cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Отыз алты айла
Бесінші тарау: Жауға жақындау айлалары
Отызыншы айла: Қонақты қожайын ету айласы — Жауыңды төрге шығарып, ақымақ ету, немесе керісі, жаудың төріне шығып жауды ақымақ ету.
Алтыншы тарау: Жеңілгенсу айлалары
'Отыз бірінші айла: Сұлу әйелмен аздыру айласы — Сұлу әйелмен алдау, аздыру, әлсірету. Әсіресе жауыңның қолбасысын, сардарын сұлу әйел арқылы аздырып, екі ойлы етіп, құпиясын ұрлап, бөлшектеп құрту. Бұл айланы қытай тарихтар бойы Ғұндарға, Түріктерге, моңғолдарға қолданған.
Отыз екінші айла: иен қаладан қорқыту айласы — қулық істеп жатқандай, қарамаққа өте жайбыр көрінгенсіп, қарамаққа қарсы жақты қулықпен құртып жатқандай көрініп, әсіресе күдікшілдерге керемет тор құрып қойғандай әдейі секем алдырып, ал шынтуайтында қарсы жақтың үрейі мен күдігін өршітіп, сол арқылы оларды екі ойлы етіп, титықтату.
Отыз үшінші айла: Жансызды сатып алу айласы — Жансыздықты пайдалану, құрған тұзағыңа жауыңның түсуіне көмектесетін жансыздарды көп пайдалану, тіпті жауыңның жансыздарын мол ақшаға сатып алып, түрлі жолдармен өзің үшін жансыз болуға мәжбүрлеп, жаудың жоспарын тығырыққа тіреу.
Отыз төртінші айла: Бейшара көріну айласы — өзіңді қинап, жазалап, бейшара көрініп, сол арқылы сенімділігіне кіріп аласың да, ары қарай ішінен іреп соя бастайсың. Алдымен зиян шексең де жақсылық жасауға тырысасың. Тасың өрге домалап алған соң, енді шын сырыңды паш етіп, пайда беретін жамандық жасауға кірісесің!
Отыз бесінші айла: Мыңсан айланы өзара тоғыстыру айласы — бір түрлі қулықты емес, әралуан қулықтарды қатар, алмастырып, еркін қолдану. Қулығы пияздай қабат-қабат болғанда ғана жеңіске жетесің. Тек бір түрлі қулыққа шектелу ешқайда апармайды. "Қулығына құрық бойламас" деген сөз сол қулықтардың таусылмайтын, түрлі-түсті екенін, түрлі қулықтар тең қолданылғанын көрсетсе керек.
Отыз алтыншы айла:Түк шықпаса қашып құтыл айласы — Бәрібір жеңе алмайтының белгілі болғанда шегіну, бой тасалау, бүкіл қосынды сақтап қалу үшін жол беру керек. Дегенмен кейде қашудың өзін қулыққа айналдыруға болады, мысалы өтірік шегініп, жауды қуалатып, жау қуалап шаршағанда, негізгі қосыннан алшақтағанда, жеңісіне масайрағанда, кеудесін ұрып кекірейгенде, сауыт-сайманын шешкенде, қайсарлығын әлсіреткенде, сергектігін жоғалтқанда қайта тап беріп тарпа бассалу ....
«Айла-шарғы» ұғымы туралы
Кейбір халықтар үшін, мысалы еуропа халықтары үшін, сондай-ақ Қазақ ұлты үшін «айла-шарғы» ұғымы жағымсыз мағынаға ие. Сондықтан Батыс тілдерінде «стратагема» деген сөз қолданылады. Ол сөзді «стратегия» сөзімен шатастырмау керек.
Неміс тіліндегі «Дуден» түсіндірме сөздігінде List (айла-шарғы) сөзінің мағынасы былай түсіндіріледі:
«Айла-шарғы» ұғымы әдетте «алдау», «біреуге зиян келтіру» ұғымдарымен байланыстырып қолданылады. Осында «айла-шарғы» екінші мағынада, яғни өз мақсатыңа шын ниетіңді бүркемелеп, басқалар күптеген қадамдар жасау арқылы қол жеткізу деген мағынада қолданылған.
