cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жақып Бірлікұлы
Жақып Бірлікұлы Мырзаханов ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1982). 1958 жылы Шыңжаң институтының тарих және география факултетін бітірген. Қытай Ғ.А-на қарасты Шыңжаң Қоғамдық ғылымдар академиясында ғылыми қызметкер (1959 – 79), ұлттар зерттеу институтының бөлім меңгерушісі (1979 – 84), Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясының вице-президенті (1986 – 2001), Шыңжаң және Қытай мемлекеттік деңгейдегі гуманитарлық ғылыми-зерттеу қоғамдары мен ассоциацияларының төрағасының орынбасары, бас хатшысы қызметтерін атқарды. ҚХР ШөАР Халық құрылтайы тұрақты комитетінің мүшесі (2000 жылдан). Оның қазақ халқының тарихы мен этнографиясын зерттеуге арналған ғылыми еңбектері Қытайдағы үздік ғылыми жетістіктер ретінде бағаланды. Мырзаханов көлемді 3 томдық “Қазақ әдебиеті тарихы” (Үрімші, 1996 жылы 1-т.,), “Қазақ мәдениетінің айдыны” (Үрімші, 2001, 1-т.), 24 кітаптан тұратын “Қазақ тарихындағы әйгілі адамдар” (2000 жылдан, Пекин), 5 томдық “Жұңго – Қытай тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер” (Пекин, 1999, 2001, 1, 2-т.) сияқты ғылыми еңбектерді жазуды ұйымдастырды және оған өзі бас редактор болды. Оның “Арман асуында” (Үрімші, 1979) атты тарихи романы, “Таңқурай” (Пекин, 1984), “Дала гүлі” (Үрімші, 1984), тағы басқа көркем шығармалары бар.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Тобыл кенттік әкімдігі (Бейімбет Майлин ауданы)
Тобыл кенттік әкімдігі – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Приозёрный ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылды.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Тобыл кенті, Приозёрное ауылы кіреді. Орталығы – Тобыл кенті.
Дереккөздер
Санат:Бейімбет Майлин ауданы ауылдық округтері
Нағыз тотылар
Нағыз тотылар''' (Psittacinae) — Тоты құс тұқымдас тармағы болып тұр.
Николай Алексеевич Пичугин
ПИЧУГИН Николай Алексеевич (1890-1978),жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1943). Харьков халык ш. институтын бітірген (1923).Әдеби кызметін Украинада бастаған. Алғашқы «Уссури таны» очерктер жинағы 1932 ж. жарық көрді. 1941 жылдан кеншілер қаласы Қарагандыда тұрды. Шахтерлер еңбегі мен тұрмысына «Екінші Шығыс» (1943) пьесасын, «С. С. Макаров» (1948), «Қарағанды очерктері» (1949) очерктер жинақтарын, «Шұғылаға шомған қала» (1953) романы, «Жолдағы кала» (1976) повесін арнады. Пичугин сонымен қатар Азамат соғысы және Кеңес өкіметінің алғашкы жылдары такырыбына «Ешқашан ажырамаймын» (1968), «Таң сәріде шыққандар» шығармасын, бүгінгі күн тақырыбына «Бір жолы түнде» (1956), «Шурканын ісі» (1961) т. б. еңбектерін жазды.
Дереккөздер
Санат:1890 жылы туғандар Санат:1978 жылы қайтыс болғандар Санат:Тұлғалар Санат:Тарих
Сап
нобай|300px Сап — әскери қызметшілердің, бөлімшелер мен бөлімдердің жаяу ретте және машиналарда бірлесіп қимылдау үшін жарғымен белгіленуіне сай орналасуы.
Сап жазылған және жорықтық болуы мүмкін. Сап әскери тәртіпті нығайтуға ықпал етеді, бөлімшелер мен болімдерді реттеп, басқаруга жағдай жасайды, олардың тез қайта орналасып, ұйымдасқан қимылдар жасауына мүмкіндік береді.
Саптын әскери кызметшілер бетін беріп тұрған жағы — мандай шеп, оң және сол қанаттары — қапталдар, мандай шепке қарсы жақ — Саптын тыл жағы болады. Қапталдар арасындағы қашықтық саптың ұзындығы, алдыңғы қатардан соңғы қатарға дейінгі ара қашыктық — Саптың тереңдігі деп аталады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Еңбек туралы заңдарды бұзу
Еңбек туралы заңдарды бүзу - жеке пиғылмен қызметкерді жұмыстан заңсыз босату, соттын жұмысты қайта қалпына келтіру туралы шешімін орындамау, сол сияқты азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі зиян келуіне әкеп соққан еңбек туралы заңдарды өзге де бұзу. Әйелді онын, жүктілік себебі бойынша жұмыска кабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату немесе үш жаска дейінгі баласы бар әйелді нак сол себеппен жұмысқа кабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату, сол сияқты кәмелетке толмағанды оның кәмелетке толмағандығы себепті жұмысқа қабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату. Басқару кызметін аткарушы адамның ақша каражатын өзге мақсаттарға пайдаланумен байланысты жалақының толық көлемінде және белгіленген мерзімде төленуін бірнеше реет кідіртуі — адамның және азаматтардын конституциялық және өзге де құқықтарын бұзу болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Арида қаласы
Дереккөздер
Санат:Жапония қалалары
Жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салуды бұзу
Жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салуды бұзу :
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Вицмансберг
Вицмансберг (Witzmannsberg) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Бавария әкімшілік округіне бағынады. Пассау ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1741 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 18,73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 75 160. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Шу.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Кіндікті (көл, Қостанай облысы)
Кіндікті – Сыпсыңағаш қолатындағы тұзды тұйық көл.
Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Орқаш ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 244 м биіктікте.
Гидрографикасы
Аумағы — 42,2 км², ұзындығы — 10 км, енді жері — 7 км, жағалау бойының ұзындығы — 40,8 км, тереңдігі — 3,5 м. Суы мол жылдары жағалауына жақын жатқан ұсақ көлдерге қосылып аумағы ұлғаяды. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда айдыны тартылып, сор батпаққа айналады. Аумағын қамыс, құрақ, т.б. өсімдіктер басқан.
Дереккөздер
Санат:Қамысты ауданы көлдері
Розариу-Уэсти
Розариу-Уэсти (Rosário Oeste) — Бразилиядағы муниципалитет, Мату-Гросу штатында орналасқан. Оңтүстік-орталық Мату-гросу мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Розариу-Уэсти экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17 679 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8 802,047 км² шамасында. Халық тығыздығы — 2,0 адам/км².
Санат:Мату-Гроссу елді мекендері
Жан Ангулем
Жан Орлеан (фр. Jean d'Orléans, comte d'Angoulême), сондай-ақ Мейрімді Жан III  (26 маусым 1399 немесе 1400 — 30 сәуір 1467, Коньяк) — 1407 жылдың 23 қарашасынан бастап Ангулем графы. Орлеан герцогы, Людовик I мен Валентина Висконтидің кіші ұлы, Карл V-нің немересі. Әйгілі ақын - Орлеан герцогы, Карлдың бауыры және Франция королі Франциск І-нің атасы.
Өмірбаяны
Жан туралы аз белгілі. 1407 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Агулем графы титулын алды. 1412 жылы ағылшындар оны тұтқынға алды және 1444 жылы ғана босатты. Төлемді төлеу үшін ол өзінің кейбір иеліктерін сатуға мәжбүр болды.
1451 жылы өгей бауырының Жан Дюнуаның басшылығымен ағылшындардан Гиеньді азат етуге қатысты.
«Мейрімді граф Жан» 1467 жылы 30 сәуірде Коньяк қаласында қайтыс болды. Ол Ангулем соборында жерленген. 1876 жылы собордың жанында графқа арнап ескерткіш орнатылды.
2015 жылдың 15 ақпанында Ангулемдегі Әулие Петрдің кафедралық соборында Ангулем ұстынтізбегі мен оның ақыны Карлдың жәдігерлерінің салтанатты рәсімі болды. Ангулем епискобы Клод Дажан қызметін өтеген мессада француз ханшайымы Шанталь және оның күйеуі барон Франсуа Ксавье де Самбюси де Сорг болды. Ангулем графтарының қалдықтарын қорғасын қорапқа салынып, жаңа табытқа орнатылып, мәрмәр тақтамен жабылып собордың оңтүстік-батыс бағанындағы қабірге түсірді. 2011 жылдың 3 қарашасында Әулие Петр соборының орталығында орналасқан екі орынды екі еркек пен әйелдің қалдықтары қалпына келтірілді. Ұзақ сәйкестендіру процедурасынан кейін еркектер Ангулемдік Жан мен оның ұлы граф Карлға тиесілі екендігі анықталды, ал әйелдердің қалдықтарын анықтау әлі аяқталған жоқ, бірақ, бұл граф Жанның жұбайы, виконт Алан IX де Роганның қызы, графиня Маргарита деп болжанады. Егер сәйкестендіру расталса, қайта жерлеу бөлек өткізіледі. Дегенмен қазіргі кезде бұл қалдықтар XVII ғасырға жатқызылады, алайда шіркеу кітаптарынан алынған мәліметтер соборда қайтыс болған адамды анықтауға көмектеспеді.
Әйелі мен балалары
1449 жылы 31 тамызда Роган виконты Алан IX қызы Маргарита де Роганға (1412-1497) үйленді. Оларда үш балсы болды:
Графта тағы заңсыз туылған баласы Жан, Ангулем бастарды бар.
Ғаламдық қауіпсіздік
Дереккөздер
Санат:Саясат Санат:Қауіпсіздік Санат:Қоғам
Малая Ивановка (Аургазин ауданы)
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
NGC 4648
NGC 4648 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан E3 типті галактика.
Поршень
Поршень - цилиндрді көлденең қимада тығыз жауып тұратын және оның өсі бойымен жылжитын қозғалмалы бөлшек. 'Қозғағыш поршені' - цилиндрде жанатын жұмыс қоспасынан тікелей қысымды қабылдайтын қозғалтқыштың айналшақ бұлғақты бөлшегі.
NGC 4648
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Поршень
Дереккөздер
Санат:Көлік бөлшектері Санат:Материалдар Санат:Материалдар механикасы терминдері
NGC 4648
Ашылуы
Бұл нысанды 1797 жылы 22 қарашада Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4648 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42595, UGC 7868, MCG 13-9-29, ZWG 352.39, KAZ 31.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Ахмет Шәмиев
Ахмет Шәмиев (11 шілде 1908 жыл, қазіргі Алматы облысы Жаркент қаласы — 14 маусым 1983 жыл, Алматы) — актер, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1970).
Шығарған әндері
2-дүниежүз. соғыс жылдары оның есімі ТМД халықтары әндерін орындаушы ретінде де белгілі болды. Ол өз жанынан
Кинодағы рольдері
1957 жылдан киноға түскен:
Құрмет
Алматы қаласында ол тұрған үйге (Тимирязев көш., 113-үй) мемориалдық тақта орнатылған.
Марапаттары
Құрмет белгісі орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:XX ғасыр актерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Қазақстан ұйғырлары Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Итья
Итья — Ресейдегі өзен. Рязань облысы, Тула облысы, Липецк облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Проня өзенінің сол жағалауынан 47 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Кіндікті (қоныс, Ақтөбе облысы)
Кіндікті – Теріскен құмының сол түстік-батысындағы қоныс. Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Жем өзені аңғарында.
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Сол түстігінде Қайрақты қыстауы мен Жыңғылдыкөл құдығы, шығысында Алтындіңшек қыстауы мен Кемпір артезиан құдығы, оңтүстігінде Қоңырорпа қыстауы бар. Батысынан Дияр – Оймауыт ауылдарының аралығында қара жол өтеді. Қоныс жері шөбі шүйгін мал жайылымы.
Үлкен Кумина
Үлкен Кумина — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Асовка өзенінің сол жағалауынан 22 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сылва бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пермь өлкесі өзендері Санат:Свердлов облысы өзендері
Коташ
Коташ (Cotas) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Вила-Реал округінің құрамына кіреді. Алижо муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Доуру экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 273 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15,38 км² шамасында. Халық тығыздығы — 17,8 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Вила-Реал округінің елді мекендері
Александр Васильевич Афанасьев
Александр Васильевич Афанасьев (7.7.1905, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы – 4.4.1965, Алматы қаласы) – зоолог, биология ғылыми доктор (1950), профессор (1960). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университеті (1930) мен КСРО ғылым академиясының аспирантурасын (1935) бітірген. 1936 жылдан Қазақстанда тұрып, Қазақстан ғылым академиясының Төралқасында ғалым-хатшы, бөлім меңгерушісі, Зоология институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1936–65) қызметтерін атқарған. Афанасьевтің 45-тен астам ғылыми еңбегі Балқаш, Іле және Жоңғар Алатауы, Орталық Қазақстан және Солтүстік Қазақстан, Зайсан, Ертіс бойы мен Оңт. Алтай, т.б. жерлерде таралған сүтқоректілердің таралуы, экологиясы, зоогеографиясы мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан зоологтары Санат:1905 жылы туғандар Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Орташа Ловпуа
Орташа Ловпуа — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нем өзенінің сол жағалауынан 161 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Леярово (Ямбол облысы)
Леярово (Леярово) — Болгариядағы ауыл. Ямбол облысына қарасты Стралджа қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 43 адамды құрайды.
Пошта индексі — 8656. Телефон коды — 04754. ЕКАТТЕ коды — 43615.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямбол облысының елді мекендері
Альпі мұздығы
Альпі мұздығы (Альпийский ледник) — қарапайым аңғарлық мұздық.
Тау циркі шегінің ар жағынан бір аңғармен түсетін қазіргі кезендегі тау-аңғарлық мұздықтың бір түрі. Қоректену аймағының еру аймағынан (мұздықтың тілі) морфологиялық жекеленуімен сипатталады. Морфологиясы бір-бірінен айқын ерекшеленеді. Мұздық циркін алып жататын қиыршық қарлы (фирн) алаң ойыс бетті болып қалыптасады. Еру алаңы — мұздық тілі тау аңғарымен төмен жылжыған дөңес бетті келденең бітімді болып келеді. Бірінші қиыршық қар алаңы климаттық қар шекарасынан жоғары, ал еру аймағы төменде болады.
Альпі мұздығы - бір ғана аңғармен тау циркінен төмен карай түсетін таулық-аңғарлық мұздықтың жұпыны типі. Альпі мұздығы, әсіресе Альпі тауына тән, сонымен катар Кавказ, Памир, Тянь-Шань және тағы да басқалары тау жүйелерінде кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Мұздықтар
Қазақстан қоғамтанушыларының библиографиясы
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Программа схемасы
Программа схемасы (Схема программы; the circuit of the program) — кейбір абстрактылық алгебралық жүйенің сигнатураны пайдаланып программаның қалай түзілетінін көрсететін құрылымдық объект.
Дереккөздер
Schema a blocchi Carta alir แผนภูมิสายงาน
Қазақстан халқы
thumb|300px|Қазақстан түрлі халық өкілдерінің әнұран шырқау сәті Қазақстан халықтары — тарихи тағдыр ортақтастығы қазақ ұлтымен біріктірген Республиканың барлық ұлттарының азаматтары Қазақстанның біртұтас халқын құрайды, бұл халық Қазақстан Республикасындағы егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің кайнар көзі болып табылады, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары негізінде тікелей де, сондай-ақ өзі сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асырады. Қазақстанда байырғы қазақ ұлты және 130-дан астам ұлт пен ұлыстың өкілі (этностар) тұрады. Қазақтардың саны 2013 жылғы статистикалық мәлімет бойынша 11 058 мың адам болған, яғни ел халқының 65,2%-ын құрайды. Елдегі орыс ұлтының өкілдері - 21,8%, өзбектер 3%, украиндар 1,8%, ұйғырлар 1,4%. Салыстырмалы түрде кәрістер, дүнгендер де аз емес.
Қазақстан Республикасында 1989 жылғы халық санағында 16199,2 мың адам тіркелді. 1999 жылғы санаққа дейінгі аралықта Қазақстан халқы 1246,1 мың адамға кеміген. Мұның басты себебі бұрын қуғын-сүргінге ұшырап, Қазақстан жеріне көшіріліп, қоныстандырылған өзге ұлт өкілдерінің, әсіресе, орыстардың, украиндардың, немістердің, кавказ халықтарының, т.б. өз ата мекендеріне көшіп кетуі болды. Өсу тек Түркістан, Қызылорда, Атырау облыстарында, Алматы, Астана қалаларында байқалды. Ерлердің саны 7201,8 мың болса, әйелдер 7751,8 мыңды құрады. Соңғы он жылда ұлттық құрамда да айтарлықтай өзгеріс болды. Мысалы, қазақ ұлты 1468,1 мың адамға (22,9%) көбейіп, республика халқының жартысынан астамын (53,4%-ын) құрады. Сондай-ақ, күрд (29,1%-ға), дүнген (23,3%-ға), ұйғыр 15,9%-ға), өзбек (12%-ға) халықтарының саны да өсті. Оның есесіне орыс ұлты өкілдерінің саны 1582,4 мың адамға (26,1%-ға) кеміді, немістер 593,5 мың (62,7%), украиндар 328,6 мың (37,5), татарлар 71,7 мың (22,4%), беларусьтер 66 мың (37,1%) адамға кеміген.
КСРО құрамындағы Қазақстан халқы
1930 жылдан кейін Қазақстан жеріне сырт өлкеден халық толассыз келумен болды.
1937 – 44 жылы тұтас халықтарды ата жұрттарынан Қазақстан аумағына күштеп көшіру науқаны жүргізілді.
1937 жылы алғашқылардың бірі болып Қиыр Шығыстағы корейлер көшірілді. Олар негізінен Қазақстанның Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс аудандарына қоныстандырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында КСРО ХКК-нің 1940 жылы 18 қазандағы қаулысымен Қазақстанға Украина мен Беларусьтің батыс облыстарынан поляктар көшіріліп әкелінді. Олар Ақтөбе, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Семей облыстарына ірге тепті. Соғыс басталысымен 1941 жылы КСРО-ның батыс аймақтары мен Еділ бойынан неміс жұртшылығы, сонан соң Украинада, Беларусьте, Балтық жағалауында тұратын немістер көшірілді.
