cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Металдарды термиялық өңдеу
нобай| Металдарды термиялық өңдеу – металдан және қорытпадан жасалған заттардың, бұйымдардың құрылысы мен қасиеттерін өзгерту мақсатында пайдаланылатын жылулық өңдеу процестерінің жиынтығы.
Металдарды термиялық өңдеу термиялық (жылу әсерімен), химиялық-термиялық және термомеханика (термиялық және пластикалық деформация аралас) болып бөлінеді.
Термиялық өңдеу – бірінші және екінші реттік жасыту, шынықтыру, жұмсарту, ескіру деп жіктеледі. Бірінші реттік жасыту металдар мен қорытпаларды құю, қысыммен өңдеу, пісіру, т.б. технологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын ақауларды жою үшін пайдаланылады. Болаттарды өңдеуде екінші реттік жасытудың бірнеше түрі пайдаланылады. Шынықтыру нәтижесінде болаттың құрылымы мартенситке айналып, қаттылық, беріктік, үйкеліске шыдамдылық қасиеттері артады. Жұмсарту процесінде болаттың қаттылығы, беріктігі, үйкеліске беріктігі төмендеп, тұтқырлығы мен пластикалық қасиеттері жоғарылайды.
Химиялық-термиялық өңдеу – болат бетінің химиялық құрамы мен құрылысын және қасиетін өзгертеді. Ол – цементтеу, азоттау, циандау, диффузиялау металдау болып бөлінеді. Термомеханикалық өңдеу – термиялық және пластикалық деформациядан тұрады. Мұндай өңдеу төмен температуралы және жоғары температуралы болып ажыратылады.
Жазушы
Жазушы (кейде литератор) — қоғамдық пайдалануға арналған, сөздерден құралған туынды жасайтын адам. Жазушы деп әдетте аталмыш іс негізгі кәсібі, немесе негізгі кәсіптерінің бірі саналатын адамды айтады. Сонымен қатар, мәтін авторын жазушылар санатына қосылу критерийлерінің бірі өз шығармаларынан қаржы алуын айтуға болады (жаңа заманда — еңбегінің ақысы ретінде қаламақы, гранттар алған, ал одан ертерек дәуірлерде өнерге қызығушылығы бар, немесе жоғары тап өкілдерінен сыйлықтар алған: меценаттықты қараңыз). Жазушы санатына қосудың келесі түрі, жазушылар одағының, әдебиет сыншыларының немесе сарапшылар бағалаулары арқылы мойындауы.
Санат:Әдебиет Санат:Мамандықтар *
Василий Григорьевич Солодовников
Солодовников Василий Григорьевич (08.03.1918 жылы туған) — совет экономисті, экономика ғылымының докторы, КСРО Ғылым Академиясының мүшесі (1966).
1942 жылы Куйбышевтің В.В.Куйбышев атындағы индустриалды институтын және 1946 жылы Бүкіл Одақтық сыртқы сауда академиясын бітірді. Солодвников В.Г. 1949-1961 жж. КСРО Ғылым Академиясының институттарында ғылыми қызметкер, 1961-1964 жж. дипломатиялық жұмыста болды. 1964 жылдан КСРО ҒА Африка институтының директоры, Афканистер халықаралық конгресінің вице-президенті (1965-1973), Лагос университетінің (Нигерия) және Карл Маркс атындағы философиялық университетінің (Лейпциг, ГДР) құрметті докторы. Солодовников В.Г. негізінен дамушы елдердің әлеуметтің-экономикалық және саяси мәселелерін зерттейді.
Дереккөздер
Санат:8 наурызда туғандар Санат:1918 жылы туғандар Санат:КСРО экономистері Санат:Экономика ғылымдарының докторлары Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Фәтәнат
Фәтәнат. «Тек қана Пайғамбарларға тән зеректік, ерекше зейінділік» деген мағынаны білдіреді. Аллаһ Тағаланың дінін жеткізуші барлық елшілер Пайғамбарға ғана тән ерекше зейінғе, асқан зеректікке ие. Себебі, Пайғамбарлық - өте ауыр міндет. Қоғамдағы өте зерек, әрі оқыған білгір ғалымдарға, әртүрлі қабілетке ие тұлғаларға Аллаһтың баянын жеткізіп, сұрақтарына жауап беріп, һәм олардың ақылы мен жүректерін қанағаттандыра білу үшін еш күмәнсіз бұл міндетпен жүктелген Пайғамбарлардың тек өздеріне ғана тән ерекше зейін, зерек қисынға ие болуы ләзім.
Дереккөздер
Санат:Пайғамбарлар Санат:Дін Санат:Ислам
Кристалдардың формалары
Кристалдардың формалары. Кристалдың сыртқы жақтары бірдей болса, ол жабайы форма деп аталады.
Мысалы, куб жабайы формаға жатады, өйткені онын алты жағының бәрі бірдей квадрат. Кубтың әрбір жағы координаталық осьтің біреуін кесіп өтеді, басқа екеуімен параллель кетеді.
Сол себепті оның символы бір бірлік пен екі нульден тұрады: (100)—бірінші жағы, (010)—екінші жағы, (001)—үшінші жағы.
Фарида Жанұзақова
Фарида Жанұзақова - 1935 жылы Семей қаласында туған. 1957 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің орыс журналистикасы бөлімін бітіреді.
Кристалдардың формалары
Жабайы форманың өз ара қабысып, кеңістікті түгел толтыр- ған түрін жабық форма деп атайды.
Фарида Жанұзақова
Шығармашылығы
«Ленинская смена» газетінде, 1967 жылдан «Жазушы» баспасында істеген. Очерктері, проблемалық мақалалары, сынрецензиялары «Өмірбаян жаңа басталды» (1957) деген жинақта жарық көрді.
Кристалдардың формалары
Жабайы формалардың бірсыпырасы өзді-өзі қабыспай, кеңістікті түгел толтырмайтын болады, оны ашық формалар деп атайды.
Фарида Жанұзақова
Шығармашылығы
М.Гумеровтың «Әкемнің әкесі» (1968) атты әңгімелер жинағы «Балаларға базарлық» атты ұжымдық жинақты (1969), Ә.Әбішевтің «Белгісіз батыр» пвесасвін (1970), Б.Тілегеновтың «Көктем де ызғарлы» (1972), К.Исаевтың «Соңғы тәулік» (1973) романдарын, Б.Тоғысбаевтың «Ар» (1975), М.Дүйсеновтің «Гүлжан» (1969) повестерін және Қ.Байсейітовтың «Құштар көңіл» (1983) атты өмірбаяндық повесін орыс тілше аударған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан жазушылары Санат:Семей Санат:1935 жылы туғандар Санат:Семейде туғандар Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Кристалдардың формалары
Жабайы формалардың бірнеше түрлері қабысқан формаларды комбинация деп атайды. Өз ара қабыспайтын ашық формалар үнемі осы комбинация түрінде кездеседі. Сонымен қатар жабық формалардың бірнеше біріккен түрлері де комбинация түрінде кездеседі. Бірақ жабық формалар жеке кристалдар түрінде де кездеседі.
Комбинация формасында кездесетін кристалдардың кұрамында неше жабайы форма бар екенін білу үшін оның жақтарының неше түрлі екенін айыра білу керек.
Жеке шағым
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Кристалдардың формалары
Кристалл комбинадияларының симметрия дәрежесі жоғарылаған сайын кристалл жақтарының саны да кәбейе береді.
Жабайы формалардың барлық түрлері, сингониялары, симметриялық формулалары және символдары төмендегідей.
Төмeнгі сингониялардың жaбайы формалары
Төменгі системалардыц жабайы формаларының көбісі ашық формалар. Олардың жақтары аз, соған сәйкес симметриялық элементтері де аз, жоғары дәрежелі осьтері болмайды.
Ортa сингониялaрдың жaбайы формалaры
Трапецоэдрлар дипирамидаларға ұқсас келеді. Бірақ олардан негізгі айырмашылығы мұнда симметрия жазықтығы жоқ; үстіңгі пирамида мен астыңғы пирамиданың қырлары бір-біріне дәл келмей, ауысып орналасқан. Оның үстіне бірінің кыры екіншісінің жағының ортасына дәл келмей қиғаш орналасқан. Сондықтан трапецоэдрлардың негізгі түрі үшеу, оған оңқайсолақайын қосқанда алтау болады. Олар мыналар:
Кубтық сингонияның жaбайы формалары
Кубтық сингония — ең жоғары симметриялы, үш дәрежелі төрт осьті, ең көп тараған система. Мұның жабайы формаларының көпшілігі — көп жақты жабық формалар.
Түсінікті болу үшін кубтық сингонияның барлық жабайы формаларын бес-бестен үш топқа бөлейік: тетраэдр тобы, октаэдр тобы, куб тобы.
Бұл формалардың аттары оның жақтарының формалары мен санына байланысты. Мысалы, тригон-тритетраэдр деген төрт жақта үш үшкілден деген сез, гексатетраэдр — төрт жақта алты үшкілден деген сөз.
Сонымен, 47 форманын, 7-і төменгі сингонияларға, 25-і орта сингонияларға, 15-і кубтық сингонияларға жатады.
Жабайы формалар комбинациясы
Жабайы формалардың өз ара құрмаласуынан, яғни өз ара қабысуынан, комбинация формалар құралады. Комбинация фигурасының әр түрлі жақтарының саны сол комбинацияға кірген жабайы формалардың санын көрсетеді.
Жырақұдық (қыстау, Қызылқоға ауданы)
Жырақұдық — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы қыстау.
Сарықұмақ ауылынан батысқа қарай 22 шақырым қашықтықта орналасқан.
Дереккөздер
Санат:Қыстаулар Санат:Атырау облысы қыстаулары
Ақпаратты еркін беу туралы заң
Ақпаратты еркін беу туралы заң келісім бойынша, үкімет органдарының карамағындағы кез келген жеке әлде ұйым, құқығы барларға өздеріндегі материалдармен танысуларына мүмкіндік беруге міндетті (АҚШ). .
Дереккөздер
Санат: Журналистика Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Кугарчино
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
30 шілде
Шілденің 30 — Григориан күнтізбесінде жылдың 211-ші күні (кібісе жылдарда 212-ші). Жылдың аяғына 154 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:30 шілде
Самат Жанатұлы Жарынбетов
Самат Жанатұлқы Жарынбетов (4 қаңтар 1994 жыл, , Павлодар облысы, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, "Тобыл" клубы мен Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы. Қазақстан жастар құрамасында ойнаған.
Карьерасы
2021 жылы 4 қыркүйекте Финляндияға қарсы ӘЧ-2022 іріктеу матчында Қазақстан Ұлттық құрамасы сапында тұңғыш рет 81-минутта Георгий Жуковтың орнына алаңға шықты. 90-минутта ескерту алды.
Сілтемелер
Санат:Қазақстан футболшыларыСанат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Екібастұз-2003 ФК ойыншылары Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Карасуль
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — РФ мен Қазақстан Республикасы шекарасынан сағасына дейін Үлкен Уват көлін қоспағанда Үлкен Уват су торабына дейін. Өзен саласы — Есіл (су алабының Ресейдегі бөлігі), өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Альберта (Миннесота)
Альберта (Alberta) — Миннесота штатының Stevens округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 103 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0.7 км² шамасында. FIPS коды — 27-00676.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миннесота қалалары
Бэдфорд (Нью-Гэмпшир)
Бэдфорд (Bedford) — Нью-Гэмпшир штатының Хиллсбороу округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 21203 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 85.8 км² шамасында. FIPS коды — 33-04500.
Қазақ тіліндегі басылымдар
Ш
Санат:Қазақ тілді газеттер Санат:Тізімдер
Теңсіздіктер
Теңсіздіктер — сандарды салыстыруға арналған математиканың бір саласы.
Теңсіздіктерді дәлелдеуде қолданылатын тірек теңсіздіктер
Санат:Математика
Веренцуз
Веренцуз (Werentzhouse) — Франциядағы коммуна. Эльзас аймағына қарасты Жоғарғы Рейн департаментінде орналасқан. Альткирш округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,5 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 579 адамды құрады. Халық тығыздығы — 128,67 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары
Пастеризациялау
Пастерлендіру — Қайнату арқылы микробтан тазарту. Белгілі бір температураға дейін (60°С) зиянды бактерияларды өлтіру үшін 30 минөттей сутті немесе басқа сұйық затты қайнату процесі.
31 шілде
Шілденің 31 — Григориан күнтізбесінде жылдың 212-ші күні (кібісе жылдарда 213-ші). Жылдың аяғына 153 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:31 шілде
Гундремминген
Гундремминген (Gundremmingen) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Швабия әкімшілік округіне бағынады. Гюнцбург ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 15668 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 7 74 136. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Майер.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Голос Семиречья
"Голос Семиречья" - газет 1919 ж. 1 шілдесінен 13 желтоқсанға дейін РК(б)П Жетісу обкомы мен Жетісу облысы Кеңесі аткомының органы ретінде жарық көрді.
Бұрынғы "Вестник Семиреченского трудового народа" газетінің орнына шыққан күнделікті газеттің барлығы 135 нөмірі халыққа тарады. "Голос семиречья" негізінен Жетісу коммунистерінің идеологиялық құралы болды. 1919 жылы желтоқсанынан "Правда" деген атпен шыға бастады.
Дереккөздер
Санат:Алматы облысы газеттері Санат:Орыс тілді газеттер
Аят (Караталаята тармағы)
Аят — Ресейдегі өзен. Челябинск облысы, Орынбор облысы, Қорған облысы, Башқұртстан Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Караталаят өзенінің сол жағалауынан 145 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Уй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Челябі облысы өзендері Санат:Орынбор облысы өзендері Санат:Қорған облысы өзендері Санат:Башқұртстан өзендері
Ұлан (Гвардия)
Ұлан (Гвардия) —
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Березовка (кен өрісі)
Березовка – БЕЛОУСОВКА КЕН ӨРІСІ – Кенді Алтайдағы ірі полиметалл кен орындары шоғырланған өңір. Кен өрісі Өскемен қаласының солтүстік-батысында 25 км жерде, Ертістің сол жағалауымен 30 км-ге созылып жатыр, жалпы аумағы 100 км2. Мұнда полиметалл өндірілетін негізгі 4 кен орнында (Березовка, Белоусовка, Жаңа Березовка, Ертіс) 10-нан астам ірі дербес кен денелері ашылған. Кен орындары Ертіс жаншылу белдемінің тармақтарында орналасқан. Кен өрісі жаншылу белдемінің оңт.-батысында девон, тас көмір кезеңдерінің әктасты-хлоритті, филлит типті көмірлі-алевритті тақтатастарынан, порфироидтардан, ал белдемнің солт.-шығысында девонның эффузивті-шөгінді жыныстарынан құралған. Габбродиабаз, плагиогранит-порфир интрузивтері қалыңд. 15 – 20 м, ұзындығы 2 – 3 км болатын силдер және сығылмалар (дайкалар) түрінде қабаттарды қиып өтеді. Кентас денелері филлит типті хлоритті-серицитті тақтатастардың бойында қалыптасқан. Кен өңірінде жыныс қабаттары жиі қатпарланған және жарықтармен бөлінген. Березовка – Белоусовка кен өрісіндегі кен орындары полиметалды-колчеданды кентас формациясына жатады, оларда мысалы, мырыш және қорғасын мөлшері басым. Қосымша өнім ретінде алтын, күміс, кадмий, сүрме, висмут, күшәла, сынап, теллур, индий, т.б. алынады.
