cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сэбэсь-Яха
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Тұғырыл хан
Тұғырыл хан және Шыңғыс хан
80-ші жылдардың басында Тұғырыл монғол Темүжінді қолдай отырып, өзінің монғолдар арасындағы ықпалын күшейткісі келді. Темүжін­нің әкесі Есугей Тұғырылдың одақтасы және (андасы) досы болды, бірақ ол өлгеннен кейін Есукей ұлысы ыдырады. Темучин әкесінің жолын жалғас­тыру үшін өзіне соғыста одақтас табу мақсатымен керейдің билеу-шісімен тығыз қарым-қатынас орнатады. «Құпия шежіреде» мындай жолдар бар «Шыңғыс хағанды хан болғыздық деп,Керейдің Тұғырылханына Тақай мен Сүкеқай екеуінжібергенде,Тұғырыл хан: «Темұжін сынды ұлымдыхан болғызған-дарың өте орынды. Моңғолдар хансыз қайтіп болады» депті.
Осы кезден бастап керейлер бірте-бірте әлсіреп монғол Темүжін күшейе түседі. 1189 жылы Темүжін монғол тайпасының бір бөлігінің ханы болып сай­ланады да Тұғырыл оған батасын береді. Алайда өткен іс-шара монғол тайпалары арасында жаңа соғыс өртін тұтатты. Бірінші Темүжін мен Жамұха арасында жанжал пайда болады, бірақ жаңа хандық күшейе түседі.
Сол уақытта керей хандығы ордасында өзара қырқыс басталады. 1194 жылы наймандардың көмегімен билік басына Тұғырылдың інісі Ерке-Қара келеді, бірақ оның билігі ұзаққа бармайды. Екі жылдан соң 1196 жылы Тұғырыл Темүжіннің көмегімен қайтып оралады да, қайтадан керей-моғол бірлестігінің билеушісі болады.
1198 жылы Қытай мен татарлар одағының арасында соғыс өрті тұтанады. Керейлер Қытай жағына шығып, монғолдармен бірге жорыққа аттанады. Қытай мен керейдің біріккен әскері татарларды күл-талқан етеді. Сөйтіп Тұғырылға қытайша ван яғни «патша» атағын беріп, Орталық Азияның тәу­ел­сіз ханы деп мойындайды. Сол кезден бастап Тұғырыл Ван хан атанады
Рашид-ад-диннің «Жылнамалар жинағында» Ван ханның дәуіріндегі керейдің атақты адамдарының есімі аталады. Олар: «бас әмір» Тегін-Күрі және Итүрген-Юдак, Гүрін бахадүр, «құрметті әмірлер» Ала-Бұқа және Та­йыр, Санғұн нөкерлері Білге-бек жәнеТудан, Ван ханның атқосшылары Бодай және Қышлық, әмір Құйду, Күрі-Силиүн-тайшы, Кү-Темір.
Тұғырыл мен Жамұқа
Осы үш күнде не оқиға болды?
«Мұңғұлдың құпия шежіресі» және басқа кітаптарда мұның басы ашық айтылмаған, онда басты қаһарман Шыңғысханды көрнектілендіру басты орында болғанда оның кімнің көмегімен күш алғаны ашық айтылмаған. Меніңше осы үш күнде Тұғырыл хан қара бұлғын ішік алғандағы уәдесін орындап бұрын Шыңғысханды жұртқа тастап кеткен руластарын шауып, оларды шырқ иіріп, Темужіннің аяғына жыққан, себебі Тұғырыл келген жер сол қамағ Моғұл жері. Осы соғыста Тарғұтайдың аталмай, тек Шыңғысхан Жамұқадан бөлінгенде Шыңғысханнан қорқып қаша көшуі оның күші әлсірегенінің дәлелі. Тұғырыл осылайша уәдесін орындап андасына берген сертінде іске асырды. Шыңғысханды Тұғырылдың сүйеп оған түмен қол жинап беруі Жамұқаға ұнамағаны анық, ендігі жерде ақсүйек Темужін оның басты бақталасына айналары анық еді. Сол үшін ол Тұғырыл ханға өкпелейді, арасы бір жыл өтпей ол Темужіннен де, Тұғырыл ханнан да бет бұрады.
Меркітті шабу
40 мың атты жасақ бас қосады да, Қалқа өзенінен түнде сал буып өтіп меркіттерді қапыда басады, судағы балықшылар көріп қойғандықтан дер кезінде хабар жеткізіп меркіттер жанталаса қарсыласады, әйтпегенде ең жауынгер елді тепе-тең күшпен жеңу қиын еді. Түнімен болған сұрапыл соғыста меркіттер қалың әскерге төтеп бере алмайды, ақыры Қағатай Дармала қолды болады, Дерусүнмен Тоқтааға, Барғұжын Тоғымға қашады. Сушігіл жоғалып, Бөрте құтқарылады. Меркіттің көптеген мал жаны қолды болады, осылайша бес арыс елдің бірі әлсіреп бұрынғы орнынан айырылады, ендігі жерде тек басқа тайпалармен одақтасу арқылы ғана Тұғырыл ханмен белдесетін болады.
Моңғолдардың Керей хандығына бағынуы
Иесукей өлген кезде Тұғырылдың не үшін андасының бала-шағасына көмектеспегені беймәлім. Сірә Керей хандығының ішкі бұлғағы мен сыртқы жаулардан шыға алмаған сияқты. Алғашында тайпа билігі тайшығұт Тарғұтай қырылдақтың қолына өтсе, Темужін ержетіп әйел алған кезде оның андасы Жамұқа елдің бір бөлігіне ие болып Тұғырылдың сенімді серігі болады. Осылайша моғолдар тұтас біріге алмады. Шыңғысханға қатысты оның ұрпақтары құрған ұлыс ордаларда жазылған тарихнамаларда Шыңғысхан обыразын тіктеуге баса мән берілгенде онымен тұстас әсіресе сахара билігіне таласқан үзеңгілестерін төменшіктету құбылысы кең етек алған. Десе де сырт ел тарихшыларының көзқарасы бөлекше. Бұнда біз Жуайни мен Марко Поло деректерін ұсынып отырмыз. «Қазір татарлардың мемлекет құру барысын таныстыра кетейік, татарлар алғашында шүржендермен көрші болып, олардың терістігінде отырған екен. Тұрақты қоныстары болмапты, былайша айтқанда қаласы мен қорғаны жоқ кең жазық пен сахара, жайылымда жасапты,ол алаптарда кең әрі мол болып ағатын өзендер бар екен, оларда өздерінің патшалары болмаған. Олар бір күшті патшаға бағынышты екен, біреулердің айтуынша оны татарлардың тілінде Оң хан деп аталады екен, біздің тілімізде Пустер Жохн.
Татарлар әр жылы өздері баққан малының оннан бірін Оң ханға салық ретінде төлейді екен. Оң хан, яғни Пустер. Жохнолардың құдыретін байқап, олардың бірлесіп қарсылық көрсетуінен үрейленіпті. Сонымен оларды көптеген тайпаларға бөлуге бұйрық беріп, мемлекеттің әр жеріне бытыратыпты. Егер кез келген жерде бүлік туса, ол осы тайпалардың әр жүз адамының төртте бес адамын әскерге алыпбүлікті жаныштайды екен. Осылайша татарлардың күші әлсірей бастапты. Осы кезде Оң хан оларды алыс жерлерге ұзақ жорық жасауға міндеттепті, әрі сенімді әмірлерін оларды бақылауға қойыпты...».
Дереккөздер
Санат:Алтын Орда хандары Санат:Сібір хандығы
Балқаш әуежайы
Балқаш әуежайы — Қарағанды облысындағы Балқаш қаласының әуежайы. ИАТА: BHX. ИКАО: UAAH.
Қолданылуы
нобай|300x300 нүкте|Балқаш әуежайының қасбеті Балқаш әуежайы "Жезқазған Эйр" АҚ авиакомпаниясының филиалы болып табылады, оның 100% акциясы өз кезегінде "Қазақмыс" ЖШС-не тиесілі.
Әуеайлақта әскери авиация — ұшу құрамын даярлау орталығы (Л-39 ұшақтары) орналасқан. Сондай-ақ, әуеайлақ аумағында парашютпен секіретін Балқаш авиациялық-спорт клубы орналасқан.
Тарихы
Балқаш әуежайы (Бертіс) өз қызметін 1933 жылы бастаған. Алғашқы бағыттар Балқаш — Алматы, Балқаш-Қарағанды, Балқаш — Омбы, Балқаш — Новосибирск болды (олар туралы жоғарыда айтылған). Кейінірек әуежай КСРО-ның көптеген қалаларына ондаған рейстер жіберді.
1990 жылдардың басынан бастап тұрақты рейстер орындалмады.
2007-2008 жылдары "Қазақмыс" ЖШС қаржылық қолдауы есебінен әуежайдың аэровокзалы мен ішінара ұшу-қону жолағына күрделі жөндеу жүргізілді. 2011 жылдың жазынан бастап тұрақты рейстер қайта басталды. 2012 жылдың қазан айына жиілігі аптасына 3 рет Жезқазған мен Қарағандыға ("Жезқазған Эйр"Әуекомпаниясы) рейстер орындалды.
2018-2019 жылдары ұшу-қону жолағын жөндеу бойынша барлық жұмыстарды толық аяқтау жоспарлануда. Бұл жағдайда әуежай кез-келген кластағы әуе рейстерін қабылдай алады.
2021 жылы Балқаш әуежайы мемлекет меншігіне берілді. Балқаш әуежайы жергілікті әкімдіктің коммуналдық меншігіне қабылданды. Берілген нысандардың қатарында аэровокзал ғимараты, рульдеу жолы және перрон бар. Толық жаңартудан кейін әуежай үлкен ұшақтарды қабылдай алады. «Қазақмыс» корпорациясы сараптама қорытындысы бар жобалық-сметалық құжаттаманы ұсынды. Ол бойынша қажетті сома анықталды. 2022 жылы республикалық бюджеттен қаражат бөлінеді деп жоспарлануда. Толық қайта іске қосылғаннан кейін Балқашқа 1-ші және 2-ші кластағы (Boeing, Airbus және басқалары) үлкен ұшақтар келе алады. Жөндеу кезінде әуежай штаттық режимде жұмыс істейтін болады.
Қазіргі күйі
Мамандардың айтуынша, әуежайды жаңартуға шамамен 4,5 миллиард теңге қажет. Егер тиісті қаржы бөлінсе, материалдық-техникалық базаны нығайтумен қатар білікті мамандарды да жұмысқа қабылдау жоспарда.
Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Балқаш әуежайын дамыту жөніндегі жобаның 2023-2024 жылдарға арналған «Қуатты өңірлер – ел дамуының драйвері» ұлттық жобасына енгізуді қолдайды. Сондай-ақ Президенттің тапсырмасына сәйкес 2022 жылдың мамыр айынан бастап қазан айына дейін Балқаш қаласына аптасына 14 рейс жиілігімен Астана мен Алматыдан келетін әуе маршруттары субсидияланады. 2024 жылдан бастап Шымкент, Түркістан және Жезқазған қалаларынан Балқаш қаласына дейін маршруттар ашу көзделіп отыр. Сонымен бірге Астана мен Алматыдан орындалатын рейстер субсидияланады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әуежайлары
Джером Игинла
Джером Игинла (Jarome Iginla, толық аты Джером Артур-Адекунле Тиг Джуниор Элвис Игинла, Jarome Arthur-Leigh Adekunle Tig Junior Elvis Iginla; 1 шілде 1977, Эдмонтон, Альберта, Канада) — кәсіби канадалық хоккейші,  КХЛ «Колорадо Эвеланш» командасының оң қапталдағы шабуылшысы. "Даплас" драфтында 11-нөмірімен таңдалып, кейіннен "Калгариге" ауыстырылған. Канадалық Ингила клубында он алты маусым өткізіп, кіргізілген голдар саны бойынша және жиналған ұпай саны бойынша рекордсмен атанған. 2003 жылдың сәуір айының басында Ингила Колорадо Эваланштың капитаны атанған. 2013 жылдың 28 наурызында «Питтсбург Пингвинз» командасына өтіп 2012-2013 жылдарды сәтсіз аяқтады. Келесі маусымын хоккейші "Бостон" командасында өткізді. Канад құрамасының құрамында Джером үш рет Олимпиада ойындарына қатысқан. Солт-Лейк және Ванкуверде өткен Олимпиадаларда жеңімпаз аталған.
Дереккөздер
Санат:1 шілдеде туғандар Санат:1977 жылы туғандар Санат:Алфавит бойынша шайбалы хоккейшілер
Билқис
Билқис - мұсылман аңызының кейіпкері, Құранда аталатын Саба падишасының есімі. Сүлейменнің ұлылығы туралы әңгімеге байланысты Құранда оған қызмет еткен көкектің патшаға Саба еліне барғаны жөнінде айтатыны бар. Онда адамдарды «бүкіл сыйға ие» және өзінің халқымен бірге шайтанның арбауына түскендіктен Аллаһқа емес. Күнге табылатын әйел билейді. Сулеймен көкек арқылы падишаға хат жолдап, оған өзіне бағынуды бұйырады. Жақын адамдарымен ақылдасқаннан кейін падиша патшаға сыйлық жібереді. Бірақ патша елшілерді күдікпен әрі салқын қабылдап, Сабаны жаулап алуға әскер жіберетінін мәлімдейді. Аңыз әңгімеге қарағанда падиша Сүлейменге өзі келген көрінеді. Патшаға көмектесуші сиқыршылар мен жындар падишаны тағымен қоса көзді ашып жұмғанша осында жеткізеді. Оны сарайга алып кіреді. Асыл шыны төселген еденді «су көлшігі» деп ойлап; «тізесін айтқанын» байқамай қалады. Бар ісіне Аллаһ жар болған Сүлейменнің осындай құдіреттілігі мен айлакерлігінен кейін падиша өзінің қателескенін мойындап Аллаһтың алдында бас иіпті делінеді. Билқис туралы аңыздың бірнеше түрі бар.
Дереккөздер
Санат:Дін Санат:Ислам
Франк Себастьян
Франк Себастьян' (1499- 1542) - швейцар тарих және мәдениет философы. Құдай әрекетшіл игілік және махаббат болып келеді деп үйретті. Құдай адамның еркін ерігінде табылады. Библия - бұл тек «мәңгі аллегория» немесе жоғары, жетпес ақиқаттың бейнесі.
Дереккөздер
Санат:Философия
Маунтэйн Вю (Миссури)
Маунтэйн Вю (Mountain View) — Миссури штатының Хауэлл округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 9.5 км². FIPS коды — 29-50438.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Хауэлл округы (Миссури)
Мырзакент
Мырзакент – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы кент, аудан және Мырзакент кенттік әкімдігі орталығы.
Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 403 км жерде орналасқан, Достық (Мырзашөл) каналының бойында.
Халқы
Тұрғыны 17183 адам (2022).
Тарихы
Іргесі 1910 жылы Мырзашөлді суландырумен айналысқан орыс жер қазушаларының қонысы болып қаланған. Әр жылдары Гавриленко, Славянский, Славянка ауылы деп аталған. 1930–97 жылдары Мақтаарал ауданының орталығы болып келді. 1958–90 жылдары жібек құртын өсіру питомнигі құрылып, жібек шаруашылығы дамып, піллә өндірілді. 1967–93 жылдары Славянка кенті болып аталды. Кентте ірі мақта өңдеуші кәсіпорындар, «Мырзакент» АҚ, ауыл шаруашылығы энергетика, құрылыс мекемелері жұмыс істейді.
Инфрақұрылымы
6 орта мектеп, 1 гимназия, 1 президенттік лингвистикалық мектеп, 36 бала бақша, мәдениет үйі, кітапхана, «Сырдария» университеті, Мырзакент көпсалалы колледжі, емхана, кинотеатр, стадион бар.
Дереккөздер
Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері Санат:Қазақстан кенттері
Ұсталық штампылау өндірісі
Ұсталық штампылау өндірісі — машина жасау өндірісінің саласы. Өңделетін металдың агрегаттық күйіне байланысты штампылау процесі металды ыстық күйінде және суық күйінде штампылау болып бөлінеді. Сондай-ақ металды қыздырып штампылау кеңінен қолданылады. Ұсталық штампылау өндірісінде қыздырылған дайындамаларды арнаулы штамптарда өңдеу арқылы штампталған соғылмалар алынады. Штамп — екі бөліктен тұратын белгілі арналары, қуыстары тетікке ұқсас металл қалып. Ондай қалыптар сапасы өте жоғары болат маркаларынан жасалып, соққыға, үйкеліске, ыстыққа шыдамды келеді. Штамптың төменгі бөлігі тоқпақтың шаботына орнатылады, ал екінші жартысында алдын ала жасалған бір немесе екі тесік арқылы төменгі бөлігінің үстіңгі бетіндегі саусақ тектес бағыттаушыға киістірілгеннен кейін жаншу процесінің бас кезінде қалып бөліктері қиыстырыла бастайды. Штамп жартыларының арасындағы қуыстарға металл жайылып, оны толтырады. Сыртқы күш әсерінен қатты жаншылғаннан соң соғу күші тоқтатылады. Материал көлемі штамптың ішкі кеңістігінің көлемінен кем болса, дайындаманың немесе тетіктің толық кескіні жасалмай, жарамсыз өнімге айналады. Ұсталық штампылау өндірісінде болат және түсті металл қорытпаларын ғана өңдеуге болады. Өйткені шойын сияқты морт материалдар өңдеу барысында сыртқы күштер әсерінен бөлшектеніп кетеді. Соғу арқылы өңдеу үшін дайындаманың соғылғыштық қабілетін арттыру мақсатында оларды арнайы пеште қыздырады. Ұсталық штампылау тоқпақтары құрама бөліктерінің массасы 630—25000 кг, оның бу-ауалы түрі кеңінен қолданылады. Бу-ауалы штампылау тоқпағының тұғыры және төсі жалпы іргетасқа орналасады. Тұғырдың тағандары төспен бұрандама және серіппе арқылы жалғанады. Штамптың жоғарғы бөлігінде бекітілген аспалы балға, саңылауды реттейтін құрылғысы бар таған бағыттаушылары арқылы қозғалады. Штампылау тоқпақтары басқышты-автоматтандырылған түрінде жұмыс істейді. Егер басқыш басылмаса, онда аспалы балға штамп бөліктерінің аралығында 200—300 мм саңылау қалдырып, қайта үдемелі қозғалыс жасайды. Басқышты басқанда аспалы балғаның қайта-қайта бұлғауы артып, штамптың үстіңгі бөлігі дайындаманы қысады. Машиналарда соғылмалы штампылау әдетте 3—5 соққанда дайын болады. Соңғы соғылғанда штамптың екі бөлігі қапталады. Құламалы бөліктерінің салмағы 1000 кг болғанда жасалатын соғылманың орташа массасы 0,5—2 кг, ал 10000 кг болғанда 40—100 кг.
Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат: Өндіріс Санат: Техника
Абехар
Абехар (Abejar) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Сория провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Пинарес ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 380 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 23,43 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сория елді мекендері
Гётеборг (футбол клубы)
«Гётеборг» (Idrottsföreningen Kamraterna Göteborg) — Швецияның Гетеборг қаласындағы футбол клубы. 1904 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Гамла Уллеви" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 18 800 адам. Стадионның іргесі 2008 жылы қаланған.
Швециядағы ғана емес, бүкіл Скандинавиядағы жалғыз УЕФА кубогының екі дүркін жеңімпазы (1982, 1987)
Сілтемелер
Санат:1904 жылы құрылған футбол клубтары Санат:Швеция футбол клубтары Санат:Гетеборг ФК
Жезқазған ауданыңдағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштер (мақала)
Жезқазған ауданыңдағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштер – Қаныш Сәтбаевтың ғылым мақаласы. Алғаш рет «Народное хозяйство Казахстана» журналының 1941 жылғы 1-санында жарияланып, ғалымның «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» («Наука», А., 1989) кітабына енген. Мақалада ғалым Жезқазған ауданының кең-байтақ аумағында көптеген көне ескерткіштердің бар екенін айта келіп, геологиялық тұрғыдағы олардың ерекшеліктерін жан-жақты сипаттайды. Мысалы, Бұланты өзенінің оң жағалауындағы тік жартастардың бетінде әр алуан аңдар мен аңшылық өмірдің суреттері бейнеленген. Олар- дың ішінде біздің заманымыздан мыңдаған жылдар бурын тіршілік еткен буғы, аю, тағы басқалары аңдардың бейнелерін кездестіруге болады. Мұндай суреттер Көксай және Тамды өзендерінің қосылған тусында, Ұлытаудан батысқа қарай 35 км жердегі Жетіқыз өзенінің төменгі жағалауында да ұшырасады. Едіге тауының солтүстік-батысынан 8-10 км жерде орналасқан әйел адамның мүсіндік бейнесі де назар аудартады. Жезқазған ауданында мұндай тас ескерткіштермен қатар адамзат дамуының мыс-қола дәуіріндегі мысты кендерді өндіру мен қорытуға байланысты ескерткіштер де аз емес.
Оларды зерттеу нәтижелері Жезқазған өңірінде ерте дәуірде кемінде 1 млн. тонна бай мыс кені өндірілгенін көрсетеді. Кен өндіруде балға, балта тәрізді әр алуан тас құралдар пайдаланылған. Отын ретінде баялыш, тал, тағы басқалары ағаш түрлері қолданылған. Инженер-металлург В.Б.Шевченконың пікірінше, ежелгі металлургтер бұл жерлерде мыс кентастарын қорытудың өзіндік тәсілдерін білген. Осы фактілердің барлығы Жезқазған ауданы біздің заманымызға дейінгі уақытта мыс кентастарын жоғары деңгейде қорытқан өзіндік индустриялды мәдениет кезеңін бастан кешірген деп айтуға негіз береді. Осыларды айта келіп Сәтбаев, бұл мақаласы арқылы Жезқазғанның көне ескерткіштеріне толық сипаттама беруді мақсат етпейтінін, тек археологтар мен өлкетанушыларға, зерттеушілерге бұл ауданның өзіндік ерекшеліктерін көрсету үшін жазылғандығын ескертеді.
Дереккөздер
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Геология
9 желтоқсан
9 желтоқсан — Григориан күнтізбесінде жылдың 343-ші күні (кібісе жылдарда 344-ші). Жылдың аяғына 22 күн қалады.
Мерекелер
Тағы қараңыз: Санат:9 желтоқсан мерекелері
Сыртқы сілтемелер
Санат:9 желтоқсан
Пикшара
Пикшара — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Чуваш Республикасы, Мордовия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кармала өзенінің сол жағалауынан 8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 20 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сура Алатырь өзенінің сағасынан сағасына дейін. Өзен саласы — Сура, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нижегород облысы өзендері Санат:Чувашия өзендері Санат:Мордовия өзендері
Вирама
Вирама — (विराम,, «тоқтау» ram, «тоқтату», хинди हलन्त — халант) — индия грамматикасында қатар астылық диакритикалық белгі болып табылады, графикалық түрде арабтың кяср белгісінің омоглифі болып табылады. Вираммен белгіленген дауыссыз әріпте дауысты дыбыстың жоқ болуын білдіреді. нобай|оңға|халант Мысалға: म (ма) : म् (м).
Белгілер кесесіндегі Юникоды — 094D.
Қосымша
Диакритикалық белгі
Ольдзум
Ольдзум (Oldsum) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Солтүстік Фризия ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 566 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 54 098. Муниципалитеттің басшысы — Йенс Педерзен.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Шәкірбай Жораев
Жораев Шәкірбай (1947 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті) – ғалым, медициналық ғылым доктуры (1992), профессор (1997), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1972). 1972 – 75 жылдары Қызылорда облысы, Ленинск (қазіргі Байқоңыр) қаласында хирург болып жұмыс істеді. 1975 жылдан Қазақстан Денсаулық сақтау министрінің Клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығы) кіші, аға ғылым қызметкер болды. 1993 жылдан осы орталықтың бөлім меңгерушісі. Негізгі ғылым еңбектері өңеш жараларын емдеуге арналған. Ол ас қорыту жүйелері (өңеш, асқазан, бауыр, ұлтабар, өт жолы, т.б.) ауруларын анықтап, оларды хирургиялық жолмен емдеудің әдістерін жетілдірді. Өңеш жарасын күйдіргеннен кейін тарылып, пайда болатын тыртықты емдеудің жаңа тәсілдерін ұсынды. “Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу” кешенді ғылыми-зерттеу жұмысы авторларының бірі. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1999).
Дереккөздер
Санат:1947 жылы туғандар
Der Sturm
«Der Sturm» («Штурм») – Герварт Вальденнің басшылығымен 1910-1932 жылдар аралығында жарық көрген әдеби неміс журналы. .
«Die Aktion» басылымымен бірге неміс және австриялық экспресстер арасында кеңінен танымал болды. 1910 жылы 3 наурызда «мәдениет пен өнердің күнделігі» деген тақырыпшамен алғашқы саны жарық көрген. Басылым беттерінде өнер саласындағы мақалалар, пьесалар, монографиялар, суреттер және эстамптар репродукциясы жарияланған.
Бастапқы кітапша түріндегі нұсқасы «Sturm-Bücher» деп аталған. Басылым кітаптармен қатар мұқабасына жас әрі танылмаған суретшілердің суреттері бейнеленген ашық хаттарды жариялайды. Кейін келе «Der Sturm» тек қана журналдың ғана емес, өнердің де жаңа «сауда маркасына» айналды. Бас редакторы: Герварт Вальденл болған.
Дереккөздер
Санат: Журналдар
NGC 4546
NGC 4546 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан E/SB0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1786 жылы 29 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4546 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 41939, MCG -1-32-27, UGCA 288.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Зегерскаппель
Зегерскаппель (Zegerscappel) — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Дюнкерк округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,4 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 59666, пошта индексі — 59470.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1472 адамды құрады. Халық тығыздығы — 84,6 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нор департаментінің коммуналары
Жребичко (Пазарджик облысы)
Жребичко (Жребичко) — Болгариядағы ауыл. Пазарджик облысына қарасты Брацигово қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 74 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4585. Телефон коды — 03554. ЕКАТТЕ коды — 29522.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пазарджик облысының елді мекендері
Көктас (тау, Қарағанды облысы, Абай ауданы)
Көктас – Нұра және Сарысу өзендерінің аңғарындағы шоқы.
Географиялық орны
Қарағанды облысы Абай ауданы Есенгелді ауылының оңтүстігінде 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 564 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.
Жер бедері
Тіктеу келген беткейлері етегіне қарай жайпақталып жазыққа ұласады. Солтүстігінде Балықты көлі мен Кеңсай қыстауы, батысында Ақтасты шоқысы, оңтүстігінде Ақшоқы шоқысы орналасқан. Шығысынан Ертіс-Қарағанды каналы өтеді.
Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.
Өсімдігі
Тауалдының қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталар өседі.
Дереккөздер
Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Бозым (Ұлы жүз)
Бозым — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша, Ұлы жүздегі албан тайпасынан таратылады. Бозымнан Сары, Шобал, Жаншық аталары тарайды. Ұраны —Райымбек. Таңбасы — дөңгелек.
Дереккөздер
Санат:Қазақ рулары
Сан-Григорио-дель-Катании
Сан-Григорио-дель-Катании (San Gregorio di Catania) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Катания провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 824 адамды құрайды. Халық тығыздығы 2066 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 95027.
Орельен Чуамени
Орельен Чуамени (Aurélien Tchouaméni; 2000 жылы 27 қаңтарда туған, Руан, Франция) — камерундық тегі бар франциялық футболшы, "Реал Мадрид" клубы мен Франция құрамасының жартылай қорғаушысы.
Клубтық
"Бордо" клубының түлегі. 2017 жылы осы клубта карьерасын бастады.
2020 жылы "Монакоға" ауысты. 2021 жылы 23 қаңтарда "Марсель" қақпасына өзінің алғашқы голын соқты.
2022 жылы 11 маусымда "Реал Мадридке" 80 миллион еуроға көшті.
Халықаралық
Ұлттық құрамадағы тұңғыш ойынын 2021 жылы қыркүйекте өткізді.
2021 жылғы Ұлттар Лигасының жеңімпазы атанды.
Дереккөздер
Санат:Франция футболшылары Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Бордо ФК ойыншылары Санат:Монако ФК ойыншылары Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Өздігінен бағытталатын торпедадан қорғану
Өздігінен бағытталатын торпедадан қорғану — қарсыластың өздігінен бағытталатын торпеданы қолдану тиімділігін төмендету. Өздігінен бағытталатын торпеда аппаратурасын радиоэлектрондық басу жөнінен радиоэлектрондық қорғаныштың құрамды бөлігі болып саналады. Оған жататындар: өздігінен бағытталатын торпеданы жою, оның көздеу аппараттарын кедергімен басу, шу, ультрадыбыс және басқа да сәуле шығаратын алдамшы гидроакустикалық нысаналар жасау, өздігінен бағытталатын торпеданың жою қабілетінен жалтару мақсатында маневр жасау, механизмдердің шулылығын басу және қозғалыстың аз шулы режімін таңдау.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Жоралғы
Жоралғы – қазақ халқының ұлттық әдет-ғұрпындағы кәделердің бір түрі; жасы үлкен адамдарға, ағайын-туыстарға немесе сыйлы қонақтарға қалыптасқан дәстүрлерге сай көрсетілетін құрмет, берілетін сый-сияпат. “Жоралғысыз жол болмайды” деп түсінген қазақ халқы ата-бабалар дәстүрін шамасы жеткенше орындауға тырысқан.
Сілтеме
Санат: Қоғам, Салт-дәстүр
Пусуш
Пусуш (Pussos) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Лейрия округінің құрамына кіреді. Алвайазери муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Пиньял-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 327 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24,99 км² шамасында. Халық тығыздығы — 53,1 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Стефан Первомученик (Santo Estêvão).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лейрия округінің елді мекендері
Антон Владимирович Цирин
Антон Владимирович Цирин (10 тамыз 1987, Өзбек КСР , КСРО) — қазақстандық футболшы, қақпашы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының экс-қақпашысы. 2011 жылы 11 тамыз күні Астанада Сирия құрамасымен ойында тұңғыш рет құрама сапында алаңға шықты.
Қазір Петропавловскінің "Қызылжар" клубында өнер көрсетеді.
Сілтемелер
Санат:10 тамызда туғандар Санат:Ертіс ФК ойыншылары Санат:Ақжайық ФК ойыншылары Санат:Жетісу ФК ойыншылары Санат:Атырау ФК ойыншылары Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары Санат:Қайсар ФК ойыншылары Санат:Қызылжар ФК ойыншылары Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
NGC 192
NGC 192 — Кит шоқжұлдызында орналасқан SBa типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1790 жылы 28 желтоқсанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 192 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 2352, UGC 401, MCG 0-2-104, ZWG 383.51, HCG 7A, IRAS00366+0035.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Фёдор Иванович Толстой
Граф  Федор Иванович Толстой ("Американдық"; Мәскеу — ) — орыс ақсүйектерінің 19 ғасырдың бірінші жартысындағы өкілдерінің бірі. Өзінің ерекше қабілеттерімен, Америкаға саяхатқа деген құлшынысымен ерекшеленді. "Американдық" деген лақап атын тек қана осы саяхатқа байланысты ғана емес, өз денесіне тату жасатқан алғашқы орыстардың бірі болғандықтан да алды. Сол кезеңнің атақты авторларымен таныс болды. Сол авторлардың кітаптарындағы басты кейіпкерлерге айналған.
Өмірбаяны
Иван Андреевич Толстой атты графтың және Майковтар тұқымынан шыққан оның әйелі Анна Федоровнаның сегіз баласының бірі болған. Ұзақ уақыт бойы Федор Толстойдың туған жері анасы тұрған Костромский губерниясының Кологривскйи уездігдегі Никольский қыстағы болып саналған, дегенмен Орталық мемлекеттік тарихи Е.Г. Болдин мұрағатының директоры айтуы бойынша ол Мәскеуде дүниеге келген.
Дереккөздер
Санат:Ресей империясы саяхатшылары Санат:28 ақпанда туғандар Санат:1782 жылы туғандар Санат:Мәскеуде туғандар Санат:17 қарашада қайтыс болғандар Санат:1846 жылы қайтыс болғандар Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Цери
Цери (Zeri) — Италиядағы коммуна, Тоскана әкімшілік аймағына қарасты Масса-Каррара провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1273 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 17 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 73 км² шамасында. Пошта индексі — 54029.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Бейсенбай Қайырбайұлы Байғалиев
Байғалиев Бейсенбай Қайырбайұлы (1944-1998), әдебиет зерттеушісі, архивтанушы.
Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты архив материалдарын қазіргі қазақ тіліне жоспарлы түрде дәлме-дәл көшіру мәселесін тұңғыш рет ұсынып, бұл игі істің жүзеге асуына үлкен үлес қосты. Абай мен Мұхтардың өмірі мен шығармашылығына байланысты архив деректері негізінде жазылған көптеген мақалалары республикалық баспасезде жарияланды. Әуезов дайындап, бастырған Абайдың толық жинағының 1933, 1940, 1945, 1954, 1957 ж. және одан бұрынғы басылымдарды салыстыра отырып, ұлы ақын шығармаларының 2 томдық академиялық толық жинағын дайындауға (1995), араб, латын таңбаларында шыққан мәтіндерді, қолжазбаларды тексеруге, ғылыми түсініктерді жазуға қатысты. «Даңғыл жолдың алғашқы соқпақтары» деген шағын мақаласында ұлы жазушының өмірбаяны мен шығармашылық қызметінде осы күнге дейін «ақтандақ» болып келген тұстарын толықтыра қайта зерттеу, жаңаша пайымдау өте қажет екенін ескертеді («Мұхтар мұрасы. Наследие Мухтара», А., 1997, 38-43-беттер). Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына арнап 1997 ж. 23-26 шілдеде Семей қаласында өткізілген «Мұхтар Әуезов мұражайтануда» атты халықаралық ғылыми- практикалык. конференцияға қатысып, «М. Әуезов өмірбаянына байланысты сирек кездесетін архив деректері» деген тақырыпта баяндама жасады.
Дереккөздер
Санат:1944 жылы туғандар Санат:1998 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
IC 5364-1
IC 5364-1 — Sculptor шоқжұлдызында орналасқан S0-a (спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 72950, ESO 471-47A, MCG -5-1-8, AM 2353-291.
Сыртқы сілтемелер
IC 5364,01 Санат:Sculptor (шоқжұлдыз)
Төменгі Дальёль
Төменгі Дальёль — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Ляга өзенінің оң жағалауынан 35 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 30 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені бастауынан Шердино ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысына дейінгі Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Іргешөп
thumbІргешөп(Spergularіa) – қалампыр тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдік. Дүние жүзіндегі сортаңды топырақты аймақтарында өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жазықты жерлерінде өсетін 4 түрі бар. Олардың биікт. 5 – 20 см. Сабақтары бұтақтанған, сыртын безді түк басқан. Жапырақтарының пішіні жартылай цилиндр тәрізді, оларды ортасына дейін өсетін үшбұрышты бөбешік жапырақтары орап жатады. Тостағанша, күлте жапырақшаларының саны бесеу. Гүлі қызғылт не ақ түсті, қос жынысты. Аталығының саны 2 – 5, аналық мойны – үшеу. Ұсақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр айынан бастап, қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – үш жақтаулы қорапша. Тұқымы қанатсыз кейде қанаты болады.
Пайдаланылған cілтемелер
Б. Қасенова
Санат:Қалампырлар
Волкотт (Коннектикут)
Волкотт (Wolcott) — Коннектикут штатының New Haven округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 16228 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 54.6 км² шамасында. FIPS коды — 09-87560.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Коннектикут қалалары
Шежіре-и тарахима
Шежіре-и Тарахима
Шежіре-и Тарахима “Шәджара-и-Таракиме”, “Түрікмен шежіресі” — Хиуа ханы, белгілі тарихшы Әбілғазының тарихи шығармасы. Автордың айтуынша “Шежіре-и Тарахима” түрікмен молдалары, шейхтар және бектерінің тілектері бойынша жазылып, 1659 — 1661 жылы аяқталған. Тілек білдірушілер автордан халық арасына кең тараған “Оғызнамада” қате көп әрі пікір қайшылықтары баршылық, сондықтан тарихи деректерді дұрыс тұжырымдайтын еңбек жазуын сұраған. Шығарма халық аңыздарына негізделгеніне қарамастан түрікмендердің ежелгі тарихы мен олардың шығу тегі жөніндегі деректер мол берілген еңбек. Қазіргі кезде “Шежіре-и Тарахиманың” академиг А.Н. Кононов аударған нұсқасы бар.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Ледерберг
Ледерберг Джошуа (23. 5. 1925 ж. т., АҚШ, Нью-Джерси штаты, Монтклэр) — американ генетигі орі бнохимигі. Колумбия унтін (1944 ж.) бітіргеннен кейін, Йельск ун-тінде филос. докторы дәрежосін алды (1947). 1947—58 ж. Висконсин унтін-де, 1959 ж. Мед. мектебінде Станфорд унтінің Молек. мед. лабораториясы-ның жетекшісі, Берклидегі Калифор-ния ун-тінің профессоры (1962 жыл-дан). Бактериялардағы генетикалық рекомбинацияның механизмін ашқан (1947). Микроорганизмдер генетикасы бойынша Бидл Дж. және Э. Тейтем-мен бірлесе жүргізген зергтеулері үшін Нобель сыйлығын алды (1958).
IC 926
IC 926 — Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан S0 (спиральді галактика) типті галактика.
Сыртқы сілтемелер
IC 926 Санат:Жетіқарақшы (шоқжұлдыз)
Қазақстан аумағындағы казак әскерлері
''Өлкеде әкімшілік реформаларды жүзеге асыруда, жергілікті халықтың көтерілістерін басуда казак әскерлері елеулі рөл атқарды. Олар Қазақстанмен шекаралас жерлерде де, оның тікелей шикі аумақтарына да орналастырылды.''
Қазақстан аумағындағы казак әскерлерінің атқарған негізгі қызметі
Қазақстанда және онымен шектес аумақтарда төрт казак әскері болды. Олар Жайық, Сібір, Орынбор және Жетісу казак әскерлері еді.
Ресей империясындағы казак әскери бөлімдерінің негізгі қызмет түрлері, біріншіден, Ресейге жаңа жерлерді қосып алуға белсене қатысу; екіншіден, көрші мемлекет әскерлерінің шекараға басып кіруінен қорғау; үшіншіден, Ресей империясы құрамындағы бұратана халықтардың ұлт-азаттық қозғалысын, орыс шаруалары мен жұмысшы табының көтерілістерін аяусыз басуға белсене қатысу болатын. Мәселен, казактар Польшадағы көтерілісшілерді, Кавказ, Орта Азия және Қазақстан халықтарының көтерілістерін аяусыз жазалауға белсене қатысты. Казактар 1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революциясын басып-жаншуда да ерекше көзге түсті. Төртіншіден, казактар орыс армиясының XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың бас кезіндегі шетелдерге жасаған жорықтарының барлығына да қатысты.
Казактар әскери қызмет атқарумен қатар әскери-инженерлік бекініс құрылыстарын, жолдар мен көпірлер салуға және оларды жөндеуден өткізіп тұруға міндетті болды. Олардың міндетіне орманнан ағаш кесу және оны тасып жеткізу, пошта қатынасы көліктерін қорғауды қамтамасыз ету де кіретін.
Казактардың патша үкіметінің әкімшілігіне шын беріле адал қызмет етуі үшін оларға ең таңдаулы құнарлы жерлер бөлінді. Казактарға бөлінетін жер телімі Ресейден қоныс аударып келген шаруалардың жер телімінен әлдеқайда артық болды. Казактардың әрбір ер азаматына шаққандағы жер телімі орта есеппен 30 десятинадан келді. Офицерлерге бөлінетін жер телімі бұдан да көп болды. Мәселен, аға офицерлер 200-ден 600 десятинаға дейін, штаб офицерлері — 400-ден 1000 десятинаға дейін, ал генералдар - 1500-ден 3000 десятинаға дейін жер иеленді. Казактардың сонымен қатар түз кәсіпшіліктерін, ормандарды, өзендер мен көлдерді пайдалануға да ерекше құқықтары болды.
Казактар әскери қызметке өз қару-жарағымен, киім-кешегімен, азық-түлігімен, өз атымен шығатын. 1835 жылға дейін казактар әскери қызметті өмір бойы жалдану тәртібімен атқаратын. Кейінірек Ресей империясындағы барлық казактар үшін әскери қызмет мерзімі 30 жыл болып белгіленді.
Казактардың әскери қабілеті жоғары болатын. Олар орыс армиясындағы атты әскерлердің едәуір бөлігін құрады. XIX ғасырдың орта кезіндегі соғыс уақыттарында Ресей казактары 160 мыңға дейін жауынгер жасақтай алатын.
Казактар қатары олардың табиғи өсуі есебінен ғана емес, сонымен қатар бұл топқа орыс шаруаларын қабылдау арқылы да арта түсті. Казактардың, әсіресе Сібір казактарының құрамы тұтқынға түскен швед, француз, поляктардың есебінен де толығып отырды.
Казактардың қатарына орыс емес халықтардың өкілдері - татар, башқұрт және қалмақтар да қабылданды.
Казактар мен қазақтардың арасындағы қарым-қатынас әр түрлі қалыптасты. Бір жағынан, олардың арасында тауар алмасу кеңінен өріс алды, тіл және мәдениет саласында жақындасу нығая түсті, ал екінші жағынан, өзара әсқери қақтығыстар жиі-жиі болып тұрды. Ондай шиеленісті оқиғалардың негізгі себебі жер дауына байланысты күрес еді. Бұл жағдай қазақтардың казактардың бекініс қамалдары мен станицаларына шабуыл жасап тұруына себеп болды. Өз кезегінде казактар да жазалау экспедициялары құрамында қазақ ауылдарына шабуыл жасап жүрді. Жайық, Орынбор, Сібір және Жетісу казактарының әскерлері қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілістерін аяусыз басып-жаншуға белсене қатысты.
Жайық казактары
Жайық (Орал) казактарының ең алғашқы елді мекендері XVI ғасырда қазіргі Қазақстан аумағының солтүстік-батыс бөлігінде (Жайық (Орал) өзенінің бойында) пайда болды. Сондықтан да оларда өзін-өзі басқарудың элементтері көп болды. Казактардың қоғамдық өмірінің аса маңызды мәселелері әскери топта ұжымдық талқыға салу арқылы шешілетін.
Патша үкіметі казактардың еркіндігін шектеу саясатын ұстанды. Олардың тұрмысына бірте-бірте қатаң әскери тәртіп енгізіле бастады. Мәскеу мемлекеті Жайық казактарына оңтүстік-шығыс шекараны қорғау және әскери отарлау міндеттерін жүктеді. Жайық казактары 1773-1775 жылдарда Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысты. Мұның өзі патша үкіметі тарапынан Жайық казактарының өзін-өзі басқару құқығына қысым жасап, шектеулер қоюына қатысты болған еді.
Жайық казактары ауқатты тұрды. Әрбір казактың 80 десятинадан жер телімі болды. Жайық казактары егіншілік пен балық аулау, түз өндіру және аңшылықпен айналысты. Жайық казактары жерді қоғамдық негізде пайдаланды. Орасан зор жер көлемін иемденген казактар жерді Ішкі Бөкей ордасындағы және Жайықтың сыртқы жағындағы қазақтарға жалға берді. Олар осылай мол табыс көзіне ие болды. Қызыл балық пен қара уылдырықтың өзінен ғана казактар күміс ақшамен жыл сайын 2 миллион сом табыс табатын. Олар жыл сайын 300 мың басқа дейін қой сата алатын.
Жайық казактары XX ғасырдың басына дейін өздерінің дәстүрлерін, «байырғы ескі» тәртіптерін және тұрмыс-тіршілік салтын неғұрлым берік сақтады. Жайық казак әскерлерінде байырғы ескі діни наным-сенім ұзақ сақталды.
Орынбор казактары
Орынбор казак әскерлері 1748-1755 жылдар аралығында құрылды. Олардың Жайық казактарынан айырмашылығы — өз беттерімен келіп, стихиялық түрде құрылған жоқ, патша үкіметінің бастама көтеруі бойынша арнайы мақсатпен құрылды. Орынбор казактарының негізгі ұйытқысы Самара, Уфа, Алексеев және Есет казактары болды. Олар шекараны қорғау күзетінде қызмет етті. Бұл әскер өзінің құрамы жағынан көп ұлтты еді. Орыстардың басым болуымен қатар, оның құрамына украин, башқұрт, қалмақ, т.б. халықтардың өкілдері енді.
Орынбор казак әскерлері Орынбор губерниясының оңтүстік және оңтүстік-шығыс шекараларында орналасып, осы өлкенің шамамен төрттен бір бөлігін алып жатты. Олар Жайық казак әскерлері мен Сібір казак әскерлерінің шекарасын бір-бірімен жалғастырды. Ал оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында қазақ даласымен шектесті.
1840 жылы «Орынбор казак әскерлері туралы Ереже» шықты. Ол бойынша, Орынбор казак әскерлерінің жерінде тұратын барлық шаруалар казактар тобына қабылданды. Орынбор казак әскерлері өзінің ұйымдастырылуы жағынан тұрақты орыс әскеріне жақын келді. 1842 жылы Орынбор казактарының қатарына құрамында 3 мыңнан астам адамы бар Ставрополь қалмақ әскері келіп қосылды. Орынбор казак әскерлерінің орталығы Орынбор қаласында орналасты.
Казактар негізінен селолық жерлерде қоныстанды. Қалаларда казактардың небары 2%-ы тұрды. Орынбор казактары негізінен егіншілікпен, мал өсірумен, балық аулаумен айналысты. Казак әйелдері ешкінің түбітінен түрлі орамал тоқыды. Бүкіл Ресейге және одан тыс жерлерге кеңінен танымал болған Орынбор шәлісі, орамалы, бөкебайы, бет перделері мен қолғаптары солардың қолымен тоқылатын.
Орынбор казактары өзінің күнделікті өмірінде қазақ халқымен ұдайы араласып тұрды. Казак әскерлерінің аумағындағы жалға алған жерлерде қазақтар көшіп-қонып жүрді. 1916 жылы Орынбор казак әскерлеріндегі халықтың саны 533 мың адамға жуықтады.
Сібір казактары
Сібір казак әскерлерінің негізін полиция қызметіндегілер құрады. Олар XVI ғасырдың аяқ кезінен бастап Сібір әскери бекіністерінде күзет қызметін атқарды. XVIII ғасырда Батыс Сібірдің оңтүстігінде бірқатар шекаралық бекініс қамалдар бой көтерді. Сібір казак әскерлерінің болашақ астанасы — Омбы әскери бекінісі салынды. Сібір казактары XVIII ғасырдың аяғына дейін Сібірдегі орыс шаруаларының есебінен толығып отырды. Казактардың қатары солдаттардың ер жеткен балаларының, саяси жер аударылып келгендер мен башқұрт, мещеряктар және Дон казактарының есебінен де толықтырылды. 1808 жылы Сібір казактары Сібір шекара иіебінің казак әскерлері деген ресми атқа ие болды. Әскердің штабы Омбы қаласында орналасты. Олардың әскери атаманы Батыс Сібір генерал-губернаторына, ал кейінірек - Дала өлкесінің генерал-губернаторына тікелей бағынды.
XIX ғасырдың аяқ кезінде Сібір казак әскерлері екі облысқа — Ақмола және Семей облыстарына орналастырылды. Олардың тағы бір ғана бөлігі Томск губерниясының Бийск округына жайғастырылды.
ХІХ-XX ғасырлар шебінде бүкіл казак әскерлері 5 млн десятинаға жуық жерді алып жатты. Ені 10 шақырымдық далалық алқаптың өзі ғана 1,5 миллион десятина жердің ұзына бойына созылды. Сібір казактарының әрқайсысына тиесілі жер телімінің көлемі орта есеппен алғанда 30 десятинадан айналды. Жерді тек ер азаматтар ғана алды. Офицерлерге жер әлдеқайда көп берілді. Олар жерді өмір бойы пайдалану құқығына ие болды. Бірақ олар әдетте ол жерлерді қазақтарға және қоныс аударушы орыс шаруаларына жалға беріп отырды. Сібір казактарына су көздері бар ең таңдаулы құнарлы жерлер бөлінетін. Казактар Ертістің оң жағалауындағы Долон, Шульба және Қарағайлы ормандарын да иеленді. 1904 жылы патша жарлығымен ені он шақырым келетін далалық алқап Сібір казактарының «мәңгілік меншігіне» бекітіліп берілді.
Сібір казактарының негізгі кәсібі егіншілікпен айналысу болды. Бірақ далалық ауа райының құбылмалылығы, құрғақшылықтың жиілігі, қақаған күшті аязды күндердің көптігі егін егуде қыруар қиыншылықтар туғызды. Казактар негізінен күздік және жаздық қара би дай егумен шұғылданды. Сұлы, арпа, тары, сондай-ақ картоп екті. Казактардың арасында бау-бақша, темекі өсіру де жақсы дамыды. Петропавл маңында бау-бақша өсірумен айналысатын тұтас казак поселкелері құрылды. Шекара шебінің темекісі «махорка» бүкіл Сібірге кеңінен тарады. Казактар сонымен қатар кендір өндірумен де айналысты, сора өсірді.
Казак әскерлері мал да ұстады. Мұның өзі егін шаруашылығына және жорыққа да қажет еді. Өзендер мен көлдердің көптігі балық аулау ісін де дамытты. Олар Ертіс өзені мен Зайсан көлінде балық аулауды өздерінің монополиясына айналдырып алды. Казактар сонымен қатар жүк тасымалымен, тері илеу және тоң май дайындау кәсіпшіліктерімен де айналысты. Сауда-саттықпен де күшті шұғылданды, жергілікті қазақтармен сауда жасасты.
Жол жөндеу жұмыстары үшін алынатын баж салығы да казактардың пайдасына түсетін. Кедейленіп, қайыршылық күйге түскен көптеген қазақтар казактарға жалданып жұмыс істеді. Ертіс шекара шебіндегі әрбір ауқатты казактың 2—3 қазақтан жалдамалы жұмысшылары болды. Жалпы алғанда XIX—XX ғасырлар аралығында Ертіс шекара шебінде 100 мыңға жуық қазақ жалданып жұмыс істеген Сібір казактары өз жерлерінің бір бөлігін қазақтарға жалға беріп, табыс тауып отырды.
Сібір казактарының тарихын, олардың Ертіс бойындағы қазақтармен қарым-қатынасын зерттеумен белгілі тарихшы және өлкетанушы генерал Г.Е. Катанаев айналысты. 1917 жылға қарай Сібір казактарының жалпы саны 172 мың адамға жетті.
Жетісу казактары
Жетісу казак әскерлері 1867 жылы Сібір казактарының 9 және 10-полктері округынан құрылған болатын. 1869 жылы бұл әскердің құрамына Қытайдан қашқан мындаған қалмақ келіп қосылды. 1867 жылы Жетісу облысы құрылған еді. Бұл облыстың әскери губернаторы сонымен бір мезгілде Жетісу казак әскерлерінің тағайындалған атаманы болып та бекітілді.
Жетісу казактарына өзін-өзі басқарудың жетілдірілген түрі тән болды. Өзін-өзі басқарудың басты органы — сход жиын маңызды рөл атқарды. Казактардың бұл жиналысына әскери топқа жатпайтын, басқа қалалық адамдар да қатыса беретін. Жетісу казактарының айналысатын негізгі шаруашылығы егіншілік, ал қосымша шаруашылығы балық аулау және омарташылық кәсібі болды. Казактар сонымен қатар саудамен де белсенді түрде айналысты. Жетісу казактарының қолында 281 мың десятина жер болды. Ол әр адамға шаққанда 28 десятинадан келді.
1917 жылы Жетісу казактарының жалпы саны 45 мың адамға дейін жетті.