cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дербент
Дербент ( Дарбанд    – «Жабық (байланған) қақпалар», ‎דרבנט, Дәрбәнд, Dərbənd - «енсіз қақпалар», Dəmir Qapı — «темір қақпалар»,  , Кьвевар, Цал, Чур,  Дербенд , Цали, Дере-бент  ) — Ресейдің оңтүстігі Дағыстан Республикасындағы қала, Махачқаладан оңтүстік-шығысқа қарай 121 шақырым жерде, Каспий теңізінің жағасында, Үлкен Кавказдың Табасаран тауларының сілемдерінде орналасқан.
Дербент ауданының (оның құрамына кірмейді) әкімшілік орталығы. Республикалық маңызы бар қала, құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық округ мәртебесі бар Дербент қаласының муниципалды құрылымды құрайды.
Мұнда алғашқы қоныстар ерте қола дәуірінде – б.з.б. 4 мыңжылдықтың аяғында пайда болған. Каспий қақпасы туралы алғаш рет айтылуы – Дербенттің ең көне атауы – б.з.б. VI ғасырға жатады: оны атақты ежелгі грек географы Милеттік Гекатей жазған. Қазіргі қала қаланы солтүстік пен оңтүстіктен қоршаған, аумағын қорғайтын және төбеде орналасқан цитадел (Нарынқала) мен одан теңізге шығатын теңіз бен Кавказ тауларының арасындағы тар (3 км) өткелді жапқан екі тас қабырғадан тұратын парсы бекінісі ретінде б.з. 438 жылы қаланған.
Этимологиясы
Дербент Дарбанд – «Жабық (байланған) қақпалар» деген, әртүрлі халықтар арасында алуан түрлі атаулармен белгілі болған.
Ежелгі гректер мен римдіктер үшін Дербент Каспий немесе Албан қақпасы болды, осы атаумен қала III—VI ғасырлардағы парсы және сириялық деректерде белгілі. Семен Броневский былай деп жазды: «Дербент қаласы алып жатқан бұл аралық бұрынғыларға pylae Caspiae немесе pylae Albaniae деген атаумен, яғни Каспий және Албан қақпалары деп белгілі болды».
Ертедегі атаулардың бірі Верой-пахр – «Грузин күзетшісі». (Орта парс. Wērōy-pahr, сир. ܘܪܦܐܗܪܓ Wirōpahrg, Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak Ἰβῆρες). Ертедегі армян деректерінде бұл қала Čor/Čoł деп аталған.
Ерте ортағасырлық Күнгей Кавказ авторлары оны Шор (Жора) қақпасы, бекініс, Шога, Шол қаласы, ғұндар қақпасы, кейде теңіз қақпасы немесе Дарубанди (დარუბანდი), ал Византия авторлары оны Тзор, Тзур деп атаған.
Кейінірек (шамасы, VI ғасырдан бастап) парсылар қаланы Дербент (дер – есік және бенд – бөгет, қала қақпасы), ал сириялықтар – Торай қақпасы, арабтар – Баб әл-абуаб (қақпаның қақпасы), Баб әл-хадид (темір қақпа), грузиндер — Згвис Кари (теңіз қақпасы), моңғолдар — Кахулга (қақпа), түріктер — Демир қапы (темір қақпа), орыстар — Дербент деп атай бастады.
Ежелгі тарихшылардың аңыздарына сәйкес, Албанус пен Кассы өзендерінің арасында жатқан Албана қаласын Дербенд деп; Бұйнақ пен Тарқы арасында ағып жатқан Албанус өзенін — Самур, Кассы өзенін — Манас ретінде қабылдауға болады.
Дербент VIII ғасырдың басында арабтар жаулап алғаннан кейін Баб-әл-Абуаб (әл-Баб) деп аталды. Осы атаумен араб тарихи-географиялық әдебиетінде кездеседі. Бұл біраз уақытқа иран және түркі тілдес әдебиетте де кең тарады. Араб халифаты құлап, аймақта тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін қала ескі жолмен Дербент деп атала бастады.
Географиясы
Дербент — Ресей Федерациясының ең оңтүстіктік қаласы. Ол Каспий теңізінің батыс жағалауында, Суходол өзенінің бойында, Рубас өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары Каспий теңізіне жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақты жазық қана қалдырады. Тұйықтай келе, қала Дербент немесе Каспий өткелі деп аталатын жолды құрады. Дербент пен Дербент өткелінің ежелгі дәуірдегі рөлі зор болды, ол Шығыс Еуропа мен Алдыңғы Азияны байланыстыратын әйгілі Каспий бағытының стратегиялық маңызды және топографиялық ыңғайлы жерлерінің бірінде орналасқан.
Климаты
Дербенттің климаты қоңыржайдан субтропиктік жартылай құрғаққа ауысады. Климатқа Каспий теңізі әсер етеді, осыған байланысты күз ұзақ және жылы, ал көктем кешігіп келеді. Қысы жұмсақ, қар жылына екі апта ғана жауады, ең суық ай әдетте ақпан айы. Жаз ұзақ және ыстық.
Дербентте жылдық орташа температура оңтайлы: +13,2 °C, ақпанның орташа айлық температурасы +2,6 °C, шілдедегі орташа айлық температура +25,2 °C (максимум +41 °C). Жылы кезеңнің ұзақтығы 270 күн. Жауын-шашын жылына орта есеппен 400 мм шамасында; ең жаңбырлы ай – қазан. Орташа жылдық салыстырмалы ылғалдылық — 69,5%, желдің орташа жылдамдығы — 6,0 м/с.
Тамыздағы судың орташа температурасы +25,6 °С, ең жоғары температурасы +31,0 °C (шілдеде).
Тарихы
|thumb|right|250px|[[Нарынқала|Нарынқала бекінісі]] |thumb|right|250px|Әскери даңқ саябағындағы Батырлар саяжолы
Ежелгі заман
thumb|right|250px|Сасанилердің Дербенттегі солтүстіктен келген көшпелілерден қорғану үшін салынған бекінісі. «Каспий қақпасы» туралы алғаш рет Гекатей Милетте айтылған – б.з.б. VI ғасырда. Б.з.б. IV ғасыры бекініс туралы Харес Мителенский жазады (ол б.з.б. VIII—VII ғасырларда болған оқиғаларды сипаттаған).
Каспий өткелінің маңыздылығы скифтердің, сарматтардың, аландардың, ғұндардың, хазарлардың және т.б. ұмтылыстарына себеп болды. Ол күрделі тарихи оқиғаларды, шабуылдар мен жойылуларды, құлдырау мен өркендеу кезеңдерін басынан өткерді. Ұлы Жібек жолының маңызды жер телімдерінің бірі осы жерден өтіп, Дербент Шығыс пен Батысты, Солтүстік пен Оңтүстікті байланыстыратын өркениет торабының рөлін атқарды.
«Дербент асуы» туралы алғашқылардың бірі болып ежелгі грек тарихшысы Геродот б.з.б. V ғасырда деректер қалдырды. Селевки империясы да қалаға үлкен қызығушылық танытты, оның алғашқы әскери жорығы б.з.б. 290-281 жылдары I Селевк тұсында болды. Б.з.б. 66-65 жж. Лукулл мен Помпейдің Кавказға әскери жорықтары жүргізілді, оның мақсаттарының бірі Дербентті басып алу болды.
Ерте орта ғасырлардағы Кавказ үшін күресте Рим мен Парфияның мұрагерлері Византия мен Сасанилік Иран болды.
Бірқатар авторлардың пікірінше, Диауна деген атпен Кавказ Албаниясының құрамында болған Дербент тарихындағы маңызды оқиға христиандықты қабылдау болды. Қала Албанияның солтүстік алдыңғы бекінісі қызметін атқарды. V ғасырдың екінші жартысында Албан патшасы II Ваше Дербент қаласын біраз уақыт Албанияның зороастризмге қарсы күрестегі христиандықтың тірек бекінісіне айналдырды. V ғасырдан бастап қаланың белсенді дамуы басталды, сонымен қатар Алдыңғы Азияны көшпелілердің жаңа толқыны – түркі тайпалар ғұндар мен хазарлардан қорғауға арналған ірі бекініс құрылысы басталды. Сонымен бірге, қаланы нығайтумен қатар, көшпелілерді бейбіт жолмен тежеу әрекеттері де тоқтаған жоқ. 449-451 жылдардағы Армениядағы иранға қарсы халық көтерілісін сипаттаған тарихшы Егише (V ғ.) Парсы қол астындағы Дербентті басып алғаннан кейін Вардан Мамиконян басқарған армян әскері, «Қақпа коменданты» Ваан мырзаға ...ғұндар еліне және басқа да варвар елдеріне барып, олармен бейбіт келісім жасасып, бір мезгілде дұшпанға қарсы тұру үшін ғұндарға көмектесу тапсырылды.
Дербенттің күш-қуаты мен байлығының артуы қуатты көршілерді өзіне тартты. 552 жылы хазарлар қалаға шабуыл жасады. Патриархтық тақты құтқару мақсатында Шола (Дербент) қаласынан Партау қаласына көшірілді.
626 жылы Батыс түріктері Дербент арқылы Күнгей Кавказға басып кірді. Дербентке жасалған шабуылды Мовсес Каганкатватси көркемдеп сипаттады:
Ю.Д.Бруцкустың айтуынша, яһудилердің біраз бөлігі б.з. V ғасырдан бастап Персиядан Дербентке көшті. Хазарстан билеушілері IX ғасырдың басында Шығыс Кавказ яһудилерінің (қазіргі таулы яһудилер) ықпалымен иудаизмді қабылдады деген болжам бар. Аңыз бойынша, бұл үш дін өкілдері арасындағы дау-дамай кезінде болды, бұған қосы яһуди уағызшысы бірден Хазар сарайында болды, ал христиандар мен мұсылмандардың уәкілдері шақыру бойынша келді.
Араб шапқыншылығы
thumb|right|250px|I Арминия (Арран) құрамындағы Дербент. Араб халифатындағы Арминия әмірлігі, 750-885 жж. thumb|right|250px|Дербенттің қала қабырғасынан көрінісі thumb|right|250px|[[Парсы жорығы (1722—1723)|Парсы жорығы кезінде I Петр патша тұрған үй]] Қала дамуының жаңа кезеңі VII ғасырдағы арабтардың шапқыншылығымен байланысты. 642/643 жылы Дербент қақпасының алдында алғашқы араб жасақтары пайда болған кезде Сасанилердің қала билеушісі Шахрбараз (Шахрияр) болды. Осы уақыттан бастап қала халқын исламдандырудың белсенді үдерісі басталды. Осы кезде көне Жұма мешіті салынды.
Дербент Арранның қалған бөлігімен бірге біртұтас губернатордың қол астында Армениямен біріктірілді. Албанияның бұрынғы ирандық марзыпандықтың аумағы армяндық Сүнік және Тифлис аймақтарымен бірге наменгерлік аймақтарының бірі – Арминияның құрамына кірді.
Дербент әмірлігінің астанасы
Жұма мешіті – ең көне ғибадатхана, кейін оны арабтар жаулап алғаннан кейін мешітке айналдырылған, оған кіреберісі куә. Мешіттің кіреберісі әрқашан солтүстік жақта болғанымен, кіреберіс оңтүстік жақта.
Селжүктерден Сефевидтерге дейін
XI ғасырда селжүк түріктері Алдыңғы Азияға басып кіріп, Қосөзенді, Сирияны және Иранның басым бөлігін қамтитын держава құрды. 1067 жылы Алып Арслан сұлтанның хажибы Сау Тегін бастаған селжүктердің алғашқы жасағы Дербентке кірді. 1075 жылы қала ақыры селжүктердің билігіне өтті. XII жылы қайтадан Дербентте салыстырмалы түрде қысқа мерзімде - 1239 жылға дейін өмір сүрген дербес патшалық құрылды.
1395 жылы Дербент өткелі арқылы Темірлан Терек алқабына кіріп, жағалауында Алтын Орда әскерлерін талқандады. Сол жылы Дербент өткелін қорғауды тапсырып, I Ибраһим ширваншаһқа Дербентті берді.
Шамамен 1469 жылы қалаға Афанасий Никитин келді, ол бұл туралы өзінің «Үш теңізге саяхат» атты саяхат жазбасында атап өтті.
1541-1542 жылдар аралығында Дербент Самур аңғарындағы өзара соғыстарға қатысты. 1538 жылдан бері Ширван бейлербектерінің ордасына айналған ширваншаһтардың астанасы – Шамахының көмегімен өзінің маңыздылығын сақтап қалуға дағдыланған Ахты халқы Дербент билеушісі бейлербек Алхас мырза Сефеви тұлғасындағы жаңа үкіметке бет бұрды. Алхас мырза Иранның мүддесі үшін әрекет ете, сүнниттік аумақта бекінуді көздеп, Рутулға шабуылды ұйымдастырды. Нәтижесінде Құмухпен одақтас болған Рутулды 1541-1542 жылдары қызылбаш-ахтын әскері өртеп жіберді. Алхас мырза Иран билігінің Солтүстік-Шығыс Кавказдағы өкілі, орталығы Дербент қаласы болған Сефевилік уездің билеушісі болды.
XVI ғасырдан бастап Дербент бүкіл Ширван сияқты Сефевилер мемлекетінің құрамында болды. 1578-1590 жылдардағы түрік-парсы соғысының нәтижесінде Сефевилердің билігі аз уақытқа жоғалды. Кезекті 1603-1618 жылдардағы түрік-парсы соғысы кезінде қаланы қайтарып алған Сефевилер Дербенттегі билігін қалпына келтірді.
Ресей мен Парсы арасында
1668 жылы наурызда Еділ мен Жайық өзендері мен Каспий теңізіне жорық кезінде Дербентті дон казактарының атаманы Степан Разин шабуыл жасады. Дәл осы Дербенттің алынуы Каспий теңізіндегі парсы флотын өртеумен аяқталған Разиннің парсы жорықтарының басталуы болды.
XVIII ғасырдың басында парсы және түрік-османдықтардың Каспий маңы аймақтарын жаулап алу қаупі төнген кезде I Петр белгілі парсы (Каспий) жорығын бастады. 1722 жылы 5 тамызда генерал-адмирал Апраксиннің қолбасшылығымен орыс әскері Дербентке қарай жылжыды, ал 15 тамызда капитан Верденнің қолбасшылығында артиллерия мен азық-түлікпен қалаға көлік флотилиясы (21 кеме) келді. 23 тамызда орыс әскері қаланы басып алды. Жергілікті наиб имам Құлыбек бастаған жергілікті тұрғындар мен мұсылман дінбасылары Ресей императорын салтанатты түрде қарсы алып, оған қала қақпасының екі күміс кілтін және қала тарихынан сыр шертетін «Дербентнама» кітабын сыйға тартты. І Петр оның тарихи ескерткіштеріне ерекше көңіл бөлді. Оның қасында болған ғалымдар мен мамандар: Д.К. Кантемир, И.Г. Гербер, Л.Я. Соймоновтар тарихи ескерткіштерге алғашқы сипаттама беріп, Дербентті зерттеудің негізін қалады. Қаланы қорғау және көркейту шаралары жүргізілді, сызба бойынша айлақ салуға бұйрық берілді, азық-түлік қоймалары, шағын ауруханалары, орыс көпестерінің сауда орындары ашылды. І Петр Дербент тұрғындарына Ресейдің ішінде еркін сауда жасау құқығын берді, ол мұнда жүзім, шарап, жібек шаруашылығын дамытуды жоспарлады. Бірақ дауыл басталып, 30 жүк кемесін шайпап жіберді. Азық-түлік жетіспеді, көтерілістердің астында қалған Ширван мен Мүшкір жерінде нан алу мүмкін болмады. Эпизоотия басталды – бір түнде 1700 жылқы өлді. Нәтижесінде әскери кеңес оңтүстікке қарай ілгерілеуді тоқтату туралы шешім қабылдады, ал I Петр қалада шағын гарнизон қалдырып, кері бұрылды.
12 қыркүйекте Ресей Персиямен бейбіт келісім жасады, оған сәйкес Ресей Дербент қаласын оған іргелес облыстармен бірге қабылдады. І Петрдің қоныстандыру саясатының арқасында 1723 жылы қалада ірі армян және грузин «қоныстары» құрылды.
1735 жылы Гәнжә келісімі бойынша Дербент қайтадан Иранға өтіп кетті, содан кейін Нәдір шаһтың Дағыстан жорықтары басталды. Дербент иран әскерлерінің Дағыстанды жаулап алуда алдыңғы шепке айналды. 1741 жылы шаһ Дағыстанға үшінші жорығын бастады, оның барысында ол жеңіліске ұшырады. 1747 жылы үсмей Ахмет хан Дербентті Иран гарнизонынан тазартты. Сол 1747 жылы Нәдір шаһ қайтыс болды.
XVIII ғасыр – XIX ғасырдың басында Солтүстік-Шығыс Кавказдағы ең ірі құл базарларының бірі Дербентте орналасқан еді.
1758 жылы — Фет Әли ханның (Құба ханы Құсайын Әли ханның ұлы) билігі басталды. Әкесі көзі тірісінде-ақ 1757 жылы Салән аймағын Құба хандығына қосып алды. 1759 жылы Фатали хан Мұртазәли шамхалмен, Әмір Хамза үсмеймен және Табасаран қазысымен одақтаса отырып, халықтың, әсіресе бектердің ықыласына бөленбеген Магомед Гасан хан билеген Дербентті иемденуге шешім қабылдады. Фатали хан бектермен жасырын келіссөздер жүргізіп, оларға сый-сияпат жасап, өзіне айтарлықтай қолдаушылар жинады.
Дербент феодалдары Дербенттің маңызын жақсы түсінді, олар Дербент хандығының ішіндегі жағдайды, дербент халқының Құба билеушісімен қарым-қатынасын жақсы білді. Ал Дербентті Фатали ханның басып алуы олардың саяси есептеріне кірмеді, өйткені Дербентті алу Құба хандығының күшеюіне алып келер еді. Фатали хан Дербентті қоршауды алдын ала белгіленген уақытта бастады. Осы кезде ағайынды Мұхаммед Құсайын мен Тарық бектің билігіне наразы Дербент тұрғындары көтеріліске шықты. Одақтас әскерлерге Дербент қақпасын ашқан қала халқы көмектесті. Қолөнершілер мен ұсақ саудагерлер қаланың берілуінде шешуші рөл атқарды. Дербентті басып алған құбалық Фатали хан өз одақтастарына шаруалар тұратын ауылдарды және Дербент қаласындағы сауда баждарынан түсетін табыстарды берді. Дербентті қосып алғаннан кейін Құба хандығының аймақтың саяси өміріндегі маңызы бұрынғыдан да арта түсті.
1795 жылдың көктемінде Қажарлар әулетінің негізін қалаушы Аға Мұхаммед бастаған парсы әскерлері Кахетияға басып кіріп, 12 қыркүйекте Тбилисиді басып алып, тонады. 1783 жылғы Георгий шарты бойынша өз міндеттемелерін орындаған Ресей үкіметі Қызлардан Дағыстан арқылы Персияға Каспий корпусын (шамамен 13 мың адам) жіберді.
1796 жылы 2 мамырда бас қолбасшы, генерал-лейтенант граф Валериан Александрович Зубов Дербентке жақындап, қалаға шабуыл жасай бастады. 10 мамырда бекініс қабырғасына ақ ту лақтырылды, содан кейін орыс лагеріне Шейхәли хан да келді. Сол күні генерал-майор Савельев Дербент бекінісінің коменданты болып тағайындалып, 13 мамырда бас қолбасшы граф Зубов қалаға салтанатты түрде кірді. Шейхәли хан қашып кеткенше орыс лагерінде құрметті тұтқын болып қала берді. Зубов Дербентте тыныштық орнатып, хандық билікті ханның ағасы Қасымға берді. I Павелдің Ресей тағына отыруымен және сыртқы саясат бағытының өзгеруімен сол жылдың желтоқсанында Күнгей Кавказдан орыс әскерлері шығарылып, барлық жаулап алынған аймақтар қайтарылды. 1799 жылы Құба ханы Фатали ханның кенже ұлы Хасан Дербент ханы болып жарияланды. Күшті әскер жинап, Шейхәли хан Дербентке беттеді, бірақ қаланың он екі күндік қоршауы оған табыс әкелмей, Хасан ханмен бітімге келіп, Дербентке құқығын мойындауға мәжбүр болды. 1802 жылы Дербент ханы қайтыс болғаннан кейін Шейхәли хан Дербент иелігін Құба хандығына қосып алды.
Ресей империясының құрамында
1813 жылы Гүлістан бітім шартына сәйкес Ресей империясының құрамына қосылды, 1846 жылдан бастап – губерниялық қала, Дағыстан облысының құрамында болды. 1840 жылдардан бастап ол, атап айтқанда, риян өсірудің дамуымен байланысты қарқынды экономикалық өрлеуді бастан өткерді (риян өсіру - арзан бояғыш алынатын өсімдік). Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі риян өсіру және бау-бақша болды. Жалпы, Дербент маңында, қаланың оңтүстігінде 1865 жылына қарай 1500-ге дейін бау-бақша болған. Оларда — жүзім, шабдалы, өрік, қара өрік, алмұрт және басқа да дақылдар өсірілді. Армяндар жүзімнен шарап пен арақ жасады. Кейбір тұрғындар запырангүл, бау-бақша өсімдіктерін өсірді, сонымен қатар егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысты. Яһудилер темекі өсірумен айналысты. 1898 жылы Дербент арқылы Порт-Петровск (Махачқаланың бұрынғы атауы) — Баку темір жолы өтті.
КСРО құрамында
1921 жылы Дағыстан АКСР-інің құрамына енді. 1953 жылы Дербент округінің әкімшілік орталығы болды.
Ұлы Отан соғысы
Дербенттен майданға көптеген еріктілер аттанды, олардың 9-ы Кеңес Одағының Батыры атағын алды.
Хронологиясы
thumb|right|250px|1830 жылғы Дербент картасы. thumb|right|250px|Дербент тарихи-сәулет мұражайы thumb|right|250px|Дербент
Тұрғындары
2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 137 орында болды.
Ұлттық құрамы
1886 жылғы халық санағы бойынша : 1897 жылғы халық санағы бойынша :
1939 жылғы халық санағы бойынша :
2010 жылғы халық санағы бойынша :
1860-1870 жж. Дербент халқына таулы яһудилер мен орыстар қосылды, бірақ әзірбайжандар сан жағынан басым бола берді.
Кавказдың елді мекендері мен тайпаларын сипаттауға арналған материалдар жинағында (1891 ж. 11-шығарылым) қаладағы татарлардың жалпы халықтың 2/3 бөлігінен сәл ғана аз — 9490 адам екені көрсетілген. Қалған халықты яһудилер (2003 адам), орыстар (1745 адам), армяндар (947 адам) және басқа ұлт өкілдері (133 адам) құрады.
1897 жылғы халық санағы бойынша қалада 14649 адам, оның ішінде 9767 адам татар (әзірбайжан), яһуди – 2181 адам, орыс (соның ішінде малорус және белорус тілдері) – 1092 адам ана тілі ретінде көрсетті. Шамамен сол уақытта Дербентте лезгиндердің азғантай саны байқалды.
20 ғасырдың басындағы Ислам энциклопедиясының деректері бойынша қала халқының этно-діни құрамы мынадай: 57% мұсылмандар, 18% орыстар, 16% яһудилер және 7% армяндар болды.
Соңғы санақ мәліметтері бойынша Дербент қаласында басым көпшілігін нах-дағыстан отбасының лезгин тіліндегі тармағының халықтары — 53,5% құрайды. Дербент — Ресейдегі ең ірі шиит диаспорасының мекені.
Яһуди қауымы
thumb|right|200px|Шаул Бар-Аврум негізін қалаған яһуди мектебіндегі кешкі сынып, Дербент, 1925 жыл thumb|left|200px|Дербент таулы яһудилері Теодор Герцлмен бірге Дүниежүзілік сионистік конгресте. Базел, Швейцария, 1897 жыл
Яһудилер Дербентке ежелгі уақытта Иерусалимдегі Бірінші храм қирағаннан кейін қоныстана бастады.
Азамат соғысы кезінде таудағы ауылдардан көптеген яһудилер соғыс апатынан қашып Дербентке қоныстанды.
1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін яһудилердің көпшілігі қаладан қоныс аударды және 2002 жылы қалада 2000 яһуди тұрды.
2018 жылдың 12 шілдесінде яһуди зиратының аумағында «Мәңгілік полк» мемориалының салтанатты ашылуы өтті.
Ескерткіш тақтада шайқаста қаза тапқан, жарақаттан қаза болған және хабарсыз кеткен 1732 яһуди жауынгерінің тегі мен аты-жөні қашалған. Бұл тізім толық емес.
Соғысқа қатысушылардың майдандық тағдырларын нақтылау бойынша іздестіру жұмыстары жалғасуда, нәтижесінде ескерткіш тақталарға жаңа есімдер қосылатын болады.
Кинотеатрлар
1917 жылға дейін қалада 3 жеке кинотеатр болды: Жұмыс істеп тұрған кинотеатрлар:
Театр
thumb|right|250px|Лезгин театры Дербентте 3 мемлекеттік және 1 муниципалды театр бар.
Білім беру
thumb|right|300px|№ 15 орта мектеп Қалада келесі оқу орындары жұмыс істейді: «Юждаг» институты, 3 КТУ, 3 колледж, 1 колледж филиалы, 26 мектеп, 28 балабақша.
Дербенттану
Қала мектептерінде «Дербенттану» пәні оқытылады.
Колледждер мен мектептер
Дербентте істейтіндер:
Көрікті жерлері
thumb|right|240px|Ресейдің пошталық белгісі, 2011 жыл
Әлемдік мұра
Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірінің монументалды куәгері және қорғаныс сәулетінің көрнекті ескерткіші Дербент бекініс кешені 1500 жыл бойы қорғаныс қызметін атқарды. Оған Нарынқала бекінісі кіреді, онда өткелді толығымен жауып, портты құрай теңізге түсетін екі ұзын қала қабырғалары өтеді. 2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін адамзаттың Әлемдік мұрасы ретінде мойындап, келесі ескерткіштерді ерекше атап өтті:
Қала қақпалары
Дербент бекінісі — Күнгей Кавказ бен Алдыңғы Азия халықтарын солтүстіктен көшпелілердің шапқыншылығынан қорғаған орасан зор қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Жүйеге қала қабырғалары, цитадел, теңіз қабырғалары және Дағбары тау қабырғасы кірді.
Дербент Каспий өткелінің стратегиялық тұрғыдан ең осал жерінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары теңізге ең жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақ қана қалды. Цитадел теңізге ең жақын төбенің басын алып жатыр. Жаға бойындағы жолды батыста цитаделге іргелес жатқан екі параллел бекініс қабырғалары жауып, шығыс шеті теңізге кетіп, кемелер үшін айлақ құруына бекіністі таяз сумен айналып өтуіне жол бермеді. Осы қабырғалардың арасында Дербент қаласы орналасқан. Цитаделден батысқа қарай қырық шақырымға созылған Тау қабырғасы таулы аңғарлар мен асулар бойындағы бекіністерді айналып өтуге жол бермеу үшін жасалған.
«Қақпа» сөзінің көптеген халықтардың тілдерінде қала атауына енуі таңқаларлық емес. Грек тарихшылары Албан немесе Каспий қақпасы, араб авторлары — Бас қақпа (Баб әл-Абуаб), түріктер — Темір қақпа (Темірқапысы), грузиндер — Теңіз қақпасы (Згвис-Кари) деп атаған. Қаланың қазіргі атауы «Дербент» (Дарбанд) жазба деректерде VII ғасырдан бастап кездеседі және парсы тілінде «Жабық қақпа» дегенді білдіреді (сөзбе-сөз «Қақпа түйіні» — «дар» — қақпа, «банд» — байланыс, түйін, тиек).
2020 жылы парсы-голланд режиссері Пежман Акбарзаде (Pejman Akbarzadeh) Дербентті нығайту туралы деректі фильм түсірді.
Ескерткіштер
|thumb|right|220px|Әскери даңқ саябағындағы «Қайғырушы ана» ескерткіші
Діни ескерткіштер
1865 жылға қарай қалада: 1 – орыс және 1 – армян шіркеуі; 1 – сүнниттік және 16 – шииттік мешіттер, сонымен қатар 3 синагога болды.
Дербент қаласының 2000 жылдығын тойлау
2012 жылғы 21 қарашада Ресей президенті Владимир Путин «Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанының 2000 жылдығын тойлау туралы» № 1559 Жарлыққа қол қойды.
2015 жылдың 19 қыркүйегінде қаланың 2000 жылдығын тойлау жоспарланған. Ресейдің әртүрлі аймақтарынан, сондай-ақ жақын және алыс шетелдерден (Иран, Түркия, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан) 40-тан астам делегация (5 мыңға жуық қонақ) келеді.
Дербенттің мерейтойына орай «Дербент-2000» сайты ашылды.
Бірқатар белгілі тұлғалар: Мұсылмандардың орталық діни басқармасының (МОДБ) басшысы, Ресейдің Бас мүфтиі Талғат Таджуддин, Әзірбайжанның Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Әзірбайжан КСР халық әртісі, композитор Болат Бұлбұлоғлы , Солтүстік Кавказ федералдық округіндегі бұрынғы өкілетті және ағымдағы өкілетті өкілі Александр Хлопонин және Сергей Меликов , ресейлік опера әншісі, Солтүстік Осетия Республикасы-Аланияның халық әртісі, Үлкен театрдың солисі Вероника Джиоева, Ресей, Қарашай-Шеркес Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы мен Адыгея Республикасының халық әртісі Зауыр Тутов , Дағыстан мен Солтүстік Кавказ қалалары мен аудандарының басшылары келеді деп күтілуде. Театр және музыкалық ұжымдар да өз өнерлерімен келеді. Осылайша, Мари театры Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерекелік шараларға қатысуға ниет білдірді.
Вольфершвенда
Вольфершвенда (Wolferschwenda) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Кифхойзер ауданының құрамына енеді.
Дербент
Дербент қаласының 2000 жылдығын тойлау
18 қыркүйекте Әзірбайжан президенті Илһам Әлиев Дербент қаласының тұрғындарын оның құрылғанына 2000 жыл толуымен құттықтады. Құттықтау Әзірбайжан президентінің сайтында жарияланды.
Ғалымдар арасында қаланың жасы туралы бірауыздан пікір жоқ, көбі қаланың жасы 5000 жылдан асқанын алға тартады. Соңғы уақытқа дейін Ресейдің бүкіл тарихында Дербенттің 5000 жылдығы тойланды.
Вольфершвенда
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 142 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 65 082. Муниципалитеттің басшысы — Йенни Ленк.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Дербент
Халықаралық қызметі
2008 жылдан бері Дербент қаласы «Біріккен қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымының Еуразиялық аймақтық филиалының (БҚЖБ Еуразиялық аймақтық филиалы) мүшесі болып табылады. 2004 жылы БҰҰ-ның қолдауымен құрылған «Біріккен қалалар мен жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымы (БҚЖБ ДҰ) әлемнің 136 елінен 1000-нан астам қалалар мен бірлестіктерді біріктіреді. Еуразиялық аймақтық филиалға ТМД елдері мен Моңғолияның 109 қаласы мен жергілікті билік органдарының бірлестіктері кіреді.
2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде таныды. Дербент Дүниежүзілік мұра қалалары ұйымының (ДМҚҰ) мүшесі болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Ресей қалалары Санат:Дағыстан елді мекендері
Кострина (Песочня тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ Жоғарғы Еділ бейшлотынан Зубцов қаласына дейін, Вазуза өзенін қоспағанда бастауынан Зубцов су торабына дейін. Өзен саласы — Рыбинск суқоймасына дейінгі (Жоғарғы) Еділ тармағының су алаптары, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Эугст-на-Альбисе
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1701 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7.87 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 1, пошта индексі — 8914.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цюрих елді мекендері
Юкон (Айдахо)
Юкон (Ucon) — Айдахо штатының Бонневилл округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 2.0 км². FIPS коды — 16-83350.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 943 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айдахо қалалары Санат:Бонневилл округы (Айдахо)
Қостөбе (Алматы облысы)
Қостөбе — Алматы облысы Райымбек ауданы, Нарынқол ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Нарынқол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 342 адам (186 ер адам және 156 әйел адам) болса, 2009 жылы 277 адамды (143 ер адам және 134 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Пенуде
Пенуде (Penude) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Ламегу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Доуру экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1.807 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1293 км² шамасында. Халық тығыздығы — 139,8 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Апостол Пётр.
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Визеу округінің елді мекендері
Өтеген батыр
Географиялық орны
Облыс орталағы – Қонаев қаласынан оңтүстікке қарай 55 км-дей, Алматы қаласынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 17301 адам (7804 ер адам және 9497 әйел адам) болса, 2009 жылы 20163 адамды (9327 ер адам және 10836 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл 1999 жылға дейін “Энергетический” деп аталды. Іргесі 1962 жылы Алматы мемлекеттік аймақтық электр станциясының салынуына байланысты қаланған. Кентте темір-бетон зауыты, мемл. аймақтық электр станция, автокөлік, құрылыс салаларындағы кәсіпорындар, т.б. бар. Өтеген батыр кентінен Түркісіб темір жолы өтеді.
Дереккөздер
Санат:Іле ауданы елді мекендері Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Неделена
Неделена — Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Дебря өзенінің сол жағалауынан 7,6 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Угра өзені бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Калуга облысы өзендері Санат:Смоленск облысы өзендері Санат:Мәскеу облысы өзендері
Объектіге бағытталған программалау
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-700-21-4.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақша кітаптар Санат:2009 жылы шыққан кітаптар Санат:Қазақ-Британ техникалық университеті баспасының кітаптары
Зерттеу-даярлау-өндірістік игеру атты ғылыми-өндірістік цикл
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
Родинг
Родинг (Roding) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан қала. Кам ауданының құрамына енеді.
Кладоруб (Видин облысы)
Кладоруб (Кладоруб) — Болгариядағы ауыл. Видин облысына қарасты Димово қауымының құрамына кіреді.
Родинг
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11574 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 113,8 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 72 153. Қаланың басшысы — Франц Райхольд.
Кладоруб (Видин облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 45 адамды құрайды.
Родинг
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді.
Кладоруб (Видин облысы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Видин облысының елді мекендері
Родинг
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Үлкен Татарка (Чарыш тармағы)
Үлкен Татарка — Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чарыш өзенінің сол жағалауынан 446 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.
Сеңжар
Сеңжар — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Кладбин ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Үлкен Татарка (Чарыш тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Обь Бия және Катунь өзендерінің тоғысқан жерінен Алей өзенін қоспағанда, Барнаул қаласына дейін. Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сеңжар
Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 44 км-дей жерде, Питное көлінің жанында орналасқан.
Үлкен Татарка (Чарыш тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сеңжар
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 264 адам (121 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 176 адамды (88 ер адам және 88 әйел адам) құрады.
Үлкен Татарка (Чарыш тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алтай өлкесі өзендері
Сеңжар
Дереккөздер
Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
1619 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:1619 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:1619 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Пьове-ди-Сакко
Пьове-ди-Сакко (Piove di Sacco) — Италиядағы коммуна, Венето әкімшілік аймағына қарасты Падова провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 18 024 адамды құрайды. Халық тығыздығы 500 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 35 км² шамасында. Пошта индексі — 35028.
Елді мекеннің қамқоршысы — Мартин Турский. Жыл сайынғы мерекесі — 11 қараша.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Венето елді мекендері
Эрвал
Эрвал (Herval) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатында орналасқан. Оңтүстік-батыс Риу-Гранди-ду-Сул мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Жагуаран экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7 635 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 758,41 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4,3 адам/км².
Тарихы
Қала 1881 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Сул елді мекендері
Жаңашаруа (Шығыс Қазақстан облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы – Алтай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 21 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 499 адам (249 ер адам және 250 әйел адам) болса, 2009 жылы 376 адамды (189 ер адам және 187 әйел адам) құрады.
Микрометрия
Микрометрия - өлшемдегі өте кішкене өзгерістерді өлшеу.
Микрометр - метрдің миллионнан бір бөлігі; мкм мен белгіленеді.
Микрометр - сызықтық өлшемдерді түйістіру тәсілімен өлшейтін, дәлме-дәл микрометрлік бұрандасы бар өлшеуіш құрал.
Дереккөздер
Санат:Транспорт
Юечжа
thumb|300px| Юечжи халқының Орталық Азияға орналасуы б.з.б 176 - ж - б.з. 30 - ж Юечжа (月氏), юечжи, ұлы иозы, ұлы ружы – көне халық. Б.з.б. 3 – 2 ғасырлардан тарихи дерек көздерінде кездесе бастайды. Қытай дерек көздеріне қарағанда, юечжа бес тайпадан тұрған. Алғашқыда иваттар, кейіннен ятилер деп аталған. Отандық тарихнамада юечжилердің шығу тегі, орны мен рөлі, кейінгі уақыттардағы тарихы жете қарастырылмаған. Мұны дерек көздерінің жетіспеушілігімен түсіндірген дұрыс. Кезінде Птоломей юечжаларды тохарлармен туыстас халық деп жорамалдаған. Сондай-ақ юечжалар массагет, скиф және басқа тайпалардың тармағы болуы мүмкін деген болжамдар бар. Ғалымдардың басым бөлігі юечжа халқын тохарлардың арғы ата-бабалары деген пікірді ұстанады. Жазба деректемелерге қарағанда, юечжалар әуел баста Орталық Азияда тұрған. Б.з.б. 3 ғасырдың 2-жартысында қуатты мемлекетке айналып, ғұн билеушілері оларға өздерінің ұлдарын аманатқа беріп тұруға міндетті болған. Кейіннен ғұндар Мөде шаньюй тұсында күшейіп, б.з.б. 176 ж. юечжаларға ойсырата соққы берді. Екі жылдан кейін Мөденің ұлы юечжаларды біржолата талқандады. Олар батысқа, Шығыс Түркістан мен Жетісуға ығысты. юечжалар бұл жерде сақтарды күйреткенімен, үйсіндерден жеңілді. Сөйтіп, олар Орталық Азияның оңтүстігіне жылжып, б.з.б. 128 ж. Бактрияны жаулап алды. Зерттеушілердің пікірінше бір бөлігі Шығыс Түркістан мен Жетісуда қалған. Сол себепті Бактрияны қоныстанған юечжалар “Ұлы Юечжа”, Шығыс Түркістанда қалғандары “Кіші Юечжа” деп аталды. Бактриялық юечжалар ябғұлар басқарған бес иелікке бөлінді. Осыдан 100 жыл өткеннен кейін Гуйшуан (Кушан) руынан шыққан Куджула Кадфиз өзге төрт иелікті өзіне бағындырып, Кушан патшалығын құрды. юечжалар отандық тарихта айтарлықтай із қалдырған. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жерінен олардың бірнеше қорымдары аршылып, зерттелді. Археологиялық материалдар юечжалар мен үйсіндер тұсындағы сан қырлы мәдениеттің орта ғасырларда аздап өзгерістерге ұшырап, өз жалғасын тапқандығын айғақтайды.
Дереккөздер:
Санат:Тарих
Мұхаммед сүресі
38 аяттан тұрады.
Сүреде Мұхаммад (Аллаһның оған игілігі мен сәлемі болсын) айтқан үкімдеріне бойұсыну керектігі айтылады.
Әлмунекар
Әлмунекар  (Almuñécar) — Испаниядағы муниципалитет. Андалусия автономды бірлестігіне қарасты Гранада провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Коста-Тропикаль ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27703 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 83,36 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 79 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гранада елді мекендері
Сұқсыр үйрек
Сұқсыр үйрек (Podicipedidae) – өзі аттас отрядқа жататын су құстарының бір тұқымдасы. Дене тұрқы 22-60 см. Қанаттары қысқа, су бетімен екпіндеп барып, шапшаң ұшады. Бұлардың үйректерден айырмашылығы – тұмсығы жалпақ емес, түзу және жұмыр; табанындағы жарғақтары созылыңқы, әр саусақты жеке-жеке көмкереді, сондықтан саусақтары бір- біріне қосылмайды: тырнағы жалпақ. Бүкіл тіршілігін суда өткізеді, жақсы жүзеді және сүңгиді, бірақ құрлықта нашар жүреді. Қазақстанда 5 түрі: үлкен С.ү. (P.cristatus), саржағал С.ү. (P.griseigena), қызыл мойын С.ү. (P. auritus), қара мойын С.ү. (P.nigricollis) және кішкене С.ү.(P.ruficollis) бар. Республикада, әсіресе, үлкен С.ү. жиі кездеседі. Оның қанатының ұз. 12 см-дей, салм. 650-1400 г. Жоны қошқыл, денесін қоңырқай не сұр түсті қалың қауырсын жапқан, бауыры-ақ, тұмсығы –қызыл. Жыл құсы. Наурыз-сәуірде ұшып келіп тобымен қоныстанып, өлеңшөпқамыс және қоғадан өрілген, су бетінде қалқып жүретін ұя салады. Онда 3-7 жұмыртқа салып, оларды мекиені мен қоразы 28 күндей кезектесіп басады. Балапаны жұмыртқадан шығысымен жүзе де, сүңги де алады, бірақ мекиені мен қоразы оны ұзақ уақыт баулып, ертіп жүреді. Қыркүйек-қарашады жылы жаққа ұшып кетеді. Негізгі қорегі – ұсақ су жәндіктері (омыртқасыздар) және балықтар. Өз қауырсынын жұтып, балапандарын қоректендіреді. Кей жерлерде балық шаруашылығына зиян келтіреді. С.ү-тің еті жеуге жарамсыз, тек бауырындағы тығыз мамығы үшін ауланады.
Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Санат:Сұқсыртәрізділер
NGC 2999
NGC 2999 — Vela шоқжұлдызында орналасқан I1p типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1826 жылы 9 мамырда Джеймс Данлоп астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 2999 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: NGC 2972, OCL 778, ESO 212-SC11.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Vela (шоқжұлдыз)
Ғылыми-теориялық журнал
Ғылыми-теориялық журнал - құрамында макалалар немесе ғылыми мәселелер жайлы рефераттар, сонымен катар зерттеулердің теориялык корытындылары бар мерзімдік журнал басылымы.
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
Кеңсай (Шығыс Қазақстан облысы)
Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан батысқа қарай 18 км жерде, Маңырақ тауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан.
Тарихы
Ауыл 1992 жылға дейін "Мичурин" болып аталып келген. Іргесі 1965 жылы Мичурин атындағы қой кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1997 жылдан кеңшар негізінде 52 шаруа қожалығы құрылды.
Инфрақұрылымы
Байланыс бөлімі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Херонимо Рульи
Херонимо Рульи (Gerónimo Rulli; 20 мамыр 1992 жыл, Ла-Плата, Аргентина) — аргентиналық футболшы, "Вильярреал" клубының қақпашысы.
Сілтемелер
Санат:Аргентина футболшылары Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары Санат:Монпелье ФК ойыншылары Санат:Вильярреал ФК ойыншылары Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары
Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев
Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев (темір жол б. – 1938, Ашғабад) – кеңес, партия қызметкері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1928 ж. Мәскеудегі шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетін бітірген. 1928 – 30 ж. Ашғабад қаласындағы партия мектебінің меңгерушісі (ректоры), Түрікменстан Халық Комиссарлары оқу комитетінде коллегия мүшесі, Бас саяси басқарманың төрағасы. 1931 – 33 ж. Мәскеуде кадрлар дайындайтын институтта оқыды. Одан соң МТС-та, кейіннен саяси бөлімінің бастығы, аудандық партия комитетінің хатшысы, Ташховуз округтік партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 ж. ағасы С.Оңғалбаевпен бірге атылды.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Сант'Анджело-Романо
Сант'Анджело-Романо (Sant'Angelo Romano) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Рим провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4199 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 196 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 10.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Biagio vescovo e martire.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Әуе компаниялары кодтары-E
Санат:Әуе компаниялары кодтары тізімі
Вольманнсберг
Вольманнсберг (Wollmannsberg) — Аустриядағы коммуна. Төменгі Аустрия федералды жеріне қарасты Корнойбург округінің құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1196 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 27.88 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — KO, ресми идентификациялық коды — 3 12 15.
2010 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Шёбер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері
Вольманнсберг
Куромша
Куромша — Ресейдегі өзен. Вологда облысы, Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Оңтүстік өзенінің сол жағалауынан 100 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двина-Печора су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Оңтүстік өзені. Өзен саласы — Сухона, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Пастриччола
Пастриччола (Pastricciola) — Франциядағы коммуна. Корсика аймағына қарасты Оңтүстік Корсика департаментінде орналасқан. Аяччо округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 46,32 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 2A204, пошта индексі — 20121.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 84 адамды құрады. Халық тығыздығы — 1,81 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Қоғалыкөл (Қызылорда облысы)
Қоғалыкөл (1997 жылға дейін — Октябрь) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Қоғалыкөл ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, сарсазан, қамыс, құрақ, т.б. шөптесін өскен Сырдария аңғарының бозғылт сұр, шалғынды сұр топырақты шөлдік белдемінде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2771 адам (1400 ер адам және 1371 әйел адам) болса, 2009 жылы 2774 адамды (1409 ер адам және 1365 әйел адам) құрады.
Тарихы
1952 жылы мұндағы шағын 4 ұжымшар бірігіп Сталин атындағы ұжымшар аталды. Қоғалыкөл ауданы осы ұжымшардың, 1957-1972 жылдары «Октябрь» ұжымшарының, 1972-1995 жылдары күріш өсіретін Жамбыл атындағы кеңшардың орталығы болды. 1991 жылға дейін «Октябрь» деп аталған. Кеңшар негізінде 1994 жылы 9 шаруа қожалығы құрылды. 2000 жылы олар «Қоғалыкөл» ЖШС-іне және 3 шаруа қожалығына бірікті. Ауыл маңында ежелгі Қыштөбе, Жент, Жетімасар, Асанас, т.б. қалалардың орны сақталған. Сонымен қатар, 18 ғ-да салынған Құлболды ишан мазары, Бәлтік мешіті бар.
Дереккөздер
Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Шүкірлік
Шүкірлік — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қаратал ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан батысқа қарай 20 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 290 адам (143 ер адам және 147 әйел адам) болса, 2009 жылы 235 адамды (113 ер адам және 122 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Ғылыми-техникалық қызмет
'''Ғылыми-техникалық қызмет. ҒТҚ''' - ол технологиялық, инженерлік, экономикалык, әлеуметтік, гуманитарлық және басқа да мәселелерді шешу үшін қажетті білім алу және оны пайдалануға бағытталған іс. Ғылымның, техниканың және өндірістің біртұтас жүйелі қызметін қамтамасыз ету.
Дереккөздер
Санат:Ғылымтану Санат:Терминология
Субжасушалық органоидтердің құрылысы мен қызметі
Эукариоттық жасушаның ішінде ерекше түзілімдер — органоидтер болады. Органоид деген атау орган деген сөзді кішірейтіп айтудан шыккан. Адам денесінің мүшелері әр түрлі пішінде болатыны және арнайы қызмет аткаратыны секілді жасуша органоидтері де бір-бірінен пішіні және әр түрлі қызмет атқаруымен ерекшеленеді. Жасушада органоидтерден басқа да жасуша қосындылары кездеседі. Олар май тамшылары немесе крахмал дәндері түрінде болады. Қосындылардың органоидтерден айырмашылығы — олардың белгілі құрылымы болмайды және қандай болмасын арнайы қызмет атқармайды.
Митохондриялар
Митохондриялар ішкі және сырткы мембраналардан тұратын қос қабықшамен қапталған. Электрондық микроскоп арқылы бұл мембраналардың құрылымы жағынан қарапайым мембрана екенін көруге болады. Сыртқы мембрана митохондрияны негізгі плазмадан бөліп тұрады. Митохондрия ішінде тарақша немесе криста деп аталатын (көптеген мембраналарда тасымалдау тізбегін құра отырып) ферменттер бірінен соң бірі қатаң реттілікпен орналаскан. Олар протондардың суға дейін біртіндеп тотығуын жүзеге асырады. Мембранадағы ферменттердің ішіндегі аса маңыздысы — протондық АТФ-аза. Бұл фермент АДФ және фосфаттдн АТФ-ты синтездеу қызметін атқарады. Кристалар арасындағы кеңістік қоймалжың сұйықтық матрикспен толтырылған. Митохондриялардың матриксінде органикалық қышқылдардың тотығу процесін жүзеге асыратын барлық ферменттер болады. Митохондрияның басты қызметі — аэробты тыныс алуды жүзеге асыру. Бұл процесс нәтижесінде органикалық қышқылдар ауадағы оттекпен CO, және Н90 түзілгенше тотығады, ал бөлініп шыққан энергия АТФ молекулалары ретінде қорға жинақталады. АТФ молекулалары тірі жасушадағы әмбебап энергия көзі болып табылады. АТФ ыдыраған кезде көп мөлшерде әнергия бөлініп, ол жасушадағы әр түрлі заттардың синтезіне, дене температурасын қалыпты сақтауға қажетті жылудың пайда болуына және басқа да физиологиялық процестерге жұмсалады. Митохондрияда жүретін биохимиялық процестер "Зат және энергия алмасу" тарауында қарастырылады.
Бір жасушада 50-ден 5000-ға жуық митохондриялар кездеседі. Олардық пішіні таяқша, жіп және түйіршік тәрізді болып келеді де, жасушалардың "энергетикалық станциясы" деп аталады.
Хлоропластар
Хлоропластар есімдік жасушаларын энергиямен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады. Хлоропластарда фотосинтез процесі кезінде жарық сәулесінің энергиясы АТФ-тың химиялық энергиясына айналады. Жоғары сатылы өсімдіктерде хлоропластардың болатындығын неміс ғалымы А.Шимпер (1885 ж.) дәлелдеген. Хлоропластар митохондриялар секілді екі мембранадан тұрады — ішкі және сыртқы. Хлоропластың ішкі кұрылымы тығыздалған мембрана жүйесі—тилакоидтерден түзілген. Олар кристалар сиякты ішкі мембранадан пайда болған. Энергияның өзгеруі мембраналарда жүзеге асады, ал заттар синтезделуінід биохимиялық реакциялары аралық кеңістік — стромада жүреді. Тилакоидті мембранада квантосома деп аталатын функциональды кешен бар. Онда жарьщ энергиясының АТФ энергиясына өзгеруінің барлық механизмі шоғырланған.