cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қызылбастау (тау)
Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 765 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1 км. Солтүстігі мен шығысында Жусандала даласы, солтүстік-батысында Тасбастау, оңтүстігінде Күйелі Қаратау таулары орналасқан. ‎
Географиялық құрылымы
Каледон-герциндік тау жаралу процесінде қалыптасқан.
Өсімдігі
Тау етегінің саздақты бозғылт топырағында жусан бітік өседі.
Дереккөздер
Санат:Шу ауданы таулары
Домбыра
Домбыра (Домбра) — қазақтар, ноғайлар және қалмақтар мәдениетінде бар екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, терме лерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра ежелде қазақтың тарихын баяндаған музыкалық аспаптардың бірі.
Тарихы
XIX ғасырда қазақ халқының тұрмысында анағұрлым кең тараған Музыкалық аспап екі ішекті домбыра болатын. Егер бұрынғы заманда көне аспаптар ән, жыр, ертегі-аңыздарды сүйемелдеу үшін ғана қолданылған болса, енді домбыра жеке шығарма орындауға арналып, күрделі аспаптардың қатарына қосылды.
thumb|Пошта маркасындағы домбыра
Әр түрлі ескерткіштерге, сондай-ақ этнографтардың жазып қалдырған еңбектеріне жүгінсек, домбыра және өзге халықтардың осы тектес аспаптары тіпті сонау орта ғасырларда белгілі болған екен. Мысалы, Әбу Насыр әл-Фарабидің еңбектерінен тамбур аспабы жайында оқимыз.
Өзбектердің домбыраға өте ұқсас екі ішекті дутары алғаш рет Әл-Хусейнидің «Музыкалық канон» деген трактатында ауызға алынды. Қазақтың халық аспабы домбыра XIV ғасыр жазбаларында кездеседі. Оның бастағы түрі мен құрылысы қазақтың домбырасынан аумайды, осындай аспап аттарының ұқсастығы да олардың түпкі шығу тегі бір екекін көрсетсе керек.
Өткен жүз жылдықта ұлы халық композиторы Құрманғазымен бірге Дәулеткерей, Тәттімбет, Сейтек, Байсерке, Қазанғап секілді саңлақ күйшілер дүйім жұртты аузына қаратқан еді. Бұлар бармағынан бал тамған майталман домбырашы болуымен бірге нелер бір ғажап күй де шығарған шын мәніндегі өнер иелері-тін. Солардың арқасында домбырада тартылатын күйлердің музыкалық формасы үздіксіз жетілдіріле түскен-ді. Домбыраның техникалық мүмкіндіктері артқан сайын домбыра тарту өнері де едәуір өрге басып, байи түсті.
Қазақстанның батыс аудандарында домбыра тартудың өзгелерге ұқсамайтын бөлек дәстүрі қалыптасқанын айту керек. Батыс аудандардағы домбыраның негізгі өзгешелігі, көлемі үлкен болып келеді, сондай-ақ шанағы сопақ, мойны жіңішке, перне саны көбірек. Сондықтан мұндай домбыраны тартқанда қолданылатын техникалық, тәсілдерді шанағы жалпақ домбыраға қолдану қиын, өйткені бұл соңғы домбыраның мойны едәуір енді және ондағы перне де аз.
Шанағы жалпақ домбыраның бірнеше нұсқасы кең тараған. Егер батыс аудандардағы домбыраларға 12—14 перне тағылса, ал шанағы жалпақ домбыраға не бары 7—8 ғана перне байланған. Перне санын арттыру процесі өте баяу жүрді және оның өзі орындалатын репертуарға тікелей байланысты еді. Әдетте, жаңа перне онымен алғаш орындалатын күйдің атымен аталынды. Пернелердің бірі домбырада «Түрікпен күйін» орындағанда байланды да, «Түрікпен пернесі» деп аталды. Бейтарап терция интервалын беретін басқа бір перне Қазақстанның батыс аудандарында «Сарыарқа пернесі» деп аталады.
Аңыз-ертегілердің бірінде аспаптағы жоғарғы тиектің қалай пайда болғаны жайында айтылады. Жаумен шайқасып, одан соң алыс сапар шегіп әбден қалжырап келе жатқан батыр жолшыбай демалуға аялдайды. Сайдың ішіндегі саялы жерде жайғасып отырған соң талдан бір шыбық кесіп алады, оған жылқының қылын керіп байлайды да, дыбыс шығармақ болып көреді. Бірақ қолдан жасаған тым жұпыны аспаптан ешқандай үн шығатын емес, тым-тырыс, меңіреу күйінде қала береді. Батыр оны жанына тастай салады да, өзі қисайып жатып ұйықтап кетеді. Ол жанындағы өзі жасаған аспаптан шығып жатқан дауыстан оянады. Қолына алып қараған батыр аспаптың мойын тұсынан титтей ағаш тиекті көреді, оны әлдебіреу ішектің астынан келтіріп орнатып қойған екен. Батыр: «Е, бұл сайтанның ісі болды ғой»,— деп ойлайды. Бәлкім содан бері қалған сөз болса керек, халық арасында жоғарғы тиекті «шайтан тиек» деп атайды. Ішекті жылқының қылынан тағу, жоғарғы тиектің болмауы көне аспаптарға тән сипат.
Түрлері
thumb|right|300px|Домбыра-контрабас thumb|right|300px|Кішкентай домбыра Қазақ даласының әр өңірінде кездесетін домбыралар жергілікті жер жағдайына, тұрмыс-салты мен дәстүріне, ән, жыр, күй мектебі мен әр өнерпаздың орындаушылық мәнеріне, аспапшы шеберлердің ісмерлігіне байланысты әртүрлі пішімде дамытылып, өзгеріп отырған.
Ән, жыр айтуға арналған домбыраның пернелері 8 – 9, әрі кеткенде 14 – 15-ке жетсе, күй домбырасына 20-дан астам перне тағылады. Олардың құлақ бұрауы да қажетіне қарай (кварта, квинта) өзгертіледі. Домбыра, негізінен, екі ішекті және кейде үш ішекті болып келеді. Домбыра тартуда қағыстардың түрлері өте көп. Мысалы, «сермеп ойнау», «іліп қағу», «шертіп ойнау», т.б.
