cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алма қышқылы
Алма қышқылы, НООС-СНОН-СН2СООН — екі негізді органикалық қышқыл. Түссіз ылғал тартқыш кристалдары суда және этил спиртінде жақсы ериді. Балқу t 100 0С. Алғаш 1785 жылы. швед химигі К.Шееле көк алмадан бөліп алған. Алма қышқылы көптеген өсімдіктерде, әсіресе піскен шетен жемісінде, темекі, мақта жапырақтарында, лимон шырынында көп кездеседі. Жасаңшөп тобына жататын өсімдіктерде (суккулент) түнде көп жиналады, күндіз күн сәулесінің әсерінен мөлшері кемиді. Оны микроорганизмдер энергетикалық субстрат немесе көміртек көзі ретінде пайдаланады. Алма қышқылы тамақ өндірісінде, әсіресе сусындар жасауда, балық, ет консервілеуде кеңінен қолданылады.
Х-ХІІІ ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті
Х - ХІІІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ МӘДЕНИЕТІ
X-XII ғасырлар қалалар санының өсіп, олардың құрылысының, аумағының ұлғаюымен ерекшеленді. Осы мезгілде қала мәдениетінің жаңа аудандары қалыптасты. Археологтар бұл кездегі қала орындарын көлеміне қарай үш топқа бөліп қарастырады. Бірінші топ - көлемі 30 гектардан асатын қала орындары. Олардың қатарында Сайрам, Отырартөбе, Шортөбе, Құйрықтөбе, Сауран, Жанкент, Құмкент, т.б. бар. Екінші топ - көлемі 10 гектардан 30 гектарға, ал үшінші топ - 10 гектарға дейінгі қала орындары болды. Солтүстік Шығыс Жетісуда IX-XIII ғасырлар басында қала мәдениетінің жаңа ауданы қалыптасты. Егер бұған дейін осы аумақта не бәрі 10 ғана қала болса, біз қарастырып отырған кезде олардың саны 70-ке жеткен. Мұнда да археологтар көлеміне қарай ескерткіштерді үш топқа бөледі. Мұндағы қала жұрттары «төрткүл» үлгісінде, яғни тік бұрыш, трапеция түрінде жоспарланып салынған. Қала қақпалары бар дуалдармен қоршалған. X-XII ғасырларда қала мәдениеті Орталық, Шығыс Қазақстанда да қалыптаса бастады. Орталық Қазақстанда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары Нұра, Кеңгір, Жезді аңғарлары мен Ұлытау етегінен төртүклдердің орындарын тапқан. Қарастырып отырған кезеңдегі қала құрылысының құрылымында пайда болған жаңа элементтердің бірі мешіттер пен моншалар болды. X-XII ғасырларда Тараз қаласының су құбырлары, сонымен қатар күйген кірпіштен көпшілік үшін салынған моншасы болған. Оған жақын жерде Айша бибінің күмбезі көтерілген. Бабаджа қатын кесенесі де осы Тараз қаласында салынған. XI ғасырда Ясы (Түркістан) қаласы Шауғар округінің орталығы саналған. Мұнда кейін XIY ғасырдың соңында Ахмет Йасауи күмбезі салынып, қала діни орталыққа айналды.
Арыстанбаб кесенесі
Арыстанбаб кесенесі ХІІ ғасырда өмір сүрген белгілі діни мистик Арыстанбаб құрметіне тұрғызылған. Алғашқы жөндеу жұмыстары 14-15 ғасырларда жүргізілген. Содан бері алғашқы салынған ою өрнектер сақталынған. Жер сілкінісінен құлаған мазардың орнына 18 ғасырда екі күмбезді құрылыс тұрғызылды. 18 ғасыр ғимараты құлап қирағаннан кейін 1909 жылы қайта бой көтерді. Жер асты суының жоғарғы деңгейі салдарынан бүлінген мешіт 1971 жылы қайта салынды. Кешен алғашқы үлгісіне негізделіп қалпына келтірілген, яғни Ислам дінінің ғұламасы Арыстанбаб жерленген жерге тұрғызылды, екінші бөлме мешіттің сол қанаты оның дін жолындағы шәкірті Гурханға арналды. Кейін осы екі нысан біріктірілді.
Ахмет Йасауи ғимараты
Түркістан қаласындағы Ахмет Йасауи ғимараты – орта ғасырлық сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Ол XII ғасырда өмір сүрген бүкіл Шығысқа аты әйгілі көне түркі ақыны, софизмді уағыздаушы Ахмет Йасауидің (Яссы-дан шыққан деген мағынада) бейітінің басына орнатылған. Халық аңыздарында Түркістандағы әулиенің аруағын атақты қолбасшы, бүкіл Шығысты тітіренткен Ақсақ Темірдің айрықша сыйлап өткені айтылады. Оның әмірімен Ахмет Йасауи қайтыс болғаннан екі жүз жыл кейін қирап бітуге таянған кішкене ғана мазардың орнына, дүние жүзілік сәулет өнерінің белгілі ескерткіші орнатылды. «Жеңістер кітабында» Темір, сол жылы Яссыда болған кезінде, мұнда өзіне қарайтын елдердің тегінде Ахмет Йасауидің атына лайық зәулім ғимарат салу жайлы жарлық берген еді делінеді. Ол ислам дінінің даңқын асыруда, оның кең таралуына, аса үлкен өлкені басқаруды жеңілдетуге тиіс болған. ХІV ғасырдың аяғында бұл күмбез біткен соң Әмір Темір көреген Әзірет Сұлтанның қорын ұйымдастырып, өзі арнайы қол қойып бекіткен. Қожа Ахмет Йасауи кесенесі талай ғасырдан бері мұсылманшылықтың алтын бесігі болып келеді. Оны бүкіл қазақ жұрты, түркі әлемі ерекше қасиет тұтады.Қожа Ахмет ЙасауИкесенесі – түркі әлемінің рухани орталығы. Ахмет Йасауи ескерткіші – Орта Азия мен Қазақстандағы біздің заманымызға дейін сақталған ең зәулім күмбезді, қыштан соғылған ғимарат. Оның көлдененеңі – 46,5 м., ұзындығы – 65,5 м. Әйгілі қола қазан – Тай қазан Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің басты көрнектілігі болып табылады. 1935- жылы Кеңес одағы кезінде ол Ресейдегі Эрмитажға алынған. Содан 1989- жылы қыркүйек айына дейін сақталған. Тай-қазан Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің үлкен залының ортасында орналасқан. Оны жеті металдың құймасынан Тавризден шыққан шебер жасаған. Қазанға 3000 литр су сияды, Салмағы 2 тонна, диаметрі 2,45 м. Қазан мұсылмандарға мінажат жасап болған соң таратылатын әулие суға арналған. Бұл күнде мұнда осы қазанды көріп, тиын салу мақсатымен дүние жүзінен мыңдаған саяхатшылар келеді. Сырдариядағы ірі қала Сығанақ еді. Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысына баратын керуен жолдарының қиылысында орналасқан ол XII ғасырда қыпшақ бірлестігінің орталығы болды. Қазір Сығанақтың орнында Сунақ-ата жұрты бар.
thumb|right|200px|Сунақ ата мешіті
X-XII ғасырларда Қазақстанда жоғарыда айтылған кенттерден басқа жаңа қалалар – Қарашоқы, Қарнақ, Ашнас, Баршынкент, т.б. пайда болды. Ортағасырлық қалалар ірі үш бөліктен тұрған. Олар цитадель, шахристан, рабад. Алғашқысында қала билеушісі, қалалық әкімшілдік орналасса, шахристанда – ақсүйектер, бай шонжарлар мен дінбасылары тұрды. Рабад – Ұсақ саудагерлер, қолөнершілер мен кедей топ тұрған қала бөлігі еді. Кейін олардың алып жатқан жер көлемі ұлғайып, сауда шаруашылық орталығы – шахристаннан рабадқа ауысқан.