1943 жылы қазанда қарашайлар Жамбыл, Түркістан облыстарына, сондай-ақ, Қырғызия мен Өзбекстанға көшірілді. Одақтық үкіметтің 1943 жылы күзде қабылдаған шешімі бойынша келесі жылдың көктемі мен күзінде Қазақстанға Солтүстік Кавказ бен бұрынғы Қалмақ АКСР-нан арнайы қоныс аударушылар Қазақстанға тұрақты мекендеуге көшірілді.
1944 жылы Армения және Әзірбайжаннан, Грузиядан күштеп көшірілген күрдтер Қазақстан мен Орта Азияға қоныстандырылды. Осы жылдың ақпанында Қазақстан аумағына шешендер мен ингуштер жер аударылды, ал наурыз айында Қазақстанның Оңтүстік аймағына және Қырғызияға балқарлар әкелінді. Л.Берияның “Қырым АКСР-ның аумағынан Кеңеске қарсы элементтерді тазарту туралы” 1944 жылы 13 сәуірдегі бұйрығымен Қырым татарларын, болгарлар мен гректерді көшіру науқаны жүргізілді. Олар Өзбекстанға және Қазақстанның Оңтүстік аймақтарына қоныс тепті. Мемлекеттік қорғаныс қаулысымен Грузиядан көшірілетін арнайы қоныс аударушыларды респ. аумағына қоныстандару туралы Қазақстан үкіметіне өкім берілді. Осы жылы қарашада Грузиядан Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Талдықорған, Түркістан облыстарына месхеттік түріктер мен күрдтер күштеп қоныстандырылды.
Бұдан кейін Қазақстанға басқа халықтардың көп мөлшерде көшіп келуі тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінде (1954 – 56 жылы) және өнеркәсіп нысандарын қарқынды салу жылдары (1959 – 65) көбейді. Осы жылдары Қазақстанда тұратын жергілікті халық саналатын қазақтардың үлесі ең төм. деңгейге жетті (30%). Қазақстан аумағы жүзден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері тұратын мекенге айналды.
1960 жылдан бастап көшіп келушілер мөлшері біршама азайып, жыл сайынғы мөлшері 60 – 70 мыңдай адам болды.
1990 жылдан кейін Қазақстанды мекендеген шет жұрттықтардан көшіп кетушілер саны өсе бастады.
1990 жылға дейін Қазақстан халқының демографиялық жағдайы тұрғындар санының ұдайы қарқынды өсуімен, қалада тұрушылар үлесінің шұғыл артуымен, ұлттық құрамының қарқынды араласуымен, халық тығыздығының біркелкі болмауымен сипатталды. 1990 жылдан кейінгі кезеңде славян, герман тектес тұрғындардың өз еліне қоныс аударуы көбейіп, республика халқы едәуір азайды, қазақ және басқа түркі тектес халықтардың үлесі артты, сондай-ақ, нарықтық қатынастарға байланысты ішкі көші-қонның әсерімен қала тұрғындарының саны өсе бастады.
Ұлттық құрамы
2022 жылғы 1 қыркүйекте жарияланған 2021 жылғы санақтың қысқаша қорытындысына сәйкес негізгі этностардың саны: қазақтар — 13 497 891 адам (халықтың 70,4%), орыстар — 2 981 946 (15,5 %), өзбектер — 614 047 (3,2 %), украиндар — 387 327 (2,0 %), ұйғырлар-290 337 (1,5 %), немістер — 226 092 (1,2) %, татарлар — 218 653 (1,1 %), басқа этностар және ұлтын көрсетпеген — 969 722 (5,1 %). .
Қазақтар
Қазақтар республиканың барлық аудандарында тұрады, бірақ олардың үлесі әсіресе Батыс және Оңтүстік Қазақстан аймақтарында өте басым. Ежелден-ақ қазақ халқы жайылымдық мал шаруашылығы саласында шеберлігімен және жайылымды құрайтын өсімдіктердің құрамын жетік білуімен ерекшеленеді. Қазіргі уақытта қазақтар ел шаруашылығының, ғылым мен техниканың және мәдениеттің барша саласында белсенді жұмыс істеп, жетекші қызмет атқарады.
Орыстар
Орыстар негізінен солтүстіктегі астықты аудандарда тұрады (Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар облысының солтүстігі).
Украиндар
Украиндар да орыстармен аралас қоныстанған, бірақ олардың үлесі Қостанай және Ақтөбе облыстарында көбірек.
Беларустар
Беларустардың көпшілігі Солтүстік Қазақстанда тұрады. Орыстар, украиндар мен беларустар қазақтар тәрізді шаруашылықтың барлық салаларында еңбек етеді.
Өзбектер
Өзбектер оңтүстіктегі Өзбекстанмен көршілес суармалы егіншілік аудандарда шоғырланған.
Немістер
Немістер республиканың солтүстігі мен оңтүстігінде және Қарағанды облысында көп. Олар негізінен егіншілік, сүт бағытындағы мал шаруашылығымен айналысады.
Ұйғырлар, дүнгендер
Ұйғырлар - Алматы облысы, дүнгендер - Жамбыл облысы аумағында. Олар суармалы егіншілік, әсіресе бақша өсірумен айналысады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан этникалық топтары
Ролла (Миссури)
Ролла (Rolla) — Миссури штатының Фелпс округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 29.3 км². FIPS коды — 29-62912.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 19,559 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Фелпс округы (Миссури)
IC 1040
IC 1040 — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 52418, ZWG 75.106, KUG 1437+096.
Сыртқы сілтемелер
IC 1040 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Кіндікті (қоныс, Шығыс Қазақстан облысы)
Кіндікті– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қоныс. Қарабұлақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 28 км, Қараөзек тауының шығысында 20 км жерде орналасқан. Қоныстың оңтүстік-батысы көтеріңкі келген. Солтүстігінде қорымтас шоғырлары кездеседі.
Сілтемелер
Санат:Шығыс Қазақстан облысы қоныстары Санат:Аягөз ауданы географиясы
Вильяр-де-Корнеха
Вильяр-де-Корнеха (Villar de Corneja) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Авила провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Эль-Барко-де-Авила-Пьедрахита ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 50 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 70 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Авила елді мекендері
Тастыбұлақ (Түркістан облысы)
Тастыбұлақ (2007 жылға дейін — Қызыләскер) — Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Рысқұлов ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 262 адам (144 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 295 адамды (146 ер адам және 149 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Нидерландтық бейне және дыбыс институты
Нидерландтық бейне және дыбыс институты (Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid) голландиялық Хилверсюм қаласында 1997 жылы негізделген БАҚ мұрағаты және мұражайы болып табылады. Институтта Еуропадағы ең ірі дыбыс-бейне жинақтамаларының бірі сақталуда.
Ғимарат
Жаңа ғимаратта ұлттық дыбыс- және бейнематериалдарының мұрағаты және телерадио хабар тарату мұражайы орналасқан. Ғимарат ішіннен үш аймаққа бөлінген: жер астындағы бес қабатта мұрағат, әкімшілік бөлмелер және көпшілікке ашық көрме аймағы орналасқан. Мұражайлық экспозицияның арасында басты орнын «Media Experience» алып жатыр - 15 тақырыптық павильондар орналасқан 52 x 28 х 12 метр көлемді сұр зал. Экскурсия кезінде келушілер телебағдарламалардың жасалу процессімен таныса алады.
Ғимараттың ортасында жер үстінгі және жер астынғы 5 қабатты біріктіретін атриум орналасқан.
Жаңа құрылыстың басты айқын сипаты, суретші Япа Другстеннің жобасы бойынша жасалған - оның қасбеті болып табылады. Ол голландық телевизияның тарихы көрсетілген бірнеше жүздеген фотосуретті таңдап, оларды цифрлы өңдеуге ұшыраған және суреттерді жазықтық бағытта «жаққан», кейін оларды институт ғимараттының сыртқы дуалдарындағы терезелерге құрғақ бояулармен түсірген. Жақыннан қарағанда жеке суреттердің бейнесін көруге болады, ал алыстан бөлек пиксельдерге бөлінген алып экранға ұқсайды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нидерландылар
Вакаяма (қала)
Вакаяма қаласы (Жапония) – Жапонияның орталығындағы Вакаяма префектурасының әкімшілік орталығы.
Қала ауданы 209,23км², халық саны 368 488 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Қала нышандары – рододендрон гүлі, камфора ағашы. Префектура халқының 40% осы қалада шоғырланған. Sumitomo Steel фирмасы көптеген зауыттарын Қытайға көшірсе де, қала тұрғындарының саны жыл сайын көбеюде. Қала негізі 1889 жылы 1 сәуірде қаланған. Кинокава өзені қаланы екіге бөліп жатыр. Торафусу тауында Эдо дәуірінде Токугава тегінің сегізінші сёгуну Токугава Есимунэ басқарған бекініс орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Жапония қалалары
Шамадель
Шамадель (Chamadelle) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Либурн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,35 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33124, пошта индексі — 33230.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 667 адамды құрады. Халық тығыздығы — 43,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Виктор Осимхен
Виктор Джеймс Осимхен (Victor James Osimhen; 1998 жылы 29 желтоқсанда туған, Лагос, Нигерия) — нигериялық футболшы, "Наполи" клубы мен Нигерия құрамасының шабуылшысы. 2015 жылы Африка футбол конфедерациясының нұсқасы бойынша 17 жасқа дейінгі ойыншылар арасында Африканың үздік футболшысы болып танылды.
Клубтық
Осимхен мансабын отанындағы "Ультимэйт Страйкерс" клубында бастады. 2015 жылы жастар арасындағы әлем чемпионатынан кейін Викторға миландық "Интер" және Дортмундтық "Боруссия" қызығушылық танытты, ал лондондық "Арсенал" және неміс "Вольфсбург" тамашалауға шақырылды. Қаңтар айының соңында Виктор 2017 жылдың қаңтарында күшіне енген неміс клубымен келісімшартқа отырды. 2017 жылы 13 мамырда менхенгладбахтық "Боруссияға" қарсы ойында Бундеслигада дебют жасап, екінші таймда Поль-Жорж Нтептің орнын басты. 2019 жылдың жазында ойыншыға мәскеулік "Динамо" клубы қызығушылық танытып, шабуылшыға 15 миллион еуро ұсынды. Алайда Виктор Ресейге көшуді қаламады. 2020 жылдың 31 шілдесінде итальяндық "Наполи" Осимхенге клуб үшін рекордтық 70 миллион еуроға қол қойғанын жариялады, мүмкін қосымша төлемдер 10 миллион еуроға дейін бонус ретінде қарастырылды. Бұл Викторды тарихтағы ең қымбат африкалық футболшы етеді. 2020 жылдың 17 қазанында Осимхен "Наполи" сапындағы алғашқы голын "Аталанта" клубына соқты және 4-1 есебімен жеңді. Голды атап өтіп, ол өзінің туған Нигериясында басым болған полицияның қатыгездігін тоқтатуға шақырған футболканы көрсетті. 2020 жылдың 31 қарашасында Африка Ұлттар кубогының іріктеу ойыны кезінде Осимхен жарақат салдарынан алаңнан шығып кетті, содан кейін ол екі ай алаңға шықпады.
Ұлттық құрамада
2015 жылдың күзінде Нигерия құрамасы сапында Чилидегі жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатының жеңімпазы атанды. Турнирде ол АҚШ, Чили , Хорватия , Австралия , Бразилия , Мексика және Мали командаларына қарсы матчтарда ойнады. Жарыс қорытындысы бойынша Осимхен жеті матчта он гол соғып, соның ішінде австралиялықтардың қақпасына хет-трик жасады, чемпионаттың үздік бомбардирі атанды.
2017 жылы 1 маусымда Того құрамасына қарсы жолдастық матчта Нигерия құрамасында дебютін жасап, екінші таймда Ахмед Мұсаның орнына шықты.
Жетістіктері
Командалық
Жеке
Дереккөздер
Санат:Нигерия футболшылары Санат:Нигерия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Вольфсбург ФК ойыншылары Санат:Шарлеруа ФК ойыншылары Санат:Лилль ФК ойыншылары Санат:Наполи ФК ойыншылары
Бад-Заульгау
Бад-Заульгау (Bad Saulgau) — Германия Федеративтік Республикасының Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан қала. Тюбинген әкімшілік округіне бағынады. Зигмаринген ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 17 442 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 97,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 08 4 37 100. Қаланың басшысы — Дорис Шрётер.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 14 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері
Даур
Даурлар (дахуры, дагуры, моңғ. дагуур, қыт. 达斡尔族, пиньинь Dáwò'ěrzú) — Қытайда орналасқан моңғол тілінде сөйлейтін халық. Солтүстік Маньчжурияда шашыраңқы тұрады, олардың ең тығыз қоныстанған жері Нонни (Нон-ула) өзені мен оның салаларының бойында, сондай-ақ Сунгари өзенінің бойында және Амур өзенінің орта ағысының бойында Зея мен Бурея сағаларының аралығында орналасқан. 2000 жылы даурлардың саны 132 394 болды.
Тілі
Тілі алтай отбасының моңғол тобының даур тілінде сөйлейді. Диалектілері: Бутха, Цицихар, Хайлар, Шыңжаң. Қытай тілі де кеңінен таралған. Жазуы ескі моңғол жазуына негізделген.
Тарихы
Даурлар Қытайдың солтүстігіндегі ежелгі ұлттардың бірі. «Даурлар» даур тілінен аударғанда „жер жыртушы“ дегенді білдіреді, бұл атау Мин әулеті кезінде кездесе бастады. Цин әулетінің императоры Канси билігінің басында «дахур» атауы пайда болса, кейінірек басқа атаулар - «дахуэр», «дахули» т.б. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін даурлардың өздерінің өтініші бойынша «даур» деген жалпы атау оларға қалдырылды. Мамандар даурларды Ляо әулетіндегі кидандардың ұрпақтары деп есептейді. Цин патшалығы тұсында даурлар әскерге алынды, олар шекара заставаларын күзетуге, тіпті алыстағы Шыңжаңды қорғауға бірнеше рет жұмылдырылды, сондықтан бірнеше мың дәуір әлі күнге дейін Тачен уезіндегі Шыңжаңда тұрады.
Кәсібі
Негізгі кәсібі — егістік (бидай, сұлы, қарақұмық, құмай, тары, арпа, жүгері), көкөніс шаруашылығы, мал шаруашылығы; қосалқы шаруашылығы — аң аулау, балық аулау.
Дереккөздер
Санат:Қытай этникалық топтары
Сылақ көмбе
Сылақ көмбе
С.Қимасовтың "сылақ көмбе" деп атағаны жаужұмырдың бір түрі екен. Жас бағланды немесе марқа лақты бауыздаған соң, терісін сыпырмай ішек қарнын алып, ішіне тұз, сарымсақ(пияз)салып, аздап қана су құяды да, жарылған іштің терісін қайта тігеді. Кеңірдек пен өңештің орнын да тігіп тастайды. Бас-сирағы кесілген ұшаны май батпақпен қалыңдығы жарты елідей сылдайды, жанған оттың шоғына тастайды. Үстіне от жағады. Бірер сағаттан соң, сылақ балшық кеуіп, қышқа айналған кездеұшаны аударып, астына шоқ төсеп, үстіне тағы от жағады. 2 сағаттай уақыт өткен соң, қыш қорапқа оранған ұшаныоттан шығарып, үстіне аударып-төңкеріпсуық су құйғанда қатып тұрған сылақ айырылады. Көтеріп алып, көк шөптің үстіне тастаса, балшық сылақ малдың жидіген жүнін өзімен бірге ала түседі, сыртқа демі шықпай, өз сөліне піскен даяр етті жілік-жілігімен алып жейді.
Дереккөздер
Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192.
Санат:Тағамдар Санат:Қазақ асханасы
Электролиттік диссоциация теориясы
thumb|H2 затын құратын ковалентті байланыс - екі [[сутегі атомдарында ортақ екі электроны бар.]] Электролиттік диссоциация теориясы - Өткен тақырыптар бойынша қосылыстар ионды және ковалентті байланысты болатыны сендерге белгілі. Ал ковалентті байланыстың өзі екі түрге бөлінеді: полюсті және полюссіз. Заттардың кристалдык торларының типтері қосылыстардағы байланыс түрлеріне төуелді. Ал заттардың физикалық жөне химиялық қасиеттері тор типтеріне байланысты болады.
Ионды және ковалентті байланысты қосылыстардың ерекшеліктері олардың судағы ерітінділерінің қасиеттерінде де байқалады. Осы ерекшеліктерді бақылау үшін электрөткізгіштікті зерттейтін құралды пайдалануға болады.
жанғандығы, ал қант ерітіндісі құйылғанда, шамның жанбағандығы байқалады.
Олай болса, шамның жануы заттардың ерітінділерінде токты тасымалдаушы бөлшектердің - иондардың - болуына байланысты.
Заттарды суда еріткенде немесе балқытканда иондарға ыдырауын диссоциация дейміз. Диссоциацияланатын заттар электролиттер, ал диссоциацияға ұшырамайтын заттар — бейэлектролиттпер (қант, глюкоза, спирт жөне кейбір жай газдардың (Н2,02, N2) судағы ерітінділері жатады).
200px|right|thumb|Сванте Аррениус Бұл теорияның негізін 1887 жылы швед ғалымы С. Аррениус салған (Нобель сыйлығының лауреаты, 1903 жылы) Ол еруді тек физикалық құбылыс деп карастырды, диссоциациялану нәтижесінде бөлінген иондар еріткіш молекулаларына біртіндеп таралады деп санап, еріткіштің әсерін ескермеді. Осындай көзқарасты калыптастырып дамытқан әрі С. Аррениус теориясын толықтырған ғалымдар - И. А. Каблуков, В.А. Кистяковский, Д.И. Менделеев. Ал қазіргі кезде диссоциациялануды күрделі физика-химиялық үдеріс деп қарастырады.
Аррениус теориясының негізгі қағидалары:
''Иондардың формулаларыада зарядтың таңбасы (+, - ) оның сан мәнінен кейін жазылады.''
Ac тұзы ерітіндісіндегі иондардың гидраттану механизмін карастырайық. Зат суда еріген кезде оның молекуласы иондарға ажырап қана қоймайды, осы иондар су молекулаларымен әрекеттесіп гидраттар түзеді. Полюсті су молекуласын былай белгілейміз (+ -), ол диполь (диполь - екі полюс) деп аталады:H+→0←H+
Диссоциация нәтижесінде пайда болган иондар қасиеттері молекуланы құраушы атомдар мен молекулалардың қасиеттерінен өзгеше болады. Оның себебі олардың электрондық құрылысында. Осы айтылғанды ас тұзы молекуласы мысалында қарастырайық.
Сl элементі мен ионын салыстырайық:
Ac тұзындағы хлор ион күйінде тамаққа пайдаланылады да, ал хлор молекуласы С12 - улы газ. Гидраттанған иондардың кейде түсі де өзгереді. Мысалы, сусыз CuS04 - түссіз, гидраттанғаны CuS04 • 5Н20 - көгілдір түсті.
Электролиттік диссоциация теориясының қазіргі заманғы қағидалары:
шамы жанады.
Иондар ерітінділерде гидратталған күйде болғанымен, заттардың диссоциациялану теңдеуін жазған кезде гидраттық қоршауын еске алмай, жалаң иондар күйінде жазылады. Бұл - жазу үдерісін оңайлату үшін жасалған шара. Электролит ерітінділерінде электр тогын тасымалдаушы иондар болады. Ондай электролиттерді екінші ретті өткізгіштер деп атайды.
Қышқылдар
Кейбір бейорганикалық қышқылдар: фосфор (Н3Р04), кремний (H2SiO3), бор (Н3В03) және көптеген органикалық қышқылдар қатты заттар болып келеді. Күкіртті сутек (H2S) және галогенді сутек (НГ) қышқылдары - газдар. Қышқылдарды суда еріткенде түссіз ерітінділер түзеді, олар иондарға ыдырайды (диссоциацияланады).
Қышқылдардың диссоциациясы:
Көп негізді қышқылдар сатылап диссоциацияланады.
Қышқылдан қанша ион сутек ерітіндіге бөлінсе, қышқыл қалдығының заряды сонша (теріс) зарядты болады.
Белкарь
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чумыш. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Электролиттік диссоциация теориясы
Қышқылдар
Бұл жолы барлық жағдайда Н+ (протон) бөлінгенін көреміз.
Белкарь
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Электролиттік диссоциация теориясы
Қышқылдар
Диссоциациялану теңдеуінің екі жағындағы иондар зарядтарының шамалары өзара тең болуы керек.
Белкарь
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алтай өлкесі өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Электролиттік диссоциация теориясы
Қышқылдар
Электролиттік диссоциация теориясы бойынша қышқылдар дегеніміз диссоциациялану нәтижесінде ерітіндіге сутек катиондарын бөлетін күрделі заттар.
Негіздер
Негіздердің диссоциациясы: Осы теңдеулерде көріп отырғанымыздай негіздердің барлығы гидроксид ионын бөле диссоциацияланады.
Көп негізді қышқылдар сияқты кеп қышқылды негіздер де сатылы диссоциацияланады. Негізден анша гидроксид-ион ерітіндіге бөлінсе, негіз қалдығы сонша (оң зарядты) болады.
Электролиттік диссоциация тұрғысынан негіздерге мынадай анықтама беруге болады.
Негіздер дегеніміз диссоциациялану нәтижесінде ерітіндіге гидроксид аниондарын бөлетін электролиттер.
Қышқылдар мен негіздердің бұдан басқа да көптеген теориялары бар, солардың бірін ҚазҰУ-нің профессоры М. И. Усанович ұсынған.
Тұздар
Тұздар - ерігіштіктері әр түрлі болатын катты заттар. Оларды кышқылдар мен негіздердің әрекеттесу нәтижесінің өнімі ретінде қарастыруға болады.
Орта тұздар
Қышқыл кұрамындағы сутек атомдары металл атомдарына жөне негіз құрамындағы гидроксид-иондар қышқыл қалдықтарына толық алмасқанда түзіледі (MgS04, ВаСl2, Ca(N03)2).
Тұздардың диссоциациясы: Орта тұздар металл катиондары мен қышқыл қалдықтарының аниондарына айырылады:
Электролиттік диссоциация теориясы тұрғысынан тұздар дегеніміз диссоциациялануы нәтижесінде ерітіндіге металл катиондары мен қышқыл қалдығының аниондарын бөлетін күрделі электролиттер.
Қышқыл тұздар
Қышқыл құрамындағы сутек атомдары металл атомдарына толық алмаспағанда түзіледі (Na2HP04, NaHS04, Са(НС03)2).
Қышқыл тұздар сатылап диссоциацияланады:
Қышқыл тұздар диссоциациясы нәтижесінде металл және сутек катиондары мен қышқыл калдықтарының аниондары түзіледі.
Негіздік тұздар
Негіздік тұздар суда нашар ериді, алайда, олар да аз мөлшерде болса да суда ерігенде иондарға ыдырайды (негізінен бірінші сатысы):
Негіздік тұздар диссоциациясы нәтижесінде негіз калдығының катионы мен қышқыл қалдығының аниондары түзіледі.
Электролиттік диссоциацияны сапалық жағынан сипаттау
Қышкылдық жөне негіздік тұздардың диссоциациялануының теңдеулерінен көріп отырғанымыздай, олардың диссоциациялануы анықтамаға сәйкес келмейді.
Қышкыл тұздардан металл катондарымен катар аз да болса сутек катионы, ал негіздік тұздардан қышқыл қалдық аниондарымен қатар гидроксид - иондары да (екінші сатысында) түзіледі.
Олай болса, тұздар деп негіздер мен қышқылдар қалдықтарынан тұратын күрделі заттарды айтамыз.
Кейбір органикалық заттар қышқылдар мен негіздердің ерітінділерінде түстерін өзгертеді, оларды индикаторлар деп атайды.
Электролиттер ерітінділеріне индикаторлардың әсері
Диссодиациялану дәрежесі. Күшті және әлсіз электролиттер
Диссоциациялану үдерісін сандық жағынан да сипаттауға болады.
Диссоциацияланудың қаншалықты толық жүретіндігін диссоциациялану дәрежесі (α) көрсетеді, α-ны сандық үлеспен (0-1) немесе пайызбен (0-100%) беруге болады.
