cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәдімгі шие
Кәдімгі шие (Prunus cerasus) – тәтті шиені далалық шиемен будандастыру арқылы алынған, өте ертеден өсіріліп келе жатқан сорт. Ол бұта (Владимирская, Любская сорттары) және ағаш (Кент, Склянка, Қызғылт Аморель сорттары) түрінде өседі. Жемісінің түсі қара күрең.
Дереккөздер
Санат:Шиелер Санат:Раушангүлділер
Кіші Кундат
Кіші Кундат — Ресейдегі өзен. Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ОБЬ/2542/376/390/34 орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чулым Ачинск қаласынан Зырянское ауылындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кемеров облысы өзендері Санат:Краснояр өлкесі өзендері Санат:Томск облысы өзендері
NGC 4354
NGC 4354 — Бикеш шоқжұлдызында орналасқан SBab/P типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)
Унтеррот
Унтеррот (Unterroth) — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан муниципалитет. Швабия әкімшілік округіне бағынады. Ной-Ульм ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 985 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 15,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 7 75 161. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Штруфе.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бавария елді мекендері
Поэтикалық тіл
thumb|Поэтика Поэтикалық тіл (поэтический язык) — поэтикалық, көркемдік, эстетикалық қызмет аткаратын тіл. Поэтикалық тіл ұғымы алғашында поэзия тіліне қатысты болғанымен, кейін жалпы көркем әдебиет тілінін ерекше сапасын білдіру мәнінде "Көркем тіл" тұрғысында жұмсала бастады. Поэтикалық тіл әрі өнертану, поэтика, әдебиет теориясымен, әрі тіл білімінін стилистика, лингвистикалык поэтика салаларымен байланысты. Тілдін әсемдік. поэтикалык касиеттеріне көне антикалық дәуір ойшылдары (Горгий, Аристотель т.б.) көніл аударған. Тіл білімінде онын зерттеле бастауы 19 ғасырдың аяғында эстетикалық бағыт өкілдерінін (Б. Кроме, К. Фосслер, А. А. Потебня т. б.) есімдерімен байланысты. Поэтикалық тіл мәселесі көрнекті орыс ғалымдары Г. О. Винокур, В. В. Виноградов, Л. В. Щерба,Б. А. Ларин енбектерінде жана арнада зерттелді. Казак филологиясында Поэтикалық тіл теориясынын негіздері Мұхтар Омарханұлы Әуезов, К- Жұмалиев енбектерінде талданған.
Дереккөздер
Санат:Қазақ тілі Санат:Лингвистика
Қабатаралық тегеурінсіз сулар
Қабатаралық тегеурінсіз сулар — жоғарыдан және төменнен су өткізбейтін немесе суды нашар өткізетін қабаттар арасында орналасқан таужыныстардың кеуек қуыстарындағы арынсыз жер асты қабаты аралық сулары.
2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Қысқы Олимпиада ойындары 2022 (2022 Winter Olympics, Jeux Olympiques d'hiver de 2022) — жиырма төртінші қысқы Олимпиада ойындары 2022 жылы Қытай астанасы Бейжіңде өтті. Үміткер-қалалар Олимпиаданы өткізуі туралы ресми мәлімдемелерді 2013 жылға дейін берді, ал 2015 жылы ХОК 2022 жылғы Олимпиада астанасын жариялады.
Сілтемелер
Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары Санат:Қытайдағы спорт
Бұланбай бауы
Бұланбай бауы — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Шиелі кентінен оңтүстікке қарай 45 км жерде Қызылқұм құмының қиыр солтүстігінде орналасқан.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1309 адам (663 ер адам және 646 әйел адам) болса, 2009 жылы 1342 адамды (677 ер адам және 665 әйел адам) құрады.
Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін "Қарғалы" деп аталған. 1973-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Қарғалы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Бұланбай бауында төрт шаруа қожалығы жұмыс істеді.
Дереккөздер
Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Алматы Технологиялық институтының қазақ тілі кафедрасы
Алматы Технологиялық институтының қазақ тілі кафедрасы Қазақстан Республикасы білім Министрлігінің нұсқауымен 1992 жылы ашылған. Кафедрада филология ғылымының кандидаты, доцент Молдабеков Қ. және қазақ тілінің мамандары аға оқытушылар: Б.Қ.Құлманова, С.Б.Бопышева, Қ.Т.Бидашева, оқытушы Б.А.Досжановтар қызмет істейді. Доцент Қ. Молдабековтың "Говарим по-казахски" (1993) және Б.Құлмановтың "Техникалық білім беретін оқу орындарының орыс топтарына қазақ тілінен ел танымдық әдістемесі" (1995 жылдары) атты еңбектері жарық көрді.
Қазіргі кезде қазақ тілі дербес кафедра емес, ол тілдер кафедрасының құрамына қосылған. Кафедра меңгерушісі филология ғылымының кандидаты, профессор Е.Н.Смайылқызы.
Қосшығұл Тауасарұлы
Қосшығұл Тауасарұлы. 19 ғасырда өмір сүрген белгілі тұлға. Арқадағы Сарысу уезінің құрамындағы Алшын-Жағалбайлы болысы құрамынан Таманың Әліп бұтағынан тараған ұрпақтарды өз алдына болыс қылып бөліп шығартқан Көшек Ерубайұлының ұсынысымен Қосшығұл Тауасарұлы Қарақыз болысының тұңғыш болыс басқарушысы болып сайланады. Ақыл-парасатының жоғарылығымен, сөз бастау, елді басқару үлгісімен танымал болады. Қосшығұлдың руы Таманың Дәулеткелдісінен, Барақ атты атадан.
- Кімсің?
- Қосшығұлмын.
- Қай Қосшығұл?
- Барақтың Қосшығұлы! - атанған жан екен.
Екі-үш жылдай болыс басқарушысы болып, алдына көптеген мақсаттар қойған жан екен. Арманына жете алмай, 33-тен 34-ке қараған шағында дүниеден озған. Қосшығұлдан соң Бегұлы Көшекұлы болыс болған. Қосшығұлдан туған балалардан ұрпақ үзілген. Қыздан туған жиендер баршылық. Қосшығұлдың інісі Дәуренбек те беріге дейін би болған. Дәуренбектің баласы Бекмағанбет Жайылма ауылына қоныс аударған елдің басында болып, Би атанған соңғы толқынның адам еді. Қосшығұл секілді өткір тірліктерімен танылған Сармашев Жазықбай да уағында "Барақтың Қосшығұлы" атанған екен. Жазықбай - Жамбыл облысы Сарысу ауданының мәдениет, жол бөлімдерін 1942-1963 жылдар аралығында басқарған белгілі тұлға.
Портик
thumb Портик (роrticus) - ғимараттың алдыңғы бөлігі, бір немесе үш жағынан ашық болады және арқалардан немесе колонналардан құрылады. Көбінесе бас кіре берісті көркемдеуге қолданылады. Портик антика заманынан белгілі (Ежелгі Грекияда архаика кезеңінде ғибадатхаиаларында қолданылған). Еуропа архитектурасында жаңа заманда (классицизм 18ғ., І9ғ-дың 1-шіжар-тысында) П. маңызды орын алды. 19 - 20 ғасырларда сәулет өнерінде портик колонналарының орнына бағаналарды қолдана бастады.
Ольга Ғалымжанқызы Апатаева
Апатаева Ольга Ғалымжанқызы (14.9.1948 ж.т., Жамбыл қ) – баскетболшы, КСРО спорт шебері. Алматы қыздар педагогикалық институтына кітапхана факультетін бітірген (1970). Сол институтта физкультура кафедрасында оқытушысы. Апатаева 1965 жылы  республика құрама командасында және 1966 жылы КСРО жастра құрама командасында ойнады. Ленинградта «Буревестник» қоғамының қоғамының біріншілігіне  қатысып,  1967 жылы алтын медаль алды. Орта Азия мен Қазақстан қыз-келіншектерінің Душанбе қаласында өткен тұңғыш спартакиадасында (1968) Апатаева Республика  баскетбол косандасы  құрамында  ойнап, жүлде алып қайтты.
Бүзғыш орта
Бүзғыш орта (Среда агрессивная) - ортаның әр түрлі материалдарды, заттарды физикалық-химиялық немесе биологиялық әсерлер арқылы коррозияға ұшыратып бұзуы. Негізінен бұл термин өлі заттектерге қолданылады.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Салем сиқыршылары соты
thumb|right|300px|[[Сиқыршыны сынау, Т.Х.Мэттесон, 1853. (Салем сиқыршылары сотына негізделіп сызылған)]] thumb|300px|Сот залы, (негізгі фигура сиқыршыларды әшкерелеушілердің бірі Мэри Уолкотт), сурет 1876 ​​жылы салынған thumb|right|300px|Жилес Кориді таспен бастыру thumb|right|200px|[[Христиан діні тарихындағы өздерін таза діншіл есептейтін Пуританистер]] Салем сиқыршылары соты (Salem witch trials) — 1692 жылдың ақпаны мен 1693 жылдың мамыры аралығында Ағылшындық колония ретіндегі Массачусетс штатында сиқыр жасады деп айыпталған адамдарды сиқыршы ретінде тұтқындау, тыңдау, жазалау және қудалау оқиғасы болып, тарихта бұл қатыгез сот АҚШ-тық және батыстық сот істері үшін ескерерлік маңызды мысалға айналып, заң саласына елеулі ықпал еткен болатын. Бұл сотта жалпы 200 шақты адам айыпталып, 30 шақты кісі кінәлі деп танылады; ал олардың 19-ын (14 әйел, 5 еркек) дарға асып өлтіреді. Тағылған айыпты мойындамағаны Жилес Кори атты тағы бір диханның кеудесін көшеде таспен бастырып қояды, ол үш күннен соң қайтыс болады. Ал, түрме ішінде кем дегенде 5 адам қорлықпен көз жұмады.
Аталған тұтқындау Салем қаласы мен Салем қыстағынан (қазір бұл қыстақ "Данверс" деп аталады) кеңейіп, Андовер мен Топсфилд секілді көптеген қалаларда жүргізіледі. Сиқыршыларға қарсы Солтүстік Америка отаршылдық тарихындағы ең қанды жазалау болған бұл сотта алқабилер негізгі қылмыстар үшін Салем қаласында 1692 жылы Ойер мен Терминер сотын (Oyer - тыңдау, terminer - белгілеу) өткізсе, ал 1693 жылы Массачусетс жоғары соты істі жалғастырады. Ал, негізгі жазалау ретіндегі дарға асу сол Салем қаласында орындалады. Осы реткі жазаланғандарды санамағанда, бүкіл XVII ғ-да Массачусетс пен Коннектикут колонияларында тек 14 әйел мен 2 еркек қана өлім жазасына кесілген екен.
Отарланған Америкадағы бұл оқиға сол кездегі жаппай истерия таралуымен қатысты. Оқиға саяси риторика мен танымал әдебиетте оқшауланудың, діни экстремизмнің, жалған айыптаулардың және процедуралық қателіктердің қауіптілігі туралы ерекше ескерту ретінде көрсетіледі. Бұл оқиға тосын, не кездейсоқ емес, оған дейін де Еуропа мен басқа құрылықтарда, әсіресе христиандық, исламдық және басқа діни мәдениеттер алғышартында сиқыршыларды соттау оқиғасы түрлі-түсті формада сан мәрте болған еді. Дегенмен, бұл Еуропада ежелден бері орын алып келген сиқыршыларды соттау мен жазалау құбылысының отарланған Америкадағы ерекше мысалы есептеледі. Көптеген тарихшылар бұл сот АҚШ-тың кейінгі тарихында өте әсерлі болды деп санайды. Тарихшы Джордж Линкольн Беррдің айтуынша: "Салем сиқыршылдығы теократияны талқандаған жартас болды".
1992 жылы оқиғаның 300 жылдығы шарасында Салем Сиқыршылары Соты құрбандарын еске алу үшін Салем қаласында саябақ, ал Данверсте (кезіндегі Салем қыстағы) мемориал салынды. 1957 жылы Массачусетс заң органы 6 адамға кешірім берген акт қабылдады, ал 2001 жылы тағы бір адам, бес құрбанға кешірім жариялады. 2004 жылдан бастап барлық құрбандарды ақтау туралы әңгіме көтерілуде. 2016 жылдың қаңтарында Вирджиния университетінің "Gallows Hill" (Дарға асу төбешігі) жобасы тобы Салемдегі 19 "сиқыршы" дарға асылған жерді дәл анықтағанын хабарлады. Қала 2017 жылы сол жерде құрбан болғандарға Проктор Ледж мемориалын (Proctor's Ledge Memorial) салды.
Оқиғаның алғышарттары
1500-1660 жж аралығында Еуропада шамамен 50 000 - 100 000 адам сиқыршы ретінде айыпталып, өлім жазасына кесілген екен. Олардың 80 пайызы әйелдер болған. Ал, сиқыршыларды соттау ХVІІ ғ-дың ортасына қарай Еуропаның көп бөлігінде жойыла бастағанымен, олар Еуропаның шеткері өңірлерінде және Америкадағы колонияларында жалғасын тапты. 1692-1693 жылдардағы Салемдегі оқиғалар Жаңа Әлемдегі истерияның мәлім түрінің қысқа мезеттік өршуінен туған болатын, ол ондай жағдайдағы қатал жазалау тәжірибелері Еуропаның көпшілігінде азая бастаған болатын.
1668 жылы «Заманауи саддукеиге қарсы» деген еңбегінде Джозеф Гланвилл табиғаттан тысқары әлемдегі сиқырлар мен елестердің бар екенін дәлелдей алатынын жазады. Ол "тәндік реинкарнация (қайта тірілу) және супертабиғи (табиғаттан тысқары) рухтар туралы мәселелерге талдау жасайды.
Гланвилл өз трактатында шыншыл адам бақсылар мен елестерге де сену керек деп мәлімдеді; егер олар рухтардың шынайылығына күмәнданса, олар жындарды ғана емес, құдіретті Құдайды да жоққа шығарды. Гланвилл супертабиғи күштерді жоққа шығаруға болмайтынын дәлелдегісі келді; Елесті жоққа шығарғандар бидғатшылар (heretics) болып саналды, өйткені бұл олардың періштелерге деген сенімдерін де жоққа шығарды. Гланвилл секілді Коттон Матзер (Cotton Mather) де өз еңбектерінде "жындар тірі" дегенді дәлелдеуге тырысты.
Алғашқы айыптаулар
Салем сиқыршылары сотына дейін де сиқыршыларды соттаулар болған. Мысалы, 17 жастағы Элизабет Хаббард секілді бірнеше жасөспірім қыз сиқыршылықпен айыптаған болатын. Дороти Гуд сиқыршылықпен айыпталған кезде бар болғаны төрт-бес жаста ғана екен.
Жаңа Англияда сиқыршыларды өлім жазасына кесудің басталуы
Ең ерте жазылған сиқыршыны өлім жазасына кесу 1647 жылы Коннектикут штатындағы Хартфордта болды, онда Альсе Янг деген әйел өлім жазасына кесілге екен.
Салем сиқыршылары оқиғасының барысы
thumb|right|200px|Салем ауылындағы ғибадатхана, ХІХ ғ соңында суретке түсірілген 1692 жылдың ақпанында Салем ауылында прутанист пастор Сэмюэль Парристің қызы Бетти Паррис (9 жаста) пен жиені Абигейл Уильямс (11 жаста) екеуі бірдей истерия ауыруына шалдыққаны белгілі боладын. Олар айғайлайды, біреу ине сұғып жатқандай қиналады, дөңбекшиді, бүріседі, сіңгірлері тартысады, оқшауланады. Дәрігер William Griggs бұл қыздардан ешқандай физикалық ауру таппай, сиқырлауға ұшыраған деген жорамал айтады. Қыстақта басқа 10-20 жас аралығындағы қыздардан да сондай ауру белгілері байқалады. Жұрттың күдігі мен наразылығы өрши бастайды.
Дереккөздер
Санат:Массачусетс Санат:Массачусетсте қайтыс болғандар Санат:Массачусетс қалалары Санат:Психикалық эпидемия Санат:Жаппай истерия Санат:Истерия Санат:Отарлау Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер Санат:Сот істері Санат:Сот
Өсімдіктің минералды қоректенуі
Минералды қоректену
Минералды қоректену деп - өсімдіктің тамыр арқылы керекті элементтерді топырақтан сіңіру. Қоректік заттар өсімдіктің жер үсті мүшелеріне минералды тұздардың ерітіндісі ретінде жеткізіледі. Топырақтан қоректенуде азоттың алатын орны ерекше. Егер өсімдікте азот жетіспесе, өте баяу өсіп, жапырақтары бозара бастайды. Ағаштардың жанама бұтақтарды дамымай қалады. Бидайдың түптенуі баяулап, төменгі жапырақтары сарғайып, қызарады да, ақырында қурап түседі. Фосфор жасуша қабықшасын түзеді. Өсімдікте фосфор жетіспесе жемістің түзілуі баяулап, салмағы кемиді. Калий жеткіліксіз болса өсімдік өте аласа болып өседі. Жапырақтары мен сабақтары нашар дамып, тірек ұлпасы жетілмейді. Өсімдіктің сабақтары әлсіз болып, жатып қалады. Калий тамыр мен түйнек жақсы дамып, қоректік заттардың қорға жиналуы үшін керек.
Өсімдіктің қоректенуі
Өсімдік қоректенгенде міндетті түрде топырақты қолданады. Топырақ - өсімдіктердің су және қоректік элементтер алатын жердің үстіңгі құнарлы қабаты.
Өсімдіктер топырақтан: 1)	макроэлементтер (калий, фосфор, азот және т.б); 2)	микроэлементтер (бор, кальций, магний, күкірт, кобальт және т.б.) алады.
Дереккөздер
Санат:Биология
Инженерлік техника
Инженерлік техника (Инженерная техника) thumb ұрыс қимылдарын инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етуге арналған техника түрлері. Инженерлік техникаға инженерлік қару-жарақ, оқ-дәрі, инженерлік барлау құралдары, бөгет жасау және одан етуге арналған машиналар, жер қазатын, жол, көпір салатын, жүк көтергіш, электртехникалық, ағаш дайындау және ағаш кесу машиналары, өткелден өту құралдары т.б. жатады.
Гулам Расул
Чаудри Гулам Расул (Chaudhry Ghulam Rasool, 1 мамыр 1931, Амритсар, Британ Үндістаны — 1991) — пәкістандық көгалдағы хоккейші, 1960 жылғы Олимпиада чемпионы. 1956 жылғы Олимпиада күміс жүлдегері. 1958, 1962 жылдары Жазғы Азия ойындарында да чемпион атанды.
1956-1963 жылдары құрама сапында 48 матч өткізді, бірақ гол соқпады.
Кейін Пәкістан хоккей федерациясының вице-президенті болды.
Ұлы Ахтар Расул да (1954 ж.т) спорттың осы түрімен айналысты, 1972 жылғы Олимпиадада күміс жүлдегер, 1976 жылғы Олимпиадада қола жүлдегер атанды.
Левая Тиутей-Яха
'''Лев. Тиутей-Яха''' — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Ненецк АО, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Тиутей-Яха өзенінің сол жағалауынан 272 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 17 км-ді құрайды.
Гулам Расул
Дереккөздер
Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккейшілер Санат:Пәкістан көгалдағы хоккейшілері Санат:Көгалдағы хоккейден Олимпиада чемпиондары Санат:Пәкістан Олимпиада чемпиондары Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Левая Тиутей-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Үлкен Ою өзен су алабының батыс шекарасынан Скуратов мүйісіне дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Коми Республикасы өзендері
Ажырату
Ажырату — шашыранды кендерді байыту алдында оның құрамындағы минерал түйіршіктерін біріктіріп ұстайтын сазды-балшықты заттар шайылып ажыратылады да, лайлы зат елеуішпен бөлінеді. Бұл процесс арнаулы аппараттарда жүргізіледі. .
Дереккөздер
Санат: Физика Санат: Терминология Санат: Металлургия Санат: Тау-кен ісі Санат: Химия
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье (Le Corbusier; нағыз аты Шарль-Эдуар Жаннере-Гри (Charles-Edouard Jeanneret-Gris); 6 қазан 1887, Ла-Шо-де-Фон, Швейцария — 27 тамыз 1965, Рокебрюн — Кап-Мартен, Франция) — швейцардық текті француз архитекторы, модернизмнің және функционализмнің бастаушысы, архитектурадағы халықаралық стильдің өкілі, суретші және дизайнер.
Стильдің ерекшелегі
Ле Корбюзье - ХХ ғасырдың ең маңызды архитекторлардың бірі. Фрэнк Ллойрт Райт, Уольтер Групиос, Мис ван дер Роэ, сияқты архитектураның келбетін өзгерген атақты реформаторлардың қатарына кіреді.
1923 жылы Ле Корбюзье L'Esprit Nouveau журналында "Архитектураның 5 түпкі түйіндері" атты манифесті жариялады. Осы қарапайым қағидаларда замананауи архитектураның негізгі принциптері ұсынылған. Олар:
1. Пилотис. Темір бетоннан жасалған бағана-тіректер үйді жер деңгейінен көтереді де, пайда болған кеңістік саябақ немесе автотұрақ ретінде қолданылады.
2. Шатыр терраса Қарапайым шатырдың орнына, Ле Корбюзье жазық шатырды ұсынған. Жазық шатырда кіші саябақ немесе демалатын орынды салуға болады.
3. Ашық жайғасым Құрылыстағы жаңа технологияларының пайда болуы себебінен, уйдің салмағы оның қабырғаларына қысым тигізген жоқ. Үйдің ішкі жайғасымын үлкенде нәтижелекпен жоспарлауға мүмкіндік берді.
4. Кең терезелер Қасбетті бүкіл ұзындығы бойынша кесетін көлденең терезе бөлмелерді бірдей жарықтандырады.
5. Шатыр бақшалары Ғимараттың сыртын оның құрылымдық қызметінен бөлу - қасбетті құрылымдық шектеулерден босатады
Сыртқы сілтемелер
Санат:Швейцария сәулетшілері
Леопон
thumb|200 px|Леопон Леопон - еркек леопардтың аналық арыстанмен будандары.
Барыстың басы арыстандікіне ұқсайды, ал денесінің қалған бөлігі қабыланға ұқсайды. Өлшемі бойынша барыстар барыстардан үлкенірек, бірақ арыстандардан кішірек. Аталық леопондардың ұзындығы шамамен 20 см болатын жалы болуы мүмкін. Леопондардың қоңыр (сирек қара) дақтары және арыстан тәрізді түкті құйрықтары болады.
Барыстың тууының құжатталған алғашқы оқиғасы 1910 жылы Үндістанда болды. Содан кейін Бомбейде екі лопон дүниеге келді. Олардың бірі 2,5 айлығында қайтыс болды. Бомбейдегі Табиғи тарих қоғамының хатшысы Милард жануардың терісін 1912 жылы алғаш рет жануарды сипаттаған британдық зоолог Р.Пококқа жіберді. Покок жануардың қабыланға ұқсайтынын, бірақ оның бүйірлеріндегі дақтар үнді барыстарына қарағанда кішірек және бір-біріне жақынырақ және жетілмеген арыстанның солғын дақтары сияқты қоңыр және анық емес екенін жазды. Бас, арқа, құрсақ және аяқтағы дақтар қара түсті және көлемі әр түрлі болды.
Нүктенің (ұңғыманың) кеңістіктегі орнын байламдау
Нүктенің (ұңғыманың) кеңістіктегі орнын байламдау - Кенорынды барлаудың немесе игерудің жобалау құжаттарына сәйкес, ұңғыма ернеуінің кеңістікте орналасу орнын анықтау мақсатында жүзеге асырылатын топографиялық жұмыс.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Баумгартен (Бургенланд)
2007 жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Курт Фишер (АСДП) саналады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Бургенланд елді мекендері
Почвиска
Почвиска — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Варш көлі - Варчушка өзені орналасқан. Өзен ұзындығы 7 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мезень өзені Малонисогорская ауылындағы су өлшейтін посттан сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Жамал Ахмедиқызы Аппасова
Аппасова Жамал Ахмедиқызы (20.8.1932, Қарағанды облысы Нұра ауданы, Жамбыл ауылы – 21.8.1981, Жамбыл қаласы) –денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген дәрігері (1966). Қазақ мемлекеттік медицина институтытын бітірген (1955). 1955 – 1958 ж Жуалы ауданы, Билікөл учаскелік ауруханасында бас дәрігер, 1958 – 1960 жылдары қалалық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, 1960 – 1973 жылдары Тараздағы №1 қалалық аурухананың бас дәрігері. 1973 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл облыстық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі  болды. Аппасова Жамал дәрігерлік қызмет ету барысында тамаша ұйымдастырушылығымен тынылып, принципшілдігі  мен  жоғарғы білімділігінің арқасында әріптемтер мен ел арасында  үдкен құрметке ие болды.Қазақ КСРО  Жоғарғы Кеңесінің депутаты  болып сайланды (1967). Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендерімен, медальдармен марапатталды. Тараз қаласының бір көшесінде оның есімі беріліп, облыстық аурухананың кіре берісіне  ескерткіш тақта орнатылды.
Такт
Такт - музыкада, метр өлшемі. Такт өлшемдік бөлшек түрінде немесе ерекше белгі ретінде (С 4/4; 2/2) нота жазуының басында немесе Такт өлш. ауыскан сайын қойылып отырады. Бір Т-і мен екінші Т-інің аралыгы нотада тік сызықтармен (Т. сызықтары) белгіленеді.
Трэмонт (Мэн)
Трэмонт (Tremont) — Мэн штатының Хэнкок округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1529 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 135.7 км² шамасында. FIPS коды — 23-77345.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мэн қалалары
Хайти (Миссури)
Хайти (Hayti) — Миссури штатының Пемискот округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 5.7 км². FIPS коды — 29-31132.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 2939 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Миссури қалалары Санат:Пемискот округы (Миссури)
Құрманжан Закария
Құрманжан Закария (库尔曼江·孜克热亚) - қазақ күйшісі. 1964 ж. маусым айында туған. Іле Шыңжаң ән-би ансамблінде өнер көрсетеді. Қытайдың мемлекеттік бірінші дәрежелі орындаушы лауазымына ие. Домбыраға арналған күйлердің композиторы және орындаушысы ретінде көптеген сыйлармен марапатталған. 1994 ж. Қытайдың атақты мамандары энциклопедиясына (Шыңжаң басылымы) енген. 1998 ж. Қытайдың қазіргі заман өнерінің атақты тұлғалары жинағына енген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Күйшілер Санат:Қытай қазақтары
Вома (Франция)
Вома (Vaumas) — Франциядағы коммуна. Овернь аймағына қарасты Алье департаментінде орналасқан. Мулен округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34,88 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 03300, пошта индексі — 03220.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 549 адамды құрады. Халық тығыздығы — 15,74 адам/км².
Сыртқы сілтемелер
Санат:Алье департаментінің коммуналары
Дамыған орта
Дамыған орта (Развитая среда) - адамдардың мақсатгы немесе мақсатсыз жасаған табиғи орталардың барлык түрлендірулері: адамзатты қоршаған және оған әсер етуші сүдігерлер және басқа да шаруашылыққа арналған жерлер, өндіріс үйінділері, жасыл көшеттер, мал, бөлмедегі өсімдіктер мен хайуанаттар, құрылыстар, көлік және басқа объектілер мен заттар. Дамыған орта өздігінен тіршілік ете алмайды, адамдар тарапынан үнемі қадағалау, реттеу жүмыстары жүргізілмеген жағдайда біртіндеп тозып, бүлінеді.
Ла-Нуай
Ла-Нуай (La Nouaille) — Франциядағы коммуна. Лимузен аймағына қарасты Крез департаментінде орналасқан. Обюссон округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 48,12 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 249 адамды құрады. Халық тығыздығы — 5,17 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Крез департаментінің коммуналары
NGC 13
NGC 13 — Андромеда шоқжұлдызында орналасқан Sab типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Андромеда (шоқжұлдыз)
Коммерциялық ұйым
Коммерциялық ұйым - бұл тауарларды өндірушілердің қатарына кіретін, тауарды өткізу және сатып алушы қызметтерін атқаратын заңды тұлға құқықтары берілген, өзін-өзі қаржыландыру жағдайында жұмыс істейтін және барынша көп пайда алу мақсатын көздейтін дербес шаруашылық жүргізуші субъект. Жекешелендіру процесі нәтижесінде Қазақстанның сыртқы және ішкі экономикасында қызмет ететін фирмалар. Коммерциялық кәсіпорындарға жаргерлік, акционерлік кооперативтік, бірлескен кәсіпорындар, сондай-ақ шағын бизнес кәсіпорындары, оның ішінде жекеше кәсіпкерлік кәсіпорындары жатады. Тар мағынада алғанда коммерцилық кәсіпорын - тауарлар мен көрсетілген қызметтер айналысы (сатып алу - сату) аясында жұмыс істейтін кәсіпорын.
Әдетте олар кәсіпорынның бөлімшелері болып келеді. Олардың қызметі басшылық ұйымдардың бағынышында болады. Кей жағдайларда бұндай ұйымдарға табыстық және шығындық есептерін жүргізуге дербестік беріледі, бірақ жалпы кәсіпорынның нәтижесінің балансында көрініс табады. Оларды дербес заңды тұлға ретінде қарастыруға болмайды, сонымен қатар олар делдалдар да бола алмайды. Ұйымдармен сатып алу мен сату келісім-шарттары заңды түрде жасалмайды, бірақ бақылаушы кәсіпорын тарапынан бағынышты түрінде жүргізіледі. Қызметтерінің нәтижелеріне ұйымдарды құрған кәсіпорындар өз капиталдарымен жауап береді. Жиі олар сатып алу немесе сату құрылымдық бөлімдермен аталады, бірақ кей кезде құрған кәсіпорынның аталуынан элементтері бар арнайы аттарға ие болады. Бұларға мысалы қайта қалпына келген тоқыма және тігін кәсіпорындарын жатқызуға болады, өйткені олар өз меншігінен мамандырылған дүкендер құрады.
Арк (Од)
Арк (Arques) — Франциядағы коммуна. Лангедок-Руссильон аймағына қарасты Од департаментінде орналасқан. Лиму округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 18,53 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 11015, пошта индексі — 11190.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 268 адамды құрады. Халық тығыздығы — 14,46 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Од департаментінің коммуналары
Әуе шабуылы қаупі сигналы
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
IC 5145
IC 5145 — Пегас шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67619, UGC 11844, MCG 2-55-28, ZWG 427.41.
Сыртқы сілтемелер
IC 5145 Санат:Пегас (шоқжұлдыз)
Ваучер
Дереккөздер
Санат:Экономика
Сипат
Сипат (Белгі) - Нысанға тиесілі нақтылы қасиеттер жиынтығы. Геологияда бұл түсінік екі бағытта қолданылады, оның біріншісі , нысанды жүйелеуге қолданылатын таксонометриялық сипаттар мен белгілер, ал  екіншісі  нысанды танымалдауға көмектесетін анықтаушы сипаттар мен белгілер.
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Гонневиль-ла-Малле
Гонневиль-ла-Малле (Gonneville-la-Mallet) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Аррондиссеман-дю-Авр округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,32 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 76307, пошта индексі — 76280.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1313 адамды құрады. Халық тығыздығы — 179,37 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
IC 715-2
IC 715-2 — Crater шоқжұлдызында орналасқан C (жинақы галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Сыртқы сілтемелер
IC 715,02 Санат:Crater (шоқжұлдыз)
Эллипсоид
right|thumb|Айналу эллипсоиды Эллипсоид - (эллипс және eіdos – түр) – екінші ретті тұйық бет. Оның симметрия орталығы (0) және үш симмертия осі (Элипсоидтің осьтері деп аталатын) болады. Егер координаттар басын элипсоидтың симметрия орталығыне орналастырсақ, ал координаттар осьтерін оның симметрия осьтері бойынша бағыттасақ, онда элипсоидтың декарттық координаттар жүйесінде канондық теңдеуі мына түрде жазылады: Координаттар осьтерінің элипсоидпен қиылысу нүктелері элипсоидтың төбелері деп аталады. Элипсоидтың жазықтықпен қимасы эллипс болады. Сондықтан элипсоидты эллипстің өз осінің біреуінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болған бет деп те атайды. Эллипсоидтың a, b, c шамаларын жартыостері деп аталады.
thumb|200px thumb|200px
Егер екі жартыостері ұзындықтары тең болғанда эллипсоид эллипсты оның бір осі бойымен айналдыру арқылы шығады. Бұндай эллипсоидты айналу эллипсоиды немесе сфероид деп атайды.
Эллипсоид көлемі:
Айналу эллипсоиды бетінің ауданы:
Дереккөздер
Санат:Беттер
Ораз ата ауылы
Ораз ата (2021 ж. дейін — Димитрово) — Түркістан облысы Келес ауданы, Біртілек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде.
Халқы
2009 жылы 1641 адамды (796 ер адам және 845 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Келес ауданы елді мекендері
Степное (Мамлют ауданы)
Степное — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы, Қызыләскер ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Географиясы
Аудан орталығы - Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 85 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 224 адам (116 ер адам және 108 әйел адам) болса, 2009 жылы 160 адамды (89 ер адам және 71 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Мамлют ауданы елді мекендері
Гиоргос Меркис
Гиоргис Меркис (30 шілде 1984 жыл, Лимасол, Кипр) — кипрлік футболшы, Кипр Ұлттық футбол құрамасы мен АПОЭЛ клубының қорғаушысы.
Карьерасында Кипрдің "Аполлон" және АПОЭЛ клубтарында ойнады. Екі клуб сапында да Кипр чемпионы атанды.
Кипр құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын 2006 жылы 1 наурызда Арменияға қарсы жолдастық кездесуде өткізді.
Командалық
«Аполлон» (Лимасол)
АПОЭЛ
Сілтемелер
Санат:Кипр футболшылары Санат:Кипр Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Аполлон Лимасол ФК ойыншылары Санат:АПОЭЛ ФК ойыншылары
Одонтома
Одонтома — тістің алғашқы ұрығына, өскініне ұқсас дәнекер тканьдерінен тұратын қатерсіз ісік. Клиникалық көріністеріне қарай қарапайым, күрделі және кистозды боп жіктеледі.
Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Стоматология
Этатистік-идеократтық авторитарлық режим
Этатистік-идеократтық авторитарлық режим Мемлекеттің экономикалық рөлінің күшеюі мен қоғамдық сананы манипуляциялау мүмкіндігінің арқасында пай- да болатын ерекше режим. Белгілі себептерге байланысты ол тоталитарлық режимге айналып кетуі мүмкін,бұл ре- жим фашистік Германияға, КСРО-ға, Қытайға,СолтүстікКореяға, Кубаға тән және басты ағым ретінде соңиалистік жүйенің көптеген елдерінде болды.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Вила-Франка-да-Бейра
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Пиньял-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 555 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,23 км² шамасында. Халық тығыздығы — 76,8 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коимбра округінің елді мекендері
Жаңасу (өзен)
Жаңасу – Ертіс алабындағы өзен.
Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы жерімен ағады.
Бастауы
Бастауын Көкшетау қыратының солтүстігіндегі Айғабақ ауылы жанындағы төбеден (293 м) алады. Солтүстік Қазақ жазығындағы Алабота сорына құяды. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 1200 км2.
Дереккөздер
Санат:Тайынша ауданы өзендері Санат:Ертіс су алабы
Қобыланды күмбезі
2) Сарысу өз. бойындағы (Орт. Қазақстан) мазар. Ш.Уәлихановтың жазғандарынан белгілі. Құрылыс ісіне тас қолданылған. Басқа дерек жоқ.
Дереккөздер
Санат:Дін
Арендер
Арендер
thumb|150px|[[Бензол]] Арендер - хош иісті көмірсутектер ("Углеводороды ароматические") мақаласын қараңыз.
Арендердің алғашқы табылған мүшелерінің өздеріне тән жағымды иістері болғандықтан, оларды ароматты көмірсутектер деп те атайды.
Бірақ кейінірек ароматты көмісутектерге жататын көптеген заттардың хош иістері болмайтыны анықталды. Осыған қарамай, тарихи қалыптасып қалған бұл атау осы кезге дейін қолданылып келеді.
Арендер — молекулаларының құрамында бензол сақинасы (бензол ядросы) бар жалпы формуласы СnН2n -6 болатын көмірсутектер. Арендердің ең арапайым мүшесі — бензол С6Н6.
Бензол молекуласының құрылысы
Жалпы формуласы СnН2n -6 болғандықтан, бензолды өте қанықпаған қосылысқа жатқызуға болар еді. Бірақ бензол бромды сумен және калий перманганатының ерітіндісімен әрекеттеспейді, яғни қанықпаған қосылыстарға тән реакцияларға түспейді. Осылай бензолдың құрамы мен қасиеттерінің арасында біздің түсінігімізше сәйкессіздік туады. Бензол буы мен сутек газының қоспасын катализаторы бар қыздырылған түтік арқылы өткізсе, бензолдың бір молекуласы сутектің үш молекуласын қосып алып, құрылысы бізге таныс циклогексан түзіледі екен:
Бензол бұл қасиетті тек циклді құрылысты болғанда ғана көрсете алады деп тоқтам жасауға болады. Молекула құрамындағы көміртектің алты атомы цикл жасап тұйықталады және олар өзара қос байланыс пен дара байланыс арқылы кезектесіп жалғасады деп, бензолдың құрылымдық формуласын ең алғаш неміс ғалымы А. Кекуле ұсынды (1865 ж.).
Бірақ құрамында үш қос байланысы болса, бензол қанықпаған көмірсутектерге тән қасиеттер көрсетіп, бромды су және калий перманганатының ерітіндісімен әрекеттесер еді.
Сонымен бұл формула:
а) құрамында қос байланыс болғанымен, бензол неге қосылу реакцияларынан гөрі, орынбасу реакцияларына бейім;
ә) бензол молекуласындағы барлық көміртек атомдарының араларындағы байланыстардың ұзындықтары неге бірдей;
б) бензол молекуласының химиялық тұрақты болуы неліктен, т.б. сұрақтарды қанағаттандыра алмады. Бірақ Кекуле ұсынған формула бензолдың химиялық қасиеттерін толық сипаттамағанымен, осы уақытқа дейін қолданылып келеді.
XX ғасырдың басында ғана әр түрлі физикалық тәсілдерді пайдаланудың аркасында, бензол молекуласының құрылысын түсіндіруге мүмкіндік туды. Бензол молекуласы жазық пішінді. Барлық көміртек атомдары ұқсас, электрон тығыздығы бірдей бөлінген, көміртек атомдарының арақашықтықтары өзара тең (0,140 нм). Бензол молекуласы тең қабырғалы жазық алтыбұрыш пішінді болады.
Барлық көміртек атомдарының s-байланыстары мен р-электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі (орналасуы) нәтижесінде едәуір берік және бәрі бірдей "ароматты" байланыс түзіледі. Яғни, бензол молекуласындағы барлық көміртек атомдары арасындағы байланыстар "таза" дара байланыстардан да, қос байланыстардан да өзгеше болады. Бензолдың бұл қарастырылған құрылымдық формуласы жоғарыда қойылған сұрақтарға (бензол неліктен қосылу реакцияларына бейім емес, неге барлық алты қабырғалары тең және неге химиялық тұрақты, т.б.) жауап бере алады. Бензол молекуласының барлық алты қабырғаларының ұзындықтары бірдей 0,140 нм-ге тең болады. Бензолдағы С—С байланыстардың энергиясы 490 кДж/моль-ге тең дара байланыс пен қос байланыстар мәндерінің арасындағы сан болады.
Молекуласында электрон тығыздығының біркелкі бөлінуін ескеріп, бензолдың құрылымдық формуласында ортақ байланысты тең қабырғалы алтыбұрыштың ішіндегі дөңгелек арқылы да бейнелеуге болады. Сонымен қатар кемшіліктерін ескере отырып, Кекуле ұсынған формуланы да пайдалануға болады.
Арендердің гомологтары, атаулары мен изомерлері
Ароматты көмірсутектерді жүйелеу номенклатурасы бойынша арендер деп атайды. Бензол молекуласының сутек атомдары көмірсутек радикалдарына алмасқанда, бензолдың гомологтары түзіледі:
Молекуласында бірнеше радикалдары бар қосылыстарды атау үшін бензол сақинасындағы көміртек атомдары нөмірленіп, қосылысты атағанда орынбасардың орны сандар арқылы көрсетіледі. Егер бензол молекуласының екі сутек атомы радикалдарға алмасқан болса, онда бензолдың орто-, мета-, пара- туындылары түзіледі. Оларды атағанда, қысқаша бірінші әрпімен белгілейді: орто — о, мета — м, пара — п. Немесе әріптердің орнына сандар арқылы белгілеулер де қолданылады.
С6Н5 — тобы фенил радикалы, С6Н5 - СН2 — бензил радикалы деп аталады.
Арендердің алынуы
Арендерді, негізінен, тас көмір шайыры мен мұнайды фракциялап айдап алады. Сонымен қатар мұнайды өңдегенде және көмірді кокстегенде түзілетін газдарды синтездеу арқылы да алынады.
1. Сәйкес алқандарды катализатор қатысында ароматтап дегидрлегенде (риформинг) бензол мен оның туындылары түзілетінін білесіңдер:
2. Арендерді циклогексан мен оның гомологтарын дегидрлеп алуға болады. Н. Д. Зелинский мұнайдың құрамындағы циклогександы Pt, Pd катализаторлары қатысында 300°С температурада дегидрлеп бензол алды:
Осы келтірілген жағдайларда циклогексан туындыларын дегидрлегенде, бензолдың туындылары түзіледі:
3. Ацетиленді белсендендірілген көмір қатысында қыздырып бензол алуға болатынын сендер өткен тақырыптардан білесіңдер:
4. Бензолдың гомологтарын катализатор (алюминий хлориді немесе темір (III) бромиді) қатысында бензолды алкилдеп алуға болады:
Физикалық қасиеттері
Арендердің бастапкы мүшелерінің өздеріне тән иістері бар, олар суда ерімейтін, сұйық заттар. Органикалық еріткіштердің біразында жақсы ериді және өзі көптеген органикалық заттарды ерітеді. Бензол гомологтарының салыстырмалы молекулалық массаларының өсуіне байланысты балқу және қайнау температуралары заңды түрде артады. Бензол улы.
Бензол буымен үнемі дем алу анемия, лейкемия сияқты ауруларға ұшыратады. Толуол мен басқа гомологтарының зияндылығы бензолға қарағанда төмендеу.
Химиялық қасиеттері
Арендер орынбасу, қосылу және тотығу реакцияларына түседі.
Орынбасу реакциялары. Бензол ядросы едәуір тұрақты болғандықтан, бензолға орынбасу реакциялары тән.
1. Галогендермен орынбасу реакциялары темір (III) тұздарының қатысында жүреді:
Хлормен де бензол осылай әрекеттеседі.
2. Нитрленуі. Нитрлеуші қоспаның (концентрлі күкірт және азот қышқылдарының қоспасы) қатысында қыздырғанда, бензолдан нитробензол түзіледі:
3. Бензолдың гомологтары орынбасу реакцияларына бензолға қарағанда оңай түседі. Мысалы, метилбензол (толуол) орынбасу реакциясына бензолдан гөрі жеңіл түсіп, 2-, 4-, 6- жағдайдағы сутек атомдары оңай алмасады. Мұны метил радикалының бензол сақинасына әсерімен түсіндіруге болады. Қосылыс құрамындағы метил тобының байланыс электрондарын өзінен итеретінін білеміз (Марковников ережесін еске түсірейік). Метил тобының электрон тығыздығы бензол сақинасына қарай ығысуы нәтижесінде бензол сақинасындағы электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі бұзылып, 2-, 4-, 6-орындарында электрон тығыздықтары өседі де, сутек атомдары орынбасу реакцияларына оңай түседі. Мысалы, толуолдың азот қышқылымен әрекеттесу реакциясы нәтижесінде 2,4,6-тринитротолуол түзіледі:
2-, 4-, 6-тринитротолуолды тротил, тол, ТНТ деп те атайды.
Қосылу реакциялары. Бензол косылу реакцияларына қиын түседі. Тек қатты қыздырғанда немесе ультракүлгін сәулелермен әсер еткенде және катализатордың қатысында ғана бензол қанықпаған қасиет көрсетіп, сутекті және галогендерді қосып алады.
5. Галогеиді қосып алуы. Ультракүлгін сәулелердің әсерінен бензол хлордың алты атомын қосып алып, нәтижесінде, гексахлорциклогексан (гексахлоран) түзіледі:
Тотығу реакциялары. Бензолдың өзі тотықтырғыштардың әсеріне өте тұрақты. Қалыпты жағдайда бензол калий перманганаты ерітіндісін түссіздендірмейді.
6. Ал бензолдың гомологтары (туындылары) біркелкі оңай тотығады. Мысалы, метилбензолга С6Н5СН3 калий перманганаты ерітіндісін құйып қыздырса, ерітінді түссізденеді. Толуолдың метил тобы карбоксил тобына (—СООН) айналып, бензол қышқылы түзіледі.
7. Бензол мен оның гомологтары ауада ашық жалынмен бықсып, күйе түзе жанады (молекула құрамындағы көміртектің массалық үлесіне көңіл аударыңдар):
2С6Н6 + 3O2 -> 12C + 6Н2O
2С6Н6 + 15O2 -> 12СO2 + 6H20
Бензолдың гомологтары бензолға тән және басқа реакцияларға, мысалы, бензол сақинасына сутек қосылу және галогендермен орын басу реакциясына (бензол ядросындағы және бүйір тізбектегі сутек атомдарын алмастырып) түседі.
Арендердің жеке өкілдері және олардың қолданылуы
Бензол С6Н6 түссіз сұйық, улы зат, өзіне тән иісі бар, судан жеңіл және суда ерімейді. Бояғыш заттар, дәрі-дәрмектер, қопарылғыш заттар, синтездік талшықтар алу үшін және органикалық заттардың еріткіші ретінде кеңінен қолданылады.
Толуол С6Н5 — СН3 судан жеңіл, суда ерімейтін, түссіз сұйықтық. Дәрі-дәрмектер, бояулар және қопарылғыш заттар (тротил, тол), синтетикалық жуғыш заттар, капролактам алу үшін қолданылады. Полимерлердің жаксы еріткіші болып табылады. Антидетонаторлық қасиетін өсіретін болғандықтан, бензинге қоспа ретінде қолданылады.
Этилбензол С6Н5 — С2Н5 түссіз сұйықтық. Стирол алуға қолданылады.
Изопропилбензол С6Н5 — СН(СН3)2 түссіз сұйық зат. Фенол мен ацетон алуға пайдаланылады.
Стирол (винилбензол) С6Н5 — СН = СН2 суда ерімейтін, жағымды иісті сұйықтық. Құрамында еселі байланысы болғандықтан оңай полимерленеді.
Дереккөздер
Санат:Химия
هيدروكربون عطري Арени Aromatski ugljikovodici Hidrocarbur aromàtic Areny Aromaten Αρωματικοί υδρογονάνθρακες Aromatic hydrocarbon Aromatoj Hidrocarburo aromático Areenid Aromaattinen hiilivety Hydrocarbure aromatique ארומטיות Areni Composti aromatici 芳香族炭化水素 방향족 탄화수소 Aromatiniai junginiai Aromātiskie ogļūdeņraži Aromatische verbinding Węglowodory aromatyczne Hidrocarboneto aromático Hidrocarbură aromatică Ароматические соединения Arén Aromatiska kolväten அரோமாட்டிக் ஹைடிரோகார்பன் Ароматичні вуглеводні 芳香烃
Кампли
Кампли (Campli) — Италиядағы коммуна, Абруццо әкімшілік аймағына қарасты Терамо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7533 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 99 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 73 км² шамасында. Пошта индексі — 64012.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Абруццо елді мекендері
Канталапьедра
Канталапьедра (Cantalapiedra) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Саламанка провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Кампо-де-Пеньяранда ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1127 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 71,15 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 50 км.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саламанка елді мекендері
Эльстер мұздануы
Эльстер мұздануы — Солтүстік Германиядағы ескі мұзданулардың бастапқысы. Ол Орыс жазығындағы лихвин мұздануы мен Альпыдағы миндель мұздануына ұқсас келеді.
Дереккөздер
Санат:География Санат:Геология
Құлқайыр
Құлқайыр (Malva) – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық өсімдіктер. Қазба қалдықтары миоценнен белгілі. Құлқайырдың Жер шарының қоңыржай белдеулерінде тараған 130, ал Қазақстанда 7 түрі бар. Барлық жерде, әсіресе селдір орманда, бақта, бұта арасында, жол жиегінде өседі. Бүтін, тілімді және саусақ салалы жапырақтары сағақты келеді. Қос жынысты гүл жапырақ қолтығында бірнеше шоғыр құрап, кейде жеке-дара шашақ тәрізді гүл шоғырын түзеді. Тостағаншасы төменгі жағы біріккен 5 жапырақшадан тұрады. Гүл тәжі бес күлтелі, тостағаншасымен бірдей немесе одан ұзындау болады. Қошқыл, алқызыл, қызғылт немесе ақ, күлте жапырақтары жоғары жағында ойық немесе қиық, төменгі жағында сүйірленген тырнақша сияқты. Түбінде шашақ тәрізді түкті немесе жалаңаш, аталықтардан тұратын түтікшесі бар. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қарашада жеміс салады. Жемісі құрама, піскеннен кейін жемісшелерге (8 – 16) бөлініп кетеді, тұқымы бүйрек тәрізді. Құлқайырдың кейбір гүлдері медицинада және халықтық медицинада кеңінен қолданылады. Дәрілік өсімдіктерге орман құлқайыры (М. sіlvestrіs), кіші құлқайыр, немесе түймегүл (М. pusіlla); өте құнарлы мал азықтық, жем-шөптік түрлеріне Могилев құлқайыры – (M. mohіlevіensіs), құрамында белок көп, салат ретінде қолданылатын азық-түліктік түрлеріне [жеке құлқайыр]] (M. neglecta) жатады.
Дереккөздер
Санат:Құлқайырлар
Касситерит
Касситерит– оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы SnO2. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, дипирамидальды, түтікше, ине тәрізді кристалдар түзеді. Түсі қоңыр, қара, кейде сарғыш қызыл. Қатты 6 – 7, меншікті салмағы 7 г/см3, алмастай жылтыр. Касситериттің кен орындары пегматиттерде, скарндарда, жоғары температуралы кварц желілерінде және кенқайраңдарда кездеседі. Қазақстанда касситериттің кен орындары Қалба-Нарын, Көкшетау, Шу-Іле тауларында, кенқайраңдары Оңтүстік Алтай, Солтүстік Қазақстан аймақтарында, Ұлытау тауларында бар. Касситерит маңызды қалайы кентасы.
Кристалдық құрылысы рутилдің структурасына ұқсас. thumb|Касситерит кристалдары
Кристалдық бейнесі
депкі пайда болған касситерит кристалдары қуыстарда жиі кездеседі. Әдетте оның кристалдары ұсақ, бірақ кейде ірілері де кездеседі, оның мөлшері 10 см-ге барады (салмағы бірнеше килограмм). Кристалдық бейне формалары дипирамидалық, пирамидалы-призмалық немесе сояу тәрізді, кейде инеліктей жіңішке болады. Кристалдарының қоспақтары да, рутилдікіне сәйкес, бүгілген иін бейнелі болып келеді. Тұтас түйірлі немесе радиал-сәулелі агрегатты массалары сирек кездеседі. Әдетте касситерит кристалдары майда сеппе түрде немесе формасы бұрмаланған түйір түрінде байқалады. Кейде оның гидротермалық желілердің қуысында әдемі друза түрде пайда болғандары байқалады.
Коллоид ерітінділерден пайда болатын кейбір жағдайларда касситерит қабаттасып қабарып ескен тұтас масса түрінде кездеседі. Оның формасы кейде тарамданған бұтақты ағаш Tapisflee болып келеді.