cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәлбен
Қолданылуы
Қызыл түсті түрі ою-өрнек, кескіндер, гүлмен көмкерілген сөздер жазуға, гүлзардың жиектеріне, гүлді кілем жасауға көп қолданылады. Қала көгалдандыруда да қызыл түсі үлкен қолданыста. Гүлзарларға және түбектерге де егеді. Жеке аулаларға бойы 25-30 см-лік түрлерін өсірген дұрыс. Биік түрлерін жиі және молынан отырғызбаса, гүлі сирек болып көрінеді. Түсіне, биіктігіне қарай жеке-жеке топтастырып отырғызған дұрыс. Сәлбеннің 5-6 түсті түрінен ғана жеке гүлзар жасауға болады. Түбектерге аласа түрлерін отырғызады. Әр көшеттің арақашықтығы 18-20 см-ден кем болмауы керек.
Күтімі
Ашық күнде және алакөлеңкеде де өсе береді. Алакөлеңкеде егілген гүлінің түсі қанық, гүлдеуі ұзағырақ болады. Топырағы жеңіл, орташа құнарлы, ылғалды болғанын қалайды. Жаз айында түбін бірнеше дүркін қопсытып, гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал. Ұзақ әрі мол гүлдеуі үшін, гүлшоғыры тұқымданып кетпей тұрып, гүл күлтелері қоңырқай тарта бастағанда, жұлып тұрған дұрыс. Тұқымын тамыз айында жинайды.
Көбейтілуі
Біржылдық гүлдерді жыл сайын тұқымнан көбейтіп  өсіріп отырады. Мамыр айында гүлдету үшін, ақпан айының соңы, наурыз айының басында жылыжайда немесе үйде 20-22ºС жылылықта тұқым арқылы көбейтеді. Тұқым 7-10 күнде өніп, өскін шығарады. Өскінге бір-екі жапырақ шыққанда, көшеттеп, әрқайсысын жеке отырғызады. Сәуірдің аяғында немесе мамыр айының басында, көктемнің ызғарлы суығы өткеннен кейін көшеттерді далаға егеді. Өскін өніп шыққан уақытынан бастап 60 күннен кейін гүлдей бастайды. Сонымен қатар қалемшелеп те көбейтуге болады. Бақшаға сәуірдің аяғы, мамырдың басында тұқымынан егетін болсаңыз, жаздың ортасында гүлдейді.
Сәлбен туралы тақпақ
Сәлбен - гүлдің атауы,
Одан гүлшоқ жасады.
Түссе күннің шапағы.
Қызыл гүлдер ырғалды,
Көрікті етіп тұрады ол
Дереккөздер
Санат:Еріндігүлділер Санат:Қазақстан табиғаты
Есік Алтын адамы
thumb|right|200px|Қазақстан Орталық мұражайы «Алтын адам» — 1970-ші жылдарының басында Есік қорғанында — сақтар тайпасының жас көсемінің зираты табылды. Дәлірек айтқанда: Алматы облысы Есік қаласының солтүстігіндегі Есік өзенінің сол жақ жағалауындағы темір дәуірінен сақталған сақ обасынан табылған алтын киімді сақ жауынгерінің мүрдесі. 1969-1970 жылдары археолог К.А. Ақышев тапқан.
Қабырдың сипаттамасы
Топырақ қорғандармен ұштасып жатқан қорым солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 шаршы км жерді алып жатыр. 40-тан астам обадан тұратын қорымның оңтүстік шетінде биіктігі 6 м, диаметрі 60 м үйінді төбе астынан екі қабір ашылды.
Біреуі ертеректе тоналған. Екіншісінен жасы 17-18 шамасындағы сақ жауынгерінің мүрдесі ашылды. Қабір шырша бөренелерден жасалған, көлемі 3,3х1,9 м, биіктігі 1,5 м, сол жақ бөлігіне қойылған сақ жауынгерінің басы батысқа қаратылып жатқызылған. Қабірдің оңтүстік және батыс шеттерінде металл, қыш, ағаштан істелінген ыдыстар, зергерлік бұйымдар қойылған.
Қабір ағаш қақпақпен жабылып, темір құрсаулармен бекітілген, еденіне тақтай төселген, ал адам қойылатын жеріне алтын жапсырмалармен безендірілген төсеніш салынған.
Алтын адамның сипаттамасы
Алтын адам киімі 4 мыңға жуық алтын әшекейлермен безендірілген. Әшекейлер барыс, бұлан, таутеке, арқар, ат, түрлі құс бейнелерін беретін “хайуанат нақышында” жасалған. Бас сүйектің сол жағынан жаһұт тастармен әшекейленген алтын сырға табылды. Бас киімі кейінгі қазақ киімі үлгілеріне ұқсас, биік, шошақ төбелі, ұзындығы 70 см шамасында. Мойнында дөңгелек жүзік сияқты алтын алқа, іш көйлегі, көкірегінің тұсы, жеңі алтын тоғалармен өрнектелген, саусағында екі алтын жүзік, камзолы құрастырылмалы ауыр белбеумен буылған. Белбеуге аңға ұқсас бейнелер, 16 тоға жапсырылған, оң жағында қызыл қынапты ұзын семсер, сол жағында алтын пластиналар жапсырылған қынға салынған темір қанжар — ақинақ, шалбар балағы да алтын тоғалармен әшекейленген.
Қорған қазбалары Қазақстанды 5 ғ. ЗБ мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.
Қазақстан символы
Қанатты барыстағы «Алтын адам» Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің біріне айналды. Сақ жауынгерінің көшірмелері Қазақстанның көптеген қалаларында орнатылған, олардың бірі Алматының бас алаңындағы Тәуелсіздік монументінің тәжін таққан.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Археология Санат:Қазақстан тарихы Санат:Алтын
Егеу балық
Егеу балық, теңіз майқаны (Hexagrammidae) – Скорпена тәрізділер отрядының бір тұқымдасы. 7 туысқа бөлінетін 13 түрі бар. Ұзындығы 1,0 м-ге дейін, ал салмағы 18 кг-ға дейін болады. Е.б. Тынық мүхитта ауланады; тікен қанатты көкала балық, ұзындығы — 34—42 см.
Дереккөздер
Санат:Скорпенатәрізділер
Сен-ле-Фрессен
Сен-ле-Фрессен (Sains-lès-Fressin) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Монтрей округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,71 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62738, пошта индексі — 62310.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 179 адамды құрады. Халық тығыздығы — 26,68 адам/км².
Моисеенко Николай
Моисеенко (Мосиенко ) Николай Александрович (1922, Бұланды ауданы Макинск ауылы– 1982) – комбаин жүргізушісі,Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1937 жылы «Макинский труд» ұжымшарында бастаған. ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін бітірген. Еңбекшілдер МТС-нда комбаин жүргізушісі, Прогресс кеңшарында машина тұрағының меңгерушісі болып жұмыс істеген.
