cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байқоңыр ғарыш кешені
Деректер
«Байқоңыр» пайдалануға берілген уақыттан бері 1300-ге жуық зымыран ұшырылған.
Ақтоғай ауданы жерінің 37 %-ы, Шет ауданы жерінің 93 %-ы, Жаңаарқа ауданы жерінің 37 %-ы, Ұлытау ауданы жерінің 74 %-ы «Протон» зымырантасығышының отыны – гептилмен ластанған.
Гептил – адам және жануарларға концерогендік және мутагендік әсері бар улы зат.
«Протон» зымырантасығышының алғашқы сатысына (5 сатылы) 500 тонна гептил отыны толтырылса, оның бөлініп, жерге құлайтын бөлшегінде 10-30 тонна отын жанбай қалады.
Гептилдің концентрациясы бір текше метр ауада – 0,001 мг., ал 1 кг топырақта 0,1 мг болғанда ғана зиянсыз.
Республика аумағындағы 47 аймаққа зымыран қалдықтары түсетін болса, соның 39-ы біздің облыстың үстінде.
Апаттар
1996 ж. 14 мамыр – «Союз» зымырантасығышы құлады.
1997 ж. 20 мамыр – «Зенит» зымырантасығышы құлады.
1999 ж. 5 шілде – «Протон» зымырантасығышы құлады.
1999 ж. – «Протон» зымырантасығышы құлады.
(Негізінен осындай 37-38 апат болған, бірақ нақты дерек жоқ).
Тарихи анықтамалар
1955 ж. 12 ақпан – «Байқоңыр» ғарыш айлағын салу жөнінде шешім қабылданды.
1955 ж. 12 мамыр – кешеннің құрылысы басталды.
1957 ж. – «Р-Э» зымыраны ұшырылды.
1961 ж. 12 сәуір – Тарихта тұңғыш рет ғарышқа адам ұшты. Ю. Гагарин ғарышта болып қайтты.
1991 ж. 2 қазан – Қазақтың тұңғыш ғарышкері Т. Әубәкіров ұшты.
1957-95 жж. – Айналадағы ортаға және халық денсаулығына кері ықпал туралы деректер шектеліп келді.
1997 ж. 4 қазан – Ресей Федерациясы «Байқоңыр» кешенін жалға (аренда) алған жағдайда оның аймағындағы экология және табиғатты пайдалану мәселесі жөніндегі келісімге қол қойылды.
1998 ж. 21 қазан – табиғатты қорғау заңының бұзылуын болдырмау жөніндегі Қызылорда облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы ұйғарым шығарды.
1998 ж. қараша – 1999 ж. мамыр ұйғарымды орындау туралы Ресей жағымен хат алмасылды. Ресей жағы ұйғарымның барлық тармақтарын орындайтындығы туралы хабардар етті.
1999 ж. 2 шілде – Қызылорда облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы ғарыш айлағынан зымырантасығыштардың ұшуына тыйым салынатыны туралы Ресей жағына ескерту хат жолдады.
1999 ж. 5 шілде – Ақаумен ұшырылған «Протон» зымырантасығышы Қарқаралы ауданының жеріне құлады.
1999 ж. 27 қазан – «Протон» зымырантасығышының апаты. Оның сынықтары Атасу поселкесінің жанына құлады.
1999 ж. 18 қараша – келісімдерге қол қойылды. Келген шығынның орнын толтыру Ресейден талап етілді.
Жалға беру шарты (1994 ж.)
Жалға беру ақысына (жылына АҚШ-тың 115 млн. доллары) табиғатты пайдалану төлемі де қосылған. (Бірақ қоршаған ортаны қорғау қорына одан бір тиын да түспей отыр).
Экология және табиғат қорғау мәселесі 1997 ж. 4 қазанда жасалған келісіммен жеке реттеледі.
Ғарыш айлағы объектілеріне бөгде адамды кіргізу көзделмеген. Бұл мәселе 1999 жылдың 1 қарашасындағы жеке ережемен кейіннен реттелген.
Байқоңыр кешенінің инфрақұрылымы
-        Байқоңыр қаласы.
-        Ғарыш айлағы:
-       құрамында 52 ұшыру қондырғысы бар кешен (85 х 125 км);
-       көмекші объектілер (заводтар, аэродромдар, жылу-электр орталығы).
-       Зымырантасығышының бөлініп қалатын бөлшектері құлайтын аудандар (жалпы көлемі 4,8 млн га болатын 22 алаң).
Байқоңыр» ғарыш айлағының елімізге әкелген пайдасы
Байқоңыр» ғарыш айлағы өткен ғасырдың еншісіне жазылған адамзат баласының ең бір теңдесі жоқ жетістігінің бірегейі десек артық болмас. Сол арқылы адам табиғат құпиялары мен ерекшеліктерін игеру үрдісіндегі өзінің алар биігі мен жетер асуын нақты істермен дәлелдеп берді.
«Байқоңырдың» қызмет ете бастағанына 40 жылдай уақыт болса, осы уақыт ішінде ол Қазақстанды әлемге танытты. Алғашқы жер серіктері осында ұшырылды. Соңғы мәліметтерге қарағанда, мұнда тұрған ғимараттар мен басқа да жарақтардың құны 25-30 млрд долларға бағаланады екен. Ол бұрынғы Кеңес Одағынан қалған мұра. Ол Қазақстанның ғылыми дәрежесінің өсуіне де үлкен әсер етті.
«Байқоңырдан» ғарышқа бірінші адам аттанғаннан бері қаншама жер серіктері, ғылыми зерттеу станциялары, ғарыш корабльдері ұшырылды. Соның нәтижесінде ғылымымыз өркендеп, табиғаттың талай тылсым құпиялары ашылды. Демек, «Байқоңыр» ғарыш айлағының адамзат баласы үшін де, еліміз үшін де алар орны ерекше.
Дереккөздер
ҚР білім және ғылым министрлігінің ғылыми журналы – «Ізденіс», 2001, № 4,5, 105-108 бб.
Санат:Ғарыш
Ең аз ылғал сыйымдылығы
Ең аз ылғал сыйымдылығы (Наименьшая влагоемкость) — топырақтың құрылымы біртекті, грунт сулары тереңде орналасқан жағдайда судың еркін ағуымен қандыра ылғалдандырылғаннан кейінгі топырақтың өз бойында ұстап тұра алатын ең көп су мөлшері; оның өлшем бірлігі кеуектілік пайызбен немесе топырақтың көлемдік массасымен өлшенеді.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Су шаруашылығы
Жүсіп Қазанғапұлы Әлсейітов
Жүсіп Қазағапұлы Әлсейітов (8 қаңтар 1914 жыл, Мұғалжар ауданы Орқаш кеңшары бұрынғы Жұрын ауданы - ?) — КОКП, кеңес қызметкері. КСРО Журналисттер Одағының мүшесі, Ұлы Отан соғысының ардагері.
NGC 6291
NGC 6291 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан SBb типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1885 жылы 13 тамызда Льюис Свифт астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6291 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 59435, MCG 10-24-86, ZWG 299.42.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Еланный Нарык
Еланный Нарык — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ОБЬ/2677/504/55 орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Ақсуат (Бейімбет Майлин ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы - Әйет ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде.
Еланный Нарык
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері
Ақсуат (Бейімбет Майлин ауданы)
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 495 адам (237 ер адам және 258 әйел адам) болса, 2009 жылы 397 адамды (189 ер адам және 208 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Бейімбет Майлин ауданы елді мекендері
Бейсенбай Сабаев
Бейсенбай Сабаев (1924 жылы туған, Жамбыл ауданы Шайқорық ауылы) – еңбек ардагері.
Өмірбаяны
Жамбыл зоотехникалық техникумын, Шымкент мұғалімдер институтын, Абай атындағы Алматы педагогика институтын бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жеңіс күнін Кенигсберг қаласында қарсы алады. 1946 – 55 жылы мектеп мұғалімі, директор, Жамбыл ауданы партия комитетінде парткабинет меңгерушісі, Шу ауданы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі,1955 – 59 жылы Луговой ауданында колхоздың төрағасы, 1959 – 62 жылы Талас ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, 1962 – 64 жылы Жамбыл ауданы колхоз төрағасы, 1964 – 79 жылы «Қаракемер» кеңшарын басқарды. 1979 – 84 жылы Жамбыл ауданы инспекциясында қызмет істеді. Жамбыл ауданы соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы.
Жетістіктері
Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1924 жылы туғандар Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар Санат:Жамбыл зоотехникалық техникумы түлектері Санат:Шымкент мұғалімдер институты түлектері Санат:Алматы педагогика институты түлектері Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары Санат:Қазақстан КП Талас аудандық комитетінің бірінші хатшылары Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Кирхберг (Жоғарғы Бавария)
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 920 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 17,09 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 77 124. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Грандингер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Владимир Семенович Середенко
Владимир Семенович Середенко (17.06. 940, Полтава облысы Укр.), ХДСШ-І (1997). Респ- ның (1966, 1976, 1989), КСРО-ның (1972) ч-ны, (ауыл-село ш-тшыларының арасында) және бірнеше мәрте жүлдегері. Командалық есепте Азия (1993) ч-ны және жүлдегері (1995 - Манила).
Валера-Фратта
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1208 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 151 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. Пошта индексі — 26859.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Хуан Понсе де Леон
Хуа́н По́нсе де Лео́н (Juan Ponce de León; 1460 ж. — 1521 ж. шілде) — Пуэрто-Рикодағы алғашқы еуропалық аумақтың негізін салған аделантадо атағы бар конкистадор. 1513 жылы мəңгілік жастықтың қайнарын іздеу кезінде Флориданы ашқан.
Өмірбаяны
Понсе де Леон дворяниндер əулетінде дүниеге келген. Патша сарайында паж болып қызмет атқарған, кейінірек Гранаданы маврлардан босатуға қатысқан. 1493 жылы Колумбпен бірге жаңа Америка жағалауларына барған деген пікірлер де бар. 1503 жылы Вест-Индияда губернатор Николас де Овандоның қол астындағы капитан болып қызмет етті.
Үндістердің көтерілісін басқаны үшін Понсе де Леон Эспаньола аралының шығыс бөлігінің басшысы болып тағайындалды. Пуэрто-Рикодағы алтын қорының молдығы жайлы сыбыс оған жеткенде Понсе де Леон экспедиция жасақтап, 1508-1509 жылдары аймақты зерттеп, Капарра елді мекенінің негізін қалайды. Осы елді мекен кейінірек Пуэрто-Риконың қазіргі астанасы Сан-Хуанға айналды.
Эспаньолаға қайтып оралғанда Понсе де Леон Пуэрто-Риконың губернаторы болып бекітіледі. Бұл жайт оның жауларының қызғанышын тудырып, нəтижесінде, олар оны жұмыстан шектеп тастайды. Қажымайтын конкистадор, үндіс тайпаларынан сұрап жүріп, Пуэрто-Риконың солтүстігіндегі Бимини аралында мəңгілік жастықтың ғажайып қайнары бар екендігі жайлы білді. 1513 жылдың наурызында өз қаржысына экспедиция жасақтап, осы қайнарды табу үшін Пуэрто-Рикодан жүзіп шықты.
Осы жылдың сəуірінде Понсе де Леон жерді көріп, Флориданың шығыс жағалауына, қазіргі Сент-Огастиннің жанына түсті. Бұл жерді арал деп есептеп, оған өте бай тропикалық флорасы үшін Флорида деген ат берді. Сонымен қатар, «гүлденген даланың» ашылуы дəл пасхалық аптаға (Pascua Florida) түсті. Ол Флориданың оңтүстігімен жүзіп, түбектің батыс жағалауы арқылы өтіп, Пуэрто-Рикоға, одан кейін Испанияға оралды. Мұнда 1514 жылы Бимини мен Флориданың əскери губернаторы атағын алды.
1521 жылы Понсе де Леон екі кеме бастап, Флориданы отарлауға жолға шықты. Оның 200 адамнан тұратын отряды батыс жағалауға түсіп, Калуса тайпасымен жойқын соғысты бастады. Понсе де Леон уланған оқпен жараланып, Кубаға көшу кезінде дүниеден өтті. Сан-Хуанда жерленген. Пуэрто-Риконың екінші ірі қаласы Понсе оның атымен аталған. Понсе де Леонның немересі, Хуан II, 1579 жылы Пуэрто-Риконы басқарған, ал 1581 жылы Вест-Индияның жазбаша сипаттамасын жазған.
Хуан Понсе де Леон кинода
«Spider-Man» (1967 жыл) анимациялық хикаясының «Fountain of Terror» атты бөлімінде дəрігер Коннер мəңгілік жастықтың қайнарын табады, алайда оны Понсе де Леон ұстап, тұтқындайды.
«Құпия деректер» телехикаясының бесінші сезонында «Айналым» бөлімінде Скалли мен Малдер агенттері Флорида ормандарындағы адамдардың жоғалуы ісін тексереді. Жоғалудың негізгі себебі ормандардағы белгісіз адамдар болып шығады, бəлкім, осында бұрыннан өмір сүрген, Малдердің болжамы бойынша, Понсе де Леон экспедициясының адамдары болуы мүмкін.
Даррен Аронофскидің «Фонтан» фильмінде сюжет Понсе де Леон іздеген мəңгілік жастық фонтанының айналасында болады.
«Кариб теңізінің қарақшылары: Əлемнің шегінде » («Пираты Карибского моря: На краю Света») фильмінің соңында Барбосса капитан «Қара маржан» ("Черная жемчужина") экипажына олардың жаңа мақсаты - Понсе де Леонның мəңгілік жастық фонтаны жайлы баяндап береді.
Дереккөздер
Санат:АҚШ тарихы Санат:Испания теңіз-саяхатшылары
Сагун-Ягун (Энтль-Ими-Ягун тармағы)
Сагун-Ягун — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Энтль-Ими-Ягун өзенінің сол жағалауынан 113 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері
Сайма корпорациясы
“Сайма” корпорациясы — прибор жасау кәсіпорны. Алматы қаласында 1992 ж. құрылған. Дүниежүзүзілік деңгейдегі станоктармен, құрылымдық аппараттармен жабдықталған. “Сайма” корпорациясы бір және көп тарифті электр санауыштарын, газ есептеуіштерін, тұрмыстық және өндірістік энергия көлемін электрондық тәсілмен өлшеу құралдары мен приборларын, бағдаршамдар, ыстық және салқын судың жұмсалу көлемін өлшеу құралдарын, т.б. шығарады. Оның штамп, прессформа, гальваникалық өндірістермен жабдықталған цехтары, жеке конструкторлық бюросы, зертханасы бар. Республиканың облыс орталықтарында, Қырғызстанда, Өзбекстанда, Тәжікстанда өндірістік цехтары мен бөлімшелері жұмыс істейді. Сайма шығаратын “Номад”, “Жусан”, “Тұлпар”, “Отан”, “Алатау”, “Жарық”, “Астана”, “Алтай”, “Батыс”, “Дала” атты приборлар әлемнің 10 еліне сатылады. Оның өнімдері Франциядағы Өндіріске жәрдемдесу қауымдастықтарының “SPІ алтын медалін” (2002), Женевада өткен 26-Халықаралық конвенцияда “Сапа алтын медалін” (2003) жеңіп алды.
Қазақстан Коммунистік партиясы
Қазақстан Коммунистік партиясы — 1991 жылы қыркүйекте Социалистік партияға айналған КОКП құрамында өзін Республикалық компартия – Қазақстан Коммунистік партиясының құқықтық мұрагері санайтын Қазақстан Республикасындағы тіркелмеген коммунистік партия. 2015 жылы «Қазақстан коммунистік партиясы» заңды тұлғасы сот шешімімен таратылды. Дегенмен, КПО-КОКП ресми тіркелмегеніне қарамастан, партияны белсенді және оның бір бөлігі деп санауды жалғастыруда.
Партия өзінің негізгі мақсаттарын мыналар деп санайды: республикада ғылыми социализм қағидаларына негізделген бостандық пен әлеуметтік әділеттілік қоғамын құру үшін жағдай жасау; коммунистік қоғамдық құрылым құру. Интернационализмді қолдайды. Партияның бірінші хатшысы — Төлеубек Мақыжанов (2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша).
Дереккөздер
Санат:Қазақстан саяси партиялары Санат:Қазақстандағы коммунизм Санат:Тыйым салынған саяси партиялар
Кушкуль (Адзитар ауылдық кеңесі)
Кушкуль — Башқұртстанның Кармаскалин ауданындағы ауыл, Адзитар ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 74 адамды құрады. Пошта индексі — 453004, ОКАТО коды — 80235805003.
Қожағали Бисембиев
Қожағали Бисембиев -1922 жылы Атырау облысында туған Ұлы Отан соғысына қатысушы.
Кушкуль (Адзитар ауылдық кеңесі)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Қожағали Бисембиев
1940-1941 жылдары — Құлсары мұнай кәсіпшілігінде электр монтері.
1945-1982 жылдары — «Құлсарымұнай » мұнай-газ өндіру басқармасында электр монтері, жүргізуші.
1982 жылдан зейнеткер.
Қызыл Жұлдыз орденімен (1945) және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары Санат:Тұлғалар
Марокко коммунистік партиясы
Марокко коммунистік партиясы (МКП) 1920 жылдан Мароккада өмір сүрген жекелеген коммунистік топтардың негізінде 1943 жылы қарашада құрылды. Марокко коммунистік партиясының 1-съезі (1946, сәуір) Марокко халқына үндеу тастап, елдің тәуелсіздігі мен демократиялық бостандық жолындағы күресте күш біріктіруге шақырды. «Марокконың бірлестігі мен тәуелсіздігі үшін» атты манифесте (1946 жылы тамызда) Марокко коммунистік партиясы бір тұтас ұлттық майдан құру қажеттігін атап көрсетті. 1953-56 жылы француз отаршылдарына қарсы қарулы күреске коммунистер белсене қатысты. Марокко тәуелсіз мемлекет болып жарияланғаннан кейін (1956), Марокко коммунистік партиясы ұлттық тәуелсіздікті нығайтуды, Мароккодан шетелдік әскерлерді шығаруды, шетелдік әскери базаларды жоюды, банкілерді, кен компанияларын национализациялауды, аграрлық реформалар жүргізуді жақтады. Марокко коммунистік партиясына әлденеше рет тыйым салынып (1952, 1959,1960), жетекешілері қуғынға түсті. 1958 жылы шілдеде Марокко коммунистері Азаттық және социализм партиясын (АСП) құрғандығын жариялады.
Дереккөздер
Қазақ совет энцеклопедиясы
Санат:Алфавит бойынша коммунистік партиялар
Кочкужмень
Кочкужмень — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Устья өзенінің оң жағалауынан 135 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Вологда облысы өзендері
Сюрева
Сюрева — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ухваж өзенінің сол жағалауынан 5 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вычегда өзенінің құйылысынан Вага өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері Санат:Двина-Печора су алабы өңірі өзендері
Қазақстан композиторлар одағы
Дереккөздер
Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Алсас диалекті
Уақыт өте келе, француз сөздері алеман диалектісіне көбірек ене бастады. Оның төменгі әлеуметтік рөлі (әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін) оның тиісті деңгейде дамуына мүмкіндік бермейді. Қазір эльзас тілі негізінен жұмысшылар, шаруалар, сондай-ақ эльзас мәдениетін берік ұстанушылар сөйлейді. Эльзас тұрғындарының тек 40 пайызы ғана осы диалекті түсініп, сөйлей алады. солға|нобай| Эльзас лингвистикалық картасы, эльзас тілі екі реңді қызыл түспен көрсетілген
Франциядағы алсас диалектінің мәртебе
Франция конституциясына сәйкес республикадағы жалғыз ресми тіл - француз тілі. Сонымен бірге, ел үкіметі алсас диалектісіне және басқа да аймақтық диалектілерге белгілі бір құқықтарды мойындайды. 1999 жылы Ұлттық статистикалық институттың зерттеулері Францияда диалектінің 548 000 ересек адамның сөйлейтінін көрсетті. Бұл оны Францияның аймақтық тілдерінің арасында (окситан тілінен кейін) екінші орынға қояды.
Алсатан әдебиеті
Алсас диалектісінде көптеген белгілі ақындар мен жазушылар, атап айтқанда: Клод Виже, Конрад Винтер, ақындар Эренфрид Стөбер және оның екі ұлы, Август Стебер мен Адольф Стебер, Симон Моргенталер, Натан Катц, Андрей Унгоммер, Томок Унгер сияқты көптеген маңызды ақындар мен жазушылар жасаған. Рене Шикеле, Жан Эген, Роджер Сифер, Жермен Мюллер, Хьюгт Дрейкхаус, Лиселотт Хамм және Жан-Мари Хаммель, Рене Эглз, Изабель Груссенмайер, Сильвия Реф және басқалары.
Дереккөздер
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 213px; padding: 4px; text-align: left; float: right;"> ешқандай|50x50 нүкте| Википедия Википедиядағы Алсас тілінде мақалалар
Санат:Оңтүстік неміс диалекттері Санат:Германиядағы неміс диалекттері Санат:Франциядағы неміс диалекттері
Юлдаш Абдықадырұлы Азаматов
Жетістіктері:
Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан халықтары ассамблеясының, Қазақстан жазушылар одағы басқармасының мүшесі. ҚР Журналистика Академиясының академигі (2001). Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2007), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Панфилов ауданының Құрметті азаматы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:1947 жылы туғандар
Бүркітті (Павлодар облысы)
Бүркітті — Павлодар облысы Баянауыл ауданы, Жаңажол ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Баянауыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 51 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 74 адам (36 ер адам және 38 әйел адам) болса, 2009 жылы 69 адамды (36 ер адам және 33 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Баянауыл ауданы елді мекендері
Дирижизм
Дирижизм- XX ғасырдың қырықыншы жылдарындағы Франциядағы мемлекет тарапынан экономикаға қарқынды араласу саясаты. Дирижисттер XX ғасырда өзге Индонезия, Пәкістан,Үндістан,Түркістан сияқты мемлекеттер экономикасында болған. Дирижизм саясаты экономикалық либерализм және мемлекеттің минимизациясына қарама қайшы.
Дереккөздер
Дирижизм
Бударин қорықшасы
Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық, Бәйтерек, Теректі аудандарында орналасқан. Жер аумағы 80 мың га. Қорықшаның мақсаты аңшылық-кәсіптік маңызы бар құс түрлерін көбейту, сондай-ақ тоғайлар мен даланы мекендейтін аңдарды сақтау болып табылады. Қорықшада жылдан-жылға саны азайып бара жатқан құндыз, бұлан, жабайы шошқа, орман сусары, бірқазан, қалбағай, сұр, аққу, т.б. сүтқоректілер мен құстар қорғалады. Негізгі міндеті - суда жүзетін көл құстарының аңшылық-кәсіпшілік түрлерін қорғау, Орал-Көшім суару жүйесінің жасанды су қоймаларындағы жануарлардың аңшылық-кәсіпшілік түрлерімен қоныстандыру.
Жер бедері
Қорықша аумағы солтүстіктен Скворцов ауылынан оңтүстікте Барановка ауылына дейінгі 80,0 мың шаршы шақырым, Зеленов, Ақжайық аудандарына қарасты жерлерді алып жатыр. Аумағы Каспий маңы ойпатының жазықты бөлігінде орналасқан және жайылмадан жоғары екі сатыға созылады. Бударин ауылына дейін солтүстікке қарайтын өңірі үнемі су тасқыны болып тұратын бөлік болып табылады, енсіз жалдарында және терең қойнауларында далалық дәнді дақылдар кездеседі. Ағаш тәрізді өсімдіктер едәуір кеңістіктерді алып, негізінен талды-теректі ормандардан тұрады.О ңтүстік Будариннің жер бедері кең көлемді ірі құмды тізбектермен  алмасып келіп отырады, мұндағы шалғындықтарда әртүрлі шөпті-дәнді дақылдар көптеп кездеседі.
Флорасы мен фаунасы
Су жағалаулары мен жалдар арасындағы бүкіл жайылма бойына бұталы талдар орналасса, ара-арасында үйеңкілі тал, қара теректер байқалады. Ақ теректен құралған шағын ормандар мен нағыз жағалаудан шегіршінді-теректі бұталарды көруге болады.
Солтүстік беттегі тоғай ішіндегі алаңдар күйіп кеткен шалғындыққа, орталығындағы кеңістік жерлер сұлы мен бидайықтың тұтасқан жері деуге болады. Оңтүстіктегі жалдар жусанды, жыңғылды болып келеді. Су қойнауында қамысты-қоғалы өскіндермен қатар біздің өңірімізде сирек кездесетін, Қызыл Кітапқа енгізілген бұршақты өсімдіктер, қыржапырақтарды т.б кездестіруге болады.
Жануарлар дүниесінен құстардың 120 түрі, балықтардың 30 түрі, сүтқоректілердің 20 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 10 түрі және суда жүзгіштер кездеседі. Ірі жануарлардан елік, қабан, түлкі, ондатр, қоян және басқа да жануарлар бар. Құстардың ішінен кең тарағаны сұр үйрек, қасқалдақ, сүңгуірлер. Жайық өзенінің бай балық ресурстары үлкен қызығушылық тудырады.
Қорықша ұйымдастырылғаннан бері қарай мұнда арнайы зерттеулер жүргізілмеген.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан қаумалдары Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Сан-Мартинью-ду-Кампу
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Аве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 736 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,44 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1 086,00 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порту округінің елді мекендері
Кир Иванович Сиверцев
Кир Иванович Сиверцев (8.09. 1936, С-Санкт-Петербург-22. 08. 1999 Алм. қ-сы.), СШ-і (1975), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1982). Респ-да шахматты, әсіресе сырттай ойынды ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Қазақстанның (1963) ч-ны. Мамандығы дәрігер - фармоколог, әуесқойлылығы ш-т журналисі. Көптеген мақалалардың авторы.
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша шахматшылар Санат:КСРО шахматшылары
Ұлттық-демократиялық қозғалыстың өрлеуі
''Бірінші орыс революциясы жеңіліс тапқаннан кейін Қазақстанда да реакция кезеңі басталды. Ол Қазақстанға қоныс аударған шаруалар тасқынының санының арта түсуінен, қаражүздіктер ұйымдарының озбырлық іс-әрекеттерінен айқын көрінді. Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығы күйзеліске ұшырады. Міне, осы жағдайда қазақ зиялылары ұлттың сана-сезімін жаңғыртуға бағытталган қызметін күшейте түсті.''
Реакцияның күшеюі
1907 жылы Оқу-ағарту министрі бекіткен ережеде қазақ тілінін мәртебесі төмендетілді. Қазақ балалары өздерінің ана тілін бастауыш мектептерде екі-ақ жыл, оның өзінде де қосымша пән ретінде оқытылатын болды. Өзге пәндердің бәрі де орыс тілінде жүрді. 1909 жылы Дала облыстарының әскери губернаторлары орыс тілін білмейтін адамдардың болыс, ауыл старшыны болып сайлануына тыйым салынатыны туралы жарлық шығарды.
Плаймаус (Нью-Гэмпшир)
Плаймаус (Plymouth) — Нью-Гэмпшир штатының Графтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 6990 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 74.3 км² шамасында. FIPS коды — 33-62660.
Ұлттық-демократиялық қозғалыстың өрлеуі
Реакцияның күшеюі
Патша үкіметінің мұндай іс-әрекеттері Ресей халықтарының, соның ішінде қазақ халқының да наразылығы мен ашу-ызасын тудырды. Мәселен, 1909 жылғы сәуірде Қостанайға Пермь қаласынан патша өкіметінің қоныс аудару саясатына карсы шыққан қазақтардың наразылығын басу үшін қазақ жүздігі жіберілді.
Қазақ зиялыларының атқарған қызметі және олардың көрнекті өкілдері
Ұлттық-отаршылдық езгінің күшеюі, өлкеге капиталистік қатынастардың енуі, патша өкіметінің қоныстандыру саясаты қазақ халқының ұлттық сана-сезімін өсірді. Қазақ халқының отарлық езгіге қарсы белсенді әрекеттері күшейе түсті.
Плаймаус (Нью-Гэмпшир)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Гэмпшир қалалары
fa:ریموند، نیوهمپشایر
Ұлттық-демократиялық қозғалыстың өрлеуі
Қазақ зиялыларының атқарған қызметі және олардың көрнекті өкілдері
Қазақ зиялылары қазақ халқының империя құрамында өзгелермен тең құқықты болуына қол жеткізу жолында күресті. Олар қазақ мемлекеттілігін қалпына келтірудің әдіс-амалдарын қарастырды, өз халқының отаршылдық езгіден азаттық алу жолындағы күресіне көмектесуге ұмтылды. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялылары Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Тынышбаев, М. Шоқай, X. Досмұхамедов, Ж. Досмұхамедов, Ә. Ермеков, Ж. Ақбаев, О. Әлжанов, т.б. танымал тұлғалар ұлтты басқа халықтармен терезесі тең даму жолына бастай білді. Ұлт зиялылары қазақ қоғамының оянуына жәрдемдесіп, халықтың құкықтық, эстетикалық санасы мен өнегелі ой-өрісіне зор ықпал етті. Олар өз үлгі өнегесімен қазақтың болашақ қоғам қайраткерлері М. Жұмабаев, С. Сәдуақасов, Қ. Кемеңгеров, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, А. Сейітов, X. Болғанбаев сияқты көптеген жас ұрпақты тәрбиелеп өсірді.
Қазақ зиялылары өздерінің мақалалары мен шығармаларын Қырым татарларының «Тәржіман», Еділ бойы татарларының «Ихтисад», «Шора», «Уақыт» және «Жұлдыз» сияқты басылымдарында жариялады. Онда патша үкіметі әкімшілігінің қазақтардың ежелгі заманнан бергі ата қонысын тартып алып, оларды жаппай қуып шығу саясатын сынады. Мақала авторлары сонымен қатар қазақ халқына христиан дінін күштеп таңып, оларды шоқындыруға, қазақтардың ана тілін қолданыстан ығыстырып шығаруға тырысқан келеңсіз әрекеттерге қарсы күресті.
Жалпыұлттық демократиялық қозғалыстың көсемі Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен қызметі
Қазақ халқының ұлттық-демократиялық қозғалысының жұрт кеңінен таныған көшбасшысы Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов болды. Ол 1870 жылы Семей облысындағы Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысына қарасты №7 ауылда дүниеге келді. Әлихан білімді, бостандық пен әділдікті жоғары бағалаған ортада өсті. Оның дүниеге көзқарасын қалыптастырып, дамыта түсуінде қазақтың халық ауыз әдебиетінің орасан зор ықпалы болды. Ал саяси көзқарасын қалыптастыруына Ұлы француз революциясының биік мақсат-мұраттары зор ықпал етті. 1890 жылы ол Омбы техникалық училищесін, 1894 жылы Санкт-Петербург Императорлық Орман шаруашылығы институтының экономикалық факультетін бітірді. Оқуды аяқтаған сон ол Омбы орман шаруашылығы училищесінде, Омбы қоныс аударушылар басқармасында біраз уақыт педагогтық, ғылыми және әкімшілік қызметтер атқарды.