Дереккөздер
Санат:Қазақстан табиғаты
Ай-Ягун
Ай-Ягун — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тром-Юган өзенінің сол жағалауынан 520 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 58 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВах өзенінің құйылысынан Нефтеюганск қаласына дейін. Өзен саласы — Вах, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Вазелин
Дереккөздер
Санат:Дәрілік заттар Санат:Мұнай өнімдері Санат:Тағам қоспалары Санат:Антифрикцион материалдар
Ай-Ягун
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Соттың жеке ұйғарымы
Соттың жеке ұйғарымы – ол туралы прокурорға хабарлайды.
Дереккөздер
Санат:Құқық Санат:Заң
Сыйымдылық
Сыйымдылық
Сыйымдылық (Емкость; capacity) — 1) компьютер жадына, сақтау құрылғыларына жазуға болатын мәліметтердің ең көп мөлшері (өлшем бірліктері: бит, байт, сөз немесе таңба). Биттермен, байттармен (Кб, Мб, Гб), символдармен немесе сөздермен өлшенеді; 2) байланыс арнасында — мәліметтер жеткізу (өткізу) мүмкіндігі (бір секундта өткізілетін мәліметтер көлемі); 3) машиналық сөздің немесе регистрдің ұзыңдығы.
Ақпараттық сыйымдылық
Ақпараттық сыйымдылық (Информационная емкость; information capacity) — құжат немесе хабарлама құрамындағы ақпараттың орташа мөлшері энтропия формуласымен анықталады: п — хабарламадағы мәндер саны, ji — і-ші хабарламадағы ақпараттар саны. Егер барлық мәндердің ықтималдығы бірдей болса, онда H=m*log2n, мұнда: т — хабарламадағы белгілер саны, и—алфавиттегі белгілер саны.
Желі арнасының сыйымдылығы
Желі арнасының сыйымдылығы (Емкость канала связи; communication chanel capacity) — уақыт бірлігі аралығында белгілі бір арнамен жіберілуге болатын ақпараттың максималды мөлшерімен анықталатын желі арнасынын сипаттамасы; арнаның өткізушілік қабілеті.
Код сыйымдылығы
Код сыйымдылығы (Емкость кода; code capacity) — берілген кодпен бір мәнді (қайталанбайтындай) етіп кодтауға болатын элементтердің максималды (объектілер және олардың қасиеттері) саны. Қарапайым жағдайда — өзара өзгеше кодтар комбинациясы. Біркелкі кодтар үшін N=mk, мұндағы т — код алфавитіндегі символдар саны, к — код комбинациясының разрядтар саны (ұзындығы).
Регистр сыйымдылығы
Регистр сыйымдылығы (Емкость регистра; register capacity) — битпен, байтпен немесе цифрлар санымен өлшенетін регистр ұзындығы.
Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма
Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма (Кнопка опции (варианта), альтернативная кнопка; option button) — 1) графикалық пайдаланушылық интерфейсте — диалогтық терезедегі шағын дөңгелек батырмалар тобы. Тышқанды басу арқылы немесе пернетақтадан топтағы тек бір батырманы тандап алуға болады. Өйткені біреуін таңдау екіншісін таңдауды болдырмайды. Кейде оларды радиобатырма (radio button) деп атайды. Себебі бұл батырмалар әрекеті жеңіл көлік радиоқабылдағышының батырмаларын еске түсіреді; 2) менюдің орындалатын кез келген жолы (мүмкіндігі); 3) команданың қосымша орындай алатын әрекетін белгілейтін қосқыш (қанатбелгі, жалауша); 4) міндетті түрде орындалмайтын параметр, вариант; 5) компьютердің ең төменгі деңгейдегі құрамына міндетті түрде кірмейтін құрылғы.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Ресей
Ресей (Россия ; ресми түрде — Ресей Федерациясы Росси́йская Федера́ция, қысқартылған атауы — РФ РФ ) — Азия мен Еуропа құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жер аумағы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекет, БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшесі. Ресейдің экономикасы жылына орташа есеппен 7% жылдамдықпен өсуде, бұл дүние жүзіндегі ең жоғары өсу қарқындарының бірі.
Экономикалық-географиялық жағдайы
Оңтүстік пен оңтүстік-шығыста Қытаймен, оңтүстік-шығысында Солтүстік Кореямен, Моңғолиямен, Қазақстанмен, Әзірбайжанмен, Грузиямен, оңтүстік-батыста — Украинамен, батыста — Финляндиямен, Беларусьпен, Эстониямен, Латвиямен, Литвамен (Калининград облысы), Польшамен (Калининград облысы), Норвегиямен, солтүстік-шығыста Жапониямен (Хабомай аралы) және солтүстік-батыста АҚШ-пен (Беринг бұғазы) шектеседі.
Ресейдің ауа райы оның үлкен аумағына байланысты әр түрлі: көп аумағы континенталды немесе қоңыржай континенталды, қысы ұзақ және қысқа ыстық емес, соған қарай Ресейді 3 үлкен аймаққа бөлуге болады:
Ресей Федерациясы Еуразияның солтүстік-шығысында орналасқан, аумағы жалпы құрлықтың 1/8 бөлігін қамтитын, жерінің ауданы жөнінен дүниежүзінде бірінші орын алатын аса ірі мемлекет. Ресей жері батыстан шығысқа қарай 9 мың км-ге (Калининград облысын есептемегенде), солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 мың км-ге созылып жатыр. Ел аумағы 11 сағаттық белдеуді қамтиды.
Ресей аумағының 1/4 -і Еуропада, 3/4 -і Азияда орналасқан. Оның жағалауларын үш мұхиттың суы шайып жатыр. Ресей Федерациясының шекарасының жалпы ұзындығы 58,3 мың км, соның ішінде теңіздік шекара 38 мың км-ді құрайды.
Ресейдің әлемдегі ең ірі материкте орналасуы оның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлы жағы болып табылады. Өйткені Еуразияда дүние-жүзі мемлекеттерінің 40%-дан астамы, халықтың басым көпшілігі орналасқан. Жалпы алғанда, Ресейдің 12 мемлекетпен теңіздік шекарасы бар, ал 14 мемлекетпен құрлық арқылы байланысқан. Ресей құрамына енетін Калининград облысы анклав болып табылады, өйткені оның елдің негізгі бөлігі мен ортақ шекарасы жоқ.
Көршілес мемлекеттердің көп болуы, олардың көпшілігінің неғұрлым дамыған батыс бөлікте орналасуы елдің сыртқы байланыстарына қолайлы ықпал етеді. Дегенмен Ресей өзінің көршілік жағдайының қолайлы тұстарын әлі де болса толығымен пайдаланбай келеді. Ресейдің географиялық орны әлемдік экономикалық орталықтарға қатысты алғанда қолайсыз болып табылады. Өйткені ол Батыс Еуропаның дамыған елдерімен, АҚШ және Жапониямен тікелей құрлық арқылы шектеспейді, аса маңызды теңіздік сауда жолдарынан алыста орналасқан. Алайда ел аумағының Еуропаны Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен теміржол арқылы байланыстырып жатуы, Солтүстік теңіз жолын игеруі Солтүстік Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен байланысты жақсартуға оң ықпал етеді. Қиыр Шығыстың айрықша орны әлемдегі үш ірі мемлекеттің (Ресей, Қытай, Жапония) тоғысында жатуымен анықталады. Ресейдің тынық мұхиттық жағалауы Азия-Тынық мұхит аймағындағы елдердің барлығымен де теңіз арқылы байланыс орнатуға мүмкіндік береді.
Мемлекеттің қалыптасу тарихы
thumb|250px|[[Петр І, Ресейдің бірінші императоры]] Ресей — сан ғасырлық тарихы бар ежелгі мемлекеттердің бірі. Орыс мемлекеті айқын ажыратылатын табиғи шептері жоқ аумақта қалыптасты. Сондықтан орыс жері талай рет сыртқы жаудың шапқыншылығына ұшырады. Бытыраңқы орыс жерлерінің Мәскеу айналасында бірігуі XIV—XV ғасырларда жүрді. XV ғасырдың 80-жылдарына қарай татар-моңғол езгісінен толығымен босаған орыс жерлері біртұтас мемлекетті кұрады. Осылайша болашақтағы күшті Орыс мемлекетінің негізі қаланды. нобай|солға|Моңғолдарға дейінгі Еуразия Кейінгі ғасырларда Орыс мемлекеті көршілес аумақтарды басып алып, өзінің құрамына қосу саясатын жүргізді. Солтүстік-батысындағы, шығысындағы, оңтүстік-шығысындағы аумақтарды күшпен бағындырған Ресейдің XVI ғасырда Батыс Сібір халықтарын қосып алу кезеңі басталды. Келесі ғасырда Украина мен Белоруссия жерін басып алу мақсатында көршілес елдермен, соның ішінде құдіретті Осман империясымен ұзаққа созылған соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Нәтижесінде Киев бағындырылып, Ресей Азов теңізіне шығуға мүмкіндік алды.
ХVIII ғасыр
1721 жылдан бастап Орыс мемлекеті империя деп атала бастады. 1722 жылы елдің оңтүстік шекараларын нығайту мақсатында I Петр Кавказ бен Иранға жорығын бастады. Нәтижесінде Каспий теңізінің батыс және оңтүстік жағалауы Ресей құрамына енгізілді. XIX ғасырдың басында өзінің құрамына Балтық теңізінің шығыс жағалауын, Польша мен Бессарабияны, Кавказ сыртын қосу арқылы өз аумағын одан әрі кеңейте түсті. Бірақ 1853—1856 жылдары болған Қырым соғысынан соң Ресейдің геосаяси жағдайы күрт нашарлап кетті. Осы кезеңде Ресей Бессарабияның оңтүстігінен айырылып қалды және АҚШ-қа Алясканы сатуға мәжбүр болды. Ендігі жерде Ресейдің назары Орта Азияға ауды. Ресей империясының басқыншылық саясаты нәтижесінде Орта Азия мен Қазақстан жері толығымен дерлік тәуелді аумақтарға айналды.
Ресейдін, XX ғасырдағы жаңа тарихы 1917 жылы Қазан революциясынан бастау алды. Құлаған империя орнында пайда болған Кеңестер Одағы тарихи қалыптасқан геосаяси кеңістікті қалпына келтірумен бірге, оны көршілес аумақтар есебінен кеңейте түсті. Жаңа үлгідегі аса күшті алып мемлекет әлемдік экономика мен саясатта өзіндік орын алды. Өзінің аумақтық тұтастығын сақтаумен қатар, көршілес мемлекеттердегі саяси жүйенің өзгеруін қамтамасыз еткен бұл мемлекет одақтастары есебінен Еуразиядағы ғана емес, әлемдегі саяси күштердің арасалмағын анықтаушы факторға айналды.
1991 жылы ішкі қайшылықтар мен сыртқы жағдайлардың ықпалымен ыдыраған Кеңес Одағының басты мұрагері ретінде Ресей Федерациясы жаңа геосаяси күйзелісті басынан кешірді. Біртұтастығы бұзылған кеңістікте экономикалық, байланыстар әлсіреумен қатар, Ресей мемлекетіне онша қолайлы емес геосаяси жағдай қалыптасты.
Геосаяси жағдайы
thumb|250px|Мир ғарыш станциясы Ресейдің Еуропа мен Азия ортасындағы аралық орны екі дүние бөлігін байланыстырып тұратын өзіндік көпір қызметін атқаруына себепші болады. Бұл елдің әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін айқындаумен қатар, оның саяси жағдайына да ықпал етеді. Кеңес Одағы мен социалистік жүйенің ыдырауы, ұзаққа созылған экономикалық дағдарыс елдің геосаяси жағдайын өзгертті.
НАТО елдерімен, оның ішінде АҚШ-пен ұзаққа созылған экономикалық бәсекелестік пен жаппай қарулану, "қырғиқабақ соғыс" саясатының аяқталуы Ресейдің сыртқы саясатында бетбұрыс кезең болды. Ендігі жерде Ресей белгілі бір елдер тобына бағдарланған саясат жүргізуге қарағанда, өзінің экономикалық, саяси мүдделеріне сай келетін мемлекеттердің барлығымен өзара тиімді байланыстар орнатуға көшті. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Ресей нағыз ашық мемлекетке айналды. Дегенмен НАТО елдері шекарасының Шығыс Еуропа мемлекеттері есебінен кеңейіп, ел аумағына жақын келуі Ресей мүдделері тұрғысынан алғанда онша қолайлы құбылыс ретінде бағаланбайды.
Қазіргі заманғы әлемдегі геосаяси жағдай, ұлттар мен діндер араздығы, халықаралық терроризммен күрес шаралары Еуразияның көптеген аудандарында саяси тұрақсыздықтың орын алуына себепші болды. Бұл жағдайда аймақтағы, әлемдегі саяси жағдайға ықпал ететін ірі мемлекет ретінде Ресейдің рөлі күшейіп келеді. Шекараға жақын аудандарда саяси жағдайдың шиеленісуі Ресейдің мемлекеттік шекараларын нығайтуына ықпал етуде. Ресей Федерациясының бұрынғы одақтас республикалармен шекаралары арнайы келісімдер арқылы толық бекітіліп біткен жоқ. Қазақстанмен шекаралары 2005 жылғы мемлекетаралық келісімдер негізінде толығымен бекітілді.
Ресей геосаяси тұрғыда ТМД елдерімен, Еуропалық Одақпен, Азиялық-Тынық мұхиттық аймақ елдерімен жан-жақты байланыстар орнатуға мүдделі. Әсіресе АҚШ, әлемдік экономика мен саясаттың жаңа орталықтары болып табылатын Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістанмен қарым-қатынастарды жаңа деңгейге көтеру елдің геосаяси жағдайын нығайта түспекші.
Әкімшілік-аумақтық құрылымы
500px|right|Әкімшілік-аумақтық құрылымы
Әрбір федерациялық бірліктің заң шығару, сот және басқа органдары бар. Сонымен қатар Ресей Федерациясы аумағында мемлекеттік биліктің бірыңғай органдары қызмет етеді, жалпыға ортақ Конституция, бірегей азаматтық, ортақ ақша бірлігі және т.б. тағайындалған.
Табиғат жағдайлары
thumb|250px|[[Байкөл, ғарыштық түсірім.]] thumb|right|250px|[[Васюган өзені.]]
Ресейдің табиғат жағдайы алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Ол, ең алдымен, алып жатқан аумағының өте үлкен болуымен байланысты. Ресей жерінің көпшілік бөлігін жазықтар (70%-ға жуығын) мен 1000 м биіктікке дейінгі таулы үстірттер алып жатыр. Олардың ауданы жағынан ең ірілері: Шығыс Еуропа (Орыс) жазығы, Батыс Сібір ойпаты мен Орта Сібір таулы үстірті. Олардың оңтүстігі мен шығысын таулар жүйесі қоршай орналасқан. Жер бедерінің құрылымы шаруашылық әрекеттерді жүргізуге қолайлы болып келеді. Үлкен жазықтар ауыл шаруашылығын өркендетуді, өзендердің кеме қатынасына қолайлы болуын, жол және көпір құрылыстарын салуды жеңілдетеді. Алайда жер бедері құрылымының қолайсыз жақтары да жеткілікті. Солтүстікке қарай ендік бағыттағы тау жоталарының болмауы арктикалық ауа массаларының оңтүстіктегі тау белдеулеріне дейін еркін қозғалуына мүмкіндік берсе, керісінше Қиыр Шығыстағы тау жоталары Тынық мұхит үстінен келетін ылғалды ауа массаларының тереңдеп енуіне кедергі жасайды.
Сонымен қатар Ресей жерінің жазық бөлігінің, негізінен, жоғары және орта ендіктерде орналасуы да табиғат жағдайына өзіндік ерекшеліктер қалыптастырады. Солтүстіктегі арктикалық климаттан оңтүстікке Қара теңіз жағалауындағы субтропиктік климаттық белдеуге дейін созыла орналасқанына қарамастан, Ресей жерінде жыл мезгілдері айқын ажыратылатын қоңыржай белдеудің континенттік климаты басым тараған. Батыстан шығысқа қарай өте енді (9 мың км-ге жуық) болуы климат континенттілігін арттырады. Сондықтан Ресейдің батысында, яғни еуропалық бөлікте климат қоңыржай континенттік болса, ал азиялық бөлікте шұғыл континенттік сипатқа ауысады. Азиялық бөлікке жыл мезгілдері арасындағы және тәуліктік температуралық айырмашылықтың үлкен болуы, жауын-шашын мөлшерінің азаюы, қатал климаттық жағдай (әсіресе қыс кезінде) тән болады. Сондықтан Ресей жерінде көпжылдық тоң басқан аудандардың үлесі жоғары, олардың жалпы ауданы 9 млн км2-ге жуық. Көпжылдық тоң қалыңдығы климат қаталдығына байланысты оңтүстіктен солтүстікке қарай 1 метрден жүздеген метрге дейін жетеді. Мұндай табиғат жағдайы осы аймақтарды игеру мүмкіндігін тежейді.
Географиялық орны, жер бедері мен климаттық жағдайдың арақатынасы Ресей жерінде мынадай табиғат зоналарын қалыптастырады: тундра, орманды тундра, ормандар (тайга, аралас және жалпақжапырақты ормандар), орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары. Таулы аудандарға биіктік белдеулері тән. Осындай табиғат жағдайы ауыл шаруашылығының мамандануына, халықтың орналасуы мен тығыздығына, өнеркәсіп пен құрылыс кешендерінің қалыптасуына өзіндік ықпалын тигізеді.
Табиғат ресурстары
Ресей жері табиғат ресурстарының барлық түріне бай, әсіресе минералдық ресурстар құрамы өте алуан түрлі. Елде 20 мыңнан астам аса маңызды кен орындары барланған, оның 40%-дан астамы өндірісте игерілуде. Ресей дүниежүзі бойынша жер қоры, ағаш сүрегі, теңіздердің толысу энергиясы, өзендердің су-энергетикалық қоры жөнінен 1-орынды, ал өңделетін жер үлесі жөнінен 3-орынды иеленеді.
Жер ресурстары
Жер ресурстарының жалпы қоры жөнінен Ресей дүниежүзіндегі ең алдыңғы қатарлы ел. Елдің жалпы жер қоры — 1709,8 млн га. Жан басына шаққандағы жер үлесі — 11,5 га, бұл дүниежүзілік көрсеткіштен (3 га) әлдеқайда жоғары. Алайда жер қорының 1/3-і ғана пайдалануға жарамды, онда Ресей халқының 95%-ы қоныстанып, бүкіл шаруашылық салалары құрылымдарының 93%-ы шоғырланған. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер де осы үлеске кіреді. Ресейге дүниежүзіндегі аса құнарлы қара топырақтың 1/3 белігі тиесілі.
Алайда соңғы жылдары жер ресурстарының сапасы нашарлап, жер эрозиясы белең алуда. Жалпы алғанда, ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің 80%-ы, жыртылған жерлердің 60%-дан астамы жоспарлы түрде қорғау мен қайта калпына келтіруді қажет етеді. Сонымен қатар 7%-дан астам жер әртүрлі деңгейдегі шөлейттену процесіне ұшырауда.
Агроклиматтық ресурстары
Агроклиматтық ресурстар Ресей жерінде ауыл шаруашылығының барлық салаларын дерлік өркендетуге мүмкіндік береді. Көпшілік бөлігі егіншілікті дамытуға қолайлы, топырақ құнарлылығы, жоғары ылғалдылығы мен қарқынды температуралар (10°С-тан асатын) жиынтығы жеткілікті қоңыржай белдеуде орналасқан. Ондай аудандарға Ресейдің орталық бөлігі, Батыс Сібір мен Қиыр Шығыстың оңтүстігін алып жатқан орманды дала және дала зоналары жатады.
Мұндай агроклиматтық жағдайда бидай, қарабидай, арпа, бұршақ, зығыр, қарақұмық, картоп, кейбір көкөніс түрлерін, малазықтық дақылдарды өсіруге мүмкіндік бар. Ресейдің ең жылы бөлігі Қара теңіз жағалауы мен Солтүстік Кавказ жерлерінде жылуды көбірек қажет ететін көкөністер мен жемістер, тіпті кейбір субтропиктік дақылдар да өсіріледі.
Орман ресурстары
Ресей жері орман ресурсына да бай. Дүниежүзіндегі ормандардың 22%-ы Ресейге тиесілі. Жан басына шаққандағы орманмен қамтамасыз етілуі — 5,3 га, бұл көрсеткіш бойынша Ресей көшбасшы болып тұр. Ең көп таралғаны қылқан-жапырақты ағаштар, олар бүкіл орман қорының 90%-ын құрайды. Орман аумағының көп бөлігі балқарағайдан тұрады, сондай-ақ қарағай, шырша және самырсын ағаштары да басым. Ормандардың көпшілігі елдің шығысында, яғни Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыста, одан кейін Батыс Сібір мен Оралда шоғырланған. Ормандар аумағының қысқаруына өрттің шығуы жиі себепші болуда. Әсіресе орман өрттері Ресейдің азиялық бөлігінде климат континенттілігіне байланысты жиі байқалады.
Су ресурстары
Ресей жері су ресурстарына да өте бай. Ресейде 2,5 млн-нан аса өзен, 2 млн-ға жуық көл бар. Ресейде бір жыл ішіндегі жан басына шаққандағы өзен ағынымен қамтамасыз етілуі 30 мың м3-ге тең, алайда бұл көрсеткіш оның барлық бөлігінде бірдей емес. Орталық қара топырақты ауданның өзен ағынымен қамтамасыз етілуі Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыстағы көрсеткіштен 100 есе төмен. Ресейдің ең ұзын өзені — Лена (4 400 км), ең мол сулы езені — Енисей. Сонымен қатар сумен қамтамасыз ету мақсатында Ресейде 40-тан астам ірі су бөгендері салынған. Ең үлкені — Братск (дүниежүзінде екінші орында) су бөгені. Тұщы судың аса мол қоры Байқалда шоғырланған.
Суды пайдалануда өндіріс қажетіне 59%, тұрмыс қажеті мен ауыз су үшін 20%, суландыру мақсатында 13%, ауып шаруашылығы үшін 2%, ал қалған 6% басқа қажеттіліктер үшін жұмсалады.
Ресей өзендерінің 500-ден астамы кеме жүруге қолайлы. Олардың кеме жүзуге жарамды жалпы ұзындығы 300 мың км-ден асады.
Ресей өзендерінің энергетикалық әлеуеті де жоғары, онда дүниежүзіндегі су-энергетикалық қордың 12%-ы шоғырланған. Оның Еуропалық бөліктегі үлесі 20%, ал Азиялық бөлікте 80%-дан асады.
Биологиялық ресурстары
Ресейдің ормандары, өзендері мен көлдері және теңіз жағалаулары биологиялық ресурсқа да аса бай болып келеді. Әсіресе Баренц, Охот, Беринг теңіздері мен Обь, Енисей өзендері алабының кәсіптік балық аулауда маңызы жоғары. Ормандарда терісі бағалы аңдардың көптеп таралуы аң шаруашылығын дамытуға мүмкіндік береді.
Рекреациялық ресурстары
Ресейдің алуан түрлі табиғат жағдайы рекреациялық ресурстардың күрделі жиынтығын қалыптастыруға негіз болған. Табиғи-рекреациялық ресурстардан қолайлы қойнаулар мен жағалаулар (теңіз, өзен, көл), таулар мен ормандар, минералды сулар, табиғат ескерткіштері, табиғи саябақтар өте көп таралған. Ондай аудандарға Байкал, Телец, Селигер, Мещера көлдерінің айналасы, Уссури және Қиыр Шығыс тайгасы, Краснояр Бағаналары, Камчаткадағы Гейзер аңғары, Алтай-Саян және Орал таулары, Солтүстік Кавказ бен Қара теңіз жағалауы, сондай-ақ ірі езен жүйелерінің көптеген бөліктері кіреді.
Тарихи-мәдени рекреациялық ресурстар жиынтығы да жеткілікті дәрежеде. Ондай орындар, әсіресе Ресейдің Еуропалық бөлігінде көбірек шоғырланған. Олардың болашақ ұрпаққа сапалы білім мен саналы тәрбие берудегі және Ресей тарихын туристерге таныстырудағы танымдық маңызы өте жоғары.
Ресейде табиғат ресурстарына тән мынадай ортақ белгілер бар:
Халқы
thumb|400px|Ресей халқының тығыздығы. thumb|400px|Ресей халқының демографиялық пирамидасы, 2011 жыл. Ресей Федерациясы халқының саны 2008 жылы 142 млн адам болды. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей дүниежүзінде Қытай, Үндістан, АҚШ, Индонезия, Бразилия және Пәкстан, Бангладеш, Нигериядан кейін 9-орын алады. Ресей ғалымдарының болжамы бойынша, алдағы онжылдықта елдегі халық санының қыскаруы одан әрі жалғаса береді. Енді елдің демографиялық көрсеткіштерімен танысайық.
Демографиялық көрсеткіштер
Ресей аумағында XX ғасырдың 90-жылдарынан бері халықтың ұдайы өсуінің қазіргі типі орнықты. Қазіргі кезде туу коэффициенті 12,1°/00, өлім коэффициенті 14,6°/00 - Туудың азаюы мен өлім-жітімнің артуына байланысты 1992 жылдан бері табиғи өсу теріс көрсеткішке (-2,5°/00) ие болды. Соңғы жылдары демографиялық көрсеткіштер жақсарып келеді. Табиғи өсудің оң көрсеткіштері Ингушетия, Тува республикаларында, Ханты-Манси АО-де байқалады. Жалпы алғанда, елде адамның өмір жасының ұзақтығы да қысқарды: 1990 жылы бұл керсеткіш 69 жасқа тең болса, қазіргі кезде 66,6 жасты кұрайды.
Демографиялық керсеткіштерге халықтың жас және жыныстық кұрылымы, көші-қон сипаты да әсер етеді. Қазіргі кезде Ресей халқының 17%-ы 14 жасқа толмаған балалар болса, 19%-ын жасы 60-тан асқан егде адамдар құрайды. Ел халқының 53%-дан астамын әйелдер құрайды. Соңғы онжылдықтарда басқа аудандардан көшіп келген жастар үлесі басым аудандарда (Ханты-Манси, Ямал- Ненец, Таймыр автономиялық округтері, Саха республикасы) туу көрсеткіші жоғары, өлім-жітім аз. Күшті урбандалған аудандарда туу көрсеткіші төмен, ал халық құрылымында егде адамдар басым кейбір қалаларда өлім саны көп.
Еңбек ресурстары
Ресейдің еңбек ресурстары 87 млн адамды қамтиды. Олардың басым көпшілігі (71 млн адам) экономикалық белсенді халық болып табылады. Жалпы алғанда, Ресейде жұмыссыздық деңгейі 9,2% деп есептеледі. Бірақ жұмыссыздық деңгейі аумақ, бойынша үлкен айырмашылықтар жасайды. Ингушетия, Дағыстан, Қалмақ Республикасында оның керсеткіші кей жылдары 50%-ға жеткен. Ал экономикалық өрлеу тән Саха республикасында, сондай-ақ ірі қалаларда жұмыссыздың деңгейі 4—5%-дан аспайды. Елдегі жұмыспен қамтылғандардың басым бөлігі өндірістік емес салада (57%), қалғандары өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларында еңбек етеді.
Халқының ұлттық құрамы
Ресей көпұлтты елдер қатарына жатады, мұнда 160 ұлт пен ұлыстың өкілдері тұрады. 100-ге жуық ұлттар мен ұлыстар Ресейдің; байырғы халқына жатады. Саны жөнінен басымы — орыстар, олар Ресей халқының 80%-ын құрайды. Орыс халқының ең басым ауданы — Орталық қара топырақты аудан, мұнда олардың үлесі 95%-дан асады. Ресей аумағында 30-дан астам ұлттық автономия құрылған, бірақ олардың көпшілігінде байырғы халыққа қарағанда орыстардың саны басым.
Орналасуы
Елдің әртүрлі бөліктерінде халық әркелкі орналасқан. Жалпы алғанда, Ресей аумағы бойынша халық тығыздығының орташа көрсеткіші 1 км²-ге 8,5 адам, бұл әлемдік орташа керсеткіштен 4 есе төмен. Ресей аумағының 1/4 бөлігін ғана алып жатқан еуропалық бөлікте халықтық 79%-ы тұрады. Мұнда 1 км² аумақка 30 адамнан келеді. Ал елдің басым бөлігін (3/4) камтитын азиялық бөліктің үлесіне барлық халықтың 21%-ы ғана тиесілі. Халық тығыздығы мұнда 1 км²-ге бар болғаны 2,5 адамды құрайды.
! Экономикалық аудан !! Халық тығыздығы, адам/км2
Экономикалық аудандар бойынша да халықтың тығыздығы әртүрлі. Халық Орталық аудан мен Калининград облысында тығыз орналасқан, ал Қиыр Шығыс пен Шығыс Сібірде, Солтүстік ауданда халық өте сирек қоныстанған.
Халық тығыздығы табиғат жағдайларының қолайлы болуына тікелей байланысты. Ресейдің халық тығыз қоныстанған аудандарында табиғат жағдайы қолайлы болып келеді. Мысалы, Солтүстік Осетияда тығыздық 1 км²-ге шаққанда 80 адамды құраса, табиғаты қолайсыз Таймырда бұл көрсеткіш 1 адамға тең. Ірі қалалар мен олардың маңында халық тығыздығының жоғары болуын әлеуметтік-экономикалық жағдаймен түсіндіруге болады. Мысалы, Мәскеу қаласы мен облысында халық тығыздығы 1 км²-ге 320 адамға жетеді. Еуропалық бөліктің солтүстігінен басқа аумағын және азиялық бөліктегі Транссібір теміржолы бойындағы аудандарды қамтитын жолақта Ресей халқының 93%-ы тұрады. Елдегі ең ірі қалалар мен миллионер қалалардың барлығы дерлік осында орналасқан.
Солтүстікке және шығысқа қарай халық тығыздығы азая береді. Ел аумағының 2/3 бөлігін қамтитын Солтүстік ауданда бүкіл халықтың 6%-ы ғана тұрады. Бұл аудандарда қала халқының үлесі жоғары, ал қалалардың орналасуы минералдық ресурстарды өндірумен тығыз байланысты болады. Сібірдің оңтүстігінде (Алтай, Тува республикалары) де халық сирек қоныстанған, мұнда ел халқының 1%-ы ғана тұрады, бірақ ауыл халқының үлесі жоғары. Халықтың әркелкі орналасуы және көптттілік аумақта өте сирек қоныстануы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіретін факторлардың бірі болып табылады.
Ресейде, негізінен, қоныстанудың екі түрі (қалалық және ауылдық) басым. Жалпы алғанда, Ресейде 150 мыңға жуық ауылдық елді мекен бар. Олардың саны, әдетте, ауыл шаруашылығы өркендеген аудандарда көбірек. Көлік қатынасы және рекреациямен (емдеу-сауықтыру және демалыс орындары), сондай-ақ орман шаруашылығымен байланысты ауылдың елді мекендер де бар. Қазіргі кезде ауылды жерде тұратындардың тек 55%-ы ғана ауыл шаруашылығында жұмыс істейді.
Қазіргі кезде Ресей халқының 73%-ы қалада тұрады. Қала халқының үлесі, әсіресе Солтүстік-Батыс (87%) және Орталық (80%) аудандарда жоғары. Алтай, Тува, Қалмақ республикаларында, солтүстіктегі ұлттық автономиялық округтерде урбандалу деңгейі 50%-дан төмен. Ал ауыл шаруашылығы дамыған Солтүстік Кавказ бен Краснодар өлкесінде қала халқының үлесі 54%-ды құрайды.
Мәдениеті
250px|thumb 250px|thumb Ресей мәдениеті адамзат баласына баға жетпес мол мәдени мұралар қалдырған дүниежүзілік мәдениеттің ажырамас бөлігі. Ресей мәдениеті — өзіндік ерекшеліктері бар қайталанбайтын мәдениет, ендеше оның әлемдік мәдениет қазынысына қосқан үлесіне де баға жетпейді.
Орыс мәдениетінің қалыптасу ерекшеліктері негізінен төмендегі факторларға тығыз байланысты болды. Олар:
Осы айтылған ойларымыз дәлелді болу үшін, орыс мәдениетінің қалыптасу кезеңдерін толығырақ қарастырып көрелік. Ақиқатына келсек, көп ғасырлық тарихы бар Ресей мәдениетінің жалпы көрінісі бұрынғыдан да айқындалып келе жатқан сияқты. Ұлттық топырақта пайда болып, өзіндік бет- бейнесімен ерекшеленсе де, мәдени өркендеудің жалпы арнасына келіп құйылатын Ресей мәдениеті, оның ішінде ұлттық бұлақтан нәр алған ежелгі Русь мәдениеті, византиялық көркем жүйемен және тағы да басқа мәдениеттермен тығыз алмасып жатады. Атап айтқанда, Ресей мәдениеті Византиямен қатар, көршілес жатқан Болгария, Сербия, Армения, Грузия сияқты елдердің мәдениетімен үндестік тапты.
Ежелгі Русь мәдениеті
Ежелгі Русь мәдениеті — шекарасы Тамань түбегіне, сондай-ақ Солтүстік Двинаның жоғарғы аңғарына дейін, ал батысында Висланның жоғарғы арнасына дейін созылған Киев державасының мәдениеті ғана емес, сонымен қатар қуатты Владимир Суздаль княздігінің, Новгород боярлар республикасының, одан қалды сындарлы кезеңнің қатал сынағынан мүдірмей өтіп, елді біріктіру күресіне басшылық жасап, сол күрестің бел ортасында болған Мәскеу князьдігінің өнері.
Ірі қалалары
Халқының саны бойынша Ресей қалалары шағын (халық саны 50 мың адамға дейін), орта (50—100 мың адам), ірі (100—500 мың адам), аса ірі (500 мыңнан 1 млн адамға дейін) және миллионер қалаларға бөлінеді. Үлкен қалалардың атқаратын қызметі көптеген саланы қамтиды. Ел экономикасы мен әлеуметтік өмірінде, әсіресе миллионер қалалардың маңызы зор. Миллионер қалаларда елдегі барлық қала халқының 1/4 бөлігі шоғырланған.
Ресейдегі миллионер қалалар, 2008 ж.
(Ресей статистикалық анықтамалығының деректері бойынша)
Елдегі ең ірі агломерациялар Мәскеу (13 млн тұрғыны бар) және Санкт- Петербург (6,5 млн адам) маңында қалыптасқан.
Мәскеу — әлемдегі ірі мәдениет орталықтарының бірі. Мұнда сәулет өнерінің інжу-маржандары болып саналатын діни ғимараттар, Мәскеу Кремлі мен Қызыл алаң, патша иеліктерінің әсем сәулет ансамбльдері, Үлкен театр мен Мәскеу университетінің ескі ғимараты сақталып қалған. Қалада 60 кәсіби театр, 74 мұражай жұмыс істейді. 1980 жылы қалада XXII Олимпиадалық ойындар өткізілді.
Орал мен Поволжьеде басқа аудандармен салыстырғанда миллионер қалалар саны көп (оны немен түсіндіруге болады?). Ал солтүстіктегі ең ірі қала болып саналатын Мурманскіде халық саны 400 мың адамға да жетпейді. Ірі қалалардың көпшілігі әкімшілік бірліктердің орталығы болып табылады.
Шаруашылығы және өнеркәсібі
Ресей Федерациясы — өтпелі экономика тән индустриялы-аграрлы ел. Кеңес Одағының ыдырауына байланысты ел экономикасы терең дағдарысқа ұшырады. Біртұтас мемлекет құрамында болған елдер тәуелсіздігін алған соң, олардың арасындағы тығыз экономикалық байланыс үзілді. Мұның өзі жаңа экономикалық одақ құруға түрткі болғанын білесіңдер. Ресей экономикасында жүрген экономикалық қайта құрулардың басты бағыттары мынадай болды: 1) экономикалық әрекетке еркіндік берілуі; 2) экономиканы басқаруда және реттеуде мемлекет үлесінің азаюы; 3) мемлекет меншігінің акционерлік ұжымдар мен жеке адамдар меншігіне өтуі. Жүргізілген қайта құрулар нәтижесінде экономиканы басқару сипаты ғана емес, оның салалық құрылымына, қаржыландыру жүйесіне, басқа елдермен экономикалық байланыстарына да өзгерістер енгізілді.
1990 жылдардан бастап жүргізілген нарықтық қайта құруларға қарамастан, шаруашылықтың салалық құрылымында ала-құлалық сақталуда. Қазіргі кезге дейін ел экономикасында ресурстық салалар басым, өндірістің шоғырлану және монополиялану деңгейі жоғары. Ресей экономикасы басым түрде шикізат пен материалдарды шетке сатуға негізделіп отыр. Шаруашылық дамуында Ресей өз аумағындағы табиғи, материалдық және еңбек ресурстарына сүйенеді. Шетел инвестициясы, негізінен, қаржы саласы мен сауданы дамытуға бағытталған, өндіріс салаларын дамытуға әлдеқайда аз жұмсалады. Қазіргі кезде мемлекет аса маңызды шаруашылық салаларын бақылауды өз қолына алу үшін бірқатар жұмыс жүргізуде.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы екі маңызды саладан құралатындығын сендер білесіндер, олар: өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы. Ресейде ауылшаруашылық өнімдерінің үлесі жөнінен өсімдік шаруашылығы жетекші орында, яғни жалпы өнімнің 55%-ы тиесілі. Ал қалған 45%-ы мал шаруашылығы өнімдерінің үлесінде. Жоғары дамыған елдерде, керісінше мал шаруашылығының өнімдерінің үлес салмағы төмен. Сондықтан да Ресей ауыл шаруашылығы алдында тұрған басты міндеттердің бірі — мал шаруашылығын мүмкіндігінше өркендету.
Өсімдік шаруашылығы
thumb|right|250px|[[Бидай жинауы]]
Ресейдің өсімдік шаруашылығының басты құрамдас бөліктерше дәнді дақылдар, техникалық дақылдар, көкөніс пен бақша, бақ және жүзім, малазықтық дақылдар өсіру жатады. Онша ауқымды емес жерлерде темекі мен шай өсіріледі. Жалпы жыртылатын жердің 56%-ы дәнді дақылдар, 5%-ы картоп пен бақша, 6%-ы техникалық дақылдар, 33%-ы малазықтық дақылдардың үлесіне тиесілі.
Мал шаруашылығы
Ресейдің мал шаруашылығындағы жетекші салаларға ірі қара өсіру, шошқа және қой шаруашылықтары жатады. Соңғы он жыл ішінде Ресейде мал басының саны 2—3 есеге дейін кеміп кетті (косымшадағы 12-кестені қараңдар). Мал шаруашылығының өркендеуіне мал азығының жеткілікті дайындалмауы, мал тұқымын асылдандыру шараларының өз дәрежесінде жүргізілмеуі кедергі жасайды.
Көлік географиясы
Ресей аумағында көліктің барлық түрлері дерлік жақсы дамыған деуге болады. Алайда олардың орналасу жиілігі, жүк және жолаушы тасымалындағы үлесі біркелкі емес. Бұл жағдай республика аумағының өте ауқымдылығымен, табиғат жағдайының кейбір ерекшеліктеріне, сондай-ақ әрбір ауданның игерілу дәрежесіне, экономикалық және әлеуметтік деңгейіне тәуелді. Көлік түрлерінің көлік жүйесіндегі орны атқарылған жұмыс нәтижесімен анықталады. Оның көрсеткіштері тасымалданған жүк (млн т) пен жолаушының (млн адам) санымен және жүк пен жолаушы айналымымен бағаланады. Көлік түрлерін таңдауда оған жұмсалатын өзіндік күн, көліктің жылдамдығы, жүк көтеру мүмкіншілігі, табиғат жағдайының көлік жұмысына тигізетін әсері ескеріледі.
Осы тұрғыдан алғанда Ресей көлік жүйесінде теміржол көлігі жетекші орын алады. Теміржол желісінің жалпы ұзындығы 148 мың км, 86 мың км жол жалпыға бірдей қолданысқа ие, оның 42 мың км-і электрлендірілген. Ресейдегі жүк тасымалының 40%-ы, жолаушы тасымалының 50%-ы осы көлік түріне тиесілі. Теміржол жиілігі еуропалық бөлікте өте жоғары деңгейде. Оның бейнесі алып шеңберге ұқсайды, негізгі білігі Мәскеу қаласы болып табылады. Одан жан-жаққа қарай 11 теміржол тораптары таралады. Еуропалық шеңберден шығысқа карай ендік бағыттағы бірнеше жол тораптары тармақталады. Тораптар жиілігі шығысқа жүрген сайын біртіндеп сирейді. Олардың ең ірілері: Транссібір, Ортасібір және Оңтүстіксібір тораптары. Бұл тораптардың барлығы дерлік Қазақстан жері арқылы өтетіні сендерге жақсы таныс.
Байланыс
Шаруашылық салалары арасындағы ақпарат алмасу, ең алдымен, байланыс жуйелері аркылы жүзеге асады. Ресейдің байланыс жүйелері екі негізгі саладан құралады: пошта және электр байланысы. Пошта байланысының даму дәрежесі жөнінен Ресей Еуропаның жоғары дамыған елдерімен деңгейлес. Әрбір 10 мың тұрғынға шаққанда 3 байланыс орны сәйкес келеді.
Электр байланысының телефон, бейнетелефон, ұялы телефон, телеграф, ғарыштық байланыс, радио және телехабар тарату, электрондық пошта, интернет жүйесі сияқты түрлері сендерге жақсы таныс. Ресейде бұл байланыс түрлерінің барлығы дерлік кездескенімен, олардың басым көпшілігі жеткілікті дәрежеде дамымаған. Телефон желісімен қамтамасыз етілуі барлық жерде біркелкі емес, ең жоғары көрсеткіш Орталық экономикалық ауданға тән.