Дереккөздер
«Ақмола облысы» энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар Санат:Социалистік еңбек ерлері
Малетабль
Малетабль (Malétable) — Франциядағы коммуна. Төменгі Нормандия аймағына қарасты Орн департаментінде орналасқан. Мортань-о-Перш округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,89 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 61247, пошта индексі — 61290.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 100 адамды құрады. Халық тығыздығы — 20,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Орн департаментінің коммуналары
Қоқан (қала)
Қоқан (Qo‘qon/Қўқон) — Өзбекстанның шығысында орналасқан Ферғана облысындағы қала.
Ферғана жазығының батыс бөлігінде орын тепкен. Халық саны — 220 мың адам.
Әкімшілік
Қоқан қаласы 1709 жылдан Қоқан хандығының астанасы болады. 1876 жылдан бастап Ресей империясы Ферғана облысының құрамында болса, кейіннен Өзбек ССР-іне қарады. Бүгінде Өзбекстанның Ферғана облысына қарайды.
Қала Ташкенттің оңтүстік-батысынан 228 км, Андижанның батысынан 115 км, Ферғана қаласынан 88 км қашықтықта орналасқан.
Қоқан атауы 10-ғасырдан бастап танылды. Бүгінде Қоқан қаласы өзінің ежелгі құрылымын сақтап қалған, ол ескі және жаңа бөліктерден тұрады.
Тарихы
Қоқан туралы алғашқы деректер қытай дипломаты әрі саяхатшысы Чжан Цзянның жазбаларында ұшырасады. Қоқан қаласы Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан "Кавакенд" қаласының орнында бой көтерген.
Ол 1571–1626 жылдары Бұхара әмірлігінің бір бөлігі болған. Аңыз бойынша Қоқан Калвак, Актепе, Ескі Корған, Қоқан Қорған секілді шағын ауылдардың орнына тұрғызылған.
Дереккөздер
Санат:Ферғана облысы қалалары
Ликург
Дереккөздер
Санат:Саясат
Майлықожа ақын үйінің есігі
Майлықожа ақын үйінің есігі — тарихи жәдігер. Ағаштан үш көзді етіп құрастырылған. Бетіне "күнтабақ", "өркеш", "сырға", "шеңбер" тәрізді жануарлық (зооморфтық), ғарыштық (космогендік) ою-өрнек түрлері терең қашалып, оймышталған. Есіктің ор ашпасының өлшемі 143x44,5 см. Оның маңдайша, босаға, табалдырық тәрізді бөлшектері, екі ашпасының табақшалары сақталмаған. Есіктің фотосуреті академик Ә.Марғұланның "Қазақ халқы колданбалы өнері" (1986) атты еңбегінің 1-томында "Киіз үй есігі. Шымкент облысы, Шәуілдір ауданы" деген анықтамамен берілген. Жәдігерді Майлыкожаньщ немересі Ӏ.Исабеков Отырар музейінің негізін қалаған А.Әлімұлына тапсырған.
61 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:61 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:61 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
60er
Шектеужиектік сумен тоғыту
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Қырғызсай ауылдық округі
Қырғызсай ауылдық округі — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Қырғызсай, Рахат ауылдары кіреді. Орталығы - Қырғызсай ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2368 адамды құрайды.
Дереккөздер
Санат:Ұйғыр ауданы ауылдық округтері
Василий Никонович Азаров
АЗАРОВ Василий Никонович -1932 жылы Ресей, Воронеж облысы Воробьев ауданы Краснополье ауылында туған — еңбек ардагері, механизатор. Cоциалисттік Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1949 жылы Воронеж облысы Воробьев ауданы Ленин атындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. 1955 жылы Ольховат механикаландыру училищесін бітіріп комсомолдық жолдамамен Көкшетау облысына тың жерді игеруге келген. Ленинград ауданы Восход кеңшарында трактор жүргізушісі, №3-трактор бригадасының бригадирі болып жұмыс істеген.
Дереккөздер
Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:1932 жылы туғандар
Синт-Мартен Ұлттық футбол құрамасы
Синт-Мартен Ұлттық футбол құрамасы — Халықаралық фуктбол жарыстарында Синт-Мартеннің намысын қорғайтын құрама. Басқарушы орган - Синт-Мартен футбол қауымдастығы.
ФИФА-ға мүше емес, сондықтан әлем чемпионаттарына қатыса алмайды, бірақ КОНКАКАФ қарамағындағы турнирлерге қатыса алады.
Сілтемелер
Санат:Синт-Мартен Ұлттық футбол құрамасы
Ісік түзгіш сымыр
Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Санат:Сымырлар
Кассиодор
Дереккөздер:
Санат:Латын жазушылары Санат:Ежелгі Рим тарихшылары
Ежігей
Ежігей — қайнатылған қатық пен сары ірімшіктің қоспасы, қышқылтым құрт; қой сүтінен дайындалған тағам. Қой сүтіне езілген құрт қосқан қойыртпақ. Тоқ тамақ. Ежігей  жеген адам тез торланады.
Дереккөздер
Санат:Тағамдар Санат:Қазақ асханасы
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз.
Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 54 мемлекетте күреске түсіп, 48 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты XX ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары Иван Поддубный, Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген Ресей күресінің қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді.
Шеткі жүйке жүйесі
нобай|Шеткі жүйке жүйесі көкпен көрсетілген. Шеткі жүйке жүйесі — адам мен жануарлар ағзаларында орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан жүйкелер жиынтығы.
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Өмірі
Тарихи деректерге сүйенсек ол 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі, Қараөткел деген ауылда дүниеге келген. Кейбір зерттеулерде, оның 1886 жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға жалданған. Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан деген атқа ие болған. Қыпшақ тайпасы Ұзын ішіндегі Алтыбас руынан шыққан.
Шеткі жүйке жүйесі
Шеткі нерв жүйесі миды, жұлынды дене органдары, тканьдерімен байланыстырады. Адам мен омыртқалы жануарлардың( бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер) миынан 12 жұп нерв шығады. Бұлар;1 иіс сезу,2 көру,3 көз қозғағыш, 4 блокты, 5 үш тармақты, 6 ортадан тепкіш, 7 бет, 8 есіту, тіл-жұтқыншақ,10 кезеген, 11 қосымша, 12 тіл асты нервтер. Балықтар мен қос мекенділерде тек алғашқы 10 жұп қана нервтер болады. Адам жұлынынан 31 жұп нерв шығады. Бұлардың әр жұбы дененің белгілі бір бөлеміндегі эффекторолар мен рецепторларға барады, сондықтан олардың 8 жұбы мойын, 12-сі кеуде, бесеуі бел, бесеуі сегізкөз, біреуі құйымшақ нервтері деп аталады. Бұл нервтер жұлыннан екі түбір түрінде шығады. Бұдан кейін бұл екі түбір бірігіп, жалпы, аралас баған құрады. Жақын орналасқан бірнеше нервтер нерв талшықтары арқылы өзара байланысып, нерв шумағын түзеді. Мұндай торлардың басты 3 түрі бар. Олар- мойын, иық және бел-егізкөз торлары.
