болды.
6 маусым күні Ресей әскері Украинаның Херсон аймағындағы Каховка СЭС-ін жарып жіберді. Су қоймасының жарылуынан кемі 80 елді-мекен су астында қалу қаупі бар. Украина билігі су астында қалуы мүмкін аймақтың халқын эвакуациялауды бастады.
Алғышарттары
Фашистік Германияның КСРО-мен соғысы кезінде Каховка су қоймасының кіреберісінде салынған днепрогес бөгетін 1941 жылы тамызда Вермахттың алға жылжуына жол бермеу үшін шегініп бара жатқан Қызыл Армия бөлімдері жарып жіберді, содан кейін 1943 жылы неміс оккупациялық билігі қалпына келтірген днепрогесті шегініп бара жатқан неміс әскерлері қайта жарып жіберді.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Каховка су электр станциясын Ресей әскерлері шапқыншылықтың бірінші күні басып алды және оларды 2023 жылдың 6 маусымына дейін ұстады. Оның жарылуы мүмкін екендігі туралы ақпарат 2022 жылдың күзінде бұқаралық ақпарат құралдарында пайда бола бастады. Екі тарап бір-бірін диверсияны дайындады деп айыптады. 2022 жылдың 20 қазанында Украина президенті Володимир Зеленський еуропалық кеңесте СЭС-те бөгет пен агрегаттарды қазу туралы мәлімдеді. Сондай-ақ, СЭС-ті ресейліктер 2022 жылдың күзінде миналағаны туралы ақпаратты "BBC" жариялады.
The Washington Post, украин генерал-майоры Андрей Ковальчукке сілтеме жасай отырып, украин әскерлері оң жағалаудағы Херсонщинаны азат ету кезінде ХИМАРС зымыран тасығышынан Каховка СЭС бөгетінің қақпаларының біріне (металда үш тесік пайда болды) Днепр суының ресейлік СЭС-ке тосқауыл қою үшін жеткілікті көтеріле алатынын білу үшін сынақ соққысы болғанын атап өтті өткелдер, бірақ жақын маңдағы аудандар мен ауылдарды су баспаңыз. Сынақ сәтті өтті, бірақ украин әскерлері одан әрі әрекеттерден бас тартты. "Би-би-си" сонымен қатар сол күзде Херсон облысында шайқастар жүріп жатқан кезде, Каховка СЭС бөгеті арқылы өтетін көпірде Ресей армиясы өзінің Херсон тобын жеткізіп жатқанын хабарлады. ӘАОО ресейліктердің техникасының бағандарын белсенді түрде атқылағанына қарамастан, бөгет қарсы тұрды.
Соғысты зерттеу институты СЭС-ті бұзу арқылы Ресей әскерлері Днепр мен Херсонның оң жағалауынан шегінуін жауып, Днепр арқылы украин әскерлерінің ілгерілеуін кешіктіріп, Украинаға кінәні жүктей алады деп хабарлады. 2022 жылдың 11 қарашасында Ресей әскерлерінің Херсоннан шегінуі кезінде олар Днепр арқылы өтетін көпірлерді, соның ішінде Каховка СЭС бөгеті арқылы өтетін жолды жарып жіберді. Жарылыстан кейін бірден ресейліктер су төгетін бөгеттің бірнеше қақпасын ашты. Содан кейін сарапшылар Каховка СЭС жойылған кезде Днепрдің сол жағалауы негізінен су астында қалады деген пікірге келді. Сондай-ақ, 80-ге жуық елді мекен су басады немесе су басады, олар төменгі ағыста жатыр, соның ішінде әр түрлі мәліметтер бойынша, жағалау сызығынан Херсон қаласының үштен екісіне дейін. Сонымен қатар, су электр станциясының бұзылуы Каховка су қоймасындағы су деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде Запорожье атом электр станциясын салқындату проблемаларына әкеледі.
Женева Конвенциялары мен олардың хаттамалары соғыс уақытында бөгеттер сияқты "қауіпті күштерді тежейтін нысандарға" шабуыл жасауға тікелей тыйым салады. Осыған қарамастан, Ресей әскерлері бұрын Карачунов су қоймасының бөгетіне зақым келтірді, оскольский мен Карловский жойылды. Сонымен қатар, ресейліктер Днестр су қоймасының бөгетін зымыранмен атуға сәтсіз әрекет жасады.
Оқиғалар барысы
"Маңызды әңгімелер" басылымының мәліметі бойынша, Каховка СЭС-тегі қирау туралы алғашқы хабарламалар Ресейдің соғысқа қарсы телеграм-арналарында пайда болды, мысалы, Варгонцо және "Z соғысына бұрылды", 6 маусымда Мәскеу уақыты бойынша сағат 3:00 шамасында. Сонымен қатар, The New York Times жергілікті тұрғындар әлеуметтік желілерде бөгет бұзылған кезде таңғы сағат 2:50-де қатты жарылыс естігенін хабарлады.
2023 жылдың 6 маусымында таңертең Украина су электр станциясының бұзылғанын растап, Ресей әскерлерін СЭС-ті бұзды деп айыптады. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, Каховка су электр станциясының жойылуы 6 маусымға қараған түні, шамамен 2 сағат 50 минутта болған. Новая Каховка қаласының оккупациялық әкімшілігінің басшысы Владимир Леонтьев, бастапқыда гидроэлектростанцияның кез-келген бұзылуын жоққа шығарған, кейінірек "түнгі сағат екіде Каховка СЭС-ке көптеген соққылар жасалды" деп мәлімдеді, бұл ретте станцияны кім бомбалағанын көрсетпей, бөгеттің өзі бүлінбегенін, тек СЭС ғимараты ғана зардап шеккенін айтты.
Біраз уақыттан кейін ТАСС агенттігі су төгетін бөгеттің 28 аралығының 14 — і, "Укргидроэнерго" - 16 қақпа, СЭС ғимараты және СЭС ғимараты мен шлюз, әкімшілік корпус арасындағы жер бөгетінің енгізілгені туралы хабарлады.
Кейінірек Украинаның жедел қызметтері мен ұлттық гвардиясы Украинаның бақылауындағы аумақтардағы халыққа көмек көрсету және эвакуациялау үшін дабылмен көтерілді, ал президент Володимир Зеленськийдің бұйрығымен Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесінің шұғыл кеңесі шақырылды. 15:00-ге дейін Украинаның Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік қызметі 1300-ге жуық адамды эвакуациялау туралы хабарлады.
6 маусым күні түстен кейін оккупациялық билік жаңа Каховкада төтенше жағдай жариялады, сонымен қатар жаңа Каховка, жалаңаш айлақ, Алешка және жақын маңдағы елді мекендерден эвакуацияланды. Келесі күні төтенше жағдай режимін бүкіл Херсон аймағында оккупациялық әкімшілік жариялады.
Күннің ортасында Deutsche Welle мәліметтері бойынша, херсон облысының оң жағалауында ауыр жағдай тіркелген жоқ, сол кезде сол жағалау әлдеқайда көп зардап шекті.
Салдары
Укргидроэнергоның мәліметінше, Каховка СЭС қалпына келтіруге жатпайды. Бұл туралы кейінірек жаңа Каховка оккупациялық әкімшілігінің басшысы Леонтьев мәлімдеді.
Елді мекендерді су басуы
Жарылыстан бірнеше сағат өткен соң, Херсон облыстық әскери әкімшілігінің басшысы 8 елді мекен су астында қалды деп мәлімдеді. Су 6 метрге көтерілді. Украиналық БАҚ-та су тасқынына ұшырауы мүмкін елді мекендердің тізімі де пайда болды:
Леонтьев сонымен қатар жаңа Каховка қаласы су астында қалды, Корсунка мен Днепрянаның елді мекендері су астында қалды деп мәлімдеді. Кейінірек Украинаның бақылауындағы су басқан елді мекендердің саны 14-ке дейін өсті. Ресей армиясы бақылайтын сол жағалауда күннің ортасына қарай 14 су басқан елді мекен туралы да айтылды.
Запорожье атом электр станциясы
Украиналық Энергоатом Каховка СЭС-ті бұзу Запорожье атом электр станциясына теріс әсер етуі мүмкін деп мәлімдеді, бірақ жағдай бақыланады. МАГАТЭ АЭС үшін тікелей қауіп жоқ екенін растады және оның Запорожье АЭС мамандары жағдайды мұқият бақылап отырғанын мәлімдеді. Оккупацияланған атом электр станциясын басқаратын "Росатом" мемлекеттік корпорациясы да жағдайдың тұрақты екенін хабарлады.
Өңірлерді сумен жабдықтау
Ресейдің Би-Би-си қызметі су электр станциясының жойылуы 2022 жылы Ресей әскерлері толығымен басып алған Солтүстік Қырым каналы арқылы Днепрден Қырымды сумен қамтамасыз етудің бұзылуына әкелетінін атап өтті. Бастапқыда оккупациялық билік Каховка СЭС-і жойылғаннан кейін сумен жабдықтау проблемалары туындауы мүмкін деп мәлімдеді, бірақ кейінірек каналдың сусыздану қаупі жоқ деп мәлімдеді. Соған қарамастан, жарылғаннан кейін бірнеше сағаттан кейін керчьке су кесте бойынша беріле бастады. Кейінірек Симферопольде, Керчьте, Джанкода және Қырым түбегінің бірнеше аймағында су ішінара өшірілді. Қисық мүйізде сумен жабдықтау проблемалары да пайда болды.
Экологиялық жағдай
Каховка су электр станциясының жойылуының экологиялық салдары туралы Каховка су қоймасының таяздануы мүмкін деген алаңдаушылық бар, бұл жас балықтарға теріс әсер етеді. Сондай-ақ, ластаушы заттар болған кезде судың аз мөлшерінде шоғырлану мүмкіндігі бар. Сонымен қатар, төменгі Непр ұлттық паркі мен Кинбурн өріміне қауіп төніп тұр.
Соғыс қимылдары
СЭС-тің бұзылуынан туындаған аумақтарды су басу сол жағалаудағы Ресей армиясының қорғаныс шебін жарамсыз етуі мүмкін, сонымен бірге бұл ӘАОО үшін өтуді қиындатады.
Орыс әскерлеріне нұқсан келтіру
Украина Мәскеу Украинаның қарсы шабуылын тоқтату мақсатында Каховка СЭС-ін жарып жіберді деп мәлімдеді. Украиналық барлаудың мәліметі бойынша, ресейлік күштер СЭС-ті басып алғаннан кейін бірден 2022 жылдың көктемінде миналаған. Украина билігінің мәлімдемесіне сәйкес, жарылысты Ресей Федерациясының 205-ші жеке мотоатқыштар бригадасының әскери күштері жүзеге асырды.
Соғысты зерттеу институты (ISW) барлық нұсқаларды бағалай отырып, 6 маусымдағы жағдай бойынша жауапкершілікті түпкілікті бағалай алмады, бірақ дәлелдемелер, пайымдаулар мен риторика тепе-теңдігі ресейліктер бөгетке әдейі зақым келтірді деп есептеді.
The New York Times газетіне сұхбат берген инженерлер мен оқ — дәрі сарапшылары қолда бар деректердің аздығын атап өтті, бірақ сонымен бірге бөгеттің бұзылуының ең ықтимал түсіндірмесі ішкі жарылыс екенін айтты.
Алдыңғы зақымдарға байланысты өзін-өзі жою
OSINT талдаушылары Каховка СЭС-і бұзылу нәтижесінде жойылған жоқ, бірақ біртіндеп өзін-өзі жойды деген нұсқаға мүмкіндік береді. Мұндай тұжырымдар 5 маусымда 28 мамырдағы суретте жоқ жолдың жартылай құлауын көрсететін спутниктік суреттер негізінде жасалды, сонымен қатар бұл нұсқаның негізінде Каховка су қоймасындағы бұрын-соңды болмаған жоғары су деңгейі туралы мәліметтер және оккупация әкімшілігінің қабілетсіздігі туралы болжам жатыр.
