cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Франкавилла-аль-Маре
Франкавилла-аль-Маре (Francavilla al Mare) — Италиядағы қала, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Кьети провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 23 733 адамды құрайды. Халық тығыздығы 1079 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 66023.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Franco. Жыл сайынғы мерекесі — 18 тамыз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Тайссен
Тайссен (Theißen) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Бургенланд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1915 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 84 500. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Кёстлер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Стереофотограметрия
Қолданылуы
Стереофотограметрия- қос стерео (стереоскоптық бейне) фотосуреттің геометриялық қасиеттерін және қос стереофото кескіндер бойынша нәрселердің  мөлшерін мөлшерін, пішінін кеңістіктегі орнын анықтайтын тәсілдерді зерттейтін  фотограмметрия саласы. Ол аэро-және жер бетіндегі стереофотограмметрия болып ажыратылады. Стереофотограметрияға космостық фотосуреттер де енеді.
Фолиант
Фолиант - пішімі қағаз бетінің 1/2 бөлігін құрайтын басылым.
Кларэнс (Миссури)
Кларэнс (Clarence) — Миссури штатының Шелби округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 3.0 км². FIPS коды — 29-13978.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 915 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Шелби округы (Миссури)
Гравитациялық модельдер
Гравитациялық модельдер - пункттердің (қонысты жерлердің, кала аудандарының, тағы да басқалары) арасында адамдар, жүктер және ақпараттар ағындары қалыптасатын кеңістіктік өзара әрекеттестіктің математикалық модельдері. Гравитациялық модельдер халық географиясында, көлікге, байланыста, саудада, аудаңдық жоспарлауда және қала салуда ілгерідегідей ағындарды зерттеу және болжау мақсатында қолданылады.
Хроматин
Хроматин - жасуша ядросының негізгі компоненті; оны интерфазалық ядродан немесе митотикалық хромосомадан бөліп алу айтарлықгай жеңіл. Ол үшін оның әлсіз иондық күші бар сулы ерітіндіде немесе жай деиоидалғаи суда ерітілген күйге көшетін қасиетін пайдаланылады, алайда бірден с.йық күйге емес, қоймалжың күйге ауысады. Мұндай препараттарды нағыз сұйық ерітіндіге айналдыру үшін сілку, араластыру және қосымша гомогенизация сияқты күшті механикалық эсерлерді кажет етеді. Осындай әсерлер, сондай-ақ оны ұсак фрагменттерге бөлшектегенде хроматиннің қалыпты құрылымының бұзылуына әкеледі, бірақ оның химиялық құрамы өзгеріссіз қалады. Әр түрлі объектілерден алынған хроматин фракциялары айтарлықтай ұқсас немесе бірдей компоненттер жиынтығынан тұратындығы анықталды. Интерфазалық ядродан алынған хроматиннің химиялық құрамы митотикалық хромосоманың хроматинінен аз мөлшерде ерекшеленеді. Хроматиннің негізгі компоненттері ДНҚ және белок, ақуыздардың ішінде негізгісі гистон және гистондық емес белоктар. Бөлініп алынған хроматиннің орташа шамамен 40%-ға жуығын ДНҚ және 60%-ға ақуыздар құрайды, барлық белоктардың ішінде ядролық арнайы белок- гистондар 40-тан 80%-ға дейінгі мөлшерін құрайды. Хроматинді фракцияның құрамына одан басқа, РНҚ, көмірсулар, липидтер, гликопротеидтер сияқты мембраналы компоненттер де кіреді. Бірақ осы минорлы компонентердің хроматин құрылымына қанша мөлшерде кіретіндігі әлі анықталмаған. Тек РНҚ ДНҚ матрицасымен байланыстылығын жоғалтпаған күйіндс, яғни траскрипциялық РНҚ күйінде болуы мүмкін. Басқа да минорлы компонеіптср ядро кабықшасын құрайтын заттарға жатуы мүмкін.
1 кесте. Хроматиннің химиялық құрамы
Ескерту. Белок пен РНҚ мөлшері ДНҚ-мен салыстырмалы берілген (Ю.С.Ченцов бойынша). Хроматин кеңістікте құрылымдық жағынан жіп тәрізді болып келеді, ДНҚ- дан және оған ассоциацияланған гистондардан тұратын дезоксирибонуклеопротеидті (ДНП) молекулалар комплексі. Осыған байланысты хроматинді нуклеогистон деп те атау қалыптасқан. Дәлірек айтканда, гистондардың ДНҚ-ға ассоциациялануының аркасында, сондай-ақ ДНҚ мен гистондардың сандық жағынан бірдей мөлшерде болса өте тұрақсыз, өзгергіш нуклео-гистонды комплекс түзіледі. Бұл жіп тәрізді ДНП фибриллдері, яғни элементарлы хромосомалық немесе хромотиндік жіпшелер болып табылады, оның жуандығы ДНҚ-ның құрылымдық деңгейіне тәуелді түрде 10- ман 30 нм-ге дейін ауытқиды. ДНП фибриллдері ДНП-ның жоғары дәрежелі құрылымын түзе отырып, митотикалық хромосомаға дейін қосымша тығыздала алады. Кейбір гистондық емес белоктардың қызметі хроматиннің жоғары дәрежелі тығыздалуын түзумен аяқталады.
Хроматиннің негізгі белоғы - гистондар
Интерфазалық хромосомалардағы сиякты (интерафазалық ядроның хроматині) митотикалық хромосомаларда да ДНҚ-ның рөлі анық: сақтау және генетикалық информатикаларды жүзеге асыру. Бірақ Бұл функциялардың орындалуы үшін интерфазалық ядроның құрамында анық құрылысты негіз болу керек. Ол ДНК-ның ұзын молекулаларын катал тәртіпте орналастыру кажет. Белгілі уақыт ішінде процестер жүріп отыру керек: РНҚ синтезі, ДНҚ- ны редупликациясы. Интерфазалық ядрода ДНҚ концентрациясы 100 мг/мл-ге жетеді. Сүтқоректілердің интерфазалық ядросында орта есеппен 2 м ДНҚ, сфералық ядрода орташа диаметрмен 10 мкм шамасында жинақталады. Бұл осындай үлкен ДНҚ-ның 1х 103 - 1 х104 коэффициент болуын көрсетеді. Сонымен қатар ядрода жартылай немесе толығымен босаңсыған хромосомалар реті сақталу керек. Хромосомалардың реттелуіне жағдай жасау керек. Бұның барльтғы құрылыссыз, ретсіз жүйеде жүзеге асырылмайтыны белгілі. Клеткалық ядроның негізгі рөлі ол РНҚ-ның орналасуын қамтамасыз ету, ал функционалды салмактың тығыздалуы және реттелуі ядролық ақуыздардың қызметіне жатады. ДНҚ-ның негізгі белок-гистонмен комплексі (дезоксирибонуклеопротеид) хромосома затының жуық шамамен 90% құрайды. Хромосомадағы ДНК-ның мөлшері түракты. Хроматиннің құрамыыдағы ақуыздар әртүрлі, бірақ оларды 2 топка бөлеміз гистондар мен гистон емес ақуыздар. Хроматин ақуыздың 80% дейін гистон қүрайды. Олардың ДНҚ мен байланысы, тұз немесе иондық байланыспен және ДНҚ молекуласында нуклеотидтің орналасуымен жүзден астам эукариот жасушасы 5-7 тип гистон молекуласынан тұрады. Гистондар ДНҚ мен молекуланың кешен түрінде байланысады. Бұл кезге дейін ДНҚ осы ақуыздармен қоршаған (жабылған) деп келді. ДНҚ-ның негізгі міндеті - генетикалық информацияны сақтау. Бұл функцияның орындалуы үшін интерфазалық ядроның нақты құрылымының негізі болуы керек. Прокариоттық жасуша геномында жалғыз ДНҚ молекуласы болуы мүмкін, эукариоттық жасушада ДНҚ гистондармен және де басқа ақуыздармен комплекс құрайды. Гистон дегеніміз хромосоманың құрамына енетін негізгі ақуыздар. Бұл негізгі және қышқылдық ақуыздардың құрылымы негізінен аминқышқылдары соның ішінде лизин мен аргининнен тұрады. Дәл осы оң зарядты аргинин мен лизиннің амин топтары ДНҚ-ның теріс зарядты фосфат топтары мен тұз және электростатикалық байланыстардың түзілуін қамтамасыз етеді. Дезоксирибонуклеопротеид (ДНП) ДНҚ мен гистонға диссоциациялануы нәтижесінде байланыс тез үзіледі. Сондықтан хроматин (ДНП немесе бұрын нуклеогистон деп атаған) тізбекті жоғары полимерлі ДНҚ молекуласы мен күрделі гистон молекуласынан тұратын күрделі нуклеин-ақуыздық кешен болып табылады. Гистондар - биохимиясы жақсы зерттелген ақуыздар (төмендегі кестеде көрсетілген).
Гистондардың функционалдық қасиеттері.
Гистондардың кең таралауы, өте алшақ түрлерде де ұқсас болуы, хромосома құрамына кіру міндеттілігі олардың жасуша өміршеңділігіндегі маңызды рөлін көрсетеді. Нуклеосомалар ашылудан бұрын да гистондардың функционалдық рөлдері- реттеуші және құрылымдық рөлдері жайлы бір-бірін толықтыратын екі топ гипотезалар болған. Бөлініп алынған хроматин оған РНК-полимеразаны қосқанда транскрипцияға матрица бола алады, алайда бөлініп алынған таза ДНҚ-ның активтілігімен сәйкес келетін хроматиннің активтілігі тек 10 % қүрайтыны анықталған. Бұл активтілік гистон топтарын алып тастау нәтижесінде азайып отырады және гистондарды толығымен жойған кезде 100%-ға жетуі мүмкін. Бүдан жалпы гистондардың толығымен болуы транскрипция деңгейін реттей алатындығын көруге болады. Бұл байқалғандар мынандай фактормен сәйкес келеді, гистондарды жою нәтижесінде әсіресе HI гистонын жойса деконденсациялау- ДНП фибриллаларының бұратылуы прогрессивті жүреді, бұл РНК-полимеразаның матрицалық ДНҚ- мен әсерлесуін жеңілдетуі мүмкін. Сонымен қатар, гистондардың модификациясы транскрипцияның ұлғаюына және бір уақытта хроматиннің декомпактизациясына әкелетіндігі белгілі болған. Бұл гистондардың сандық және сапалық касиеттері хроматиннің компактілігі мен активтілік дәрежесіне әсер етеді деген қорытынды жасуға негіз болып отыр. Алайда, гистондардың реттегіш қасиеттерінің спецификалығы, яғни әртүрлі маманданған жасушаларда спецификалық иРНҚ- ның синтезінде гистондардың рөлі қандай деген сұрак туады. Бұл сұрактың казіргі күнге дейін шешімі табылмай отыр, бірақ бірнеше жалпылама болжамдар келтіруге болады: жоғарыда келтірілген рөлге гистондардың аз консервативті айтарлықтай өзгеріске үшырай алатын және сол арқылы геномның белгілі бір аймағында өз касиеттерін өзгертетін салыстырмалы топтары H1 немесе Н2А және Н2В топтары таласады. Хроматиннің ұйымында гистондардың құрылымдық- тығыздау рөлі де анықталған. Гистондардың фракцияларын біртіндеп таза ДНҚ- ның ерітіндісіне қосу ДНП комплексінің тұнбаға түсуіне алып келеді және керісінше, хроматин препараттарынан гистондарды біртіндеп алып тастау оның еріген күйге ауысуына алып келеді. Сонымен қатар, құрлықта тіршілік ететін ағзалардың ооциттерінің немесе теңіз кірпісінің жұмыртқасының бос гистондары болатын цитоплазмалық қоспаларына ДНҚ- ның кез-келген түрін қосу, ұзындығы бастапқы ДНҚ-дан бірнеше есе қысқа хроматиндік фибриллалар (ДНП) түзілуіне алып келеді. Бұл мәліметтер гистондардың кұрылымдық компактизациялау рөлін көрсетеді. ДНҚ- ның үлкен сантиметрлі молекулаларын ұзындығы бірнеше микрометр ғана болатын хромосома ұзындығына сыйдыру үшін ДНҚ молекуласы қапталу тығыздығы 1:10000 қатынасына тең болатындай шиыршықталып, компактизациялануы қажет. ДНҚ-ны компактизациялау процессінде каптаудың бірнеше деңгейі болатындығы байкалған, олардың біріншілері тікелей гистондардың ДНҚ-мен эсерлесуімен анықталады.
Репликация және транспирация кезіндегі нуклеосома
ДНҚ репликациясы кезінде нуклеосома қалай түзіледі, репликациялық айырылым кезінде нуклеосоманың тағдыры кандай, ескі және жаңа нуклеосома немесе ақуыздар қалай бөлінеді деген сұрақтар бүгінгі күнге дейін әлі шешімін тапкан жоқ. Электронды микроскоппен зерттеу жүргізу нәтижесінде репликацияға ұшыраған хроматиннің екі жіпшесінде де нуклеосома болатыны анықталды. Эукариоттарда ДНҚ синтезінің жылдамдығы (20нм/с), онда жаңа нуклеосома хромосом жіпшелерінің екі еселенуіне 3-4с болады. Нуклеосоманың түзілуінің Бұндай жылдамдықта болуы ДНҚ синтезі кезінде синтезделген гистондардың түрлеріне байланысты және ол нуклеосома құрамына кіруге дайын болады. Гистонды гендар ДНҚ-ның жүйелілікпен қайталанатынына байланысты, көрнекі түрде әр гистондар бірнеше көшірмелерден тұрады. Олар ДНҚ синтезін бірге белсендетеді, сондықтан репликациялық айырылым ДНҚ-ның жаңа бөлігі жаңа синтезделген гистондармен қосыла алады. Жаңа синтезделген гистондар және ескі гистондар ДНҚ-ның репликациясы кезінде, нуклеосоманың түзілуіне қосылмайды. Октамерлі гистондармен бірге репликацияға дейін қатысушы интакты күйінде калып және ДНҚ-ның жаңа дуплексына ауысады. Сол кезде жаңа гистондар нуклеосомның ДНҚ -дан босаған бөлігіне жиналады. Ескі және жаңа актомерлі гистондар жаңа ДНҚ-ның екі еселенуі кез келген жерден жүреді. ДНК репликациясының айырылымындағы ескі нуклеосоманың тағдыры әлі күнге дейін зерттелмеген. Бір гипотиза бойынша әрбір нуклеосома репликациялық айырылым келген кезде 2-ге айырылады «жарты нуклеосома» ал ДНҚ полимеразасының осы ауданға кіру үшін нуклеосомды ДНК бұрылады. Осыдан кейін жаңа синтезделген ДНҚ тізбегі ядро ішіндегі гистондармен байланысады және ДНҚ-ның екінші тізбегінде жаңа нуклеосома түзіледі. Хроматиннің активті бөлігіне жинақталуына шашыраңқы калыпы тән. Хроматиннің бұл құрылымын цинтрофуга әдісімен шашыраңқы хроматиннің карқындылығын жоғарылатады. Активті хроматиннің құрылымы нуклеосомаға жоғарғы сезімталдылық, кейбір гистон емес ақуыздардың құрамын гистондардың өзгергіштік деңгейін жоғарылатады. Биохимиялық дәлелдемелерде нуклеосолмалық ақуыздар транскрипция кезінде ДНҚ мен байланысты болады. Нуклеосома хромасома жіпшелерінің бір бөлігі ретінде транскрипция болған жерден байқалады, содан кейін сирек жағдайда РНҚ полимераза ферменті нуклеосомаға қарағанда екі есс үлкен келеді. Бұл фермент болған кезде (мысалы рибосомалық гендердің транскрипция кезінде немесе гендердің басқада активті орталары) РНҚ полемеразасы бір-біріне тығыз орналасады да олардың арасындағы нуклеосома байкалмайды. Нуклеосомалық ақуыздар РНҚ полимеразасы кезінде ДНҚ мсн байланысын жоғалтпайтындығы таң қаларлық жағдай, ал ДНҚ-ның өзі нуклеосома құрамында ширатылады. Нуклеосома құрылымы РНҚ синтезделер кезінде екі түрлі нұска таңдауға беріледі. Олардың біреуінде нуклеосома екі жартылай нуклеосомаға бөлінеді де ДНҚ ширатылады; басқа нуклеосома жанында аздап еркін орналасады, тетромерлер сақталада (НЗ. Н4)2 ал димерлер Н2А. Н2В уақытша жоғалып кетеді, ал кейіннен РНҚ полимераза процесінен кейін қайтып келеді де бұрынғы нуклеосома калыптасады.
ДНҚ тығыздалуының екінші реттік деңгейі
Көптеген электрондық микроскопиялық зерттеулер көрсеткендей митотикалық хромосомаларда интерфаза кезінде ядродағы хромитин фибрилдерінің диаметрі 30 нм болып көрінеді. Мұндай диаметрі 30 нм болатын хроматинді фибриллдер глутар альдегидімен ультра жұқа кесіндіні өңдегенде ерітіндіден хромасомаларды, хроматиндерді бөліп алғанда байқалады. Хроматин фибрилдері кайтымды, өз диаметрлерін өзгертетіндігі анықталған яғни, қалыңдығы 10 нм., ал егер хроматин препараттарын деионизацияланған суға немесе ЭДТА хелатоны бар ерітіндіге ауыстырса бастапқы калпына кайта айналады. Егер оған HI гистонын қосатын болса бастапқы қалпына келеді. Хроматин фибрилдерінің қалыңдығы нуклеотидтердің диаметрі 30 нм-лі қасиетіне тән екі түрлі көзкарас калыптасқан. Оның бірі нуклеосом компактизациялауының соленоидтық типі деп аталады. Бұл модельге сәйкес жіптің бойы нуклеосомдармен тығыз ширатылып өз кезегінде диаметрі 10 нм болатын спиральді бүтак құрайды. Спиральдің бір кадамы 10 нм. Мұндай суперспиральдің бүтағына 6 нуклеосом сәйкес келеді. Нәтижесінде мұндай компактизацияланудан фибрилланың спиральді типі пайда болады. Ортаңғы бөлігі куыс, егер негативті бояумен бояса фибрилланың центрінде «жіңішке канал» көрінеді. Егер де осы фибрилланың бөліктерін ажыратар болсақ онда нуклеосомдар фибрилла бойында «ирек тәрізді» орналасқандығы жаксы көрінеді. HI гистондары көрші орналаскан нуклеосомдардың араларын өзара біріктіріп тұратындығын қамтамасыз етеді, тек оларды бір-бірімен байланыстырып қана қоймай диаметрі 10 нм спиральдің барынша тығыздылығын камтамасыз ету осыған байланысты. Егерде хроматидтерді ядро құрамында не болмаса екі валентті катиондардың белгілі бір концентрациясында зерттейтін болса, онда хромосомалардың глобулалар тәрізді нуклеомерлер түзетіндегі анықталған. Екінші тип - нуклеомерлі тип, мұнда глобулалар фибрилдердің бойында шиыршықталады. Нуклеомерлердің шиыршықталуы магний иондары мен HI гистонының болуына байланысты. Гистондық емес ақуыздар мұндай процеске қатыспайды. Гистонды ақуыздар тек нуклеосомды және нуклеомерлі деңгейде ДНК компактизациясына ғана қатысады, сонымен қатар фибрилдерде дезоксирибонуклеопротеидтердің (ДНП) кооперациясының бірігуін қамтамасыз етеді.
Гистон емес белоктар
Гистон емес ақуыздар барлық белок хроматиндерінің 20 %-ке жуығын құрайды. Анықтау бойынша гистон емес ақуыздар- бұлар гистоннан басқа, хромосома немесе хроматиндерден бөлінген, барлық белок хроматиндері болып табылады. Бұл жинақталған белок топтары жалпы құрамы бойынша сонымен қатар функционалдық маңыздылығы бойынша бір-бірінен ерекшеленеді. Гистон емес ақуыздардың 80 % жуығын ядро матриксіндегі ақуыздарға жатқызуға болады, яғни интерфазалық ядро құрамында, сонымен бірге митотикалық хромосомалардан табылған. Құрылымдардың кешенініне арналған, ядро матриксінің құрамына кіретін бұл белок топтары жеке бөімдерде қарастырылған: фиброзды қабат немесе ядролық қабат ламинасы және ішкі ядро матриксі, интерхроматинді тор, ядрошық матриксі. Гистон емес ақуыздар фракциясына әртүрлі молекулалық массадағы (5- 200 кДа) 450-ге жуық жеке ақуыздарды жатқызуға болады. Бұл ақуыздардың бөлігі суға ерігіш, бір бөлігі қышқылдық ерітіндіде ерігіш, енді бір бөлігі хроматинмен әлсіз байланысқан және (5 М мочевина) денатурациялайтын агенттің қатысуымен, 0,35 М тұз концентрациясында (3 М NaCl) диссоцияцияланады. Сондықтан да осы ақуыздардың сипатталуы және жіктелуі киынға соғады, Бұл ақуыздар әлі де толықтай карастырылмаған. Гистон емес ақуыздардың арасында бірнеше қатар реттеуіш ақуыздарды байкауға болады, яғни транскрипция бағытын ынталандырады, сонымен қатар оларды бәсеңдететін ДНК-ның айқын сәйкестігімен арнайы байланысқан ақуыздарды кездестіруге болады. Гистон емес ақуыздарға ферменттерді, нуклеин қышқылдарының метаболизміне қатысатын (ДНК -полимераза, ДНК- топоизомераза, ДНК және РНК метилазалары, РНК-полимеразалары, РНКаза мен ДНКаза және т.б.), хроматин ақуыздары (протеинкиназа, метилаза, ацетилаза, протеаза және т.б.) және көптеген басқалары жатады. Гистон емес ақуыздардың толықтай зерттелгендері, олар жоғары жылжымалы топтар (HMG - high mobility group, немесе «Джонс белоктары»). Олар 0,35 М NaCI мен 5% НСЮ4 бөлініп алынып және де жоғары электрофоретикалық жылжымалылықка ие болады. Негізгі HMG-ақуыздары төртеу: HMG-1 (м.с. - 25500), HMG-2 (м.с. = 26000), HMG-14 (м.с. = 100000. HMG-17 (м.с. = 9247). Бұл топтар гистон емес ақуыздардың арасында ең коп карастырылған: барлық гистон сандарының жасушада олар 5% жуық. Әсірссс осы ақуыздар белсенді хроматинде жиірек кездеседі (шамамен HMG- белоғының 1 молекуласына 10 нуклеосом). HMG-1 және HMG-2 ақуыздары нуклесом құрамына кірмейді, бірақта ДНҚ - ның линкерлі бөлігімен байланысқанын байқауға болады. HMG-14 және HMG-17 ақуыздары нуклеосоманың жүрекше тәрізді ақуыздарымен байланысып, ДНП фибриллі компактизациясы деңгейінің өзгеруін қамтамасыз етеді, яғни РНК- полимеразасымен өзара әрекеттесуіне неғүрлым қолайлы болады. Осыған байланысты HMG-ақуыздары транскрипциялық белсенділіктің сапалы реттегіштері бойынша алға шығып отыр. Хроматин фракциясы ДНК-аза I жоғарғы сезімталдығына ие болуы, HMG- ақуыздарымен көбейтілгені байқалған. == Ядролық белок матриксіндегі ДНҚ ==
Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев
Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев (16.1.1936 ж.т., Алматы) - театр суретшісі, педагог.
Хроматин
Гистон емес белоктар
Ядролық матрикстің құрамына кірген ДНҚ-ның срскшслігін қарастырғанда бұл қалдық ДНҚ-ның кұрғақ массасы 0,1 - 1% жоие барлық ДНҚ молекуласында 1% мөлшерінде ғана болады. Бұл ДНҚ нуклеаз орекстіне өте төзімді екені белгілі болды. Ядролық матрикстің құрамынан шықкан ДНҚ фрагментіи білу коитегсн ғалымдардың қызығушылығын танытты. Ядрода 60 000 нан 125 мыңга дейіи ДНҚ бөлімшесінен тұратындығы нуклеоз әсерінен қорғалған жоис Бұл бөлімшелер барлық ядролық матрикстің үшкомпонентінде де орналасатындьн ы көрінді. Тышқанының асцитті карцином жасушасының ДНҚ ядролық матриксі зерттелінген. Ядролық матрикстің құрамынан ДНҚ фрагментінің екі молшерлі тобы табылған. Бастапқы ДНҚ мөлшерінің 0,02% құрайтын 100 мың ж.н. тұратын жоғары молекулалы фрагменттер бірінші топқа жатқызылады. ДНҚ бойындағы бір фрагменттер хромосомадағы ядролық матрикскс 2-3 нүктс арқылы бекінеді. Бұл фрагменттер сателитті ДНҚмен толтырылган жонс ламинмен байланысқан. Бұл бөлімшелердің функционалдық белгілері олардың анықталған бөлімшелерінің (центромер, теломер) ламинде бекітілуі көмегімен ядрода хроімосомалардың фиксациялануынан тұрады. Фрагменттің екінші тобы ДНҚ-ның (120-140 ж.н.) гетерогенді тізбегінен тұратын кішігірім болігі матрикспен байланысқан. Олар ұзындығы 50 п.ж.н. тұратын ДНҚ-ның бөліктері арасында кездесіп, хроматиннің ілмек тәрізді негізгі құрылымын жасайды. Осындай қысқа бөлікті ДНҚ-ның екінші тобының функционалды көрсеткіші хроматиннің орталық розетка тәрізді құрылымында жаткан немесе хроматиннің активациясы кезінде ДНҚ-ның ілмек тәрізді бүратылған негізін қүрайтын ақуыздармен айқындалады. Ұқсас нәтижелер көптеген обьектілерден алынды. ДНҚ матрикспен (MAR- matrix attachment regions немесе SAR-scaffold attachment regions) байланысқан аудандар бір-бірінен 5-112 мың ж.н. қашықтықта орналасатындығы және 200 ж.н. тұратындығы табылған. Дрозофиланың ядросында MAR ( немесе SAR) ауданының 10 000 кіреді.
Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев
1963 ж. Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институты) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтының кескіндеме бөлімін бітірді. 1963 - 68 ж. Қазақ академиялық драма театрында коюшысуретші, 1968 - 78 ж. казіргі Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры және Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрының бас суретшісі, 1978 - 2001 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясында пед. қызметпен шұғылданды.
Хроматин
Митоз хромосомаларының морфологиясы
Хромосомалардың морфологиясын митоздың метафаза кезеңінде жақсы тексеруге болады. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында хромосомалар таяқша тәрізді, ұзынша келеді. Хромосоманың ең жіңішкерген жері бірінші үзбесі оны екі иыққа бөледі. Осыған байланысты хромосомаларды морфологиясына карай 3 түрге ажыратады: метацентрлі, субметацентрлі және акроцентрлі. Егер хромосомалардың екі иығы тең болса, онда оларды — метацентрлі, егер иықтары тең болмаса, субметацентрлі, ал бір иығы жетілмегендерін акроцентрлі деп атайды
Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев
С.Е. Рахмадиевтің "Қамар сұлу" операсын (1963), З.Ақышевтың "Жаяу Мұса", Б.Майлиннің "Майданы" (1965) мен "Шүға" (1969) мен "Алғашқы үшқындар" (1967), М.Кәрімнің "Ай тұтылған түн" (1968), Ш.Аймановтың "Жас Абай" (М.Әуезовтің романы бойынша, 1969), О.Бодықовтың "Отырардың күйреуі" (1974), Т.Жұртбайдың "Құнанбай" (республикалық театрлар фестивалінің 1-жүлдесі, 1995; Семей музыкалық. драма театрында), т.б. спектакльдерді көркемдеді.
Хроматин
Митоз хромосомаларының морфологиясы
Хромосоманың бірінші үзбе аймағында центромера немесе кинотохор орналасады. Хромосомада бір немесе екі, кейде одан да көп центромерлер болуы мүмкін. Кинотохор жіңішке фибрилдер арқылы хромосома денешігімен үзбе аймағында байланысып тұрады. Центромердің құрылысы және қызметі толық зерттеле қойған жок, алайда Бұл аймақта көп мөлшерде тубулин белоғы жинақталады және центромерден үршық жіпшелерін түзетін микротүтікшелер шығады. Митоз кезінде хромосомаларды полюстерге жылжытатын осылар. Хромосомалардың бірінші үзбе аймағында ДНҚ фибрилдері, ал хроімосомалардың центроімераға тақау орналасқан аймағында қосак ДНҚ орналасады. Олардың айырмашылығы ДНҚ молекуласында нуклеотидтердің кайталанып орналасуы жиі кездеседі. Кейбір хромосомада екінші үзбе болады. Екінші үзбе хромосома денесінен алшақ орналасады, кейде осы екінші үзбе аймағын ядрошық аймағы деп те атайды, өйткені осы орталықтан р-РНҚ синтездейтін ДНҚ орналасады. Хромосомалардың иықтары теломерлермен аяқталады. Хромосомалардың көлемі әр ағзада әр түрлі болады, негізінде 0,2 мкм- нен 50 мкм-ге дейін барады. Адам хромосомасының ұзындығы 1,5—10 мкм, ал өте үсақ хромосомалар кейбір қарапайым ағзаларда, қарапайымдарда, саңыраукүлақтарда, балдырларда кездеседі. Ал ең, үлкен хромосомалар жарғақ канатты жәндіктерде, қосмекенділерде болады. Хромосомалардың саны ор ағзада тұрақты болады. Мысалы, папоротник өсімдігінде хромосомалардың саны 50-ге түт ағашында 308, ал өзен шаянында 198 хромосома кездессе, адам жасушасында -10 хромосома болады. Ал ең аз хромосома (1 хромосома) аскариданың бір түрінде күрделі-гүлділср тұқымдасының бір түрі Helopappus gzacilie өсімдігінде не бары 4 хромосома (2 жүп). Сонымен белгілі бір ағза түріндегі хромосома санының морфологиясының жиынтығын осы ағзаның кариотипі деп атайды. Хромосомалардың құрылымдарын зерттеу үшін соңғы жылдары көптеген әдістер қолданылып жүр, солардың бірі әр түрлі бояулар арқылы хромосомаларды дифференциалау. Егер хромосомаларды флуорохром бояуымен бояп флуоресценция микроскопы арқылы қарағанда хромосомалардың ұзына бойында көлденең жолақты байқауға болады. (Р жолағы деп белгілейді). Р жолағын басқа да көптеген бояулармен анықтауға болады Дифференциалды әдіс арқылы адам хромосомасының құрылысы зерттелді. Жай әдістермен боялғанда адам жасушасының 46 хромосомасын 7 топка бөлуге болады
Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев
1996 жылдан зейнеткер.
Дереккөздер
Санат:16 қаңтарда туғандар Санат:1936 жылы туғандар Санат:Алматыда туғандар Санат:Қазақстан театр суретшілері Санат:Қазақстан театр педагогтары Санат:Репин атындағы институт түлектері Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары Санат:Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары Санат:Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Хроматин
Митоз хромосомаларының морфологиясы
Ең үлкен хромосомаларды (1, 2), кішірек хромосомаларды (19, 20) және акроцентрлі (13) хромосомаларды бір-бірінен жаксы ажыратуға болады. Бірақ та бұл әдіс ұқсас хромосомаларды ажыратуға мүмкіндік бермейді. Ал дифференциалды әдіспен әр хромосомалардың бір-бірінен айырмашылығы жаксы байкалады. Бұл әдіс арқылы қазіргі кезде адам хромосомасының картасы жасалып, гендердің хромосома бөлімдерінде орналасуы анықталды. Хромосоманың гетерохроматин бөлімінің тығыз орналасуына байланысты бояуларды өзіне жаксы сіңіреді. Ал хромосоманың эухроматин бөлімі шашыраңқы бос құрылымнан тұрады. Эухроматин хромосоманың активті бөлімі болып саналады, онда негізінде гендер кешені жинакталады.
Көптеген генетикалық, цитогенетикалық зерттеулерден хромосоманың гетерохроматин аймағы эухроматин аймағына еніп, әсерін тигізетіні байқалды, бұл хромосомалардың кайта құрылуы арқылы жүзеге асады, яғни эухроматин аймағы тығыздалып олардың активтілігі жойылады. Гетерохроматин барлық уақытта да спиральданып тұрады. ДНП жіпшелері митоз және мейоз хромосомаларының негізгі құрамы болып саналады. Хромосоманың құрылысын толық түсіну үшін осы ДНП жіпшелерінің хромосома денесінде қалай орналасқанын білу шарт. Хромосомалардың күрлысы 50-жылдардың орта кезінде әр түрлі әдістермен зерттелгені белгілі, алайда электронды микроскоп хромосоманың құрылысынан айтарлықтай жаңалық қоспады, ол ядроны да хромосомаиы да дәл көрсете алмады.
Соңғы жылдары хромосоманың құрлысын жасушадан бөліп барып тексеріп жүр. Осындай жолмен берілген хромосоманы зерттегенде ол негізінде бір ғана ДНП фибриллінен тұратыны анықталды. Осы фибриллдер ирелеңдеп барып әр түрлі ілмектер түзеді. Осы ілмектердің және иілістердің тығыз орналасуынан митоз хромосомасының денесі құрылады. Осыдан хромосомалар бір ғана иілген фибриллдерден құрылады деген модель шықты. Хромосома жіпшелерінің орналасу реті әрі оның канша жіпшелерден тұратыны түсініксіз. Хромосоманың құрамындағы жіпше тәрізді құрылымды хромонем (хроматин жіпшелері) деп атайды.
Хромонем хроматин материалының аралық заты болып есептелетінін, әсіресе, митоздың профазасында хромосомалардың тығыздалуына немесе хромосоманың телофазада босаңсуына байланысты жақсы байқауға болады. Мұндай хромонемалар өсімдік және жануарлар жасушаларында кездеседі. Сонымен өсімдіктер мен жануарлар жасушаларының профазасының бастапқы кезеңінде хромосома материалының тығыздалатыны және ДНП фибриллдерінен түзілген хромонем құрылымы хромосоманың күрделеыуіндегі аралық заттың негізгі материалы болып табылатыны анықталды. Ал телофазада осыған қарама-қарсы процесс жүреді. Митоздың басқа фазаларында хромомемалар байқалмайды. Политен хромосомаларында хромомерлер өте айқын көрінеді, олар қатар орналасып политен дискілерін қүруда негіз калайды. Қорытып айтканда, хромосоманың құрылысынан ДНҚ орналасуының, ДНП фибриллдерінің хромомерлі, хромонемді және хроматидті деңгейлерін байқауға болады. ДНҚ-ның тығыздалу деңгейлерінің күрделенуі арқылы митоз хромосоманың денесі құрылады. Қазіргі уақытта хромосома денесінде ұзынша орналаскан элементтер жөнінде әр түрлі деректер бар. Полинем гипотезасы хромосоманың денесі бір- бірімен спиральдана орналасқан бірнеше ұзынша жіпшелерден тұрады десе, Унинем болжамы хромосоманың бойында ұзынша орналаскан бір құрылымның барын дәлелдейді.
Унинем болжаімына карсы пікірдегілер мүның генетикалық үғымға кайшы келетіндігін айтты. Бұл теория хромосомадағы субхроматид элементтері бірдей ме, егер бірдей болса, мұндай жағдайда ген мутациясы қалай жүреді, әр түрлі болса, кроссинговер процесімен, хромосомалардың бойында гендердің орналасу принциптерімен калай байланыстыруға болады деген көптеген сүрақтарға жауап бере алмады. Эксперименттік әдістер унинем болжамында айтылған түжырымның растығын дәлелдеді. Мейоз хромосомасын ДНҚ-аза ферментімен бұзғанда Бұл хромосоманың құрамында ДНҚ-ының бір ғапа молекуласының бары айқындалды. Сонымен марфологиялық және физика- химиялық әдістер арқылы дрозофильдің бір хромосомасында бір ғана ДНҚ молекуласының бары, яғни дрозофилдің хромосомы унинемді екені анықталды.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Гистология Санат:Цитология
Хайна
Хайна (Haina) — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан муниципалитет. Хильдбургхаузен ауданының құрамына енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тюрингия елді мекендері
Ольга Давыдовна Андреева
Андреева Ольга Давыдовна (21 шілде 1915-2007) - орыс совет әншісі, ҚазССР-інің халық артисті (1985), Ресей халық әртісі (2001), опера әншісі және педагог.
Биографиясы
Ольга Андреева 1915 жылы 21 шілдеде, Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген (кейбір деректер бойынша 1919 жылдың 16 маусымы күні туған). Н.А.Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясының фортепиано (1937 жылы) және вокалдық (1941) факультетін бітірген. 1941-1942 ж. Ленинград кәсіпорындарда, госпитальдарда, Совет Армиясы жауынгерлері мен Балтық теңізшілерлері алдында өнер көрсетті.
1944-1948 жылдары Ленинград оперетте театрында, 1948-1951 жылдары Саратов мемлекеттік опера және балет театрында және 1951-1962 жылдары филармония мен кіші опера және балет театрында солист болды.
Құқық санасы
Құқық санасы — құқықтық мәдениет элементтерінін бірі. Ол құқық ілімі мен оған деген қатынастың жиынтығы түрінде көрінеді. Әдеттегі құқықадамдардың күнделікті емірінде ашыла түседі. Оған құқықтық сезімдерге (борыш, әділеттілік, бостандық, тәуелсіздік), тәлім жосықдағдыларына сүйену тән. Кәсіптік құқықсанасы, құқықтық қызметпен арнайы айналысатындар, бәрінен бұрын заңгерлер (судья, адвокат, прокурор, полиция) үшін тән болып саналады. Ең жоғары құқықсанасының деңгейі — теориялық (құқықты терен білу, құқыққа жаңашылдық элементті енгізу қабілеті, құқықтық философия категорияларымен ойлау) болып табылады. Теориялық құқық санасына ғалым-құқық танушылар, оқытушылар ие болады.
Ольга Давыдовна Андреева
Биографиясы
1962 жылы Кеңес мәдениет қызметкерлерін Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игерушілер арасында әуесқойлар коллективтерін ұйымдастырып жандандыру ісіне жәрдем беруге шақырды. 130 адамнан тұратын "Целинник" ән-би ансамблін ұйымдастырып, 1962-1965 ж. оның көркемдік жағын басқарды. 1965-1979 ж. Ленинград радиосы мен телеарна әншісі.
Ольга Андреева 2007 жылы 7 мамырда қайтыс болды. Ол Санкт-Петербургтегі Большеохтинск зиратында жерленген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:КСРО әншілері Санат:Қазақстан әншілері Санат:Қазақстан халық әртістері Санат:1915 жылы туғандар Санат:2007 жылы қайтыс болғандар Санат:Ресей әншілері Санат:Профессорлар
Дидактикалық әдебиет
Дидактикалық әдебиет- әдеби жанр. Ғылыми, философиялық, моральдық, діни идеяларды және уағыз, ғибрат ойларды білдіретін шығармалар. Онда көркем сурет пен бейнөлөуден гөрі байлам, пікір, тұжырым, өсиет, уағыз, насихат басым болады. Дидактикалық көркем сөзде мақал-мөтелдің, ақыл-нақылдардың, ертегі-эпостың әсері күшті. Қазақ өдебиетіндө Абайдың «Қарасөздері» мен поэмалары шығыстық дидактикалық шығармалардың дәстүрлі жалғасы болып табылады. Қазақ әдебиетінің өзіңдік даму ерекшелігіне байланысты дидактикалық өсиөт-насихатқа құрылған шығармалар жазған сөз зергерлерін «ағартушы ақын- жазушылар» деп атау дәстүрі қалыптасты. Әуезов «халықтық-ағартушылық бағыттағы ақындар дидак-тикалық дәстүрді өзінің шығармашылық мұраты ретінде ұстанғандығын және сол дидактикалық жанрда еңбек еткен жазушы-ақындардың өзі тақырыпты таңдауы мен игеру тұрғысынан алғанда бірнеше салаға бөлінетіндігін өзінің «Абайдың өмірі һәм қызметі», «Абайдан соңғы ақындар», «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» атты алғашқы ғылыми-зерттеу мақалаларынан бастап, «Әдебиет тарихы», «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» (1959) монографиялық кітаптарында жан-жақты талдайды. А.Байтұрсынов, С.Дөнентаев, Ш. Құдайбердиев, Е.Өтетілеуов өлеңдерін осы дидактикалық жанрға жатқызған. Мысалы, деп (50 томдық шығармалар жинағы, 1997, 1-т., 94-бет) баға береді. Сол ағартушылық-ақылмандық дәстүрді Абайдың одан әрі тереңдете дамытқанын саралайды. «Абайтану» дәрісінде сол пікірлерді дамытып, «Отыз жетінші сөздегі» мақал-мәтелдерді Абайдың афоризмі деп қарауға болар еді («Абайтану дәрістері», 1994, 101-бет) деген түйінін айтады. Жаппы апғанда, Әуезов өзінің зерттеу пікірлеріңде орыстың «Дидактика басталған жерден көркем шығарма аяқталады» деген қанатты сөзін ұстын ретінде ұстанатыны анық байқапады. Абайдың ағартушыпық-ақылмандық көзқарасын саралағанда да Әуезов халықты тәрбиелейтін анық ұстаздық сөз өзіне бөлек, бір алуан болсын. Онда терең оймен, ашық шыңдықпен аралас үлкен тәрбиелік мән, мағына болсын дейді. Ал осылай талап қойған Абай ақындардыһ көбінде кездесетін әңгімелі поэзия, уақиғалы, қызық сюжетті поэмаға сынмен қарайтынын, оны өзі жазудан тартынатынын, дидактикалық-ағартушылық жанрды көркем әдебиеттің жанрларынан бөліп қарайтынын баяндайды. Алайда жоғары оқу орындары мен мектеп оқушыларына арнап құрастырған хрестоматиялар мен жинақтарда Әуезовтің өзі де дидактикалық-ағартушылық тәсілді қолданып, адамгершілік, үлгілі тәрбие туралы пікірлер мен педагогикалық тәлімдік қанатты сөздерді кеңінен пайдаланды. «Абай жолы» роман-эпопеясының 3, 4-кітабыңда Абай бейнесін сомдау тәсілдерінен дидактикалық сарын аңғарылады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан әдебиеті
Ашурга
Ашурга — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чулым өзенінің сол жағалауынан 645 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Ачинск қаласынан Зырянское ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
Әсия Қалиқызы Сүлеева
Әсия Қалиқызы Сүлеева (1.3. 1950 ж.т., Жамбыл облысы Қордай ауданы Георгиевка а.) - кинорежиссер. 1975 ж. Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. Мектепте оқып жүрген кезінде "Қазақфильм" киностудиясы жанындағы актерлік студияда оқыды. 1975 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында реж. қызметпен айналысады. Ол "Кәмшат" (1975), "Жіптер" (1977), "Орынбасар әндері" (1982), "Атамекен" (1993), "Бекет-Ата" (2000) деректі фильмдерінің, "Ауылым Ала- таудың баурайында" (1986, бірқатар халықаралық кинофестивальдардың жеңімпазы), "Бақыт іздеушілер" (1994 95), "Сиқырлы демеуші" (2001), т.б. көркем фильмдердің реж., сондайақ, бірнеше деректі, мультфильм сценарийлерінің авторы. 1998 жылдан бастап Қазақ ұлттық өнер академиясында педагогикалық қызметпен шұғылданады.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Мәдениет
Бұрқақ
Бұрқақ - қарды ұйтқытып, үйіріп соғатын жел. Мал баққан шаруаларға қиындық тудыратын бұрқақ жел қазақ даласының солтүстік өңірлерінде қыс айларында жиі болып тұрады.
Дереккөздер
Санат:Мәдениет Санат:Терминология
Хеншела
Хеншела – Алжирдің солтүстік-шығысындағы Орес тауындағы қала
Халық саны 110 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қала провинцияның әкімшілік және сауда орталығы болып табылады. Қала негізінен таудағы ағаштарды өңдеумен және киім тігумен айналысады. Хеншела аудандағы ең ірі авто және теміржол торабы.
Дереккөздер
Санат:Алжир қалалары
Земфира Али Кызы Мефтахетдинова
Земфира Али Кызы Мефтахетдинова (Zemfira Əli qızı Meftahətdinova;, ) — КСРО және Әзірбайжан спортшысы, стенд көздеуші.
Жетістіктері
2000 жылғы Олимпиада чемпионы, 2004 жылғы Олимпиаданың қола жүлдегері, 1995 және 2001 жылдары әлем чемпионы, 1986, 1987 және 1988 жылдары Еуропа чемпионы. командалық есепте 1986 және 1988 жылдары күміс жүлдегері, қола жүлдегері - 1987 және 1990 ж. жеке командалық есепте 1986 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 1986 жылғы КСРО чемпионатының қола жүлдегері. Ол Бакудің "Динамо" клубында ойнады.
Тәуелсіз Әзербайжандағы Олимпиада алтынын алған бірінші спортшы және тәуелсіз Әзербайжандағы Олимпиада медалін алған бірінші әйел.
Әзірбайжан мемлекеттік дене шынықтыру институтын бітірген. Полиция полковнигі - Әзірбайжан Ішкі істер министрлігі Спорт қоғамының төрағасы.
Дереккөздер
Санат:Әзірбайжан Олимпиада чемпиондары Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер Санат:Әзірбайжан нысана көздеушілері Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері Санат:Нысана көздеуден Олимпиада чемпиондары Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Сарос
Сарос — ұзақтығы 18 жыл 11,1/3 тәулікке тең Күн мен Айдың бірдей түтылып тұратын уақыттарының арасындағы кезең. Бір саростың ішінде Күн орта есеппен 41 рет, Ай 27—29 рет тұтылады. Бұл кезең тіпті Ертедегі Грекия мен Египетте белгілі. болып, Күн мен Айдың тұтылуларын алдын ала болжап айтуға мүмкіндік берген.
Сарос(ежелгі египет тілінде saros — қайталану) — Күн мен Ай тұтылуларының бірдей ретпен қайталану периоды. Мұны біздің заманымыздан бұрын өмір сүрген ғалымдар да аңғарған. Мұндай циклдер бірнешеу болса да, Сарос олардың ішіндегі негізгілерінің бірі. Тұтылулар кезінде Күн мен Айдың орны, Ай орбиталарының түйісімі дәл алғашқысындай өтеді. С. 6585,32 тәулікті немесе 18 жыл 11 күн 7 сағат 42 минутқа созылатын 223 синодтық айды, 6585,36 тәулік болатын айдаһарлық (драконды) ай мен 6585,78 тәулікке тең 19 айдаһарлық жылды қамтиды. 223 синодтық ай 19 айдаһарлық жылдан 0,46 тәулікке қысқа болғандықтан 18 жылдан кейін тұтылу жағдайы мен оның Жердегі көрінетін орны өзгереді. Күннің толық тұтылуын Жердің белгілі бір нүктесінен тек 200 — 300 жылда бір рет қана бақылауға болады.
Дереккөздер
Санат:География
Хромаффинді жасушалар
Хромаффинді жасушалар (хромафинные клетки); (chromaffiniscytus, грек, сһгош — хром, affinis — ұқсастық, kytos — жасуша) — бүйрекүсті безі бозғылт затын құрайтын жасушалар. Екіхромды қышқылдық калиймен (калий бихромат) гистологиялық препаратты бояған кезде, қалпына келген хромның қоңыр түнбасымен боялған хромаффинді жасушаларды байқауға болады. Хромаффинді жасушалар (хромаффиноциттер) түрі өзгерген симпатикалық жүйке түйінінің нейроциттері. Пішіні дөңгелек немесе көпбұрышты болып келген хромаффинді жасушалар топтасып орналасып, жасушалар тізбеген құрайды. Олардың аралықтарында синусоидты қылтамырлар болады. Хромаффинді жасушалар боялу сипатына байланысты екі түрге бөлінеді: ашық түсті адреноциттер (эпинефроциттер) адреналин гормонын, ал қоңыр түсті норадреноциттер (норэпиненефроциттер) норадреналин гормонын бөледі. Адреналин жүректің жұмысын күшейтіп, көмірсулар алмасуына қатысады, норадреналин қан тамырлары қабырғаларына әсер етіп, қан қысымының көтерілуіне және гипоталамус тың нейросекреторлық қызметіне әсер етеді.
Дереккөздер
Санат:Биоморфология Санат:Биология Санат:Морфология
Резервтік валюта
Резервтік валюта - басқа елдердің халыкаралық саудада барынша жиі қолданатын және сондықтан халыкаралық төлем қаражатының сақтаулы қоры сапасында пайдаланылатын әлдебір елдің валютасы.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Құланөтпес көшесі (Астана)
Құланөтпес көшесі Айдарлы көшесінен басталып, Саумалкөл көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 254,8 м. Бұрынғы атауы №5 көше. «Көктал» тұрғын алабы.
Құланөтпес - Теңіз көлі алабындағы өзен. Қарағанды облысының Нұра, Ақмола облысының Қорғалжын аудандары арқылы ағады. Аймысық, Айғыржол тауларының солтүстік-шығыс етегіндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне қүяды.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Астана көшелері
Опырық
Опырықтар — жер қабаттарының жарылуы әсерінен тау жыныстарының алғашқы жатыстарының бұзылуы. Опырықтар жер қабығын вертикальды және көлбеу жарықтармен бөлшектеп, орқаштарды осы жарықтарға бірінен кейін бірін әкеп орналастырады. Параллельді жарықтарда орқаштар бірінен кейін бірі төмен саты құрап жатады, сондықтан мұндай опырықтарды сатылы деп атайды.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геология
Сен-Феликс-де-Фонкод
Сен-Феликс-де-Фонкод (Saint-Félix-de-Foncaude) — Франциядағы коммуна. Аквитания аймағына қарасты Жиронда департаментінде орналасқан. Лангон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,33 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 33399, пошта индексі — 33540.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 290 адамды құрады. Халық тығыздығы — 28,07 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жиронда департаментінің коммуналары
Безне
Безне (Bézenet) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Монлюсон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,94 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03027, пошта индексі — 03170.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 966 адамды құрады. Халық тығыздығы — 97,18 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Ақсу (аңыз)
Ақсу (Беловодье) — орыс халық риуаяттарындағы аңызға айналған бостандық елі. Ежелгі славян ұжмағы - иреймен жиі байланыстырады. Дәл осыдан орыс ертегілері мен аңыздарында аспаннан аққан Сүт (Сүт тектес) өзенінің бейнесі бастау алады. (Көне грек Эриданын көпшілік Сүт өзенінің аналогы деп санайды) Ақсу бейнесін, сонымен қатар, көрінбейтін Китеж қаласының бейнесімен ішінара шырмалған.
Аңыздың шығу тегі
XVIII-XIX ғасырларда Ақсу өзінің нақтылы түрде іске асуын ескі сенушілердің арасынан тапты. Алтайдағы Бұқтырма мен Қатын өзендерінің аңғарларын Ақсу деп атай алатын, мұнда үкіметтік міндеттерден қашқан әр түрлі адамдар өз еріктерімен қоныстанып, бұқтырмалық тасшылар этнографиялық тобын құрды, Ұрынқай өлкесіне барар жолдағы Ұса алқабы. Ескі сенушілердің кейбір топтары Ақсуды іздеп, ары қарай Қытай территориясына тереңдей еніп, тіпті Солтүстік және Оңтүстік Америкаға барды.
Сілтеме
Санат:Сібір тарихы Санат:Аңызға айналған жерлер Санат:Ойдан шығарылған мемлекеттер
Варвара Николаевна Рыжова
Варвара Николаевна Рыжова - орыс совет актрисасы6 КСРО халық артисі. Актер отбасында туған. 1893 ж. Мәскеу театр училищесінің драма курсын бітіргеннен кейін кіші тетар  труппасына қабылданды. Осы театрда 1956 жылға дейін қызмет етті. Негізінен орыстың классикалық туындылары, әсіресе А.Н. Островскийдің пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде өткір мінезді, тұрмыстық және камедиялық рольдерді ойнаумен ерекше көзге түсті. Алғашқы ойнаған рольдерінің бірі - Лев Толстойдың "Қараңғылық патшалығындағы" Акулина. Бұдан басқа Лиза, Анфиса, Улита, Фелицата, Домина Пантелеевна   Марья т.б. рольдерді орындады. Сөз өнеріне ден қойды. Ойнайтын ролінің мінез ерекшелігін дәл анықтап көрсету - оның актерлік өнеріне тән қасиет. Шығармашылығымен Кіші театрдың игі дәстүрін ілгері дамытты.
Дереккөздер
Санат:КСРО тұлғалары
1453 жылғы жаулау
1453 жылғы жаулау (Fetih 1453) — 2012 жылы шыққан 1453 жылы Константинополь жаулауына арналған түрік тарихи фильм.
Желісі
Фильм Мединеде 627 жылы (Мұхаммед пайғамбар кезінде) болып жатқан оқиғадан басталады: Әбу Әйюб әл-Ансари басқа сахабаларға Константинопольді жаулап алатын адам адамзат тарихындағы ең ұлы қолбасшы болатынын айтты.
Содан кейін XV ғасырдағы Ұлы Османлы Мемлекеті көрсетіледі. 1451 жылы II Мұрат қайтыс болған соң тақ оның баласы II Мехметке бұйырады. Өте қуатты, белсенді әрі жас сұлтан өзіне Константинопольді жаулау мақсатын қояды. "Екінші Римді" жаулап алу үшін оған басқа көршілес елдермен бейбіт қарым-қатынас орнату керек болды. Сол кезде византиялық император XI Константин Палеолог османлы сұлтанының жоспарын бұзу үшін османлы тағына үміткер болған Орхан шаһзаданы (I Баязиттің шөбересі) пайдаланады. Көптеген қияндықтарды өткерген II Мехмет 300 мыңдай жауынгер жинап, Константинопольді қоршады. Қос әскер үшін қоршау өте қиынға соқты, османлылар үлкен шығын батты, бірақ бір күні сұлтанға түсінде Әбу Әйюб әл-Ансари келеді. Түсімен рухтандырылған сұлтан сахабаның зиратын іздей бастайды. Зиратқа келген сұлтан сахабаның қылышын табады. Рухтанған сұлтан Константинопольге қатысты жаңа шабуыл жоспарын ойластырады. Османлы флоты Халич шығанағына өтіп, жағалау жағынан қалалық дуандарды опырып сындырады. II Мехмет Константинопольге кіреді.
Сілтемелер
Санат:Алфавит бойынша фильмдер Санат:Түркия фильмдері
Кек
Кек - жапа шектірген зұлымдық ғайбат, зәбірі үшін қасақана кек алу әрекеті; сазай, жаза.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Веселевка
Веселевка (Васильевка) — Ресейдегі өзен. Саратов облысы, Волгоград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Белгоза өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 24 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Медведица бастауынан Терса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Хопер және Солтүстік Дон салаларының құйылысы аралығындағы Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әл-Уед
Әл-Уед – Алжирдің солтүстік-шығысындағы қала Халық саны 110 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қала ауылшаруашылық өнімдерін соның ішінде, финик сатумен айналысады. Сонымен қатар Әл-Уед мата мен кілемдер шығаратын орталықтардың бірі. Қалада көптеген көне архитектуралық ескерткіштер бар. Қалалық мешіт кезінде қамал ретінде де қолданылған. Әль-Уедті «мың күмбезді қала» деп те атайды.
Дереккөздер
Санат:Алжир қалалары
Көбек батыр
Көбек батыр (1735-1740 ж-дары шамасында дүниеге келген,, шамамен 1831 жылы қайтыс болған болуы мүмкін ) — Қазақ хандығының Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі тұсында ел мен жерді қорғауда елеулі ерлігімен танылған ұлт батыры. Көбек батыр Арғынның Тоқа руының шыққан, батырдың әкесі Майлы батыр.
Ерліктері
Кейбір зерттеушілердің айтуынша, Көбек батыр алғашында орта жүз ханы Әбілмәмбет ханның қосынында, кейін Әбілмәмбет хан қайтыс болған соң Абылай хан қосынында мыңбасы болған екен. Батыр алып денелі адам болған деседі. Батыр өз заманында басқыншы қалмақтарды қазақ жерінен қууда талай ерліктер жасапты. 1771 жылы қырғыз манаптары Жетісуды қазақтан тартып алмақшы болып, Шу өзені бойында найман елінің 2000 қолын жеңіп, атақты Көкжарлы көкжал Барақ батырды, Шынқожа батырды өлтіріп, сарбаздарын қанға бояған. Осы сұмдықтан соң Абылай хан Көбек батыр бастаған қолды жинап, Қырғыз Алатауына аттанады. Сол шешуші шайқас тарихта "Жайыл қырғыны" деген атпен белгілі. Шайқас алдында екі жақтың әскер саны бірдей болған. Соғыс екі жақтың батырлары манап Нәдір мен Көбек батырдың жекпе-жекінен басталған. Көбек батыр жауын жеңіп, Қазақ қолының жеңісіне жол ашып берген. Бұл жеңістен кейін қырғыз манаптары толық талқандалып, Ташкентке жол ашылады. Ташкентке барар жолда өзбек-тәжік қосындары да тізе бүгіп, Ташкент құсбегі Абылай ханға соғыссыз қала кілтін береді. Көбек батырдың осы соғыстағы ғажайып ерлігі ел есінде жыр болып қалды.