Қолөнер, сауда, ақша айналымы
X-XIIғасырларда Қазақстан қалаларының дамуында Ұлы Жібек жолының маңызы зор болды. Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан Қазақстан қалалары сауданың, қолөнердің, ақша айналымының, мәдениеттің орталықтары болды. Ұлы Жібек жолының шығысқа шығатын басты қақпасы Жетісу болды. Жол Жетісуда Тараз, Алматы, Шелек, Сүмбе, Ілебалық, Алмалық,Құлан, Хантау,Айнабұлақ қалалары мен бекеттерін басып өтті. Ал Ұлы Жібек жолының Батысқа шығатын басты қақпаларының бірі Оңтүстік Қазақстан өңірі еді. Мұнда жол Испиджаб, Отырар, Сүткент, Түркістан, Сауран, Сығанақ қалаларын басып өткен.
Ортағасырлық Қазақстанның материалдық мәдениетінің басты бір саласы – сәулет құрылыс өнері. Оның даму барысында қалаларда қоғамдық ғимараттар, тұрғын үйлер тұрғызу, ислам және басқа да діни кешендерін салу ісі өрістеді. Бұлардың архитектуралық сыртқы көрінісі жинақы, қаланың орталық алаңдарында орналасқан іргелі құрылыстардан тұрған. Мешіт құрылысында, оның зәулім биік мұнарасын тұрғызуда сәулет өнерінің сол кездегі жетістіктері пайдаланылған. Ол кездегі монументальдық архитектуралық құрылыстар қатарына Тараз қаласынан 18 шақырым жердегі Бабаджа-Хатун және Айша-Бибі кесенелері жатады. Бұл құрылыстар тек архитектуралық әсемдік жағынан ғана емес, сонымен қатар оның безендірілуі, ондағы ою-өрнектер халқымыздың материалдық асыл мұралары қатарынан жоғары орын алады. Материалдық мәдениет жүйесінде, осы заманға дейін жеткен шығыс моншасының құрылыстары мен оларға тартылған су құбырларының маңызы ерекше. Мұндай құрылыстар Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда Отырардан, Түркістаннан, Тараз, Ақтөбе, Талғар т.б. қалалардан табылды. Қала тұрғындары тұрмысында монша алдыңғы кезектегі ролдердің бірін атқарды. Монша мешіттен кейінгі адамдар ең көп баратын орын болды.
Қала мәдениетінің дамуында ислам маңызды роль атқара бастады. Ибн Хаукаль Фараб пен Кенжид және Шаш аралығында көшіп жүрген мұсылман-түріктер жайлы жазған. ХІ-ХІІ ғасырларда ислам қыпшақтар арасына да таралды. Археологиялық қазбалар ІХ-ХІІ ғасырлардағы қалаларда мұсылман мәдениетінің басымдығын айғақтайды. Тараз бен Меркеде христиандық шіркеулер мешіттерге айналдырылды. Исламды тұтынушы халықтың көбеюіне байланысты қалаларда үлкен мешіттер салынды. «Мәдени мұра» бағдарламасына сәйкес орта ғасырлық қалалар туралы зерттеулердің қатарында 2005- жылы жарық көрген академик К. Байпаковтың «Қазақстанның ортағасырлардағы қалалары» атты кітабы бар. Кітап ортағасырлық Қазақстан қалалары туралы құнды мәліметтер береді. Қолөнер, сауда, ақша айналымы
Ортағасырларда сауда айырбас немесе ақша арқылы жүрді. Сауданың дамуында Ұлы Жібек жолының ролі күшті болды. Мұны біз өткен сабақтан да білеміз. Отырар, Тараз, Ясы, Талғар,т.б. қалалар орындарында жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде алтын, күміс, қоладан жасалған теңгелердің табылуы тауар-ақша қатынастарының болғандығының дәлелі. Археолог ғалымдар ірі қалалар Отырар, Испиджабта ақша шығаратын сарайлар болған деп есептейді. Дегенмен айырбас саудасы басымырақ болған. Қалаға дала тұрғындары ауыл шаруашылық өнімдерін астық, жеміс-жидек, жүн, тері, ет, сүт апарса, керісінше, қалалықтар оларға қала қолөнершілерінің өнімдерін керамика, шыны, зергерлік әшекей бұйымдарын шығарған.
Егіншіліктің дамуы да қалалар санының артуына байланысты болды. Қала сыртындағы егін егуге жарамды жерлер игеріле бастады. Қолдан суару жүйесі дамытып жетілдірілді. Су құбырлары салынады. Арнадан су бөлетін ұзын және тар, тармақталған арықтар қазылады. Қала және ауыл тұрғындары бау-бақша дақылдарын өсірді, жүзім шаруашылығымен және үй жанында мал өсірумен айналысты. Сонымен қатар олар үй жануарларын - жылқы, сиыр, қой, ешкі ұстаған. Қ
Дереккөздер
Санат:Қазақстан тарихы
Уркат
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Мокша өзені бастауынан Темников қаласындағы су өлшейтін постқа дейін. Өзен саласы — Мокша, өзен алабы — Ока.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
NGC 5639B
NGC 5639B — Сиыршы шоқжұлдызында орналасқан S (спиральді галактика) типті галактика.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Сиыршы (шоқжұлдыз)
Айуантөбе
Айуантөбе – Қаратау жотасының орталық бөлігіндегі тау.
Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 1024 м.
Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы, негізінен, протерозойдың тақтатас пен құмтастарынан түзілген.
Жер бедері
Тау үсті тегістеу келген. Оңтүстік, оңтүстік-батысы көлбеуленіп жазыққа ұласып кетеді. Солтүстік беткейлері шамалы тілімденген жартасты келеді.
Өсімдігі
Айуантөбенің етегінде шөлді ландшафт түзілген. Онда селеу, боз, кейбір жерлерінде ши, жусан өседі. Етегі жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.
Дереккөздер
Санат:Сарысу ауданы таулары
Юсуф Рабиев
Командалық
«Регар-ТадАЗ»
«Авиатор»/«Парвоз»
«Истиклол»
Тәжікстан
Миядән
Миядән (Glyceria) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Судың, су қоймаларының жағалауларында және суда өседі.
Дереккөздер
Санат:Астық тұқымдасы
Олеко-Нгынян-Се
Олёко-Нгынян-Сё — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нгынянсе-Яха өзенінің оң жағалауынан 113 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 40 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Кастеллана-Сикула
Кастеллана-Сикула (Castellana Sicula) — Италиядағы коммуна, Сицилия әкімшілік аймағына қарасты Палермо провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3829 адамды құрайды. Халық тығыздығы 53 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 72 км² шамасында. Пошта индексі — 90020.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сицилия елді мекендері
Ъ
thumb|left|110px|
thumb|right|400px| ъ — кириллицаға негізделген әліпби әрпі, жуандық белгісі. Дауыссыз дыбыс пен кейбір дауысты дыбысты ажырататын таңба ретінде қазақ тілінде орыс тілінен енген сөздерде ғана жазылады. Мысалы, разъезд, подъезд, съезд.
Боутон (Айова)
Боутон (Bouton) — Айова штатының Даллас округіне жататын АҚШ қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.4 км². FIPS коды — 19-07660.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Айова қалалары Санат:Даллас округы (Айова)
Палмейрина
Палмейрина (Palmeirina) — Бразилиядағы муниципалитет, Пернамбуку штатында орналасқан. Агресте-Пернамбуку мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Гараньюнс экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
Тарихы
Қала 1844 жылы құрылған.
Санат:Пернамбуку елді мекендері
Куверт
Куверт — жайылған дастарқанда толық асханалық аспаптарды (пышақтар, қасықтар, шанышқылар, тәрелкелер, бокалдар, майлықтар) білдіретін мейрамханалық термин. "12 К-ке дастарқан жаю" — 12 адамға толық жайылған дастарқан дегенді білдіреді.
IC 1259-1
IC 1259-1 — Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан E-S0 (эллипстік спиральді галактика) типті галактика.
Ашылуы
Бұл нысан Индекс каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60323, UGC 10869, MCG 10-25-37A, ZWG 300.30, KCPG 517A, VV 101, ARP 310, ARP 311.
Сыртқы сілтемелер
IC 1259,01 Санат:Айдаһар (шоқжұлдыз)
Рената Серәліқызы Қожамқұлова
Рената Серәліқызы Қожамқұлова (6. 07. 1935 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1967), доцент. ҚазМУ-ды бітірген. Қаз КСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, ҚазМУ-дың орыс тілі кафедрасында оқытушы. Қазір аталмыш оқу орнында доцент. Профессор Х.М.Сайкиевтің жетекшілігімен "Орыс тіліндегі түбір алды қосымшалардың қазақ тіліндегі эквиваленті" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Орыс тілінің сөз жасауда қазақ тіліне тигізетін әсері мәселесімен шұғылданып жүр. Бірнеше ғылыми мақала жариялады.
Рената Серәліқызы Қожамқұлова Қазақстанның танымал халық артисі Серәлі Қожамқұловтың отбасында дүниеге келді. Анасы - Хадиша да қазақ театр өнерінің жарық жұлдыздарының бірі. Туған әпкесі Балдырған Серәліқызы Қожамқұлова қазақтан шыққан тұңғыш палеонтолог ғалым. Сіңлісі Балым Серәліқызы Қожамқұлова - танымал скрипкашы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
Дереккөздер
Санат:Қазақ тілі Санат:Тұлғалар
Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері
250 px|thumb
Батырлық уакыт және қазақ мәдениетінің архетиптері. Мифтік санада тұлға туралы түсінік жоқ, ол табиғи және қауымдық күштердің тасасында қалған. Тылсым табиғаттың алғашқы еркін жіберілген тұлғасы — Батыр. Бұл шынында да батырлық еді. Табиғи немесе құдайылық қажеттікті жеңе білген батыр нағыз адамзаттық мәдениеттіліктің (азаттықтың) негізін қалады. Батыс мәдениетінде «варварлар» бастаған батырлық ғасырлар Рим империясы құлағаннан кейін басталса, Еуразия Ұлы даласында бұл процесс номадалық түрік империяларының шарықтауымен сәйкес еді. Ғалымдар қазақ эпостарының алғашқы нұсқалары түрік қағанаттары кезінде қалыптасқаны туралы көптеген дәлелдер келтіреді. Ең бастысы — батырлық уақытта қазіргі қазақ мәдениетінің архетиптері қалыптасқан.
Кенбай
Кенбай:
Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері
Архетип ұғымы
«Архетип» ұғымын ғылымға енгізген — К.Г. Юнг. Оның пікірі бойынша, мәдени тұлғаның рухани-шығармашыл қазынасын қауымдық тылсым құрастырады. Осы көмескі сананың, тылсымның құрылымдық бөліктерін архетиптер деп атайды. Оларға адамның рухани өмірін априорлы (тәжірибеге дейін) қалыптастыратын және оның іс-әрекетін, мінез-құлық жүйесін жалпылама анықтайтын құндылықтар қисыны жатады. Осының негізінде адамда «мендік» сезім, этноста ортақ уақыттық кеңістіктік өріс пайда болады.
Архетип ұғымының ең басты белгілеріне уақыт пен кеңістік жатады. Өйткені оның тікелей хронотоптық сипаты бар және ол — уақыт пен кеңістіктегі мәдени әлемді адамның игеруінің негізгі шарттарының бірі. Әрбір халық өз мәдениетін еркін дамытуға мүмкіндік алған кезде архетиптеріне жиі оралады. Мысалы, соңғы кездегі мәдениет пен өнердің әр саласындағы «ұлттық негіздерді жаңғырту» идеясы осымен ұқсас. Бұл, әсіресе, тәуелсіздікке енді ғана қолы жеткен Қазақстан Республикасында да өтіп жатқан занды және прогрессивті құбылыс. Архетиптік уақытты жаңғырту дегеніміз әлемдік мәдениетте кездесетін фундаментализм (түп-тамырларды әсірелеу) және партикуляризмнен (мәдени оқшаулық, ерекше жол) бөлек құбылыс. Бізде жиі айтылатын «еуразиялық идея» мәнісі жағынан алғанда партикуляризмнің бір түрі және ол негізінен Ресей жерінде қалыптасқан. Мәдениеттер диалоги кеңістігінде архетиптік уақытты жаңғырту мәдени әмбебаптылық идеясына қарсы келмейді.
Сонымен белгілі бір мәдениеттің архетипіне оның өзіндік болмысын неғүрлым бойына толығырақ жинаған салт-дәстүрлік және өзіндік сана ерекшеліктерін қалыптастырған және дербес жүйе ретінде өркениеттер сұхбатында орын алған мәдени түп нұсқа жатады.
