cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Қаржы құқығы
Қаржы құқығы ғылымы адамзаттың практикалық қажеттіліктерінен туындады және басқа ғылымдардың; мемлекеттік және полиция құқығы, саяси экономия және қаржы ғылымдары құрамында "тәжірибе жинақтаудан өтіп" түпкілікті өзін мойындатты. Орта ғасырлардың ауысымына келген соңғы төрт ғасыр, экономикалық және қаржы ерекшеленеді; ірі компаниялардың санының көбеюімен, банк ісінің дамуымен өнеркәсіп орнының өсуімен өзіндік орнын белгіледі. Егер орта ғасырлардың типтік өкілдері монахтар, феодалдар мен шаруалар болса, XVI-XVII ғ.ғ. кейіпкерлер; жігерлі кәпестер, мануфактура иелері мен банкирлер болды.
Қаржылық жоспарлау
Қаржылық жоспарлау - қаржы құқығындағы негізгі экономикалық процесстердің бірі ретінде оқулықта беташар бөлім ретінде басталса, бюджет процесстері қаржы жүйесіндегі ең негізгі фактор ретінде кең көлемде баяндалып өткен. Сонымен қатар осы бөлімде шет елдердің бюджет жүйесіне де нақтылай түсініктер беріліп, шолу жасалынған. Оқулықта қаржы тетіктерінің негіздеріне жататын салық жүйесіне де өзіндік анықтама беріліп салықтың пайда болу даму тарихына да кеңінен тоқталған. Негізгі бөлімнің тағы бір элементі және негізгі буындарының бірегейі банк жүйесі және оның құқықтық реттелуі де өте өсерлі баяндалған. Екінші бөлімде бөлемнің барлық мемлекеттерінің ақша бірліктері мемлекеттік басқару нысандары және астаналарының атаулары көрсетілген, құнды ақпараттың қызметі де бар фактілер келтірілген.
Мемлекеттің қаржылық қызметі
Мемлекеттік және жергілікті бюджеттер кез-келген басқа мемлекеттегі сияқты Республикамызда қаржы жүйесінің орталық буыны болып табылады. Бюджет мемлекеттің қажетті атрибуты және оның тәуелсіздігінің негізгі ақша қорлары қалыптасып, олар үшін жалпы мағынадағы міндеттерді шешуді қамтамасыз етеді және мемлекеттік, жергілікті билік органдарының функцияларын жүзеге асыруға қаржылай негіз жасайды. Материалдық аспектіде мемлекеттік бюджет, жергілікті бюджет сияқты белгілі бір мемлекеттің масштабында орталықтандырылған ақша қорын білдіреді.
Бюджеттің материалдық мазмұны қозғалмалы, ондағы шығарылған ақша көлемі үнемі ауысып, түсім түрлері, шығыстардың бағыты да ауысып тұрады. Бірақ бюджеттің негізі оның қаржыларын шоғырландырып және пайдаланумен байланысты. Қоғамдық қатынастарда, немесе айтқанда бюджеттің экономикалық қатынастардың жиынтығын білдіреді. Бюджетте мемлекеттің қаржы ресурстарының неғұрлым ірі бөлігі шоғырланады. Бюджет түсінігінің заңсыз аспектісіне келсек, бұл жағдайда ол құқықтық акт ретінде қарастырылады.
Овиндоли
Овиндоли (Ovindoli) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Л’Акуила провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1270 адамды құрайды (2005). Халық тығыздығы 21,59 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 58,82 км² шамасында. Пошта индексі — 67046.
Жыл сайынғы мерекесі — 20 қаңтар.
Лизогения
Лизогения — бактериялар мен кейбір бактериофагтардың симбиозы.
Мұндай бактериофагтар торшада ерекше жұқпалы емес профаг түрінде сақталады. Лизогенияның негізі жөніндегі теорияны 50-жылдардың басында А. Львов құрған. Профагы бар торшаларды лизогенді деп атайды, ал өсіп жетілген фаг бөлшектерін шығаратын торша қасиетін лизогендік дейді. Лизогендік — бактерия штаммының тұрақты қасиеті. Лизогенді торшалардың профаг қатысымен анықталатын жаңа қасиеттері де болады, оның ішінде фагпен екінші рет зақымдауға төзімділігі. Бұл төзімділік лизогендік бактерияда репрессор белогының болуымен байланысты. Ол белок профагтың ДНҚ-ның бақылауымен түзіледі де, фагтың вегетативті кебеюіне жауапты фаг генінің көбеюін тежейді. Лизогения — бактериялардың өзгерушілігі мен тұқым қуалаушылығын тексеруге өте қолайлы үлгі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Вирусология Санат:Иммунология Санат:Генетика Санат:Молекулалық биология
Қайыңтоз
Орманда жүргенде қара киіммен байқаусызда қайың діңіне сүйкеніп қалған адамның киімінің әр жеріне бор тәрізді ақ зат жұғып қалады. Бұл қайыңның қабық жасушаларына жиналатын ақ түсті бояу заты - бетулин. Қайыңның бұл ақ түсті сыртқы қабыршағын қайыңтоз дейді. Қайыңтоз ағаш сүрегіне қорғаныш тонның қызметін атқарады. Ол қалаған кірпіш сияқты бір-біріне тығыз жабысқан жасушалардан тұрады. Олардың аралықтары қуыссыз жымдасып кеткен. Мұндай жасушаларды ботаника тілінде тозданған жасуша дейді. Ондай қайыңтоз су мен ауа өткізбейді.
Дереккөздер
Санат:Ботаника
Рошфор-ан-Терр
Рошфор-ан-Терр (Rochefort-en-Terre) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Морбиан департаментінде орналасқан. Ванн округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 1,22 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 56196, пошта индексі — 56220.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 662 адамды құрады. Халық тығыздығы — 542,62 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Морбиан департаментінің коммуналары
Экологиялық сараптау
Дереккөздер
Санат:Экология
Оберальм
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3989 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 6,39 км² шамасында. Елді мекеннің автомобиль коды — HA, ресми идентификациялық коды — 5 02 08.
2004 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Геральд Дюрнбергер саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Зальцбург елді мекендері
Топастық жаман болады
Топастық жаман болады — 1925 жылы «Еңбекші қазақ» («Егемен Қазақстанның» бұрынғы аты) газетінің №300 санында шыққан мақала, авторы Қожахметұлы Ш деп көрсетілген.
Мақалада өркениеттер арасындағы өнер-ғылымның өзара сіңісу жайы, сондай-ақ жаңа әліпбиді енгізу машақаты айтылады. Автор араб әліпбиінен латын әліпбиіне көшуді жақтаған Нәзірді қатты сынап, оның ломоносовсымақтығын әшкерелейді.
Дереккөздер
Санат:Мақалалар
Абсолют көнелікті анықтаудың ренийлік (ренийлік-осмийлік) әдісі
Абсолют көнелікті анықтаудың ренийлік (ренийлік-осмийлік) әдісі  - ренийдің 187-інші радиоактивті изотопының жартылай ыдырау мерзімі 8 жылмен өлшенетін жүз сексен жетінші осмийге (оз187) айналуын зерттеуге негізделген таужыныстардың абсолют көнелігін анықтау әдісі.
Нұғман Ыбрайұлы Баяндин
Нұғман Ыбрайұлы Баяндин (12.1.1912, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Беріктас ауылы - 15.9.1991, Алматы қаласы) - ғалым, ауыл шаруашылық ғылым доктары (1973). Ташкентте Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1941). 1941 жылдан Қазақ КСР Ғылым Академиясының Жер қыртысы институтында жұмыс істеді. Ертіс қойнауындағы ғылыми-экспедиясиясы жұмыстарға қатысып, Жоғарғы Ертіс топырақ қыртысы бөлімі ұйымдастырған экспедициясын басқарды. Үш жылдан артық уақыт Зайсан өзенінен бастап, Семейге дейінгі өзен алқабындағы топырақ пен жер қыртыстарын және Сырдарияның төменгі ағысы, Алтай өлкесінің топырағы мен жер қыртысын зерттеді.
Абсолют көнелікті анықтаудың ренийлік (ренийлік-осмийлік) әдісі
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Абсолют көнелiктi анықтау әдістері
Нұғман Ыбрайұлы Баяндин
Баяндин жетекшілігімен жүргізілген ғылым экспедиясиясы Қазақстан аймақтарының топырақ және жер қыртысының картасын құрастыруға негіз болды. Осы кезеңде Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевпен әріптестік қарым-қатынаста болды. 1950-72 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтындағы жер қыртысы кафедрасының доценті, Қазақ қыздар Педагогика институтында (қазіргі ҚазҰПУ), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ), Шығыс Қазақстан Педагогика институттарында ұстаздық қызмет атқарған. Баяндин - Қазақстанның жер қыртысына байланысты көптеген ғылыми жұмыстардың авторы.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Қарақұм
thumb| alt=A.| [[Түркмения картасындағы Қарақұм.]] Қарақұм, Түрікмен Қарақұмы (түрікменше – Гарагум) – Орталық Азияда, Түрікменстанның 80%-дай аумағын алып жатқан құмды алқап, шөл. Солтүстік және солтүстік-шығысы Сарықамыс ойысы, Әмудария аңғары, оңтүстік-шығысы Қарабел және Бадхыз қыраттары, оңтүстігі Копетдаг етегі, батысы Батыс Узбоймен шектелген. Ауданы 350 мың км2. Қарақұм солтүстік Унгуз, Орталық және Оңтүстік-шығыс Қарақұмдарға бөлінеді. Жер беті төбелі жазық. Негізінен, осы жерлер арқылы өткен ежелгі Әмудария, оңтүстігінде Мургаб және Теджен өзендерімен келген құм шөгінділерінен түзілген. Шөлде тақыр жерлер мен сортаңды қазаншұңқырлар, құм төбелер және қырқалар жиі кездеседі. Оңтүстік-шығыс және Орталық Қарақұмдардағы құмды қырқалардың биіктігі 3 – 30 м.
Лёк-Ю (Сэбыси тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені Уса өзенінің құйылысынан су өлшейтін постқа Усть-Цильма дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Қарақұм
Қарақұмның климаты қоңыржай континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы 3°С-тан (оңтүстікте) –5°С-қа (солтүстікте) дейін. Шілдеде орташа температура солтүстігінде 28°С, оңтүстігінде 34°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 60 – 150 мм. Құмды алқаптың солтүстік-шығысымен Әмудария өзені ағып өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-батысындағы Мургаб және Теджен өзендері құмға сіңіп кетеді. Эфемерлі өсімдіктер, өлеңшөп, ақ және қара сексеуіл, қараған, астрагал, қылша өседі. Киік, түлкі, қасқыр, қарсақ, шибөрі, т.б. аңдар, бауырымен жорғалаушылар, кемірушілер өте көп; құстардан бозторғай, шіл, т.б. кездеседі. Қарақұм аумағында Түрікменнің негізгі кен байлықтары (газ, мұнай, күкірт) жатыр. Шөлді аумақтың орталық бөлігінен Түрікменбашы (Қарақұм) каналы (ұзындығы 450 км) ағып өтеді. Оңтүстік-шығыс Қарақұмда дүние жүзіндегі ең байырғы Репетек құм ғылыми-зерттеу стансасы және осы аттас қорық бар. Шөлде 6 мыңнан астам құдық орналасқан.
Лёк-Ю (Сэбыси тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Қарақұм
Дереккөздер
Санат:Шөлдер
Лёк-Ю (Сэбыси тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Спайк Ли
Спайк Ли (Spike Lee; 20 наурыз 1957 ж.т., Атланта, Джорджия, АҚШ) — американдық кинорежиссер, сценарист және актер. Оның көптеген фильмдері Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік қақтығыс тақырыбын қозғайды.
NGC 4242
NGC 4242 — Canes Venatici шоқжұлдызында орналасқан SBd типті галактика.
Спайк Ли
Сыртқы сілтемелер
Санат:Цезарь сыйлығының иегерлері Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
NGC 4242
Ашылуы
Бұл нысанды 1788 жылы 10 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4242 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 39423, UGC 7323, MCG 8-22-98, ZWG 243,61.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Canes Venatici (шоқжұлдыз)
Геостратегия
Геостратегия - геосаясатқа негізделген мемлекеттің сыртқы саяси қызметінің бағыты. Ол ауқымына қарай (ғаламдық, аймақтық, елдік) және кеңістіктік ортасына қарай (құрлықтық, теңіздік, әуе және ғарыштық) жіктеледі. Геостратегия билік пен қоғамның мемлекеттің әлемдегі алатын орнын, гео- саяси жағдайын, ұлттық мүдделері мен басымдықтарын, ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіпті географиялық бөліске салуын түсінуімен тығыз байланысты. Мемлекеттік геостратегия, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы ұзақ уақыт бойы қалыптасқан қарым-қатынас (достық, бейтарап, жауласқан) негізіне сүйеніп те анықталады.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Кіші Рошня
Кіші Рошня — Ресейдегі өзен. Шешен Республикасы, Ингушетия Республикасы, Солтүстік Осетия-Алания Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Рошня өзенінің сол жағалауынан 28 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Батыс Каспий су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сунжа өзені бастауынан Грозный қаласына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек және Еділ өзендері аралығындағы Каспий теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шешенстан өзендері Санат:Ингушетия өзендері Санат:Солтүстік Осетия өзендері
Фэн Сяоган
Фэн Сяоган – Қытай кинорежиссері, актер және сценарийші. .
1958 жылы 23 тамызда Бейжіңде дүниеге келген. Көркем ансамбльде суретші болып қызмет атқарған.
1977 жылы Орталық театр институтына және Бейжің киноматография институтына түспек болып емтихан тапсырады. Алайда емтиханнан құлап қалады. 1985 жылы Бейжің телеөнері орталығында суретші болып жүріп, сценарий жаза бастайды.
Осы кезеңде жазушы Ван Шомен танысады. Екеуі бірлесіп «Редакция» комедиялық сериалының сценарийін жазады. 1997 жылы Ван Шоның «Фабрика грез» романы бойынша сценарий жазып, таныла бастайды. 2007 жылы «Сигнал к отступлению» фильмін түсіреді. Оның көптеген фильмдері бар.
Дереккөздер
Санат: Актерлер
Дадлэй (Миссури)
Дадлэй (Dudley) — Миссури штатының Стоддард округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.0 км². FIPS коды — 29-20296.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 289 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Стоддард округы (Миссури)
Демобилизация
Демобилизация -
Идо
Идо (эспер. ido "әулет, тұқым, тек") — 1907 жылы француз Луи де Бофрон жасаған халықаралық жасанды тіл, эсперанто тілінің өзгертілген бір түрі.
1907 жылы Делегацияның халықаралық қосымша тілді қабылдауына байланысты эсперанто тілінің жетілрілген түрі ретінде қабылданған. Бұл жасанды тілдің авторы деп Луи де Бофрон аталады. Ол делегацияда эсперанто тілінің құрастырушысы Заменгофтың көзқарасын баяндайды. Идо тілін құрастыруда автордан басқа француз математигі Луи Кутюра мен дат лингвисті Отто Есперсен ат салысады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жасанды тілдер Санат:Халықаралық көмекші тілдер
Триана (Аленкер)
Триана (Аленкер) (Triana) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Аленкер муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Лиссабон аймағы регионына қарасты Үлкен Лиссабон экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 532 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 32,28 км² шамасында. Халық тығыздығы — 109,4 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария (Maria).
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
Хольштедт
Хольштедт (Hohlstedt) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Веймар ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 237 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 71 033. Муниципалитеттің басшысы — Андреас Бройер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Франц Миклошич
thumb|Франц Миклошич Франц Миклошич (Franz Xaver Ritter von Miklosich;, Радомерщак — , Вена) — австрия және словен тіл білімінің маманы, славян тілдері салыстырмалы грамматикасының негізін салушы.
Өмірбаяны
Вена ғылым академиясының академигі. Грацеде университет бітірген. Вена университетінің профессоры. Көне және қазіргі славян тілдерін, әдебиетін зерттеді, славян тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасын, көне слаян тілінің сөздігін жасады. Славян тілдерінің көрші халықтар тіліне әсерін, цыган тілін зерттеді. Ол славян халқының заң, тарих, этнография топономика, ономастика мәселелерімен де шұғылданды. Миклошич орта ғасырлардағы славян текстері («Супрасль қолжазбасы» 1851; «Шишатов апостолы» 1853 т.б.) мен славяндардың тарихына байланысты әдебиеттерді бастырып шығарды. Санкт-Петербург және басқа да ҒА-ларының мүшесі болды.
Дереккөздер
Санат:1813 жылы туғандар Санат:1891 жылы қайтыс болғандар Санат:Тілтанушылар Санат:Словения лингвисттері Санат:Аустрия лингвистері
Бейбітшілік берік қолда
Бейбітшілік берік қолда – Қаныш Сәтбаевтың Еуропа елдерінің Мәскеу кеңесінде қабылданған Декларациясына үн қосуы. 1964 жылы 7 желтоқсанда «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде осы тақырыппен жарияланған. Талым Мәскеу Декларациясын қолдай отырып, қайта жандана бастаған милитаризмнің «адамзаттың асыл ақыл-ойының тарихи мұраларын жоюдың, адамдарды қырғынға, қайыршылыққа ұшыратудың құралы» екенін баса көрсетеді. «Республика ғалымдар армиясының бейбітшілік үшін, Отанымыздың күш-қуатының арта беруі үшін жемісті еңбек ете беретініне» сендіреді. Онда ұлы ғалымның гуманистік тұлғасы, айқын сенімі, бұлжымайтын тұжырымы бар қуатымен көрінген. Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.
Дереккөздер
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Седрик
Седрик Рикарду Алвеш Суареш (пор. Cédric Ricardo Alves Soares; 31 тамыз 1991 жыл, Зинген, Германия) — португалиялық футболшы, қорғаушы. 2016 жылғы Еуропа чемпионы.
Сілтемелер
Санат:Португалия футболшылары Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары Санат:Саутгемптон ФК ойыншылары Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Интернационале ФК ойыншылары Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Милфорд (Мэн)
Милфорд (Milford) — Мэн штатының Пенобскот округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 2950 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 118.6 км² шамасында. FIPS коды — ?.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Пархим (аудан)
Пархим (Landkreis Parchim)— Германия ауданы. Аудан орталығы — Пархим қаласы. Аудан Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде орналасқан. Жер аумағы 2.233 км² шамасында. Тұрғыны 102 136 адамды құрайды. Халық тығыздығы 46 адам/км².
Ауданның ресми коды — 13 0 60.
Аудан 81 елді мекенге бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары
Дрейк бұғазы
Дрейк бұғазы — Отты Жер мен Шетленд аралдары аралығында, Тынық мұхит пен Атлант мұхитын жалғастырып жатқан Жер шарындағы ең енді бұғаз (1120 км).
Ұзындығы 460 км, тереңдігі 5249 м. Теңіз дауылдары жиі болып тұрады. Оңтүстік бөлігі қыста қатады, жаз айларында ірі мұзтаулар жиі кездеседі. 1578 жылы осы бұғаз арқылы алғаш жүзіп өткен ағылшын теңіз саяхатшысы Ф.Дрейктің (1540 — 1596) есімімен аталған.
Санат:Тынық мұхит бұғаздары Санат:Антарктида бұғаздары Санат:Чили бұғаздары Санат:Атлант мұхиты бұғаздары
Монтегю-ле-Блан (Крез)
Монтегю-ле-Блан (Montaigut-le-Blanc) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Гере округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,23 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 385 адамды құрады. Халық тығыздығы — 22,34 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
Оришимина
Оришимина (Oriximiná) — Бразилиядағы муниципалитет, Пара штатында орналасқан. Байшу-Амазонас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Обидус экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 53 999 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 107 602,992 км² шамасында. Халық тығыздығы — 0,5 адам/км².
Тарихы
Қала 1877 жылы құрылған.
Санат:Пара елді мекендері
Бабыл сына жазуы
thumb|Вавилон қақпасындағы суретБАБЫЛ СЫНА ЖАЗУЫ, Вавилон сына жазуы — шығыстық көне жазу үлгісі. Алғашқы негізі біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта шумерлер арасында пайда болған. Бабыл сына жазуының археологиялық қазбалардан көп табылған түрі — балшықтан жасалған тақтайшалардағы жазулар. Олардағы Бабыл сына жазуының таңбалары сыналап басылған, яғни сәл көлбеу түсірілген, қыры тікбұрышты жұқа таяқшалардан тұрады. Бастапқы Бабыл сына жазуларында идеографиялық жазу қолданылған. Онда нақтылы түсініктер, бұйым, зат атаулары бейне түрінде берілген. Мыс., аяқтың суреті “тұру”, “жүру”, ал соқа бейнесі “егінші”, “жер жырту” деген ұғымдарды білдіреді. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың ортасына қарай Бабыл сына жазуында буын жазуы үлгісі қалыптасып, қолданылған бейнелер саны 600-ге дейін азайған. Барынша қарапайым суреттер қолданылып, Бабыл сына жазуын оқу жеңілдей түсті. Тік бағаналар түріндегі оңнан солға қарай жазу дәстүрі енді солдан оңға қарай көлденең, тұтас жолдармен жазылған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың 2-жартысында бабылдықтар мен ассириялықтар 300-дей белгі қолданған. Кейін Бабыл сына жазуы жетілдіріліп, дыбыстық жазуға ауысты. Мазмұнына қарай Бабыл сына жазуымен жазылған жазбалар іс қағаздары, тарихи оқиғалардың қысқаша баяны, эпостық жыр жолдары, сөздіктер, т.б. болып бөлінеді.
Дереккөздер
Санат:Ежелгі Бабыл Санат:Жазу түрлері
Гырба (Пеза тармағы)
Гырба — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пеза өзенінің сол жағалауынан 26 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жылқыбай
Жылқыбай – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы көл. Ауданның оңтүстігіндегі Игілік ауылынан солтүстікке қарай 21 км жерде, теңіз деңгейінен 305 м биіктікте орналасқан.
Гидрографикасы
Аумағы 14 км2, ұзындығы 7,6 км, енді жері 3 км-ге жуық. Ирелең келген жағалауының ұзындығы 33,5 км, ең терең жері 1,5 м, суының көлемі 8,2 млн. м3. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайпақ, қамысты-құрақты келген. Суы кермек татиды, қуаң жылдары кеуіп қалады. Көл жағалауы мал жайылымына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Сарысу ауданы көлдері
Түрікменстан Демократиялық партиясы
Түрікменстан Демократиялық партиясы (ТДП, Türkmenistanyň Demokratik Partiýasy, ) — Түрікменстандағы саяси партиялардың бірі. 1991 жылдан бері елдің «билік партиясы».
1991 жылдың 16 желтоқсанында елдің тұңғыш президенті және бұрынғы коммунист Сапармұрат Ниязовпен құрылған бұл партия 2013 жылға дейін Парламенттегі жалғыз партия болған. 2013 жылғы сайлау нәтижесінде тұңғыш рет басқа партиялар мандат жеңіп алды.
Партияның басшылығы авторитарлық және тоталитаристік болып сипатталады.
Таваличево (Кюстендил облысы)
Таваличево (Таваличево) — Болгариядағы ауыл. Кюстендил облысына қарасты Кюстендил қауымының құрамына кіреді.
Собет-Яха-Тарка
Собет-Яха-Тарка — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Собет-Яха өзенінің сол жағалауынан 32 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Надым өзені өзені су алабының шығыс шекарасынан Пур өзені су алабының солтүстік батыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері
Түрікменстан Демократиялық партиясы
Дереккөздер
Санат:Түрікменстан саяси партиялары Демократиялық партия
Таваличево (Кюстендил облысы)
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 289 адамды құрайды.
Леза
Леза (Lesa) — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Новара провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2402 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 200 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 28040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Мартин.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пьемонт елді мекендері
Таваличево (Кюстендил облысы)
Пошта индексі — 2538. Телефон коды — 07917. ЕКАТТЕ коды — 72045.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кюстендил облысының елді мекендері
Сазару
Сазару. Сөздіктегі түсіндіруде — мелшиіп қарап қалу, бедірею делінген.
«Шалғай шепте шалқайып cap тап болып, сазарып үстірт жатыр» (М. Сатыбалдиев, Қоңыр қозы). «Ағасында өң-түс жоқ, бір бозарып, бір сазарды» (Ө. Қанахин, Жас дәурен).
Екі мысалдың, бірінің сонынан екіншісін қатар берілу себебін сезген де боларсыздар. Мағына жағынан, мысалда келтірілген «сазарудың», түсіндірме сөздікте көрсеткендей, «мелшию мен бедірсюге» жанасымы шамалы. Сөйлем ішіндегі «сазар» сөзі арқылы да, оның төркініне жорамал жасау қиынға соқпайды. «Сазарудың» алғашқы мағынасы «сарғаю, сарғылттану» десек, қүрғақ ойдың жетегіне кеткендік бола да бермейді. Өйткені, кейбір түркі тілдсрі дерегі ойымыздың шындыққа жақындығын жақтайды. Қырғыз тілінде «сазар»— сарғылттану, якуттарда «сасар»—сарғаю мағыналарында түсіндіріледі. Бүларды былай қойғанда, якутша біздегі «сары» мағынасындағы сөз—«сасархай» түлғасында беріледі. Екі тілдін: қайсысында да сөз түбірі бірінде —«саз», екіншісінде — «сас» екендігін іркілмей айта аламыз. Бүл жерде тағы да түркі тілдеріндегі дәстүрлі дыбыс сәйкестіктеріне ( р ~ с, р~з: көз~көр сияқты) жүгінуіміз керек. Осы себептен де «саз», «сас» тұлғалары біздегі «сар(ы)» сөзімен теңбе-тең.
Сөйтіп, «сазар», етістігінін. алғашқы мағынасы «сарғай» деген болып шығады.
Турсифал
Турсифал (Turcifal) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лиссабон округінің құрамына кіреді. Торриш-Ведраш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Лиссабон ірі қалалық агломерациясында орналасқан.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Оэште экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 008 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24,51 км² шамасында. Халық тығыздығы — 122,7 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Эштремадура провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лиссабон округінің елді мекендері
IC 5006
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 5006 Санат:Бүркіт (шоқжұлдыз)
Окре
Окре (Ocre) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Л’Акуила провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1063 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 45 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 67040.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Қайнар (Ордабасы ауданы)
Қайнар — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бөріжар ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде, Бадам өзенінің сол жағасында.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3099 адам (1524 ер адам және 1575 әйел адам) болса, 2009 жылы 3264 адамды (1644 ер адам және 1620 әйел адам) құрады.
Инфрақұрылымы
М. Әуезов атындағы орта мектепте 800-ден астам оқушы білім алып, оларға 80 ұстаз білім беруде. Екі қабатты аурухана, "Раушан" бала-бақшасы, Қазпошта, т.б мекемелер халыққа үздіксіз қызмет көрсетуде. Ауылдағы үйлердің 80 пайызы газбен, таза ауыз сумен қамтамасыз етілген. Ауылда үлкен алма бағы бой көтерді. Жылыжайда қысы-жазы қызанақ, қияр секілді көкөністер өсіріледі.
Дереккөздер
Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Геоэкологиялық индекстер
Геоэкологиялық индекстер - кез келген әлеуметтік табиғи құрылымның геоэкологиялық жағдайын сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіштер. Әдетте төрт негізгі геоэкологиялық индекстерді бағалайды: қоршаған ортаның ластануы индексі (атмосферада, гидросферада, литосферада); ресурстардың таусылу, түгесілу индексі (су, өсімдікті минералдық және т.б.); қатер индексі (экожүйенің тұрақтылығы белгісі бойынша); биосфераның популяциясына антропогендік ықпал индексі (адамдарды қосқанда). Жеке және ықпалдасқан индекстердің өзгеруі үрдістері нақтылы әлеуметтік табиғи құрылымның тұрақты даму жолында ма, әлде ол жолдан ауытқыды ма соны анықтайды.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Бенчмарк
Бенчмарк(Benchmark) — есептеу желісінің шапшаң әрекеттігін анықтауға пайдаланылатын стандартты бағдарлама. Әдетте, ол кейбір тапсырмалар қоспасын құрамына енгізеді.
Бенчмарк-мәселе (Бенчмарк задача; benchmark problem) — есептеу желісінің сипатын бағалауға арналған мөселе.
Бенчмарк-баға (Бенчмарк-оценка; benchmark study) — есептеуіш жүйені таңдау мақсатымен берілген оның мүмкіндіктерінің салыстырмалы бағасы.
Сілтемелер:
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
IC 587
IC 587 — Sextans шоқжұлдызында орналасқан Sbc (жинақы спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 29127, UGC 5411, MCG 0-26-12, ZWG 8.28, IRAS10005-0209.
Сыртқы сілтемелер
IC 587 Санат:Sextans (шоқжұлдыз)
Тәуекелдік
Тәуекелдік, қатер – 1) келеңсіз зардаптарға ұшырататын оқиғалардың басталу ықтималдығы; 2) экономикалық қызмет шарттарының кездейсоқ өзгеруіне байланысты күтілген табыстың, мүліктің‚ ақшалай қаражаттың болжанбаған шығасыға ұшырау қаупі. Қауіп-қатер үш топқа бөлінеді, олар: саяси тәуекелдік – саяси өзгерістердің, әскери жанжалдардың, шектеулер енгізудің, тыйым салудың, мүлікті ұлт меншігіне айналдырудың, т.б. экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер; экол. Тәуекелдік – қазіргі табиғат нысандары мен факторлардың антропогендік өзгеріске түсуінің ықпалымен байланысты қатер; экономикалық тәуекелдік – қабылданатын шаруашылық шешімдердің немесе жасалған әрекеттердің экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер. Экономикалық тәуекелдік мынадай түрлерге бөлінеді: банк тәуекелдігі – несие ұйымдары жүзеге асыратын операциялардың айрықшалығына байланысты пайдаланылмай қалу қаупі; несиелендіру Тәуекелдігі – қарызгердің алған несиесін қайтармауы және алынған несие үшін пайызды төлемеу ықтималдығы; валюталық тәуекелдік – валюталар бағамының болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауына байланысты валюталық шығасыға ұшырау қаупі; пайыздық тәуекелдік – пайыздық мөлшерлемелердің болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауы; сақтандыру тәуекелдігі – сақтандыру жүргізілетін қайсыбір ықтимал оқиғалардың басталуы қаупі; инфляциялық тәуекелдік – инфляциялық үдерістердің салдарынан өндіріс шығынының арту қаупі; баға тәуекелдігі – пайыздық мөлшерлеменің өсу немесе құлдырауы салдарынан борышқорлық міндеттеме бағасының өзгеру қаупі. Кәсіпорында тәуекелдік үш түрге бөлінеді, олар: өндірістік тәуекелдік – өнім өндірумен, қызмет көрсетумен, өндірістің болжалды көлемінің төмендеуі ықтималдығымен, шығынның болжанбаған деңгейде көбеюімен байланысты шығасыға ұшырау қатері; коммерциялық тәуекелдік – бағаның өзгеруі, сату көлемінің төмендеуі, айналыс шығынының артуы кезінде өнімді сату, қызметтерді көрсету үдерісінде туындайтын шығасы қатері; қаржы тәуекелдігі – кәсіпорынның банкілермен, басқа да қаржы мекемелерімен қарым-қатынасы үдерісінде несие үшін пайыз мөлшерлемесінің болжанбаған деңгейде өсуі, салық жүйесіндегі өзгерістер салдарынан туындайтын қатерлі тәуекелдік шығасының белгілі бір деңгейде пайда болуының жиілігімен және ықтималдығымен, яғни шығасыға ұшырататын шарттардың пайда болу ықтималдығының пайызымен өлшенеді. Шығасы деңгейіне қарай мынадай түрлерге ажыратылады: мүмкіндікті тәуекелдік – пайданың не оның бөлігінің шығасыға ұшырау қаупі; дағдарысты (қиындық туғызатын) тәуекелдік – түсімді кем алу, жұмсалған шығынның өтелмеу қатері; апатты тәуекелдік (мүліктен айрылу, банкротқа ұшырау қатері).
Сілтемелер
ताजिक 타지크족
Цзэн Ляньсун
Цзэн Ляньсун – Қытай актері, экономист, Қытай Халық Республикасы жалауының дизайнері. . 1917 жылы Чжэцзян провинциясының Жуйань қаласында дүниеге келген.
1936 жылы Ұлттық орталық университеттің (1949 жылы Нанкин орталық университеті деп өзгертілген) экономика факультетіне түседі.
1937-1945 жылы Екінші жапон-қытай соғысы кезінде жапондарға қарсы күрескен. 1999 жылықайтыс болған.
Дереккөздер
Санат: Актерлер
Есенберлин романындағы Алаш рухы
Халық ғұмыры – тарихи дамудың диалектикалық заңдылығын құрайтын жалғыз нысана. Дәуірлер сипатынан табиғи дамудың бел-белестерін, алған асу, шыққан биігін пайымдап, кешегі мен бүгіннің арақатынасын ажыратуға, өзгенің өресі жетпес жорамал деректердің жанды-жансыз жобасын жасауға болады. Осы ретте көз жетер тарихын қаламен аттап, қағазға тақтап қойған елге қызыға да, қызғана да қарайсың. Хаттаулы тарих – халық болмысының рухани, мәдени өрісіне берілген төлқұжат. Ондай елдің әлемдік дамудағы кімнің-кім болғанын сарапқа салар тұста алдына жан салмай кететіні де сондықтан.
Қазақ қауымының қолына қалам алған санасы сардар азаматтарының қай-қайсысы болсын, әсіресе XX ғасырдың алғашқы шеңберінен бастап тарихи деректерге ден қоя бастауының себебін біз осы жайдармен байланыстыра қарауымыз керек. Өйткені «Алаш қозғалысына қатысып, «Алаш» партиясын құрысып, Алашорда үкіметін жасаған қайраткерлер ішінен қазақ әдебиетінің алтын діңгек, сом тұғырлары шықты. Отаршылдықпен шайқас, артта қалушылыққа қарсылық, надандықты мансұқ ету, азат, тәуелсіз демократиялық, дербес мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап мүддесі емес, жалпы ұлт мақсаты үшін күресі, өркениетті нысана ету – бұл ағымда болған ұлылы-кішілі азаматтардың баршасының дүниетанымына ортақ, ерекше қасиет» болды. Ұлт тарихының мәнді тұстары А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Ж.Досмұхамедов, С.Сейфуллин, М.Әуезов шығармаларында қамтыла бастаған. Қазақ елі тарихының әдебиеттегі көрінісі сол дәуірдегі қазақ әдебиеттануының көрнекті өкілдерінің еңбектерінде көрініс тауып, әр қырынан сөз болды. Бұл ежелден-ақ көркем әдебиет пен тарихтың арақатынасы сөз боп келе жатқан қазақ әдебиеттану ғылымында да түбірлі мәселе екенін көрсетеді. Алайда түбірі терең, түбегейлі шындықты жүйелеп, ұлттық ғұмырнаманың әлемдік дамудағы дара тұстарын ашып көрсетудің алғашқы талпыныстарына талағы тар заман тұсау салып бақты.
Ұлт тарихының шындығынан жасқанудың коммунистік идеологияның күшті қаруларының біріне айналуы да сол XX ғасырдың болмысындағы танымдык кереғарлықтың керемет мысалы болып қала бермек. Солай дегенмен халық зердесі бұғауға да, бұрауға да көнбейтін қуат. Халық зердесі ешқашан да ұмытшақтық кеселіне ұшыраған емес. Ал зерденің зерлі нұсқаларына зер сала қарап, қара қылды қақ жарар әділет биігінен пайымдау – сол халықтың қанатты перзенттерінің парызы болған.
Бізге тұстас дәуірде, алғашқылардың бірі болып, осы үдеден шыққан жазушы Ілияс Есенберлин болды. Оның алты кітаптан тұратын тарихи эпопеясы сөз өнерінің әлемдік нұсқасына қосылған тарихты көркемдік пайымдаудың, әдебиеттегі алаштық мақсат пен ұлттық рух көрінісінің үздік үлгілерінің бірі болып қала бермек. Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев жазушының туғанына 80 жыл толуы қарсаңында «Ақиқат шындық темір шымылдықтың ар жағында тұтқындалып, ата тарихының «ақтаңдақтарын» зерттеу тыйым салынған жылдары Ілекең қазақ қаламгерлерінің алғашқысы болып қиын да күрделі тақырыпқа – Қазақ хандығының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күресі тақырыбына қалам тартып қана қойған жоқ, өзінің эпикалық құлашы, халық өмірінің сан алуан қырын кең қамтуы, қазақ тарихының кемеңгер көсемдерінің қайталанбас бейнелерін сомдауы жағынан өзге туындылардан оқ бойы алда тұрған талантты шығармасы – «Көшпенділер» тарихи трилогиясын дүниеге әкелді. Бүгінде дүние жүзінің көптеген халықтарының тіліне аударылып, әлденеше рет басылған жазушының осы еңбегін хандық дәуірдегі қазақ өмірінің энциклопедиясы десек артық бола қоймас» - деп жазғанындай бұл шығарманы қазақ халқының баға жетпес көркем туындысы әрі ешқандай шығармамен теңестіруге болмайтын орны бөлек тарихи, ғылыми жағынан кең қамтылған кесек дүние дегеніміз орынды.
Рас, Есенберлиннің тарихи тақырыпқа жазылған романдарынан бұрын да одақ көлемінде фундаментальді тарихи шығармалар жарық көрген. Алексей Толстойдың «Бірінші Петр», Василий Янның «Шыңғысхан», Г.Гамсахурдияның «Давид IV Строитель» тағы басқа романдар сөз жоқ тарихта үлкен орны бар, олардың авторлары да өте талантты танымал тұлғалар. Бірақ олар өз шығармаларындағы кейіпкерлерін қай қырынан көрсетем десе де, ашығын айтқанда «жоқтан бар жасап, болмағанды болды» десе де шек қойылмады. Роман қалай жазылса, баспадан солай жарық көрді, барынша ерік берілді. Идеология тарапынан ешқандай қысым, ешқандай кедергі болмады. Міне осыны жоғарыдағы кітап авторлары қажетінше пайдаланды.
Ал Есенберлинде мұндай еркіндік жоқ екені белгілі. Қазақтан шыққан батырларды, атақты хандарды, от ауыз, орақ тілді билер мен шешендерді насихаттауға, олардың батырлығы мен ерлігін өнері мен өткірлігін, ұйымшылдығы мен бірлігін қалың оқырманға жеткізуге партиялық цензура тарапынан қатаң тыйым салынатын кез. Керек болса, партиялық идеология қазақ халқының ғасырлар бойғы бай тарихын жылы жауып қойып, қазақ тарихы «Ұлы октябрь революциясынан бастау алады» дегенге дейін барды. Ал коммунистік партияның сол кездегі көшбасшысы Л.Брежнев бір сиезде «Қазақстанда қайдағы бір Кенесары Қасымов дегенді шығарып алды» деп ашуланып, сес көрсеткені бар. І.Есенберлинің «Көшпенділер» трилогиясы партиялық идеологияның қылышынан қан тамып тұрған уақытта дүниеге келген шығарма. Ол кезде мұндай шығарманы жазбақ тұрмақ қазақ халқының ертеректе өмір сүрген артында мол мұра қалдырған, елім деп еңіреген, ел үшін, жер үшін мерт болған батырларының, хандарының, шешендерінің атын атаудың өзі, олар жөнінде әңгіме қозғаудың өзі қиын еді, қауіпті еді. Ал Ілияс Есенберлин осының бәрін біле тұрып қазақ халқының өткен тарихын бейнелейтін, тарихтан мол мағлұмат беретін бір кітап емес, бірнеше роман жазып, оқырманға ұсынуы жай ерлік қана емес, талантты жазушының, саяси жеңісі еді.
«Көшпенділер» ұлт тарихының бастау көзі беріде емес, әріде жатқандығына жөн сілтеді. Бүкіл бір халықтың өмір-тарихы ұмытылып бара жатқандығын еске сала отырып, оған кінәлі коммунистік саясат екендігін ашып айтпаса да, өмір ағысы басқа арнамен ағылып бара жатқандығын, тарих беттері бұрмалағандығын көркем тілмен бейнелеп берді. Есенберлиннің осы трилогиясынан нәр алып, көп нәрседен мағлұмат алған көпшілік оқырман ондаған жылдардан соң тоталитарлық жүйеге қарсылық білдіргенін дүние жүзі біледі. Бірақ қылышынан қан тамған Горбачевтік-Колбиндік баскесерлер әділдік іздеп, бой көрсеткен жастарды қалай қуғындап, қалай түрмеге жапқанына тарих куә. Қазақ   халқының    бұрмаланған    тарихын    зерделей    білген Есенберлин ұлт тағдырының дәуірлер бедеріндегі болмысын өнер тілімен өрнектеп баяндау мақсатында қолына қалам алып, «Көшпенділер» трилогиясын жазуға кірісті. Әсіресе Қазақстанның өз еркімен Ресейге қалай қосылғандығын, оның пайдалы және зиянды тұстарын нақты дәлелдермен оқырман алдына ұсынды. Әбілқайыр хан мен Абылай ханның әр кезеңдердегі осы мәселелерге байланысты іс- әрекеттерін көрсетуге тырысты. Қазақ халқының ержүректілігін, қандай жағдайда болсын елін, жерін сыртқы жаулардан қорғай алатындығын көрсетіп берді.
Қазақ қандай халық, олар қашан және қалай қалыптасты, жеке ұлт ретінде танылуға қандай мүмкіндіктері бар? Романда осы сұрақтарға нақты жауап берілген. Бұл тоталитарлық жүйе билік құрған кезеңдегі ұлтты сақтап қалу үшін жасалған бірден-бір қадам болатын. Бүгінгі күнді сол өткеннің нәтижесі ретінде таныған Есенберлин қоғамның түрлі қабаттарындағы жасырын қалған күрделі оқиғаларды, аса мәнді тарихи кезеңдерді әлемдік тарихтағы ұлы оқиғалармен салыстыра отырып, небір тар, қысылтаяң замандарда өз бойынан қуат тапқан халық күшінің құдыретін көркем бейнелеуге ұмтылады. Ол көне тарихқа бүгінгі заман талғамы тұрғысынан өлшеп үңіледі.
I.Есенберлин – тарихи деректерді терең меңгерген сөз зергері әрі сол заманға сай тарихи сипатты нақты көре білген зерделі қаламгер. Оның шығармаларында суреттеліп отырған заманның ерекшеліктері мен өзіндік келбетін танытатын поэтикалық қуат тарихи тұрғыдан нанымды. Есенберлин қаһармандарының мінез ерекшеліктерінен қоршаған ортаның жағдайынан туындап отыратын поэтикалық қиял, ойдан шығарған оқиғалар шынайы сипатқа ие екендігін көреміз. Жазушылық қабілет пен үлкен зерттеушілік ізденістің нәтижесінде дүниеге келген «Көшпенділер» мен «Алтын Орда» трилогиялары ғылыми ой мен творчестволық қиялдың тамаша синтезі деуге болады. Халықтың қай кезең болсын езгіге, бұғауға, қорлыққа шыдамай, бостандық, теңдік, еркіндік үшін соңғы күшін сарқып күресе беретіндігін кең тыныста суреттейтін трилогияда күрескерлік идея бой оздыра көрініп отырады, оптимистік күрес жолы көркем хикаяланады.
Халықтың жеке ел болуындағы ең үлкен және соңғы қуатты тегеуріні қазақ халқының жоңғардың жойқын шабуылына төтеп беріп, елдігі мен жерін сақтап қалуы болды. Бұл нағыз Ұлы Отан соғысы, сол отан үшін шайқастағы тұтас халықтың ерлігі еді. Бұл сипат, Отан іргесін сақтап қалу үшін болған ұлы шайқас романда бар болмысымен жан-жақты көрінеді. Тарих оқулықтарында «өз еркімен қосылды» деп түсіндіріліп келген Ресей империясына қазақ даласының бағындырылу процесінің қиын да күрделі сипаты «Жанталас» романында Әбілқайыр, Барақ, Абылай сияқты әртүрлі көзқарастағы ел билеушілерінің іс-әрекет, айла шарғылары арқылы көрініс табады. Қандай тығырықтан да халық өзін-өзі шығарады. Трилогияның алтын желісі, негізгі өзегі – қазақ халқының саясат бұғауы, шовинизм құрсауымен беймәлім болып келген тарихын өзіне таныту. «Адамзаттың нағыз шын тарихын тарихшы емес, суреткер жазады», - дейді М.Горький. І.Есенберлин осы принципті ту етіп ұстап, ғылымда да осы уақытқа дейін терең сараланып бітпеген тарихтың қос қыртыс қатпарларына қазақ қаламгерлерінің ішінде тұңғыш рет қаламгер көзімен саяхат жасап, оқырман назарын көне тарихтың әлі ашыла қоймаған тың беттеріне аударады. Максим Горький Жазушылардың бүкілодақтық бірінші сиезінде сөйлеген сөзінде тарихи тақырыпты терендете түсудің аса қиын екеніне баса назар аудара келе былай деген болатын: «Біз өткен заманның тарихын білмейміз. Удельдік-князьдік және шекаралық қалалардың құрылғанынан бастап осы күнге дейінгі тарихын жазуды ұйғарып отырмыз, бұл ішінара қолға да алына бастады. Бұл жұмыс бізге очерк, әңгімелер арқылы феодалдық Ресейдің өмірін, Москва князьдары мен патшаларының отарлық саясатын, сауда мен өнеркәсіптің дамуы, князьдың, воеводаның, көпестің, ұсақ мешанның, шіркеудің шаруаларды қалай қанап келгенін айқын көрсетіп беруге тиіс... Біз одақтас республикалардың өткен кездегі тарихын білуіміз керек».
Алайда бұл ойды жүзеге асыруға солақай саясаттың кесірінен Одақтас республика жазушылары үшін дер кезінде мүмкіншілік тумады. Өйткені біржақты саясат ұлт тарихына қатысты бұрынғының бәрінен бойды аулақ ұстауға мәжбүр еткен еді. Бұл орайда Ілияс Есенберлин дәуір тынысын жіті бақылай отырып, халық тарихының ең күрделі кезеңін бейнелейтін тарихи романдарды дүниеге әкелді.
Авторын абыройға жеткізіп, жігер отына бөлеген «Көшпенділердің» халықтың алау ықыласы мен кенен ілтипатына ілігу себебін шығарманың көркемдік қасиетіне байланысты ғана қарау жеткіліксіз. Ілияс Есенберлин қаламынан туған тарихи романдардың жылдар бойына әсері кемімей келе жату сыры тереңіректе жатқан секілді. Тереңде жатқан сыр болмысына бойлай қарасақ, тағы да уақыт өлшемі мен замана талабы деген ұғым айшықтала береді. Ой, сана жазушы қаламының қыран қимылына, қиял қиянына бұрылады, ашып айтуға сол замананың тар кезеңі тұсау болған тарихи шындықты көркемдік үлгіде танып-білудің алғашқы талпынысына жетелейді. Өйткені, өткеніміз туралы кешеге дейін там-тұмдап қана дерек біліп келсек, «Көшпенділер» елдік дәстүріміз, ғасырларға созылған шытырманға толы тарихымыз бар екенін көркем әдебиет әлемінде тұңғыш рет таныстыра алды. Ол ол ма, бұл шығармадан тіпті тарихи еңбектерде шешімін тауып болмаған немесе басы бірікпей шашыранды түрінде жатқан мағлұматтардың бір жүйеге түскен желісін көреміз. Соншама көп фактілерді жазушы жалаң тізбей, роман шарттарына лайықтап, қорытып, көркемдік қиялға бөлеп бере алуы шығарманың тартымдылық қасиетін арттыра түсті. Міне, осындай тарих пен аңыздың, қиял ауқымы мен шеберліктің бірлестік табуы трилогияның өзгеше бітімін белгілеген еді. Сонымен қатар әдебиеттегі белгілі жанрлардың шартына сай бағалау қиындығы да шығарманың материалы, жанры, көркемдік тәсілі мейлінше тың болғандығын көрсетіп тұр. Жаладан емес, жаладан шегер жападан қорыққан күйректік меңдеген заманда бүгін бір халықтың қабыланға қарсы шауып, қарсақтан қаймыққан бала мінез, барын бағалай алмай жатып, жортып жүріп жоғын іздеген ақ жүрек жомарт халықтың тарихи зердесін оятуға тәуекел етуі ерлікке пара-пар қимыл еді. Ол осы үдеден шыға білді. Солақай сынның, алакөз пиғылдың, таным таяздығының алғашқы қадамға тигізер кесірінен де қорықпады. Сенім салмағы алдымен халық парасатына жүктелді. Ана-халық айтар ақырғы сөздің ақ боларына сенген жазушы қаламынан қазақ тарихының, Дала ғұмырнамасының ғасырлар ғаламаты алмағайып күйге салған көркем бейнесі туды. Арғысын айтпағанның өзінде, бүгінгі ұлттық дүниетаным өресі деңгейінен қараған оқырманға Ілияс Есенберлин ерлігіндегі біз пайымдаған үш арна сөз өнерінің диалектикалық нысанасындағы биік талғамға жауап беріп тұрғаны анық. Олар – аты мен затын аңыз желісі көмескілеп, іс-қимылын адам психологиясындағы зандылықтардан бөліп әкеткен тарихи тұлғаларды қайтадан жандандырып әкелуі, олардың болмыс-бітіміндегі тарихи таңбалардың ақ-қарасын ажыратып беруі. Ел аузындағы аңыз-болжамдармен астасып барып көптеген шығармаларға жеңіл желі болған Шыңғыс әулетінің өз дәуіріндегі рухани, саяси, адами бейнесін мүмкін алғаш рет аша білген осы Ілияс Есенберлин эпопеясы шығар. Мұны – бірінші арна деп ұғыңыз.
Рас, шығарманың кей тұстары әдеби-көркем шығармадан гөрі тарих оқулығына көбірек ұқсап кетеді. Біле-білсек, жазушы бұл әрекеттерге саналы түрде барған. Мұны біз Қадыр ақын айтпақшы, «тарихы қалың, оқулығы жұп-жұқа елдің» өткенінен бүгінгі ұрпаққа  толыққанды хабар беру ниетінен туындаған өзіндік тәсіл деп түсінуіміз керек. Өйткені бұл шығарма сол кезең туралы алғашқы барлау ғой. Осы  ретте қандай іске құлаш ұрғанын бір кісідей санаулы санаткерлердің  қатарында тұрған қаламгердің кезінде «Қаһар» романы туралы айтқан мына пікірі еске түседі: «Тарихи эпопеяны жазуды соңғы кітаптан бастауымның себебі – жиналған архив деректерінің молдығы, қамтылатын дәуірлер ауқымының кеңдігі, ойлаған, жоспарлаған кітаптарды түгел жазуға ғұмырым жете ме, жетпей ме деген күдік» дей келіп, ол көңіліне ұялаған күдігі туралы «Жұлдыз» журналының тілшісіне берген сұхбатында былай деді: «Мұның мәнісі бар. О баста, тарихи деректерді жинау кезінде, романға кіріспес бұрын, іштей жоспар жасаған едім. Яғни көңілімде, іс жоспарымда халқымыздың 500 жылдық тарихын қамтитын трилогия болып қалыптасты. Бірақ трилогияның ең соңынан бастауыма себеп болды. Ең алдымен   тіршіліктің кейбір тауқыметін тартқандықтан ба, үшеуін бірден қамтып жазуға өмірім жете ме, жетпей ме деп те қауіптендім. Содан болар халыққа, болашақ үрім бұтаққа айтпақ болған ойымның тарихи оқиғаларға деген жазушылық тенденциям мен позициямның айқын көрінісі болған басты темір қазығым – «Қаһар» еді. Егер алдыңғыларын айтып келіп, көксеген негізгі ойыма қол жетпей қалса, өмірбақи арманда, орны толмас өкініште өтуім мүмкін ғой. Ойға алған, көңілге түйген трилогияның ең әуелі соңынан бастап жазылу сыры осы еді». Бүгінгі болмыстың деңгейінен караған оқырманға жазушының бұл жан сырындағы жасырын иірімдер көп нәрсені аңғартса керек. «Қаһар» романы билікке машыққан «білгірлікке», «Сақтықтан» самарқау тартқан санаға, аттыға ілесем деп таңы айырылған «хан-талапай» қауымының қас-қабағына жасалған барлау болатын. Роман сонымен бірге, оқырман деп аталатын, жақсыны-жақсы, жаманды-жаман деп айтуға арын да, барын да салуға әрқашан даяр тұрар тура бидің тарихи зердесін тағы бір селт еткізерге жасалған талпыныс еді. Өйткені бұл романға арқау болған кезінде қазақ зиялыларының басына қатер төндірген тақырып еді. Қазақтың ұлы тарихшысы Е.Бекмаханов сол кезең шындығын бұрмаламай жазам деп бас бостандығынан айырылған. «Хан Кене» тарихи драмасын жазам деп М.Әуезов азапты күндерді бастан кешірген.