XIX ғасырдың соны мен XX ғасырдың бас кезінде Ә. Бөкейханов әуелі Тобыл губерниясын зерттейтін, кейін Ф. Щербинаның статистикалық экспедициясының жұмысына белсене қатысты. Осы кезеңде ол қазақ елінің экономикалық жай-күйін, шаруашылығын, этнографиясын, тұрмыс-салтын, материалдық және рухани мәдениетін зерттеді. 1903 жылы Петербургте «Ресей. Өлкеміздің толық географиялық сипаттамасы» деген ортақ атпен осы басылымның он сегізінші томы жарық көрді. Оның авторларының бірі Алаш қозғалысы көшбасшысы Ә. Бөкейханов еді.
1905 жылы Ә. Бөкейханов Ресей конституциялық демократтар (кадет) партиясына мүшелікке қабылданды. Осы жылы Қарқаралыда орыс отаршылдығына қарсы өткен қозғалысқа басшылық жасап, петиция ұйымдастырды. Ресейдің I Мемлекеттік Думасына Семей облысынан депутат болып сайланады. 1905—1907 жылдары кадеттердің «Степной пионер», «Степной край», «Иртыш», «Омич», «Голос» атты газеттеріне белсенді түрде мақалалар жазып тұрды.
1913 жылы Ә. Бөкейханов ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілері А. Байтұрсынов және М. Дулатовтармен бірге тұңғыш жалпыұлттық баспасөз ұйымы — «Қазақ» газетін ұйымдастырды. Газет беттерінде халыққа білім беру, ұлттық сана-сезімді ояту хақында көптеген құнды дүниелер жарық көрді. Ә. Бөкейханов ғылыми жұмыспен де белсене айналысты. Мәселен, ол Орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің жұмысына қатысты. Ол екі тілге бірдей жетік еді, қазақша да, орысша да еркін жазды. Оның қаламынан көптеген тарихи және этнографиялық туындылар, атап айтқанда, «Қырғыздар» («қазақтар» - авт.), «Сұлтан Кенесары Қасымовтың тарихына қатысты материалдар», «Қарқаралы уезіндегі қырғыздардың рулық құрылымы», Абай қазасына арналған «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» атты қазанамалық мақаласы, тағы басқа зерттеулері жарық көрді.
Әлихан Бөкейханов 1917 жылдың 21—26 маусымында Орынборда I Бүкілқазақ съезін өткізіп, «Алаш» партиясы атқару комитетінің төрағалығына сайланады. Сол жылы Орынборда өткен «Алаш» партиясының II Бүкілқазақ съезінде «Алашорда» үкіметі құрылып, Ә. Бөкейханов оның төрағасы болып сайланды. Кеңес өкіметі кезінде ол бірыңғай ғылыми, әдеби, аудармашылық қызметпен айналысады. Жазықсыз қуғынға ұшырап, 1937 жылы ату жазасына кесіледі. 1989 жылы ақталды.
Аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, публицист Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов бүкіл саналы ғұмырын өз халқын отаршылдық езгіден азат етуге, тәуелсіз мемлекет құруға, ел-жұртына білім беріп, оны гүлдендіруге арнады.
Әлихан Бөкейхановтың сенімді серіктері мен пікірлестері
Әлихан Бөкейханов өзінің төңірегіне қазақтың алдыңғы қатарлы зиялы қауымының ең таңдаулы бөлігін топтастыра білді. Оның сенімді серіктерінің бірі белгілі ақын, аса көрнекті ғалым, түрколог, публицист, педагог, аудармашы әрі қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов (1873—1937) болды. Ол Торғай облысындағы Торғай уезінің Сарытүбек деген жерінде дүниеге келген. Ауыл мектебінде оқып, сауатын ашады, кейіннен Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінде оқиды. 1895 жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітіреді. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездерінің мектептері мен орыс-қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет атқарады. А. Байтұрсынов өзінің халықпен кездесулері кезінде патша үкіметінің отаршылдық саясатының мәнін әшкереледі. Ол Қарқаралы петициясының мәтінін жазып, құрастыруға барынша белсене қатысты. 1913—1918 жылдары «Қазақ» газетінде редактор болып, халық өмірінің көкейтесті мәселелерін көтереді, елді өнер-білімге үндейді. А. Байтұрсынов Алаш қозғалысы тұсында күрестің алғы шебінде болады. Кеңес өкіметі кезінде ол қазақ халқының сауатын ашып, ағарту жолына біржола түседі. Көптеген өлең-жырларында халықтың арман-тілегін, мұң-мұқтажын жырлады, халықты өнер-білімге, мәдениетке шақырды. Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық саясатын сынады, ел-жұртты миссионерлердің жүгенсіз қылығынан сақтандырды. Оның өмірі өз халқына адал қызмет етудің, ел-жұртының мәдениеті мен әдет-ғұрпына, тарихына деген сүйіспеншіліктің айқын үлгісі. Ол өзінің бір мақаласында былай деп жазды: ''«Менің мақсат-мұратым - қазақ халқының материалдық жағдайын жақсарту, мүмкін болғанынша мәдениетін көтеру. Мен осы мақсатты қамтамасыз ететін үкіметті қолдауға әрқашан әзірмін»''.
Ә. Бөкейхановтың сенімді серіктерінің және ұлт-азаттық қозғалысына белсенді қатысушылардың бірі Міржақып Дулатов (1885— 1935) болды. Ол Торғай облысы Торғай уезінің Қызылбел атырабында дүниеге келген. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Торғайдағы екі сыныптық мектепте оқыған. 1904 жылы Омбыға барып, онда Ә. Бөкейханов және А. Байтұрсыновпен кездеседі, саяси қызметке белсене араласа бастайды. Патша отаршылдығына ашық қарсы шығып, жер мәселесін көтереді. Қазақтардан жерді тартып алуға, мұсылмандықты қудалауға тыйым салуды талап етеді.
1909 жылы «Оян, қазақ!» атты жыр жинағы жарық көреді. М. Дулатовтың бұл кітабын замандастары «Ұлттық манифест» деп атады. Автор қазақ халқының ауыр жағдайын поэтикалық түрде суреттей келіп, одан қалай шығудың жолын ұсынады. Ол қазақ даласында жаппай мешіттер мен медреселер ашуды, жастарға ислам рухында тәрбие беруді жақтады. Семей округтық сотының прокуроры былай деп жазды: «Оян, қазақ!» кітапшасы өзінің мазмұны жағынан қырғыз (қазақ. — авт.) жастарына арналған үндеумен тең, ол мемлекеттің қазіргі қоғамдық құрылысын құлатуға шақырады».