Қазақ мәдениетінің архетипі
Қазақ мәдениетінің архетипіне көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша орта ғасырларда қалыптасқан еуразиялық мәдени кеңістікті қамтыған түріктік халықтар мен тайпалардың негізінен көшпенді мәдениеті жатады. Енді осы архетиптік уақыт ерекшеліктерін сипаттауға көшейік. Жоғарыда атап көрсетілгендей, архетиптік уақыт мифологиялық дүниетаным қойнауынан шыққанымен, оның өзіндік ерекшеліктері бар. Архетиптік уақыт жазусыз мәдениеттен алғашқы жазу-сызу мәдениетінің қалыптасуымен байланысты болған. Оның табиғи кванттары жадылық бітімнен код-текстерге көбірек негізделген. «Пұттар мен киелі жерлер ғана арқау болар ауызша текстің, — дейді Ю. Лотман, —'' белгілі бір орын мен белгілі бір уақытқа бағышталуы (киелі пұттың қызметі мәдениет аясы тұрғысынан салттық жағынан да, календарлық жағынан да соның ғана уақыты болатын, әрі жергілікті аңыздардың мәйетіне айналатын белгілі бір уақытта ғана «жанданады») жазба және жазусыз мәдениеттердің жергілікті ландшафта мүлдем әр қилы күй кешулерінен байқалады. Жазба мәдениет Құдай немесе Табиғат жасаған дүниені текст ретінде қарастыруға, әрі ондағы мәліметті оқуға тырысушылыққа бейім»''. ( . Әлем, 251-бет).
250 px|thumb
Уақыттың жазбаша кодтар арқылы көрсетілуі ақпараттық берілістің кеңістігін және ұзақтығын арттырады. Осы тұрғыдан алғанда объективті мазмұны бар таным жазу арқылы ғана дами алады. Текстер табиғаттың мәнді белгілерін ырымдардан қабылдамайды. Олар көбінесе жаратушының айтқан сөздерінің таңбалары ретінде беріледі. Осы тұрғыдан қазақ халқының Қазан төнкерісіне дейін жазбаша мәдениеті болған жоқ, олар түгелдей дерлік сауатсыз еді деген тоталитарлық жүйедегі кең тараған пікірдің логикамен де, тарихи деректермен де қисыны жоқ.
Тарихшы Ә. Хасеновтың пікірінше, көне түрік жазуы скиф- сақ дәуірі мәдениетімен үндесіп, астасып жатты. Бұған қарағанда ғұндардың қаһарлы әміршісі Баудүн шаньюдің Қытай императорына қыр көрсете жазған хаттары, Аттиланың Римге жіберген елшілерінің қолына ұстатқан грамоталары, қаңлы патшаларының заңы, жарлықтары көне түрік алфавитімен жазылмады ма деген болжам туады. Қазақтардың арғы ататектерінің түрік тілдес болғандығының және өзіндік әріптік жазуының бар екендігінің тағы бір айғағы 1982 жылы моңғол археологтары тапқан — Хунну жазуы. Алтыннан шекіп жасалған деңгейде (медальон) көне руниканың 9 әрпінен тұратын 4 сөз жазылған: Аудармасы: Тарихшы Қ. Сартқожаұлының топшылауы бойынша,
Жалпы алғанда түрік халықтарының тілі мен жазуы туралы ирандық мәдени ықпал ілімі («культуртрегер») әлі күнге дейін кең тарап келгендіктен бұл мәселенің маңыздылығына және арнайы зерттеулердің қажеттігіне назар аударамыз. Осы жазумен қатар түріктің білімді қауымы ескі соғды жазуын да қолдана білген. «Жібек жолы» бойында орналасқан қалаларда соғдылықтар сауда-саттық ісіне тығыз араласып, түрік тайпаларымен ежелден мәдени байланыс жасаған. Шығыс Түркістанда IX ғасырдан бастап көне ұйғыр жазуы пайда болды. Бұл ежелгі ұйғыр әрпімен жазылған туындылар тілінің өзіндік кейбір ерекшеліктері бола түрып, мұның өзі руналық ескерткіштер тілінің тікелей жалғасы, мұрагері еді. Сонымен, қазақ мәдениетінің архетиптік уақытында осы мәдениеттің болмыстық тұрақтылығына үлкен әсер еткен жазу қалыптасты. Кейін түрік жазуын араб алфавиті ауыстырғанымен, бұл мәдени қазына өз құндылығын жоғалтқан жоқ.
Кабаре
Кабаре (франц. cabaret – шағын шарапхана) – ақын, музыкант, актерлер импровизациялық ойын-сауық көрсететін кафелер мен мейрамханалар атауы.
Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері
Қазақ мәдениетінің архетипі
Ортағасырлық түрік мәдениетінің қазақ мәдениеті үшін архетип болып табылатындығын анық байқаймыз. Қазақтың ата тегінің даму үстіндегі уақыт ұғымы болмыспен тікелей қатысты құбылыстан, сезімдік нақтылықтан, эволюция барысында фенологиялық және циклдік сападағы кезеңдерге, «тірі хронологияға» және одан әрі ұзақ жыл санау жүйесіне өткеніне қарамастан өз бойларында нақты болмысқа тән қасиетін сақтап қалды. Санасыз инстинктердің немесе саналы импульстердің, бұлардың екеуі де бірден пайда болады, серпінді формалары түрінде қалады. Мұның өзі оны тарих барасында айтарлықтай өзгеретін архетип немесе оның көрінісі ретінде бағалауға негіз болады. Уақытты бұлай түсіну арқасында ол бейнелі және эмоциялы сипатқа ие болады, бұл оның сезімдік нақтылыққа жақын екендігін білдіреді (М. Орынбеков).
Кабаре
Мұнда өмірдің өзекті мәселесіне арналған өлеңдер оқылып, әндер айтылған. Бағдарламаны көрермендермен әзілдесіп, олардың көңілін көтеріп отыратын конферансье жүргізеді. Кабаре 19 ғасырдың 80-жылдары Францияда (негізінен, Парижде) кең таралды. Кабаре сахнасында эстраданың кәсіби артистері де ойын көрсететін. 1908 жылы Мәскеуде “Летучая мышь” және Санкт-Петербургте “Кривое зеркало” кабаресі құрылды. Қазіргі Батыс Еуропа елдерінде кабаре жеңіл, көңіл көтеруден аспайтын эстрадалық бағдарламасы бар мейрамханалар, түнгі клубтар түрінде ұйымдастырылған.
Дереккөздер
Санат:Ойын-сауық
Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері
Қазақ мәдениетінің архетипі
Әртүрлі халыктардьщ көне мәдениеттен алғашқы өркениеттерге өтуі мәдениеттің дамуындағы заңды құбылыс. Егер көне мәдениет генотиптік сипатта болса, онда өркениет уақыты — табиғат аясынан әлеуметтік-тарихи заңдылықтар аумағына жылжиды. Салт-дәстүр, ырымдар мен «табиғи түсініктер» талаптарынан гөрі, өркениеттілік уақытында қоғам бір орталыққа бағыңдырылған мемлекеттік заңдар жүйесімен, монотеистік діннің әдептілік талаптарымен және оның қасиетті «текстерімен», ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымның философиялық және ғылыми талпыныстарымен, табиғатты игерудегі техникалық жетістіктерімен ж.т.б. айқындалады. Бұл мағынада алғанда, өркениеттілік — уақыт межесі және бүкілпланеталық мәдениеттің қалыптасуындағы қажетті саты.
Қорқыт жайлы
Қыпшақ тайпаларынан шыққан атақты жырау, күйші және философ Қорқыттың өмірі мен шығармашылығына байланысты мәселелер сөз етіледі. Ол туралы Ватикан архивінде мынадай дерек сақталған: ''«Расул пайғамбар (Мұхаммед пайғамбар) заманына жақын кезде (VIII ғасырда) Баят (Сырдария) бойында Қорқыт атты бір ер болыпты. Оғыз ішінде барлық уәләйатты өзіне қаратып, неше түрлі ғажайып сөздер сөйлеуші еді. Қорқыт оғыз қауымының мүшкіл халі туралы сөйлер еді. Әрине, басына іс түскендердің бәрі оның алдына келіп кеңес сұрап, ол нені бұйырса, соны қабыл етер еді»''. Осы кітап жайында Ә. Марғұланның, Ә. Диваевтің, X. Көрұғлының, Ә. Қоңыратбаевтің т.б. еңбектерінде бірталай қызық деректер келтірілген. «Қорқыт ата кітабы» атақты «Шаһнамаға» ұқсас және сол кездегі түрік мәдениетінің энциклопедиясы деуге болады.
Қазақ аңыздары бойынша, Қорқыт ата өзінің желмаясына мініп алып, халыққа мәңгілік бақыт әкелетін жерұйықты іздеген. Ол философиялық өте маңызды мәселе өлім мен өмірдің мағынасы туралы, шектеулікті жеңіп шығудың жолдары туралы талай тамаша пікірлер айтады. Енді Қорқыттың философиялық ғақлия сөздеріне жүгінейік: ''«Қорқыт ата сөйлейді: Ажал уақыты жетпейінше, ешкім де өлмес. Өлген адам тірілмес, шыққан жан кері келмес. Ер жігітке қара таудай мал бітсе, жияр, көбейтер, талап етер, бірақ несібесінен артығын жемес. Гүрілдей шұбыра сулар тасыса теңіз толмас. Тәкаппарлықты тәңірі сүймес. Көңілі пасық ерде дәулет болмас. Жат баланы қанша сақтасаң да ұл болмас. Ол ішіп- жер, киер де кетер, бірақ, көрдім демес. Қар қаншама қалың жауғанмен — жазға бармас. Гүлденіп өскен бәйшешек — күзге бармас. Тозған мақта без болмас, ежелгі жау ел (дос) болмас. Ат қиналмай жол шалмас. Қайыспас қара балтасыз жау алынбас. Маңғырған мал жиғанмен, адам жомарт атанбас. Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, атадан тағылым алмаған ұл жаман. Ондай бала ел басын құрап, үйінен дәм беруге жарамайды. Ананың көңілі балада болар. Жақсы ана үшін бала — екі көздің сыңары. Ұлың өсіп жетілсе, ол отбасының мерейі, бас-көзі. Атадан қалған малы болмаса, баланың күні қараң. Ақылсыз балаға ата дәулетінен қайран жоқ. Уа, хан ием, сізді тәңірім сондай ісінің сәті түспегендерден сақтасын»''. Мәңгі өмір іздеген Қорқыт үнділік Будда сияқты, қайда барса да көр қазып жатқандарға жолығады, көктем-жаздағы жас желек күзде сарғайғаны тәрізді, өмірде де «өлмейтін нәрсе жоқ» екендігі туралы қорытындыға келеді. Енді ол мәңгілік өмірді қобыз сарынынан іздейді. Ең ақырында қобыз күйімен көз жұмып, артындағы ұрпақтарға өлмес күйлерін қалдырды. Қорқыт жайында қазақ халқының жадында талай аңыз — мифтер бар. Олардың бірі «Қазақ мәдениетінің ғарышы» атты кітапта суреттеледі. Авторлар Қорқыт бейнесін шым-шытырақайдан пайда болған үйлесімділікпен байланыстырады және терминологиялық талдау арқылы ізгілік пен жамандықтың мәңгілік күресі деп (құт және қор) түсіндіреді. Қорқыт туралы бір аңыз бойынша, оны анасы үш жыл құрсағында көтеріпті. Қорқыт туылар алдында әлемді қара түнек басып, сұрапыл қара дауыл соғыпты. Аталмыш кітапта былай дейді: Қысқаша айтқанда, «Қорқыт ата кітабы» түрік халықтарының алтын қорынан өзіне тиісті орнын алып отыр.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Мәдениет
Нигибнебя-Яха
Нигибнебя-Яха — Ресейдегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ямсовей өзенінің оң жағалауынан 48 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 138 км-ді құрайды.
Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Пур. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Пур.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Төменгі Обь су алабы өңірі өзендері
Ла-Лосилья
Ла-Лосилья (La Losilla) — Испаниядағы муниципалитет. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Сория провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Кампо-де-Гомара ауданында (комарка) орналасқан.
Айыраша
Дереккөздер
Санат:Гүлдер
Сальтара
Сальтара (Saltara) — Италиядағы коммуна, Марке әкімшілік аймағына қарасты Пезаро-э-Урбино провинциясында орналасқан.
Ла-Лосилья
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 12 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,90 км² шамасында.
Сальтара
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6666 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 669 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 61030.
Ла-Лосилья
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сория елді мекендері
Сальтара
Елді мекеннің қамқоршысы — San Sebastiano.
Лоритәрізділер
Лоритәрізділер (Loriinae) - жартылай маймылдар тұқымдасы. Дене ұзындығы 22-26-дан 35-40 см дейін. Құйрығы ұзын, қысқа, мүлдем болмауы да мүмкін. Аяқ саусақтары ағашбұтақтарын қысып, ұстауға бейімделген. Көздері өте үлкен. Кейбіреулерінің көздері қара жолақпен көмкеріліп, ақ жолақпен бөлінген. Сондықтан бұндай Жартылай маймылдар бетіне маска кигізгенге ұксайды. 2 тұкымдас тармақтары бар: галаговтылар және лоритәрізділер немесе лемурлар, 11 түрі бар. Белгілі 4 туыстары тропикалық ормандарда мекендейді. Жіңішке лорилар оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланкеде, жуан лорилар, оңтүстік-шығыс Азияда, (Филиппинге дейін), кәдімгі поттолар және калабар поттысы Экваторлық Африкада таралған. Ағаштарда тіршілік етеді. Белсенділігі түнде байқалады. Екі жақ аяқтарымен ағаш бұтақтарын кезек қатты қысып ұстап, кейде арқасын төмен қаратып, ақырын жылжып жүреді. Аяқ-саусақтарымен бұтақтарды қатты қысып ұста басын төмен салбыратып тұрады. Күндіз ағаш қуыстарымен қалың жапырақтар арасында ұйықтайды Талғамсыз қоректілер. Жекелей қосақталып, (жуан лорилар) немесе топ құрап, (жіңішке лорцлар) өмір сүреді.
Жақсы естиді. Дыбыс арқылы қарым-қатынас жасайды: күңкілдейді, шырылдайды, ысқырады, (ұрғашылары көбею кезінде). 1-2 бала табады. Олар туғаннан кейін бір тәуліктен соң, өздері ағаш бұтақтарына жармасып еркін қозғалып жүре алады.
Дереккөздер
Санат:Ғылым Санат:Биология
Деформациялар
Деформациялар (deformatio – бұрмалану) — геологияда: әр түрлі тектоникалық күштер әсерінен тау жынысы бірлестіктерінің немесе жекелеген жер қыртысы аймақтарының пішіні мен көлемінің өзгеру процесі.
Гидростатикалық қысым жағдайындағы тау жыныстарының деформациясы олардың көлемдік өзгерістерге ұшырауымен сабақтаса өтетін болса, жер қыртысында нақтылы бағытта бағдарланған күштер әсерінен жүзеге асатын деформациялар көбінесе пішіндік өзгерістермен сипатталады. Соңғы жағдайда тау жыныстарының деформациялану процесі үш түрлі болуы мүмкін, олар — серпінді, иілмелі (созылмалы) және омырылмалы деформациялар. Серпінді деформацияның өзіне тән ерекшелігі — пішіндік өзгерістерге ұшыраған дене деформациялаушы күш әсері тоқталысымен-ақ қайтадан өзінің бұрынғы пішінін иемденетін болады.
Иілмелі (созылмалы) деформация әсерінен болатын денелердің пішіндік өзгерістері де олардың тұтастығы сақталуы жағдайында жүзеге асады, алайда осылайша деформацияланған денелер өзінің алғашқы пішінін қайтадан қалпына келтіруі мүмкін емес. Омырмалы деформация жағдайына душар болған денелер өз тұтастығынан айырылады, сөйтіп олар әр түрлі жеке бөлшектерге дараланады.
Амплификация
Амплификация (ұлғайту) -
Деформациялар
Дереккөздер
Санат:Геология Санат:Мұнай және газ
Амплификация
Дереккөздер
Санат:Риторикалық сөздер
Улы жануарлар
Улы жануарлар — денесінде басқа жаунарлар мен адам денсаулығына қауіпті улы заттар болатын организмдер. Дүние жүзінде улы жануарлырдың 5000-дай түрі таралған. Бұлардың активті және пассивті, ал қарусыз түрлері бар. Кейбір қарулы улы жануарлардың (жылан, өрмекші, кене, көп аяқтылар т.б.) у бөлетін бездері, ал кейбіреулерінің (бал арасы, жабайы ара, кейбір балықтар) у сақтайтын аппараты болады. Пассивті улы жануарлардың кейбір тканьдері (мысалы, скат, мурена т.б.қаны, теңіз шортаны, шармай, еуропа қаязы т.б. уылдырығы және қарын көк еті) улы болады. 200px|thumb|left|У тамшысы Улы жануарлардың ішіндегі өте улысы - қарақұрт шөл және шөлейт жерлерде, бүйі сортаң, ылғалды жерлерде және құршаян жартасты биік құзда тіршілік етеді. Бұлар Қазақстанда көп тараған. Сүт қоректілерден тек ақ аюдың бауырында улы зат болатыныдығы анықталды. Улы қос мекенділерге саламандра (үш түрі - қызыл бауыр, жайын ауыз, тарбақа), жасыл және кәдімгі құрбақалар, бауырымен жорғалаушылардан улы жыландар жатады. Кейбір улы жануарлардың уы - фармацевтика өнеркәсібі үшін дәрі-дәрмек жасайтын бағалы шикі зат. Құрбақаның құлық сыртындағы тері безінен 16-24 мг улы құрғақ зат алынады, бұдан тыныс алу, қан айналысын күшейтетін дәрі жасалады.
Дереккөздер
Санат:Зоология Санат:Улы жануарлар
Аталая (Гавьян)
Аталая (Гавьян) (Atalaia (Gavião)) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порталегре округінің құрамына кіреді. Гавьян муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Алентежу регионына қарасты Алту-Алентежу экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 165 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19,35 км² шамасында. Халық тығыздығы — 8,5 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Алту-Алентежу провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Порталегре округінің елді мекендері
Пенденсиас
Пенденсиас (Pendências) — Бразилиядағы муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатында орналасқан. Батыс Риу-Гранди-ду-Норти мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Вали-ду-Асу экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 657 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 419,141 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,8 адам/км².
Тарихы
Қала 1953 жылы құрылған.
Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері
Браница (Хасково облысы)
Браница (Браница) — Болгариядағы ауыл. Хасково облысына қарасты Харманли қауымының құрамына кіреді.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 145 адамды құрайды.
Пошта индексі — 6463. Телефон коды — 03767. ЕКАТТЕ коды — 6080.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Хасково облысының елді мекендері
Парвоз (футбол клубы)
«Парвоз — Халықаралық әуежай» — Тәжікстанның Гафуров ауданындағы футбол клубы, 2001 жылы құрылған.
Сілтемелер
Санат:Тәжікстан футбол клубтары
Сэмюэл Морзе
Сэмюэл Финли Бриз Морзе (Samuel Finley Breese Morse; 27 сәуір 1791, Чарлзтаун, Массачусетс штаты— 2 сәуір 1872, Нью-Йорк) — американдық өнертапқыш және суретші. Ең танымал өнертабысы электромагниттік жазатын телеграф («Морзе аппараты», 1836) және Морзе коды. Сэмюэл Морзе 34 жасына дейін суретші болған және техникамен мүлде айналыспаған. 1825 жылы Сэмюэлге өз әйелінің ауыр науқастанып жатқаны жайлы әкесінен хат келеді. Морзе тездетіп, Вашингтоннан Нью-Хейвенге асығады. Дегенмен, үйіне жеткенге дейін әке-шешесі оның әйелін жер қойнауына жіберіп үлгерген болатын. Осы жағдай Морзені көп толғандырады. Морзе жылдам хабарламаларды жеткізудің жолын табу мақсатында, физикаға үңіліп, 1838 жылы телеграфты ойлап табады. Сосын Морзе әліппесі н де құрастырады.
Америкалық суретші әрі өнертапқыш
Морзе ауқатты жанұяда дүниеге келген. Филипс Академиясында оқу оқып жүргенде әкесі оның бойындағы дарынды байқап, 1807 жылы Йель университетіне ауыстырады. Дегенмен, Сэмюэл ғылымға қызықпай, достарының миниатюраларын салумен айналысады.
Суретші
Сурет салуға қанық болып, тамсана білген жас суретшіге Бостон қаласында көпшілік қауым сый құрметпен қарайтын. 1811 жылы әке-шешесі қарсы болғанына қарамай, Англияға барып, Суретшілердің Корольдік Академиясына оқуға түседі.
Морзе импрессионист ретінде өте дарынды суретшілердің бірі болған болар еді. Бірақ, ол сол кезде өте беделді болып табылған портрет жанрын өзіне негіз етіп алады. Себебі ХІХ ғасырдың бірінші ширегінде портрет құны өте қымбат еді. Айта кетсек, бір портретті Морзе 60 АҚШ долларының көлемінде (қазіргі құнмен $800) сататын болған. Ал Морзе аптасына төрт портрет салушы еді.
Өнертапқыш
Оның техникаға деген көзқарасы теріс болмайтын. Студент кезінде де электр энергиясына қатысты лекцияларға барып тұрған. Сол кезде алған білімімен ол магниттен шыққан ұшқынды сым арқылы тасымалдау мүкіндігіне ие болады. Оны тәжірибе жүзінде қарастырып көреді. Өз ағасы Ричард Морзенің үйінің шатырын өзіне зертхана етіп алады. Электромагнитті телеграфты ойлап тапқаннан кейін, оны патенттеуге асығады. Ол Еуропаға барып, телеграфты жаңалық ретінде ұсынған кезде, электромагнитті телеграфтың әлдеқашан шығып қойғанын есітеді. Англияда Уитсон, Францияда Стейнхейл, ал Ресейде Шиллинг есімді барон әлдеқашан бұл жаңалықты ашып, жаппай қолданысқа енгізіп үлгерген екен. Сәтсіздікке ұшыраған америкалық өнертапқыш Вашингтонға қайтып оралады. Сосын қайта телеграфты тәжірибе жүзінде іске асыру мақсатында демеушілерді тауып, алға қойған мақсатына жетеді. Кезінде Александр Белл телефонды ойлап тапқанымен, өз әйелі мен анасына мүлде телефон соға алмаған екен. Себебі олардың құлағы керең болған. Сол секілді Морзе де өз жаңалығын ашқанымен, әйелінің жаназасына кешігіп қалғанын артқа қайтара алмайтын еді.
1844 жылдың 24 сәуірінде Морзе тәсілімен алғашқы телеграмма (депеша) Вашингтон мен Балтимор арасында жөнелтілген. Мәтіні «Тәңірім, істерің ғажап Сенің» болған еді. 1872 жылы Морзе дүниеден озғаннан кейін оның өнертапқыш ретінде танымалдығы бәсеңдеді, себебі телеграфты телефонғ радио және телевидение ығыстырды. Бірақ оның суретші ретінде атағы өсті. Ол өзін портретші ретінде санамағанымен, оның Лафает тағы басқа танымал тұлғалар портреттерін бәрі біледі. Морзеның 1837 жылғы телеграфы АҚШ ұлттық мұражайында сақтаулы, ал оның қала сыртындағы үйі тарихи ескерткіш деп танылған.
Дереккөздер
Санат:Йель университеті түлектері Санат:АҚШ суретшілері
Тасу және қайту
Тасу және қайту - Жер-Ай немесе Жер-Күн жүйесінің бүкіл әлемдік тартылыс заңы әсерінен бір-біріне тартылуынан туындайтын құ-былыстар. Жер-Ай жүйесінде Жер ортасындағы бір масса элементі Ай жақ бетіндегі массаға қарағанда Айға нашарлау, ал қарама-қарсы жақтағы сондай массадан күштірек тартылады. Соның нәтижесінде Жер және алдымен Жердің су қабығы, Жерді Аймен қосатын түзудің бойымен екі жаққа қарай созылады. Жер-Ай сызығының бойында жатқан нүктелерде су деңгейі өте жоғары яғни, онда тасу ал, Жер орт-нан өтетін және Жер-Ай сызығына перпендикуляр болып келетін дөңгелек бойында су деңгейі өте төмен яғни, онда қайту болады. Жердің тәуліктік айналысы кезінде оның әр түрлі орындары тасу мен қайту алқабына кезекпен ұшырап отырады. Бір тәулік ішінде екі тасу және екі қайту болады. Күн де Жер бетінде тасу мен қайту туғызады, бірақ Күн алыс қа-шықтықта болғандықтан, құбылыс Айға қарағанда аз және аса байқалмайды. Тасу кезінде орасан көп су массасы жөңкіле қозғалып, орын ауыстырады. Тасу өркештерінен өтетін ось әрқашан Айға бағытталу керек. Жер айналуы кезінде тасқын суының өркешін бұруға тырысады. Айдың Жерді айналуына қарағанда, Жердің өз осьінен айналуы едәуір шапшаңырақ болғандықтан Ай оны (өркешті) өзіне қарай кері тартады. Су мен мұхиттың қатты түбі арасында үйкеліс болады. Нәтижесінде тасу үйкелісі пайда болады. Ол жердің айналысын тежейді де, тәулік біртіндеп ұзара береді. Жер туғызған күшті тасулар Айдың айналасын тежеуі күшті болғандықтан, Айдың Жерге бір беті қа-рап тұрады. Тасу және қайту аспан денелері эволюциясында маңызды фактор болып табылады.
Мерзім
Мерзім — заңдарда не мәмілелерде белгіленетін, не болмаса нақты қаралатын іске қатысты сот белгілейтін қандай да бір әрекеттің басталуы не аяқталуы көзделген уақыт. Мерзім сағатпен, күнтізбелік күнмен, аптамен, аймен және жылмен белгіленеді. Кейде болатыны сөзсіз оқиға тиісті әрекетті атқаруға кірісу уақыты болып саналады. Сот белгілеген уақыт оның құжаттарында дәлме дәл көрсетіледі. Заңдарда уақытты белгілеу жолы, оны қалай санау керектігі көрсетіледі. Жалпы тәртіп бойынша жылмен есептелетін мерзім соңғы жылдың тиісті айының тиісті күні бітеді. Жарты жылдық және тоқсандық мерзім аймен есептеледі.
Мұндайда бір тоқсан 3 айға барабар болып саналып, жылдың басынан бастап есептеледі. Ал аймен саналатын мерзім белгіленген соңғы айдың тиісті күнінде бітеді. Жарты айлық мерзім 15 күн болып табылады. Егер де аймен есептелетін мерзімнің бітетін күні ондай күні жоқ айға тура келетін болса, онда мерзім бұл айдың соңғы күні бітеді. Аптамен есептелетін мерзімнің бітер күні демалыс күнге тап келіп қалса, бұдан кейін келетін жұмыс күні соңғы күн болып саналады. Соңғы күннің 24 сағаты ішінде байланыс мекемесіне тапсырылған жазбаша арыз, өтініштер мерзім ішінде орындалған әрекет болып табылады.
Дереккөздер
* Қазақ энциклопедиясы
Радиобүркеніш
Радиобүркеніш — қарсыластың радиобарлауының әсерін төмендетуге бағытталған техникалық және ұйымдастыру шараларының жиыны; радиоэлектрондық бүркеніштің құрама бөлігі. Оған өздерінің радиостанция сәулеленуін, қабылдау-беру жұмыстарының уақытын шектеу, сәулелену қуатыл азайту, бағытталған антенналарды пайдалану, жылдам әрекетті аппараттарды қолдану, жалған радиотораптар мен радиобағыттарды және т.б. шараларды құру арқылы қол жеткізіледі.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Ла-Ферте-Але
Ла-Ферте-Але (La Ferté-Alais) — Франциядағы коммуна. Иль-де-Франс аймағына қарасты Эссонна департаментінде орналасқан. Етамп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,55 км² шамасында.
Мапл Шэйд Тауншип (Нью-Джерси)
Мапл Шэйд Тауншип (Maple Shade Township) — Нью-Джерси штатының Бёрлингтон округіне жататын АҚШ қаласы.
Ла-Ферте-Але
Коммунаның INSEE коды — 91232, пошта индексі — 91590.
Мапл Шэйд Тауншип (Нью-Джерси)
Қала тұрғындарының саны 19195 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10.0 км² шамасында. FIPS коды — 34-43740.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Нью-Джерси қалалары
Ла-Ферте-Але
Демографиясы
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эссонна департаментінің коммуналары
Айыркезең
Айыркезең  – Алматы облысы, Кербұлақ ауданы Сатылы асуының солтүстік-шығысындағы асу. Арасан, Көксу өзендерінің аңғарында орналасқан. Асудан маусым – қыркүйек айларында жаяу және салт атты адам өте алады.
Дереккөздер
Санат:Алматы облысы асулары
Юльтимировка
Юльтимировка — Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл, Дияшев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 294 адамды құрады. Пошта индексі — 452660, ОКАТО коды — 80207819005.
Ы
thumb|left|110px|
thumb|right|400px| Ы, ы — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Жуан, қысаң, езулік дыбысты белгілейді.
Юльтимировка
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Ы
Сөздің барлық буынында жазылады. Бірінші буында еріндік дауысты кездессе, екінші буынындағы «ы» дыбысы айтылуда «ұ» болып дыбысталады. Мысалы, құрұқ, орұн - айтылуы; құрық, орын - жазылуы.
«Ы» дыбысына біркен сөзге сонант «У» қосымшасы жалғанса (оқы - у), жазуда езулік «Ы»түсіп қалады. Мысалы, оқы + у - оқу (айтылуы оқұу), тоқы + у - тоқу (айтылуы - тоқу).
Дереккөздер
Санат:Кириллица
Берневаль-ле-Гран
Берневаль-ле-Гран (Berneval-le-Grand) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Сен-Маритим департаментінде орналасқан. Дьеп округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,56 км² шамасында.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1269 адамды құрады. Халық тығыздығы — 228,24 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары
Шинне
Шинне (Schinne) — Германия Федеративтік Республикасының Саксония-Анхальт жерінде орналасқан муниципалитет. Штендаль ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 464 адамды құрайды (31 желтоқсан). Алып жатқан жер аумағы 15,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 15 0 90 480. Муниципалитеттің басшысы — Доротеа Альт.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері
Рассвет (Қызылжар ауданы)
Рассвет — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Рассвет ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде.
Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 925 адам (450 ер адам және 475 әйел адам) болса, 2009 жылы 778 адамды (372 ер адам және 406 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Ағайынды серапиондар
right|thumb|250px|Ағайынды серапиондар «Ағайынды серапиондар» («Братья Серапионы»), әдеби бірлестік. 1922 жылы басында құрылған, әдебиетші-жазушылар бірлестігі. Петроградтағы «Всемирная литература» баспасының жанынан құрылып, мүшелерінің көпшілігі осында В. Шкловскийдің, В. Замятиннің семинарларында оқыған. Бірлестікте Вс. Иванов, М. Слонимский, М. Зощенко, В. Каверин, Н. Никитин, К. Федин, Николай Семенович Тихонов, Е. Полонская, И. Груздев т. б. болды. Бірлестік атауы неміс романтигі Э. Т. А. Гофманның осы аттас кітабынан алынған. Мүшелері көркем шығарма жазуды, жазу техникасын меңгеруді негізгі мақсат етіп қойды. Олар әдебиеттегі ұраншылдық пен нашар мағынадағы қарапайымдылыққа, қарадүрсіндікке қарсы шықты. Бірлестік мүшелерінің жалпы теориялық тұжырымдары, ой-мақсаттары «Жизнь искусства» газеті редакциясына жазған хаттарынан айқын көрінді. Бірлестік мүшелері ерекше аналитикалық ақыл, талдау тереңдігімен көзге түсті. Мүшелерінің көбі улкен жазушы, ғалым болды. Әуезов Ленинград университетінде оқып жүргенде бірлестіктің біраз мүшелерімен танысты, араласып тұрды. Бірлестік мүшелері ұйымдастырған шараларға қатысып жүрді. Бұл жағдайлар Әуезовтің терең әдеби білім алуына, әдебиеттегі ұраншыл бағыттан гөрі таза көркемдікті мұрат ететін әдебиетке ойысуына ықпал жасады.
Дереккөздер
Санат:Ресей әдебиеті
Көлік және коммуникация колледжі
нобай|оңға|Колледж логотипі Көлік және коммуникация колледжі – 1945 ж. темір жол көлігі техникумы болып ашылған оқу орны. 1997 ж. К.К.К. болып аталды. 2005 ж. колледж өзінің 60 жылдық мерейтойын атап өтті. 11 мамандық бойынша дайындайды. Қазақ және орыс тілдерінде оқытады. Оқыту формасы күндізгі және сырттай. Колледждің 2 оқу корпусы, оқу шеберханалары, 2 жатақханасы(200 орындық), 24 оқу кабинеті, 9 зертханасы мен цехтары, 3 компьютер сыныбы, спорт және тренажер залы, кітапханасы, оқу залы бар. Өз тарихында 21 500 маман дайындап шығарды(2007).
Дереккөздер
А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
Даньковка
Даньковка — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Серебряная өзенінің сол жағалауынан 69 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Чусовая Ревда қаласынан, қала типті Кын ауылындағы су өлшеу постына дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Программалық бұйымның сапасын бағалау
Программалық бұйымның сапасын бағалау (Оценка качества программного изделия; program quality estimation) — базалық мәндерді есептелген мәндермен салыстыруды, көрсеткіштердің нақты мәндерін есептеуді, көрсеткіштердің базалық мәндерін тағайындауды, осы көрсеткіштердің сандық мәндерін анықтайтын әдістерді таңдау немесе әзірлеуді, сапа көрсеткіштерін таңдауды қамтитын шаралар кешені.
Дереккөздер
Санат:Ақпараттану Санат:Компьютерлік техника
Олеко-Хорты-Яха
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кара теңізі су алабының өзендері Таз өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан Енисей шығанағы су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері
Нанизм
thumb|right|200px