Америкадағы_шағын_кәсіпкерлік_және_корпорация
Шағын бизнес құрылымы
Жеке иемденуші. Кәсіпорындардың көпшілігі бір ғана меншік иесінікі болып табылады, яғни олар жалғыз адамдікі және өзінің басқаруында. Жеке меншік кәсіпорынға иеленуші бизнестің жетістігі мен сәтсіздігіне толығымен өзі жауап бе- реді. Ол кез-келген түскен пайдаға ие. Бірақ кәсіпорын ақша- ны жоғалтып, бизнес шығындарын өтей алмаса, онда меншік несі қолда барының барлығын салса да, шығынды, төлемді өтеп шығуға тиіс. Меншікке жеке құқық іскерлікті ұйымдастырудың басқа формалары алдында кейбір артықшылықтарға ие. Жеке ием- денушілер өздерінің жеке иниңиативаларын жүзеге асырып, өздеріне тапсырыс жасаған адамдардың қажеттіліктерін қана- ғаттандырады. Олар икемді болады, билеуші жеке иемденуші басқалармен ақылдаспай жедел шешім қабылдай алады. Заңға сәйкес жеке кәсіпкерлер корпораңияларға қарағанда аз салық төлейді. Клиенттер бір ғана меншік несіне баса назар аударып, оның жақсы жұмыс жасайтынына сенім білдіреді. Бизнес ұйымдастырудың бұл түрінің кейбір қолайсыз жағдайлары	да	болып	тұрады. Ж е к е	меншікті	иеленушінің басқаруы заңды түрде егер басшы қайтыс болса немесе істі дұрыс басқара алмаса аяқталады. Әдетте кәсіпорынның ірі деңгейде дамуы үшін ресурстар жетіспеушілігінен басшылар оны үнемдеп, немесе қарызға алатын болғандықтан, жалпы алғанда жеке иеленушілер ақша мөлшеріне тәуелді болады. Іскерлік серіктестік. Кәсіпорындардың іс-әрекетін басқа- рудың немесе кеңейтудің бір әдісі - екі немесе одан да көп иелік етушілердің бірігуімен серіктестік құру болып табыла- ды. Серіктестік	кәсіпкерлердің	қабілет-мүмкіндіктерін біріктіреді; мысалы, бір әріптестің өнеркәсіпте біліктілігі артық болса, екіншісі оларды маркетинг жағынан басып озуы мүмкін. Серіктестік үкімет тарапынан корпораңияларға қойы- латын талаптардың көбінен босатылған және олармен салыс- тырғанда салық төлеуде де артықшылықтарға ие болады. Әріптестер өздеріне тиісті табыс үлесінен салық төлейді; бірақ олардың кәсіпорыны салық төлемейді. Серіктестіктердің құқы- ғы мен міндеттерін штаттардың өздері реттейді. Иелік етуш- ілер әрбір партнердің міндетін анықтайтын заңды түрдегі келісімге қол қояды. Келісімде «үндемес әріптестер» қарасты- рылады, олар ақшаларын бизнеске қосады, бірақ оның басқа- рылуына қатыспайды. Серіктестіктің басты кемістігі мынада. Оның әрбір мүшесі серіктестіктің барлық қарызына жауапты болып табылады жә- не кез-келген партнердің әрекетіне заң тұрғысынан басқалары да жауапты. Мысалы, егер бір әріптес кәсіпорынның ақшасын жұмсаса, басқалары қарызды бөліп төлейді. Тағы бір негізгі қолайсыздық әріптестер арасында қарама-қайшылық туғанда пайда болады. Франчайзинг және филиалдар. Табысты шағын кәсіпо- рындар кейде франчайзинг секілді тәжірибе арқылы дамиды. Франчайзинг түріндегі келіссөздерде өркендеуші компания жеке адамға немесе кәсіпкерлердің шағын тобына сатудан түскен табыстың белгілі бір пайызына айырбас есебінде оның атын пайдалануға немесе өнімдерін айырбастауға мүмкіндіктер береді. Негіздеуші компания нарықта өзінің маркетинг сала- сындағы экспорттық білімі мен атақ-даңқын базарға шығара- ды. Сөйте тұра франчайзингке ие болушы ретінде нарықтық жеке сегментін басқарады, және өркендеуге байланысты қа- рыздар мен тәуекелшіліктің қаржылық жауапкершіліктерінің үлкен бөлігін өз мойнына алады. Кәсіпорынды бос жерде бастағаннан гөрі франчайзинг бизнесіне кіру едәуір күрделі екеніне қарамастан, франчайздар басқаруда арзанға түседі және сәтсіздікке үрынбау мүмкіндігі айтарлықтай жоғарылайды. Оның бір себебі франчайздар жар- намалауда, таратуда және қызмет етушілерді оқытуда үнемділік артықшылығын қолданады. Франчайзингтің ауқым- дылығы мен күрделілігі соншалық, ешбір адам оның мүмкіндіктеріне қатысты пікір айта алмайды. 8ВА-ның есептеуі бойынша 1992 жылы Құрама Штаттар- да авто-диллерлерді, жанармай құйыл беретін станңияларды, мейрамханаларды, жылжымайтын мүліктерді саудалайтын фирмаларды, қонақ үйлер мен мотелдерді, химиялық тазар- тқыштарды қамтитын ұзын саны 535 000 франчайздық меке- месі болған. Бүл 1970 жылға қарағанда шамамен 35 пайызға көп. 1975-1990 жылдар аралығында бүлардың жеке саудасы- ның өсуі франчайздық емес жеке сауда компанияларының өсуінен әлде қайда жоғары болды. 2000 жылы франчайздық компаниялар АҚШ-тың жеке сауда саласының шамамен 40 па- йызын құрайды деп күтілген болатын. Дегенмен өткен ғасырдың 90-шы жылдары франчайзингті қолдану едәуір баяулады. Себебі: тұрақты экономиканың қа- лыптасуы франчайзингтен өзгеде көптеген жаңа іскерлік мүмкіндіктерді өмірге әкелді. Бірсыпыра франчайзерлер осын- дай бизнеспен шүғылданатын басқа кәсіпорындарды ала оты- рып, өзара бірігіп, өзіндік жүйе қалыптастыруға үмтылды. Бір компанияның жеке меншігіндегі мысалы, 8еаг§ КоеЪиск 8с Со СИЯҚТЫ біртектес дүкендер жүйесі қатал бәсекелестік қалып- тастырды. Көп мөлшерде сатып алып, сонымен қатар үлкен көлемде сата отырып, өзіне өзі қызмет етуге де баса мән беріп, бүл жүйелер кішігірім иеленушілерге қарағанда едәуір төмен баға ұстай алады. Мысалы, түтынушылардың назарын аудару үшін төмен бағаны ұсынатын 8а!е^ау сияқты әмбебап дүкен жүйелері көптеген тәуелсіз кіші бакалейшілерді ысырып тас- тады. Сонда да біршама франчайзинг мекемелері іс-әрекетін жалғастыруда. Кейбір жеке меншік иелері жеке немесе коопе- ративті жүйені қалыптастыру үшін басқалармен күштерін біріктірді. Көбінесе бұл жүйелер арнайы базарлар мен қуыс- бүрмалардағы сауда саттыққа қызмет етеді.