М. Дулатов Қарқаралы петициясының жобасын әзірлеуге, Алаш қозғалысына білек сыбана қатысты. Қажырлы қайраткер өзінің бүкіл өмірін туған халқына қызмет етуге арнады.
Алаш қозғалысы жетекшілерінің бірі белгілі қоғам қайраткері, педагог, тарихшы Мұхаметжан Тынышбаев (1879—1937) болды. Ол 1879 жылы Жетісу облысына қарасты Лепсі уезінің Садыр болысында дүниеге келген. 1900 жылы Верный гимназиясын алтын медальмен тәмамдаған. 1906 жылы Санкт-Петербург транспорт инженерлері институтын бітірген. 1905 жылдың аяғында Оралда өткен Қазақстанның бес облысының съезіне қатысады. Институтта оқып жүрген кезінің өзінде-ақ қазақ халқының ұлттық мүддесін патша әкімшілігінің озбырлығынан қорғаған мақалалар жазады. 1907 жылы II Мемлекеттік Думаға Жетісу губерниясынан депутат болып сайланады. Думада Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағыт ұстанған М. Тынышбаев бар өмірін туған халқының азаттығы үшін арнады, осы жолда құрбан болды.
Саяси реакция өршіп тұрған жылдары Алаш қозғалысы көшбасшыларының бірі, ойшыл, оқымысты, мемлекет және қоғам қайраткері Мұстафа Шоқайдың (1890—1941) саяси көзқарасы қалыптаса бастады. Ол Сырдария облысында дүниеге келді. Оның әкесі округке белгілі би болды. Ал шешесі жағынан алғанда нағашылары Хиуаны билеген қазақ хандары тұқымынан еді. Мұстафа бастауыш білімді ауылда алады. Содан соң Ташкент гимназиясын да, Санкт-Петербург университетінің заң факультетін де алтын медальмен үздік бітірді. Қазақтардың III және IV Мемлекеттік Думаларға қатысуына тыйым салынуына қарамастан Мұстафа Шоқай мұсылмандар фракциясымен тығыз байланыс жасап, белсенділік танытты. Сол фракция арқылы Мемлекеттік Дума депутаттарының назарын қазақ халқы басынан кешіріп отырған ауыр жағдайға аударып отырды. М. Шоқай бар ғұмырын Орта Азия мен Қазақстан халықтарының азаттық күресіне арнады.
Қазақтар арасында Ішкі Ордадан шыққан саяси қайраткер Бақтыгерей Құлмановтың есімі кеңінен танымал болды. Б. Құлманов 1859 жылы дүниеге келген. Ол Әбілқайыр ханның ұрпақтары болып табылатын сұлтандар тобынан шықты. Орынбор ерлер гимназиясын, Санкт-Петербург университетінің шығыстану факультетін бітірген. Ішкі Ордадағы әкімшілік жұмыстарында болған жылдарында ол мектептер мен емдеу орындарының ашылуына барынша зор күш-жігер жұмсады, Ресей Мемлекеттік Думасына қатарынан екі рет депутат болып сайланды. Осынын өзі-ақ оның халық арасында орасан зор беделінің бар екенін көрсетті.
Қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен отаншыл патриоттардың бірі Көлбай Тоғысов еді. Ол Семей облысы Зайсан уезінің Шорға болысында дүниеге келген. Петербург университетінің заң факультетін бітірген. К. Тоғысов талантты журналист, көрнекті қоғам қайраткері болды. Татар тілінде шығатын «Вахыт», орыс тілінде шығатын «Семипалатинский листок» газеттерінің бетінде халықты сауатсыздыққа, білімсіздікке, патша үкіметінің отаршыл әкімшілігі мен шенеуніктерінің озбырлық әрекеттеріне қарсы күресуге шақырды. Ол үш тілде - қазақ, татар және орыс тілдерінде еркін жазды. 1905 жылғы қарашада Қарқаралыда патша үкіметіне қарсы өткен наразылық митингісі бастамашыларының бірі болды. Ол өзінің мақалаларының бірінде былай деп жазды: ''«Біздің өз ана тілімізде кітаптар басып шығаруымыз, сондай-ақ мектептер, ауруханалар салуымыз керек. Біз сауатты әрі білімді халық болуға тиістіміз»''.
Қазақстандағы алғашқы басылымдар
Бұл кезендегі жарқын жетістіктердің бірі қазақтың ұлттық баспасөзі қалыптаса бастады. Қазақ тіліндегі алғашқы бұқаралық басылымдарды отаршыл билік органдары шығарды. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қазақстандағы әкімшілік реформаларын жүзеге асырғаннан кейін халыққа патша үкіметінің қазақ өлкесіндегі саясатын түсіндіру үшін баспасөз қажет болды. Алғашқы газеттердің бірі — «Түркістан уәлаятының газеті» 1870 жылы Ташкент қаласында қазақ және өзбек тілдерінде шыға бастады, Ол Түркістан генерал-губернаторлығының баспасөз органы еді. 1888 жылы Омбыда Дала генерал-губернаторлығы «Дала уәлаятының газетін» шығара бастады. Бұл газеттер Ресей империясының қазақ өлкесіндегі саясатын түсіндірумен айналысты. Олар негізінен ақпараттық-анықтамалық сипатта бола тұрса да, оларда қазақ халқының тарихы, этнографиясы және ауыз әдебиеті туралы материалдар жиі жарияланып тұрды. Осы газет беттерінде қазақ зиялыларының көшбасшылары Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Шоқай, М. Көпейұлы және басқалардың алғашқы мақалалары жарияланды.
Қазақ журналдарының шығуы
1911 жылы Орынбор губерниясының Троицк қаласында алғашқы қазақ журналы «Айқап» жарық көрді. Оның баспагері әрі редакторы белгілі ақын, прозашы және журналист Мұхамеджан Сералин болды. Журналды басып шығаруда қазақ халқының көрнекті өкілдері Б. Қаратаев, Ж. Сейдалин, Сейфуллин, Б. Майлин, С. Торайғыров және басқалары елеулі рөл атқарды. Журналда жарияланған материалдарда қазақ халқының отырықшы өмір салтына көшуінің, өлкедегі халықтың білім деңгейін көтерудің көкейкесті мәселелері қозғалды. Алайда журнал 1915 жылы жабылып қалды. Соған қарамастан, ол қазақ халқының ұлттық санасезімін оятуда, жаңадан қалыптасып келе жатқан зиялы қауымның басын қосып, топтастыра түсуде орасан зор рөл атқарды. Қазақ басылымдарын қаржыландыруға татар көпестері мен кәсіпкерлері елеулі үлес қосты.
1914 жылдан 1918 жылға дейінгі аралықта Омбы қаласында қазақтардың «Бірлік» атты мәдени-ағарту ұйымы жұмыс істеді. Оның жұмысына ақын, жазушы, ағартушы әрі драматург Қошке Кемеңгеров белсене қатысты. Бұл ұйымның органы 1914—1918 жылдары қолжазба күйінде шығып тұрған «Балапан» журналы болды. Оның бас редакторы Қошке Кемеңгеров еді. Уфа қаласында 1915-1918 жылдар аралығында «Садақ» атты және бір қолжазба журнал да шығып тұрды.
Жалпыұлттық «Қазақ» газеті
1905 жылы патшаның қол қойған манифесі бойынша елде сөз бостандығы мен баспасөз бостандығы жарияланды. Мұның өзі Қазақстанда қазақтардың өздері шығаратын демократиялық басылымдарды — газеттер мен журналдарды шығаруына мүмкіндік берді. 1907 жылы Санкт-Петербургте қазақтардың тұңғыш қоғамдық саяси газеті «Серке» жарық көрді. Ол татар тілінде шығатын «Ульфат» газетінің қазақша қосымшасы ретінде шыға бастады. Алайда ол елде саяси реакцияның күшеюіне байланысты жабылып қалды.
Газеттің әр нөмірінің таралымы орта есеппен 3 мың данаға, кейде тіпті 8 мың данаға дейін жеткен. «Қазақ» газеті XX ғасырдың басындағы азаттық қозғалысының стратегиясын анықтап берді. Газет өз беттерінде халық ағарту, кітап шығару мәселелеріне басымдық берді. Ә. Бөкейханов бастаған қазақ зиялылары отаршылдықтың мәнін ашып көрсетті, газет мұсылман діні мәселесі бойынша, ғылыми негізделген бағыт ұстанды. Газет бетінде жарияланған мақалалардың едәуір бөлігі тіл мен әдебиет, мәдениет пен тәрбие, халық санасын жетілдіруге арналды. «Қазақ» газеті қазақ халқы тарихының бетбұрысты кезеңінде шығарылды, өз ұлтының көкейтесті мүдделеріне адал қызмет етті. Ол бүкіл қазақ халқын өзінің төңірегіне топтастыра білген ұлттық-саяси және ғылыми-әдеби басылым болды.
Қазақ тілінде кітаптар шығару
XX ғасырдың бас кезінде қазақтар арасында рухани-діни және зайырлы мазмұндағы кітаптар пайда бола бастады. 1900 жылдан 1917 жылға дейін қазақ тілінде 400-ге жуық кітап басылып шықты, олардың жалпы таралымы 60 мың данаға дейін жетті. Кітаптар Санкт-Петербург, Орынбор, Уфа, Троицк, Орал, Астрахан, Верный, Ташкент қалаларындағы баспаханаларда араб әрпімен шығып тұрды.
ХІХ-XX ғасырлар тоғысында шетел тілдеріндегі кітаптарды қазақшаға аудару үрдісі күшейе түсті. Бұл жұмыспен қоғамның неғұрлым сауатты азаматтары айналысты. 1909 жылы Санкт-Петербургте ұлы Абайдың өлеңдері мен А. Байтұрсыновтың «Қырық мысал» атты кітабы жарық көрді. Ал 1909 жылы Қазанда М. Дулатовтың атақты «Оян, қазақ!» өлеңдер жинағы басылып шықты. «Бақытсыз Жамал» романы, «Азамат» және «Терме» атты шығармалары жарық көрді.
1911 жылы ұлы Абайдың шәкірті, данышпан Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» деген кітабы жарық көрді. Шәкәрім өз бетімен білім алды, араб, парсы, түрік және орыс тілдерін еркін меңгерді. Ол бүкіл ұлттық мәдениетіміздің тарихындағы өзіндік орны бар көрнекті ақын, ойшыл, тарихшы, ғұлама ғалым әрі композитор ретінде де танылды.
1911 жылы Орынборда Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» атты өлеңдер жинағы жеке кітап болып шықты. Бұл шығарма қазақ халқының құқықсыз мүшкіл халіне арналды. 1912 жылы ол араб графикасы негізінде «Оқу құралы», «Әліпби», «Жаңа әліппе» және «Тіл құралы» деп аталатын әдістемелік оқу құралдарын қазақ тілінде жазып шықты. Мұндай басылымдардың жарық көруі қазақтар үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл түркі тілдес халықтар үшін зор жаңалық саналды.
1912 жылы Мағжан Жұмабаев «Шолпан» атты өлеңдер жинағын жариялады. 1914 жылы «Бірлік» атты ағарту үйірмесінің көмегімен Сәкен Сейфуллин өзінің «Өткен күндер» атты алғашқы кітабын жарыққа шығарды.
Қазақ газеттерінің, журналдары мен кітаптарының жарық көруі қазақ халқының ұлттық сана-сезімін оятуда, қазақ зиялыларының ұлт мүддесі үшін тығыз топтасуында елеулі рөл атқарды. Қазақ халқы бұл кезде түрлі әдеби шығармаларды тек қазақ тілінде ғана емес, татар және орыс тілдерінде де оқи алатын дәрежеге жетті.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы
NGC 1824
NGC 1824 — Dorado шоқжұлдызында орналасқан SBm типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Шығыс Жетібай мұнай кен орны
Шығыс Жетібай мұнай кен орны — Оңтүстік Маңғыстау ойысымындағы мұнай кен орны. Құрылым 1963-1964 жылдары анықталып, 1965 жылы іздестіру жұмыстары басталды. 1967 жылы кен орны ашылды.
Географиялық орны
Маңғыстау облысында, Ақтау қаласының оңтүстік-шығысында 110 км жерде орналасқан.
Геологиялық құрылымы
Кен сыйыстырушы көтерілім Өзен-Жетібай антиклин өңірінде орныққан. Сеноман жікқабатының табанымен (тұйықтаушы изогипса -400 м) құрылымының өлшемдері 2,8x1,4 км, амплитудасы 10 м; неоком жікқабатының табаны бойынша оның өлшемдері 4,2x1,6 км-ге, амплитудасы 25 м-ге дейін жетеді. Ортаңғы юра таужыныстарында 7 өнімді горизонт бөлінген, олардың 5-еуі байос, 2-еуі аален жікқабатының шөгінділерінен орын алған.