cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Астана
Халқы
2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді.
2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды.
КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың енбекке жарамды түрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар.
Неке одағына кірудің орташа жасы — ер адамдар — 27,5 жас, әйелдер — 25,3 жас.
Агломерациясы
«Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады.
2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам).
Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде.
Экономикасы
Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы.
Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары. Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда.
АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда.
Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған.
2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады:
Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8).
Теміржол көлігі
Астана қаласы Петропавл — Қарағанды — Балқаш және Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан.
Автокөлік
Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды.
Қалалық көлік
Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды.
2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады.
Әуе көлігі
Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан.
2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды. Нұрсұлтан Назарбаев әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна.
Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады.
Өзен көлігі
2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды. «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті.
Театрлар, концерт залдары және мұражайлар
Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар.
Мәдениет
Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К.Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар.
Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, Жастар сарайы және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. Бәйтерек монументі қаланың басты символы болып саналады.
Көркем шығармалардағы Астана қаласы
Ақмола 1997 жылы 10 желтоқсанда (1998 жылдан бастап — Астана, 2019 жылдан — Нұр-Сұлтан) Қазақстанның жаңа астанасы болған кезден-ақ, қала құрметіне көптеген әндер мен шығармалар жазылды. Қазақстан эстрадасының әншілері Нағима Есқалиева, Алтынай Жорабаева, Әли Оқапов, «Дос-Мұқасан» музыкалық топ, «Бәйтерек», «Арнау», «Жігіттер» музыкалық топтары және тағы басқалар репертуарларында Қазақстан астанасына арналған әндер бар.
Әкімшілік бөлінуі
Астана қаласы Сарыарқа, Алматы, Байқоңыр, Есіл және Нұра аудандарына бөлінген.
Қысқаша тарихы
Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі Ақмола облысы Целиноград ауданының аумағын екі бөлікке бөлуіне әкелді.
Халқы
Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.
Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім — 6,7 құрады.
Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.
Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж. — 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж. — 14,2 мың, 2005 ж. — 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.
Халық санының өсуі
Қазақстанның Алматы қаласынан кейінгі тағы бір миллионер қаласы тіркеледі. 2009-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының миграциялық сальдосы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.
Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.
Бауырлас қалалары
Астананың 20 бауырлас қаласы бар.
Сыртқы сілтемелер
* Санат:Республикалық маңызы бар қалалар Санат:Қазақ елінің астаналары Санат:Азия елордалары Санат:Еуропа елордалары Санат:Қазақстанның миллионер қалалары
Мәһди
Мәһди, Мәди, Мәді (المهدي — дұрыс жолға бастаушы, Алланың жолымен алып жүруші) — діни сенімде ислам құндылықтарын қайта жандандыру үшін болашақта өмірге келетін діни қайраткер. Ислами түсінікте ол ақырзаман таянғанда дүниеге келеді. Мәһди жайлы Құранда аят кездеспейді, Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) оның Хорасанда туылатынын болжап, хадисінде “Хорасаннан қара белгі көрсеңдер асығыңдар, онда Алланың орынбасары — Мәһди болады” дейді (Ал-Хаким, 8572). Мәһди адам баласының бойындағы адамгершілік қасиетті қайта тірілтіп, Құран Кәрімнің құпиясын жариялайды деген түсінік қалыптасқан. Ол Иасауи ұстанған адамның өзін-өзі тану ілімін дамытатын болады. Мәһдидің қайраткерлігін пайғамбар: “әділетсіздік пен жемқорлық толы әлемге әділдік орнатушы” деп бағалайды (Мишкат/Сунан Абу Дауд, 4285). Мәһди дүниеге келерде түрлі оқиғалар (дүниежүз. соғыс, лаңкестік, тағыда басқа) және ай мен күннің тұтылуы, өзен-көлдердің тартылуы, климаттың ауысуы секілді табиғи ауытқулар болады деген болжам айтылады. Ибн Кәсир, Ас-Суйути, Ас-Сахауи, Ас-Санғани, Аш-Шауқани, Абу Нуғайма әл-Исфахани, ибн Халдун, т.б. ислам ғұламалары еңбектерінде Мәһдидің өмірге келуі туралы болжамды шындыққа балайды. Ал Шейх Рафийуддин Мухаддис Дехлеуи “Қиямет белгілері” атты кітабында “Пайғамбардың қызы Фатима әз-Зухрадан өрбіген Мәһди 40 жасында Меккеде қажылықта жүрген кезінде танылады” дейді. Жалпы мұсылман қауымы Мәһдидің келетініне сенуді иманның негізі деп есептемесе де, оны шындық деп біледі.
Дереккөздер
Санат:Ислам
Төменгі Синьга
Төменгі Синьга — Ресейдегі өзен. Түмен облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Бочанка өзенінің оң жағалауынан 36 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды.
Қадыр Хасанов
Хасанов Қадыр (4.1912, Алматы — 1.7.1976, соңда) — жазушы, драматург. 1934 жылы ҚазПИ-ді бітірген. "Қәмбәғәлләр авази" газеті (1930-31), "Қизил таң" журналы (1931-39) редакцияларында, Қазақ мемлекеттік баспасында (1939-48), Қазақстан Жазушьшар одағында (1939-49), "Шәрқ хәқиқити" журналында (1943-46), Қазақстан ғылым академиясының ұйғыр-дүнген мәдениет бөлімінде (1946-49) әр түрлі жауапты қызмет атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы ("Социализм жыры") 1934 жылы жарияланды. "Бағбан" (1943), "Ұйғыр әуендері" (1950), "Назугум" (1963), т.б. өлендер жинағы жарық көрді. Ол "Манан" (1939), "Гүлстан" (1941), "Ауруын сұрасаң" (1959), "Өмір жолымен" (1961), "Назугум" (1970) пьесалары арқылы ұйғыр тіліндегі драм, шығармалардың дамып, қалыптасуына еңбек сіңірді. Xасанов "Шоқан Уәлиханов — ұйғыр медениетін зерттеуші" (1963), "Абдулла Розыбақиев туралы" (1974), "Гүлстан" (1975), т.б. ғылыми-зерттеу еңбектер, оқулықтар жазды. Ол орыс классиктерінің және туысқан халықтар әдебиетінің біраз шығармаларын ұйғыр тіліне аударды. "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.
Төменгі Синьга
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені Есет өзенінің құйылысынан Тура өзені, Тавда өзендерін қоспағанда сағасына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Түмен облысы өзендері Санат:Ертіс су алабы
Тыдель-Тым
Тыдель-Тым — Ресейдегі өзен. Томск облысы, Краснояр өлкесі, Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Конгар өзенінің сол жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 32 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — ОбьВасюган өзенінің құйылысынан Вах өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Васюган, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
АҚШ-тың масс-мәдениеті
АҚШ-тың масс-мәдениеті- ол тек табыс табу мен баюды насихаттайтын мәдениет деп айтуға болады. Ол мәдениет туындыларында рухани құндылықтар, өз еліне деген сүйіспеншілік, өмірге деген көзқарас жоқ не аз. Тек құлқын қамынан аспайтын сана тәрбиелеуші өнімдер. Өкінішке қарай, біздің елдің масс-мәдениетінің көп бөлігін құрап отырған дәл осы АҚШ өнімдері.
Күндіз-түні қай арнаны қоспасаныз, атыс-шабыс, порнографиялық көріністер, жартылай жаланаш әншілер мен бишілер. Одан қалса, қыз-келіншектерге ермек болған түрік, корей, Латын Амерканың тәрбиелік мәні төмен ұзын-сонар телехикаялары.
Телехикая қаһармандарының өмірі мен мәселелеріне терең ой толғап кеткен қыз-келіншектер кей кездері елді былай қойғанда, өз үйінде не болып жатқанын естен шығарып алуда. Жас буын осы сериалдардағы сылқымдар мен экшн қаһармандарына қарап бой түзейді.
Дереккөздер
Санат:АҚШ Санат:Кино
Сақсын
Сақсын - орта ғасырларда Жайық өңірінде болған қала.
Батыс Қалба алтынды белдеуі
Батыс Қалба алтынды белдеуі – негізінен алтын кені тараған Алтай металлогения аймағының бір бөлігі; Зайсаннан Семейге дейін солтүстік-батыс бағытта 600 км-ге созылып, ені 150 км-ден 190 км-ге дейін жететін ірі геологиялық құрылым. Ол бірқатар өндірістік маңызы бар алтын кен орындарын (Ақжол, Бақыршық, Большевик, Васильев, Суздаль, Жанан, Жұмба, Құлынжон, Миялы, Еспе, т.б.) біріктіреді.
Сақсын
Оның орналасқан орны туралы әр алуан пікір қалыптасқан. Белгілі жиһанкез Абдул-Хамид Гарнати «1131-1169 жылғы Шығыс және Орталық Еуропаға саяхат» атты кітабында Жайық өзеннің жағасыңдағы Сақсын қаласында 20 жыл өмір сүргендігі, оның мешіттері мен чалқы туралы мағлүмат берді. .
Батыс Қалба алтынды белдеуі
Геологиялық құрылымы, құрамы
Тектоникалық тұрғыдан белдеу – тас көмірдің жанартаутекті-терригенді жыныстарынан тұратын синклинорий болып табылады. Шөгінді-жанартаутекті девон жыныстары белдеу ішінде, Шар өзенін бойлай қалыптасқан горст-антиклинорийде тараған. Осы антиклинорий мен кейбір терең жарылымдар бойында, ультрабазиттер, ал белдеудің өн бойында кіші интрузивтер мен дайкалар (гранит, гранит-порфир]], диорит, диорит-порфирит, диабаз, т.б.) кездеседі. Алтын, негізінен, кварц желілерінде және шашыранды сеппе түрде таралған сульфидтік минералдармен бірге жаншылу, уатылу белдемдерінде шоғырланған.
Алтынды қайраңдары
Батыс Қалба алтынды белдеуі ірі алтын кен орындарымен қатар (жалпы саны 100-ден астам) алтынды қайраңдарға да бай. Жанама, Қызылсу, Шар, Лайлы, Бөкі, Құлынжон өзендерінде алтын 19 ғасырдың басынан жуылып алынған. Салмағы 0,9-2 кг болатын жоғары сапалы (905-940 сынамалы) саф алтындар жиі кездескен. Ең үлкен (салмағы 6,5 кг) саф алтын 1912 жылы Жұмба кен орнында табылған. Батыс Қалба алтынды белдеуінде 1925-1994 жылдары алтынды «Алтайзолото» тресі өндірген. Трест 1986-1994 жылдары жылына мемлекетке 1,5-3,4 т алтын тапсырып отырған. 1995 жылдан алтын кентастарын шығару және өңдеу жұмыстарын бірқатар кәсіпорындар жүргізеді.
Сақсын
Дереккөздер
Санат:Қазақстан көне қалалары
Батыс Қалба алтынды белдеуі
Алтынды қайраңдары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Бүркітбай Масыпұлы Батырханов
Батырханов Бүркітбай Масыпұлы (1924 жылы туған, Айыртау ауданы Ботай ауылы) — соғыс ардагері, қоғам қайраткері. Қазақ КСР еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Көкшетау педагогикалық училищесін (1941), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1962) бітірген. Бірлестік ауылындағы орталау мектепте мұғалім болған. 1942 жылы тамыз айында Кеңес армиясы қатарына алынып, Орлов-Курск доғасындағы, Польшаны, Чехославакияны жаудан азат ету ұрыстарына қатысқан. Соғыстан кейін комсомол, партия қызметтерінде болған. 1953 — 57 жылдары Қызылту аудандық партия комитетінің 2-хатшысы, Мәскеудегі арнайы бөлімнің меңгерушісі, кейіннен зейнеткерлікке шыққанға дейін Көкшетау облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Жауынгерлік ерлігі үшін», «Германияны жеңгені үшін», «Малая Серебряная ВСХВ» медальдарымен, т.б. марапатталған. Қазір Көкшетау қаласында тұрады.
Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Санат:1924 жылы туғандар Санат:Айыртау ауданында туғандар Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО) Санат:Жауынгерлік еңбегі үшін медалінің иегерлері Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Айнабұлақ ауылдық округі (Ұлытау облысы)
Айнабұлақ ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 381 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Гипс
нобай|Гипс 200px|thumb|Гипс розаГипс (грекше gypsos — бор, ок)
Гипстің жеке кристалдары қалақша, баған, призма пішінді, ал минерал агрегаттары ұсақ түйіршік (алебастр) немесе талшық (селенит) масса түрінде кездеседі. Гипс ақ, мөлдір кейде қоспаларына байланысты түрлі түсті, шыныша жылтыр; қаттылығы 1,5, меншікті салмағы 2,3 г/см3, балқу температурасы 32 – 41°С. Құрғап келе жатқан тұзды көл мен теңіздерде шөгеді, басқа сульфаттармен бірге мұнай және күкірт кендерінде түзіледі, шөгінділер арасында ангидриттің гидратталуынан тұз кендерінің бұзылу-тозу қабаттарында суға ерімейтін үгінді түрінде шоғырланады. Гипс құрылыста, хирургияда, металлургияда, қағаз, бояу, цемент өнеркәсібінде, мүсін өнерінде, оптикада және ауыл шаруашылығында (тыңайтқыш) қолданылады. Гипстің ірі кен орындары Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Жамбыл және Алматы (Үлкен Бұғыты, Кіші Бұғыты) облыстарында бар.
Кристалдық сырт бейнесі көбінесе таблетка формалас жұқа келеді, кейде призма түрінде болады. Гипстің «қарлығаш құйрық» деген қоспақтары жиі кездеседі. Гипстің жеке кристалы мен қоспағы. Агрегаттары қуыстар ішінде топталып өскен друзалар құрайды. Сонымен қатар оныц майда кристалды тыгыз түрлері болады (алебастр). Тастың жарықтарында шаншылып салаланып өскен талшық ты гипстер де болады. Талшықты гипс көбінесе жібекше құлпырған әдемі келеді.
Гипс әр түрлі табиғат жағдайында:
Гипс ете бағалы құрылыс материалы болып табылады. Ол түрлі керкемдік, скульптуралық ендірісте қолданылады.
Кендері:
Гипс біздің елімізде, Батыс Уралда, Башқұртстанда, Татарстанда, Архангельскта, Вологодск облыстарында, Солтүстік Кавказда (Дагестан), Түрікменстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда, кездеседі. Гипс кені шет елдердің көбісінде бар.
Дереккөздер
Санат:Сульфат минералдар Санат:Кальций қосылыстары Санат:Мүсін жасау материалдары
Ербол Шымкентбайұлы Әлиқұлов
Ербол Шымкентбайұлы Әлиқұлов (01.01.1974, Шымкент облысы, «Киров» қалалық кентін) - Экономика ғылымдарының кандидаты (2007).. Қазақ.
Әкесі - Әлиқұлов Шымкентбай, марқұм, Түркістан облысы әскери комиссариат бастығы болған. Анасы - Әбдірайымова Аманкүл, зейнеткер.
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің психология факультетін (1996) психология оқытушысы мамандығы бойынша; әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің экономика және философия факультетін (2007) заң ғылымдары бакалавры мамандығы бойынша бітірген.
Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Алматы қаласының үлгісінде логистикалық жүйелерді отын-энергетикалық кешенде дамыту динамикасы».
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2005 жылдан).
1991 жылдан - әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің студенті. 1996 жылдан - Бауыржан Момышұлы атындағы Республикалық қайырымдылық қорының «Кәусар бұлақ» баспасы директорының орынбасары. 1998 жылдан - «Асфар» ЖШС жарнама-полиграфиялық компаниясының директоры (Алматы қ.). 2002 жылдың ақпанынан - Алматы қаласы Түрксіб ауданының әкімі аппаратының нарықтық қатынастарды дамыту бөлімінің бас маманы м.а., 2002 жылдың мамырынан - бас маманы; 2003 жылдан - отын-энергетика бөлімінің бастығы. 2005 жылдан - Алматы қ. Түрксіб ауданы әкімінің орынбасары. 2006 жылдың ақпанынан - Алматы қ. Алмалы ауданы әкімі көмекшісінің м.а., 2006 жылдың мамырынан көмекші-кеңесшісі, 2006 жылдың шілдесінен - әкімнің орынбасары. 2009 жылдың маусымынан бері - Алматы қаласы Жетісу ауданының әкімі.
Әскери атағы - капитан.
Ұялы съезі
Оған Орынбор шекара комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генс қатысып, 1827 ж. Ішкі Орданы шарпыған жұтқа байланысты өрбіген дүрбелең уақиғаның — халықтың Жәңгір ханға алғашқы наразылығының себеп-салдарын анықтауды мақсат етті. Жиын, дау-дамай, айтыс-тартыспен басталған Ұялы съезі бір аптаға созылды. Онда Бөкей Ордасының белгілі старшындары Шеркеш Жақсыбайұлы, Жаналы Саңғырықұлы, Науша Қаржауұлы, т.б. Жәңгір ханға алым-салық көбейткені, тым орысшылдығы, қара халық мүддесімен санаспайтындығы туралы ауыр айып тақты. Олардың қолдаушысы Қайыпқали Есімов Орынбордың Ордоносгаус түрмесінде отырғандықтан жиынға қатыса алмады. Әйтсе де Шөке Нұралыханұлы, Шыңғали Орманұлы сияқты сұлтандар сөйлеушілерге астыртын дем беріп, Жәңгірді сүріндіруге тырысып бақты. Съезде Жайық және Ішкі шептегі казак-орыстардың қазақтарға жасаған зорлық-зомбылығы да ашық айтылды. Генс жиынға бүлікшіл старшындардың мысын басып, хан құзыретіне мүлтіксіз бағындыру үшін келген болатын. Бірақ жиын барысында хан астамшылығына ашынған топты ықтырып, ықтиярға көндіру оңайға түспесіне көзі жетіп, әкімшілік-мәмілегерлік саясат ұстануға мәжбүр болды. Ең алдымен ханның құзыреттілігін шектеу мақсатымен Хан кеңесі атты өкілетті орган құрып, оған байұлының әр руынан 12 би мүше болды, сондай-ақ сұлтандар да тартылды. Мысалы, Шөке хан кеңесінің төрағасы, Мүшеғали (Шыңғалидың інісі) бас хатшы ретінде бекітілді. Бөкей Ордасы тұрғындарының казак-орыс шептерімен даулы істерін шешу үшін хан депутаттығы құрылды. Осылайша жергілікті орталық билік екіге бөлініп, ел басқару ісінен шеттеп қалған рубасылары лауазымды қызметке ие болды. Жәңгірдің өзі мәмілеге келіп, өзара түсіністікке жүгінген соң старшындар да көп қарсыласпай, ханға адал қызмет етуге ант берді. Осы жиында ханды жақтаушылар арасында Исатай Тайманұлы да бар еді. Генс оны Ішкі Орданы билеу ісіне сіңірген еңбегі үшін шекара комиссиясының мадақ қағазымен марапаттады. Ұялы съезіне қатысушы старшындардың талабымен Генс Қайыпқали сұлтанды қамаудан босатуға ықпал етті.
Дереккөздер
Санат:Бөкей әулеті Санат:Қазақстан тарихы Санат:1828 жыл
Астрахан хандығын Ресейдің жаулап алуы
Астрахан хандығын ресейдің жаулап алуы (1556) - Русьтің Шығыс елдеріне қарсы бағытталған басқыншылық жорықтарының бірі. 16 ғасырдың 2-ширегінде Мәскеу Астрахан хандығына билік жүргізу әрекетін күшейтіп, Дербісәліден жеңілген Әбдірахманның таққа кайта отыруына көмектесті (1539). 1551 ж. оның орнына Қырым ханының көмегімен Ахмет ханның шөбересі Жаңбыршы отырды. Қазан хандығы құлағаннан кейін-ақ (1552) Русьтің түпкі мақсатын түсінген Жаңбыршы Мәскеудің ықпалымен жүргісі келмеді. Соны сылтауратып, Каспий тенізііне шығуды көксеген Русстің 30 мыңдық әскері 1554 жылдың көктемінде өзенмен жүзіп келіп, Қажы Тарханға кірді. Жаңбыршы Азуға қашып құтылды, бірақ әйелі мен балашағасы орыс тұтқынында қалды. Шілде айында орыс әскері қала тұрғындарын жаппай қырғынға ұшыратты. Осыдан кейін хандықтың жаңа ханы Дербісәлі Ресей патшасына адал болуға ант беріп, жыл сайын алтын төлеп, балық өткізіп тұруға міндеттенді. Орыс балықшылары Еділ мен Каспий теңізінен ешқандай салықсыз балық аулауға мүмкіндік алды. Астрахан хандық халқы хан сайлау құқысынан айырылып, оны Ресей патшасы тағайындайтын болды. Дербес саясат жүргізуге ұмтылған Дербісәлі хан 1556 жылдың жазында орыс елшісі Мансуровты қуып жіберіп, әскерін талқандады. Сөйтіп Мәскеумен байланысын үзді. Ресей Қажы Тарханға қарсы атқыштар әскері мен казактарды аттандырды. Қырым ханы Дәулеткерей Дербісәліге көмекке зеңбірекпен қаруланған 1000 жауынгер жіберді. Бірақ ноғай княздарының опасыздығынан Дербісәлі орыстардан жеңіліс тапты. Түрік сұлтаны Селим II мен Қырым ханы Дәулеткерейдің орыстардан азат ету мақсатымен Астраханга жасаған жорығы (1569) сәтсіз аяқталды. Осыдан сон, хандық аумағы біржола Ресейдің иелігіне көшті.
Дереккөздер
Санат:Тарих
Хейердал мұздығы
Хейердал – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғар пішіндес мұздық. Орта бүйен өзенінің бастауыңда. Мұздық норвег теңіз саяхатшысы Тур Хейердалдың есімімен аталған.
Аумағы
Ұзындығы 3,8 км, оның ішінде ашық бөлігі 3,3 км. Ауданы 6,2 км2, ашық жері 5,3 км2. Фирн алаңы 2,6 км2, ашық тілі 2,7 км2, көлемі 0,3 км3.
Дереккөздер
Санат:Жетісу облысы мұздықтары Санат:Жетісу Алатауы
Көмірлердің түсі
Дереккөздер
Санат:Геология
Спрингфилд (Небраска)
Спрингфилд (Springfield) — Небраска штатының Sarpy округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1450 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1.4 км² шамасында. FIPS коды — 31-46520.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Небраска қалалары
Камаму
Камаму (Camamu) — Бразилиядағы муниципалитет, Баия штатында орналасқан. Оңтүстік Баия мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Валенса экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Санат:Баия елді мекендері
Батыс Қаратау жотасы
Батыс Қаратау жотасы – Маңғыстау тау сілемдерінің бірі. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр, ені 10 км-дей. Биік жері – Отпан тауы (532 м).
Геологиялық құрылымы
Пермь, триас кезеңдерінің метаморфтанған құмтасты, тақтатасты, конгломератты жыныстарынан түзілген. Олар төрттік кезеңде жиналған делювийлі-пролювийлі саздақты шөгінділермен жабылған. Жер қыртысының жаңа тектоникалық қозғалысы нәтижесінде көтеріліп жаңғырған. Қойнауында мұнай, газ, темір, мыс, көмір кендері бар.
Жер бедері
Таудың ұшар бастары қырлы, беткейлері жыра, сай, шатқалдармен тілімденген.
Өсімдігі
Құнарсыз сұр қоңыр топырағында жусан, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Тау етегінде тұщы бұлақтар бар.
Дереккөздер
Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Шұрық
Шұрық – мал жайылымдық шұрат жер. Алматы облысы Көксу ауданы, Кербұлақ аудандары малшыларының күзгі және көктемгі мал жайылымы. Алғабас ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 100 км жерде.
Негізінен шөлге төзімді изен, жүзгін, жусан, бетеге, теріскен, ақселеу, ебелек, сай-жыраларда бидайық, қарабас өседі. Топырағы бозғылт сұр әрі құмайтты. Осыған байланысты көктемгі қар суынан, жазда-күзде жауған жаңбырдан жер беті оңай бұзылады. Жауыннан кейін сай, ор-шұңқырлар пайда болады. Осындай ерекшелігіне байланысты аты да “Шұрық” деп аталған. 1921 – 1922 ж. Қазақстанда жүргізілген аграрлық реформа тұсында осы шұрықта болған оқиға туралы жазушы К.Тоқаевтың “Шұрық шұратында” деген деректі әңгімесі бар.
Дереккөздер
Санат:Жетісу
Смердье
Смердье (Смердья, Смертья) — Ресейдегі өзен. Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мечка тармағының сол жағалауынан 15 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 11 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Двина Вага өзенінің құйылысынан Пинега өзенін қоспағанда, сағасына дейін. Өзен саласы — Вычегда мен Сухона құйылысынан төмен Солтүстік Двина тармағының су алаптары, өзен алабы — Солтүстік Двина.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
АҚШ БАҚ-ның функциялары
АҚШ БАҚ-ның функциялары - Американ университетінің журнализм профессоры, доктор Лэйрд Андерсон бес бағыт бойынша атап көрсеткендей біріншіден, елді ақпаратпен қамтамасыз ету,екіншіден, талдау-сараптау жасап түсіндіру, үшіншіден, көңіл көтеру, төртіншіден, философиялық ой тастап, эстетикалық тәрбие беру, бесіншіден, экономикалық миссия, яғни жарнама арқылы халыққа қызмет көрсету.
Дереккөздер
Санат:АҚШ
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Пневмоостеопатия
Пневмоостеопатия (сүйекті қалпына келтіру) қалай пайда болғаны белгісіз ауру, өкпедегі тарам-тарам ауыр сүйек тканінің альвеолды даму аралығында пайда болуы.
Дереккөздер
Санат:Медицина Санат:Пульмонология
12 сәуір
Сәуірдің 12 — Григориан күнтізбесінде жылдың 102-ші күні (кібісе жылдарда 103-ші). Жылдың аяғына 263 күн қалады.
Сыртқы сілтемелер
Санат:12 сәуір
Хырс
Хырс - құмарлық, ұмтылу, шектен тыс қалау мағынасында; сопылықта бір нәрсені иемдену жолында бүкіл жолдарды, кез келген әдісті (шариғатқа сай ма, сай емес пе - қарамастан) қолдану. Мұратқа жетуде адал-арам деместен ұмтылу дегенді білдіреді. Бұл захидтердің (аскеттердің) жолы. Таза сопылық, таза жолдармен хаққа ұласуды талап етеді.
Дереккөздер
Санат:Илам
Аллохорлар
Аллохорлар (alios —	өзге, басқа, сһоrео — таралымын) — ұрығы, тұқымы сыртқы факторлар — жел (анемохория), су (жер бетінде өсетін өсімдіктер үшін — гидрохория, су ортасында өсетін өсімдіктер үшін — гидатохория), жануарлар (зоохория) және адам (антропохория) арқылы таралатын өсімдіктер мен саңырауқұлақтар.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Тамаха (Оклахома)
Тамаха (Tamaha) — Оклахома штатының Haskell округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 198 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 16.6 км² шамасында. FIPS коды — 40-72400.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Оклахома қалалары
Виктор Иванович Цыхлер
Цыхлер Виктор Иванович (1938 жылы туған) — спортшы, ауыр атлетикадан спорт шебері (1963), КСРО-ның, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. Алматы үй құрылысы комбинаты спорт к-тінің директоры қызметін атқарды.
Дереккөздер
Санат:КСРО ауыр атлеттері Санат:1938 жылы туғандар Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
АҚШ теледидары
АҚШ теледидары - АҚШ-тағы алғашқы телестанциялар өз хабарларын 1941 жылы шілде айынан бастап бере бастады. XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап олардың саны 1200-ге жетті, олардың ішінде 860-тан астам коммерциялық телестанциялар бар. Жетекшілік рөл үш аса ірі компанияға тиесілі: “Нейшнл бродкастинг компани” - NBC (Эн-Би-Си); “Коламбиа бродкастинг систем”-CBS (Си-Би-Эс); “Американ бродкастинг компани”-ABC (Эй-БИ-СИ).
1987 жылы 87,4 млн. америкалық отбасыларда телевизорлар болды, олардьң 59%-ы 15 және одан да көп бағдарламаларды, 31 %-ы 30-дан астам эфирлік және кабельдік бағдарламаларды қабылдады. Үкіметтің қаржылық демеушілігін пайдаланатын қоғамдық теледидар “Паблик бродкастинг сервис” -PBS (Пи-Би-ЭС) компаниясына (біріктірілген, оның құрамында 300 станция бар.
Эфирлік және кабельдік теледидар дами түсуде. 1981 жылы 31 желтоқсанда күніне 24 сағат бойы жұмыс істейтін "Кейбл ньюс нетуорк" CNN (Си-Эн-Эн) кабельдік ақпарат хабарларын тарату арнасы іске қосылды. АҚШ теледидарында бағдарламалар жеткізудің жер бетіндегі және Жер серіктік тармақталған жүйесі, дүниежүзіндегі ең ірі кино өнеркәсібі бар.
Дереккөздер
Санат:АҚШ
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Рэнвик (Айова)
Рэнвик (Renwick) — Айова штатының Гумбольдт округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 2.6 км². FIPS коды — 19-66450.
Тұрғыны
2010 жылы қала тұрғыны 306 адамды құрады.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Гумбольдт округінің елді мекендері
NGC 1638
NGC 1638 — Эридан шоқжұлдызында орналасқан SB0 типті галактика.
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Ашылуы
Бұл нысанды 1786 жылы 1 ақпанда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 1638 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 15824, UGC 3133, MCG 0-12-69, ZWG 393,68.
Степановка (Ертіс тармағы)
Степановка — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ертіс өзенінің сол жағалауынан 1397 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері
Мұздық шашылымдары
Мұздық шашылымдары - мұздық әрекетінің нәтижесінде жаралған шашылымдар. Бүйірлік, түптік, аяққы мореналар және флювиогляциялық түзілімдерінің шашылымдары ажыратылады. Мұздық шашылымдарына пайдалы құрамбөліктердің шамалы шоғырлануы және нашар іріктелгендік тән.
Дереккөздер
Санат:Геология
NGC 6120
Ашылуы
Бұл нысанды 1787 жылы 17 наурызда Уильям Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 6120 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 57842, UGC 10343, MCG 6-36-29, ZWG 196.41, KUG 1618+378, IRAS16180+3753, 1ZW 141.
Склерофиттер
thumb Склерофиттер (Склерофиты; грек, skleros — қатты, phyton — өсімдік) — құрғақшылыққа төзімді, судың булануын тиімді тұтып қалатын қатты жапырағы мен бұтағы бар өсімдік. Бұлар құрғақ аудандарда кездеседі. Склерофиттерге зәйтүн ағашы, талгүл, дала көкбасы, боз, ақ сексеуіл, қара сексеуіл және т.б. жатады.
Дереккөздер
Санат:Экология Санат:Табиғатты қорғау
Айыртас ауылдық округі
Айыртас ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Айыртас ауылы кіреді. Орталығы – Айыртас ауылы.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 381 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Сульцыс
Сульцыс — Ресейдегі өзен. Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Шиш өзенінің оң жағалауынан 322 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 23 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ертіс Омь өзенінің құйылысынан Оша өзенін қоспағанда Есіл өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Омбы облысы өзендері
Хаксар
Хаксар - XVIII ғ-дың аяқ шенінде бөлініп шыққан сопы бауырластығының және хайдарийа мен каландарийа бауырластар қоғамының, сондай-ақ ниматаллахийаның жолын қуушылардың дербес тармағы. XV ғ-дың орта шенінде Солтүстік Үндістанда Джалал әд-Дин Хұсайни негізін қалаған. Қарапайым халық арасында өрбіген шииттік бауырластық өзінің рухани силсиласын Хаксар дәстүріне сәйкес Мұхаммедтің шәкірті болып саналатын Сұлтан-Махмұд Патили арқылы тарайтын Әли б. Әбу Талиб пен Мұхаммедке барып тіреледі. Бауырластықта әдеби дәстүр болмағандықтан Хаксардың ертеректегі тарихы белгісіз. Бізге дейін жеткен қолжазбалар мен өсиет сөздер катехизистік үлгідегі Рисала-йи тарика-йи факр-и хаксарға біріктірілген. Оларда Хаксардың жекелеген тармақтарының негізін қалаушылардың өмірбаяндары берілген. Хаксар ілімінде эклектизм тым басым. Онда Хаксарды соның алдындағы бауырластықтар мен солардың тармақтарының бірі деп қарайтындардың көзқарасы айқын аңғарылады. Хаксар қандай да бір дербес теориялық доктрина жасап қалдырған жоқ. Хаксардың бауырластық басшысы Кутб әдетте мұрагерліктен тысқары да тағайындала берді. Бауырластықтың толық мүшелеріне басшылық жасауға рұқсат алған Хаксар мүшесі Пир-и иршад сол маңайды мекен етуші Хаксар басшысы. Ол сондай-ақ, жергілікті жердегі бауырластық кутбының орынбасарлары - халифа атағына ие бола алады. Халиф - орынбасар, Хаксарды ұстанушы тұрғындар басшысының көмекшісі. Дәруіш - түрлі арнаулар мен жоралғыларды бастан кешкен бауырластықтың толық мүшесі. Тәліп - Хаксарға кіруге тілек білдіруші бауырластық мүшесі. Хаксардың дәстүріне сәйкес, мүрид өзінің міндетіне орай 20 шартқа, ал мүршид пен пир-и далил 41 шарттың талабына жауап беруге тиіс. Қабылдау рәсімі екі аралығы 40 күннен аспайтын екі кезеңде өткізіледі. Бауырластықтың өздеріне қойған атауы тарика-йа алауийа-йи хаксар-и хусай-ни-йи джалали.
Номадология
Номадология — қазіргі постструктурализмдегі ең жаңа бағыт. Бұл бағыттың қалыптасуы Ж.Делез бен Ф.Гваттариге байланысты. Номадологияның басты ұстанымдары олар жұмысының екінші томында баяндалған. 1972 ж. шыққан бірінші том "АнтиЭдип" деп аталған еді. Екінші томды қалыптастыру барысында Делез бен Гваттари оған кіріспе ретінде «Ризома» деген жеке кітапша шығарды. Ризома постмодернистік сананың бейнесі, ол — орталығы жоқ және кеңістікте жайылған ау сияқты құрылым. Егер тереңде орныққан тамыр отырықшы мәдениетке тән болса, жер үстінде сусыған ризома көшпенділер мәдениетін бейнелейді. Себебі, көшпенділер кеңістікті бөлмей, кеңістікте бөлінеді. Номадологияның бір-біріне қарсы қоятын екі ғылыми нұсқасы — компарс пен диспарс. Компарста ғылым объектісі өзгеріске түседі. Диспарс — көшпенділер ғылымының қағидасы — еш нәрсені өзгертпей, тұтас күйінде қабылдайды. Ол бір-біріне материя мен форманы емес, материал мен қуатты қарсы қояды. Көшпенді кеңістік үстінде көш түзейді, бірінші көштен екінші көшке ілгерілейді. Бірақ бұл көштер алған бағытқа тәуелді, ал отырықшылар үшін белгілі орын өзіне деген бағыт қалыптастырады. Номадология көне нұсқаның орнын ойлаудың жаңа нұсқасын қорғамайды, ол ойдың өзін көшпенді қылуға ықпал жасайтын әлеуметтік құрылымды көксейді. Мұндағы мәселе саясаттың көшпендіге тән ой еркіндігіне көтеріле алуында.
Тед Тернер
Интернет материалдары болашақ медиа-магнаттың бала күнінде барынша бедел тұтқан екі адамының бірі – өзінің әкесі, екіншісі Алек­сандр Македонский дегенді айтады. Тед ба­ла күнінде бұзықтың бұзығы болыпты. Сонысы­нан күнде әкесінен таяқ жейді екен. Таяқ же­генде жай періп қалу емес, кәдімгі көкала қой­дай етіп сабау. “Сен адам болмайсың”, деп әбден түңілген әкесі, әскери оқу орнындағы темірдей тәртіпке мойынсұнар ма екен дегені шығар, ақы­ры оны жасөспірімдерге арналған әскери акаде­мияға орналастырады. Оны бітірген соң Род-Айленд­тегі Браун университетіне оқуға түсіреді. Қатал әкенің құрсаулы қолында тұрып-ақ қағынғанын қоймаған Тед басқа қалаға барып, бостандыққа шыққан соң тіпті бетімен кетеді. Университет студенттерінің арасында іш­кіш, жүргіш аты шығады. Тернер туралы кітап­тарда, мақалаларда оның бір кеште әбден сыл­қия тойып алғаннан кейін қызды-қыздымен виски бөтелкесін 10 минөттің ішінде ішіп салуға бәстесіп, бәсті жеңіп шыққаны, университеттен моральға жат қылығы үшін қуылғаны (жатақха­на­дағы бөлмесінде бөгде әйелдің болуының өзі студентті оқудан шығаруға жетіп жатыр) жазыл­май кетпейді. Айтқандай, кейбіреулердің ойлай­ты­нындай, Америка тіпті де еркін моральдің елі емес, қайта Америка – на­ғыз пуритандық ел, мысалы, ондағы теледидар бағдарламаларынан біздегі бейбастықтың бірін де көрмейсіз. Тед университеттен шыққан соң әкесінің қолындағы жар­нама компаниясына жұмысқа тұрады. Әке­сімен арасы қанша нашар десе де Тед түптің тү­бінде отбасындағы ұлдың үлкені ретінде құны бір­­неше миллион долларлық фирма өзіне мұра­ға қаларына күмән келтір­мей­тін. Алайда, Тед әкесінің өз компаниясын айда­ладағы біреулерге сатып жібергенін ол өмірден өткенде бір-ақ біледі...
Тед Тер­нер: “Бизнес – соғыс”
Сонымен, жасы жиырманың төртеуіне жаңа жеткенде Тед көшеде қалғандай болады. Әкесіне тиесілі Turner Bіllboards компаниясы бәсекелес жарнама агенттігіне сатылғанда заң тұрғысынан кейбір ақаулықтар жіберілгендігі анықталысымен, бұл жұлқынып шыға келеді. Бәсекелестердің штаб-пәтері орналасқан Палм-Спрингске барып, директорлар кеңесінің жаңа төрағасына мәміле-шартты бұзуды ұсынады. Анау: “Тернер мырза, егер бірдеңеге көңіліңіз толмаса сотқа жүгініңіз”, деп мысқылдай күліп, шығарып салады. Ол университеттен қуылып, әкесіз қалып, сандалып жүрген жас жігіттің жөндемді адвокат жалдай­тын­дай да шамасы жоқтығын білетін. Тед Тер­нер қазір нарықтың бір нақылына айналып кет­кен “Бизнес – соғыс” деген сөзін дәл сол күні айтқан көрінеді.
Turner Bіllboards қызметкерлері­нің бір тобын корпоративті этика қағидаттары­ның бәрін аяқасты етіп, қазіргі бастықтарына қызмет етпеуге көндіреді. “Осылай ету арқылы сіздер болашақ бастықтарыңызға қызмет ете­сіздер”, дейді оларға... Сонан жаңағылар ендігі шарттардың біразын Тед аяқ астынан тіркей салған жаңа фирманың атына ресімдей бастай­ды. Мұнан соң Тед директорлар кеңесі төрағасы­на барып, үзілді-кесілді талап қояды: екі апта­ның ішінде компания оның бұрынғы иесінің бала­сына, яғни Тед Тернерге қайтып берілуі ке­рек немесе ол Turner Bіllboards үшін аса қажет құ­жат­тардың көзін жояды... Енді қарсы жақ ша­буылға шығады. Олар дауды шешудің үш жолын ұсынады. Біріншісі – Тед Тернер компаниядан 200 мың доллар алады да, табанын жалтыратады. Екіншісі – компания мүддесін қорғайтын құны қымбат заңгерлер оны өмір бойына фирманың кіріптары етіп шығарады, бәлкім, түрмеге тық­ты­рып тастауы да мүмкін. Үшіншісі – Тед Тер­нер бәсекелестеріне 200 мың доллар төлейді де, жарнама агенттігін өзіне қайтарып алады... Әри­не, үшінші жолдың көкейге қонбайтыны, тек Тед­ті тәлкек ету үшін ұсынылғаны көзге ұрып тұрған. Ойланып-толғануға небәрі... 30 секунд беріледі.
Ақылды адам, әрине, бірінші жолды таңдар еді. Бәрінен айырылған жерінен тұп-тұтас 200 мың доллар (ол кез үшін Американың өзінде де біраз ақша) қолына түскелі тұр ғой. Даукес біреу болса екінші жолды таңдауы мүмкін. Аса ақылды болғандықтан Тернер үшінші жолды таңдаған. Жарты минөттей ойланып тұрып, “Мен сіздерге 200 мың доллар беремін, сіздер табандарыңызды жалтыратасыздар”, дейді. Аналардың келіспеске әдді қалмайды. Шартты ұсынған өздері ғой. Олар кетісімен Тернердің жа­нын­дағы жолдасына айтқан алғашқы сөзі: “Ал енді 200 мың долларды қайдан табамыз?”... Ақыры Тер­нер бұл мәселені ешкімнен қарыз­данбай-қауғаланбай-ақ шешеді: әлгі ақшаның орнына өзінің жаңа компаниясы акцияларының бір бөлігін сатады. Бақылаушы паке­тінен емес, әрине. Сөйтіп, Тернер әкесінің бизнесін бір цент төле­мей-ақ қайтарып алады. Жағдайы түзелісімен әлгі акцияларды қайта сатып алғаны өзінен-өзі түсінікті.
“Тер­нер уақыты”
Бұл – Тед Тернердің бизнес жасау әдісіндегі жүздеген мысал­дардың бірі ғана. Оның келіссөз жүргізу мәнері, сөйлескен адамын сендірмей қоймайтын қуаты қай­ран қалдырарлық. CNN компа­ниясындағы топ-менеджерлердің бірі былай дейді екен: “Егер Тед күн ертең батыс жақ­тан шығады десе, сіз әуелде күлесіз де қоя­сыз. Әйтсе де ертесіне сіз табиғаттың осындай керемет құбылысын өз көзіңізбен көру үшін таң атпай оянып аласыз”. Тернердің биз­несмендігі “өркениетті” ойлау жүйе­сін ұстанатын өзге кә­сіп­кер­лердің тала­йы­ның түсіне де кіре қой­маған. Мысалы, телевизияда “Тер­нер уақыты” деп ата­лып кет­кен то­сын ше­шімді алайық. Те­ле­ди­дардағы жаңа­лық­тар бағдарла­ма­сы, жиі берілгені жөн, қолдан келіп жат­­са әр сағат ішінде екі рет берілгені жөн. Сонда ол бағ­дар­лама қай кезде басталғаны жөн? Әрине, әр сағат­тың басында және ор­тасында. Ал Тернер бас­қаша ойлайды. Ол жаңалықтар бағдар­ла­масын әр сағат баста­лар­дан 5 минут бұ­рын­ға қояды. Енді жұрт­тың бәрі Тернер арналарына ауы­сады, өйт­кені жұрттың бәрі ең маңызды жаңа­лық­тар алғашқы 5-6 ми­нөттің ішінде бері­ле­тінін біледі. Оларды кө­ріп алып, басқа ар­на­лардың не беретінін аяғына дейін тамаша­ла­йын десе, тағы ты­ғы­рыққа тіреледі: Тер­нер арна­сының жаңа ұсынымы басталып кетеді, ол ұсынымның ал­ғашқы 5 минөтінде тағы бір өте ма­ңызды жаңалық беріліп қа­луы мүм­кін. Жаңағы жаңалықтардан кейін кө­рермен басқа арнаға суысып та үл­гереді, бас­талып кеткен бағ­дар­ламада не қызық қалады деп ой­лайды. Сөйтіп жүріп, көрер­мен­­нің көзі де, көңілі де жаңа “сет­каға” үйреніп алады. Оның үстіне газеттер мен журналдардағы теле­бағдарла­малар кестесінде “Тернер уақыты­ның” айқұ­лақтанып тұ­ра­тыны тағы бар: Тернер жаңалық­тары жеке жолға жазылады да, қалған арналар жаңалық­тарының бәрі тоғытылып, бір қатарға са­лына салады.
Жасы қырыққа жетпей жатып Тед Тернер Америкадағы ең атақ­ты адамдардың біріне, жолы бол­ғыш бизнесменнің үздік үлгісіне айна­лып үлгерген. Бұл кезде оның қо­лында АҚШ оңтүсті­гін­дегі бірқатар радиостансалар мен телекомпания­лар, “Атланта брейвз” бейсбол коман­дасы мен “Атланта хокс” баскетбол коман­дасы бар еді. Суреті журнал­дардың мұқабасынан түспейтін. Желкенді жүзумен жастай айналысқан Тед спортта да жарқын жеңіс­терге қол жеткізеді: “Карейджес” яхтасының капи­таны ретінде 1977 жылғы әлем біріншілігін жеңіп алады. Тернердің желкен спортындағы тамаша табыстарынан оның жүрек жұтқан ерлігі де, тәуе­келшіл серілігі де, кісілік өрлігі де келісті көрінеді. 1979 жылы, Ирлан­дия жағалауындағы бір жарыста аяқ астынан қатты дауыл тұрған. Мұндайда тәжі­рибелі яхтсмен­дердің бәрі желкенін түсіре қояды. Ал Тернер желкенін жинамаған күйі жүйт­кігеннен жүйткіп отырып мәреге алдымен жетеді. Сол жолғы жарыста 15 спортшы опат болады. Зәресі ұшқан жол­дастарының біріне Тер­нер: “Менің қайығым­дағы жалаулар түрлі-түсті, алайда олардың арасын­да ақ түсті жалау жоқ”, деген. Ақ түстің жеңіліс белгісі екені мәлім. Сонан бері бизнес әлемінде де, спорт әлемінде де Тер­нерге Қайсар Капитан деген ат берілген.