Қазіргі кезде домбыраның 20-дан астам түрлері бар. Олардың ішінде
Сипаттамасы
Домбыра құрылысы бірнеше бөліктен тұрады: басы, құлақтары, пернелер, мойын, шанақ, бетқақпақ, ілгек және ішектер. Сондай-ақ, оның көптеген қосымша бөлшектері бар (тиек, кемер ағаш, тұжым ағаш, бастырма, ойық, қалқа, түйме, өрнек, желкелік). Домбыра тиегі үш түрлі болады (шайтан тиек, негізгі тиек, табалдырық тиек).
Домбыра дыбыс өткізгіштігі жоғары қарағай, дыбыс жаңғырту қасиеті бар тұт, қатты жынысты үйеңкі, емен секілді киелі ағаштардан, негізінен, екі түрлі әдіспен – құралып немесе ойылып (шауып) жасалады. Құрама домбыралардың шанағы жұқа тілшелерден құралып жасалса, бітеу домбыра тұтас ағаштан ойылады.
Домбыра аспабы халықтық кәсіби өнердің туып-қалыптасуына, өркендеуіне негіз болған. Байжігіт, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Сейтек, Қазанғап, Сүгір, Тоқа, т.б. даңқты күйшілердің төкпе, шертпе күй дәстүрлерінің тууы, дамуы осы Домбыра аспабымен тікелей байланысты. Олардың дәстүрін, мұрасын бүгінгі күнге жеткізген Дина Нұрпейісова, Әбікен Хасенов, Науша Қашағанов, Махамбет Бөкейханов, Төлеген Момбеков, Мағауия Хамзин, Қали Жантілеуов, Сәдуақас Балмағамбетов, Лұқпан Мұхитов, т.б. сияқты домбырашылар болса, қазіргі майталман орындаушылар – Қаршыға Ахмедияров, У. Бекенов, Р. Ғабдиев, С. Шәкіратов, Б. Ысқақов, Бекболат Тілеуханов, Айгүл Үлкенбаева, А. Райымбергенов, т.б.
Домбыра – тек күй тартуға ғана емес, ән айтқанда сүйемел үшін де қолданылатын аспап. Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Мұхит, Мәди, Кенен Әзірбаев, Әміре Қашаубаев, М.Ержанов, Ж.Елебеков, Ғ.Құрманғалиев, Қ.Байбосынов т.б. белгілі әншілер домбыраның әнге әр беріп, әншіге демеу болатынын дәлелдеді.
Дамуы
Домбыра аспабының дәстүрлі үлгілерін, халықтық дәстүрдегі перне байлау, домбыра баптау, күй ойнау, домбыра жасау жөнінде зерттеулерді Б. Сарыбаев, Б. Орымбеков, Т. Әсемқұлов, А. Сейдімбек, Д. Шоқпарұлы, т.б. еңбектерінен кездестіреміз. Домбыра құрылымдық, сапалық дәрежесінің кемел деңгейге жетуі барысында бүгінге дейін бірнеше сатыдан өтті:
Көп ішекті домбыралар
Қазақтың музыка мәдениетін зерттеушілер күні кешеге дейін өткен ғасырдағы этнографтардың көп ішекті домбыралар жайында жазып қалдырған еңбектеріне жөнді мән бермей келген еді. Ал Семей облысынан үш ішекті аспаптар мен үш дауысты бірегей күйлер кездескеннен кейін ғалымдар бұл мәселедегі көзқарастарын өзгерте бастады. Қазақтарда бұрын өзінің қүрылысы жағынан үш ішекті көне шертерге ұқсас көп ішекті домбыра болғаны жайында бұл күнде қосымша деректер табылып отыр.
Бұрынғы кезде көп ішекті домбыралар Қазақстанның түрлі облыстарында болыпты. Мұны А. Алекторовтың, Д. Исаевтың, П. Юдиннің және басқа этнографтардық мәліметтерінен көреміз. Осындай мақалалардың бірінен мынадай жолдарды кездестірдік.
«Қырғыздардың музыкалық аспаптары қызығарлықтай емес. Олардың бар болғаны бубен, джибизги және думбралар (думбра — үш немесе төрт ішекті аспап, біздің балалайкаға ұқсайды)».
Үш ішекті, кейде шанағының ішінде тартылған қосымша ішектері тағы бар, өте көне домбыралар Семей облысының Абай, Шұбартау және Жақа Семей аудандарында жиі кездесетін.
Семей облысында үш ішекті домбыра тартудың тамаша шеберлері көп болған. Солардың бірі Тілеулі Мамырбековтің репертуарында ондаған күйлер болыпты. Ол кісі, мысалы, «Боз айғыр», «Қара жорға», «Қара атты», «Көк атты», «Боз жігіт», «Асан Қайғы», «Қорқыт» сияқты күйлерді нәшіне келтіре орындаған. Ұлы Абайдың баласы Ақылбай мен немересі Исраил үш ішекті домбыраны шебер тартқан екен. Исраилдің өзі де бірнеше күй шығарған, бірақ өкініштісі, ол күйлер бізге жетпеді. Қазір Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық Абай музейінде үш ішекті домбыра сақтаулы:
Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының аға ғылыми қызметкері А. Серікбаева басқарған фольклорлық экспедиция 1965 жылы жазда Семей облысы Абай ауданындағы М. Әуезов атындағы совхозда болды. Экспедиция мүшелері үш ішекті домбырада М. Әзімханов орындаған жеті бірегей күйді жазып алған. Олардың ішінде: «Қалмақтың би күйі», «Панкратов», «Қазақтың би күйі», «Сары өзен», Ағашаяқтың екі күйі және «Сылқылдақ» бар.
Кейін консерваторияның фольклор кабинетіне осы ауданнан үш ішекті домбыра келіп түсті. Бұл домбыраның шанағының ішіне даусын күшейту үшін квартаға келтіріліп екі металл қосымша ішек тартылған. Аспап тұтас ағашты ойып жасалынған. Ағаш пернелері қозғалмайды. Тиектің ішек үшін жасалған үш кертігі бар. Бұл оны сақтау үшін істелген. Аспап квинта мен квартаға келтіріліп бұралады.
Көп ішекті және екі ішекті домбыралардың құрылысында ұқсастық көп. Көп ішекті домбыралардың мойны қысқа, пернелері жылжымалы болған. Шығыс облыстарда кездесетін екі ішекті домбыралардың да мойны нақ осындай. Екі қосалқы ішегі бар екі ішекті домбыралар да кездеседі. Кейбір домбыраға сым ішек тағыла бастайды. Кейін жылжымалы пернелер тұрақты мыс пернелермен алмастырылды. Қосақталған екі сым ішекті және пернелері тұрақты бірегей домбыра 1967 жылы Талдықорған облысының Панфилов ауданынан табылды. Ол бұл күнде автордың музыкалық коллекциясында сақтаулы.
Екі ішегі аспаптың шанағының және мойнының ішінен өтетін домбыралар да бар. Оларда төрт немесе екі құлақ болады. Құлақ екеу болғанда ішектер мынадай ретпен тағылады: екі ішектің ұштары мойынға шалынады да мойынның ішіне жіберіледі, одан әрі шанақтың төменгі бөлігіндегі ролик арқылы сыртқа шығарылады, одан соң сырттан керіліп екі құлаққа бекітіледі. Міне, осы себепті құлақты бұрағанда ішкі және сыртқы ішектер бір мезгілде күйге келтіріледі. Дина Нүрпейісова атындағы халық аспаптары оркестріне қатысушы Қапар Темірәлиев 1960 жылы жасаған домбырада төрт ішек бар. Олардың екеуі шанақ пен мойынының ішінен өтеді. Төрт құлақ болуы арқасында әр ішек жеке күйге келтіріледі. Ішкі ішектер сыртқылармен унисон түрінде күйге келтіріледі де, аспаптың даусын күшейте түседі. Мойынның сағасының бір бөлігі ашық қалдырылады, ол ішек үзілген кезде жаңасымен ауыстыру ыңғайлы болуы үшін қажет.
Домбыраға қосалқы ішек тағылуы және ішекті қос-қостан тағу ол кездегі музыкант орындаушылардың аспаптың үнін жетілдіруді мақсат етіп, үнемі ізденіс үстінде болғанын көрсетеді. Қостанай облысының Боровское ауданында шанағының ішіне қоңыраушалар ілінгек домбыралар да кездесті. Мұндай домбыра жасаушы шебердің бірі — Саубай Ахметов екен. Таулы Алтай автономиялы облысының Қосағаш ауданында бұрын халық композиторы Бейсен деген кісі тұрған екен, ол үш дауысты күй шығарыпты.
Үш дауысты күйлерді алғаш зерттеп көргеннің өзінде-ақ олардың өзгеше әуезділігі байқалады. Музыка зерттеушісі Л. Тарасова үш дауысты «Сылқылдақ» күйікің ладо-тональдық, метрикалық, құрылымдық және басқа сипаттарын талдай келіп: «бұл күй бізге бұған дейін: белгілі күйлердің бәрінен мүлде өзгеше екен. Бүған «кінәлі» оның үш дауыстылығы, осы үш дауыстың нәтижесінде өте бір ерекше комплекстер, қазақ музыкасы үшін мүлде өзгеше әрі жаңа әуендер өмірге келген».
Көп ішекті домбыраларды тарту мәнері Қазақстанның, шығыс облыстарындағы домбырашылардың тартысына ұқсайды. Яғни күйлер ішектерді жеке-жеке шертіп ойнау тәсілімен орындалады. мұндай тәсіл республикамыздың бұл аймақтарында үш ішекті домбыраның сақталуына себепші болған. Үш ішекті домбырада орындалатын күйлер өзгеше естіледі және олардың орындалу тәсілі де басқаша.
Екі ішекті және үш ішекті домбыралардың көп ішекті жетігенмен және үш ішекті шертермен үқсастығы да жоқ емес. Үш ішекті домбыра тартудың қалыптасқан дәстүрін қазақтың аспаптық творчествосы дамуының неғүрлым ертеректегі кезеңіне жатқызуға болады. Домбыраның жетілдірілуі аспаптық музыканың дамуымен тығыз байланыста жүріп отырған. Бірі-біріне ұқсамайтын орындаушылық екі дәстүрдің орын алуын құрылысы және сыртқы түрі жағынан басқа-басқа екі түрлі домбыра жасалуына себепші болды. Осының бәрі қазақ халқының музыка мүрасын байыта түсті. Қазақстанның орталық, оңтүстік және шығыс облыстарының орындаушылық дәстүрі әлі күнге дейін жете зерттелінбей отырғанын айта кету керек.
Советтік заманда Қазақстанның аспаптық музыкасы дамытылуына байланысты екі ішекті домбыра жетілдіріліп қайта жасалды да оны тарту шеберлігі биік сатыға көтерілді. 1943 жылы Құрманғазы атындағы Қазақтың халық аспаптары оркестрі ұйымдастырылған шақта домбыраның бірнеше түрі бірден жасалынған-ды. Оркестрге әр жылдары жетекшілік еткен А. Жұбанов, Л. Хамиди, Л. Шаргородский, Ш. Қажығалиев, сондай-ақ музыка аспаптарын жасаушы шеберлер И. Романенко мен Қ. Қасымов домбыраны жетілдіру және домбыраның мүлде жаңа үлгілерін жасау жолында қажымай-талмай көп еңбек сіңірді. Домбыра мен қобыз Осакаровка музыкалық аспаптар фабрикасында және Алматыдағы мебель фирмасының музыкалық аспаптар цехында жасалынуда. Ал оларда жасалынып шығып жатқан аспаптардын, саны да, сапасы да аспапқа қойылатын талаптан көп төмен. Аспаптарды көптен шығару ісінің жолға қойылмай отырғаны, яғни сапалы аспаптың тапшылығы көркемөнерпаздар үйірмесінің кең қанат жайып дамуына, жас музыканттарды тәрбиелеп баулуға кедергі болып отыр.
Қазақ КСР Министрлер Кеңесі музыкалық аспаптарды шығару және сапаларын жақсарту жөнінде 1968 жылы 27 ақпанда қаулы қабылдаған болатын. Осы қаулыға сәйкес аспаптардың қолданылып жүрген түрлерін қайта жасауды және көне аспаптарды қалпына келтіруді қолға алған эксперименттік лабораториялар жұмыс істей бастады. бұл кезеңде ағаштың физикалық-механикалық және акустикалық қасиетін зерттеп анықтау барысында біраз жұмыстар атқарылды. Аспаптарды жобалау қазақ аспаптарының көне үлгілерін, сондай-ақ халық шеберлерінің тәжірибелері мен дәстүрлерін, этнографиялық материалды зерттеп-игеру негізінде жүргізілді.
Домбыраны зерттеу нәтижелері
Зерттеу жүмыстарын жүргізу нәтижесінде анықталғандай, егер қақпақтың көлемі неғүрлым кішірек болса, ағаштың тербеліс қасиеті де соғұрлым жиілей түседі. Қақпақты құрастырған және күйге келтірген шақта, сондай-ақ онын, параметрлерін белгілегенде осы жайларды ескерудің маңызы өте зор. Ағаштың тербеліс жиілігі оның физикалық қасиетіне де байланысты. Көлемі бірдей екі тақтайдың физикалық қасиеттері әр түрлі болса, олардан алынатын дыбыстың айырмашылығы да үш жарым тонға дейін алшақтайды. Жас ағашқа қарағанда кептірілген ағашты күйге келтіру оңай.