Украина күштерімен бөгетті бұзу
Ресейдің пікірінше, бөгет "Украинаның Қарулы Күштерінің қылмыстық әрекеттері нәтижесінде"жойылды. Сонымен бірге, Ресей Федерациясы СЭС-ке украиналық зымыран шабуылы туралы, содан кейін "диверсия"туралы мәлімдеді.
Әскери сарапшы Кирилл Михайлов украин әскерлері Каховка СЭС-ті жоюға кінәлі екеніне күмәнданды, өйткені, біріншіден, мұндай құрылымды жою үшін өте күшті және жаппай атыс қажет болар еді, ол туралы хабарламалар болған жоқ; екіншіден, сарапшы Украина үшін экологиялық апатты "айырбастаудың" орындылығына күмән келтірді.. "ресейліктер бірнеше миналар мен блиндаждарды шайып кетеді".
"Би-Би-си" талдауына сәйкес, гидроэлектростанция зымыран соққыларына төтеп беру үшін жасалған, ал жазбаларда тіркелген зақымданулар жарылыстың СЭС құрылыстарының ішіне, атап айтқанда, машина залына салынған көптеген қуатты жарылғыш заттармен жасалғанын көрсетеді.Институт изучения войны (ISW) следующим образом нивелировал версии российских официальных лиц:
Тергеу
Каховка СЭС жойылғаннан кейінгі бірінші күні Украина прокуратурасы "экоцид" және "соғыс заңдарын бұзу" баптары бойынша тергеу бастады. Өз кезегінде Ресейдің Тергеу комитеті "террористік акт" бабы бойынша қылмыстық іс қозғады. Украина президенті Володимир Зеленський Украина Ресейге қарсы халықаралық қылмыстық сотқа шағым түсіруге ниетті екенін айтты. Халықаралық құқық бойынша заңгерлердің пікірінше, ХКҰ бұл оқиғаны бірнеше тармақ бойынша әскери қылмыс ретінде бағалай алады: азаматтық объектілерге қасақана шабуыл жасау (8-бап 2-бап, Рим Статутының II-тармағы), сондай-ақ бейбіт тұрғындардың қаза табуына немесе мертігуіне немесе азаматтық объектілерге келтірілген залалға немесе ауқымды, ұзақ мерзімді және елеулі залалға себеп болған қасақана шабуыл нақты және тікелей күтілетін жалпы әскери артықшылыққа сәйкес келмейтін табиғи ортаға (8-бап 2-бөлім B Рим Статутының IV-тармағы).
Украина
Украина Президенті Кеңсесінің басшысы Андрей Ермак Каховка СЭС-ін бұзу экоцид актісі деп мәлімдеді. Украина Премьер-Министрі Денис Шмыгал бұл оқиғаны Ресейдің Террористік актісі деп сипаттады. Украина Президенті Кеңсесі Басшысының кеңесшісі Михаил Подоляк Ресей Федерациясы Қарулы күштерінің 205-ші мотоатқыштар бөліміне нұқсан келтіргені үшін жауапкершілікті жүктеді. Украина прокуратурасы сонымен қатар "экоцид" және "соғыс заңдарын бұзу"баптары бойынша тергеу бастады.
Ресей
Ресейдің мемлекеттік БАҚ Украинаны диверсия жасады деп айыптап, Каховка СЭС-ті "Алдер"РСЗО-дан атып тастады деп мәлімдеді. Ресей Федерациясы Президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков Ресейдің Каховка су электр станциясының бұзылуына қатысы бар деген айыптауларды "түбегейлі жоққа шығарғанын" ресми түрде мәлімдеді, Бұл бөгеттің жойылуы Украинаның Қырым түбегін тұщы судан айыру және оның пікірінше, "сенімсіз қарсы шабуылдан"назар аудару үшін жоспарланған диверсия деп мәлімдеді.
Кейінірек Ресейдің Қорғаныс министрі Сергей Шойгу украин тарапы осы учаскедегі Ресей армиясының шабуылдау әрекеттерін бұзу және ӘАОО бөлімшелерін Херсон бағытынан шабуылдау әрекеттерінің аймақтарына ауыстыру мақсатында Каховка СЭС құрылымдарын бұзды деп мәлімдеді.