Шығыс және Батыс елдерінде алатын орны
Зенгердің айтуынша, Батыста айла-шарғы қолдануды арсыздық деп («Басқа амалы қалмаған қолынан түк келмейтіндердің қолданатын құралы» — Клаузевиц) және христиандыққа сай келмейтін іс деп бағаланады. Бұндай көзқарас Батыста мынадай нәтижелерге әкеп соқты:
Зенгер айла-шарғылар туралы білім мектеп жасынан бастап үйретілуі керектігі туралы бір Қытай газетінің мақаласын келтіреді. Оның ойынша, мақалада оны үйрету керектігі немесе керек еместігі туралы емес, оны қай жастан бастап үйретуге тиіс екендігі туралы болады. («Die Kunst der List», 2001).
Оның айтуынша, айла-шарғыларды қолданудың екі түрі бар:
Алайда бұл көзқарас толық емес. Мысалы, сақталып отырған Рим және Византия оқулықтарында айла-шарғының бірнеше түрі сипатталады, олардың кейбіреулері төменде келтірілген. Никколо Маккиавелли секілді саяси ойшылдар айла-шарғыны саясат пен соғыста қолдануға толығымен болады деп пікір білдіреді. Ал Клаузевиц болса, айла-шарғыны басқа амал қалмағанда қолдану керек, бірақ оның пайдасы онша жоғары емес, себебі оны басқа жақ түсініп қоюы мүмкін, оның үстіне керек күш пен материалдарды ысырап етеді дейді. Мидуэй шайқасы кезінде жапондықтармен дәл солай болды да. Отыз алты айла-шарғының ішіндегі көбі Батыста да қолданылып келген.
Айла-шарғылар және этика
Зенгер айла-шарғыларды этика тұрғысынан қарастыруға көп көңіл бөледі. Оның ойынша, христиан діні оған тыйым салмайды (ол Матай 10:16-ны тілге тиек етеді: «Мен сендердi қасқырлар арасына жiберiлген қойлар сияқты жiберiп отырмын. Сондықтан жыландай көреген, көгершiндей ақ көңiл болыңдар!»). Ол айла-шарғыларды қолданудың төрт түрін көрсетеді:
Дереккөздер
Санат:Қытай Санат:Кітаптар
Жергонн нүктесі
нобай|Жергон нүктесі Жергонн нүктесі — үшбұрыштың төбелерін осы үшбұрышқа іштей сызылған шеңбердің әлгі төбелерге қарсы жатқан қабырғалармен жанасатын нүктелерін өзара қосатын түзулердің қиылысу нүктесі. Мұны дәлелдеген француз астрономы Жозеф Жергонн (1771 - 1859) болған.
Дереккөздер
Санат:Үшбұрыш орталықтары
907 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:907 жылы туғандар
Қайтыс болғандар
Тағы қара: Санат:907 жылы қайтыс болғандар
Түсініктемелер
*
Түмен
Санат:Қарулы күштер
Дмитрий Григорьевич Элбакидзе
Дмитрий Григорьевич Элбакидзе (1923-1979) - мүсінші. Монумент өнері саласында жұмыс істеген.
Дереккөздер
Санат:1923 жылы туғандар Санат:1979 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан мүсіншілері Санат:Абай Құнанбайұлы
Балтабай Мұқанұлы Қуанышев
Балтабай Мұқанұлы Қуанышев 1956 жылдың 11 қаңтарында Гурьев қаласында дүниеге келді.
Дереккөздер
Санат:1956 жылы туғандар
Түлкібас (қалашық)
Түлкібас – орта ғасырдағы елді мекен. Түркістан облысы Түлкібас ауданы Түлкібас станциясының маңында орналасқан. 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И.Пацевич) зерттеп, сегіз жерден тұрақты мекен-жайлардың орнын тапқан. Оның көрінісі: биіктігі 3 м-ден 10–15 м-ге дейін, аумағы 45×36 м, 56×56 м, 103×177 м т.б. мөлшердегі әр түрлі төбешіктер. Зерттеу кезінде мекен үстінен көптеген көзе сынықтары табылған, сондай-ақ кейбір қорғаныс жүйелері, гранит тастардан қаланған іргетастар сақталған. Құрылыс жүйелеріне, зат қалдықтарына қарағанда Түлкібас 8–12 ғасырларда өмір сүрген. Тұрғындары жартылай егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысқан.
Шүлбі кенттік әкімдігі
Шүлбі кенттік әкімдігі — Абай облысы Семей қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Әкімшілік құрамы
Құрамына Шүлбі кенті кіреді. Орталығы – Шүлбі кенті.
Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3149 адамды құрады.
Дереккөздер
Санат:Семей қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Мемлекетті қарусыздандыру
Мемлекетті қарусыздандыру - халықаралық келісіммен бекітілген, қандай да бір мемлекетке белгіленген мөлшерден асырып әскери әндіріс ұстап, қарулы күш жасақтандыруға, қорғаныстық құрылымдар салуға тыйым салу.
Дереккөздер
Санат:Саясат
Марко Пьяца
Марко Пьяца (Marko Pjaca; 6 мамвр 1995, Загреб) — хорват футболшысы, Италияның «Ювентус» клубы мен Хорватия Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы. 2018 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері.
Сілтемелер
Санат:Хорватия футболшылары Санат:Динамо Загреб ФК ойыншылары Санат:Ювентус ФК ойыншылары Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Фиорентина ФК ойыншылары
I Сүлеймен
I Сүлеймен (ақындық лақап аты — Мүхибби (Muhibbî); 6 қараша 1494 — 7 қыркүйек 1566) — Османлы мемлекетінің 10-шы сұлтаны, Ислам халифатының 75-ші халифі, ақын, зергер, қолбасшы. Османлы мемлекетінің ең ұлы сұлтаны. Оның тұсында ел өзінің шарықтау шегіне жетті. Жер ауданы екі есеге ұлғайды (6 557 000 км²-ден 14 893 000 км²-ге дейін), мемлекеттік басқарма, ғылым, өнер (әсіресе, сәулет өнері) жоғары деңгейге шықты, көптеген мешіттер (мысалы, Сүлеймение мешіті), медреселер, хаммамдар (мысалы, Хүррем сұлтан хаммамы) салынды, уақыптар ашылды (мысалы, Рүстем паша қоры), Османлы мемлекеті Батыс пен Шығысты байланыстыратын ірі транзиттік державаға айналды, Паргалы Ибраһим паша, Матрақшы Насух әпенді, Қызыр Қайыреддин паша, Тұрғыт рейс, Пір рейс, Мимар Синан, Тастыжалы Жақия, Дамат Рүстем паша, Соколлы Мехмет паша есімді атақты мемлекеттік қайраткерлер, өнер адамдары, ғалымдар I Сүлейменнің тұсында өмір сүрді.
Өмірбаяны
I Сүлеймен 1494 жылы Трабзонда дүниеге келді. Атасы II Баязиттің тұсында Кефенің санжақбейі болды. Кейін 1512 жылы әкесі I Сәлім таққа отырғанда, Маниса санжақбейі лауазымына ауысты. Осы лауазымда әкесі қайтыс болуына дейін, яғни 1520 жылға дейін болды. Әкесі қайтыс болған соң шаһзадаға османлы садрағзамы Пір Мехмет пашадан хат келді, осы хатта садрағзам жаңа сұлтанды таққа отыру үшін елордаға шақырды.
Осылайша 26 жастағы I Сүлеймен османлы сұлтанына айналды. Уолси кардинал Венеция елшісіне былай деді:
Билік құрғаннан кейінгі ең алғашқы қадамдарының бірі — әкесі шынжырға байлаған мысырлық текті тұтқындарды босату. Басында еуропалық билеушілер жаңа сұлтанды мейірімді және бейбітшіл деп ойлады, сондықтан оның билік құруына қуанышты болды. Алайда олар Сүлейменнің әкесі Жауыз Сәлімге ұқсайтын жерлері бар екенін ескермеді: ол да әкесі секілді жаулауларды жақсы көрген екен.
Басында сұлтан венециялықтармен достық қарым-қатынаста болды. Венеция османлылардың Мажарстан мен Родосқа жасайтын жорықтарға дайындалуына еш үрейсіз бақылады.