Қақпақ бірнеше шағын тақтайды желіммен біріктіру арқылы жасалынады. Қақпақты құрайтын тақтайлардық физикалық қасиеттері мен түсі бірдей болуы шарт. Тақтайша ағаштың табиғи жолақтары бойынша бір бағытта жымдастырылып біріктіріледі. Ені —250 мм, ұзындығы — 400 мм және қалыңдығы —2,5 мм етіп құрастырылған қақпақтың тербеліс жиілігі ағаштың физикалық қасиетіне қарай 207,64—233,08 гц шамасында болады. Егер қақпақтың қалыңдығы 3 мм болса, онда тербеліс жиілігі 233>08—277,12 гц шамасында болмақ.
Қақпақты күйге келтіру кезінде ескерілетін ендігі бір қажетті іс кергіш орнату. Қақпақтың жалпақ бөлігіне орнатылған кергіш қақпақтың тербеліс жиілігіне нұқсан келтірмейтін болуы шарт. Мысалы, егер кергіштін, ені—5 мм, ал биіктігі—6 мм болса, онда қақпақтың үні бір тон шамасында жоғарылайды. Тәжірибе көрсеткеніндей, қақпақтың алғашқы кездегі тербеліс жиілігін сақтау үшін серіппені бірте-бірте аласарта беру керек. Сынақ жүргізілгенде байқалғандай, қақпақтың тербеліс жиілігіне әсер ететін негізгі факторлар мыналар:
Қақпақ үнінің тазалығы оның жақсылап жымдастырылуына, құрастырылуына және қалыңдығына байланысты.
Әр түрлі аспаптардың үнін келтіру әдісінде ортақ жайлар көп болғанымен әрбір қақпақты жекеше алып қарау керек. Домбыра қақпағын күйге келтіру де, осы аспаптың құлақ күйіне тәуелді. Домбыра-тенордың қақпағы тербеліс жиілігі —233, 08—261,6 гц шамасында дыбыс алуға қолайлы келеді, өйткені мұндай жиілік домбыраның мензурасына, оның құлақ күйіне және дыбыстау сипатна сәйкес келеді. Аспапта жұмсақ тембр, майда қоңыр дауыс пайда болады. Егер қақпақты құрастырғанда оның күйге келтірілуі ескерілмесе, онда, практикада бақыланғанындай, қақпақтың тербеліс жиілігі көбінесе 293,6—349,2 гц шамасында болады. мұндай жағдайда аспаптың даусы нашар шығады, тембрі қүлаққа жағымсыз келеді.
Қазір домбыраның қақпағы 2—5 бөлек тақтайдан құрастырылып жүр. Тақтай бөлшектерінің санына қарай қақпақты құрастырудың және күйге келтірудің жолдары өзгеріп отыруға тиісті. Егер қақпақ екі бөлшектен ғана құралса, онда оларды бір тонға келтіру қажет, ал егер үш бөлшектен құралатын болса ортадағы тақтай күйге келтіріледі. Төрт бөлшектен құрастырылса ортадағы екі тақтайдың күйге келтірілетін болуы маңызды, өйткені негізгі тонды беретін солар.
Сөйтіп, қақпақ жасаудың бүкіл процесін оны күйге келтірумен бір мезгілде жүргізу қажет, яғни: түссе, домбыраны күйге келтіру қиындайды.
1970 жылы Осакаровка музыкалық аспаптар фабрикасында жасалған бес домбыраға лабораторияда талдау жасап көрген кезде, зерттеу мынаны көрсетті. Қалыңдығы 3,1 мм-ден - 4,1 мм-ге дейінгі қақпақтарды ашып қарадық. Артқы пружинаның биіктігі 5,2—5,6 мм шамасында екен. мұндай көлем тербелістің қасиетті жиілігін және дұрыс күйге келтіру үшін керек болатын шарттылыққа сай емес. Қақпақтың қалыңдығын бір мм-ге жұқартқан соң және пружинаның биіктігін тағы бір мм-ге кеміткен соң тербеліс жиілігі азайды. Қақпақтың үні жарты тоннан астам төмендеді. Егер бұрын тербеліс жиілігі 138,56 гц болған болса, енді ол 128,8 гц кеміді.
Мұнан қорытарымыз, көптеп шығарылатын домбыралардың дауыс шығару мүмкіндігін жақсарту үшін тэжірибе жүргізудің нәтижесінде алынған параметрлерді сақтау қажет екендігіне көз жеткізу қиын емес. Халық шеберлері аспаптың үнін жақсарту жолында үнемі ойластырып, көп ізденіп келген. Сондықтан да олар домбыраның формасы мен құрылысына ерекше назар аударған.
Қолға алып зерттеген бірнеше домбырамыз тұтас ағаштан ойып жасалған. Сырт қарағанда бұл домбыралар жалпақ сияқты, алайда, шанақтың қуысы тостағанша дөңгеленіп ойылған, ал мұның өзі аспаптың даусы жақсы шығуына мүмкіндік береді. Қақпаққа серіппе орнатылмаған, бұл жағдай шанақтағы қақпақтың үні бір қалыптан өзгермеуіне көмектеседі екен.
Белгілі шебер И. Романенко және басқа да шеберлердің қолымен жасалынған бірнеше домбыраға көрнекті музыканттар талдау жасады. Мысалы, атақты орындаушы Дина Нүрпейісова тартқан Домбыра-альттің қақпағын ашып көрдік. Дина Нүрпейісова аспапқа мейлінше сын көзімен қарап ең сапалысын ғана таңдап алған болуы керек. Оның осы домбырасын 1939 жылы шебер Ермек Арыстанов жасапты.
Талдау мынаны көрсетті: шанақтағы қақпақтың тербеліс жиілігі 281,5 гц-ге тең. Домбыра-альт қақпағының көлеміне қарағанда (ені —195 мм, ұзындығы —344 мм) мұндай тербеліс ең жақсы болып саналады. Қақпақтық тербеліс жиілігі оны бөліп алғанда да сол күйінде қалдық Қақпақтың қалыңдығы 2,3—2,5 мм шамасында, артқы серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, онық ені —6,4 мм, алдыңғы серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, оның ені — 4 мм.
Шанақтың тербеліс жиілігі 320,12 гц. Шанақтың көлемі: оны құрайтын бөлшектердің қалыңдығы 2,0—2,3 мм, шанаққа қондырылатын контробичайканың қалыңдығы 2.0—1,7 мм шамасында, контробичайкалардық ені — 1,2 мм, бөліктер мен контробичайкалардың жалпы қалыңдығы 4,0 мм. Аспаптың шанағы жаңғақ ағашынан, мойны — қайыңнан, қақпағы — шыршадан жасалған. Сөйтіп, нақ осы тектес домбыра үшін ең қолайлы қақпақ қандай болуы керек екені белгілі болып отыр. Қақпақтың тиісті дірілі шыршаны кептіру арқасында алынды. Серіппелердің көлемдері қақпақтың үніне нұқсан келтірмейтіндей етіп жасалған. Шанақтың, бөліктері мен контробичайкалары да тиісті көлемде, сондықтан шанаққа бекіткеннен кейін де қақпақ өз құлақ күйін сол бұрынғы қалпында сақтап қалды.
Құрылысы мен даусының түпкі ерекшеліктері сақталып қайта жасалған домбыра оркестрдің құрамында домбыра-тенор қызметін атқара бастады. Нақ осы домбыраның, арқасында дәстүрлі аспаптық музыка — күйлерді орындағанда оркестр даусы ұлттық өзгеше рең танытады. Домбыраның репертуары орыс классикасы шығармаларымен және қазіргі заманғы музыкалық шығармаларымен де байып отыр.
Домбырада шетелдік шығармаларды орындау
Домбыра сияқты екі ішекті музыкалық аспаптың мүмкіндігі зор. Солардың бірі домбырада шетелдік шығармаларды орындау болып табылады. Паганинидің төрт ішекті скрипкасында үлкен қиындықпен немесе басқа да әйгілі шетел композиторларының шығармалары, қазақтың киелі домбырасында оңай және әсем ойналады. Бұл қасиет әрбір музыкалық аспаптың үніне салына алмайды. Мысалы: Моцарттың “Түрік маршы” өте күрделі әрі жоғары темппен орындалатын шығармалардың бірі. Оның барлық вариациясын күй-сандықпен ойнап шығу тек қана нағыз шебер адамдардың қолынан келеді. Алайда, қазақтың домбырасында осы іспеттес вариациялар аса қиындық туғызбайды. Осыдан, қазақ ұлтының қос ішекті домбырасында дәстүрлі қазақ композиторларының шығармаларымен қоса, шетелдік шығармаларды асқан шеберлікпен әсем орындауға болады. Бұның өзі домбыраның ерекшелігінің бір дәлелі.
Сілтемелер
Санат:Қазақтың саз аспаптары Санат:Ішекті музыкалық аспаптар
Глазурь
Глазурь—кондитер өнімдеріне қолданылатын ас бояуымен (цедра) боялған, қанттан немесе қант пен шоколад қоспасынан, немесе қант пен жұмыртқа (күрделі глазурь) қоспасынан дайындалатын тығыз жұқа қабықша.
Кеценг
Коммунаның INSEE коды — 68170, пошта индексі — 68510.
Глазурь
Глазурь (qlasur — әйнек) — керамикалық бұйымдардың (құмыра, шыны, фарфор, фаянс ыдыстар және т. б.) іші-сыртына өте жұқа етіп (0,15— 0,3 мм) беріктік және әдемілік үшін жағылатын әйнек тектес зат. Глазурь мөлдір, күңгірт, бояулы, бояусыз болуы мүмкін. .
Кеценг
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Ленково (Плевен облысы)
Ленково (Ленково) — Болгариядағы ауыл. Плевен облысына қарасты Гулянци қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 432 адамды құрайды.
Пошта индексі — 5967. Телефон коды — 06569. ЕКАТТЕ коды — 43284.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Плевен облысының елді мекендері
Темерлик
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Үлкен Черемшан бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Нұсқама минералдар
Нұсқама минералдар - шөгінділердің қалыптасуына және шөгінді таужыныстардың келешек өзгерістеріне тән физикалық-химиялық жағдайлардың көрсеткіштері рөлін атқаратын минералдар.
Дереккөздер
Санат:Геология
Қазақстан қызғалдағы
Сабағы
Үш түрлі болады: түбіртек, тамырсабақ және гүл мен жапырақ өсетін жынысты сабақ. Сабағы тік, цилиндр тәрізді, биіктігі 5-20-дан 58-100 см-ге дейін.
Жапырағы
Ұзынша таспа, жасыл немесе көкщіл сұр, тегіс немесе иректеліп жиектелген және жұқа балауыз қабатты, кейде түкті. Жүйкеленуі доға тәрізді. Кезектесіп орналасқан және сабақты қоршап тұрады. Төменгі жапырағы- ең үлкені, жоғарғы жапырағы- ең кішісі. Кейбір үлкен азиялық қызғалдықтар мен олардың бақтағы түрлерінің жапырақтарының жоғарғы жағы көбіне күлгін- қоңыр, қара қошқыл дақтар немесе сызықтармен, жолақтармен әшекейленген, бұл өсімдікке ерекше сән береді.
Гүлі
Әдетте біреу, бірақ көпгүлді түрлері де бар, мысалы, түркістан қызғалдағы. Осылардан шығарылған кейбір бақ түрлерінің гүлсидамында 3-5 гүл немесе одан да көп болады. Гүлі дұрыс, қос жынысты, гүл серігі алты бос жапырақшадан, алты аталық ұзарған тозаңдықтарымен, аналығы жоғарғы үш ұялы түйінмен, қысқа бағанды және үшқалақты ауызды.
Санат:Қызғалдақтар Санат:Лалагүлдер
Ельвий
Ельвий — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Явзора өзенінің сол жағалауынан 50 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вага өзені. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Архангельск облысы өзендері
Гоайнш (Амареш)
Гоайнш (Амареш) (Goães (Amares)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Амареш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Минью ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 647 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,21 км² шамасында. Халық тығыздығы — 201,6 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Брага округінің елді мекендері
Төменгі Паниха
Төменгі Паниха — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вишера өзенінің оң жағалауынан 280 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама Бондюг ауылындағыСу өлшеу посты; су өлшеу постынан Березники қаласына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Лиматола
Лиматола (Limatola) — Италиядағы коммуна, Кампания әкімшілік аймағына қарасты Беневенто провинциясында орналасқан.
Сыртқы сілтемелер
Кампания елді мекендері
Эмиссиялық спектрлік талдаудың сандық және сапалық негіздері
Эмиссиялық спектрлік талдаудың сандық және сапалық негіздері. Оптикалық атомдық спектроскопияны қалыптасқан жіктеуге сәйкес үш топқа бөлуге болады: атомдық-эмиссиялы спектроскопия, атомдық-абсорбциялық спектроскопия және атомдық-флуоресцентті спектроскопия. Эмиссиялы-спектрлік талдау деп тиісті жарық көзі арқылы қозып, оптикалық атомды спектрлік жарық шығару бойынша зат құрамының элементін анықтауды айтамыз. Атомдық- эмиссиялы спектроскопияны сынаманы атомдандыру тәсілі және спектрдің қоздыруына қарай жалынды және жалынсыз деп бөледі. Атомдық-абсорбциялы және флуоресцентті спекстроскопияны да қолданылатын жабдығына қарай жалынды эмиссиялық спектроскопияға жатқызады. Әрбір әдістің қолдану саласына, сынаманың түрі мен сапасына, үлгінің түріне, табу шегінің қойылу талабына байланысты өзіне тән артықшылығы мен кемшілігі болады. Бұл әдістеменің үшеуін де кез келген сынаманың типі үшін элементтің болмашы іздерін анықтауға пайдаланады. Атомдық-эмиссиялық спектрлік талдауды жүзеге асыру үшін Мына шартты қамтамасыз ету қажет: біріншіден, сынама атомдануы қажет және түзілген атомдар жарық шығаруы үшін қозуы керек, бұл екі құбылыс та бір мезгілде жарық көзінде жүзеге асады. Екіншіден, сәуле шығаратын эмиссиялы сипаттамалық спектрлік сызықтар толқын ұзындығы бойынша бөлінуі керек, олардың салыстырмалы интенсивтігі сәйкес спектрометр немесе спектрограф көмегімен өлшенуі тиіс. Содан кейін сызықтардын интенсивтік мәндерін стандартты әрі белгілі кұрамдағы элементтің сызық интенсивтігінің мәндерімен салыстыру қажет. Осылайша талданатын сынама құрамындағы элементтің концентрациясын анықтайды. Мұнан кейін, алынған спектрге аналитикалық түрғыдан объективті және субъективті әдіспен бағалау жүргізіледі. Объективті әдістерді тура емес және тура деп бөледі. Біріншісіне - спектрографиялық, екіншісіне - спектрометрлік әдістемелерді жатқызуға болады. Спектрографиялық әдістемедегі фотоэмульсия сызықтар интенсивтігінің аралық сипаттамасын алуға мүмкіндік береді. Спектрометрлік әдістеме болса фотоэлектрлік жарық қабылдағыш көмегімен спектрлік сызықтардың интенсивтігін тура өлшеуге негізделген. Ал субъективті әдістегі сезімтал элемент - адамның көзі. Эмиссиялық спектрлік талдаудың негізгі артықшылығы - көптеген элементтерді табуда айтарлықтай күрделі жабдықтың болмауы, жақсы таңдаушылық пен талдаудың тез орындалуы және көп элементті бір мезгілде анықтау. Ал әдістемедегі негізгі шектеулер атомдану мен қоздыру процестерінің бөлінбеуімен, пайдаланған қоздыру көзінің типімен байланысты. Төменгі температуралы көздерді пайдаланғанда жоғары қыздыру энергиясы бар көптеген элементтер жеткілікті дәрежеде коздырылмайды, осы уақытта жоғары температуралы көздерді пайдаланғанда біршама фон және спектрдің күрделігі жоғары шешіммен спектрометрлік жүйені қолдануды қажет етеді.
Дереккөздер
Санат:Аналитикалық химия Санат:Химия Санат:Ғылым
І Петр аралы
Peter I Island (Peter I Øy) -тұрғылықты халқы жоқ Беллинсгаузен теңізінде орналасқан вулкандық арал.
Дереккөздер
Санат:Тәуелді аймақтар Санат:Антарктида Санат:Алфавит бойынша аралдар
NGC 2114
NGC 2114 — Dorado шоқжұлдызында орналасқан OCL (шашыраңқы жұлдыздар шоғыры) типті шашыраңқы жұлдыздар шоғыры.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 27 қыркүйекте астроном Джеймс Данлоп ашқан болатын және NGC каталогында 2114 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 57-SC37, in LMC.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)
Трибьано
Трибьано (Tribiano) — Италиядағы коммуна, Ломбардия әкімшілік аймағына қарасты Милан провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2222 адамды құрайды. Халық тығыздығы 370 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 20067.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ломбардия елді мекендері
Карл (Айфель)
Карл (Айфель) (Karl (Eifel)) — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан муниципалитет. Бернкастель-Витлих ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 192 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 2 31 065. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Лукас.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Кампу-ду-Мею
Кампу-ду-Мею (Campo do Meio) — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Варжинья экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1948 жылы құрылған.
Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
NGC 6580
NGC 6580 — Геркулес шоқжұлдызында орналасқан E? типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1864 жылы 7 тамызда Альберт Март астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6580 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 61566, UGC 11153, MCG 4-43-12, ZWG 142.22.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)
Димбокро
Димбо́кро (Dimbokro) — Кот-д’Ивуардың батысында орналасқан қала, әкімшілік орталғы Нзи-Комоэ.
Тұрғыны
1988 жылғы деректер бойынша 38 183 адам бар. Адам санының жылдық динамикасы:
Дереккөздер
Санат:Кот-д’Ивуар қалалары
Алексей Михайлович Кабанов
Алексей Михайлович Кабанов (1911, Әзірбайжан) - мұнайшы, бұрынғы АМӨЗ директоры.
Өмірбаяны
Әзірбайжан индустралдық институтын бітірген (1935).
Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту, екі мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Қаражота
Қаражота — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қаражота ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 81 км-дей жерде, Шілік өзенінің атырауында, жусан, ши, баялыш, сарсазан, көде, құрақ, қамыс өскен сортанды сұр, шалғынды сұр топырақты жазьгқ далада орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2737 адам (1410 ер адам және 1327 әйел адам) болса, 2009 жылы 3728 адамды (1875 ер адам және 1853 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл 1962-97 жылдары қой өсіретін "Қызылжиде" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қаражотада және округ аумағындағы Ақтоған, Сарыбұлақ ауылыдарыңда бірнеше серіктестік пен шаруа қожалығы құрылды.
Инфрақұрылымы
Әлеуметтік құрылымда 3 орта мектеп, 3 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшер-акушерлік пункт, 1 фельдшер пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Дереккөздер
Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Ривэсайд (Огайо)
Ривэсайд (Riverside) — Огайо штатының Montgomery округіне жататын АҚШ қаласы.
Монополистік бәсеке нарығы
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Ривэсайд (Огайо)
Сыртқы cілтемелер
Санат:Огайо қалалары
Үйме
Үйме - жарыкты поляризациялауға колданылатын мөлдір жазык табакшалардың жиынтығы.
Мендово (Благоевград облысы)
Мендово (Мендово) — Болгариядағы ауыл. Благоевград облысына қарасты Петрич қауымының құрамына кіреді.
Пошта индексі — 2893. Телефон коды — 07427. ЕКАТТЕ коды — 47799.
Амьен декларациясы
Амьен декларациясы - 1906 жылы Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы съезінде қабылданған кәсіподақ тардың саяси партия лардан тәуелсіздігін жариялап, саяси күрес тен бас тартқан принципі.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Дәл атауы
thumb|Термин Дәл атауы (Terminus - шек, шекара), термин. Атау-бөлігі саладағы ұғымдарды дәл атау үшін қолданылатын сөздер және сөз тіркестері.
Дереккөздер
مصطلح Тэрмін Term mantell Oberbegriff Umbrella term Termino (vorto) Término global Термин Umbrella term Термін 术语
Холдинг
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Глинтвейн
Глинтвейн - қызыл шарапқа қант және дәмдеуіштер қосып қыздырылған ыстық ішімдік.
Дереккөздер
Санат:Алкогольдік ішімдіктер Санат:Шараптар
Мендота (Миннесота)
Мендота (Mendota) — Миннесота штатының Dakota округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 198 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.5 км² шамасында. FIPS коды — 27-41678.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
1-ші Тукат
1-ші Тукат — Башқұртстанның Кугарчин ауданындағы ауыл, Нукаев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 145 адамды құрады. Пошта индексі — 453344, ОКАТО коды — 80238863003.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасы
right|400px Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасы — организмдердің вертикаль қарым-қатынастарының негізгі типі; онда өндіргіштер жинақтаған заттек пен энергия гетеротрофтарға беріледі.
Эволюция процесінде өсімдіктер фитофаг- жануарлардың жеуінен қорғаныш құралдарын бөліп шығарады. Ол әр түрлі "меха- никалық" құрылғылар (қатты, кейбір қабық, қалың шырыш қабат, толып жатқан тікендер мен істіктер, кейбірі шағатын түктер) болуы мүмкін. Бұған қоса өсімдіктер "химиялық қорғаныш құралдарын" да пайдаланады. Мысалы, барлық өсімдіктердің клеткалық қабырғаларының негізгі заттегі — целлюлоза (клетчатка) — берік қосылыс, жануарлар оны сіңіріп қорыта алмайды. Алайда эволюция процесінде фитофаг-жануарлар да өз құрылғыларын дайындаған: күйіс қайыратын жануарлардың ас қорыту жолында целлюлозаны ыдырату жөніндегі негізгі жұмысты бактериялар атқарады. Целлюлоза мен лигнинге (сутек құрамындағы күрделі органикалық қосылыс) қоса қорғаныш міндетін өсімдіктер түзетін таниндер (тұтқыр заттек), сондай-ақ барлық жануарларға өте өтімді әсер ететін арнаулы улы заттектер тобы атқарады. Тұтас алғанда Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасында мынадай ортақ заңдылық байқалады: өсімдік фитотрофтардан неғұрлым нашар қорғалған болса, ол соғүрлым тезірек өседі және керісінше, неғұрлым жақсы қорғалған өсімдіктер, әдетте, өте баяу өседі. Фитопланктон мен зоопланктон популяциялары арасындағы тепе-теңдік осы секілді реттеледі. Көп желінетін микроскопиялық балдырлар тез өсіп-өнеді. Кейбір балдырлар, керісінше, желінуден берік сауытындағы арнаулы өскіндермен немесе үлкен шоғырларға бірігіп қорғанады. Балдырлардың сақталуына олардың тыныш стадиялар түзетін қабілеті де көмектеседі. Ақырында кейбір балдырларды планктондық фитофаг-жануарлар жұтқанымен, қорытылмай тірі шығады. Фитофагтар популяциялары тығыздығының кезендік өршулері және өсімдіктер популяцияларының уақытша езілуі болуы мүмкін. Агроэкожүйелерде немесе адам көп пайдаланатын ормандарда (әсіресе екпе ағаштарда) фитофагтардың көбейіп өршулері өсімдіктер популяцияларының езілуіне апарып соғады. Мұндай фитофагтар зиянкестер деп аталады.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
IC 2497
IC 2497 — Кіші Арыстан шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 165538, NPM1G +34.0168, IRAS09380+3457.
Сыртқы сілтемелер
IC 2497 Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Оберпёринг
Оберпёринг (Oberpöring) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Төменгі Бавария әкімшілік округіне бағынады. Деггендорф ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1160 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 17,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 2 71 139. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Лойбль.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Знаменка (Абай облысы)
Знаменка — Абай облысы Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Бородулиха ауылынан солтүстікке қарай 9 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 130 адам (68 ер адам және 62 әйел адам) болса, 2009 жылы 94 адамды (55 ер адам және 39 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Бүркібай Аяған
Бүркібай Аяған (20.11.1954. Шығыс Қазақстан облысы Ленин ауданы Ақтас ауылы) -тарихшы, қоғам қайраткері. . ҚазПИ-ді бітірген (1979). Тарих ғылымдарының докторы (диссертация тақырыбы "Қазақстанның 1970-90 жылдар аралығындағы әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық- саяси дамуы", 1996.), профессор МАИ академигі (2000).
Инстиутты бітіргеннен кейін Қазақ педагогикалық инстиутында оқытушы, комсомол комитетінің хатшысы, аға оқытушы (1979-90), ҚР Білім министірлігінің жетекші маманы (1990), ҚР Президентінің Әкімшілігінде баспасөз қызметінің консультанты, сектор меңгерушісі, әкімшліктің Ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары (1990-96), Қазақ мемлекеттік заң университеті сыртқы байланыстар орталығының директоры (1996-98), ҚР ақпарат және қоғамдық келісім минстирлігінің БАҚ департаменті директорының орынбасары (1998-99), Алматы қалалық әкімиятының ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының бастығы (1999- 2003), 2003 жылы "Қазақ ұлттық энциклопедиясы" президенті, 2003 жылы "Энциклопедия" газетінің бас редакторы. 2008 жылы Мемлекет тарихы институтының директоры. "Қазақстан мемлекеті: қоғамдық жүйе эволюциясы" (1994), "Қазақстан тарихы" (1996, қосалқы авт.), "Кеңестік социализмнің шарықтауы мен сөнуі. Қазақстандық полигон"(1999) кітаптарының авторы.
Дереккөздер
Санат:Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Амангелді (Қарасу ауданы)
Амангелді — Қостанай облысы Қарасу ауданы, Қойбағар ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1070 адам (530 ер адам және 540 әйел адам) болса, 2009 жылы 894 адамды (407 ер адам және 487 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Тәбет
Тәбет - тамақтанумен байланысты болатын жағымды түйсік..
Дереккөздер
Санат:Медицина
Спонгано
Спонгано (Spongano) — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Лечче провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Vittoria (romana).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Апулия елді мекендері
Қарқаралы уезі
Қарқаралы уезі – Ресей империясы Семей облысының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.
Уез орталығы — Қарқаралы қаласы.
Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
thumb|1893 жылғы Семей облысы болыстарының картасы thumb|1905 жылғы Қарқаралы уездегі қазақ руларының картограммасы thumb|1905 жылғы Қарқаралы уездегі қазақ руларының картограммасы 1900 жылы 22 болыстан тұрды: Абыралы, Ақбота, Ақсары, Ақшатау, Балқаш, Берікқары, Бөрілі, Дағандел, Дегелен, Қотанбұлақ, Кент, Қу, Қызылтау, Мойынты, Нұра, Сарытау, Сарыбұлақ, Темірші, Тоқырауын, Шұбартау, Шу, Едірей.
1926 жылдың 1 қаңтарындағы болыстар:
Дереккөздер
Санат:Уезд
Кексас
Кексас (Caixas) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Шығыс Пиреней департаментінде орналасқан. Перпиньян округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 28,11 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 66029, пошта индексі — 66300.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 129 адамды құрады. Халық тығыздығы — 4,59 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары
Кастильеха-дель-Кампо
Кастильеха-дель-Кампо (Castilleja del Campo) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Севилья провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Эль-Альхарафе ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 653 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 33 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Севилья елді мекендері
Осака (қала)
— Жапонияның халық саны бойынша үшінші үлкен қаласы, Хонсю аралының оңтүстік жағына Ёдо өзенінің Осака шығанағына құяр сағасына орналасқан. Өзі аттас префектураның орталығы. 1956 жылы қалалық басқару мәртебесін алды.
Қаланың жер аумағы 223,00 км², Халқы — 2 668 113 адам (1 шілде 2010) , халық тығыздығы — 11 964,63 адам./км².
Осака Жапонияның тарихи сауда астанасы болып келді және қазіргі уақытта — елдің негізгі өнеркәсіп орталықтарының бірі  және ірі порты.
Осака теміржол арқылы бұрынғы астана Киото мен Кобе портымен байланысады.
Осака халықаралық саудаға ашық жапон портарының бірі болды, алайда өзен таяз болғандықтан халықаралық кемелер мұнда сирек келді.
Географиясы
Қала Ішкі Жапон теңізінің Осака шығанағының шығыс жағалауында орналасқан. Осаканың биіктігі теңіз деңгейінен Цуруми ауданында 37,5 м-ден Насиёдогава ауданында −2,2 м-ге дейін өзгереді.
Климаты
Осака ылғалды субтропикті зонада орналасқан. Қысы жақсы, жылы, ең суық айы қаңтарда орташа максимум 9 °C. Қалада қыс уақытында қар сирек жауады. Көктемі жұмсақ, ал жазы өте ыстық және қапырық. Шілдеде және тамызда күндізгі температура 35 °C-қа жиі жетеді. түнде орташа температура әдетте 25 °C-қа жуық болады. Жауын-шашынның көп бөлігі мамыр және маусым, сондай-ақ қыркүйек айларында түседі. Орташа жылдық жашын-шашыны — 1300 мм-ге жуық.
Дереккөздер
Санат:Жапония қалалары
Журуа өзені
Журуа өзені- Амазонканың оң жақ саласы. Ұзындығы 3286 км. Бастауын Перу Андысының тау алды жазықтарынан (Ламантья) алады. Ірі саласы – Тарауака. Өзен, негізінен, Бразилияның Акри және амазонас штаттары арқылы ағып өтеді. Жоғарғы ағысында биік құмды жазықпен, орта және төменгі ағысында Амазона ойпатымен қатты ирелендей ағады. Жағалауы ну ормандармен көмкерілген. Негізінен, жаңбыр және жерасты суларымен толығады. Өзен күзде тасиды. Қаңтардан мамыр айына дейін суы мол, ал тамыз – қазан айларында су деңгейі күрт төмендейді. Орта және төменгі ағысы (Крузейру-ду-Су қаласынан төмен) кеме жүзуіне қолайлы. Өзен бойында Бразилияның екі шағын қаласы –Эйрунепе, Карауари орналасқан.
Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедия. 4 том. Алматы, 2007. Санат:Перу өзендері Санат:Бразилия өзендері
Жеті Өгіз
Жеті Өгіз (Жети-Өгүз) — Қырғызстандағы Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында, Қарақол қаласынан батысқа қарай 28 км жерде орналасқан көркем тау шатқалы.
Сілтеме
Санат:Қырғызстан шатқалдары
Несь-Юган
Несь-Юган — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненец АҚ, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сыня өзенінің оң жағалауынан 89 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 163 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Солтүстік Сосьва өзенінің құйылысынан Салехард қаласына дейін. Өзен саласы — Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысынан төмен Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Балалардың зиянды әдеттері
Балалардың зиянды әдеттері. Балалардың зиянды әдеттері жақ-тіс жуйесінің құрылысы мен қызметінің ауытқуына әсер етеді. Зиянды әдеттерге саусақтарды, тілді, ерінді, қаламды, жастық бұрышын т. б. заттарды тістеу мен сору жатады.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Глобулиндер
Глобулиндер (глобулины) — тұздардың сұйық ерітіндісінде еритін, бірақ суда ерімейтін глобулалы протеиндер. Глобулиндер~аммоний сульфатының 50% ертіндісінде түнбаға түседі. Глобулиндерге адам мен жануарлар қаны сарысуының антиденелері (гаммагло- булиндері), өсімдіктер тұқымдарының негізгі ақуыздары жатады.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология