cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Досекен Ерғазыұлы
Дереккөздер
Санат:1890 жылы туғандар Санат:Маңғыстау ауданында туғандар Санат:1936 жылы қайтыс болғандар Санат:Түрікменстанда қайтыс болғандар Санат:Қазақ ақындары Санат:Қазақстан ақындары Санат:Қазақ жыраулары Санат:Айтыс ақындары
Аманкелді ескерткіші
нобай| Аманкелді ескерткіші 1947 жылы Алматы қаласында Абылай хан даңғылы бойында Аманкелді Имановқа койылған (мүсінші Х.АсқарСарыджа, сәулетшісі Т.Бәсенов). Аманкелді ескерткіші Алматыдағы алғашқы монументтік ескерткіштердің бірі. Ескерткіш тұғыры сұр граниттен қаланып, оның сыртында бұдырлы өрнек түсірілген. Ал Аманкелді Имановтың салт атты тұлғасы қолдан құйылған. Жалпы биіктігі 6м. Қола мүсіннің үш тиянақ нүктесіне негізделіп жасалуы ескерткіштің қимыл қозғалыс ырғағын танытып тұр. Халық батырының жинақы киімі мен мығым отырысы жүріп бара жатқан аттың қимылымен толық үндестік тапқан. Мүсіннің сымбаты мен композициялық сәтті шешімі Аманкелді ескерткішінің басты жетістігі болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Алматы ескерткіштері
IC 3867
IC 3867 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 87471, Reiz 2979, NPM1G +19.0332.
Сыртқы сілтемелер
IC 3867 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Топар (Қарағанды облысы)
Топар — Қарағанды облысы Абай ауданындағы кент, Топар кенттік әкімдігі орталығы. 1973-1997 жылдары Абай ауданының орталығы болған.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай қаласынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде.
Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 9565 адам (4471 еркек және 5094 әйел) болса, 2009 жылы 9314 адамды (4345 еркек және 4969 әйел) құрады.
Тарихы
Іргесі 1953 жылы Қарағанды ГРЭС-2 салынуына байланысты қаланған. 1963 жылдан қала үлгісіндегі кент. Жерінің жалпы ауданы-1,7 мың га.
Кәсіпораныдары мен инфрақұрылымы
Кентте ірі кәсіпорын ГРЭС («Қазақмыс» корпорациясы) электр стансасы жұмыс істейді. ГРЭС-тің қарамағында қалааралық кәсіпорын «Жылы жай комбинаты» орналасқан. 160 орынды «Искорка» лагері, 2 дәрігерлік бөлімше, 120 орынды жатақхана, 510 орынды Энергетиктер мәдениет үйі, 140 орынды «Огонек» балабақшасы, балық шаруашылығы, спорт клубы, 3 орта мектеп, 1 кәсіпкерлік мектеп, аурухана, өнер мектебі, кітапхана, темір жол стансациясы бар. Кент басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Облыс, аудан, ауыл орталықтарымен арнаулы кесте бойынша автобус қатынайды. 1973-1997 жылдары Мичурин ауданының орталығы болды.
Дереккөздер
Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері Санат:Қазақстан кенттері
Колланья
Колланья  (Collagna) — Италиядағы коммуна, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Реджо-Эмилия провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 991 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 15 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 67 км² шамасында. Пошта индексі — 42037.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эмилия-Романья елді мекендері
Дене температурасының реттелу тетігі
thumb|Тері Дені сау ересек адамның дене температурасы +36,5°С+36,9°С. Бір тәуліктің ішінде де дене температурасының сәл де болса ауытқуы байқалады. Мысалы, түнге қарағанда күндіз сәл жоғарылау болады. Бұл ағзадағы зат алмасудың өзгеруіне тікелей байланысты. Адам дене температурасының мұндай аз ғана ауытқуын сезе бермейді. Дене температурасының +43°С көтерілуі немесе +25°С төмендеуі қазаға ұшыратады. Ағзаның өз дене температурасын бірқалыпты сақтауға бағытталған физиологиялық үдерістерін жылуды реттеу дейді. Дене температурасының тұрақтылығы ағзада пайда болған жылумен, сыртқа бөлінетін жылудың мөлшеріне байланысты. Ағза жылуды тері арқылы шығарады. Адамның бір тәулікте бөлетін жалпы жылуы шамамен 13 500 Дж болса, оның 80%-ы тері арқылы сыртқа бөлінеді. Адам денесінде жылу екі жолмен реттеледі. Біріншісі — химиялық жол, екіншісі - физикалық жол.
Химиялық жолмен жылудың реттелуі зат алмасу кезінде ағзада түзелетін жылу мен бұлшықеттердің жұмысына байланысты. Бұл тағамның құрамындағы ағзалық заттардың ыдырауынан бөлінетін энергия арқылы реттеледі.
Физикалық жолмен реттелуі ағзада пайда болған энергияның сыртқы ортаға жылу түрінде бөлінуі арқылы жүзеге асады. Оған теріден судың тер арқылы булануы мысал болады. Тері арқылы ағзадағы жылудың реттелуі тер бездерінің, қантамырлардың, тері шелмай қабатының қатысуымен жүреді.
Ағзадағы жылу денеге қан арқылы таралады. Терідегі жүйке талшықтарының тітіркенуінен зат алмасу қарқыны өзгереді. Мысалы, сыртқы орта температурасы көтерілсе, зат алмасу бәсеңдейді де, қантамырлар кеңейеді. Теріге көп мөлшерде қан ағып келіп, теріде температура көтеріледі де бұл кезде сыртқа көп жылу бөлінеді. Осылай ағза өзін қызып кетуден қорғайды. Егер сыртқы орта температурасы ағзаның дене температурасынан төмен болса, қантамырлар тарылады. Бұл кезде теріге қан аз келеді де, ағзада жылу сақталып, өзін тым салқындап кетуден сақтайды. Ағзадан жылудың бөлінуі тек сыртқы ортаның температурасына ғана байланысты емес. Кейде адамның көңіл күйіне де сәйкес жылудың бөлінуі өзгереді. Мысалы, кейбір адамдар қатты ашуланған кезде терісі қызарып не бозарып кетеді. Бұл да теріге келетін қан мөлшерінің өзгеруіне байланысты. Тері арқылы жылудың реттелуі тікелей жүйке және эндокриндік жүйелердің бақылауы арқылы жүзеге асады.
Терінің гигиенасы
Терінің және оның қосалкы бөліктерінің (шаш, тырнақ) тазалығына үнемі көңіл бөлініп түру қажет. Тері ластанса (кірлесе), түрлі аурулардың пайда болуына әсер етеді. Сондықтан теріні, шашты күніне арнайы сұйықсабынмен (шампунь), түрлі иіс сабынмен жуып тұру қажет. Терінің тазалығына түрлі аурулардың таралмауына киетін киімдердің де әсері бар. Ауа өткізбейтін немесе тар аяқ киімдер, жасанды матадан тігілген киімдер теріге зиянды әсер етеді.
Тері күйгенде көрсетілетін алғашқы жәрдем
Терінің күюі өртке, кейбір химиялық заттарға, күнге де байланысты. Терінің күйген жерін суық сумен шайып, марганцовканың әлсіз ерітіндісімен сүртеді. Егер күйген теріде күлдіреген көпіршік пайда болса, оны жаруға болмайды. Көпіршік жарылғаннан кейін ғана түрлі емдік жақпамай жағып, таңуға болады. Өте қатты күйген теріге таза таңғыш салып, емханаға жеткізу керек. Қышқылға күйген тері алдымен таза сумен, артынан екі пайыздық сода ерітіндісімен жуылады.
Үсіген кезде көрсетілетін алғашқы жәрдем. Тері үсіген кезде теріде ақ дақтар пайда болады, тері еш нәрсені сезбейді. Мұрын, құлақ, бет үсігенде жұмсақ матамен ептеп ысқылайды. Үсіген жерді қармен ысқылауға болмайды, өйткені қар түйіршіктері үсіген теріні жарақаттап жіберуі мүмкін. Үсіген жердің сезімталдығы қалпына келмесе, тез арада дәрігерге қаралу қажет. Қолы немесе аяғы қатты үсіген адамды жылы бөлмеге жатқызып, үсіген жерді жылы затпен орап тастау керек. Үсіген жердің жайлап жылығаны пайдалы. Терісі үсіген адамға жылытатын сусындар ішкізу керек.
Күн өткенде көрсетілетін алғашқы көмек
Ыстық күндері ұзақ серуенге шыққанда, ыстық орындарда ауыр қара жұмыс істегенде күн өтуі (ыстық өтуі) мүмкін. Күн өткенде бас айналады, ауырады, көз қарауытады, кейде есінен танып қалуы да мүмкін. Күн өткен адамның беті қызарады, тыныс алуы, жүректің соғуы жиілейді. Дене температурасы күрт көтеріліп, +40°С жетуі мүмкін. Күн өткен адамды тез арада салқын жерге әкеліп, денесін қысып тұрған киімдерін шешеді. Басын жоғары жатқызып, маңдайына, жүрек тұсына салқын орамал қояды. Салқын сусындар ішкізу де пайдалы. Тез арада дәрігер шақыру қажет. Егер ауру адам тыныс ала алмаса, жасанды жолмен демалдыру шараларын жасау керек. Күн өтпеу үшін ыстықта бас киім киіп жүрген жөн.
Дереккөздер
Санат:Биология
Кон-ла-Гранвиль
Кон-ла-Гранвиль (Cons-la-Grandville) — Франциядағы коммуна. Лотарингия аймағына қарасты Мёрт және Мозель департаментінде орналасқан. Брие округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,25 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 54137, пошта индексі — 54870.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 573 адамды құрады. Халық тығыздығы — 69,45 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мерт және Мозель департаментінің коммуналары‎
Түрік қарулы күштері
2006 жылғы тамыздың 28-нен бері Түрік қарулы күштері Бас штабының басшысы болып генерал Яшар Бүйүканыт қызмет атқарып келеді.
1952 жылғы ақпанның 18-інде НАТО әскери одағының мүшелігіне қабылданғалы бері Түркия Республикасы өзінің қарулы күштерін жаппай модернизациялау бағдарламасын бастады. 1980-ші жылдардың аяғында екінші қайта құру үрдісі басталды.
Әскери қызметшілерінің жалпы саны 1 054 750 адамға жететін ТҚК саны жағынан НАТО-да екінші орында (Құрама Штаттардан кейін) Қазіргі кезде Кипрдың солтүстігінде 36 700 әскер орналастырылған.
Түркия республикасының негізі қалануы
Түрік әскері Бірінші Дүниежүзілік соғыстан кейін құлаған Османлы империясының әскери күштерінің қалдықтарынан бастау алады. Мұстафа Кемаль Ататүріктің бастауымен пайда болған түрік ұлтшылдығының ықпалымен Түрік тәуелсіздік соғысында жеңіске жетіп, Түркия республикасы жарияланып, Түрік әскері ұйымдастырылды.
Екінші Дүниежүзілік соғыс
Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде Түркия бейтараптылықты ұстанып, соғысып жатқан екі жақтан да бірдей дәрежеде алшақ болуға тырысты. 1943 жылы өткен Екінші Қаһира конференциясында Франклин Рузевельт, Уинстон Черчилль және Ісмет Інөнү Түркияның одақтастарға қосатын үлесі туралы келіссөз жүргізіп, Түркия өзінің бейтараптылығын сақтай беруге, осы арқылы Германия және оның одақтастарының Таяу Шығыстағы мұнай қорларына қол жеткізулеріне кедергі болуға тиіс деп келісті. Түркия Германия және оның одақтастарымен әскери қақтығысқа еш түспесе де, соғыс бойы түрік қарулы күштері тойтарыс беруге дайындық жағдайында болып өтті.
Суық соғыс кезеңі
1974 жылы шілде айында Түрік қарулы күштері Кипрде EOKA-B ұйымдастырған және Никос Сампсон жетелеген, демократиялық жолмен сайланған президент Макариосты орнынан қуған және Грекия мен Кипрдың арасында саяси бірлік орнатуды мақса етіп қойған әскери путчты басуға қатысты. Ол путч Афиныдағы билік басындағы әскери хунтаның қолдауымен жүзеге асырылған болатын. Кипрдегі текетірес 1974 жылдың тамызына дейін жалғасып, аралдың іс жүзінде екі бөлікке: солтүстігіндегі түрік және оңтүстігіндегі грек бөліктеріне бөлінуімен аяқталды. Түркия әлі де Кипрде өз әскерлерін сақтап келеді, себебі бұл мәселенің саяси шешілуінің әлі де ауылы алыс, ал түрік кипр халқының көптеген мүшелері 1963-1974 жылдар арасында болған грек киприоттармен болған қақтығыстардың қайталануынан қауіптенеді. 2004 жылы ұсынылған Кипрді біріктіруді мақсат етіп қоятын Аннан жоспарын түріктер қабылдады, бірақ гректер арал халқының 1/5-ін ғана құрайтын түріктерге тым көп жеңілдіктер береді деген уәжбен қабылдамай тастады.
Модернизация
1980-ші жылдардың соңына қарай Түрік қарулы күштерінде қайта құру және модернизация үрдісі басталды, ол әлі де жалғасуда. Түркияның бұндағы мақсаты — әскери құрал-жабдықтарды өзі шығара алатындай болып, әскери технологияларды барынша көп тәуелсіздікке қол жеткізу.
Қызметтері және қорғаныс доктринасы
right|thumb|frame|Genelkurmay, [[Ankara]] Түркия өте маңызды және қақтығыстары мол, түрлі-түрлі саяси режимдері, экономикалық жүйелері және әскери қуатты мемлекеттер орналасқан аймақта орналасқан. Түркияның Қара, Эгей және Жерорта теңіздерімен, Балқан түбегі, Кавказ, және Таяу Шығыс секілді аймақтармен шектесетін стратегиялық маңызы жоғары жерде, Еуропа, Азия және Африка құрлықтарының халықаралық геостратегиялық сызықтары және жолдары тоғысатын жерде орналасқан. Түрік бұғаздарын өз бақылауында ұстап тұрған Түркияның Суец каналын да өз бақылауына алуға, яғни бүкіл аймақтағы теңіз қатынасына әсер етуге қауқары жетеді.
Еуропадан Таяу Шығыстың орасан зор энергия қорларына апаратын жол Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Анатолия арқылы өтеді. Түркиямен көршілес аймақтарда көптеген түбегейлі өзгерістер болып жатыр, сол өзгерістермен бірге жаңа қауіп-қатерлер де келуі мүмкін. Түркияның байсалды саясаты мен қуатты әскери күші бүкіл аймақтың тұрақтылығына оң әсерін тигізуде.
Осы белгісіздіктің жағдайында Түркияның қауіпсіздігіне тек қана түрлі режимдер мен әскери күштер ғана емес, саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздықтар, шекара даулары, билікке талас және лаңкестік те қатер төндіреді деп саналады.
Аймақтық дағдарыстарға тойтарыс берумен бірге Түрік қарулы күштері саяси билік орындарының шешімімен жаһандық бейбітшілікке төнген қауіпкеде тойтарыс беруге дайын болуға тиіс.
Ататүрік жариялаған «Елде тыныштық, жаһанда тыныштық» қағидасын қатаң ұстанатын Түрік Республикасының Қарулы күштері басқыншылық әрекеттерден үзілді-кесілді бас тартады, бірақ түрік мемлекетінің тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне, түрік ұлтының ар-намысына қатер төнген жағдайларда әрекет етуге дайын. Түркия қатысатын мемлекеттік ұйымдармен бірге де солай етуге дайын.
НАТО одағының мүшесі ретінде Түркия республикасы өзінің одақтастарына әскери көмек беруге және ғаламдық бейбітшілікті қорғауға дайын. Түркия НАТО елдерімен бірге қорғаныс саласында ынтымақтастық жасасып, қарусыздану және қаруды бақылау астына алу бастамаларын қолдайды. Түркия ешқандай елдің қауіпсіздігіне нұқсан келмеуі үшін ғаламдық қарусызданудың тиімді бақылау тетіктерін ұйымдастыруды қолдайды.
Көптеген дау-жанжалдарға толы аймақта орналасқан Түркия НАТО-ның қорғаныс тізбегінің бір ұшы ретінде қуатты ұлттық қорғаныс қабілетіне және кез келген қатерге тойтарыс бере алатын қуатты әскерге ие болуы өте маңызды.
Түркия республикасының Қарулы күштері әскер, әскери теңіз флоты және әскери әуе күштерінен тұрады. Жандармерияның бас басшылығы және Жағалау қорғанысының басшылығы бейбітшілік кезінде ішкі қауіпсіздік қызметтерінің бөлігі ретінде қызмет етеді, ал соғыс кезінде тиісінше құрлық және теңіз күштерінің басшылығына бағынады.
Бас штабтың басшысы әскери күштердің қолбасшысы болып табылады. Соғыс кезінде ол Президенттің атынан Бас қолбасшы қызметін атқарады. Қарулы күштерді басқару, әскерді жабдықтау, дайындау, ұйымдастыру, операциялар, барлау жұмыстарын өткізу — Бас штабтың құзырында. Сонымен бірге түрік Бас штабы Түрік қарулы күштерінің НАТО мүшелерімен және басқа да достас елдермен байланыстар жүргізеді.
Әскер
left|100px|Түрік құрлық әскері
Түрік құрлық әскері дүние жүзіндегі ең үлкен әскерлердің бірі және НАТО мүшелерінің арасында екінші орында. Түрік әскері қысқа мерзімнің ішінде 50 000 адамдық әскери құраманы бірлескен операция өткізуге жібере алады. Әскер күн-түні бірден алты батальоннан жібере отырып әуе арқылы шабуыл операцияларын жүргізе алады.
Әскери әуе күштері
left|100px|Түрік әскери әуе күштері
Түрік әскери әуе күштері дүниедегі ең алғашқы ұйымдастырылған әскери әуе күштерінің бірі. Оның әуе флоты НАТО әскерлерінің ішіндегі ең үлкендерінің бірі. Оның тарихында көптеген әуе шеберлері Түрік әскери әуе күштерінде қызмет еткен, соның дүниедегі ең алғашқы жойғыш ұшақтың ұшқышы Сабиха Гөкчен. Әуеде жанармай толтыру ұшақтарымен жабдықталған ТүӘӘК кез келген құрлықта операциялар мен жаттығуларға қатысып, базаларына қайтып келе алады.
Әскери теңіз флоты
left|100px|Түрік әскери теңіз флоты
Түрік әскери теңіз флоты ғасырлар бойы Жерорта теңізіндегі ең қуатты теңіз күштерінің бірі болып келді. Қосымша кемелерінің көмегімен Түрік әскери теңіз флоты дүниенің кез келген мұхиты немесе теңізінде операциялар немесе жаттығулар өткізе алады. Сүңгуір қайықтары 15 000 теңіз милясы қашықтығына сапар шегіп, өз тұрақты базаларына қайтып келе алады.
Жандармерия
Түрік жандармериясы жай полиция күштерінің құзырынан тыс аймақтарда заңдылық пен тәртіп сақтаумен айналысады.
Жағалау қорғанысы
Түрік жағалау қорғанысы түрік территориялық суларында заңдылық пен тәртіп сақтаумен айналысады.
Қарулы күштердің Түркия саясатында атқаратын ролі
Мұстафа Кемал Ататүрік 1923 жылы қазіргі зайырлы Түрік Республикасының негізін қалағалы бері Түрік қарулы күштері өзін ресми идеологияның, кемализмнің сақтаушысы ретінде қарастырып келді. ТҚК қазіргі таңда да түрік саясатына және түрік ұлттық қауіпсіздігіне қатысты мәселелерде зор ықпалға ие.
Қарулы күштер бірнеше рет саясатқа араласқан. Тіпті 20-шы ғасырдың екінші жартысында бірнеше рет билікті өз қолына алып отырған. Ол 1960, 1971 және 1980 жылдары мемлекеттік төңкерістер ұйымдастырды. 1997 жылы исламшыл бас министр Нежмеддин Ербаканның билік басынан кетуге мәжбүр етті.
2007 жылғы сәуірдің 27-сінде, 2007 жылы қарашаның 4-інде болуға тиіс президент сайлауының қарсаңында әскер өзінің көзқарасын білдіретін мәлімдеме жасады. Ол мәлімдемеде әскер өзінің зайырлы мемлекетті қолдайтынын, исламшылдықтың Түркия Республикасының зайырлы жүйесіне және Мұстафа Кемал Ататүріктің берген бағытына қарсы деп санайтынын білдірді. Әскердің мәлімдемесінің соңында Түрік Атазаңының зайырлы бағыты өзгертілер жағдайда араласуға дайын екені туралы ескерту және «Түрік қарулы күштері Түркия Республикасының бағыт-бағдарын қорғайтын заңдардың негізінде өздерінің міндеттерін орындаудан жалтармайды» - деп айтылды.
Сыртқы сільемелер
Санат:Түркия Санат:Қарулы күштер Санат:НАТО
Айгене
Айгене — Түркістан облысы Созақ ауданы, Таукент кенттік әкімдігі құрамында болған ауыл, 2015 жылы таратылған.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 177 адам (86 ер адам және 91 әйел адам) болса, 2009 жылы 151 адамды (83 ер адам және 68 әйел адам) құрады.
Вольф Христиан
ВОЛЬФ Христиан  (1679-1754) - неміс философы, ағартушы, Лейбниц философиясын жүйеге келтіріп, таратушы. Галле университетінің профессоры. Лейбниц ілімінің диалект. элементтерінің өрісін тарылта отырып ол жалпыға бірдей ортақ байланыс, болмыстық үйлесімдер тек тәңірі белгі мақсатта ғана жүзеге асады дегенді уағыздайтын метафиз. телеологизмді дамытуға күш салды. Сонымен бірге Вольф схоластиканы жаңартшы ретінде көрінді. Өз системасын құрудың ірге тасы етіп, ұтымды дедукция тәсілін қалады, мұның көмегімен ол формальді - логикалық қарама-қайшылық заңынан философияның барша ақиқатын ығыстырып шағаруға бой ұрды. Вольф қоғамдық көзқараста зиялы абсолютизм пиғылын жақтады.
Негізгі шығармашылығы:
"Логика немесе адамның пайымдаушылық қабілеті туралы парасатты ойлар" (1712)
Дереккөздер
Санат:1679 жылы туғандар Санат:1754 жылы қайтыс болғандар Санат:Философтар
Кіші Сектец
Кіші Сектец — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Орлов облысы, Тула облысы, Брянск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ясенок өзенінің сол жағалауынан 10 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Белёв қаласынан Упа өзені және Угра өзені өзендерін қоспағанда Калуга қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вакария
Вакария (Vacaria) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Солтүстік-шығыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Вакария экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 62 261 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2 123,67 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1850 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Сұлтан мешіті
Сұлтан мешіті (Татар тілі: Солтан мәчете;) Татарстанның Қазан қаласында орналасқан мешіт.
Тарихы
Мешіт 1868 жылы Шиханша Османовтың қаржылай көмегі нәтижесінде салынды.
1931 кеңестер өкіметі мешітті жапты. 1990 жылы мұнара қайтадан қойылды. 1994 жылы мешіт мұсылман қауымға қайтарылды.
Дереккөздер
Санат:Қазан мешіттері
Вестерегельн
Вестерегельн (Westeregeln) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Зальцланд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2063 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 89 350. Муниципалитеттің басшысы — Эгон Шмидтке.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі — 1967 ж. Түркістан облысы, Отырар ауданы ,Темiр станциясында ашылған.
Алғашқыда мектеп музейi, 1973 жылдан бастап аудандық музей қызметiн атқарса, 1979 ж. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі болып құрылды.
Музейдiң негiзгi мақсаты - Отырар өңiрiндегi археологиялық, архитетуралық ескерткiштердi қорғау, ғылыми-зерттеу, мәдени-ағартушылық жұмыстармен айналысу. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі құрамына Отырар қ., Арыстан баб кесенесi және осы өңiрдегi барлық ежелгi қала орындары, қорғандар, суландыру жүйелерi, шеберханалар енедi және бұлар көрермендерге экспозициялық қызмет атқарады.
Музейде бiрнеше бөлiмдер және кiтапхана жұмыс iстейдi. 1993 ж. музей қарамағына 110 тарихи ескерткiш бекiтiлiп берiлдi, қорғау аймағы 11547 га болып ұлғайды. Қазiргi кезде Отырар өңiрiнде 160-тан астам тарихи-мәдени ескерткiш бар.
Тарихы
Отырар археологиялық мемлекеттік қорық-мұражайы — 1979 ж. 11-мамырда Қаз КСР министрлер Кеңесі шешімімен ғылыми-зерттеу, мәдени ағарту және археологиялық еекерткіштерді қорғау мекемесі ретінде құрылған.
Бұл Қазақстан аумағында құрылған алғашқы археологиялық қорық — музейі. 1998 ж. 25-желтоқсанындағы № 1335 Үкіметтің қаулысына сәйкес Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі республикалық бағыныстағы мемлекеттік мекеме болып қайта құрылды. Ол заңды мемлекеттік мекеме ретінде 1999 ж. 27-сәуірде қайта тіркелді. Қорық-музей мекемесі Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылы, Жібек жолы даңғылының бойында үш қабатты ғимаратта орналасқан.
Қорық-музейде бес ғылыми-зерттеу бөлімі жұмыс істейді:
Көпшілік көрермендерге Музей ғимаратымен қоса Арыстанбаб кесенесі Отырар қалашығы, Отырар руханиятының филиалы, қазақтын қоржын үйі қызмет көрсетеді.
Қоржын үйдің жалпы ауданы 3048,5 м, экспозиция ауданы 1052 м, қор бөлімінің ауданы 254 м. 2004 жылы қорық музей қарамағында 160 — тарихи — мәдени ескерткіштер бар болса, 2005 жылы ескерткіштер саны 200 — ге жетті. 2006 жылы археологиялық барлау экспедициясының барысында Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музей есебіндегі археологиялық ескерткіштердің саны 220-дан асты. Музей ұжымы «Мәдени мұра» және «Көне Отырарды жаңғырту» бағдарламалары негізінде Отырар өңірінде жүргізілген археологиялық және реставрациялық жұмыстарға қатысып бірнеше ғылыми есептер жазды. 2004 жылы күзде осы жұмыстарға орай музей ішінен жаңа реставрация және консервация бөлімі ашылды.
Қорық музейде қазақ халқының көне тарихы насихатталады.
Қорық-музейдің негізгі мақсаты Отырар өңіріндегі археологиялық, архитектуралық ескерткіштерді қору, ғылыми зерттеу және насихаттау мен мәдени ағартушылық жұмыстарымен айналысу.
Отырар қорық-музейі мен Ә. Марғұлан атындағы археолгиялық институты бірлесе Қазақстанда алғаш рет Отырар өңірінің ескерткіштеріне электронды археологиялық карта жасады, өңір ескерткіштерінің нақты орындары белгіленді. Жұмыс Leisa фирмасының электронды тахеометрлерінен инструментальді топографиялар жасалды. Ескерткіштердің электронды базасы үшін ArsGIS бағдарламасы пайдаланылды. ArsGIS бағдарламасы ескерткіштер орналасу картасы, мәліметер базасы, жәдігерлерді күтіп сақтау, есепке алу және ресми рәсімдеу жұмысына аса пайдалы екені анықталды.
2005 жылы музей ұжымы Отырар қорық — музейі және Отырар қалашығы мен оның айналасындағы ескерткіштер жөнінде мультимедиялық презентация жасады. Осы екі бағдарлама музей ұжымының жаңа үрдіспен жаңа әдістерді қолдана отырып, қорық — мұражайды жаңа деңгейге көтеруге бағытталған жұмыстардың бірі.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұражайлары Санат:Қазақстан қорықтары
Сент-Альбан-сюр-Лиманьоль
Сент-Альбан-сюр-Лиманьоль (Saint-Alban-sur-Limagnole) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Лозер департаментінде орналасқан. Манд округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 51,23 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 48132, пошта индексі — 48120.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1478 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,85 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лозер департаментінің коммуналары
Петр Павлович Очкур
Петр Павлович Очкур (8.7.1899, Киев облысы Переяслав-Хмельницкий ауданы Помокли с. – 10.12.1969, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1944), профессор (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947).
Марапаттар
2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. .
Дереккөздер
Санат:Медицина
Өндірісті интернационалдандыру
Өндірісті интернационалдандыру - әр түрлі елдердің кәсіпорындары арасында өндірістік байланыстар орнату. Мұның нәтижесінде бір елдің өндірісі барған сайын дүниежүзілік өндірістік процестің бөлігіне айналды. Өндірісті интернационалдандыру дамыған өнеркәсіптік капитализм дәуірінде пайда болды, имперализм кзінде онан әрі дамыды, әсіресе ғылыми-технологиялық революцияның ықпалымен интенсивті сипат алды. Әуелгі кезде өндірісті интернационалдандыру тек сала аралық халықаралық мамандандыру ретінде дамыды.
Жороб
Жороб (Журок) — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кеть өзенінің сол жағалауынан 1409 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Ұңғымадағы геофизикалық зерттеулер
Ұңғымадағы геофизикалық зерттеулер - бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен қимаға тән таужыныстар мен пайдалы қазбалардың физикалық қасиеттерін зерттеу жиынтығы. Бұл зерттеулер әдетте үш түрлі мақсатты көздейді: 1) таужыныстардың, мұнай және газ қабаттарының, кендердің, көмірдің, басқа да пайдалы қазба түрлерінің физикалық сипаттарына тән айырмашылықтарды салыстыра зерттеу нәтижесінде ұңғыма қимасындағы кен қабаттарын оқшаулау, яғни каротаж жұмыстары; 2) бұрғылау ұңғымасының техникалық жағдайын анықтау; 3) тереңдіктерден үлгілер мен сынамалар алу.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Яссы
Яссы немесе Ясы — Түркістан қаласының бұрынғы атауы.
Кивцэттік балқыту
КИВЦЭТтік балқыту [орысша ки(слородно-) в(звешенная) ц(иклонная) э(лектро) т(ермическая) сөздерінен қысқартылған] – металдарды бір агрегатта алу процесі. Бұл процесте өте ұсақ материалдар тех. оттекпен тотығады, балқиды әрі штейн мен шлакқа бөлінеді. Әр түрлі мыс-мырышты шикізаттарға оттекті үрлеу қалқымалы күйде құйындатқыш (циклонды) электртермиялық пеште жүргізіледі. Оның негізіне металлургиялық сульфидтік шикізатты өңдеудің құйындата балқыту принципі алынған. Қазақстанда КИВЦЭТтік балқыту технологиясының негізін 1950 ж. И.А. Онаев, А.Б. Резняков, А.В. Тонконогий салды. К. б. кезінде мысқа бай штейндер, күкіртті ангидридті газдар және құрамында мырышы мол шлак алынады. Мұндағы мырыш КИВЦЭТтік балқытудың электртермиялық бөлігінде қалпына келтіру жолымен өндіріледі. КИВЦЭТтік балқытудың артықшылықтары: құрамы күрделі полиметалл концентраттарын бір металлургиялық агрегатта қайта өңдеуге мүмкіндік береді, технол. қалдық аз болады, балқыту автогендік режимде жүргізіледі, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді. КИВЦЭТтік балқыту технологиясы 1970 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ғыл.-зерт. ин-ты (Өскемен қ.) мен Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында жетілдіріліп, Ертіс полиметалл комб-тында тәулігіне 300 т шикіқұрам балқытатын КИВЦЭТ пеші өндіріске енгізілді.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан табиғаты Санат:Өндіріс
Қозыбай ескерткіші
Қозыбай – ескілікті сәулет ескерткіші. Солтүстік Үстірттегі Қызылтастың оңтүстік-шығыс жағынан 43 км жерде. Өз заманында қазақтарды алғаш Үстірт пен Маңғыстауға бастап қоныстандырушы, жергілікті түрікмен бектері, Хорезм (Хиуа) хандығы және орыс саяхатшыларымен жақсы қарым-қатынаста болған, белгілі бай Қозыбайдың мекені болуы себепті соның атымен аталып кеткен. Осы төрткіл үйік, сақ заманының ескерткіші саналатын Қозыбайдан топограф П.В. Алексеев 1851 жылы тастан қашалған бірнеше адам мүсінін тапқан, оларды сипаттап жазып, суретін салып алған. Соның бірі жебе толы қорамсақ асынған, кісе байлаған сарбаз; екіншісі мойнына төрт қатар моншақ тағып, сырға салған әйел бейнесі; бірақ екеуі де сынып қалған. Қозыбай үйігінде мұндай мүсіндердің бірнешеуі кездеседі.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан сәулеті Санат:Маңғыстау облысы
Ақида
Ақида (عقيدة‎‎ - сенім, бұлжымайтын қағида; көпше түріндегі тұлғасы - ақаид) - Ислам дініндегі негізгі қағидалар жиынтығы. Бұлар Әбу Ханифаның «әл-Фиқһ әл-Акбар», ән-Насафидің (1142 жылы өлген) «әл-Ақаид», ас-Санусидің (1490 жылы өлген) «Умм әл-бараһин» секілді жинақтарында көрініс тапқан. Бұлардың ең бастысы: Аллаһ бір, Пайғамбар хақ деп білу, қасиетті кітаптарға, Құранның ақиқаттылығына, о дүниеде болатын тергеу мен сотқа, тозақ пен пейіштің барлығына сену. Исламдағы басты наным-сенім, түбірі арабтың ғақд - байлау деген сөзінен шыққан, яғни жүректі белгілі бір наным-сенімдерге бекіту.
«Әй, иман келтіргендер, уәделеріңді (`уқуд) орыңдаңдар!» (Мәида сүресі, 1-аят).
Осымен түбірлес «`ақида» сөзі. Шариғаттық термині ретінде ақида сөзі - адамға діннен белгілі және жүрегімен анық сенетін нәрселердің барлығын білідіреді. Бұл білім саласын немесе осы ғылымды «усулуд-дин» (дін негіздері) деп те атайды. Тағы да оны «әт-Таухид» (бірқұдайшылық) деп атайды, өйткені бұл ғылымның қарастыратын басты мәселесі Аллаһтың затындағы, есімдері мен сипаттарындағы, Оның істеріндегі бірлігі. Оны «иман» (сенім) деп те атайды, себебі Пайғамбарымыз (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Жәбрейілдің иман туралы сұрағына жауап беріп, оның алты негізін атап кетті: Аллаһқа, періштелеріне, кітаптарына, елшілеріне, Ақырет күніне және тағдырға, оның жақсылығы мен жамандығына иман келтіру.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
Эксекий
Эксекий — қара пішін стилінің аса ірі шебері, аттикалық көзеші әрі құмыра өрнекшісі; б. э. бұрынғы 550—520 жж. шамасында Афиныда жұмыс істеген. Оның құмыралары келісті керемет пропорциясымен, тап-тұйнақтай сыр-сымбатымен, сәндік өрнегінің ыдыс пішініне ғажайып үндестігімен көзге түседі. Эксекий композициялары айқын үйлесімі, байыпты ырғағы, асқан суреттік кемелдігімен назар аударады. Шебер қолы қойылған көптеген туындылар сақталған. Олардың ең танымалы: «Арыстанмен айқасқан Геракл» (Берлин), «Герионмен айқасқан Геракл» (Лувр), «''Амазонкалармен айқас. Нөкерлерімен көрінген Дионис» және «Пентесилеямен айқасқан Ахилл. Негрмен тұрған Мемнон» (екеуі де Британия музейінде), «Асық ойнап жатқан Ахилл мен Аякс''» (Ватикан), «Ахилл мүрдесі қасындағы Аякс» (Мюнхен) амфоралары, «Қайықтағы Дионис» (Мюнхен) килигі және басқа қумыралары.
Дереккөздер
Санат:Тарих Санат:Өнер
Зигберт Тарраш
Зигберт Тарраш (Siegbert Tarrasch, 5 наурыз 1862, Бреслау — 17 ақпан 1934, Мюнхен) — тарихтағы ең беделді шахматшылардың бірі.
Жеке өмірі
Тарраш Анна Розалии рож. Рудольфке үйленген (1865—1940). Олардың бес баласы, яғни 3 ұл 2 қызы болды. 1924 жылы әйелімен ажырасып, дәл сол жылы Гертруде рож. Шрёдерге үйленді (1892—1966).
Сілтемелер
Санат:Шахматшылар
Ауғанстан
Ауғанстан (افغانستان, дари: افغانستان), толық ресми атауы Ауғанстан Ислам Әмірлігі (د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари: جمهوری اسلامی افغانستان) — теңізге тікелей шыға алмайтын, Орта Шығыстағы мемлекет. Әлемдегі ең кедей елдердің бірі. 1978 жылдан бастап елде азамат соғысы жүріп жатыр.
Ауғанстан Батыс пен Шығыс түйісетін жерде орналасқан. Ежелгі сауда мен көші-қон орталығы болып табылады. Оның геосаяси жағдайы — бір жағынан Оңтүстік және Орталық Азияда, екінші жағынан Таяу Шығыста орналасуы, сол аймақта орналасқан елдердің арасындағы саяси және мәдени қатынастарында маңызды рөл атқарады.
Этимология
«Ауғанстан» атауы қазақ тілінде «ауғандар елі» деген мағына береді.
Атаудың пайда болуы
Атаудың бірінші буыны — «ауған», «ауғани» — түркі сөзінен құралған, яғни ауып кеткен, жасырынған деген мағынаны береді. Бірақ ауғандар өздерін олай атамайды, олардың өз аты «пуштундар». Атаудың соңғы буыны — «-стан» деген жұрнақ парсы тілінде «орын, ел» деген мағына береді.
«Ауғандар» деген термин халық атауы ретінде, исламдық кезеңнен бастап қолданылады. Кейбір ғалымдардың пікірінше «ауған» деген сөз алғаш рет тарихта 982 жылы пайда болған; сол кезде ауған деп, Инд өзені бойындағы таулардың батысында өмір сүрген тайпаларды айтқан.
1333 жылы Кабулда болған Марокколық саяхатшы Ибн Баттута былай айтқан: «Біз, бұрын ірі қала болған, Кабулға саяхат жасадық. Қазіргі кезде онда өздерін ауғандармыз деп атайтын, парсы тайпалары өмір сүреді».
«Ираника энциклопедиясында»: «Этнологиялық көзқараспен айтқанда, «ауғандық» термині — пуштундардың парсы тіліндегі атауы. Бұл термин Ауғанстаннан шығып басқа жақтарға да кең таралған, өйткені қазіргі кезде пуштун тайпалық одағы саны жағынан да, саяси жағынан да бұл елде ең маңызды болып саналады».
Сонымен қатар, түсініктемесінде: «Avagānā» деген атаумен бұл этникалық топ, алғаш рет б.з.б VI ғ. Varāha Mihira деген үнділік астрономның «Brihat-samhita» еңбегінде аталған.
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілер — ермектері бірдей адамдардың Интернетте бірігетін қоғамдастық сайттары. Осы сайттарда адамдар жедел түрде мәліметтер алмасады және достар табады. Бірақ осы сайттар арқылы тек  қатынасып қана қоймай, адамдар музыка, видео іздеуі де мүмкін.
Ауғанстан
Атаудың пайда болуы
Бұл ақпаратты пуштундық әдебиет те қолдайды, мысалы XVII ғ. Хушаль-хан Хаттак, өз еңбегінде пуштунша былай жазған: «Арабтар бұны біледі, және римдіктер де біледі: ауғандар дегеніміз ол — пуштундар, ал пуштундар — ауғандар!»
Әлеуметтік желілер
Құрылымы
Әлеуметтік желілерде адамдар өзі жайлы мәлімет тастап қалдыра алады (туған күні, оқыған мектебі, университеті, ермектері және т.б.), басқа қатынасушылар осы мәліметтерді пайдаланып сол адамды таба алады. Әлеуметтік желінің қызметі мұнымен тоқтап қалмайды. Әлеуметтік желілерде достармен, басқа қолданушылармен хат алмасуға; сурет алмасуға; сурет, видео, жазба-мақала жариялауға болады. Танымал желілердің (Вк, Фейсбук, Менің әлемім, т.б) ішінде ойын ойнау, музыка тыңдау сынды мүмкіндіктері бар.
Ауғанстан
Атаудың пайда болуы
«Ауғанстан» терминін XVI ғасырда Бабыр император да қолданған: ол кезде бұл атаумен пуштундар өмір сүрген Кабулдың оңтүстік жерлері аталған.
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілердің тарихы
Әлеуметтік желілер Интернетте 1995 ж. бастап кең таралған, осы жылы бірінші әлеуметтік желі -   Classmates.com (Сыныптастар) сайт ашылды. 2003-2004 жж. MySpace, Facebook жобалары шықты.
Ауғанстан
Атаудың пайда болуы
1808 жылы Ауғанстанда британдық дипломатиялық миссияны басқарған, сэр Монстюарт Элфинстон, өзінің «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» деген кітабында, ауғандар өздерін Иосифтің үшінші ұлы Ауғаннан бастау алатын, еврейлік рудың ұрпағымыз деп санайды, деп жазған. Бірақ, сол кезде Эльфинстон бұл теорияның расталмағандығын жазған.
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілердің тарихы
Сауда ұжымдары әлеуметтік желілерге үлкен қызығушылық көрсетті. Осындай жобалар бірнеше миллиондық аудиторияны тартты әрі олардың жарнамасы қатты әсер жасады.
Ауғанстан
Атаудың пайда болуы
XIX ғасырға дейін атау пуштундардың дәстүрлі жерлерін атау үшін ғана қолданылған. Өйткені ол кездерде ел «Кабул корольдігі» деген атаумен танымал болған. Елдің басқа жерлерінде әр кезеңде әртүрлі тәуелсіз елдер болған, мысалы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында өмір сүрген «Балх корольдігін» айтуға болады.
Әлеуметтік желілер
Қазақстандағы әлеуметтік желілердің даму үрдісі
Қазақстанда қазіргі кезде ең көп қолданыстағы әлеуметтік желілердің бірі nur.kz сайты болып есептеледі. Одан Басқа да Birge.kz, Ilike.kz, on.kz, www.kazlife.com, Zhelide.kz сайттары жұмыс істеуде. Солардың ішінде Zhelide.kz сайтына келетін болсақ, Желіде.кз сайты 2011 жылдың тамыз айында ашылды, сондай аз уақыт ішінде 10000-нан аса қолданушы жинап үлгерді. Бұл ҚАЗНЕТ үшін өте жоғары көрсеткіш болып есептеледі. Zhelide.kz сайты қазіргі күнде жұмыс ісетемейді.
Ауғанстан
Атаудың пайда болуы
Ақыры, ел кеңейіп, билік орталықтандырылғанда, ауғандық басшылар корольдікке «Ауғанстан» деген атауды қабылдады. «Ауғанстан» деген есім корольдіктің атауы ретінде қолданылғандығын 1857 жылы Фридрих Энгельс айтқан. Ол атау ел Ұлыбританиядан толықтай тәуелсіздік алғанда және оны әлемдік қауымдастық мойындағанда ресми түрде қолданыла бастады. Және ол атау Ауғанстанның 1923 жылғы Конституциясымен бекітілді.
Әлеуметтік желілер
Ең үлкен желілер
Шетелде:
Ауғанстан
Жер бедері
Ауғанстан территориясы Иран таулы қыратының солтүстік-шығысында орналасқан. Елдің көп бөлігін таулар мен олардың арасындағы алқаптар алып жатыр.
Елдің солтүстігінде Бактрия жазығы орналасқан, оның ішінде Қарақұмның жалғасы болып табылатын құмды-сазды шөл жатыр. Оның оңтүстігі мен шығысын таулы жүйелер көмкеріп жатыр: Сафедкох (=Ақ таулар) және Сиахкок (=қара таулар) деген жоталардан тұратын — Паропамиз және Гиндукуш таулары.
Әлеуметтік желілер
Ең үлкен желілер
Қытайда:
Ауғанстан
Жер бедері
Оңтүстігінде Орта-ауғандық таулар мен Газни-Қандағар қыраты орналасқан. Батысында, Иранмен шекаралас, Наомид (=үмітсіздік шөлі) үстірті мен Систан ойпаты жатыр. Елдің қиыр оңтүстігін Гауди-Зира ойпаты, Дешті Марго (=өлім шөлі) сазды-тасты шөлі, Гармсер және Регистан құмды шөлдері алып жатыр.
Әлеуметтік желілер
Ең үлкен желілер
Санат:Интернет Санат:Әлеуметтік желілер
Ауғанстан
Климаты
Ауғанстанның климаты континентті субтропикті, қысы суық, жазы ыстық және құрғақ. Орташа температурасы мен жауын-шашын мөлшері өзгеріп отырады: қыста +8-ден -20 °C-ге дейін және одан да төмен, жазда +32-ден 0 °C-ге дейін жетеді. Жылына шөлді аймақта жауын-шашын мөлшері 40-50 мм, қыраттарда — 200-250 мм, Гиндукуштың жел жақ беткейінде — 400-600 мм, оңтүстік-шығысында Үнді мұхитынан келетін муссонның әсерінен 800 мм-ге дейін жетеді. Жауын-шашынның максимумы қыс пен көктем мезгілдерінде түседі. 3,000-5,000 м биіктіктерде қар жамылғысы 6-8 ай жатады, одан жоғары — мұздықтар.
Геологиялық құрылымы
Тұран платформасының оңтүстік аймағына жататын, Бактрия жазығын қоспағанда, Ауғанстанның территориясы негізінен Алпі-Гималай қозғалмалы белдеуінде орналасқан.
Өзендері мен су қоймалары
Индке құятын, Кабулдан басқа, өзендердің барлығы ағынсыз. Олардың ішіндегі ең ірілері — елдің солтүстік шекарасымен ағатын Әмудария, жер суаруға алынатын Герируд, және Систан ойпатына Фарахруд, Хашруд, Харутруд өзендерімен бірге құятын Гильменд, олар тұщы сулы Хамун көлін құрайды. Өзендер негізінен қар суымен және мұздықтар суымен қоректенеді. Жазытықтардағы өзендердің суы көктемде молайып, жазда тартылып қалады. Таулы өзендердің гидроэнергопотенциалды қасиеті бар. Көп аудандарда жер асты сулары сумен жабдықтау мен суару көзі болып табылады.
Пайдалы қазбалары
Ауғанстанның жер асты қойнауы пайдалы қазбаларға бай, бірақ шеткері таулы аймақтарда орналасқандықтан оларды өндіру өте қиын.
Тас көмір мен бағалы металлдар кені, берилл, күкірт, тұз, мәрмәр, лазурит, барит, целестин кендері бар. Мұнай, табиғи газ, гипс кен ошағы кездеседі. Мыс, темір, марганец ен орындары зерттелген.
Кабулдың жанындағы Айнак мыс кені, Еуразиядағы ең ірі кен ошағы болып саналады (кен қоры 240 млн т., құрамы 2,3% (2006 ж. бағалау)). Және Кабулдың маңында Хаджигек темір кен орны бар (кен қоры 428 млн т., құрамы 62-68%), ол оңтүстіказиялық аймақтағы ең ірісі.
Тарихы
thumb|right|200px|Көп ғасырлар бойы Ауғанстан [[Персия|Парсы империясының шығыс бөлігі болды. Сол кезден бері иран мәдениетінің бір бөлшегі болып табылады.]]
Ауғанстан — тарихы тереңде жатқан мемлекет. Ең алғашқы адамдар Ауғанстанның территориясында, шамамен 5000 жыл бұрын пайда болды, және бұл аймақтағы ауылдық қауым әлемдегі ең алғашқылардың бірі.
Зороастризм Ауғанстанның территориясында б.з.б. 1800-800 ж.ж. пайда болған, ал Заратустра Балхта өмір сүрген. Бұл аймақта, зороастризмнің гүлденген шағында, ежелгі шығыс иран тілдерінде сөйлеген (мысалы, авеста тілі). Б.з.б. VI ғ. ортасында, Ахеменидтер Ауғанстанды Парсы патшалығының құрамына кіргізді.
Ахеменидтер империясы б.з.д. 330 жылы Ескендір Зұлқарнайынның соққысынан құлап, Ауғанстан Ескендірдің империясының құрамына енді. Ескендір Зұлқарнайынның империясы ыдырағаннан кейін Ауғанстан Селевкидтер мемлекетінің бөлігі болды. Олар б.з.д. 305 ж. дейін елді биледі, Буддизм аймақтағы басты дінге айналды. thumb|right|200px|Грек-бактрия патшалығының гүлденген шағы Кейін аймақ Грек-бактрия патшалығының бөлігі болды. Сақтар үнді-гректерді б.з.б. II ғ. Ауғанстаннан қуып шықты. Грек-бактрия патшалығы б.з.д. 125 ж. дейін өмір сүрді.
I ғ. Парфия империясы Ауғанстанды жаулап алды. Б.з. II ғ. орта-аяғында Кушан империясының орталығы қазіргі Ауғанстанда орналасқан, олар будда мәдениетінің қомқоршысы болды. III ғ. Кушандарды Сасанидтер әскері талқандады. Бірақ, өздерін кушандармыз деп атайтын (белгілі болғандай Сасанидтер) басшылар елдің бір бөлшегін басқауын жалғастыра берді. Ақырында кушандарды ғұндар толықтай талқандап, V ғ. бірінші жартысында бұл аймақта эфталиттер өз мемлекетін құрды. Эфталиттерді сасан патшасы Хұсрау I және 557 жылы Түркі қағанатының әскерлері талқандады. Алайда, эфталиттер мен кушандардың ұрпақтары Кабулистанда кішігірім мемлекетін құра алды, оны соңында мұсылмандық басшылар Саффаридтер жаулап, кейін ел Саманидтер және Газневидтер мемлекеттерінің құрамына кірді.
Исламдық және моңғолдық кезең
thumb|right|200px|Ауғанстан — Араб халифатының шығыс бөлігі ([[750 жыл).]] VII ғ. Ауғанстанның батыс бөлігін арабтар жаулап алып, өз мәдениеті мен жаңа дін — исламды әкелді. Бірақ ислам біржола тек X ғасырда, аймақ Саманидтер империясының құрамына енгенде ғана, орнықты.]
X ғасырда елге Орта Азиядан түркілер келді. Ауғанстан аумағында және Иранның, Орта Азияның, Үндістанның бір бөлігінде Газневид империясы (астанасы — Газни қ.) пайда болды. Ғылым мен мәдениеттің гүлденуі басталды.
XII ғасырда жергілікті ауғандық Гуридтер династиясы күшейіп, өз билігіне Ауғанстан мен көршілес территорияларды біріктірді. XIII ғ. басында Гуридтерді Хорезмдер жаулап алды.
XIII ғасырда аумаққа Шыңғысхан басып кірді. Ауғанстан Моңғол империясының құрамына кіріп, оның орнына моңғолдарға бағынатын Курттар әулетінің мемлекеті өмір сүрді. Ауғанстан екі моңғол ұлыстарының шекарасында орналасты — Хулагу мемлекеті мен Шағатай ұлысы. XIV ғасырдың екінші жартысында Ауғанстан Әмір Темірдің империясының құрамына кірді. Ал оның өлімінен соң, бұл жерді Тимуридтер басқарды. Олардың арасында ең танымалы Ұлы Моғолдар империясын құрған, Кабул билеушісі Бабыр.
XVI-XVII ғасырларда Ауғанстан территориясы үшін Сефевидтік Иран мен Үндістандық Ұлы Моғолдар империясы тартысты.
Хотаки әулеті
XVIII ғасырда Ауғанстан Парсы империясы, ирандық Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. Персияның әлсіреуінен кейін және бірнеше көтерілістерден кейін ауғандықтар тәуелсіз патшалықтар құрды, олар — Қандағар және Герат. Қандағар патшалығы Мир Уәйс негізін қалаған, пуштундық Хотаки әулетінің қол астында болды. 1722 жылы ауған әскерлері Персияға қарсы жорық жасап, оның астанасы Исфаханды жаулап алды, бірақ кейін Нәдір-шахтан жеңіліп қалды.
Содан кейін Нәдір-шах өз билігін Ауғанстанға жүргізді. Бірақ оның билігі онда тұрақсыз болып, 1747 жылы Сефевидтер империясы құлады.
Дуррани мемлекеті
thumb|right|200px|Дуррани империясының гүлденген шағы
Дуррани империясын 1747 жылы Қандағарда әскери командир Ахмад-шах Дуррани құрды. Ол алғашқы біртұтас ауған мемлекеті болды. Алайда оның мұрагерлерінің кезінде, империя бірнеше жеке патшалықтарға ыдырап кетті. Олар: Пешавар, Кабул, Қандағар және Герат патшалықтары.
Ағылшын-ауған соғысы
Еуразия материгіндегі стратегиялық орнына байланысты, Ауғанстан сол кездегі ірі державалар Британ және Ресей империясының соғыс алаңына айналады. Бұл шайқас «Үлкен ойын» деген атау алған. Ауғанстанды жауламақшы болып, Британ ипериясы бірнеше рет соғыс ісін жүргізген. Бірақ 1919 жылы 9 тамызда Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаға мәжбүр болды.
Ауғанстан патшалығы
РКФСР Ауғанстанды ең алғаш мойындап, 1919 жылдан бастап Ресей Федерациясымен дипломатилық қарым-қатынас орнатуда.
Алғашқы республика және Дәуіт диктатурасы
1973 жылы 17 шілдеде Ауғанстанда мемлекеттік төңкеріс болды. Монархия құлап, елде республика жарияланды. Бұл тарихи кезең саяси тұрақсыздықпен сипатталады. Президент Мұхаммед Дәуіт реформа жасап, елді модернизацияламақшы болды, бірақ ақыр аяғында оны істей алмады.
Сәуір революциясы
Елде 1978 жылы сәуірде революция басталды. Приезидент Мұхаммед Дәуіт отбасымен бірге өлтіріліп, билікке коммунистік «Ауғанстанның халық-демократиялық партиясы» (АХДП) келді.
Ауғанстан Демократиялық Республикасы. Азамат соғысының басталуы
thumb|right|200px|Әмин сарайы
1978 жылы сәуірде, Сәуір революциясынан кейін, Ауғанстан Демократиялық Республикасы жарияланды. Елбасы болып Нұр Мұхаммед Тараки, ал Революциялық кеңестің төрағасы болып Хафизулла Әмин сайланды. Басшылық радикалды реформа жасауды қолға алды, әсіресе секуляризация бойынша. Бірақ, ол дәстүрлі ауған қоғамының наразылығына ұшырады. Елде Азамат соғысы басталды. Сөйтіп басқарушы партия АХДП екі фракцияға бөлінді — Хальк және Парчам, олардың өзі билікке талас жүргізді. Нұр Мұхаммед Тараки өлтіріліп, ел басшысы болып Хафизулла Әмин сайланды. КСРО-да Әминді сенімсіз адам, ол кез келген уақытта Батысқа бет бұрып кетуі мүмкін деп санады.
Кеңестік әскерлерге қарсы ауғандық мұджахедтер соғысты. Кейіннен оларға АҚШ, Қытай және т.б. елдер қаржылай жәрдем, қару-жарақ, оның ішінде көбінесе «Стингер» ракеталы кешенімен көмек көрсетті. Қарсыластық аяқталмаған соң, аяғында КСРО өз әскерін Ауғанстаннан алып шықты.