cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батыс Рим империясының құлауы
нобай|{{legend|#C46C5C|[[Рим республикасы}}{{legend|#9C649C|Рим империясы}}{{legend|#BCC45C|Шығыс Рим империясы}}{{legend|#5CA4CC|Батыс Рим империясы}}]] Батыс Рим империясының құлауы — 474 жылы орын алған ірі тарихи оқиға. Әлем тарихында бұл уақыт құлдықтың жойылу кезеңі деп есептелінеді.
Империядағы ішкі қайшылықтардың шиеленісуі
Б.з. I-II ғасырларында Рим империясы өзінің даму шыңына шықты. Сол тұста құлиеленушілік құрылыста ең жоғарғы сатысына көтерілді. Алайда б.з.-дың II ғасырының аяғынан бастап экономикада үлкен қиыншылықтар орын алды. Құлдар мен колондар қатты қаналды. Зорлық-зомбылық олардың еңбекке деген ынтасын жойды. Жұқпалы аурулар кеңінен тарап, оларды жаппай өлімге алып келіп соқты. Еркін шаруалар жұтады. Құлдар мен колондардың жалпы саны қысқарды. Орасан көп жерлер өңделмей қалды. Батпақты жерлер ұлғайды, жыртатын жерлерді орман басты. Қолөнершілер шеберханаларын тастап, ірі иеліктерге кетті. Кен өндіру мен сауда қысқарды. Б.з.-дың III ғасырында ақша айналысында құнды металдар тым азайып кетті. Бай адамдар алтын-күмістерін құпия ұстады.
Ғұндардың батысқа жорығы
Ежелден жауынгер атанған ғұн тайпаларының батысқа қарай жылжуы б.з.б. II ғасырда басталды. Ғұндардың бұл жылжуы тарихта Халықтардың ұлы қоныс аударуы деген атпен белгілі болған тайпалар мен жаңа құрыла бастаған халықтардың қоныс аударуына әсер етті. Ғұндардың батысқа қарай жылжуы жаугершілікпен қатар жүріп, бүкіл Еуразия жерінде өмір сүрген тайпалар мен халықтардың саяси өміріне, этникалық құрамына және мәдениетіне үлкен өзгерістер енгізді. Сол тұста 24 тайпалық одақтан құрылған ғұндармен бүкіл Еуразия қос құлағында иық теңестіретін бірде-бір ел болмады. Олар Дунай өзені арқылы Батыс Еуропаға, Испания жеріне жеткен. Ғұндар б.з.-дың ғасырында Скандинавиядан Солтүстік Қара теңіз маңына дейін қоныстанған готтарды батысқа ығыстырады және готтардың бір бөлігін бағындырып алады.
V ғасырдың ортасында ғұндардың көсемі Аттила (Еділ) болды. Ол қазіргі Румыния мен Венгрия жерінде көшіп жүрген ғұн тайпаларын біріктіріп, жаңа жорықтар ұйымдастырды. Аттила әскерлері Панония мен Мензияны және Францияның да бірқатар жерлерін жаулап алды. Жаулап алынған жерлердегі халықтарды қырып-жойып, қалаларды қиратып, ауылдарды өртеп, бүкіл Еуропа елдерінің үрейін ұшырған.
Готтар мен ғұндардың басып кіруі
Рим әскерлері көп құрамды болғандықтан сенімсіз болып шықты. Олар Италия жерін қорғаудың орнына көбісі Аларих жағына өтіп кетті. Императорды жек көретін құлдар мен колондар құлиеленушілердің үйлері мен бау-бақшаларын қиратып, готтарға барып қосылды. Готтар "мәңгі қалаға" келіп тірелетін нан таситын жолдарды кесіп тастады. Соның нәтижесінде қалада аштық пен әртүрлі аурулардың эпидемиясы басталды. Осындай ауыр жағдайға түскен римдіктер Аларихпен келіссөз жүргізді, бірақ ол еш нәтиже бермеді. Келіссөз жүргізу барысында Рим жағы қалада халықтың көп екенін, олардың барлығы өз жерлерін қорғауға дайын екенін мәлімдеді. Алайда Аларих бұған кекете: "Шөп неғұрлым көп болса, соғұрлым оны шабу жеңіл болады" деп жауап береді. Рим империясына бұдан кейін үлкен қауіп төндіріп тұрған ғұндар еді. Ғұндардың көсемі Аттила (Еділ) V ғасырдың 30-жылдары Батыс Рим империясына қарайтын Галлияға басып кірді. Империяның белгілі қолбасшысы Аэций Аттилаға әскерімен қарсы шығады. Аэций шебер саясатшы да болатын. Ол біріккен көрші тйпалардан (вестготтар, франктер) жасақтар құрып, ғұндарға қарсы қояды. Ғұндар мен біріккен тайпалардың арасындағы соғыс ең ірі шайқас 451 жылы Каталун алқабында болды.
452 жылы Аттила өз әскерімен Солтүстік Италияға басып кіреді. Көрші халықтар мен тайпалардың шапқыншылығы нәтижесінде Римде ғасырлар бойы жасалған мәдени құнды заттар жойылады. Олардың орнын шөп пен бұта басады. Ғұндар мен готтардың шапқыншылығы Рим империясын құлдыратты.
Батыс Рим империясының құлауы
Рим әскери қызметінде жүрген көрші тайпалар әскербасыларының тақ үшін күресі шиеленісті. Сол тұста Рим көрші халықтардың шапқыншылық жорықтарынан қатты күйзелді. Әсіресе, Африкада қоныс тепкен германдардың вандал тайпасының шабуылдары қатты соққы болып тиді. Батыс Рим империясы билеушілерінің ішкі қырқыстарын жақсы пайдалана білген вандалдар 455 жылы Римді алады. Қаланы аяусыз тонап, қиратып, өртейді. Халқын қырып-жояды, мыңдаған адамдарын құлдыққа айдап алып кетеді. Ешбір көңілге қонбайтын осы ойрандаушылық "вандализм" деген сөзді қалыптастырды. Вандалдардың талқауынан соң "мәңгі қала" атанған Рим қираған үйіндіге айналады.
Әдебиет
Санат:Рим империясы Санат:V ғасыр
Сангуэса
Сангуэса (Comarca de Sangüesa) — Испания тарихи ауданы, Наварра провинциясында орналасқан.
Муниципалитеттер
Санат:Наварра аудандары
Шёпс
Шёпс (Schöps) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Заале-Хольцланд ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Вилли-сюр-Ер
Вилли-сюр-Ер (Villy-sur-Yères) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,34 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76745, пошта индексі — 76260.
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Инзинген
Инзинген (Insingen) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Орталық Франкония әкімшілік округіне бағынады. Ансбах ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1118 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 21.33 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 5 71 169. Муниципалитеттің басшысы — Рудольф Эберт.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Қызыл-Октябрь
Қызыл-Октябрь — Башқұртстанның Бураев ауданындағы          ауыл,      Кушманак ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 8 адамды құрады. Пошта индексі — ?, ОКАТО коды — ?.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Тарапунец Ирина Владимировна
Тарапунец Ирина Владимировна— 1961 жылы 17 сәуірде Алматы қаласында дүниеге келген. . 1986 жылы Мәскеудегі Москва баспа полиграфия техникумын бітірген. Мамандығы— кітап-журналдар техникалық редакторы. 1978—1980 жылдары Жедел басу типографиясында теру машинасында теруші, 1980-2001 жылдары "Мектеп" баспасында техникалық редактор қызметтерін атқарды. 2001-2005 жж. "Жеті жарғы" баспасында көркемдеуші-техникалық редактор болып қызмет істейді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері Санат:Журналистика Санат: Тұлғалар
Пауль Эрлих
Пауль Эрлих (Paul Ehrlich, 14 наурыз 1854, Штрелен, Силезия — 20 тамыз 1915, Бад-Хомбург, Германия) — неміс дәрігер, иммунолог, бактериолог, химик, химиотерапияның негізін қалаушы. Нобель сыйлығының лауреаты (1908).
Тағы қараңыз
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері Санат:Вроцлав университеті түлектері Санат:Фрайбург университеті түлектері Санат:Германия химиктері Санат:Германия иммунологтары Санат:Франкфурт-Майнде жерленгендер
Сарди
Сарди — Ресейдегі өзен. Солтүстік Осетия-Алания Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Айгамуга өзенінің сол жағалауынан 6,9 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Терек Урух өзенінің құйылысынан Малка өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек және Еділ өзендері аралығындағы Каспий теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Осетия өзендері Санат:Кабардин-Балқар өзендері
NGC 1239
NGC 1239 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 6 қаңтарда астроном Уильям Гершель ашқан болатын және NGC каталогында 1239 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 11869, MCG -1-9-12, NPM1G -02.0104.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Эридан (шоқжұлдыз)
NGC 5872
NGC 5872 — Үшарқар-Таразы шоқжұлдызында орналасқан S0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Үшарқар-Таразы (шоқжұлдыз)
Керегетас (тау, Ақмола облысы)
Керегетас – Ерейментау тауларының солтүстік-шығыс тізбегі, ауданның шығыс бөлігінде орналасқан тау.
Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерінде.
Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 461 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жетеді. Пішіні дөңгелек келген аласа тау. Эрозиялық-тектоникалық әсерден беткейлері тілімденген. Солтүстік-батыс беткейінің түпкі жынысы жер бетіне шығып жатыр және тіктеу келген; оңтүстік-шығысы – көлбеу. Тау бастары бірнеше оқшау шыңдардан тұрады. Солтүстік-батыс етегінде көлдер мен сор жерлер бар.
Геологиялық құрылымы
Девон тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын қиыршықтасты-кесектасты коллювий және коллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.
Өсімдігі
Нашар дамыған сортаңдау қызғылт қоңыр топырағында қараған, тобылғы аралас бетегелі-бозды өсімдіктер өседі.
Дереккөздер
Санат:Ерейментау ауданы таулары
Отей (Ивелин)
Коммунаның INSEE коды — 78034, пошта индексі — 78770.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 905 адамды құрады. Халық тығыздығы — 205,68 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ивелин департаментінің коммуналары
Мак Лин (Небраска)
Қала тұрғындарының саны 38 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.2 км² шамасында. FIPS коды — 31-30065.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Желу
Желу (Geloux) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Ланди департаментінде орналасқан. Мон-де-Марсан округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 51,70 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 40111, пошта индексі — 40090.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 724 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,0 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ланди департаментінің коммуналары
Росэлл Парк (Нью-Джерси)
Росэлл Парк (Roselle Park) — Нью-Джерси штатының Юнион округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 13297 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.2 км² шамасында. FIPS коды — 34-64650.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Заречное (Нұра ауданы)
Географиялық орны
Аудан орталығы — Нұра кентінен оңтүстік-батысқа қарай 11 км-дей жерде.
Дереккөздер
Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Спасск (Қарағанды облысы)
Спасск — Қарағанды облысы Абай ауданы, Құрма ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Тарихы
Спасск – революцияға дейін Қазақстанға қоныстанған шетелдік ірі іскерлер компаниясының орталығы болған жер. 1902 жылы Спасск мыс қорыту зауытында орыс-қырғыз мектебі ашылды. 1931 жылы наурызда Спасск Қарағандының еңбекпен түзету лагерінің қарамағына берілді (Қарлаг). 1948 жылы әскери тұтқындарды жаппай Отанына қайтару басталды. 1950 жылдың жазында КСРО ІІМ нұсқауы негізінде әскери тұтқындардың № 99 лагері біржола таратылып жойылды. Ауылдың оңтүстігіне қарай 10 км жерде Спасскіде қайтыс болған саяси және әскери тұтқындар зираты (Спасск мемориалы) бар.
Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 145 адам (76 еркек және 69 әйел) болса, 2009 жылы 73 адамды (38 еркек және 35 әйел) құрады.
Лос-Монтес
thumb|right|200px| thumb|right|200px| Лос-Монтес (Los Montes) — Испания ауданы (комарка), Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына енеді.
Муниципалитеттері
Санат:Гранада аудандары
Тарнынг-Соим
Тарнынг-Соим — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Амня өзенінің оң жағалауынан 353 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Ертіс құйылысынан Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Ертістен Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысына дейінгі Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Бұлбүрең
Бұлбүрең — Торғайтәрізділер отряды сандуғаш тұқымдастарға жататын шырылдақтар туысының дене мөлшері орташа ғана өкілі. Бұлбүрең шырылдақтың жоны нағыз бұлбұлдан айырғысыз, бірдей реңкті қызғылтсары қоңырқай болып келеді. Алайда оның қылығы нағыз шырылдаққа ұқсас; ол күннің көп бөлігін қалың өскен шөпте және бұталардың бұтағына қонақтап, ақырын ғана "ячкчк" деумен өткізеді. Әуені су бетінде ауа көпіршіктерінің жарылуынан аумайтын шөпілдеген дыбыстардан басталады, бұдан соң "зерррррр" немесе "зирррррр" типтес шытырлауға ауысады. Аталықтар күйттеу кезеңі қызған кезде тәулік бойы сайрайды. Дауысты дыбыстармен сайрау кезінде олар бұтаның немесе қамыстың ұшар басына қимылсыз қонақтап, басын жан-жағына бұрып қана сайрайтындықтан, құс бірде жақыннан,бірде алыстан сайрағандай болып естіледі.
Дереккөздер
Санат:Сандуғаштар
Карре-ле-Томб
Карре-ле-Томб (Quarré-les-Tombes) — Франциядағы коммуна. Бургундия аймағына қарасты Йонна департаментінде орналасқан. Аваллон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 46,05 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 89318, пошта индексі — 89630.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 720 адамды құрады. Халық тығыздығы — 15,64 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Наталия Орейро
Наталия Мариса Орейро Иглесиас (Natalia Marisa Oreiro Iglesias;, Монтевидео, Уругвай) — уругвайлық актриса және әнші. Басты танымалдылықты оған «Богатые и знаменитые» және «Дикий ангел» сериалдарындағы басты рөлдер әкелді.
Өмірбаяны
Наталия Мариса Орейро Иглесиас Погхио Боурие 1977-ші жылдың 19-шы мамырында, Уругвай астанасы Монтевидеода дүниеге келген. Анасы Мабель Орейро шаштаразшы болып жұмыс істеді, ал әкесі Карлос Орейро коммерциямен айналысады. Үлкен апайы Адриана киім дүкенінің иесі.
Нағыз танымалдылық пен халық махаббатын Наталияға «Богатые и знаменитые» сериалы әкеледі. Бұл сериалда Наталия басты рөльді сомдайды, ал оның әріптесі Диего Рамос болады.
Келесі Наталияның өте берекелі әрі танымал образы - католиктердің шіркеуінен келген Милагрос/Чолито. Бұл сериал «Дикий ангел» деп аталды. Бұл жоба Наталияға дүниежүзілік данқ әкелді. Сонымен қатар, ол Израильде "Viva 2000" конкурсын жеңіп алған.
Орейро тағы көптеген "Ты-моя жизнь", "В ритме танго", "Только ты" сияқты сәтті жобаларға қатысқан.
Тәттібаев Бактыкүл
Тәттібаев Бактыкүл— 1948 жылы 5 қаңтарда Жамбыл облысы, Талас ауданы Қызыләуіт ауылында дүниеге келген. . 1965 жылы орта мектепті үздік бітіріп, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 1970 жылы осы аталған университетті қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірген.
Каминчай
Каминчай — Ресейдегі өзен. Дағыстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ахтычай өзенінің сол жағалауынан 13 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Тәттібаев Бактыкүл
Еңбек жолын 1972 жылдан "Мектеп" баспасынан бастап, корректор болып бастап, кейіннен редактор болып қызмет атқарған. Б.Тәттібаева тәжірибелі баспагер ретінде "Мектеп" баспасы шығарған оқулықтардың, оқу құралдарының сапалы шығуына белсене атсалысты. Оның редакторлығымен бірнеше оқу куралдары, саяси әдебиеттер жарық көрді. Сондай-ақ Қазақстан Республикасы үкіметінің Тілді дамыту жөніндегі бағдарламасына орай жарық көрген 31 томдық терминологиялық сөздіктердің редокторы болып сапалы шығуына үлес қосса, "Көлік жөне қатынас жолдары", "Философия және саясаттану", "Әдебиет және лингвистика", "Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі" сөздіктерінің авторлар ұжымының мүшесі.
Б.Тәттібаева өзық, үлгілі редактор ретінде Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия комитеті және Білім министрлігінің мақтау грамоталарымен, сондай-ақ оқулықтардың сапалы шығуына ұзақ жыл үлес қосқаны үшін Қазақстан Республикасы "Баспа ісінің үздігі" (1998) белгісімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері Санат:Журналистика Санат: Тұлғалар
Павоне-дель-Мелла
Павоне-дель-Мелла (Pavone del Mella) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Брешия провинциясында орналасқан.
Каминчай
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Самур өзені. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Павоне-дель-Мелла
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2593 адамды құрайды. Халық тығыздығы 236 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 25020.
Инцелль
Инцелль (Inzell) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Жоғарғы Бавария әкімшілік округіне бағынады. Траунштайн ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4490 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 45.35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 1 89 124. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Хобмайер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Үлкен Улькай
Үлкен Улькай — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Оренбург облысы, Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кидаш өзенінің оң жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ик бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Летница (София облысы)
Летница (Летница) — Болгариядағы ауыл. София облысына қарасты Драгоман қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 30 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2207. Телефон коды — 06941. ЕКАТТЕ коды — 43484.
Сыртқы сілтемелер
Санат:София облысының елді мекендері
NGC 5054
NGC 5054 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан Sbc типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 31 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5054 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 46247, MCG -3-34-39, UGCA 344, IRAS13142-1622.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Туга (Кушманак ауылдық кеңесі)
Туга — Башқұртстанның Бураев ауданындағы          ауыл,      Кушманак ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 235 адамды құрады. Пошта индексі — 452960, ОКАТО коды — 80218828006.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Сехола-Дон
Сехола-Дон — Ресейдегі өзен. Солтүстік Осетия-Алания Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Урух өзенінің сол жағалауынан 52 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Терек Урух өзенінің құйылысынан Малка өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек және Еділ өзендері аралығындағы Каспий теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Зеебах
Зеебах (Seebach) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Вартбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2215 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 3,62 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 63 071. Муниципалитеттің басшысы — Курт Кестнер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы
Футболдан Түркіменстан Ұлттық құрамасы - Футболдан халықаралық матчтарда өнер көрсетіп жүрген Түркіменстан құрамасы. Түркіменстан Футбол Федерациясының бақылауында.
Тарихы
Ең алғашқы ресми кездесуін Түркіменстан құрамасы 1992 жылғы Қазақстан құрамасына қарсы өткізді. Сол ойында 1-0 есебімен жеңіліс тапты.
Азия кубогына екі рет (2004, 2019) қатысып, екеуінде де топтық турнирден өте алмады.
Белгілі ойыншылар
200px|right|thumb|Түркіменстан құрамасының белгілі жаттықтырушысы Құрбан Бердыев
Сілтемелер
Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы
Росэлл (Нью-Джерси)
Росэлл (Roselle) — Нью-Джерси штатының Юнион округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 21085 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.9 км² шамасында. FIPS коды — 34-64620.
Мадрид (Небраска)
Мадрид (Madrid) — Небраска штатының Perkins округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 265 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.1 км² шамасында. FIPS коды — 31-30275.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Лос-Пуэртос (Кастельон)
Лос-Пуэртос (Los Puertos (Castellón)) — Испания ауданы (комарка), Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Кастельон провинциясының құрамына енеді.
Муниципалитеттері
Санат:Кастельон аудандары
Тәуекелова Ғалия Рымбекқызы
Тәуекелова Ғалия Рымбекқызы— 1951 жылы10 наурызда Карағанды облысының Егіндібұлақ ауданында дүниеге келген. . Алматыдағы №12 қазақ орта мектебін 1967 жылы бітірген сон Қазақ телевизиясының балалар мен жастар бағдарламасын әзірлейтін "құрдастар"шығармашылық бірлестігінде қызмет істейді.
Алматы технологиялық институтын тәмамдаған. Инженер-экономист.
2000 жылдан "Білім" баспасында директордың өндіріс, сауда жөніндегі орынбасары.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері Санат:Журналистика Санат: Тұлғалар
NGC 1252
NGC 1252 — Horologium шоқжұлдызында орналасқан *Grp (жұлдыздар шоғыры) типті жұлдыз.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 4 желтоқсанда астроном Джон Гершель ашқан болатын және NGC каталогында 1252 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 116-?11.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Horologium (шоқжұлдыз)
Кәрім Мыңбаев ауылы
Кәрім Мыңбаев (2006 жылға дейін – Ивановка) — Қарағанды облысы Нұра ауданы, Қорғанжар ауылдық округі орталығы. Іргесін 1900 жылы Украинадан келген қоныс аударушылар қалаған.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Нұра кентінен оңтүстікке қарай 21 км-дей жерде.
Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1310 адам (664 ер адам және 646 әйел адам) болса, 2009 жылы 1015 адамды (509 ер адам және 506 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Тарь-Ех
Тарь-Ех — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ендырь өзенінің оң жағалауынан 113 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Ертіс құйылысынан Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Ертістен Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысына дейінгі Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Шарль Луи Альфонс Лаверан
Шарль Луи Альфонс Лаверан (18 маусым, 1845, Париж — 18 мамыр 1922) — француз физиологы.
Өмірбаян
1882 жылы, Константинде әскери ауруханада операция барысында, ол безгек қарапайымдылар туғызатынын анықтады, бұл қарапайымдылар алғаш рет аурудың көзі ретінде анықталған кезі болды. Бұл жаңалыққа және басқа да қарапайымдылар туғызатын аурулармен байланысты зерттеулері үшін, ол 1907 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.
Альфонс Лаверан Монпарнас зиратында Париждегі жерленген.
Тиюа-ле-Моффлен
Тиюа-ле-Моффлен (Tilloy-lès-Mofflaines) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Па-де-Кале департаментінде орналасқан. Аррас округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,69 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 62817, пошта индексі — 62217.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1370 адамды құрады. Халық тығыздығы — 178,15 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары
Поггерсдорф
Поггерсдорф (Poggersdorf) — Аустриядағы коммуна. Картинтия федералды жеріне қарасты Клагенфурт округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2953 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 30,74 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — KL, ресми идентификациялық коды — 2 04 25.
2003 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Арнольд Марбек саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Картинтия елді мекендері
Бад-Фёслау
Бад-Фёслау (Bad Vöslau) — Аустриядағы қала. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Баден округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11190 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 38.74 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — BN, ресми идентификациялық коды — 3 06 03.
2005 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Христоф Принц саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Липинци (София облысы)
Липинци (Липинци) — Болгариядағы ауыл. София облысына қарасты Драгоман қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 адамды құрайды.
Пошта индексі — 2212. ЕКАТТЕ коды — 43757.
Сыртқы сілтемелер
Санат:София облысының елді мекендері
Брустанка
Брустанка — Ресейдегі өзен. Татарстан Республикасы, Оренбург облысы, Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ик өзенінің сол жағалауынан 126 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ик бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ипхофен
Ипхофен (Iphofen) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Франкония әкімшілік округіне бағынады. Китцинген ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4403 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 78.01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 6 75 139. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Менд.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Магнэт (Небраска)
Магнэт (Magnet) — Небраска штатының Cedar округіне жататын АҚШ қаласы.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Алдаркөсе
Алдаркөсе — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады. Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар (қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ театр және кино өнері туындыларында да көрініс тапқан. Шахмет Хұсайынов «Алдаркөсе» пьесасын (1942) және «Алдаркөсе» фильмінің (1964, режиссері Шәкен Айманов) сценариін жазды.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әдебиеті Санат:Әдебиет Санат:Қазақ ертегілері
Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі (командалар құрамы)
Сілтемелер
Санат:Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі
Жұмабай Тәшенов
Тәшенов Жұмабай (1925-1994) — жазушы, Ұлы Отан соғысы қатысушысы.
Өмірбаяны
Қарақалпақ АКСР-і, Нүкіс ауданына карасты Жданов атындағы кеңшарда туған. .
Фастаргана-Дон
Фастаргана-Дон — Ресейдегі өзен. Солтүстік Осетия-Алания Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Лескен өзенінің оң жағалауынан 47 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Жұмабай Тәшенов
Өмірбаяны
Өзбекстан Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін, Низами атындағы Ташкент мемлекеттік журналистика институтының тарих факультетін және Қарақалпақ кеңес әдебиеті мамандығы бойынша аспирантураны бітірген.
Фастаргана-Дон
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Терек Урух өзенінің құйылысынан Малка өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек және Еділ өзендері аралығындағы Каспий теңізі су алабының өзендері.
Жұмабай Тәшенов
Өмірбаяны
Қарақалпақ АССР Жазушылар одағында драматургия секциясының меңгерушісі, "Қызыл Қарақалпақстан" газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редакторы, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, "Жазушы" баспасында редакция меңгерушісі қызметтерін атқарған.
Фастаргана-Дон
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Жұмабай Тәшенов
Шығармашылығы
Алғашқы өлеңдері баспасөз бетінде 40-шы жылдың басынан жариялана бастаған. Содан бергі уақыт ішінде оның қарақалпақ, қазақ, өзбек, орыс тілдерінде ондаған өлең, әңгіме, повестер жинағы, бірнеше драмалық шығармалары, көркем фильм сценарийлері дүниеге келді.
Фастаргана-Дон
Сыртқы сілтемелер
Санат:Солтүстік Осетия өзендері Санат:Кабардин-Балқар өзендері
Жұмабай Тәшенов
Шығармашылығы
Ж.Тәшеновтің сценарийі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы "Ана туралы аңыз" көркем фильмін (А.Сацкиймен бірігіп жазған), "Тәжікфильм" киностудиясы "Қашқын" телевизиялық фильмін түсірген. Пушкин мен Лермонтовтың кейбір өлеңдерін, Некрасовтың "Русьте кімдер жақсы тұрады?" поэмасын (Т.Сейтжановпен бірігіп), А.Фадеевтің "Жас гвардия" романын, В.Катаевтың "Полк баласы" повесін, т.б. шығармаларды қарақалпақ тіліне, К.Рахмановтың "Келін" атты комедиясын қазақ тіліне аударған.
Кара-Самур
Кара-Самур (Гуптуца, Хултайчай) — Ресейдегі өзен. Дағыстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Самур өзенінің сол жағалауынан 147 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 42 км-ді құрайды.
Жұмабай Тәшенов
Дереккөздер
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Кара-Самур
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 5462
NGC 5462 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан GxyP (галактика бөлігі) типті галактика бөлігі.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1789 жылы 14 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 5462 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: Part of M 101.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Ұлықбек обсерваториясы
250px|нобай|оңға|Ұлықбек обсерваториясы Ұлықбек обсерваториясы — Өзбекстанның Самарқан қаласындағы обсерватория. 1420 жылдары астроном Ұлықбек салған ол ислам әлеміндегі ең үздік обсерваториялардың бірі болып саналады.
Тарихы
Ұлықбек обсерваториясы, (Самарқанд обсерваториясы ретінде кеңінен танымал) математика және астрономия саласындағы жаңа ашылулардағы ең маңызды обсерваторияларының бірі болып табылады. thumb|right|200px|Ұлықбек обсерваториясының Секстант қалдықтары Шахрухтың ұлы және Сұлтан Теймурдың немересі Ұлықбек 9 ғасырда Самарқанд билеушісі болды. Ұлықбек математика мен астрономияны өте жақсы білген. Ол көптеген маңызды астрономдарды оқыды. Көптеген тарихшылар Самарқанд немесе Ұлықбек обсерваториясы кезінде болған оқиғалардың даталарын анықтауға тырысты. Тарихи дереккөздерге сілтемелер мен сілтемелерді түсіндірудегі айырмашылықтар қазіргі уақытта кейбір оқиғалардың дұрыс еместігі мен ескерусіздігіне әкеледі.
Джамашид әл-Кашидің Ұлықбектің атасына жазған хаттарынан Ұлықбектің Марага обсерваториясына келуі оған қалай әсер еткенінен көруге болады. Бұл Ұлықбектің Самарқан қаласының өзгеруіне және оның математикалық бағытына әсер етуі мүмкін. Ұлықбек обсерваториясының құрылысында саяси, экономикалық, әскери, әлеуметтік және тіпті коммерциялық себептер сияқты басқа да мәселелер рөл атқаруы мүмкін.
Ол осы обсерваторияны, сондай-ақ Самарқандтағы медресені салуға көмектесу үшін білікті математиктер мен астрономдарды шақырды. Қонақтар арасында Гият әль-Дин Жәмшид әль-Қаши, Муин әль-Дин әль-Каши, Салах әль-Дин Қазы Заде Руми және Әли Кусиджи. Обсерваторияға 60-тан астам математиктер мен астрономдар шақырылды. Жамшид әль-Қаши обсерваторияның бірінші директоры болып тағайындалды. Әль-Қаши қайтыс болғаннан кейін, Қазы Заде Руми обсерваторияның директоры болды. Қазы Заде қайтыс болғаннан кейін, Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы обсерваторияны соңғы директор ретінде басқарды. Самарқанд обсерваториясы астрономдар мен математиктердің жаңа ашылуларды іздеуде бірлесіп жұмыс істейтін орны болды.
Ұлықбек обсерваториясын Насыруддин әт-Туси құрастырған. Марага обсерваториясының жоспарына сәйкес салынған. Ұлықбек обсерваториясында ең үлкен квадрант принципі қондырғысы болды. Ғимарат биік болмады, бірақ шеңбер доғасының максималды мөлшеріне рұқсат етілді. Бұл құрылғы мұқият бағдарланған және доғасы өте дәл масштабталған болатын. Бұл құрылғы өте әмбебап болды. Ол күнді көкжиектен, жұлдыздың биіктігінен және басқа планеталардан дәл өлшей алды. Жылдың ұзақтығы, планеталар мен тұтылулар кезеңі осы құрылғы арқылы өлшенді. Ұлықбек планеталарының өлшемдері бүгінгі өлшеммен тығыз байланысты, бұл бізге құрылғының таңқаларлық дәлдігін көрсетеді.
Ұлықбек обсерваториясына бүгін келген адамдар мәрмәр квадрантының іргетасы мен көмілген бөлігін ғана көре алады. Бұл обсерваториядан қалған жалғыз түпнұсқа қалдықтар. Обсерваторияның құлдырауы Ұлықбекті діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы Әбдел-Латифтың жендеттері қылышпен шауып өлтіруі. Ұлықбектің өлімі обсерваторияда тәртіпсіздік тудырды. Обсерватория жойылып, ондаған талантты астрономдар мен математиктер шығарылды. 1908 жылы орыс археологы Василий Вяткин обсерваторияның қалдықтарын тапты.
Ұлықбек обсерваториясындағы ғылыми атмосфера
Жәмшид әл-Кәшимен бірге оқитындардың бірі - Гератта, Египетте, Сирияда, Анадолы мен оған жақын аудандарда жұмыс тәжірибесі бар Юсуф Аллай болатын.
Ұлықбекті Әли Кусиджи сияқты бүгінде ұлы Осман математигі және астрономы саналатын басқа да ислам астрономдарымен байланыста болды. Сондай-ақ, обсерваторияда музыка зерттеліп, оқытылғандығы айтылады. Музыка және математика сол кездегі ғалымдардың қызығушылығына ықпал еткен сияқты.
Математиканы дамытуда, әсіресе, Ұлықбек обсерваториясының бірінші меңгерушісі Жәмшид әл-Кәши еңбектерінің мәні зор болды. Ол математика тарихында бірінші болып ондық бөлшектреді ашты. Европада ондық бөлшек содан 150 жылдан кейін ғана мәлім болады. Шеңбер ұзындығының диаметрге қатынасын көрсететін тұрақты шама үшін ол 18 таңбасына дейін дұрыс тапты.
Ұлықбек сол кездегі ең жақсы астрономдардан тұратын орта құрды және олар мыңдаған жұлдыздардың жағдайын бақылап, есептеді.
Обсерватория құрылысы және сәулеті
Ұлықбек обсерваториясының сәулеті сол кезде салынған басқаларынан ерекшеленді. Ұлықбекке тәжірибелі сәулетші керек болғандықтан, ол Руми Қазы Задеге хабарласып, оған көмектесу үшін тәжірибелі сәулетшіні табуын өтінді.
Обсерватория Марага обсерваториясынан кейін жасалды, олар обсерваторияның құрылысына жетекшілік ету үшін Насир ад-дин ас-Тусиді жалдады.
Ұлықбек обсерваториясы оның биіктігі төбесіне дейін есептегенде 30-33 м, диаметрі 46 метрдей. Мұнда телескоп ойлап табылғанға дейінгі негізгі аспап-құралдар - радиусы 40,2 м мәрмәрдан жасалған секстант, Күн және астрономиялық сағаттар, әр түрлі бұрыш өлшегіш дәлдігі жоғары құралдар болған. Аспаптың градустарға бөлінген төменгі бөлігі ғана сақталған. Аспап ені 2 м, тереңдігі 11 м шамасындағы орға орнатылып, негізгі бөлігі жер бетіне шығып тұрған. Бұлардың көмегімен бұрын мүмкін болмаған көптеген астрономиялық бақылаулар (экватордың эклиптикаға көлбеулігінің, прецессияның, жыл ұзақтығының дәл мәндерін табу, т.б.) жүргізілген.
Обсерватория үш қабаттан тұрды, барлық бақылаулар екінші және үшінші қабаттарда жасалды, олар көруге арналған көптеген аркалар болды. Обсерваторияның төбесі тегіс болды, бұл ғимараттың төбесінде құралдарды қолдануға мүмкіндік берді.
Ақтабан шұбырынды
Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама — қазақ халқының тарихындағы ащы қасірет, Отан басына күн туған аса қайғылы кезең (1723 – 27). ''Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Үш жүздің дербестеніп, бір-бірінен алшақтануы Қазақ хандығының әскери-саяси қуатын әлсіретті. Құба қалмақтар 18 ғасырдың басында өздерінің ішкі қайшылықтарын реттеп, әскерін жарақтады. Орыс елімен қатынасын жақсартып, көрші мемлекеттерден қару, оқ-дәріні көптеп сатып алды. 1715 ж. орыстарда тұтқында жүрген швед шебері Ренатты қолдарына түсіріп, зеңбірек құю технологиясын меңгерді.
Ұлықбек обсерваториясы
”Ұлықбек зиджі”
Гурган Зиж (парсыша: زیج سلطانی) - 1437 жылы Ұлықбек жариялаған Зиж астрономиялық кестесі мен жұлдыздар каталогы.
Зиж - астрономиялық кесте, ол астрономдарға кез-келген қиындықты есептеуге мүмкіндік беретін сандық кестелер мен түсініктемелерден тұрады. Олар уақытты қалай өлшеуге болатынын және планеталар мен жұлдыздардың орналасуын қалай есептеуді білетін етіп жеткілікті ақпарат беруі керек. Зижде сонымен қатар кестелердегі математика мен теориялардың дәлелі болуы мүмкін.
Ақтабан шұбырынды
1723 жылдың көктемінде жайлауға көшуге қамданған бейқам қазақ еліне жоңғарлардың қалың қолы тұтқиылдан шабуыл жасады. Тарихшы Алексей Левшиннің жазуынша және қазақ жырауларының куәлігіне қарағанда Жоңғария қалмақтары әрқайсысы 10 мың жауынгері бар 7 қолмен қазақтарды шапқан. Олар Балқаш, Қаратау бағытымен жылжып (қолбасшысы Қалдан Серен), Алтай асып, Көктал өзені бойымен өрледі (қонтайшы Құлан Батур), Нұра өңірін қанға батырып (Әмірсана), Шелек өзені (Доржы), Есік көлі (Лама Доржы), Шу өңірін таптап (Дода Доржы), тоқтаусыз Іледен өтіп (Севан Рабдан) қарудың күшімен, найзаның ұшымен қазақ жерлерін иемденді. Екпіні қатты шапқыншылар Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы бейбіт елді аяусыз қырғынға ұшыратып, Түркістан, Сайрам, Ташкент қалаларын басып алды. Жоңғарлардың жойқын шабуылының нәтижесінде қазақтар шайқас даласында 100 мыңға жуық жауынгерлерінен айырылды, ал қорғансыз халықтың шығыны одан әлде қайда көп болды. Абылай ханның айтуынша, сол кезде әрбір он адамның төртеуі қаза тапты. Бұл деректі Шәкәрім Құдайбердіұлы да қостайды. Қорғануға мұршасы келмеген ел әсіресе Талас, Боралдай, Арыс, Шыршық, Сырдария өзендері бойында көп қырылды. Тірі қалғандар ата мекенін тастап шықты. Тарихта бұрын болып көрмеген алапат құбылыс – қазақ халқының үдере қашқан босқыншылығы туды. Тоз-тоз болған Ұлы жүз, Орта жүздің шағын бөлігі Сырға Шыршық құятын тұстан сәл жоғары өткелден өтіп Ходжент, Самарқан иеліктеріне көшті. Кіші жүз Сауран қаласын айналып, («Сайран айналған») Бұқараға ауды. Шұбырған халықтың басым көпшілігі Сырдан өтіп, Алқакөлге жетіп құлады. Кейбір тайпа-рулар Қызылқұм, Қарақұм ішіне сіңді. Осы тұста халықтың жүрегінде мәңгі сақталған ащы зар мен ауыр мұңға толы «Елім-ай» әні дүниеге келді. Жоңғар шапқыншылығынан күйзелген қазақ жеріне Еділ қалмақтары (торғауыттар), Жайықтың казак-орысы, Орал башқұрттары, Қоқан бектері, Бұқар мен Хиуа хандары тұс-тұстан шабуыл жасады. Қазақ елі өз тарихында алғаш рет қасіретті зардабы өте зор зұлматқа тап болып, жер бетінен ұлт ретінде жоқ болу қаупіне ұшырады. Қазақтар бұл апаттың сырын түсінді, жасанған жауларына қарсылық жасап бақты, ұрпағын қырғыннан аман алып қалудың амалын іздеп қарманды.
Ұлықбек обсерваториясы
”Ұлықбек зиджі”
Ұлықбек Зиж 1437 жылы, парсы тілінде жазылған және 1000-ға жуық жұлдыздары қамтыды. Бұл Птолемейдің жұмысына сәйкес келеді. Ол сонымен қатар Зидж-И Ұлықбек, Зидж-И Джадид-И Султани және Зай-И Гургани деп те аталды.
Ақтабан шұбырынды
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» шырғалаңы мен аласапыраны қазақтардың еркіндік пен ерлік рухын шыңдады. Ұлт перзенттері бардың басын қосып, халық бірікпей тірлік болмайтынын түсінді. Бөгенбай, Қабанбай, Саурық, Жәнібек, Малайсары, Абылай, Әбілқайыр бастаған қалың ел жоңғарларға қарсы майдан ашып, Бұланты мен Бөленті өзендерінің жағасында, Аңырақай даласында ұлы жеңіске жетті. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» қазақ халқының есінде ұлы қасірет болып мәңгі тарихқа хатталды.
Ұлықбек обсерваториясы
”Ұлықбек зиджі”
Ұлықбек жұлдыздарының каталогы Птолемейдің Алмагесінен кейінгі еңбек. Зиж-I Сұлтаниге Алмагестте суреттелген жұлдыздар кіреді, бірақ олар дәлірек сандармен бірге жүреді. Зижи сұлтаннан ақпарат алу үшін қолданылатын негізгі құрал Ұлықбек обсерваториясында алынған.
Ақтабан шұбырынды
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары
Ұлықбек обсерваториясы
”Ұлықбек зиджі”
Жұлдыздардың толық тізімін жасау үшін 17 жыл қажет болды, олар 1420 жылы Ұлықбек 26 жаста болғанда басталып 1437 жылы аяқталған. Зижи-сұлтанның ең маңызды бөліктерінің бірі - Ұлықбек синус столы. Кестенің ұзындығы 18 парақтан тұрады және нөлден 87 градусқа дейінгі әр дәреже үшін синус тоғыздан ондыққа дейінгі мәндер бар, сонымен қатар синус мәні 87-ден 90 градусқа дейінгі ондық бөлшектерді құрайды. Зиж 19-шы ғасырға дейін ықпалды болды және үздіксіз қолданылды, әлемде парсы қолжазбасының жүздеген даналары бар. Сонымен қатар ол көптеген тілдерге, соның ішінде араб, түрік және иврит тілдеріне аударылды.
Мұражай
Ұлықбек обсерваториясы мұражайы 1970 жылы Ұлықбекті еске алу мақсатында салынған. Мұражайда Ұлықбектің, Зижи Сұлтанидің жұлдызды карталарының араб қолжазбаларының көшірмелері және Ұлықбек шығармаларының маңызды еуропалық баспа басылымдары бар. Мұнда көне астрономиялық аспаптарды, археологиялық олжалар мен аспан денелерінің кестелерін көруге болады, сонымен қатар обсерваторияның өзі миниатюралық қалпына келтірілген.
Дереккөздер
Санат:Ескерткіштер Санат:Астрономиялық обсерваториялар Санат:Өзбекстан астрономиялық обсерваториялары Санат:Самарқан тарихы Санат:Өзбекстан мәдени мұралары
Ақын
Ақын ұғымының жырау, жыршы, өлеңші сияқты ұғымдардан ауқымы кең, ол солардың бәрін қамтиды. Ауыз әдебиетінде ақын өлең, жыр-дастандарды шығарушы да, айтып таратушы да болған. Халықтың сөз өнерінде ертеден қалыптасқан дәстүр бойынша шынайы ақындар өлеңді табан астында суырып салып айтқан. Ондай жағдайда өлеңді, жырды домбыра немесе қобыз сияқты музыка аспаптарына қосылып орындаған. Оларды халық әдебиетінің дәстүрлерін сақтайды деген мағынада біздің заманымызда “халық ақыны” деп атайтын болды. Қазақ халқының Жамбыл, Нұрпейіс, Кенен Әзірбаев т.б. ақындары көптеген мұра қалдырған. Олар жыршылық өнерді де меңгеріп, кейде ұзақ дастан-жырларды жатқа айтқан. Мұндай ақындар тек қазақ халқында ғана емес, туысқан қырғыз, қарақалпақ халықтарында да кездеседі. Ақын деп жазба әдебиетінің өкілін де атайды. Бірақ мұндағы ақынның тұлғасы мүлде басқа. Жазба әдебиет өкілдерін алсақ, бұлардың өмір шындығын бейнелеу әдісі, көркемдік ой жүйесі, қолданатын жанрлары, стиль, тіл өзгешелігі қай жағынан да жаңа, соны қасиет-сипаттар мол. Қазақ әдебиетінде жазба әдебиетінің дәстүрін жан-жақты қалыптастырып дамытуға Абайдан бастап, С. Торайғыров, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров сияқты көптеген ақындар өз үлесін қосқан. Сөйтіп, ақын деген сөздің мағынасы өте кең, ол поэзиядағы әр түрлі тарихи кезеңдердегі, әр қилы дарын иелерін қамтиды. Соларды үлкен екі топқа бөліп, жырау, жыршы, термешілерді, өлең-жырды ауызша шығаратын, ауызша (домбырамен) суырып салып айтатын ақпа ақын сөз зергерлерін жинақтап жыршы ақын деп атауға болады. Сонда оларды жазба әдебиетінің өкілі жазушы ақыннан бөліп алып, өз алдына бөлекше шығармашылық тұлға ретінде қарауға мүмкіндік туады. Ауызекі тілде әнші ақындар, айтыскер ақын т.б. деп бөлу де қалыптасқан.
Қосымша мәліметтер
Санат:Қырғызстан мәдениеті Санат:Қазақстан мәдениеті Санат:Поэзия Санат:Әдебиет
Татарстан әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Әкімшілік-аумақтық құрылым
Татарстан Республикасы Конституциясының 65-бабының 2-бөлігіне және «Татарстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы» заңға сәйкес РФ субъектісіне келесі әкімшілік-аумақтық бірліктер кіреді:
Татарстанның әкімшілік-аумақтық бірліктері мен елді мекендерінің толық тізбесінде Татарстан Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің тізілімі бар.
Қаладағы аудандар
Қазан - Татарстандағы республикалық маңызы бар қала, ол әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді - аудандар:
2010 жылдың соңынан бастап келесі аудандардың әкімшіліктері біріктірілді: