cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ақтоған (өзен)
Бастауы
Бастауын Қызылшарық ауылының солтүстігіндегі бұлақтардан алып Шілік өзенінің сол жағынан (Бабатоған қонысынан) Іле өзеніне құяды. Өзен бойының орта ағысында жиде, шілік, жүзгін, т.б. бұта аралас тоғай өскен.
Лопатконг Тауншип (Нью-Джерси)
Лопатконг Тауншип (Lopatcong Township) — Нью-Джерси штатының Уоррен округіне жататын АҚШ қаласы.
Қарасай (өзен Атырау, Маңғыстау)
Қарасай – Шығыс Каспий алабындағы өзен.
Лопатконг Тауншип (Нью-Джерси)
Қала тұрғындарының саны 8014 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 18.5 км² шамасында. FIPS коды — 34-41490.
Фулхэм (футбол клубы)
Тарихы
1968 жылы екінші лигаға түсіп қалды да, 2001 жылы бір-ақ оралды. Дегенмен осы аралықта өздерінің ең ірі табысына қол жеткізді — 1975 жылғы Англия кубогының финалына шықты. Бірақ онда лондондық тағы бір клуб "Вест Хэм Юнайтедтен" ұтылды.
Қарасай (өзен Атырау, Маңғыстау)
Географиялық орны
Атырау облысының Жылыой, Маңғыстау облысының Бейнеу аудандары жерімен ағады.
Бастауы
Бастауын Желтау, Көлеңкелі тауларының баурайынан алып, Маңсуалмас жонының солтүстігіндегі сорға құяды.
Гидрографикасы
Ұзындығы 73 км, су жиналатын алабы 6290 км. Жаман Қарасай және Жақсы Қарасай болып екі саладан тұрады. Арнасы дефляцияға ұшыраған, аңғары айқын қалыптаспаған, сағасы борпылдақ шөгінділерден тұрады. Қар суымен толығады. Ағындысы көктемгі қар еру кезінде 10-15 күндей ағып, жазда түбіне дейін құрғап кетеді. Алабы мал шаруашылығына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Бейнеу ауданы өзендері Санат:Жылыой ауданы өзендері
Фулхэм (футбол клубы)
Тарихы
2018/19 жылғы Англия чемпионатының қорытындысында чемпионшипке түсіп қалды.
Сілтемелер
Санат:Англия футбол клубтары
Лопатконг Тауншип (Нью-Джерси)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Лорисал-ду-Кампу
Лорисал-ду-Кампу (Louriçal do Campo) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Каштелу-Бранку округінің құрамына кіреді. Каштелу-Бранку муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 805 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 22,07 км² шамасында. Халық тығыздығы — 36,5 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Каштелу-Бранку округінің елді мекендері
Ардагыш
Ардагыш — Башқұртстанның Балтачев ауданындағы ауыл, Штандин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 40 адамды құрады. Пошта индексі — 452989, ОКАТО коды — 80208843002.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Лауэнбрюк
Лауэнбрюк (Lauenbrück) — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Ротенбург-на-Вюмме ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2163 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 21,89 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 3 57 033. Муниципалитеттің басшысы — Йохен Интельман.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Саксония елді мекендері
Хаммам
thumb|right|200px|Топкапы сарайындағы мәрмәрден жасалған резервуар
Хаммам (حمّام) — Түркия мен Шығыстағы елдердегі қоғамдық монша атауы.
Дереккөздер
Санат:Монша Санат:Түркия сәулеті Санат:Түркия мәдениеті
Мемлекеттік иммунитет
Мемлекет иммунитеті немесе Мемлекеттік иммунитет — мемлекеттердің иең заңдылық эәне олардың суверендік жағдайын толық тануға және қадірлеуге негізделген халықаралық заң ережелерінің бірі. Бір мемлекеттің екінші мемлекет сотына тартылуға жатпайтындығын білідіреді. Мемлекет иммунитетпен пайдалану белгілі бір мемлекеттің дербестігін, оның ешкімге тәуелді еместігін көрсетеді. Суверенді мемлекет басқа мемлекеттердің заңына бағынбайды. Сол сияқты бір мемлекеттің екінші мемлекет территориясында  тұрған мемлкет орындарына да оның заңдары мен әкімшілік органдарының шешімдері жүрмейді. Мемлекет мүлкі оның басқа мемлекеттердің бірде-бірі қол сұға алмайтын меншігі болып табылады. Суверенді мемлекеттің иммунитетімен оның халықаралық заң субъектісі болып табылатын құрамды бөліктерінің бәрі де пайдаланады. Мысалы: КСРО имунитеті оның құрамды бөліктері - барлық одақтас республикаларға иммунитет болып саналады.
Дербес мемлекет иммунитетінің құқықтық негізі БҰҰ Жарғысымен баянды етілген мемлекет егемендігі болып табылады. Оның бірнеше түрлері бар:
Мемлекет иммунитетнің мазмұны мына ережелермен сипатталады:
Дереккөздер
Санат:Халықаралық құқық
Младиново (Хасково облысы)
Младиново (Младиново) — Болгариядағы ауыл. Хасково облысына қарасты Свиленград қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 365 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6531. Телефон коды — 037704. ЕКАТТЕ коды — 48698.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Хасково облысының елді мекендері
Нытынка
Нытынка — Ресейдегі өзен. Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сушенка өзенінің сол жағалауынан 5,9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мәскеу өзені Заозерье ауылындағы су өлшейтін посттан Коломна қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Эгельсбах
Эгельсбах (Egelsbach) — Германия Федеративтік Республикасының Гессен жерінде орналасқан муниципалитет. Дармштадт әкімшілік округіне бағынады. Оффенбах ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 10 948 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 14,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 06 4 38 003. Муниципалитеттің басшысы — Рудольф Мориц.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гессен елді мекендері
Сәтімжан Қамзеұлы Санбаев
Өмірі
Мұғалім семьясында туған.
Орынбор ауыл шаруашылығы иснтитутын (1961), КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсын бітірген.
Гурьев облысында, Энгельс атындағы колхозда (1962-1966), «Қазақфильм» киностудиясында (1966-1968), жазушы баспассында (1968-1972), Қазақстан жазушылар одағында (1972-1975) жұмыс істеді.
1975 жылдан Павлодар трактор зауытында инженер-конструктор, Балқаш кен-металлургия комбинатында инженер «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі, Азия-Африка елдері жазушыларымен байланыс жөніндегі Қазақ комитетінің жауапты хатшысы,Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші,«Невада-Семей» қозғалысының вице-президенті, Ш.Айманов атындағы ұлттық кинокомпаниясында бас редактор қызметтерін атқарған.