Диссоциациялану дәрежесінің мәніне қарай электролиттер үш топка бөлінеді:
Күшті электролиттерге ерімтал тұздар, қышқылдар (HNO3, H2S04, HCl), сілтілер (NaOH, КОН, Ва(ОН)2) жатады. Бұлар суда ерігенде иондарға толық ыдырайды.
Әлсіз электролиттерге: Н2С03, H2S, Н3Р03, СН3СООН, NH4OH, Н20 жатады. Олар суда еріген кезде иондарға толық ыдырамайды.
Орташа күшті электролиттер: Н3Р04, H2S03, HN02, т. б.
Диссоциациялану дәрежесіне заттың және еріткіштің табиғаты, ерітіндінің концентрациясы, температура әсер етеді. Мұндағы:
Сода кесегін тұз қышқылына салсак мына реакция жүреді:
Бұл реакцияның молекулалық теңдеуі.
Реакциялардың иондык теңдеулерін жазғанда зат молекуласындағы атом саны коэффициент ретінде ионның алдына қойылады.
Енді қыскартылған иондық теңдеуін жазамыз, ол үшін өзгермеген, яғни тендеудің екі жағындағы бірдей иондарды алып тастап, қалғанын жазамыз. Реакция газ бөле жүреді.
Мыс сульфатының ерітіндісіне натрий гидроксидінің ерітіндіін құйғанда жүретін реакция:
Бұл реакцияда көгілдір тұнба пайда болды.
Натрий гидроксидінің тұз қышқылымен бейтараптану реакциясын қарастырсақ:
Реакцияның жүретіндігіне көз жеткізу үшін натрий гидроксидінің ерітіндісіне индикатор - фенолфталеин тамызғанда ол таңқурай түсіне боялады. Енді осы ерітіндіге тұз қышқылының ерітіндісін біртіндеп қоссақ, түсі жойылады.
Бұл өзгеріс реакция жүргендігінің белгісі болады, нәтижесінде әлсіз электролит су тузіледі. Бұл тәжірибеден шығарылған корытынды:
Ac тұзының ерітіндісіне калий нитратының ерітіндісін қосқанда: реакция жүруінің белгісі байқалмайды.
Реакция нәтижесінде өзгеріске ұшыраған иондар болмайды, сондықтан реакция аяғына дейін жүрмейді. Осындай реакциялар үшін теңдік орнына қайтымдылық белгісі ↔ қойылады.
Осы мысалдардан мынадай қорытынды шығады. Реакция аяғына дейін журу ушін мынадай шарттар орында- луы керек:
Осы қорытынды зат құрамындағы иондарды анықтағанда қолданылады. Заттың еритін, ерімейтінін 2-форзацтағы түрлі түсті кестеден қараңдар.
Иондардың түсі немесе химиялық қасиеттеріядегі ерекшеліктерше қарай бейорганикалық қосылыстарды сапалық анықтауға болады.
Дереккөздер
Санат:Химия Санат:Физика Санат:Химиктер Санат:Химиялық элементтер Санат:Химиялық процестер
Ұзын-ырғасы
Ұзын-ырғасы. Қос сөздін түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір нәрсенің жалпы нобайы, жобасы, желісі. «Екеуі Алтайдың келген шаруасының ұзын-ырғасын ғана әңгіме етті» (Ә. Шәріпов, Қапаста.). Ертедегі түркі тілінің жазба ескерткіштерінде бұл тұлғалы сөзді ұшырата алмадық. Осыған қарағанда қос сөздің бұл түрі басқа тілден, дәлірек айтқанда, моңғол, қалмақ тілдерінен ауысып келген шамасы бар. моңғолдарда «учир» сөзі — мән, «утга»—мағына ұғымдарына мезгесе, қалмақтарда «учр-утх» қос сөзі — мән, мағына түсініктерін береді. моңғолдың, қалмақтың осы сөздері түркі тілдері ішінде тува, қазақ тілдеріне ауысқан. Тува тілінде «ужуру», «утказы» сөздері «мән», «мағына», «мазмұн» мағыналарында қолданылады. Көбіне олар «ужуру-утказы» қалпында құралыр, қос сөздер тудырады. моңғолдардан тува тіліне ауысқаннан кейін қандай дыбыстық өзгеріске ұшырағанын көріп отырсыздар. Осы тұлғалар қазақ тіліне енгеннен кейін одан әрі дыбыстық өзгеріске тап болып, «ұзын-ырға» қалпына жеткен. Болжамымыз шындыққа жуысса, «ұзын-ырға» қос сөзінің алғашқы түсінігі — мән-мағына болмақ.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика
Тельман Еркінбекұлы Сауранбеков
Сауранбеков Тельман Еркінбекұлы (6.6.1941 жылы туған, Жуалы ауданы Қошқарата ауылы) – қоғам қайраткері. Қазіргі Абай атындағы Алматы мемл университетінің тарих факультетін бітірген (1962). Еңбек жолындағы қадамын аудандық Пионерлер үйінің әдіскері, пионер лагерінің тәрбиешісі болып бастады. 1962 – 65 жылдары Алматы қаласы Совет ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1969 – 72 жылдары Алматы қаласы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1972 – 76 жылдары БЛКЖО Орталық комитетінің жауапты ұйымдастырушысы, 1976 – 84 жылдары Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінің хатшысы, 1984 – 86 жылдары Алматы қаласы партия комитетінің хатшысы, 1986 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің шет елдермен байланыс жөніндегі бөлімінің меңгерушісі, КСРО Министрлер кеңесінің Қазақ КСР-і бойынша дін істері жөніндегі өкілетті өкілі, 1990 – 95 жылдары ҚР Президент аппараты мен Министрлер Кабинетінің хат және азаматтарды қабылдау бөлімінің меңгерушісі, 1995 – 97 жылдары ҚР Үкімет жанындағы дін істері жөніндегі кеңес төрағасының орынбасары, 1997 жылдан ҚР Парламентінің Сенат Аппаратының жалпы бөлімінің меңгерушісі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (11-шақырылған) депутаты болып сайланды. «Құрмет Белгісі» орденімен екі рет марапатталды.
=Сілтеме= Тараз энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Интерпретация
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника