cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Запорожье
Мәдениет және өнер
Запорожьеде көптеген қызықты мұражайлар бар. Олардың қатарында автокөліктерді ғана емес, сонымен қатар ұшақтарды, сондай-ақ ойыншық машиналарды да ұсынатын өзінің коллекциясымен таң қалдыратын Фаэтон ретро автомобильдер мұражайы бар. Тағы бір мәдени орталық — Богуслаев техникасының мұражайы-әр дәуірдегі көптеген экспонаттармен таң қалдырады. Бұл-әскери техника, велосипедтер, мотоциклдер, ұшу аппараттары, сондай — ақ "Мотор-Сич" компаниясы шығарған қару-жарақтың барлық түрі бар. Жергілікті мәдениет пен тарихпен танысуға қолайлы тағы бір орын – Запорожье облыстық тарихи-өлкетану мұражайы. Сонымен бірге қаладағы Илья мен Алексей Бурлайдың қолданбалы керамика және кескіндеме мұражай-галереясы – өзінше ерекше әлеуметтік құбылыс болып табылады.
Спорт
Қалада жеңіл атлетика манеждері, бассейндер, ескек есу және су спортына арналған базалар, теннис корттары, жасанды жабындары бар спорт алаңдары, «Запорожьеалюминийбуд» спорт үйі, «Юность» спорт сарайы, заманауи «Славутыч Арена» футбол стадионы бар.
Запорожье клубтары гандбол, баскетбол, волейболдан елдің жоғары дивизиондарында ойнайды. ЗТР, «Мотор» - гандболдан ерлер суперлигасында, «Ферро-ЗНТУ» - баскетболдан ерлер суперлигасында, «Козачка-ЗАЛК» - Украинаның әйелдер баскетбол суперлигасында, «Орбита-Университет» - волейболдан әйелдер супер лигасында.
2015 жылға дейін «Металлург» футбол клубы Украина Премьер-Лигасына қатысты. 2016 жылдың наурызында футбол клубы кәсіби турнирлерге қатысудан шеттетілді.
NGC 4559
NGC 4559 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан SBc типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1785 жылы 11 сәуірде Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 4559 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 42002, UGC 7766, MCG 5-30-30, ZWG 159.24, IRAS12334+2814.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Қылмыскер (пьеса)
«Қылмыскер» – Мәдениет министрілігінің 2003 жылы жариялаған ұлттық «Астана–Бәйтерек» конкурсында бас бәйгені жеңіп алған драматург Сәкен Жүнісовтың пьесасы.
Кейіпкерлері - кешегі өнер жұлдыздары, бүгінгі көр қазушылар. Жай ғана көр қазушылар емес, зират басындағы бірнеше гектар жерді алдын-ала сатып алып, ақша табушы кәсіпкерлер. Аттары да өздерінің болмыстарына сай. Біреуі - Шалам (шөп-шалам), екіншісі - Әлімқұлы. Екеуін біріктіріп «Шаламалейкум» деп атаған.
Автор қоғамдағы көлеңкелі тұстарды, ұнамсыз жайттарды, ұлттық болмыс пен ғұрыпты сақтап қалуды, қазақ жерінің тағдырын драмалық тартыс аясында суреттеп жеткізген.
Дереккөздер
Санат:Пьесалар Санат:2003 жылғы туындылар
Бүліну процесі
Бүліну процесі . Тканьнің қалыпты құрылымын бұзатын сырқаттық процесс. Мысалы, периодонтит, пародонтит т. б. ауру салдарынан периодоит және пародонт тканьдерінің бүлінуі.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Биоклиматология
Биоклиматология — органикалық өмірге климаттың әсер етуі жайындағы ілім. Ол климатологияны биологиялық ғылыммен байланыстырады. Биоклиматологияның басты тарауы медициналық климатология мен агроклиматология болып табылады. Соңғылары климаттың адамға және оның шаруашылыққа тигізетін әсерін зерттейді. Биоклиматология ауаны түрлі зиянды газдан қорғау үшін пайдаланылады.
Биоклиматология - климаттың тіршілікке әсері туралы ілім. Климаттың адамның денсаулығы мен қарекетіне және жануарлар мен өсімдіктердің өсіп-өнуіне әсерін зерттейді. Биоклиматологияны биологиялық ғылымдармен байланыстырады; оның маңызды бөлімдеріне агроклиматология мен медициналық климатология жатады.
Дереккөздер
Санат:География және геодезия Санат:Биоклиматология
Бад-Кройцнах (аудан)
Аудан 119 елді мекенге бөлінеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Рейнланд-Пфальц аудандары
Карабин
thumb Карабин (carabine) — ұңғысы қысқа, винтовканың жеңіл түрі. Жай винтовкадан ұңғысының қысқалығымен ерекшеленеді, осыған орай карабиннің баллистикалық қасиеттері мен оғының бастапқы жылдамдығы да төмен. Карабин алғаш 15 ғасырда шыққан. Алғашында бір зарядты ұңғысында тұзу ойыктары бар карабиңдер болса, кейінірек бұрама ойықты және тегіс ұңғылы карабиндер пайда болды. 19 ғасырдын аяғында оқжатарлы (көп зарядты) карабиндер шығарылды. Онымен көбінде атты әскер мен артиллерияның жеке құрамы қаруланды. Кеңес Армиясында 1891/30 үлгідегі винтовка негізінде жасалған 7,62 ммлік карабин, сондай-ақ 7,62 мм өздігінен зарядталатын Симонов жүйесінде жасалған карабин пайдаланылды. Кейбір елдердің армияларында қазір автоматты карабиндер қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Әділ Ералыұлы Ахметов
Әділ Ералыұлы Ахметов (30 қыркүйек 1984 жыл Алматы) — кино және театр актері, тележүргізуші. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017). Астана жастар театрының негізін қалаушысы әрі актері (2007 жылдан). Халықаралық және Республикалық театр фистивальдерінің жүлдегері. Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері (2014).
Марапаттары
Санат:Қазақстан театр актерлері Санат:Астана жастар театры тұлғалары Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
IC 5381
IC 5381 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 212, UGC 7, MCG 3-1-19, ZWG 456.23.
Сыртқы сілтемелер
IC 5381 Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Мыдмас
Мыдмас — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ёртом өзенінің сол жағалауынан 21 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 100 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені сағасынан Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков
Асылбеков Әбдінұр Әбілдаұлы (15.1.1948 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы, Түлкібас ауданы, Высокое ауылы) – Байзақ ауданының әкімі (2002). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институтын (1970), Алматы зоовет. институтын (1986) бітірген. 1970 – 1971 Мойынқұм ауданы  өндірістік басқармасында инженер,  1971 – 73 жылдары Жамбыл ауданында ауыл шаруашылығы басқармасында бас экономист, 1976 – 1983   жылдары аудандық партия комитетінің  ұйымдастыру  бөлімінің нұсқаушысы,  бөлім меңгерушісі, 1983 – 1990 жылдары аудандық атқару комитеті  төрағасының орынбасары, 1990 – 1997 жылдары  ауданаралық мал өсіру  және бордақылау бірлестігінің директоры, 1997 – 1998 ж. Облсытық шаруа қожалықтары мен ӨК-тер ассоциасиясының төрағасы,  1999 – 2002 ж. Жамбыл ауданының әкімі болады. 2002 ж. сәуірде Байзақ ауданының  әкімі болып тағайындалады. Қазір Жамбыл облысы мәслихатының хатшысы (2003 жылдың қазан айынан). Санат:Тұлғалар
Бишофроде
Бишофроде (Bischofrode) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Мансфельд ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 715 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 10,52 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 87 065. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Хайнц Гольдхаммер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Демонетизация
Демонетизация (demonetіsatіon – атқарымның бірте-бірте жоғалуы), Мәнетсіздендіру – 1) мәнеттің ақша болудан қалуы, оның ресми тәртіппен айналымнан шығарылуы. Ақша болудан қалған мәнет тек оның құрамындағы металдың құнымен ғана бағалы; 2) алтын мен күмістің ақша атқарымын бірте-бірте жоғалтуы үдерісі. Күмістің демонетизациясы 19 ғасырдың аяғына дейін жалғасты. Алтынның демонетизациясы үдерісі іс жүзінде әлі аяқталған жоқ. Оның демонетизациясы бірқатар себептерге байланысты атап айтқанда, алтын ақша қазіргі тауар өндірісінің қажеттеріне сай келмейді, мұнда тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануы еңсерілді; несиелік ақша алтын ақшаны ақша айналысынан және халықаралық валюталық қатынастардан бірте-бірте ығыстырып шығарды; мемлекет алтынмен операцияны реттеп отырады.
Дереккөздер
.
Санат:Экономика
Кьянни
Кьянни (Chianni) — Италиядағы коммуна, Тоскана әкімшілік аймағына қарасты Пиза провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1536 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 25 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 62 км² шамасында. Пошта индексі — 56030.
Елді мекеннің қамқоршысы — Қасиетті Пётр.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Тоскана елді мекендері
Aixtron
AIXTRON AG 1983 жылы ашылған. Штаб-пәтері Ахенде орналасқан, Германия. Жартылайөткізгіштер шығарады. Компания акциялары Франкфурт биржасында сатылады.
Утяшино
Утяшино — Башқұртстанның Аскин ауданындағы ауыл, Кубияз ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 252 адамды құрады. Пошта индексі — 452891, ОКАТО коды — 80204828003.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Шаблин
Шаблин — Ресейдегі өзен. Нижегород облысы, Чуваш Республикасы, Мордовия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Пьяна өзенінің оң жағалауынан 201 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Еділ су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Сура Алатырь өзенінің сағасынан сағасына дейін. Өзен саласы — Сура, өзен алабы — Куйбышев суқоймасына (Ока су алабын қоспағанда) дейінгі (Жоғарғы) Еділ.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Нижегород облысы өзендері Санат:Чувашия өзендері Санат:Мордовия өзендері
Кургусуль-Лиственный
Кургусуль-Лиственный — Ресейдегі өзен. Краснояр өлкесі, Хакасия Республикасы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кургусуль өзенінің оң жағалауынан 17 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым бастауынан Ачинск қаласына дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Хакасия өзендері Санат:Кемеров облысы өзендері
Овчеполци (Пазарджик облысы)
Овчеполци (Овчеполци) — Болгариядағы ауыл. Пазарджик облысына қарасты Пазарджик қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 063 адамды құрайды.
Пошта индексі — 4448. Телефон коды — 03510. ЕКАТТЕ коды — 53285.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Пазарджик облысының елді мекендері
Бэл-Нор (Миссури)
Бэл-Нор (Bel-Nor) — Миссури штатының St. Louis округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1499 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.6 км² шамасында. FIPS коды — 29-04348.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары
Ла-Аллотьер
Ла-Аллотьер (La Hallotière) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,75 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76338, пошта индексі — 76780.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 152 адамды құрады. Халық тығыздығы — 40,53 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Жоспарлық емес синтезі
Жоспарлық емес синтезі - ДНҚ синтезі - индуциялық зақымдануы. Сүтқоректілерде ДНҚ эксизонды репорация көрсеткіші болып табылады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Көктіңкөлі (көл)
Көктіңкөлі – Сарысу алабындағы ағынды көл.
Географиялық орны
Қарағанды облысының Шет ауданында. Жаңаарқа кентінен (Жаңаарқа ауданы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде, теңіз деңгейінен 540 м биіктікте орналасқан.
Жер бедері
Батыс жағасы тік жарлы, биіктігі 2 м-ге жетеді, саздақ аралас сұр құмтастан тұрады. Қалған жағалары жайпақ тегіс, саздақты. Солтүстік, солтүстік-шығыс жағаларында көл суын реттейтін топырақтан бөгет салынған.
Өсімдігі
Жағаларында қамыс, өлең, шалаң, қараған, жусан, т.б. түрлі шөптесіндер өседі.
Дереккөздер
Санат:Шет ауданы көлдері Санат:Сарысу су алабы Санат:Жаңаарқа ауданы көлдері
Мақсатты бюджеттік қорлар
Мақсатты бюджеттік қорлар – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес нысаналы мақсаттағы кірістің есебінен немесе оның нақты түрлері мен өзге де түсімдерден аударым жасау тәртібімен құралатын және шығысты қаржыландыруға пайдаланылатын қаржы ресурстарының бюджет құрамында оқшауланған бөлігі.
Толығырақ
Мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі күні бұрын уағдаласылған мақсаттарға жұмсалады. Олардың қаражатын тиісті мақсаттан басқаға пайдалануға жол берілмейді. Сондықтан да мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі бюджеттің қалған кірісінен оқшау есептеледі. Әрбір қор қаражатының құралуы мен пайдаланылу үдерісі бөлек сметада көрсетіледі. Мақсатты бюджеттік қорларне салалық, не жалпы реттеуші сипатта болады. Салалық мақсатты бюджеттік қорларға қайсыбір жекелеген саланың (мыс., атом энергетикасының) міндеттерін шешуге арналған қорлар жатады, жалпы реттеуші сипаттағы мақсатты бюджеттік қорларға бюджеттің сақтық қорлары, т.б. арнаулы қорлар жатады.
Дереккөздер
Санат:Экономика Санат:Қаржы
Гиппокамп
thumb|200 px|right Гиппокамп (лат. hippocampus) - гиппокамп саңылауы мен алмұртша бөлік аумағындагы ми қыртысының самай бөлігі негізінде орналасқан қатпары.
Гиппокамптың жоғарғы беті жолақты дененің құйрықты ядросынан кейінгі бүйірлік ми қарыншасының түбін құрайды және ол құйрықты ядродан бүйірлік қарыншаның тамырлы өрімі арқылы бөлінген.
Гиппокамп ми қыртысының қатпары ретінде, төменгі бағытта сыртқа және артқа қарай орақ тәрізді иіліп, алмұртша бөлікпен жалғасып кетеді. Ал оның көру төпегінен жоғары жатқан алдыңғы ұшы - гиппокамп аяқшасы (pes hippocampi) немесе аммон мүйізі (cornu ammonis) деп аталады. Аммон мүйізін көру төмпегінен үшінші ми қарыншасының тамырлы өрімі бөліп тұрады. Гиппокампта жоғары қыртысасты ассоциативті иіс және дәм сезімі орталықтары болады. Гиппокамптың орталықтары үлкен ми сыңарлары қыртысының әртүрлі орталықтарымен және басқа да жоғары қыртысасты орталықтармен өт- кізгіш жолдар арқылы байланысып жатады. Өткізгіш жолдар ми күмбезін (fornix) жасайды. Гиппокамп қатпары жоғарғы бағытта көтеріліп, ми жабынының белдеу қатпарына (gyrus cinguli, s. limbicus) жалғасады. Белдеу қатпары күсті дененің (corpus collosum) жоғарғы жағымен, оны алдыңғы жағынан айналып өтіп, иісмаңы алаңымен байланысады.
Гиппокамп қатпары мен белдеу қатпары — ми жабыны қыртысының (neocortex s. neopallium) бөліктері. Күмбездің өткізгіш жолдары гипп0кампты аралық мидың емізікше денесімен (corpus mamillare) байланыстырады. Ми қыртысының белдеу қатпарымен, күмбезбен және жолақты дененің бадамша ядросымен бірге гиппокамп иіс миының лимбикалық жүйесінің (pars limbica rhinencephalon) құрамына кіреді. Лимбикалық жүйе мидың эмоциялық реакцияларына және еске сақтау механизміне жауапты.
Дереккөздер
Санат:Бас миы
Пырсъю
Пырсъю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Илыч өзенінің сол жағалауынан 274 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 51 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Полисахаридтер
Полисахаридтер, гликандар — молекуласында гликозидті байланысқан 10-нан артық моносахарид қалдықтары бар көмірсулар. Полисахаридтердің молек. массасы бірнеше мыңнан (ламинарин, инулин) бірнеше млн-ға дейін (гиалурон қышқылы, гликоген) жетеді. Полисахаридтерге моносахаридтердің бір ғана түрінен немесе әр түрінен құралатын целлюлоза, крахмал, хитин, пектиндік заттар, гликопротеиндер, гепарин, т.б. жатады. Полисахаридтер сілтіге төзімді, қышқылда диполимерленеді, суда жақсы ериді. П-дің биологиялық маңызы әр алуан.
Полисахаридтер табиғи жоғары молекулалы қосылыстар. Полисахаридтердің жалпы формуласы (С6Н10О5)n, көптеген моносахарид молекуласының қалдықтарынан тұрады. Макромолекуладағы моносахаридтер қалдықтары полисахаридтерде де оттек "көпіршесі" арқылы жалғасқан:
Жезқазған мыс балқыту зауыты
Жезқазған мыс балқыту зауыты - мыс өнеркәсібінің ірі кәсіпорны. Академик Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы «Жезқазғанның жер жүзілік маңызы бар мыс байлықтарын пайдаға асыру» («Социалды Қазақстан», 1935, 5-маусым) жолындағы ғылым ойы мен көрегендігі нәтижесінде туған идеясы негізінде 1966 жылы Жезқазғанда жаңа мыс зауытының құрылысы басталды. Ол 1971 жылы пайдалануға беріліп, сол жылдың 23 ақпанында алғашқы катод мысын берген күнінен зауыттың жаңа тарихы басталады. 1977 жылы желтоқсанда күкірт қышқылы цехының төртінші жүйесі іске қосылуымен кешеннің белгіленген барлық құрылыс аяқталып, зауыт толық қуатына көшті.
Полисахаридтер
Өсімдіктер мен жануарлар ағзасында ферменттердің әсерінен фотосинтез нәтижесінде түзілген моносахарид молекулалары поликонденсацияланып, полисахаридтер түзіледі:
Жезқазған мыс балқыту зауыты
Жылына орта есеппен 250 мың тонна таза мыс өндіріледі. Негізгі өнімі - тазалығы 99,99% бағаланған катод мысы халықаралық рынокта жоғары сұранысқа ие. Ол Голландия, Швеция, Түркия, Жапония, Қытай және ТМД елдеріне жөнелтіледі. Негізгі өнімнен басқа зауытта қорғасын тозаңы, алтын, күміс, рений шығарылады. Шетелдік инвестор Оңтүстік Кореяның «Самсунг» фирмасы келуіне орай 1995 жылы өндірістік қайта жарақтандыру жұмыстары басталып, шетелдік жабдықтар қойылды. Кен-термикалық пештері Швецияның «Болиден Контек» фирмасының жобасы бойынша қайта жабдықталды; конвертор, анод бөлімшелеріндегі барлық қуаттан артық өнім өндіруге жол ашылды.
Полисахаридтер
Полисахаридтердің маңызды өкілі — крахмал мен целлюлоза.
Жезқазған мыс балқыту зауыты
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Жезқазған Санат:Қазақмыс
Полисахаридтер
Крахмал
Крахмал (С6Н10О5)n табиғатта кең тараған полисахарид. Күріште 80%-ке дейін, бидай мен жүгеріде 70—75%, картоп түйіндерінде 20% крахмал болады.
Крахмалдың құрылысы
Полимерлену дәрежесі — n-нің мәні крахмалдың әр түрлі молекуласында шамамен 200-ден 2000-ға дейін болады. Крахмалдың молекулалық массасы бірнеше жүз мыңнан (амилоза) миллионға дейін (амилопектин) жетеді.
Крахмалдың макромолекуласы циклді α-глюкозаның қалдықтарынан тұрады. Крахмал түзілу процесінің сызбанұсқасы:
500px
Яғни, крахмалдың қарапайым буыны, - C6H10O5 -
300px
Крахмалды алу
Өндірісте крахмалды картоптан немесе жүгеріден алады. Картоптан крахмал алу үшін оны ұнтақтап турап, сүзгіге салып, сумен шаяды. Сумен шайылған крахмалды ыдыстарда тұнғаннан кейін бөліп алып кептіреді.
Крахмалдың қасиеттері
Крахмал салқын суда ерімейтін ақ түсті ұнтақ зат. Ыстық суда ісініп, коллоид ерітінді — клейстер түзеді.
Крахмалдың маңызды химиялық қасиеттерінің бірі — йодпен әрекеттескенде көк түстің пайда болуы. Оны картоптың немесе ақ нанның кесіндісіне, крахмал клейстріне йод ерітіндісін тамызып көруге болады. Бұл реакцияны тағам өнімдерінде крахмалдың бар-жоғын анықтау үшін қолданады.
Крахмал минерал қышқылдың ( H2SО4 ) немесе ферменттердің әсерінен гидролизденіп, глюкоза түзеді:
Реакция жағдайына байланысты әр түрлі аралық өнімдер түзіліп, гидролиз сатылап жүруі мүмкін:
Макромолекуланың ыдырауы біртіндеп іске асады, әуелі ірі молекулалы қосылыс декстрин, содан кейін дисахарид мальтоза және гидролиздің соңғы өнімі глюкоза түзіледі.
Крахмалдың маңызы мен қолданылуы
Крахмал — негізгі азығымыздың бірі. Бірақ оны ағза бірден сіңіре алмайды. Тағамның құрамындағы крахмал майлар сияқты әуелі гидролизге ұшырайды. Гидролиздену процесі тамақты шайнағанда сілекеймен бөлінетін ферменттердің әсерінен ауызда басталады. Гидролиздену одан әрі асқазан мен ішекте жалғасады. Түзілген глюкоза ішектен қанға сіңіп, одан бүкіл ағзаға тарайды. Глюкозаның артық мөлшері гликогенге "жануар крахмалына" айналып, бауырда қор болып жиналады. Оның құрамы крахмал сияқты (С6Н10О5)n бірақ құрылысы крахмалдан тармақты (45, б-сурет) және молекулалық массасы да үлкен болады.
Организмнің гликоген жинауы шектеулі. Адам салмағының 1 килограмына 50—60 г гликоген жиналған соң, одан артық мөлшері майға айналып, адам толысып кетуі мүмкін. Гликоген қажеттілікке байланысты глюкозаға айналып, биохимиялық процестерге қатысады.
Крахмал гидролизінің аралық өнімдері декстрин мен мальтозаны ағза оңай сіңіреді. Тамақ дайындаған кезде крахмал декстринге айналады. Нан өнімдерін және картопты пісірген кезде крахмалдың аздап гидролизденуінен декстрин түзіледі.
Өнеркәсіпте крахмалды гидролиздеп, сірне мен глюкозаға айналдырады. Ол үшін крахмалға сұйылтылған күкірт қышқылын қосып қыздырады. Күкірт қышқылының артық мөлшерін бормен бейтараптап, кальций сульфатына айналдырып бөліп тастайды. Егер гидролизді соңына дейін жүргізбесе, декстрин мен глюкозаның қоспасы сірне алынады. Сірнеден кондитер тағамдарын, кәмпиттер, мармелад, джем, тосап жасайды.
Декстрин желім ретінде пайдаланылады. Крахмал мата өнеркәсібінде қолданылады. Ыстық үтіктің әсерінен крахмал декстринге айналып, жұқа қабықша түзеді. Ол матаға әр береді және тез кірлеуден сақтайды.
Крахмалдан химия өнеркәсібінде глюкоза, этил спиртін, ацетон және лимон қышқылын алады. Крахмал қағаз және картон өндірісінде қолданылады.
Целлюлоза
Целлюлоза да крахмал сияқты табиғи полимер — полисахарид. Оның молекулалық формуласы да крахмалдікі сияқты (С6Н10О6)n.
Целлюлозаны клетчатка деп те айтады. Ол — өсімдіктер клеткасы кабықшасының негізгі кұрам бөлігі. Едәуір көп таралған биополимер. Мақта талшығында 98%-ке дейін, ағаш сүрегінде 50%-ке жуық, жасыл жапырақтарда, шөпте (10—25%) болады.
Целлюлозаның макромолекуласы циклді (3- глюкозаның қалдықтарынан тұрады, түзу құрылымды (46-сурет). Целлюлозаның макромолекулалары бір бағытта орналасқандықтан, талшық түзеді (зығыр, мақта, кендір, т.б.). Poli3.png
Целлюлозаның қарапайым буыны крахмалдікі сияқты — С6Н10О5 — бірақ в-глюкозаның қалдығынан құралған:
Poli4.png
Крахмал мен целлюлозаның құрамына әр түрлі формалы глюкозаның кіруі олардың қасиеттеріне әсер етеді. Целлюлозаны тек қана күйіс қайыратын жануарлар қорыта алады. Адам және басқа жануарлар ферменттері целлюлозаны қорыта алмайды, сондықтан оны азық ретінде пайдаланбайды.
Целлюлозаның полимерлену дәрежесі — n-нің мәні крахмалдан көп, молекулалық массасы да крахмалдан үлкен (шамамен мақтада ~ 1,7 млн., зығырда ~ 6 млн-ға дейін) болады. Целлюлоза құрылымы тек түзу сызықты болады:
Мақта, зығыр, кендір, т.б. талшықты материалдардың целлюлозадан түзілетіндігі осыған байланысты.
Целлюлозаның қасиеттері
Целлюлоза ақ немесе сүр түсті талшықты қатты зат. Целлюлоза суда, спиртте, эфирде, ацетонда және т.б. органикалық еріткіштерде ерімейді.
Целлюлозаның гидроксил топтары арқылы әр түрлі эфирлерін алуға болады. Целлюлозаның құрамындағы глюкозаның әр қалдығында үш гидроксил тобынан болады:
500px
Реакцияға бір, екі, үш гидроксил топтары қатысуы мүмкін. Реакцияны жүргізу жағдайына байланысты целлюлозаның әр түрлі нитраттары алынады:
Целлюлозаның нитраттары өте жанғыш және қопарылғыш заттар. Целлюлозадан толық емес нитрлеп, нитросырлар және лак алады. Толық нитрлеп, қопарылғыш зат (түтінсіз дәрі) өндіріледі.
Ацетатты талшық
thumb
Целлюлоза суда ерімейді, бірақ суды бойына сіңіріп ісінеді. Сондықтан целлюлозаның туындыларын еритін қосылыстарға айналдырады. Мысалы, құрамында екі немесе үш ацетат тобы бар целлюлоза ацетонда ериді, бұл полимердің ерекше маңызы бар. Целлюлоза ацетатын ацетонда ерітіп, кішкентай тесіктер арқылы (фильер деп аталатын) өткізіп, жылы ауамен үрлеп кептіргенде, жіңішке жылтыр жіпке айналады (47-сурет). Бұл жіп ацетатты жібек талшығы деп аталады.
Целлюлозадан жасанды талшықтар алудың басқа да жолдары бар. Оның мыс тұздарының аммиактағы ерітіндісін мысты-аммиакты жібек деп атайды. Егер сілтілік ортада күкірткөміртекпен целлюлозаға әсер етсе, целлюлоза ксантогенаты түзіледі. Бұл тұз суда ерігіш. Бұдан жасалған жіп вискоза жібі деп аталады. Осы тәсілдер бойынша алынған жібек макромолекулаларының химиялық құрамы целлюлозаның құрамымен бірдей. Целлюлозадан өндірілетін талшық мақта талшығынан кейінгі екінші орынды алады.
Крахмал мен целлюлозаның айырмашылығы
Полисахаридтерге крахмал мен целлюлоза жатады. Олардың молекулалық формулалары — (С6Н10О5)n. Бұл полисахаридтердің бір-бірінен айырмашылығы:
Дереккөздер
Санат:Полисахаридтер
Тальбей-Шор
Тальбей-Шор — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сибирчата-Яхаөзенінің сол жағалауынан 71 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Бидаш Кұдабайқызы
Бидаш Құдабайқызы (Қоданқызы; 1850 - 1927), Ұлытау өңіріндегі ел билігіне араласқан, әй- елден шыққан белгілі қайраткер. Ибеске Мамай Дүтбай ауылының қызы. Ол ел арасындағы түрлі дау-тартыстарда билік құрып, өзінің әдептілігі, әділеттілігі, шешендігі мен батырлығы арқасында халық сүйіспеншілігіне бөленген ана. Бидаш есімі Қожабай ақынның «Ұсталып Бидаш кетті» атты дастанында кезігеді. Түрмеге жабылған Бидашты Бұзау болыс кепілдікке шығарып алады. Екінші деректе, орыстың Ташкент бекінісіндегі 150-ге тарта әскері Ұлытау жерін басып, Орынборға қарай өтпекші болғанда, Бидаш болыстың рұқсат бермегеніне қарамай, солдаттар баса-көктеп кіре береді. 400-ге тарта қазақ жігітінің басын біріктіріп, ұйқыда жатқан отрядка тұтқиылдан соққы беріп, жеңілген орыстарды ізімен Ташкентке кері қайтуға мәжбүр еткендігі туралы айтылады. Бұл жолы да, осы қылығы үшін түрмеге жабылған Бидашты босатып алуға Бұзау болыс араласады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы
Гесперорнис
Гесперорнис (Hesperornis) — бұл ертеде болған, қазір құрып біткен ірі (биіктігі 1 метрдей) құстың бірі. Американ палеонтологы Отниел Чарлз Марш 19 ғасыр соңында тапқан. Бассүйегінің түрліше белгілеріне қарағанда гесперорнис динозавр мен нағыз құстардың аралық түрі болған.
Дереккөздер
Санат:Палеонтология
Маралқұрай
=Маралқұрай= Биіктігі 1,5 метрден асатын,көп жылдық,шөп тектес өсімдік.Тамыр сабағы жуан әрі жұмыр,қара қоңыр және көптеген ақ түсті қосалқы тамырлары бар.Тамыр сабағынан жыл сайын қурап түсіп қалатын тамыр жапырақтарының орнын көруге болады.Сабақтары жуан,іші қуыс,тік өседі,бұтақтары жоқ.Жапырақтары кезектесіп орналасқан,ірі,эллипс тәрізді,шеттері бүтін,сабақты қоршай өседі.Гүлдері ірі,ақ немесе жасыл түсті,өсімдіктің жоғарғы жағында сыпырғы сықылданып шоғырланып тұрады.Жемісі үш жерінен ашылады,ішінде тұқымы көп,қауашақ.Батпақты жерлерде,өзендердің жағаларында,ылғалды шабындықтарда,таулы беткейлерде өседі.Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамыр сабағын және тамырын күзде немесе ерте өктемде жинап алады.Құрамында қант,қоймалжын,бояулық заттар, органикалық қышқылдар, илік заттар, вератрамин дейтін гликозид,протовератрин алкалоиді бар. Маралқұрай улы өсімдік.Сондықтан,оның тамырын қазып жинау барысында сақтық шараларын жасап,ауыз бен мұрынды дымқыл ормалмен,дәкемен байлап алу керек,Тамырды жинап болғанша тамақ немесе су ішуге тыйым салынады.Жұмыс біткен соң қолды жақсылап сабындап жуады.Халық медицинасында подагра мен ревматизмге байланысты буынның сырқырауын қойдыру үшін майдәрі жасап ауырған жерлерге жағады.Маралқұрайды дәрігердің бақылауынсыз қалай болса солай пайдалану адамның улануына әкеліп соғады.Уланған адамның сілекейі ағады,түшкіреді,аузының іші ашып,тамағын,жұтқыншағын бір нәрсе тырнаған сияқты болады,құсады,іші өтеді,қатты ауырады.
Алкалитрофты көл
Дереккөздер
Санат:Көлдер
Өсімдіктегі су тапшылығы
Өсімдіктегі су тапшылығы - ол топырақ құрғақшылығы немесе сіңірілген судың мөлшері буланған су мөлшерінен аз болғанда байқалады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Көрші (сөз)
Көрші. Үйлері жақын, іргелес тұратын адамдар.
«Көрші» сөзі қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан дерлік деректер жеткілікті. Біріншіден, біздегі «көрші мағынасын «хөрш» тұлғасы береді. Екіншіден, моңғол тілінің өзінде бұл сөздің «көрші» ұғымы алғашқы мағына еместігін көреміз. «Хөрш» тұлғасының моңғол тіліндегі әуелгі мағынасы біздегі «дәмдес» түсінігін берген (Сонда, 88). Ойға салып қарасақ та, қатар, іргелес үйдегі адамдар бірінің үйіне бірі кіріп, дәм-тұз татыспай тұрмайтыны бесенеден белгілі. Дәлірек айтқанда дәмдестік пайда болады. Демек, моңғол тіліндегі «хөрш», қазақ тіліндегі «көрші» сөздерінің тұңғыш мағынасы — «дәмдес» дегенді білдірген.
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Қазақ тілі
Тағдыр
Жазушының бұл романында қазақ халқы басынан кешірген ауыр бір кезең - екі империяның алаштың ата қонысы болған сайын даланы екіге бөліп, шекара сызығын жүргізген кезеңін арқау еткен.
Романда әртүрлі мінезді, алуан тағдырлы кейіпкерлер сипаттары сомдалып, болмысы ашылған. Патшалық Ресей мен Цин империясы Шығыс Түркістан мен Орта Азиядағы иеліктерін айқындап енші бөлісуді XIX ғасырдың 80-жылдары ғана қолға алған болатын.
Романдағы күллі оқиға осы айтулы тарихтың халық тағдырына қалай әсер еткенін бейнелеуге баяндалған. Туынды төрт бөлімге топтастырылған. Олар: «Жол торабы», «Тағдыр», «Уақыт керуені», «Дар ағашы».
Дереккөздер
Санат: Әдебиет
IC 946
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 49244, UGC 8772, MCG 2-35-21, ZWG 73.89.
Сыртқы сілтемелер
IC 946 Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
NGC 223
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1853 жылы 5 қаңтарда Bond George Phillips астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 223 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 2527, IC 44, UGC 450, MCG 0-2-129, ZWG 383,74.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Кит (шоқжұлдыз)
Бөгенбай үй тамы
Бөгенбай Үйтамы — 19 ғасырдағы архитектуралық ескерткіш, қазақ даласындағы мемориалдық құрылыстарының бірі. Шу өзенінің оң жағасында, Той өткелінен төмен қарай 43 км жерде. 1988 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Үйтам шикі кірпіштен салынған, тікбұрышты (8,5 х 5,5 м), төбесі түйетайлы. Құрылыстың көлденең қабырғалары ұзын қабырғаларынан биіктеу, орта тұсы жоғары қарай үшбұрыштанып біткен, ішінен қарағанда оның әрқайсысының ортасында аркалы қуыс, жоғарғы жақтарында үшбұрышты ойық бар. Аркалы қуыс ұзын қабырғаларда да бар. Кіретін есік оңтүстік-шығыс бетінде. Ұзын арқалықты (өрлікті) ортадағы мәткелі бағана тіреп тұр. Бір басы арқалыққа, екінші басы ұзын қабырғаларға айқасқан төртқырлы (9х11 см) дөрекілеу өңделген шабақ-бөренелер темір шегелермен бекітілген. Шабақтардың үстіне сырғауылдарды көлденеңінен тастап, оның үстін қамыспен жапқанға ұқсайды.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Әкелер күні
Әкелер күні — жыл сайын көптеген елдерде әкелердің құрметіне атап өтілетін мереке.
Тарихы
1929 жылғы 19 маусымда АҚШ-та алғашқы рет өткізілді. Осы мерекелік шараның ұйымдастырушысы Миссис Доддтан Спокан қаласынан, Вашингтон штаттарынан болған. Ол өзінің әкесі мен баланы тәрбиелеп жүрген барлық әкелергді жоғары бағалайтынын білдіргісі келген. Мерекені ұйымдастырушының әкесін Уильям Смарт деп атаған. Оның әйелі алты жастағы баланың туған күні қыршынынан кетеді. Бірақ жалғыз басты әке 6 баласын жақсы тәрбиелеп шығады. Уильям азаматтық соғыс ардагері болды. Осы күні АҚШ-та ұлттық мереке 1966 жылы АҚШ президенті Линдон Джонсон маусымның үшінші жексенбісін ұлттық мереке деп жариялады. Дәстүр бойынша, жыл сайынғы мерекелік іс-шаралар кезінде мемлекет қарапайым азаматтар балаларды тәрбиелеп отырған төмен табыстары бар әкеге қолдау көрсетуге асығады. Уақыт өте келе, отбасылық құндылықтарды құрметтейтін басқа елдер де осы күні АҚШ-қа еріп, әке-шешеге құрмет көрсетті.
Санат:Мейрамдар Санат:Ерлер
Мауэс
Мауэс  (Maués) — Бразилиядағы муниципалитет, Амазонас штатында орналасқан. Орталық Амазонас мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Паринтинс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 46873 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 39988 км² шамасында.
Санат:Амазонас елді мекендері
Шәкен Күмісбаев
Күмісбаев Шәкен (17.10.1942жылы Ақсу ауданы, Қаракөз ауылында туған жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.1883-1961 Алматы Шет тілдер институтын бітірген соң орта мектеп мұғалімі болды. 1965-70ж."Мәдениет және тұрмыс",("Парасат") журналында тілші, 1970-96 ж. орта мектеп мұғалімі. 1996-2001ж."Қазақ елі","Ана тілі" газеттерінде "Бала би" журналында қызмет істеді. "Жігіт те жылай ма екен?","Соқ барабан"  кітаптары үшін "Жалын" баспасының аранайы сыйлығын алған. "Ақсақ шал" (1972), "Таудағы жазулар" (1976) "Соқ барабан"(1979) "Тау жолдары"(1983) "Кішкентай шал"(1986)"Қаладағы келін" (1989) Қарақуыстың желі(1991)т.б кітаптары жарық көрді.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан жазушылары
Аранкон
Аранкон (Arancón) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Сория провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Кампо-де-Гомара ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 102 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 77,61 км² шамасында.
Колмейяш
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты  Пиньял-Литорал экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 717 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 33,11 км² шамасында. Халық тығыздығы — 112,3 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Архангел Михаил (São Miguel Arcanjo).
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лейрия округінің елді мекендері
Онтижега
Онтижега — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вычегда өзенінің оң жағалауынан 822 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вычегда бастауынан Сыктывкар қаласына дейін. Өзен саласы — Вычегда, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Қаптал
right|thumb
Қапталдан ату
Нысананың қапталына (қарсыластың ұрыстық ретіне) артиллериялық зеңбіректерден, танкілерден, атыс қаруынан жүргізілетін атыс. Бұрын атыстың осылай жүргізілуін кейде қапталдау (флангирование) деп атайтын болған.
Қапталдан маневр жасау
Қарсыластың оперативтік шебінің (ұрыс шебі) бір жақ қапталына соққы беріп, сол арқылы оның негізгі күшінің тылына шығу. Қарсылас қапталы ашық болса немесе әскери шептерінің аралықтары ашық болған жағдайда қолданылады және басып алуға немесе айналып өтуге қажетті күшпен қамтамасыз етіледі. Кеңес армиясында 1960 жьщдарға дейін қапталдан маневр жасау оперативтік ауқымдағы маневр түрі болып есептелді.
Қапталдан соғу
Қарсыластың ұрыстық немесе жорықтық реттерінін қапталына бағытталған соққы. Қарсыластың оперативтік саптануында (ұрыстық, ретінде) ашық қапталдар немесе алшақ жалғасымдар болған жағдайда қолданылып, әдетте қаумалау не орағытып өту маневрін жасаушы күштер жүзеге асырады. Қазіргі заманғы бөлімшелер мен бөлімдердің барынша оралымдылығы соққы күші мен атыс қуаты әскен жағдайда, әскердің қапталдан соғу мүмкіндіктері де шұғыл артып, көп жағдайда ұрыста табысқа жетудің алғышарты болып табьшады. Қапталдан соғуға — тұтқиылдық, батылдық пен қимыл жылдамдығы, шептер мен қорғаныс тереңдігіндегі обьектілерді басып алу тән. Мүндай қимылдар қарсыластың маневрлерінің алдын алып, оның қоршау мен талқандауға қарсы тұру шараларының жолын кесуге мүмкіндік береді.
Панкер
Панкер (Panker) — Германия Федеративтік Республикасының Шлезвиг-Гольштейн жерінде орналасқан муниципалитет. Плён ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1561 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 22,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 01 0 57 055. Муниципалитеттің басшысы — Олаф Арнольд.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері
Норборн (Миссури)
Норборн (Norborne) — Миссури штатының Кэрро округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 1.6 км². FIPS коды — 29-52760.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 805 адамды құрады.
Трекастаньи
Трекастаньи (Trecastagni) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Катания провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8936 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 452 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 95039.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Alfio. Жыл сайынғы мерекесі — 5 мамыр.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сицилия елді мекендері
Көктіңкөлі молибден кен орны
Көктіңкөлі молибден кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1958 жылы жүргізілді.
Геологиялық құрылымы, сипаты
Геолиялық құрылымы ортаңғы және жоғарғы девон кезеңінің фран ярусының эффузивті қабатынан және фамен ярусының шөгінділерінен түзілген. Кентас гранит интрузиясы үстіндегі мүйізтасқа айналған эффузивті жыныстар мен граниттер арасында шоғырланған. Тотығу белдемі баяу дамыған. Бұл аймақта 15-35 м тереңдікке дейінгі минералдардың 25-50%-ы повеллиттен тұрады.
Құрамы, минералдары
Кентас құрамын негізінен молибден құрайды, одан басқа вольфрам, мыс, висмут кездеседі. Кентас минералдары – молибденит, пирит, вольфрамит, тотығу белдемінде повеллит, ярозит. Кен ашық әдіспен өндіруге қолайлы.
Дереккөздер
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Тирмизи
Тирмизи
Бисен Рахметоллаұлы Нұрпейісов
Бисен Рахметоллаұлы Нұрпейісов (17.02.1931) - режиссер, әнші.
Дереккөздер
Санат:17 ақпанда туғандар Санат:1931 жылы туғандар Санат:Жуалы ауданында туғандар Санат:Қазақстан режиссёрлері Санат:Қазақстан әншілері
Қабылиса (Қабан)
15 жасынан ақындығымен танылып, айтысқа түскен. Жетісу өңірінің Сүйінбай Аронұлы, Бақтыбай Жолбарысұлы, Ү.Жапсарбаев, т.б. ақындары оны ұстаз тұтқан. Қабан жыраудың бізге жеткен шығармалары — Тұмаршамен және Тауман қызбен (Арқадағы) айтыстары. Сондай-ақ, "Бәрің-дағы тыңдаңдар", "Ырыс алды — ынтымақ", "Арғымақ - жабы көрінер", "Тамшыдан теңіз молайып", "Барлы, барлы, барлы тау", "Жер ойпаңы білінбес", "Қарынбай" (хисса), т.б. шығармалары бар.
1993 жылы оның ел аузында сақталған өлең-толғаулары "Алтын қазық" деген жинағына енді (құрастырушы — Т. Қаупынбайулы). Көксу ауданындағы Ақтекше ауылындағы орта мектепке 300 жылдық мерейтойына орай Қабан жыраудың аты берілді, музей ашылып, ескерткіш (мүсіншілері: Молдабеков, Н.Қойшыбеков) орнатылды. Талдықорған қаласында Қабан жырау атында көше бар.
Қабылиса (Қабан) XVIII ғасырда ұлы жүз ішіндегі Жалайырдан шыққан аса көрнекті қайраткер. Өр мінезімен, өжет батырлығымен, от ауызды, орақ тілді сөзімен көзінің тірісінде-ақ Қабан ақын атанған. Ол ел басшылары Ескелді, Балпық билермен қатар «әулие» деген атқа ие болған. Өйткені әр жерде шашырап, көшіп-қонып жүрген жалайырлардың басын қосып біріктіруде, тұтас бір ел етіп топтастыруда оның еңбегі, қажыр-қайраты үш ғасыр бойы аңыз-әңгімеге айналған. Ел үшін, жер үшін қанын төгуге, жанын қиюға әзір екенін мына бір көріністен-ақ байқауға болады. Ақынның шөбересі Мәрима Рақметқызының айтуына қарағанда, қазақ-қалмақ соғысы кезінде Жалайырдың бір батыры жекпе-жектің шартын сақтамай, қарсыласын қас пен көздің арасында шаншып өлтіреді. Мұның арты дау-дамайға айналып, қалыптасқан салт-дәстүрді бұзғаны үшін әлгі жас батырды қалмақ жағы байлап беруді талап етеді. Ел ағалары бұл талапқа мойынсұнып тұрғанда, Қабан ақын алға шығып: «Бұл батыр ел қорғаны бола алатын азамат екен, жолына жан пида - мені байлап беріңдер!» дейді де, өз еркімен жау қолына аманатқа кете барады (журналист Ораз Исмайылұлының жазбасынан).
Филология ғылымдарының докторы М.Жолдасбеков Қабан ақынның алдағыны болжайтын әулиелігін бейнелейтін мынадай аңыз келтіреді: «Бірде Жетісу өлкесінен шыққан атақты батырлар Өтеген, Райымбек, Қараш және Қабан төртеуі бас қосып отырады. Райымбек пен Өтеген құрдас, Қараштың жасы олардан сәл кішілеу, бәрінен үлкені Қабан екен. Райымбек сөз бастайды:
- Өтеген, «ел аралаған - сыншы» деген, жер-дүниені шарлап келдің, жасымыз болса тақады, батыр атағың бар, көпті көрдің, өле қалсақ жағдайымыз қандай болады, қайсысымыз қай жерде қаламыз, айта аласың ба? - дейді. Өтеген:
- «Аға тұрып сөйлеген ініден без» деген, бұл дүниенің жарығын бізден бұрын көрген алдымызда Қабан ағамыз отыр, сол кісі айтсын! - депті. Сонда Қабан:
- Екеуің біріңді бірің түрткілеп, ақыры мені сөйлеттіңдер ме? - деп сөз бастайды.
- Әке-шешем қойған атымды өзгертіп, ел мені Қабан атандырды: мен бір бастаудың басында, шоқ қамыстың түбінде қалармын. Үш күн денем жерде жатады, үш күннен соң табылады. Ал, Өтеген, сенің мінезің жайлы, жүзің жылы еді, жылжып аққан судың жағасында жатасың, бірақ түбінде сені де жылжытып басқа жерге қояды. Райымбек сен көпшіл ең, қиямет-қайымға дейін басыңнан дабыр, үстіңнен дүбір кетпейтін үлкен жолдың бойында боласың» деген екен. Бұл аңызды Кенен Әзірбаев пен Әмірқұл Құлшықов айтқан. («Асыл арналар», Алматы, «Жазушы» баспасы, 1986, 152-153-беттер). Бұл аңыз рас болса, Қабанды шын әулие деуге қақымыз бар. Себебі, Өтегеннің қабірі «жылжып аққан су» Іле өзенінің бойында-тұғын, беріде Қапшағай теңізінің астында қалатын болған соң, ұрпақтары «жылжытып» биік төбенің басына қойды. Райымбек Алматыдан Ташкентке қарай шығатын үлкен жолдың бойына жерленген екен, ол маңай бұрын да, қазір де дабыр-дүбірдің орны болды, жуырда ұрпақтары басына биік ескерткіш орнатып, ары-бері өткендер, арнайы келушілер тәу ететін қасиетті мекенге айналды. Қабанның өзі Іле өзені бойындағы шоқ қамыстың ішінде, бұлақ басында жатыр.
Қарт журналист мұнадай бір дерек келтірген: «Бірде ақын ауылына Ұзынағаш жақтан бір топ мейман келеді. Бала-шағалары жақын ауылға тойға кетіп, үйде жалғыз қызы Қоянкөз бен Қабан ақынның өзі қалады. Қонақтарға шай қайнатылып, ет асылғанда ерке қыз құда түсуге келгендерге ылғи қойдың қол етін қазанға салыпты. Алдарына ас келгенде қонақтар тіксініп: «Жақсы әкеден де осындай көргенсіз бала туады екен-ау» деп, бір-біріне қарасады. Соны аңғарған ақын табан астында:
Балам білмей қонаққа қол асыпты,
Қол асса да қой етін мол асыпты.
Саннан бұрын өмірге келеді қол,
Соны біліп ертеңге жол ашыпты, - дейді. Ишаратты түсінген қонақтар: «Мына қыз осал болмады. Қазақтың ескі салтын бұзып, жаңа жоралғы жасап отыр екен, қойдың жамбасын, төсін, сан етін аспай, қазанға қолын салуында да мән бар екен ғой», -деп құдандалық рәсімін жасап, елдеріне қайтыпты.
Сыр бойында туып-өскен ақын ел басылары Ескелді, Балпық, Орақтылармен бірге жалайырларды Іле мен Қаратал өңіріне көшіріп әкелгенде, барлық саналы өмірін Шаған тауының шатқалдарында, Лабасының баурайында өткізсе керек. «Құйма құлақ қариялардың айтуына қарағанда, Қабан қапсағай денелі, айбарлы, ақылды адам болған, - деп жазады Ораз Исмайылов. -Ел қорғап, ерлік көрсетіп, тіпті елінің амандығы үшін аманатқа өз еркімен кеткен кездері болған. Есейе келе елшілікке жүріп, билікке араласып, халқының қамын жеген. Әділдік пен амандықты жоғары ұстаған Ақын ата әркімнің қайғы-қасіретіне ойлы көзбен қарап, оларға хал-қадірінше қол ұшын беріп отырған. Қабанның қандай ақын болғанын Кенен Әзірбаевтың «Жамбыл жыр» деген толғауынан аңғару қиын емес:
Ұстазы Сүйінбайдың Қабан ақын,
Нағашысы Жалайыр Қабан еді деп,
Жамбыл атам айтатын маған атын.
Жамбылдың айтқан сөзі есте тұр-ау.
Жиені - сарбас ақын сөйлерінде,
«Импровизатор ақындарда өзі табынған адамға еліктеу әдеті болған, - деп жазады ғылым докторы М.Жолдасбеков. Қабан - Сүйінбайдың да, Сарыбастың да нағашысы. Сүйінбайдың, Сарыбастың, Кененнің жыр толғарда аспанға қолдарын сермеп, құлақ бұраулары сол Қабаннан қалған».
«Менің ақындығым балаларыма дарымайды, қызым мен жиендеріме көшеді», - деген екен Қабекең. Онысы да әулиелік болып шыққан. ХІХ ғасырдың өрен жүйрік ақыны Бақтыбайдың түсіне кіріп, аруағы қонатынын Қабекең әрине білген жоқ. XX ғасырдың жыршысы қалқа ақынның да Қабанға сиынып, «пірім» деп отырады екен. Арқаның ақиығы Біржан салмен айтысқан ақын Сара былай деп толғаған:
Қасиетті Қабылиса Асанұлы,
Мырзадай іргесі кең елден шыққан.
Кем болмас ештеңеден мұны ұққан.
Бұл кісі өзі әулие, әрі ақын,
Исі қазақ біледі оның атын,
Өзгеден Қабекеңнің сөзі татым.
Қабан ең алдымен адал сөйлейтін, билігі, байлығы бар адамдарды өтірік мақтап жағынбайтын, қара қылды қақ жарған ақын болған. Оған бір мысал: «Марқұм Иманғазы қарияның айтуынша, бір жолы ақын ауылына барымташылар баса-көктеп кіріп, жылқыларын айдап әкетеді. Қабан бастаған жаужүрек жігіттер барымташыларды қуып жетіп, айқаса кеткенде аналардың бір жігіті сойылға жығылып, мерт болады. Барымташылар құн даулап, Әділ төреге жүгенген. Төре Қабанды шақыртып: «Құнын неге қайтармайсың дегенде, ақын ойланбастан:
Ұрыға құн жоқ,
Ұрыға құн болса, момынға күн жоқ.
Өзі ізденіп келіп, өлген немеге,
Маған салсаң, дым жоқ! - деген екен.