Шығармашылығы
Шығармаларын орыс тілінде жазады. Шығармалары қазақ тіліне, сондай-ақ КСРО халықтарының көптеген тілдеріне, шетел тілдеріне аударылған.
Абайдың қарасөздері, М.Әуезовтың, С.Бегалиннің, Ә.Сәрсенбаевтың, Қ.Ысқақтың т.б. қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған.
Еңбектері
«Ақ бас таулар» атты көркем фильмінің сценарийін жазды. Санбаевтың бірқатар туындылары ағылшын, француз, неміс т.б тілдерінде жарық көрді.
Марапаттары
КСРО Жазушылар одағы, ВЦСПС-тің жүмысшылар тақырыбына арналған шығармалар конкурсының лауреаты (1981).
«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
Соғыс қылмыскерлері
Соғыс қылмыскерлері — бейбітшілік пен адамзатқа қарсы қылмыс жасаушы адамдар.
Қылмыс түрлері: зорлық, тонаушылық, соғыс-тұтқындарын өлтіру, бейбіт халыкты қыру, газ және бактериологиялық соғыс жүргізу, атом каруын колдану.
БҰҰ Бас Ассамблеясы 1968 ж. 26 қарашада Соғыс қылмыскерлерінің қылмыс жасаған мерзімі өтіп кеткенімен, олардың адамзатқа қарсы қылмыстары жазаланбай қоймайтыны жөнінде конвенция қабылдады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Тап-Неме-Яха
Тап-Неме-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Еты-Пур өзенінің сол жағалауынан 29 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 58 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бұжы
Бұжы — ұлттық тағам. Жаңа сойылған қойдың не ешкінің етін, іш майын, бауырын майдалап турап, оған аздап ұн себелеп, пияз, бұрыш, тұз қосып, әбден араластырғаннан кейін, бүйенге не қарынға салады. Бүйеннің ашық ұшы жіңішке істіктермен түйреліп байланады да, суық су құйылған ыдысқа салынады. 1,5 — 2 сағат баяу қайнатып, бүйен жарылмау үшін әр жерінен тескілеп, ауасын шығарып, аударыстырып отырады. Кей жерлерде бұл тағамды бұжбан деп те атайды. Дастарқанға суық күйінде қойылады. Бұжыны бұрын қадірлі қонақ келгенде, ұзақ жолға шыққанда, жауға аттанғанда пісіретін болған. Жолға алып шығу үшін тұзын басымдау салып, кептіргеннен кейін ғана пісірген.
Бұжы
Ет, жүрек, бауыр,май - барлығын турап, дәмдеуіштерін, пияз, бұрышын араластырып,тұзының дәмін келтіріп, қарынға салады да, аздап су құяды. Содан соң қазандағы суға салып қайнатады. "Асылды " деп айтқаны болмаса, қарынның ішінде демі шықпай піскен соң, өз нәрі өзінде, ерекше дәмді болады.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192.
Санат:Қазақ асханасы Санат:Тағамдар
Мутаген
Мутаген (латын тілінде mutatіo – өзгерту және ген) – клетканың генетикалық материалын бұзатын және мутациялық өзгерістердің пайда болуына ықпал ететін әр түрлі факторлар. Олар химиялық, физикалық және биологиялық болып бөлінеді. Химиялық мутагенге: көптеген алкилдеуші қосылыстар, нуклеин қышқылдарының азотты негіздерінің аналогтары, алкалоидтар, т.б.; физикалық мутагенге: иондаушы сәулелердің барлық түрлері (гамма, рентген сәулелері, протондар, нейтрондар), ультракүлгін сәулелері, жоғарғы және төм. температура, т.б.; ал биологиялық мутагенге: көптеген вирустар жатады. мутагендердің әсерінен клетканың, қала берді организмнің қалыпты тіршілік ету жағдайы бұзылады. Соның нәтижесінде мутацияның барлық типтері (гендік, хромосомдық, геномдық) көрінеді. Организмде мутация жиілігін жүздеген есе өсіретін мутагендерді ‘‘супермутагендер’’ деп атайды. Кейбір мутагендер канцерогендік те әсер етеді.
Дереккөздер
Санат:Биология
Намыс (футбол клубы)
Намыс футбол клубы — 1992-1996 жылдары Қазақстанда чемпионаттарында ойнаған футбол клубы. Клубтың басқалардан ерекшелігі — құрамында тек қазақ жігіттері ғана ойнады.
Тарихы
1991 жылы "Спорт" газетінің редакторы Несіп Жүнісбаев тек қазақ балаларынан құралған команда жасақтау идеясын жариялады. Егер газетке көптеп жазылса, содан түсетін қаржы клубтың шығынын да көтере алатынын мәлімдеді. 1992 жылы жер-жерлерден оқырмандар клубтың болашағы үшін газет қорына шамалары жеткенше ақша аудара бастады да, 1992 жылы клуб селекционерлері жер-жерлерден 6, 7, 8 сынып оқитын, допты жақсы игере алатын қазақ балаларын жинау үшін Қазақстанды аралап кетті. Онысы нәтиже берді де, бірнеше баланың басын қосып, "Намыс" футбол мектебін құрды. Кейін сол мектептен Нұрбол Жұмасқалиев, Нәкен Қырықбаев, Алмас Құлшынбаев, Асқат Қадырқұлов секілді ұлттық құрамада ойнаған футболшылар өсіп шықты.
Боралдай кенттік әкімдігі
Боралдай кенттік әкімдігі — Алматы облысы Іле ауданындағы әкімшілік бірлік.
Намыс (футбол клубы)
Тарихы
Сол жылы "Намыс" кәсіби футбол клубы құрылды да, Қазақстан чемпионатына қатысты. Бірақ таза қазақ футболшыларынан құралған клуб айтарлықтай нәтиже көрсете алмай, төменгі орындарда қалды да, 1994 жылы бірінші лигаға түсіп қалды.
1995 жылы бірінші лигада элитаға көтерілу үшін біраз әрекеттенді. Шығыс аймақта сынға түсіп, төрт клубтың ішінде екінші орынға көтерілді. Финалдық турнирде де аса нашар ойнаған жоқ, жоғары лигаға жолдама беретін үшінші орынға іліге алмады, үшінші орындағы "Көкше" клубынан 6 ұпай артта қап кетті.
Боралдай кенттік әкімдігі
Әкімшілік құрамы
Құрамына Боралдай кенті кіреді. Орталығы – Боралдай кенті.
Намыс (футбол клубы)
Тарихы
1995 жылғы маусымның соңында қаржы мәселесі қиындап кетті де, клуб жабылып қалды.
Клубта әр жылдары жоғарыда аталғандардан бөлек Асан Кәриев, Қайрат Кәрімов, Асхат Борантаев секілді футболшылар өнер көрсетті.
Боралдай кенттік әкімдігі
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 28142 адамды құрады.
Намыс (футбол клубы)
Ең үлкен жеңісі
Қазақстан чемпионаты
Боралдай кенттік әкімдігі
Дереккөздер
Санат:Іле ауданы ауылдық округтері
Намыс (футбол клубы)
Ең үлкен жеңілістері
Қазақстан чемпионаты
Сілтемелер
Санат:1992 жылы құрылған футбол клубтары Санат:1996 жылы жабылған футбол клубтары Санат:Намыс ФК
NGC 5773
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Лесная Шешма
Лесная Шешма — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Самара облысы, Орынбор облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шешма өзенінің оң жағалауынан 212 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 56 км-ді құрайды.
NGC 5773
Ашылуы
Бұл нысанды 1784 жылы 16 мамырда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5773 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 53124, UGC 9571, MCG 5-35-22, ZWG 164.38, NPM1G +30.0361.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Лесная Шешма
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Шешма өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Татарстан өзендері Санат:Самара облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері
Әш-Шаһрастани
Аш-Шаһрастани, Әбу-л-Фатх Мұхаммед б. Абд әл-Карим(1075-1153) - шафиишіл діндар және факих,дін мен діни-философиялық жүйелер тарихының беделді білгірі. Шахрастан қаласында (Ирандағы Хорасанның солтүстігінде) туған, ұлты парсы. Аш-Шахрастани дәстүрлі мұсылмандық білім алған. Нишапур мен Гургаңджде хадистерден, фикһ пен қаламның сол кездегі белгілі білімпаздарынан дәріс алған. Ол көп сапар шегіп, Халифаттың әр түрлі өлкелерінен шыққан ғалымдармен жүргізген пікірталастарда басым түсуі арқылы даңққа бөленді. Атақпен бірге оны философтар мен батиншіл-исмаилшылар дәлелдемесіне жақындығы үшін айыптайтын сыншылар да көбейе түсті. Үш жыл бойы Аш-Шахрастани Бағдадтағы белгілі Низамийа медресесінде дәріс оқыды. Ол өзінің туған қаласында қайтыс болған.
Аш-Шахрастанидің діни-саяси көзқарастарын бір мәнді анықтама беруге болмайды. Бір жағынан ол ашаришіл діндар ретінде көрінеді. Ашаришіл қағида жүйелерін терең білетіні оның «Китаб ниһайат әл-икдам фи илм әл-калам» трактатынан анық байқалады. Аш-Шахрастанидің бізге кейбір бөліктері ғана жеткен Мафатих әл-асрар уа масабих әл-абрар деп аталатын Құранға түсініктемесінде, шынында да, исмаилшылдық сипат бар. Оның исмаилшыл көзқарасы 1132 жылдан кейін құрастырылған және Әбу Әли ибн Синаға қарсы бағытталған пікірталас сипатындағы «Китаб әл-Мұсараа» трактатынан анық байқалады. Бұл еңбегінде автор ибн Синаны жетекші философ ретінде мойындай отырып, философиялық пікірталас үшін метафизикалық жеті мәселесін таңдап алады да, ибн Синаның осы мәселелер туралы айтқан пікірлерін жоққа шығаруға тырысады. Ең алдымен, Аш-Шахрастани әр мәселе туралы ибн Синаның тұжырымын келтіреді, оны жоққа шығарады, содан соң бұл мәселе туралы өзінің анықтамасын береді, Аш-Шахрастанидің айтқан ойларының, ол пайдаланған ұғымдар атауларының исмаилшылар ілімінен алынғаны анық байқалып тұрады. Осылайша исмаилшылар идеологиясының кейбір құрамдас бөліктері Аш-Шахрастани дүниетанымында, шынында да, өз көрінісін тапқан. Түпнұсқаларда Аш-Шахрастанидің жоғарыда аталып өткен үш шығармасынан басқа дін іліміне, философияға, дін тарихын қатысты оннан астам еңбектерінің аттары көрсетіледі. Олар: Аш-Шахрастанидің ең белгілі шығармасы - Китаб әл-милал уа-н-нихал. Еңбек 1127 жылы жазылым кейін Санджардың уәзірі Махмуд б. Музаффар әл-Хорезмиге (1127 - 32) немесе Термездің Әли әулетінен шыққан нақыбы Әли б. Джафар әл-Мұсауиге арналған. Бұл еңбектің кең танымал болғандығы оның пар-сы тіліне бірнеше мәрте аударылғандығынан байқалады. Бізге жеткен аудармаларының ең көне нұсқасы 1440 жылы Ақсақ Темір әулетінен шыққан билеуші Шахрух үшін жасалынған. Аш-Шахрастанидің бұл трактатының көпшілікке танымал болғанының тағы бір дәлелі - осы шығарманы қолмен көшіріл тарату дәстүрінің берік орныққандығы. Китаб әл-милал уа-н-нихал екі бөлімнен тұрады.
Максхютте-Хайдхоф
Максхютте-Хайдхоф (Maxhütte-Haidhof) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан қала. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Швандорф ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10554 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 34,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 76 141. Қаланың басшысы — Зузанне Планк.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Әш-Шаһрастани
Дереккөздер
Санат:Ислам тұлғалары
NGC 623
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1837 жылы 30 қарашада Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 623 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 5898, ESO 353-23, MCG -6-4-52.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Sculptor (шоқжұлдыз)
Темірлі тақтатастар
Темірлі тақтатастар – кембрий кезеңіне шейін қалыптасқан, құрамына кварцты-темірлі түзілімдерді көптеп кіріктіретін, әртүрлі метаморфты өзгерістерге ұшыраған шөгінді және жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары; кварц пен силикат-магнетитті немесе гематитті жыныс қабатшаларының алмасып отыруы нәтижесінде қат-қабатталған немесе жолақ нақышты түзілімдер түзеді.
Құрамындағы темір мөлшері 25–30%-тен кем болмаған жағдайда темірлі тақтатастар байытуды керек қылатын темір рудасы болып есептеледі.
Дереккөздер
Санат: Шөгінді тау жыныстары
Толтия
Толтия (Кіші Тальтия) — Ресейдегі өзен. Свердлов облысы, Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ивдель өзенінің сол жағалауынан км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 28 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тавда өзенінің бастауынан сағасына дейін, Сосьва өзенін қоспағанда бастауынан Морозково ауылындағы Су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Свердлов облысы өзендері Санат:Түмен облысы өзендері
Машиналық-бағдарланған тіл
Машиналық-бағдарланған тіл (машинно-ориентированный язык; machine-oriented language) — мәліметтер түрі мен алгоритмдік құрылымы белгілі бір есептеу машинасының немесе компьютер тобының құрылымын қамтып көрсететін, сонымен қатар, программалау процесін жеңілдететін және автоматтандыратын бірқатар сипаттамалары бар программалау тілі. Тиімділігі жағынан машина командаларында жазылған программалардан кем түспейтін программалар жазуға мүмкіндік береді. Көбіне жүйелік программалауда қолданылады. Машиналық-бағдарланған тіл арнаулы және әмбебап болып екіге бөлінеді. Машиналық-бағдарланған тіл арнаулы тілдерге мнемокодтарға автокодтар жатады. Жалпы бұл екеуін біріктіріп ассемблер тілі деп атайды. Машиналық-бағдарланған әмбебап тілдердің мысалы ретінде ALMO, UNCOL, СИ тілдерін келтіруге болады.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Анзирка
Анзирка — Ресейдегі өзен. Удмуртия Республикасы, Татарстан Республикасы, Киров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вятка өзенінің сол жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 46 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — Вятка өзені Вятка Алаңқайы қаласынан сағасына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Удмуртия өзендері Санат:Татарстан өзендері Санат:Киров облысы өзендері Санат:Кама су алабы өңірі өзендері
IC 1400
IC 1400 — Аққу шоқжұлдызында орналасқан EN (эмиссиялық тұмандық) типті галактикалық тұмандық.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: CED 197.
Сыртқы сілтемелер
IC 1400 Санат:Аққу (шоқжұлдыз)
Қолан Аманов
Қолан Аманов - 1932 жылы 27 қарашада Жамбыл облысының қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданына қарасты Құмарық ауылында (бұрынғы Подгорный селосы) дүниеге келген. Алматыдағы, Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетін, Мәскеудегі Халық шаруашылығы академиясын бітірген. Сол жылдардан бері қаржы саласында еңбек етіп келеді. Аудандық, облыстық қаржы мекемелерін басқарды. Республика қаржы министрінің орынбасары, республикалық Бақылау-тексеру басқармасының төрағасы қызметтерін атқарды. Төрт кітаптың авторы. 1991 жылы «Жазушы» баспасынан «Шынар» әңгімелер жинағы жарық көрді. Іле-шала «Кие», «Сең» секілді әңгімелер мен повестер жинағы оқырмандар қолына тиді. Одан кейін «Үрей» романы жарық көрді.
Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген экономисі.
Шығармалары
Төрт кітаптың авторы. 1991 жылы "Жазушы" баспасынан "Шынар" әңгімелер жинағы жарық көрген. Ілешала "Кие", "Сең" секілді әңгімелері мен повестер жинағы оқырмандар қолына тиген. Одан кейін "Үрей" романы жарық көрген.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар Санат:Қазақ ақындары Санат:1932 жылы туғандар
Япто-Яха (Ханавэй-Яха тармағы)
Япто-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ханавэй-Яха өзенінің оң жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 39 км-ді құрайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Экспертиза
Экспертиза (сарап) - мәселенің өз шешімін табуы үшін, оның ғылымның кейбір саласы бойынша (мысалы медицинада) арнайы білімді, техникалық шеберлікті т.б. біліктілік дәрежесін талап ететін, маман (немесе мамандар тобы) тарапынан белгілі бip тұжырым шығара отырып зерделенуі.
Дереккөздер
Санат:Медицина
Ұлықшоркөл
Ұлықшоркөл (Ulugʻshoʻrkoʻl/Улуғшўркўл), Ұлышоркөл (Ullishoʻrkoʻl/Уллишўркўл, Ulyşorköl), Шоркөл (Shoʻrkoʻl/Шўркўл) — Өзбекстанның Хорезм облысындағы және Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы тұзды көл.
Вакуум-шайғындағыш
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Терминология Санат:Химия
Ұлықшоркөл
Географиялық сипаттамасы
Ұлықшоркөл көлінің солтүстік бөлігі Өзбекстанға (Хорезм облысы, Жаңаарық ауданы), оңтүстік бөлігі Түркіменстанға (Дашоғыз уәлаяты) тиесілі. Хиуа қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км, Шығырша ауылынан оңтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан.
Ұлықшоркөл солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, оңтүстікке қарай бірте-бірте тарылып келетін үшбұрышқа жақын пішінді. Өзбекстан ұлттық энциклопедиясының мәліметінше, көлдің ұзындығы 16 км, ені солтүстік бөлігінде 4 км, ауданы 14,8 км². Сол энциклопедия бойынша су қоймасы 86 м биіктікте, Бас штабтың топографиялық карталары бойынша теңіз деңгейінен шамамен 100 м биіктікте жатыр. Ұлықшоркөлдің жағалау сызығы тұрақты еместігін айта кету керек. Көл оңтүстіктен, батыстан және шығыстан Оңғыз Қарақұмының құм барқандарымен қоршалған.
Ұлықшоркөлдің суы тұзды.
Достық көл коллекторы су қоймасының солтүстік бөлігі арқылы солтүстік-шығыста Бөрітапкөл көлімен байланысады. Көл осы арна арқылы ағып келетін су ағынымен қоректенеді. Солтүстіктен егістіктерді суарудан келетін ағынды сулармен де қоректенеді. Коллекторды ұстау идеясы Хорезм облысының әртүрлі көлдеріндегі судың түсуі мен булануы арасындағы теңгерімсіз қатынасқа байланысты туындады, мұнда кері сулар келді: су қоймаларының бір бөлігі кеуіп, екінші бөлігі толып жатты. Көлді теңдеуші коллекторының 1-кезеңі 1954 жылы Доңызкөлден Ұлықшоркөлге дейін жүргізілді; Ұлықшоркөл-Шықкөл теліміндегі коллектордың 2-кезегі 1957 жылы іске қосылды. Алайда, көлдердегі әлсіз булану олардың апатты түрде толтырылуына және бұрын салынған коллекторлардың істен шығуына әкелді. 1959 жылы Өзбек КСР мен Түрікмен КСР-нің бірлескен күшімен Халықтар достығы Үлкен көл коллекторының құрылысы басталып, мелиоративтік мәселелер шешілді.
Шаруашылықта пайдалану
Көлде Хорезм балық өсіру шаруашылығы жұмыс істейді.
Ұлықшоркөлдің рекреациялық маңызы бар.
Дереккөздер
Санат:Өзбекстан көлдері Санат:Түрікменстан көлдері
Дэрби (Айова)
Дэрби (Derby) — Айова штатының Лукас округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.7 км². FIPS коды — 19-20125.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 131 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Лукас округы (Айова)
Үшарал (Қарағанды облысы)
Үшарал — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, Жидебай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 23 км-дей жерде.
Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 329 адам (168 ер адам және 161 әйел адам) болса, 2009 жылы 291 адамды (159 ер адам және 132 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Кардинале
Кардинале (Cardinale) — Италиядағы коммуна, Калабрия әкімшілік аймағына қарасты Катандзаро провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2615 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 84 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 31 км² шамасында. Пошта индексі — 88062.
Трахеомегалия
Трахеомегалия— дамудағы ауытқу: кеңірдек диаметрінің тым үлкен болуы созылғыш тканінің бұлшық ет тканінің және (немесе) шеміршек тканінің толык жетілмеуінен болады.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
Мигел-Леан
Мигел-Леан (Miguel Leão) — Бразилиядағы муниципалитет, Пиауи штатында орналасқан. Солтүстік-орталық Пиауи мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Терезина экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 456 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 74,517 км² шамасында. Халық тығыздығы — 19,5 адам/км².
Санат:Пиауи елді мекендері
Блено-ле-Туль
Блено-ле-Туль (Blénod-lès-Toul) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Туль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,6 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54080, пошта индексі — 54113.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1046 адамды құрады. Халық тығыздығы — 59,43 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары
2017 Қысқы Универсиада ойындарындағы трамплиннен секіру
2017 Қысқы Универсиада ойындарындағы трамплиннен секіру 30-шы қаңтар мен 5-ші ақпан аралығында Алматы қаласында өтті. 5 медаль комплекті ойналды. Өткізу орны: Халықаралық трамплиннен секіру комплексі «Сұңқар».
Дереккөздер
Санат:2017 жылғы Қысқы Универсиада
Гибвиль
Коммунаның INSEE коды — 91292, пошта индексі — 91630.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 727 адамды құрады. Халық тығыздығы — 278,54 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Оксфорд Тауншип (Нью-Джерси)
Оксфорд Тауншип (Oxford Township) — Нью-Джерси штатының Уоррен округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2514 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15.6 км² шамасында. FIPS коды — 34-55530.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Доку Омаров
Доку Омаров (шеш. Ӏумар КӀант Доккa; Доку Хаматович Умаров; "Докка Абу Усман" ) (1964–2013) — шешен сепаратисты, исламист, Кавказ Әмірлігінің бірінші әмірі, Ресей Жоғарғы Сот шешімі бойынша террористік ұйымды басқарады.
XV-XVI ғасырлардағы Ұлы географиялық ашулар
Батыс Еуропа елдерінде XV ғасырдың 1-жартысынан феодалдық құрылыс ыдырауға бет алды. Ірі-ірі қалалар дамып, еңбек құралдары жетілдірілді, ірі кәсіпорындар пайда болып, тауар өндіру артты, сауда ұлғайды. Ақшаның маңызы күшейіп, сауданың одан әрі дамуына себепші болды. Теңге соғу үшін алтын-күміс металдарына деген сұраныс артты. Өндіріс заттарын көп өндіру үшін арзан шикізат керек болды. Сол кезде Батыс Еуропа елдерінде осы айтылған қымбат заттар Үндістанда, Шығыс Азия елдерінде «төгіліп жатыр» деген қауесет тарады. Батыс еуропалықтар су тегін байлыққа тез жетіп, алтын, піл сүйегі және бағалы металдар мен морж тісіне кенелгісі келді. Сөйтіп сауданың дамуы бұл арды қауіп-қатерлі жаңа жерлер іздеуге итермеледі. Бұл кезде түрік жаулап алушылары олардың Кіші Азия мен Сирия арқылы Шығысқа баратын жолын толық жауып тастаған еді. Бұл жағдай Еуропадан Азияға баратын жаңа жолдар іздеуді қажет етті. Еуропалықтардың ашық теңізге шығып, алысқа жүзуге ұзақ уақыт бойы батылы бармады. Қолдарында дұрыс карталары мен теңіз құралдары болмаған саяхатшылар Еуропаны қоршаған теңіздерде ғана жүзді. Теңізшілер кеменің қай жерде жүргенін күн ашық кезде, жұлдыздардың орналасуы бойынша, толқыны жоқ жағаға түсіп қана білетін болды. Теңізшілерде құбылнама (компас) пайда болғаннан кейін ашық теңізге шығу қауіпсіз бола бастады. Кеменің жүрген жерін анықтайтын аспап - астролябия ойлап шығарылды. XV ғасырда тез жүретін жеңіл, желкенді кеме - каравелла жасалды. Мұндай кемелер жүрдек әрі сыйымды еді. Олардың түзу және көлбей орнатылған желкендері бар үш мачтасы болды және өзіне керекті бағытқа қарай ыққа да, желге де қарсы жүзе алды. Каравелламен алыс саяхаттарға шығуға болатын еді.
XV ғасырдағы Америка халықтары
Қазіргі үндістердің бабалары осыдан 25-30 мың жылдай бұрын Беринг бұғазы Шығысқа арқылы Азиядан Америка құрлығына келген. Өткен ғасырда басталған Америка халықтарының тарихын зерттеу үндістердің таңғажайып әлемін, олардың ежелгі мемлекеттерін және өздеріне тән мәдениетін ашты.
Кәсібі
Американы көптеген рулар мен халықтар мекендеді. Халқының көпшілік бөлігі аң және балық аулаумен шұғылданды. Солтүстік Американың оңтүстігінде, Орталық және Оңтүстік Американың қыраттарында егіншілік дамыды. Егіншілер жерді егіске дайындарда орманды тас балтамен шауып, ағаштарды өртеді. Жерді ағаш кетпенмен өңдеді. Мұнда еуропалықтарға әлі белгісіз жүгері, картоп, күнбағыс, қызанақ, какао, темекі өсірді. Американың көп бөлігінің тұрғындары жануарларды қолға үйретуді білмеді. Америкада жылқы болмады. Солтүстікте ғана итті, ал оңтүстікте түйе тәрізді ламаны қолға үйретті. Құстан күркетауық, үйрек өсірді. Басқа континенттерде белгілі бірқатар жетістіктерді - темірді, тісағаш пен дөңгелекті, мылтықты үндістер білмеді. Олар еңбек құралдары мен қаруды ағаштан, тастан, қоладан жасады. Бытырап жатқан үндіс тайпалары алғашқы қауымдык күрылыста өмір сүрді. Шаруашылығы мен мәдениетінің дамуы жағынан майя, ацтектер, инктер басқа халықтардан жоғары тұрды.
Майя
Майя халқы Орталық Америкадағы қалың джунгли орманы басқан Юкатан түбегін мекендеді. Жер қауымға қарады. Қауым әр отбасына орманнан тазартылған жер үлесін бөліп беріп отырды. Қатардағы қауымдастарға шонжарлар мен абыздар үстемдік етті. Олар қауымдастардың егін өнімінің бір бөлігін алып отырды. Тұтқындар мен борыштылардан құралған құлдарды да қанады. Біздің заманымыздың I мыңжылдығында өмір сүрген майяларда қала-мемлекеттер пайда болды. Әр қаланы «ұлы адам» деп аталатын билеуші басқарды. Билік мұрагерлікпен ауысып отырды. Ол өлкенің халқынан салық жинады. Шонжарлар қала орталығындағы тастан салған сарайларда, ал «төменгі адамдар» - шаруалар мен қолөнершілер қала шетіндегі төбесін амыс құрағымен жапқан лашықтарда, едені жер үйлерде тұрды. Біздің заманымыздың бас кезінде Майяда жазу пайда болды. Иеороглифтерді қышқаламмен қағазға түсірді, қолжазбаларды уреттермен безендірді. Храмдардың қабырғаларына да, биік тас бағаналарға да ойып жазу жазды. Абыздар дұғаларды, аңыздар мен тарихи оқиғаларды жазып отырды. Абыздар қауымдастарға егіншілік жұмыстарын жүргізу мерзімдерін белгіледі. Егіншілік күнтізбе жасауды қажет етті. Ол ертедегі халықтар күнтізбелері ішіндегі ең дәл күнтізбе болды. Күнтізбе асау математика жетістіктерімен байланысты еді. Олар басқа тайпалардың ішінде ең алғаш нөл сандық белгісін енгізді. Майя қалаларының орнынан астрономиялық обсерваториялар табылған. Абыздар планетаның Күнді айналып шығуын есептеп шығарды. Күннің және Айдың тұтылуын алдын ала болжай білді. Сәулет өнерінде де майялардың жетістіктері үлкен болды. Олар биік тұғырларға және жасанды төбелерге сарайлар мен текшелі пирамида түрінде храмдар салды. Құрылыстарды бедер өрнекпен, құдайлардың мүсіндері және фрескалармен безендірді.
Ацтектер
170px|left|thumb|Ацтектердің конкистадорлармен соғысы Ацтектер Мексикадағы теңіз деңгейінен 2000 м биіктіктегі қыратта, тау шыңдарының етегінде, ауа райы жұмсақ және топырағы құнарлы, табиғаты сұлу алқапта орналасқан. XIV ғасырда солтүстіктен келген ацтектер үлкен көлдің ортасындағы аралдарға Теночтитлан қаласын салды. Аралдарды бөгеттермен жалғастырды. Қаланы түзу көшелер мен каналдар бөліп жатты, оларды жағалай храмдармен сарайлар бой көтерді. Алғашқы кезде ацтектерде жер жетіспеді. Сондықтан олар енсіз түбектерге көл түбінен шығарылған балдыр мен құнарлы қайыр топырақты бірге төгіп отырды. Жауынсыз кездерде егінді каналдан суарды. Бұл «көшпелі егістік» жылына бірнеше рет өнім берді. Ацтектер көрші тайпаларды жаулап алып, өзіне бағынышты етті. Олар бағынышты тайпалардан қыруар төлем және құлдар алып отырды. Тайпаларды бұрынғысынша жергілікті көсемдер билегенімен, басты қалаларды ацтек әкімдері мен алым жинаушылар басқарып түрды. Мемлекетті мұрагер билеуші басқарды. Шонжарлар лауазымды қызметтерге қойылып, атқарған қызметі үшін жалақы алды. Олар керектінің бәрін қарауындағы бағыныштыларынан алды. Соғыс кезінде саны 150 мың адамга дейін баратын қуатты әскер жасақтау мүмкіндігі болды. Ацтектер қолөнерде үлкен жетістіктерге жетті. Алтын мен күмістен нақышты әшекейлер соқты, зергерлер қымбат тастарды шебер қырлады, нәзік өрнек салу жұмыстарын орындады. Қолөнершілер өрнектелген ыдыстар жасады, мата тоқыды, матаның астына құс қауырсындарын салып кестеледі. Ол түрлі түсті болып құбылып тұрды.
Астанада қарапайым ацтектер мен шонжарларға арналған мектептер болды. Әдеттегі мектептерде егіншілікке, қолөнерге және соғыс ісіне үйретті. Шонжарлардың балаларына жазуды, тарих пен дінді, мәнерлеп оқуды, есептеуді, астрономияны, поэзияны, шешендік өнерін оқытты. Әнші-ақындар гимндер, дастандар, табиғат жөнінде өлеңдер шығарды. Астанада жыл сайын әнші-ақындардың айтысын өткізіп, үздіктеріне жүлде берілді.
Инктер
Оңтүстік Американың батысында инктер елі - Перу жатыр. Инктер көрші тайпаларды бағындырып, олардың еңбегін пайдаланды. Каналдар қазып, егін екті, аспалы көпірлер салды. Қоладан балта, орақ, пышақ, түйреуіш, ине, қоңыраушалар, найзаның ұшы сияқты заттарды құйып, алтын мен күмістен әшекей бұйымдар жасады. Инктерде 4 жылдық мектеп болған, онда бірінші жылы кечуа тілін үйретіп, екінші жылы дінге оқытып, үшінші және төртінші жылдары өмірге қажетті білім берген. Сөйтіп еуропалықтар келгенге дейін-ақ Америка халықтары өздерінің бай мәдениетін жасаған. Алайда еуропалықтардың басып алуы бұл елдердің табиғи дамуына кедергі жасады. Франсиско Писсаро 1475-1541 жылдар аралығында Инктер империясын жаулап алып Лима каласының негізін калады.
Христофор Колумб
250px|thumb|left|Христофор Колумб Колумб 1436 жылы Генуя қаласына жақын жердегі тоқыма өнеркәсібінде істейтін Доминико Колумб отбасында туған. Колумбтың жас кезінде қайда оқығаны белгісіз, әйтеуір итальян, испан, португал және латын тілдерін жақсы білгендігі анық. Он төрт жасында Колумб теңіз қызметіне кетеді. Жасында Жерорта теңізінде, Еуропа жағалауларына саяхат жасаған сауда кемелерінде болып, теңіз жағдайларын жақсы біліп алады. Колумб Генуяда тұрғанда географиялық карта сызумен шұғылданады. Ол бұл мамандықты меңгеріп алған соң, інісі Бартоломей Колумбпен бірге Лиссабонға келеді. Португалияның Лиссабон қаласы теңіз шаруашылығының орталығы болды. Оған барлық жерден ғалымдар, теңізшілер, географтар жиналатын. Мұнда келгеннен кейін де ағайынды Колумбтар карта жасаумен айналысады және бірқатар теңізде жүзу жұмыстарына қатысады. Колумб Лиссабонда тұрған кезінде Феници Леониде Полестерелло дейтін теңізшінің қызымен танысып, соған үйленеді. Колумб үйленген соң Порто-Сонто аралына келіп, қайын атасының үйінде тұрады. Мұнда ол атасынан қалған географиялық карталарды, теңіз жұмысы туралы жазбаларын тауып алып, сол материалды мұқият зерттейді. Міне, осы кезден бастап Колумб Батыс жолымен Үндістанды ашу мәселесіне кіріседі. XV ғасырда ежелгі ғалымдардың Жер шар формалы деген болжаулары теңіз саяхатшыларының назарын аударды. Кейбір ғалымдар батысқа қарай жүзу арқылы Жерді айналып өтіп, Үндістанға жетуге болады деген пікір айтты. Бұл жолды, Африканы айналып өтуге қарағанда, қысқа жол деп қате есептеді. Үндістанға батыс жолмен жетуге әрекет жасаған еуропалық тұңғыш теңіз саяхатшысы Христофор Колумб (1451-1506) болды. Біраз ізденістерінің нәтижесінде Христофор Колумб өзінің Үндістан мен Қытайға апаратын теңіз жолын іздеу сапарын Африканы айналып жүретін Шығыстан емес, әлі зерттелмеген, Атлант мұхитын басып өтетін батыстан бастау керек деп шешті. Ол Жердің шар іспетті екенін білетін-ді. Егер олай болған күнде, Батысты бетке алып жүзе берсе қайткен күнде Үндістаннан барып шығатынын топшылады. Оның бұл жоспары ол кезде «ақымақтың ісі» саналатын. Әлі ешкім сырын білмейтін мұхит арқылы кіп-кішкентай кемесымақпен жүзіп өтемін деу шынында көзсіз ерлік еді. Ұзақ жылға созылған айтыс, таба болу мен торығудан кейін, ақыры Колумб алтын мен жаңа жер байлығына құштар испан корольдерінің бетін өзіне бұрды.
Сонымен Колумб жол бастаушы '''«Санта Мария» және «Нинья», «Пинта»''' деп аталатын үш кемемен 1492 жылы тамызда Испания жағалауындағы Полос қаласынан сапарға шығады. Бұл ар аттанғанда ауа райы ашық болды. Пассат желі бір қалыпты соғып, кемелер батысқа қарай еркін сырғи жөнелді. Бұрын мұндай ашық теңізге шығып көрмеген теңізшілер алғашқыда үрейлене бастады. Кенет көкжиектен жасыл белдеу көрінгенде олар қатты қуанып қалады. Алайда ол жер емес, бетін балдыр басқан Сорогос теңізі болып шығады. Бұл Колумбтың Атлантикадан ашқан бірінші жаңалығы еді. Күн артынан күн жылжып өтіп жатады. Көкжиекке үласқан көк теңізден басқа көзге ілінер ештеме көрінбейді. Теңізшілердің ішінде торығу байқала бастайды. Дегенмен олар Колумбтың есебі бойынша осы кезде Үндістанға жетуге тиіс екендерінен мүлде бейхабар болатын. Алайда жуық маңда көрінетін жер жоқ еді. Колумб ғажайып ұстамдылық танытып, түнжыраған теңізшілердің көңілін көтеріп, оларға алтын мен дәмді тағам бергізеді. Ақыры одан да ештеме шықпай, теңізшілер мұны тыңдауын қойып, «Егер енді үш күннен кейін жер көрінбейтін болса, кеменің бетін кері бұрамыз» деген шарт қояды. Колумб амалсыз көнеді. Айтылған мерзім бітер күннің түнінде сағат екіде, кеме вахтасында тұрған теңізшінің «'''Жер! Жер көрінді!»''' деген айғайы естілді. Бұл бір шағын арал еді. Оны Колумб Сан-Сальвадор деп атады. Одан кейін бұлар Кариб теңізіндегі жұпар Куба, ғажайып Гаити аралы, тағы-тағы толып жатқан аралдарды басып өтті. Теңізшілер бұл өңірден алғаш рет жүгері, картоп, темекі сияқты Еуропада жоқ өсімдіктерді кездестірді. Бұларды қай жерде болмасын тобылғы өңді, сүлу келген бойшаң адамдар қарсы алды. Дегені қабыл болып тұрған, өзін Үндістандамын деп ұйғарған Колумбтың айтуынша, бұл арды саяхатшылар үндістер деп атап кетті. Колумб ешкім білмейтін жаңа құрлық емес, Үндістанға баратын батыс жолын таптым деп топшылайды. Ақыры үшінші, одан кейінгі төртінші сапарында - өмірінің соңғы жылдарында өзінің «бөтен бір дүние бөлігін» ашқандығы жайында ойлана бастайды.
Мұхиттың арғы жағындағы қазынасы мол, жаңа жерлер испандарды қызықтырды. Сол жерге барып орнығам деушілерге король 1497 жылдан бастап рұқсат берді. Бұл байлығы мол жерге көпестер, кедейленген дворяндар, үкіметке наразылар, айыптылар көшіп кетпекші болды. Король үш экспедиция ұйымдастырып, көп адам жіберді. Солардың ішінде Колумб ашқан жерді көруге Америго Веспуччи де аттанды.
Америго Веспуччи
1501 жылы Португалия королінің келісімімен «жаңа жерге» екінші рет барды. Веспуччи Пинсон, одан кейін Кобрал ашқан Бразилия жағалауын зерттеп қайтады. 1503 жылы Веспуччи үшінші рет «жаңа жерге» саяхатқа шығады. Ол енді Бразилия жағалауымен Үндістанға өтпек болады да, 20° оңтүстік ендікке дейін жүзіп барып Колумб ашқан, одан кейін көптеген испания саяхатшылары зерттеген «жаңа жер», «бұл Азия аралдарының тізбегі емес, осы күнге дейін белгісіз материк» деген дұрыс қорытындыға келеді.
1507 жылы космограф Мартин жер жүзін Еуропа, Азия, Африка материктеріне бөліп, жаңадан Америго ашкан жерді оның басқа материктерімен ұксастығына қарай «Америка деп атау керек» дейді.
Ол кезде Американы «Тоты құстар жері» дейтін. Сөйтіп жаңа құрлықтың жартысы Америго Веспуччи есімімен аталып кетті. Ол материкті негізінде түңғыш ашқан атақты Христофор Колумб еді, бірақ ол өмірінің ақырына дейін жаңа материк ашқанын білмеді. Ол жердің жаңа материк екендігін дәлелдеген Америго Веспуччи болды. Осыдан кейін еуропалыктар Американың жаңа материк екеніне сенді. Енді отаршылар Америка байлығын иемденуге жанталасып, жергілікті халықты қырғынға ұшыратты, бірсыпырасын Еуропаға апарып құлдыққа сатты. Аралдардың кейбір байырғы халықтарын еуропалықтар осы ретпен құртып жіберді. Бүдан кейін еуропалықтар Мексиканы, Перуды, Оңтүстік және Солтүстік Американың басқа жерлерін өздеріне қаратып, бейбіт халықтарын тонап, олардың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениетін, салт-сана, әдет-ғұрпын аяққа басты. Сөйтіп Колумб, Васко да Гама, тағы басқалардың белгісіз жерлерді ашуы география ғылымы үшін үлкен жаңалық болса, ал еуропалықтардың одан кейінгі саяхаты басып-жаншуды, отарлау саясатын көздеді.
Колумб батыс теңіз жолымен Үндістан, Қытай, Жапон аралдарын ашамын деп барып, жаңа жерді - Американы ашып жүргенде, Васко да Гама Африканы айнала жүзіп, Үндістанды ашты, содан бастап Португалияның Азияны отарлауы басталды.
Васко да Гама
Васко да Гаманың нақты қай жылы туғаны белгісіз, дегенмен кейбір деректерге қарағанда, 1469 жылы туған деп шамалайды. Ол жасында Португалияның Испанияға карсы соғысында ерлік көрсеткен, бірнеше рет Гвинея жағалауын айнала жүзіп шыққан. 1492 жылы Васко да Гама II Жуан корольдің тапсырмасын орын- дап, оның Францияда қалған алтын тиеген кемесін Португалияға алып келеді, содан оның аты әйгілі болады. 1497 жылы 8 маусымда Васко да Гаманың төрт кемелі экспедициясы Лиссабон портынан шығады. Кемелерді ол мұқият қарап, оған керекті адамды өзі таңдап алады да, әрбір кемеге тәжірибелі адамдарды капитан етіп тағайындайды. Бір апта жүзген Васко да Гама эскадрасы Канар аралдарына келеді. Содан кейінгі сапары сәтті болып, 4 қарашада Африка жағалауына жетіп, зәкір тастайды. Бұл жерді адмирал «Әулие Елена» қойнауы деп атайды. Мұнда саяхатшылар сегіз күн аялдап, айналаға географиялық зерттеулер жүргізеді. Адмирал өз күнделігінде «Африка жағалауындағы тұрғындар құлаққа тағатын мыстан басқаны бағаламайды және өздері шетінен батыл келеді» деп жазады.
Үлеспұл
Үлеспұл —
XV-XVI ғасырлардағы Ұлы географиялық ашулар
Васко да Гама
Бұдан әрі жүзіп, өздерімен бірге келе жатқан Бартоломеудің жол көрсетуімен Африка материгінің оңтүстік нүктесі «Қайырлы Үміт» мүйісін айналып өтіп, Васко да Гама белгісіз теңізбен жүзе береді. Эскадрада ауыз су азайып, екі кемені жөндеу қажет болып, енді бұл ар беймәлім бір жағаға зәкір тастайды. Бұл жердің халқы кафирлер деп аталады екен, олар саяхатшыларды жылы шыраймен қарсы алады. Сондықтан бұл жерді Васко да Гама «жақсы адамдар жері» деп атай- ды. 1498 жылы 23 қаңтарда эскадра Замбези өзені сағасына жетіп, мұнда бір ай бөгеледі. Үнді мұхитынан жүзіп өтуге дайындық жасайды. Кемелерін бүтіндейді, ауырып өлген матростарды жерлейді. Васко да Гама Үндістаннан Португалияға келген соң, король оны Үндістанды жаулап алуға 20 соғыс кемесін беріп аттандырды. 1502 жылы 10 ақпанда Лиссабоннан шыққан бұл әскери экспедиция күзге қарай Каликутке жетеді. Каликут раджасы мұндай жауға қарсылық көрсетпей, олардың айтқанын істеп, сауда жасауға келісім береді. Васко да Гама төрт сағат ішінде қаламаған бағынсын деп раджаға елші жібереді. Ол бұған жауап қайтармайды, өйткені ол бейбіт жатқан елге сауда жасау үшін келген еуропалықтар соғыс ашады деп ойламағанды. Айтулы төрт сағат өткен соң Васко да Гама оның айлақтарындағы бүкіл бейбіт тұрған кемелерді басып алып, бейбіт қалаға зеңбіріктен оқ жаудырады, ғасырлар бойы тұрған сәулетті күмбезді үйлердің күлін көкке үшырып, еркін елді қырғынға ұшыратады. Мұндай озбырлық, еркін елді қанға бояу бөгде елді отаршылардың ежелгі әдеті болатын. Васко да Гама бұдан әрі Цейлон, Суматра, Ява аралдарына дейін барып бейбіт елді қырғынға ұшыратты. Мұны көрген қытай халқы өзіне қарайтын бұл аралдардан португал басқыншыларын қуып шығады. Португалияның географиялық зерттеулері Васко да Гаманың осы екінші экспедициясымен аяқталды. Енді олар біржола отарлау саясатына көшті.1519-1522 жылдары Азияға батыс жолмен жету мақсатымен Испания ірі теңіз саяхатын ұйымдастырды. Экспедицияны ер жүрек, тәжірибелі теңізші, қайтпас жігерлі адам Фер- нан Магеллан басқарды. Бес кемеден құралған экспедиция Оңтүстік Америка жағалауына жетіп, материк пен Отты жер аралы арасындағы бұғаз (қазіргі Магеллан бұғазы) арқылы Оңтүстік Американы айналып өтеді. Одан әрі Тынық мұхитты кесіп өтіп, Филиппин аралдарына жетеді. Осында жергілікті тұрғындармен қақтығыс кезінде Магеллан қаза табады. Оның серіктері Тынық мұхитпен жүзіп, Оңтүстік Африканы айналып, Испанияға жалғыз ғана кемемен қайтып оралады. Осы дүние жүзін айналып өткен түңғыш саяхат Жердің шар тәрізді екенін, дүниежүзілік мұхиттың біртүтастығын және жер бетінің басым бөлігін су басып жатқанын біржолата дәлелдеді.
Үлеспұл
1) азаматтық құқықта — кооперативтің әрбір мүшесінің осы кооперативтің мүлкіне қатысуы мөлшерін көрсететін кооператив мүлкінің (бөлінбейтін қорлардан басқа) бір бөлігі. Үлеспұл кооператив мүшесінің үлеспұлдық жарнасынан және кооператив қызметінің барысында жасалған немесе сатып алынған мүліктің тиісті бөлігінен құралады;