Балқан соғыстары
нобай|солға|250px|I Сүлеймен тұсындағы Османлы мемлекеті
1521 жылы османлылар Дунай жағалауында орналасқан Шабац бекінісін алып, Белградты қоршады. Мажарлар басқа еуропалық мемлекеттерден көмек күтті, алайда барлық жерде мажар елшілерін суық қарсы алып отырды. Белград соңына дейін қорғанды, алайда қала горнизонынан 400-дей адам қалғанда, қала османлыларға тізе бүгуге мәжбүр болды.
1525 жылы Қызыр паша Алжирді толық бағындырып, сол жерді Османлы Сұлтандығының ең маңызды иеліктерінің біріне айналдырды. Ал 1533 жылы Қызыр паша Османлы флотының капутан пашасы болып тағайындалды. Оның арқасында османлылар күллі Жерорта теңізінің әмірлеріне айналды. Османлы флоты Гибралтарға жетті.
1526 жылы I Сүлеймен 100-мыңдық әскерімен Мажарстанға жорық жасады. 29 тамызда Мохач шайқасында османлылар мажарларды жермен жексен етті.
1527-1528 жылдары I Сүлеймен Славония, Босния және Герцеговинаны жаулап алды.
1528 жылы Трансильвания билеушісі Янош Запольяи өзін I Сүлейменнің вассалы деп мойындады. 1529 жылдың тамызында өз вассалының құқығын қорғау сылтауымен Мажарстан елордасы Буданы жаулап, аустриялықтарды сол қаладан қуды. Ал сол жылдың қыркүйегінде османлылар Аустрия елордасы Венаны қоршап, Баварияға басып кірді.
1532 жылы 80-мыңдық османлылар тек 800 қорғаушылары бар Көсег қаласын қоршады, алайда ерлікпен ерекшеленген Көсег гарнизоны османлылардың 19 шабуылын қайтарып, қаланы аман қалдырды. Бұл сәтсіздік I Сүлейменнің Мажарстан мен Аустрияға қатысты жоспарларын бұзды. Аустриялықтар османлылармен бітім шартқа отыруға мәжбүр болды. Бітім шартқа сәйкес аустриялықтар I Сүлейменге алым-салық төлеп, оның Мажарстанның шығысы мен орталығындағы жаулауларын мойындады.
1538 жылы I Сүлеймен Молдов княздігіне кіріп, Днестр мен Прут өзендерінің сағаларын өзіне қаратты.
1540-1547 жылдары I Сүлеймен Аустриямен соғысты жаңартты. 1541 жылы османлылар Буданы, 1543 жылы Эстергомды, ал 1544 жылы Вишеградты, Ноградты және Хотванды басып алды. 1547 жылдың 19 маусымында жасалған бітім шарт бойынша Аустрия Сүлейменге алым-салық төлеуін жалғастырды, Мажарстанның орталық аймақтарында жаңа пашалық құрылды, ал Трансильвания Османлы Сұлтандығының вассалы болды.
Парсы жорығы
right|250px|thumb|I Сүлеймен Нахичевань жорығында
Семантикалық архайзм
Семантикалық архайзм семантический архаизм — лексиканың актив қабатындағы сөздің бір мағынасының ескруі. Мысалы: кіндік сөзінің 1920—1930 жылдарындағы "орталық", ұя Сөзінің "ұйым" мағыналары кейін ескіріп қалды. Қол сөзінің "әскер" мәнінде қолданылуы тек ауыз әдебиетіне тән.
I Сүлеймен
Парсы жорығы
1533 жылы I Сүлеймен парсылармен өте ұзақ соғыс бастады. Сол кезде Парсы елін әлсіз шаһ — I Тахмасп биледі. Сефевид әскерінің Мұхаммед Шайбани ханға қарсы жорық жасауын пайдаланып, I Сүлеймен Әзірбайжанға басып кірді. Ол жерде Сүлеймен жағына Текелі тайпасының басшысы Ғұлама әмір тұрды.
Семантикалық архайзм
Дереккөздер
Санат:Лингвистика Санат:Қазақ тілі Санат:Семантика Санат:Грамматика Санат:Лексикология
I Сүлеймен
Парсы жорығы
1534 жылдың қыркүйегінде османлылар Сефевид Мемлекетінің елордасы Тебризге кірді. Содан кейін I Сүлеймен османлы садрағзамы Паргалы Ибраһим паша әскерімен қосылып, бірге Бағдатқа аттанды. Сол жылдың қарашасында османлылар Бағдатқа басып кірді. Содан кейін османлыларға Басра, Хузистан, Лурестан, Бахрейн және т.б. елдер мен қалалар бағынды.
1535 жылы I Тахмасп Тебризді қайтарды, алайда сол жылы I Сүлеймен қаланы тағы да жаулап алды. Содан кейін сұлтан Диярбақыр арқылы Халапқа келіп, сол жерден 1536 жылы Константиниеге қайтып келді.
1548 жылы османлылар Тебризді төртінші рет жаулап алды. I Тахмасп өз елордасының қорғана алмайтынын көріп, елорданы Казвинге көшірді. Ал османлылар Қашан мен Құмға дейін жетіп, Исфаһанды басып алды. 1552 жылы Ереван құлады, ал 1554 жылы I Сүлеймен Нахичеваньды бағындырды. Амасьяда болған 1555 жылдың мамырындағы бітім шарт бойынша сефевидтер османлыларға Иракты, оңтүстік-шығыс Анадолыны және Имеретияны өткізді. Оның орнына османлылар сефевидтерге Күнгей Кавказдың үлкен бөлігін берді.
Теңіз соғыстары
1522 жылдың 26 маусымында Родос аралы қоршалды, ал 20 желтоқсанда арал берілді.
1524 жылы Жиддадан шыққан Османлы флоты Қызыл теңізде португал кемелерін жойып, оларды сол аймақтан тазартты.
нобай|оңға|250px|I Франсуа мен I Сүлеймен. Тициан. 1530 жыл
1533 жылы Қызыр Қайыреддин паша Османлы флотының дария капитаны болып тағайындалды. Бұл тағайындау османлылардың келесі теңіз жеңістерінің себебі болады. Себебі, Қызыр Қайыреддин паша осы теңіз жеңістерінің көбісіне өзі жетті. 1534 жылы ол Тунисті басып алды, алайда 1535 жылы испандықтар бұл жерді өзіне қаратты. I Сүлеймен теңіздегі беделін арттыру үшін 1536 жылы француз патшасы I Франсуамен құпия одақ құрды. Алжирлік теңіз қарақшылары Францияның оңтүстігіндегі кемежайларда тірек етуге рұқсат алды. 1537 жылы алжирліктер еуропалықтарға қарсы соғыс ашты. Қызыр Қайыреддин паша Корфуны тоңап, Апулияның жағалауына шабулдап, Неапольға қауіп төндірді. 1538 жылы Венеция Испаниямен және Папа облысымен одақ құрып, османлыларға шабуыл жасады. Алайда Эгей теңізіндегі Венеция аралдарын ойрандап, Занте, Эгина, Чериго, Андрос, Парос және Наксос аралдарын жаулап алды. 1538 жылдың 28 қыркүйегінде Габсбургтардың ең қуатты адмиралы Андреа Дориа мен Османлылардың ең қуатты адмиралы Қызыр Қайыреддин паша арасында Превезе шайқасы болды. Нәтижесінде Османлы флоты Венеция, Генуя, Испания және Папа облысы біріккен теңіз әскерін талқандады.
1538 жылы османлылар Оңтүстік Арабия мен Үндістанға үлкен жорық ұйымдастырды. 13 маусым күні османлы кемелері Суэцтен шығып, 3 тамыз күні Аден қаласының кемежайына тоқтады. Жергілікті билеуші оларды сый-сыяпатпен қарсы алды, алайда теңіз қарақшылары билеушіні дарға асып, қаланы ойрандады. Содан кейін олар әрі қарай жүзіп, Гуджарат жағалауларына жақындап, Диу қаласын қоршады. Үндістандық мұсылмандар османлыларға көмектесті, алайда португал эскадрасы жақындағанда, гуджараттар соңғылармен келісім жасасып, османлылардың қоршауына тойтарыс берді.
1540 жылдың 20 қазанында I Сүлеймен Венециямен бітім шарт жасасты. Шарт бойынша Венеция Қызыр Қайыреддин жаулап алған аралдарды, сондай-ақ Наполи ди Романо мен Мальвазия атты қалаларды османлыларға ресми түрде өткізді, оған қоса 30 мың дукат салық төледі. Лепанто шайқасына дейін османлылар Жерорта теңізінің әмірлері болды.
Франция Еуропадағы қоғамдық көзқарастың ықпалынан османлылармен одақты ресми түрде үзді. Алайда іс жүзінде I Сүлеймен тұсында француздар османлылармен бірге испандықтар мен аустриялықтарға қарсы шығып отырды. 1541 жылы Қызыр Қайыреддин паша испандықтардың Алжирге қарсы жорығына тойтарыс бере алды. Османлылар француздарға 1543 жылы Ниццаны, ал 1553 жылы Корсиканы алуға көмектесті.
1551 жылы Османлы флоты Тараболысты жаулап алып, барлық Ливияны бағындырды. 1553 жылы османлылар Уаттасид әулетінің вассал ретінде биліктерін жаңарту мақсатымен Мароккоға басып кірді, алайда сәтсіздікке ұшырады. 1555-1557 жылдардағы Судан жорығы нәтижесінде бұл ел османлыларға бағынды. 1557 жылы османлылар Массауаны, ал 1559 жылы барлық Эритреяны жаулап, Қызыл теңізінде өз басымдылықтарын орнатты.
1565 жылдың 18 мамырында 180 кемелі Османлы флоты Мальта жағалауларына 30 мың жауынгерді түсіріп, Мальтаға шабуыл жасай бастады. Бірақ иоаннит серілер барлық шабуылдарға тойтарыс бере алды. Османлылар әскердің төрттен бір бөлігінен айырылып, аралдан кетуге мәжбүр болды.
Ресеймен қарым-қатынас
I Сүлеймен тұсында османлылар орыстармен ауыр қарым-қатынаста болды. Оның басты себебі: Мәскеу мемлекеті мен Қырым хандығының арасындағы соғыс. Қазан хандары мен Сібір хандары өздерін I Сүлейменнің вассалы деп мойындады. Бұл хандықтар өздеріне туыс болған түріктерден мәмілегерлік әрі әскери көмек алуға үметтенген. Алайда осы елдердің Османлы мемлекетінен алыс болған соң, бұл үміттері үзілді. Османлылар қырымдықтардың Орыс жорықтарына қатысып отырды.
Ажалы
1566 жылдың 1 мамырында I Сүлеймен өзінің соңғы оң үшінші жорығына аттанады. 5 тамызда османлылар Сигетварды қоршай бастады. 7 қыркүйекте сұлтан осы қоршау кезінде өзінің шатырында қайтыс болды. Келесі күні Сигетвар қамалы құлады.
Сұлтан денесі Константиниеге әкелініп, Сүлеймение мешітінің жаңындағы арнайы салынған мазарда жерленді. Кейбір тарихшылардың айтуынша, сұлтанның жүрегі мен кейбір ішкі ағзалары сұлтан өлген шатырдың жерінде жерленген.
Жанұясы
нобай|оңға|250px|Сүлеймен мен Хүррем
I Сүлеймен әйел әсемдігін ұнататын. Оның сарайында көптеген күңдер өмір сүрді, бірақ оның жүрегінде тек бір ғана әйел бар еді, ол әйел ғана заңды зайыбы болды, оның есімі — Хүррем сұлтан. Шынымен де, сұлтан тек Хүррем сұлтанмен ғана некені қиды. Неке қиғаннан кейін, бүкіл Константинопольде дүркіреген той өткізілді. I Сүлейменнің ақындық өнері оның зайыбы Хүрремге деген махаббатымен тікелей байланысты.
I Сүлеймен Хүррем сұлтаннан алты бала сүйді:
Дереккөздер
Санат:Түркия тарихы Санат:Османлы империясының сұлтандары
Космодемьянская атындағы көше (Алматы)
thumb|right|200px Космодемьянская атындағы көше Көшеге Кеңестер Одағының Батыры - Зоя Анатольевна Космодемьянскаяның есімі (1976 жылы) берілген. Космодемьянская Зоя Анатольевна (1923-1941) Тамбов облысында дүниеге келген. Мәскеудағы №201 орта мектептің оқушысы, партизан отрядына өз еркімен барлаушылыққа барған. Петрищево деревнясында (Мәскеу облысы) фашистер қолынан қаза тапқан. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Қаланың солтүстік шетінде, 1-Алматы темір жол станциясы маңында оңтүстіктен солтүстікке қарай Перонная көшесінен басталып,Суворов көшесіне дейін барады. Көшенің ұзындығы - 570 метр.
