Дүр_Оңғар_Дырқайұлы
Дүр Оңғар өлеңдеріндегі тәрбиелік мәні бар ұлағатты сөздер
Дүр Оңғар шығармашылығында жас жеткіншектерге тәрбие берерлік көптеген әңгіме, өсиет жырлары, қанатты сөздер де жетерлік. Оңғар ақын туындыларын нақты, өсиет түріндегі жырлар, дәуір, салт – дәстүр тынысын білдіретін толғаулар, арнау өлеңдер деп бірнеше топқа бөлуге болады. Осы бірнеше саланы қамтыған шығармаларының бәрі де «Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін» нәрлі дүниелер. Мысалға, оның ақыл, өсиет түріндегі өлеңдерінің кез-келгенінде, «Алқалап келген әлеумет» атты жырында: деп бастайды. Осы келтірілген шағын ғана үзік өлеңде кәдімгі алақиғаш өмірдің қатпарлы сырының мәні, мәйегі жатқаны анық. Мұнда ол – көктем нұры төгілгенде табиғат түлеп, жер көгеріп, ағаш бүршіктеп, жапырағын жайып, мәуесін салатынын айтады. Ал басқыншы жау төнгенде елді ерлер ғана қорғайтынын, сондай қатерлі сәтте оларды жаратушы желеп – жебейді деген сенім білдіреді. Егер тұтқиылдан төнген жаудан сақтанып, қорғаштанып, қалың қамалды бұқпалап паналағанмен кем қорғанды көктеп өтетінін, ондайда жан сауғалағанмен үстіңе төнген ажалдан қашып құтылу мүмкін еместігінбайқатады. Оңғар ақын өмірде көргенін көңілге түйіп, сол кішкентай нәрседен келелі философиялық ой туындатады. Мәселен: Ол болмыс туралы шығармасында: дейді. Бұл ақын жүректің аңғаруымен көркемдеп кестеленген өмірдің шынайы бейнесі. Ақын бұл пәни тірліктегі көңіл алдарқатар жұбанышты жәйттердің жеме–жемге келгенде сағымдай бұлдырай – жоғалып, жапанда жалғыз қалғандай дәрменсіз халге түсіретінін жіті байқап, сол сығымдай бір-екі өлең жолына сыйғызып жіберуге шебер екен. Оған жыраудың: дегені дәлел. Бәлкім, осы шумақтың алғашқы екі қатары сол Оңғар атаның аузынан шыққаннан кейін мәтелге айналған шығар. Мүмкін, осындай ұшқыр, өткір тілмен мірдің оғындай ғып тура, дәл тауып айтқандығынан да болар, оның Дүр Оңғар атанғаны. Оңғар Сыр сүлейлерінің ішінде көзі тірісінде «Дүр» атағын алған ақын, жырау. Ақын заманды болжай айтқан өлеңінде: Қазіргі заманға терең көзқараспен қарап, қазіргі күнгі тіршілікті сипаттаған секілді. Ол да болса қасиеттің бірі болып есептеледі. Ондай қасиет көптің қолынан келе бермейді десем артық айтпаған болар едім. Сол дәуірдегі ел – жұрт халымыздың салт-дәстүрін қатаң сақтап, соның ішінде қыз ұзату, келін түсіру, шілдехана, тұсаукесер, атқа мінгізу, ұлыстың ұлы күні, құрбан айт сияқты кәде-дәстүрлерді кәдімгідей дәріптеп, үлкен мереке етіп өткізген. Халқымыз осындай салт-дәстүрлер арқылы барлық қауымды, әсіресе жас ұрпақты инабаттылыққа, іскерлікке, шаруақорлыққа тәрбиелеп отырған. Сондықтан қыз ұзату, келін түсіру секілді маңызды шараларға арнайы жырау шақырып, тойбастар айтқызған. Мұның да тәрбиелік мәні күшті. Оңғар жырау сондай салтанатты думанның пердесін ашуға көп қатысыпты. Бұл да оның ел алдында сыйлаған жырау екендігін айғақтай түседі. Ол жиырмадан астам тойбастар жырын шығарған. Бұл тақырыптағы туындылар бір-біріне ұқсамайды. Мысалы, көрші ауылда келін түсіретін болса, сол шаңырақтың отбасын, ата-анасын, шыққан тегін, жігіттің болмысын шындық тұрғысында шығармасына арқау еткен. Мысалы: Қожакелді руының дәулетті кісісі Жақабай қызын ұзатқанда шығарғанда «Тойбастар» жырын әуелі бойжеткенге арнайды. Оның осындай тойбастарының бір түрінде қызға арнаған сөзі: Өлеңдері мен толғауларын оқи отырып адамгершілікке негізделген қанатты сөздерді жинадым. Мәселен, «Атадан алтау тусаң да, бір басыңа жетерлік», «Хас жаманның бір мінезі, сөз тыңдайды шекесімен», «Қазған орға жығылар, жаққан отқа жығылар», «Алдыңнан шығып жүрмесін, жақсылық жаман еткенің», «Көп құдайдың бір аты», «Ер – шаңырақ, ел - уық», «Адам – керуен, өмір – жол», «Адамға тумақ – рас, өлмек – мирас», «Жалғыз болсаң, топқа басың кіре алмас, жарлы адам ел шаңына ере алмас», «Жағдайсыздың қолы жаздырмас, кемдік ердің көркін шығармас».