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Өмірі
Былай басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де хабардар етеді:
Сонда сол циркте жеңген палуан, ең соңында жеңген палуан мен Қажымұқан күреске түседі. Оны жыға алмайды, дегенменен халық арасына танылады. Злобин деген цирктің қожасына ұнайды да, бұл жаңағы барлық зерттеулерде жазады ол «Ваня ағай» деген атақты алғашқы кәсіби Санкт-Петербургдағы мектепті ашқан атақты Лебедевке хат жазып жібереді. Сол арқылы ол сол жаққа барады. Сол жақта үш жылдай дәріс алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте болады, биіктей түседі жылдан жылға.
Шеткі жүйке жүйесі
Дереккөздер
Санат:Жүйке жүйесі
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Өмірі
Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — 1906 жыл. Алманияда өткен дүниежүзілік сайыста ол әлем чемпионы атанады. Бірақ орыс әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай қоймайды. Сол үшін де Қажымұқан орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды. Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол кездегі саясат бойынша, бізде тек орыстар ғана емес, жапондықтар да күреседі деген жарнамалар жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» деген лақап атпен күрестіреді. Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған.
Жетістіктері
Ең алғаш рет ірі табысқа Қажымұқан Харбин қаласында өткізілген Халықаралық турнирде қол жеткізеді. Мұнда ол бірінші орынға ие болып, өңіріне алтын медаль тақты. Кейбір деректерде бұл турнир 1905 жылы өтті делінеді. Белгілі басты оқиға — Қажымұқан «Жиу-Житсу» бойынша күресіп, турнирде бірде-бір рет жеңілмегені, үлкен алтын медаль жеңіп алғаны.
Алексей Иванович Шибаев
Алексей Иванович Шибаев (21.2.1915 жылы, Горкьий облысы, Спасское ауданы)- совет партия және кәсіподақ қайраткері. Соц. Еңбек Ері (1973). 1940 жылдан КОКП мүшесі.
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Жетістіктері
Харбин сапары Қажымұқанның даңқын аспанға көтереді. Енді оны «Маньчжурия» чемпионы деп атап кетеді, әрі «Мухинура» деген лақап ат беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. Солардың ішінде Октябрь революциясына дейін осы «Мухинура» деген лақап аты сақталып келді. Революцияға дейін ол қатысқан чемпионаттарды ұйымдастырушылар, сол замандағы жағымпаз баспасөз өкілдері, біресе «жапон» деп, біресе «маньчжур» деп, мүмкіндігінше «қазақ» екенін айтпауға тырысты. Мәселен, 1909 жылы Қажымұқан атақты эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында күресіп жүреді. Лурих өз тобының жетекші балуандары жөнінде айта келіп, Қажымұқан туралы: «Шығыс ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек кездесетін мықты балуан, күресте қайтпайтын бірбеттігі, далаға тән қайсарлығымен және ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп жазған.
Алексей Иванович Шибаев
Ол партиясының 22-съезінен бері КОКП ОК-нің мүшесі, 6-9 сайланды.
Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Санат:КОКП ОК мүшелері Санат:Социалистік еңбек ерлері Санат:1915 жылы туғандар Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Қажымұқан Мұңайтпасұлы
Жетістіктері
1910 жылы Америкаға, Еуропаға орыс балуандарының үлкен бір тобы аттанады. Сөз арасында айта кететін бір жайт, — бұл сапарда Қажымұқанға еріп, әйелі Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ауыр болуына байланысты Португалия порты Лиссабонда кемеге көтерілуіне рұқсат етілмейді. Жергілікті тәртіп бойынша, екіқабат әйелдерді мұхит кемелеріне мінгізбейді екен. Қажымұқанның өзі Бәтима деп атап кеткен Чепковская цирк актрисасы болған, әрі ерінің кәсіби күрестегі талай тамаша жеңістерін өз көзімен көрген.
Осы сапарда Америкаға барған балуандар бірнеше шағын топтарға бөлініп, әр жерде күреседі. Оңтүстік Американың ірі-ірі қалаларында күш сынасады. Олардың әсіресе Аргентина астанасы Буэнос-Айреске барған сапары сәтті болады. Қажымұқан бұл сапардан үлкен алтын медальмен оралады. Бірақ Қажымұқанның Америкада күрестің қай түрінен өнер көрсеткенін анықтаудың әзірше сәті түскен жоқ. Оның Американың еркін күрес түрі бойынша сайысқа түсу әбден ықтимал деген пікір бар. Себебі олай деуге негіз бар. Қажымұқан өзін әрқашан да еркін күрестен мықты сезінген де, франсузша күрестің техникасына шорқақтау болыпты.
Қажымұқан Оңтүстік Америкадан 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты. Олай дейтін себебіміз: ол 1910 жылдың желтоқсанында, 1911 жылдың қаңтарында Мәскеуде өткен Халықаралық чемпионатқа қатысады. Бұл жолы Қажымұқан Разумовтың, Шнейдердің, Иогансанның, Винтердің, Апполинның жауырындарын қысқа уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол заманда аты дүрілдеп тұрған Циклоппен ұзақ алысады. Айқас 20 минутқа созылып, тең аяқталған. Чемпионаттың жетінші күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен кездеседі. 20 минутқа созылған бұл қиын белдесу еш нәтиже бермей, тең аяқталады. Ертеңіне Лурих қазақ балуанын тағы да кілемге шақырады.
Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете алмайды. Әккі Лурих қулыққа көшеді, ақыры ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды. Күресті тамашалауға жиналған көпшілік бұл шешімге келіспейтіндіктерін білдіріп, үлкен шу шығарады. Жарысты ұйымдастырушылар кілемді тастай қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап тапқаны — ол «жарыс ережесін бұзды» деген сылтау.
1911 жылдың сәуірінде Петербургте күреске қатысады. Бұл жолы чемпионатқа қатысушылар арасында Рауль де Раун мен Георг Лурих та болады. Әділетсіздік бұл жолы да Қажекеңнің алдынан шығады. Чемпионаттың жарты жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ережесін бұзды» деп тағы да жарыстан шығарып тастайды. Петербург чемпионаты аяқталар-аяқталмастан, оны Польшаның астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық жарысқа шақырады. Осы жарыс жайында Бәтима жеңгей былай деп еске алады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. Қажымұқан бұл жарыста Әлем чемпионы, атақты неміс балуаны Поль Абс, әлем және Ресей чемпионы Иван Яго, неміс балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды бұл жолы ойламаған жерден неміс Шульц ұтып алды. Қажымұқан кеудесіне кіші алтын медальды тақты, күміс медальға Лубие ие болып, атақты Поль Абс қола медальды қанағат тұтты. Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін біз Польша астанасына қайта оралдық. Сол кезде ұлымыз Халиолла кішкентай, жаңа ғана қаз-қаз басып жүрген кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп, көршінің 16 жасар қызы — Жәмиланы ала келгенбіз. Қажымұқан бұл жолы да жүлделі орыннан көрінді. Одан жоғары орындарға чех Поспешил мен атақты Лурих ие болды. Осы жарысқа қатысқан Қытай алыбы Ли Хун Синг пен Лаубе Қажымұқаннан кейінгі орындарға ие болды. Чемпионат аяқталған соң, бәріміз ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 жылы, әйтеуір осы екі жылдың бірінде біз Қызылжар қаласына тоқтадық. Қазақ балуанының дәрежесі көтеріліп, Ресейдегі, шет елдердегі чемпионаттарда жақсы күрес көрсетіп жүргенін естіген қала тұрғындары, соның ішінде Қажымұқан жас кезінде жалшылықта болған көпес Григорий Масляков кісі жіберіп, үйіне шақырып, қонақ етті. Батыр балуанның болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін қызыға тыңдап, көптеген сұрақтар қойды. Дастарханын жайып, сыйлы қонақтарын шақырып, Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет көрсетті. Мұның өзі байлығымен ғана масаттанып жүрген көпестен кедей шаруаның баласы, кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің иесі, қазақ халқының мақтанышы Қажымұқанның Григорий Масляковтан биік тұрғанын халықтың алдында бір көрсетіп тастады. Қажымұқанның астына ат мінгізіп, маған 5 метр көк мақпал таза күмістен әшекейлеп жасаған редикюльді сыйға тартты. Біз қанша бас тартсақ та, көнбей қойды. «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің естелігі болсын» деп бәйек болды. Біз Қызылжардан осылай аттандық. Сол жолы Қажымұқан үш айға жуық ел аралап, тойдумандарда болып, халқының арасында сайран салып жүрген.
Ақын жазушылар Мұқан туралы
thumb|[[Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Тұрағұл (Абайдың ұлы), Көкбай (Абай шәкірті), Қажымұқан және басқа да қазақтың зиялылары (Семей, 1918 жыл)]] Қара сөздің қадірін білетін қазақ «күш атасы» деп басқаны емес, Қажымұқанды атаған. Қажымұқан туралы қалам тербеген алаш қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес.
Сәкен Сейфуллин, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Кенен Әзірбаев, Нартай Бекежанов, Асқар Тоқмағанбетов, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Сапарғали Бегалин, Сәбит Мұқанов, Әуелбек Қоңыратбаев, Сырбай Мәуленов, Төлеген Айбергенов, Қадыр Мырзалиев, Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров, Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, Әди Шәріпов, Зейтін Ақышев, Берқайыр Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген Тоқбергенов, Мұхтар Шаханов, Жарасқан Әбдірашев, Бекен Әбдіразақов, Сабырхан Асанов, Аян Нысаналин, Құлбек Ергөбеков, Мамытбек Қалдыбаев, Захардин Қыстаубайұлы, Серік Байхонов, Жанболат Аупбаев, Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова, Есенқұл Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы Николай Анов… Аттары аталған бір-бір бәйтеректей ақын-жазушыларға спорт журналистерін қоссақ, Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі жоқ екенін бағамдар едіңіз.
Қызықты мәліметтер
thumb|Шымкенттегі ескерткіш
Ескерткіштері
2001 жылы Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші Шымкенттің орталық стадионы алдында қойылды.
2021 жылы палуанның 150-жылдығына орай 5,7-метрлік ескерткіш Астанада қойылды.
Сілтемелер
Санат:7 сәуірде туғандар Санат:1871 жылы туғандар Санат:Целиноград ауданында туғандар Санат:12 тамызда қайтыс болғандар Санат:1948 жылы қайтыс болғандар Санат:Ордабасы ауданында қайтыс болғандар Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:5 дәрежелі Арыстан және Күн орденінің иегерлері Санат:Ресей палуандары (1917 жылдан кейінгі) Санат:Қазақстан балуандары Санат:Ресей империясы цирк әртістері Санат:КСРО цирк әртістері Санат:КСРО балуандары Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары Санат:Ордабасы ауданында жерленгендер
Тосқауыл кедертасы
Тосқауыл кедертасы - белгілі бір қашықтықта теңіз жағасына параллель созылып жатқан інжу кедертасының қырқалары; көбінесе материктік қайрандардың шетінде теңізден таяз сулы лагунаны бөліп тұрады. Негізінен, Тынық және Үнді мұхиттарының суларында таралған (мысалы, Аустралияның солтүстік-шығыс жағаларындағы Үлкен тосқауыл кедертасы).
СиДу көпірі
СиДу - әлемде ең биікте орналасқан көпір. Бұл көпір 2009 жылы ашылған. Ол жерден 496 метр биіктікте орналасқан. Көпір Қытайдағы Хубэй провинциясында орналасқан өзен аңғарынан өтеді.
Тосқауыл кедертасы
Дереккөздер
Санат:География және геодезия
СиДу көпірі
Қызықты дерек
Оның орналасқан жеріне сәйкес салу барысында көптеген қиындықтар болды. Көтерме крандар мен тікұшақтарды қолдану мүмкін емес болды. Ақырында инженерлер осылардың орнына зымырандарды пайдаланайық деген ойға келді. Зымыранға 1000 метрді қамтамасыз ететін кабельдерді байлап, көпірдің негізін қалаған болатын.
Сыртқы сілтемелер
Санат:2009 жылы соғылған көпірлер Санат:Қытай аспалы көпірлері
Зымырандар
Зымырандар (Alcedinidae) - көкқарғатәрізділер отрядынын тұқымдасы. Денесі 10-45 см, басы үлкен, мойны қысқа, тұмсығы ұзын, түбірі жалпақ. Әлемде 2-4 туыстың 22-24 түрі таралған. Көпшілік түрлері тропикалық Азия мен Африкада кездеседі. Кейбір түрлері су жәндіктермен балықтарды сүңгіп аулайды. Ағаш қуыстары, жануарлар індерін паналайды. ТМД-да 6 түрі бар, үшеуі жергіліктілер.
Дереккөздер
Санат:Көкқарғатәрізділер
Гранбюри (Нью-Джерси)
Гранбюри (Cranbury) — Нью-Джерси штатының Мидлсекс округіне жататын АҚШ қаласы.
IC 3726
IC 3726 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан Sc (жинақы спиральді галактика) типті галактика.
Гранбюри (Нью-Джерси)
Қала тұрғындарының саны 2008 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.2 км² шамасында. FIPS коды — 34-15520.
IC 3726
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42938, UGC 7921, MCG 7-26-49, ZWG 216.25, IRAS12423+4057.
Гранбюри (Нью-Джерси)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
IC 3726
Сыртқы сілтемелер
IC 3726 Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Топырақ ылғал өлшеуіші
Топырақ ылғал өлшеуіші -топырақ ылғалдығын оның жанама белгілері (электрлік, жылу өткізгіштік,механикалық және т.б. қасиеттері) бойынша өлшейтін аспап.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Химия
Геологиялық тапсырма
Геологиялық тапсырма Геологиялық кәсіпорындардың жұмыс жоспарындағы ең басты көрсеткіш. Геологиялық тапсырмаға сәйкес төмендегі көрсеткіштер жоспарлануы тиіс: барлаудың нақтылы нысандары бойынша пайдалы қазба қорларының өсімділігі (кен қорының төмен категориясын жоғары категорияға ауыстыру); бекітілген қордың мөлшері және осы жайлы геологиялық деректемені бекітуге табыстау мерзімі; әр түрлі масштабтағы геологиялық, геофизикалық т.б. түсірулерді жүзеге асыру аудаңдары; іздеу және барлау бұрғылауларына берілген аудандар саны; жасақтау жұмыстары аяқталып қалған терең бұрғылау ұңғымаларының жалпылама саны; мұнай мен газды іздеу бұрғыларын қоюға дайын тектоникалық құрылымдардың жалпылама саны және жүргізілу реті; басшы органдармен бекітілуі тиіс өзге де көрсеткіштер.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Монфорте-д'Альба
Монфорте-д'Альба (Monforte d'Alba) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Кунео провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1994 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 80 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 12065.
Елді мекеннің қамқоршысы — Madonna della Neve.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Салвадор-дас-Мисойнс
Салвадор-дас-Мисойнс (Salvador das Missões) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Серру-Ларгу экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 587 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 94,044 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1992 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Белсенді сайлау құқығы
Белсендi сайлау құқығы - сайланбалы мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға қатысу құқы. Қазіргі кезде мемлекеттердің көпшілігінде жынысына, кәсібіне, әл-ауқатына, біліміне, т.б. қарамастан кәмелетке толған азаматтардың барлығы сайлауға қатысу құқын иелене алады. Әйтсе де, Белсендi сайлау құқына қатысты кейбір шектеулер түрі, мысалы, жас ересектігі цензі (Грекияда - 20 жас, Малайзияда, Боливияда, т.б. елдерде - 21 жас), сауаттылық цензі (Тайланд, Кувейт, т.б. елдерде) және тұрғылықтылық цензі (Эстония, Ботсвана, т.б. елдерде) ұшырасады. ҚР конституциясына сәйкес, сот әрекетке қабілетсіз деп таныған, күшіне енген сот үкімі мен бас бостандығынан айыру органдарында жазасын өтеп жүрген адамдардан басқа 18 жастан асқан ер-азаматтардың барлығы Белсендi сайлау құқына ие болады. Олар ел Президентін, Парламент мәжілісінің депутаттарын сайлауға тепе-теңдік негізде қатысып, бір ғана дауысқа ие бола алады. Сайлануға ұсынылған үміткерлердің де Белсендi сайлау құқы бар. Азаматтардың сайлауға қатысу теңдігі, сайлаушылардың тең құқы жөніндегі қағидалар арнаулы заңдарда қарастырылып, олардың Белсендi сайлау құқыларын іске асыруына кедергі келтірушілерге қылмыстық жауапкершілік белгіленген.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Сайлау
Резняков Александр Борисович
Резняков Александр Борисович (7.9.1904, Ресей, Дондағы Ростов — 16.3.1984, Алматы) — ғалым, техникалық ғылым докторы (1956), проф. (1958). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1962), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Дон политех. ин-тын бітірген (1929). 1929 — 45 ж. Ресейдің өндіріс орындарында инженер, цех бастығының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1945 — 48 ж. Алматы ауыр машина жасау з-тында бас конструктор, 1948 — 76 ж. Қазақстан ғылым академиясының Энергетика (қазіргі Қазақ энергетика ғыл.-зерт. ин-ты) ин-ты директорының орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері табиғи қатты отындардың тозаң көмірлік және циклондық оттықтарда жануын зерттеуге арналған. Ұсақ кентастар мен концентраттарды қайта өңдеудің жаңа, тиімділігі жоғары циклондық процесінің теор. негізін жасап, оны өндіріске енгізуді ұсынды. Резняков қуатты ЖЭС-тердің қазан агрегатындағы оттық қондырғыларының үлгісін жасау, оларды жетілдіру жөніндегі кешенді зерттеулерге басшылық етті (Қазақстан Мемл. сыйл., 1972). Орденмен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:1904 жылы туғандар Санат:1984 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Титаник
Ти­таник (RMS Titanic) — 20-шы ғасырдың басында салынған алып кеме. Британ кеме құру компаниясы «White Star Line»-ның «Олимпик» класындағы үш кеменің екіншісі. Ол 1909 — 1911 жылдар аралығында Белфасттағы «Харланд энд Вольф» верфінде соғылған. Сыйымдылығы 2224 адам.
Жолаушылар құрамында әлемнің ауқатты адамдары IV Джон Джекоб Астор, Бенджамин Гуггенхайм және Исидор Штраус сияқты миллионерлер, сол сияқты Америкаға жаңа өмір іздеп шыққан Ирландия мен Скандинавиядан келген мыңдаған эмигранттар болды. Кеме гимнастика залы, шомылу бассейні, кітапхана, жоғары классты мейрамхана және сәнді каюталарымен ерекшеленді.
Апат бүкіл әлемді аңыртып тастады. Қоғамдағы туындаған сұрақтардан кейін Ұлыбритания мен АҚШ теңіз қауіпсіздігін жетілдіруді қажетсінді. Соның бірі қазіргі уақытқа шейін ең сәтті қолданылып келе жатқан 1914 ж. құрылған Теңіздегі Қауіпсіз Өмір туралы Халықаралық Конвенция (СОЛАС). Тірі қалғандардың көбісі ақшаларынан, меншікті заттарынан, Саутгемптоннан шыққан экипаж мүшелерінің отбасылары күнделікті табыс көзін жоғалтады. Оларға мейірбан жандар мен қайырымды адамдар ақшалай көмектесті. Кейбір тірі қалған адамдар соның ішінде бортта қалған әйелдер мен балаларды күтпей, шлюпкаға отырып кеткен Уайт Стар Лайнның төрағасы Дж. Брюс Исмейді қоғам остракизммен қарсы алды.
1985 ж. 3 784 метр тереңдіктен Титаниктің қалдығы табылады. Теңіз бетіне көтерілген мыңдаған жәдігерлер әлемнің түрлі мұражайларына қойылады. Оған арнап бірнеше кітап, фильм шығарылады, көрмелер мен ескерткіштер ашылады.
Тарихы
Титаник Олимпик класындағы үш лайнердің екіншісі — басқалары Олимпик және Британик (бастапқы аты «Гигантик»).1912 ж. 29 кемесі мен сауды саттығы бар Уайт Стар Лайн флотындағы бұлар ең үлкені болып табылды.
1907 ж. ортасында Уайт Стардың директоры Брюс Исмей және Уайт Стар Лайнның басшы компаниясы IMMC-дің төрағасы Пирпонт Морганмен үш кеменің жобасын талқылайды. Уайт Стар Лайнның ең басты қарсыласы Кунард Лузитания және Мавритания атты ең жылдам кемелерін қолданысқа береді, сонымен қатар Германияның Гамбург-Америка және Солтүстік Герман Ллойдтың флоттары да кеңейе түседі. Исмейдің пікірінше жаңа класстағы лайнерлердің жылдамдығына емес, үлкендігіне, ыңғайлығына және сәнділігіне баса назар аудару керектігін айтты.
1867 жылдан бері әріптес болып келе жатқан Белфасттағы «Харланд энд Вольф» верфінде кемелердің құрылысы жүзеге асатын болды. Харланд энд Вольф Олимпик класындағы кемелердің жобасын қолға алады. Уайт Стар директоры Лорд Пирри, Харланд энд Вольфтың жоба бөлімінің атқарушы директоры, әрі теңіз сәулетшісі Томас Эндрюс, кеме жобасының есебіне, беріктілігі мен ұқыптылығына жауапты Эдвард Уилдинг және басты сызбашы және верфтің бас менеджері Александр Карлизл сияқтылар жобаға ат салысады. Әрлеу жұмыстары, жабдықтар мен тиімді құтқару қайықтар жобасын іске асыру Карлизлдің негізгі міндетіне кірді.
29 шілдеде 1908 ж. Харланд энд Вольф Брюс Исмей мен Уайт Стар Лайнның басқа да басшыларына кеменің сызбасын көрсетеді. Исмей жобаны қолдап, үш «келісім хатына» қол қояды. Екі күннен кейін құрылыс басталады. Кейіннен Олимпик аталған алғашқы кеме басында атауы берілмегендіктен осы верфтің төрт жүзінші корпусына байланысты 400 деген номер беріледі. Келесі кемеге 401 деген номер беріледі, ол болашақ Титаник еді.
Сипаттамасы
center|600px|thumb|Титаниктің бүйір жағынан қарағандағы жоспары
Титаниктің ұзындығы 269,06 м, ал ені 28,19 м болды. Оның жалпы биіктігі 32 м құрады. Оның салмағы 46,328 регистр тонна, ал орташа шөгімі 10,54 м болды.
Барлық Олимпик класындағы үш кеме 10 палубадан тұрды, оның ішінде сегізі жолаушылар үшін қолданылды. Олар келесі палубалар болды:
Қалқалар
thumb|right|«Титаник» суға түсіру алдында, Белфаст, 1911 жыл Кемедегі қалқаларды «A»-дан «P»-ге шейін әріппен белгілеп шыққан. Кемеде барлығы 15 қалқа болған, сәйкесінше кеменің трюмі 16 отсектен құралған. Олар кеменің тұмсығынан бастап артына дейін орналасты. Қалқалардың берік болғаны соншалық, олар кез-келген соққының қысымына шыдас беруі тиіс еді.
Кеменің тұмсығындағы алғашқы екі отсек және артқы жағындағы соңғы отсегі тұтастай ашық болған, ал қалғандарында герметикалық есіктер болды. «D» — «O» қалқаларында машина бөлімі мен қазандықтар орналасты. Мұнда 12 жабылмалы вертикалды есік орын тепкен. Егер апатты жағдай орын алса, капитан немесе кезекші офицер қажет деп санаса, мінбеден келген дабыл бойынша электромагнит барлық 12 есіктің ілмектерін жібереді. Есіктер өздерінің салмағымен төмен түсіп, отсектер герметикалық болып жабылып қалады. Тек электр жетегінен қуатты өшіргеннен кейін, есіктерді қайта ашуға болады. Әрбір отсектің жоғарғы жағында қосымша люк орналасты. Есік жабылғанда үлгермей қалған адамдар осы люк арқылы темір сатымен жоғары көтеріле алатын.
Құтқару қайықтары
Сол уақыттағы Британ Кодексіне сәйкес әрбір кемеде 20 құтқару қайығы болуға тиіс еді, яғни 1178 адамға шақталған, ал бұл кемедегі болған жолаушылардың тек 50% ғана сыйдыра алады.
Титаниктің алғашқы сапарында бортта 20 құтқару қайығы болды. Олардың бірнеше түрі болды:
Палубалар
Титаникте 8 болат палуба болды. Әрқайсысының биіктігі 2,5—3,2 м. Ең жоғарыдағы шлюпкалы палуба болды, оның астында қалған жеті палуба орналасты. Олар жоғарыдан төмен қарай «A» — «G» әріптерімен белгіленді. Тек «C», «D», «E» және «F» палубалары ғана кеменің бүкіл ұзындығын алып жатты. Ал шлюпкалы және «A», «B» палубалары не кеменің тұмсығына, не артына дейін жетпейтін. «G» палубасы алдыңғы тұмсығында және артқы жағында ғана болды. Бортты бойлай серуендеу палубасы орналасты.
Діңгектері
Титаникте екі діңгек болды. Біріншісі кеменің тұмсығында, екіншісі артқы жағында орналасты. Әрқайсысы болаттан, ал ұштары тиктен жасалды. Алдыңғы діңгектің биіктігі ватерсызықтың бойымен санағанда 29 м. Мұнда «қарға ұясы» орналасты, оған діңгектің ішіндегі темір сатымен жоғары көтерілуге болатын.
Қозғалтқыш күштері
thumb|right| «Титаниктің» винттері Булы машина мен турбиналардың жалпы қуаттылығы 50 мың а.к. тең. Турбина кеменің артқы жағындағы бесінші отсекте, ал келесі отсекте булы машина және тұмсық жағына қарай алты отсекте жиырма төрт екі ағымды және бес бір ағымды қазандықтар орын алып жатты. Осы қазандықтар басты машинаға, турбинаға, генераторға және қосалқы механизмдерге бу шығарып тұрды. Әрбір қазандықтың диаметрі 4,79 м болды. Екі ағымды қазандықтардың ұзындықтары — 6,08 м, бір ағымдағы — 3,57 м құрады. Әр екі ағымдағы қазандықтарда 6 пеш, ал бір ағымдағы қазандықтарда 3 пеш болды. Кемеде әрқайсысының қуаттылығы 400 киловаттық қосалқы төрт генератормен жабдықталды. Олар кернеуі 100 вольттік энергия өндіреді. Тағы олардың жанында 30 киловаттық екі генератор орналасты.
Құбырлары
Титаникте төрт құбыр болған. Олардың диаметрлері — 7,3 м, биіктіктері — 18,5 м. Алғашқы үш құбыр қазандықтан шыққан түтінді шығару үшін қызмет істеген, ал соңғы төртінші құбыр желдеткіш қызметін атқарған. Бұған асхананың түтіндігі жалғанып тұрды. Басқаша айтқанда соңғы құбыр жалған болған. Сол замандағы көпшіліктің ойы бойынша «төрт құбырлы кеме» байсалдылық пен сенімділік тудырады деп есептеген деген пікірлер бар.
Электрмен қамтамасыз ету
Тарату желісіне 10 мың шам, 562 электр жылытқыш (ең алдымен бірінші класстағы каюталарға), 153 электромотор, соның ішінде жүк көтерімділігі 18 тонна болатын сегіз кранға, жүк көтерімділігі 750 кг болатын жүкшығырға, әрқайсысы 12 адамға шақталған 4 лифтке арналған электр тартпалар болды. Одан басқа телефон станциясы мен радио байланысқа, қазандық пен машина бөліміндегі желдеткіштерге, гимнастика залындағы аппараттарға, асханалардың бірнеше құрылғылары мен машиналарына электр керек болды.
Интерьері
thumb|«Титаниктің» «Салтанатты баспалдақ» залы thumb|Бірінші класстың қонақасы залы Титаниктің дизайны мен конструкциясы сәнді де салтанатты еді. Кемеде телефон жүйесі, кітапхана, шаштараз болды. Жолаушылардың ыңғайлылығы үшін кемені лифттермен жабдықтады. Бірінші классқа арналған жүзу бассейні, гимнастика залы, түрік моншасы және «Веранда кафесі», сонымен қатар күн жарығы түсетін жіңішке торлармен сәнделген «Париж кафесі» де жұмыс істеді. Бірінші класстың қонақасы залы кемедегі ең үлкен бөлме болды. Зал Стюарт династия дәуіріндегі стилімен сәнделген және 532 жолаушыны сыйдыра алатын. Тағы салтанатты бөлмелердің бірі шылым шегетін зал. Бөлме қабырғалары қараңғы түсті, үстел беті жасыл матамен жабылған және ыңғайлы орындықтары бар бұл зал карта ойнауға таптырмас орын болып табылатын. Кеменің алдыңғы жағында «Салтанатты баспалдақ» орын тепті. Бұл кемедегі ең назар аударарлық орын болып табылды.
Алғашқы саяхаты
Айсбергтер маусымы
«Титаниктің» сапарын 62 жастағы капитан – Эдвард Смит басқарды. Бұл оның зейнетке шығар алдындағы соңғы теңіз сапары екенін де ескеру қажет. Тағы да баса айтып өтетін жайт – оның көмекшілерінің көбі мұндай теңіздегі ірі сапардан тәжірибесіздер болатын. Тіпті осы рейске шығардан не бары 4 күн ғана бұрын компанияға жұмысқа кірген теңізшілер де бар еді...
Сонымен, алып кеме 1912 жылы 10-сәуір күні түсте сапарға шықты. Орнынан қозғала бере Саутгемптон портында тұрған «Нью-Йорк» кемесімен соқтығысып қала жаздады. Осылайша ол алғашқы адымын ебедейсіз бастаған. Мұны жаман ырымға балағандар болды ма, жоқ па, белгісіз. Әуелі Францияның Шербурн, сосын Ирландияның Квинстаун порттарына аялдаған «Титаник» 11-сәуір күнгі сағат 11.30-да Атлант мұхитына шығады.
Синё-Бырдо (Враца облысы)
Синё-Бырдо (Синьо бърдо) — Болгариядағы ауыл. Враца облысына қарасты Роман қауымының құрамына кіреді.
Титаник
Алғашқы саяхаты
Көктем мезгілі болғандықтан, мұхиттағы қыс бойы құрсанып жатқан мұздықтар еріп, Лабрадор ағысының бойы қаптаған айсбергтерге, сеңдерге толы болды. «Титаниктің» байланыс кабинетіне мұхиттағы осынау хал-ахуал жайлы хабарламалар мен ескертпелер үздіксіз қоңыраулатып келіп жатты. Ол кезде де мұхитты кезген алып кемелер бір-бірімен әуе толқындары арқылы тығыз байланыста болған. 12-сәуірде-ақ су бетінде қалқыған айсбергтердің тым көптігі жайлы хабарлар радиотелеграф толқындары бойынша келіп түсе бастайды. Кеменің Джек Филипс бастаған радистері ескертулерге құлақ асу орнына кеменің сапарға шыққанын жаңалық ретінде әлемнің басылымдарына ақпарат түрінде жеткізумен әуреленеді. Бұны да қателік демеске лаж жоқ. Мұздықтар жайлы барлаушыларды құлақтандырып отыру мәселесі екінші орынға ығысады. 14-сәуір күні 13:45-те «Америка» кемесі Ньюфаулендтен 620 шақырым қашықтықта тым үлкен айсбергтердің барын қатаң ескертеді (сарапшылар «Титаниктің» түбіне жеткен айсберг дәл осылардың бірі екенін сеніммен айтады). Бұл хабарлама белгісіз себептермен «Титаниктің» радистеріне жетпей қалады. Мүмкін жеткен де болар, бірақ барлаушылар бұл ескертуді естімегендері жайлы айтудан танбайды. «Хабарлама тым көп келді. Қайсысын айтып, қайсысын айтпағанымызды да білмей шатастық» дейді радистердің бірі. Бәлкім, осы қырсыздықтары апатқа себеп болды, сірә...
Апатқа ұшырау
22:00-де кеме қызметкерлері кезек ауысады. Вахтаға капитанның көмекшісі Чарльз Лайтоллердің орнына Ульям Мёрдок келеді. Апатқа ұшырардан алдыңғы соңғы ескерту
Синё-Бырдо (Враца облысы)
Пошта индексі — 3139. Телефон коды — 09129. ЕКАТТЕ коды — 66576.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Враца облысының елді мекендері
Түн (өзен, Алтай Республикасы)
Түн — Ресейдегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Жасатер өзенінің оң жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Титаник
Апатқа ұшырау
22:30-да келіп түседі. «Раппаханнок» параходы қаптап жатқан айсбергтерден әзер аман өткені жайлы бұларды құлағдар етеді.
Түн (өзен, Алтай Республикасы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Катунь. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Титаник
Апатқа ұшырау
Сағат 23-тен асқанда кемедегілердің алды ұйқыға кете бастайды. Кеменің алдында барлаушы қызметін атқарып Фредерик Флит пен Реджинальд Ли тұрған-ды. 23:30-да бұл екеуі алдан ағарған әлденені көздері шалғандай болады, алайда мән бере қоймайды. Арада тоғыз минут өткенде, яғни 23:39-да Флит кеменің қақ алдынан, шамамен 650 метр қашықтықтан түксиіп тұрған алып айсбергті байқайды. Дереу дабылды үш рет қағады да, телефон арқылы алтыншы көмекші Джеймс Мудиге жалма-жан хабарласады. – Кім бар?! – Не болды? Бірдеңе байқадың ба? – Қарсы алдымызда айсберг! – Рахмет! Муди келесі сәтте Ульям Мёрдокқа хабар береді, Мердок абдырап қалды ма, кім білсін, рульді ұстаушы Роберт Хитченске бұйрықты жаудырады. «Дереу оңға бұр!» дейді де, '''«Жоқ! Солға бұр!»''' дейді. Бұл екі бұйрықтың арасын 10 секундтай уақыт бөліп тұрды. Осы сәтте кеме барынша жылдамдықпен жүзіп келе жатқан-ды. Егерде дереу кемені оңға бұрғанда кім біледі, ғасыр апаты орын алмай, «Титаник» сап-сау өтер ме еді...
Түн (өзен, Алтай Республикасы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Титаник
Апатқа ұшырау
Білгірлердің пікірінше, 650 метр жердің өзі қаншалықты жылдам келе жатса да, қашып, сытылып үлгеруге жеткілікті көрінеді. Кеме тізгінін ұстаушы Роберт Хитченске берген бұйрығы да қазір ғана жазғанымыздай 10 секундтың ішінде түрліше болып өзгерді. Шамасы, қай жаққа қарай қашып шығу керектігін сол сәтте аңдай алмаған. Кемедегі 2000-нан аса пенденің тағдырын шешуге осы он секундқа ғана созылған қателіктің өзі жеткілікті еді, екінші бұйрықтан соң, арада 30 секунд өтер-өтпесте алып «Титаниктің» оң бүйірін айсберг жырып өтеді. «Сол қателіктің өзінде кемедегілер орны толмас 30 секундты жоғалтты» деседі сарапшылар. Рас, оңға бұрылып алып, артынша солға қарай жалт беру де оңай шаруа емес.
Түн (өзен, Алтай Республикасы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Титаник
Апатқа ұшырау
«Титаник» маневр жасап үлгере алмайды. Сағат 23:40-та осылайша «Титаниктің» оң бүйірі айсбергке сырылып өтеді. Бұл контакт 9 секундқа созылады. Былай қарасаң ол көп те уақыт емес, алайда кеменің оң жаны опырылып қалады да, ішіне мұхиттың суы топан болып кіріп кетеді.
Апаттан тірі қалған Дафф Гордон сол сәтті «әлде біреу үлкен ғаламат саусақпен кемені тырнап өткендей болды» деп еске алады. Ал, сол сәтте төменгі палубада болған Уолтер Херст '''«оң қапталдың дірілдегенінен оянып кеттім. Ешкім де ә дегенде қауіптене қойған жоқ, бірақ әлдебір соқтығыстың болғанын түсіне қойдым»''' дейді.
Жанталас
Бірнеше минуттан соң «Титаниктің» двигательтері тоқтады. Ең әуелі №6 жылыту ошағы суға көміледі. Ол жерде жұмыс жасап жатқан қызметшілер апаттың ең алғашқы құрбандарына айналады.
Ә дегенде дүрбелең туа қоймайды. Жер сілкінгендей болып, көптеген жолаушылар әлденеден шошынғандарымен, оларға істің мән-жайын түсіндіруге ешкім де асықпайды. Тіпті, судың жоғарыға көтерілуін баяулату үшін төменгі қабаттардың есіктері тарс жабылады. Дегенмен, кеме басшылары іске кіріседі. Әуелі әйелдер мен балаларды құтқарып қалу үшін қайықтарды суға түсіруге әрекет жасайды. «Титаниктің» бақытсыздыққа тап болып, құрдымға кеткелі жатқаны жайлы өзге кемелерге хабар жіберіледі. Бұл жерде тіпті кәнігі теңізшілердің өзі апатқа ұшыраған нүктенің координаттарын дәл айта алмай дал болады. Бұл да көмекке келетін кемелердің тез жетуіне кедергі болады. Дүрбелең төменгі жақтан басталады. Бір сұмдықтың болғанын сезген жолаушылар құтқарушы жилеттерін киіп алып, жоғарыға қашады. Осылай бір бірінен естіп, көп адам бұл жәйттен хабардар болады да, енді кеме басшыларына бұл қауіпті жасырып отыруға еш амалы қалмайды.
Шлюпкаларды суға жіберу
Капитан Эдвард Смиттің өзі 2000-нан аса адамды 16 қайықпен құтқару мүмкін еместігін түсінеді. Оған уақыттың да тіптен тар екенін ұғынады. 00:40-та алғашқы құтқарушы қайық жөнелтілді. Оған не бары 28 адам ғана отырғызылды (әйтпесе әр қайық 65 адамға лайықталған, тіпті, сығылысып отырса 75-80 адамды да сыйғызып жіберуге болады).
Сағат 1:00-де нағыз дүрбелең басталды. Жандарын сақтап қалуға ұмтылған жолаушылар дәліздерде әрлі-берлі зыр қағып жүгіріп, жоғарыға шығатын жолдар іздеді. Ол есіктерді таппай қаншама адам тұншығып та өледі. Осы кезде ғана бүкіл кемедегілер түгелге дерлік кеменің суға шөгіп бара жатқанынан хабардар болды.
Жан-жаққа тоқтаусыз сигналдар жөнелтіліп жатты. Фейерверктер атылды. Кеме суға шөгуге жақындаған сайын адамдардың жанталасы да күшейе түсті. Адамда жан тәтті екенін осы кезде аңғаруға болады: енді капитандардың «әйелдер мен балалар ғана құтқарылсын» дегеніне де құлақ аспай, қолынан келгендері кемеге еш рұқсатсыз отырып та алады. Капитандар дүрліккен жұртты сабырға шақыру үшін аспанға оқ атуға мәжбүр болды, бірақ онысына ешкім назар аудармады да. Кеме қызметкерлері адамдарды құтқаруға барынша жанталасты. Сағат 2:05-да соңғы құтқарушы қайық төменге түсірілді. Бұл кезде «Титаниктің» 80 пайызы су астына кетіп қалған-ды.
Соңғы уақыты
Капитан Смит осы кезде қайықтар тұрған палубаға келеді де, «қызметтерің бітті, енді өздеріңді құтқаратын әрекеттеріңді жасаңдар!» ғұмырындағы соңғы бұйрықты береді. Осы кезде радистер де өз бөлмелерін тастап қашады. Бірақ бәрі бірдей өлімнен құтыла алмайды.
Сағат 2:15-те кемедегі жарық атаулы сөнеді. Кеме айсбергке соғылған сәттен бастап суға толығымен шөккенше кеменің өн-бойына 65 мың тонна су кірген деседі. Осы кезде дифферент 23 градусқа жетеді. Арада үш минут өткен соң кеме ортасынан қақ бөлінеді. Артқы жағы аспанға тік көтеріледі де, қайтадан гүрс етіп жайына түседі. Арада екі минут өткен соң суға мәңгілік шөгіп, 3750 метр тереңдікке барып жай табады. Өзімен бірге 1400-дей адамды су түбіне алып кетеді. Кеме сүңгіген орында 100 шақты адам тыпырлап судың бетінде қалады. Баз біреулері ағаштың сынықтарын қармап тірі қалуға әрекет жасайды (әлі де құтқарушылар келіп қалар деген үмітпен). Ауа-райының тым суықтығына (сол сәтте мұхиттың суының температурасы -2 градус болған көрінеді, ал мұндай суыққа тап болған тірі жан ары кетсе жарты сағат қана өмір сүре алады) байланысты көбі тоңып өледі.