Дереккөздер
Санат:Алматы көшелері
Көгілдір грот (Капри)
Гроттың ұзындығы - 56 метр, ені - 30, күмбездің су деңгейінен биіктігі - 15 метр, кіре беріс биіктігі - 1,3 метрге дейін. Үңгірдің теңіз жағынан қарай бір ғана кіреберісі бар, сондықтан үңгірге тек қана қайықпен кіруге болады. Кіреберісі төмен орналасқандықтан, дауыл кезінде оған кіруге мүмкін емес. Гроттың басым бөлігін теңіз суы басқан, ішіне түскен күн сәулелері суға және үңгірге әдемі көкшіл түс береді.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Капри Санат:Су асты үңгірлері
Лигурий теңізі
Лигурий теңізі (Mare Ligusticum, mer Ligure, mar Ligure, Mâ Ligure) — Жерорта теңізінің Корсика және Эльба аралдары, Франция және Италия жағалары аралығындағы бөлігі. Аумағы 15 мың км². Тереңдігі 2546 м. Толысуы — жарты тәуліктік (0,3 м). Жағалауы ірі курортты аудан (Ривьера). Ірі порттары — Генуя, Ливорно, Специя (Италия), Ницца (Франция).
Санат:Италия географиясы Санат:Франция географиясы Санат:Жерорта теңізі теңіздері Санат:Лигурий теңізі Санат:Монако географиясы
Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин
Әкесі - Жаңбыршин Есім Құсайынұлы (1916-1975), партия қызметкері болған. Анасы - Жаңбыршина Қаншайым Болатқызы (1926-2007), зейнеткер, мұғалім болып жұмыс істеген.
Мәскеу экономика-статистика институтының экономикалық кибернетика факультетін бітірген (1982), экономист-математик.
Экономика ғылымдарының кандидаты (1991), докторы (2003). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Гетерогенді әлеуметтік-экономикалық жуйелер: стратегиялық басқару теориясы мен әдістемесі».
«Статистикалық бағалау әдіснамасы және басқару әлеуетін талдау» (1994), «Гетерогенді әлеуметтік-экономикалық жүйелер: стратегиялық басқару теориясы мен әдіснамасы» (2003) монографияларының, сонымен қатар, 40-тан аса жарияланымның авторы.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
2009 жылдың қыркүйек айынан бері - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының орынбасары - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшылығының меңгерушісі.
Республикалық Ат спортының ұлттық түрлері федерациясының Алматы филиалының президенті. «Құрмет» орденімен, ҚР және шетел мемлекеттерінің 10 медалімен марапатталған.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, У. Черчилль.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақты, бай, барлық жағынан дамыған және ашық ел».
Хоббиі - тау шаңғысы, жүзу, ат спорты, кітап оқу.
Сүйіп оқитын әдебиеті - отандық, орыс және шетел классикасы, тарихи әдебиет, оның ішінде естеліктер.
Үйленген. Жұбайы - Артықова Бақытгүл Аманғалиқызы (1965 жылы туған). Ұлдары - Шынғыс (1988 жылы туған), Сержан (2006 жылы туған); қызы - Сәуле (2006 жылы туған).
Өмірбаяны
1960 жылы 2 шілдеде Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылында туған. Қазақ.
Дереккөздер
Санат:Байғанин ауданында туғандар Санат:Қазақстан экономистері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Зайц (Яңауыл ауданы)
Зайц — Башқұртстанның Яңауыл ауданындағы ауыл, Первомай ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 371 адамды құрады. Пошта индексі — 452821, ОКАТО коды — 80259870007.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Кальóса-де-Энсаррья
Кальóса-де-Энсаррья (Callosa de Ensarriá) — Испаниядағы муниципалитет. Валенсия автономды бірлестігіне қарасты Аликанте провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Марина-Баха ауданында (комарка) орналасқан.
2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7888 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 34,66 км² шамасында.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аликанте елді мекендері
908 жыл
Туғандар
Тағы қара: Санат:908 жылы туғандар
Түсініктемелер
*
Таң (ауыл)
Таң — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Таң ауылдық округі орталығы.
Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен батысқа қарай 34 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол аңғарында.
Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1378 адам (698 ер адам және 680 әйел адам) болса, 2009 жылы 1186 адамды (615 ер адам және 571 әйел адам) құрады.
Дереккөздер
Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Виллетт (Эр)
Виллетт (Villettes) — Франциядағы коммуна. Жоғарғы Нормандия аймағына қарасты Эр департаментінде орналасқан. Евре округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,87 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 27692, пошта индексі — 27110.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 175 адамды құрады. Халық тығыздығы — 25,47 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Эр департаментінің коммуналары
IC 4215
IC 4215 — Вероника шашы шоқжұлдызында орналасқан Sab (жинақы галактика) типті галактика.
Сыртқы сілтемелер
IC 4215 Санат:Вероника шашы (шоқжұлдыз)
Сөз әдебі
Сөз әдебі - тіл қатудың, сөз жұмсаудың қоғам қабылдаған, жұртшылық ұйғарған, ұлттық сипатқа ие ережелері мен тәртібі.
Тіл қатудың тәртібі қарым-қатынас жағдайына қарай жұмсалатын арнайы сөздер мен тұрақты сөз орамдарының жүйесі арқылы жүзеге асады.
Үлкен Хариусная (Сула тармағы)
Үлкен Хариусная — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сула өзенінің оң жағалауынан 71 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды.
Сөз әдебі
Қоғам мүшелерінің арасындағы әрбір қарым-қатынас жағдайын қамтамасыз ететін тілдік құралдар ақылы жүзеге асады. Қоғам мүшелерінің арасындағы әрбір қатынас жағдайын қамтамасыз ететін тілдік құралдар және олардың синрнимдік қатарлары болады.Тілдесуші жақтардың білім, тәрбие деңгейін, мекенін, жыныс, жас айырмасын тұрақты, тұрақты емес т.б әлеуметтік рөлдеріне тән белгілерін есепке алып отыру cөз әдебінің әлеуметтік қырлары болып табылады.
Үлкен Хариусная (Сула тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Печора өзені су өлшейтін постқа Усть-Цильма және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора.
Сөз әдебі
Құрылымдық және функционалдық қасиеті
Сөз әдебінің өзіне тән лингвистикалық табиғаты олардың құрылымдық және функционалдық қасиетіне тығыз байланысты. Сөз әдебінің бірліктері таңбалары - байланыс жасау мақсатында тыңдаушы жаққа берілген белгі, олай болса, бұл белгі коммуникативтік бірлікке жатады. Ал кез келген коммуникативтік бірліктің предикативтік мазмұны (жақ, шақ,рай т.б) болуға тиіс.
Үлкен Хариусная (Сула тармағы)
Су реестрінің мәліметтері
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сөз әдебі
Функциялары
Сөз әдебінің коммуникативтік және одан басқа да байланыс орнату (фатикалық), тыңдаушының назарын аудару (апеллятивтік), сыпайылық таныту (конативтік), тыңдаушының көңілін аулау, көтеру (эмотивтік) т.б тәрізді функциялары бар.
Үлкен Хариусная (Сула тармағы)
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Сөз әдебі
Сыртқы сілтемелер
Санат:Қазақ тілі
Алания
Дереккөздер
Санат:Тарихи мемлекеттер Санат:Солтүстік Кавказ
Таңбалы петроглифтері
Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері — петроглиф тас кешені, Жетісудың ең көне ескерткіштерінің бірі. 2004 жылдан бері Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандары тізіміне енген.
Таңбалы шатқалының тастағы суреттер галереясын 1957 жылдың 19 қыркүйегінде Қазақстанның тұңғыш кәсіби археологы Анна Георгиевна Максимованың жетекшілігімен Қазақ КСР Ғылым Академиясы Тарих және археология институтының Оңтүстік-Қазақстан археологиялық экспедициясындағы Жетісу отряды ашқан. Петроглифтер кездейсоқта табылғанмен, бұл жаңалықтың мәні төмендегідей болды, Қазақстан аумағындағы адамдардың осынау көне тұрағының бірі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мәдени мұрасының тізіміне енді.
Өткен жарты ғасырда осы жерлерде ондаған ғылыми экспедициялар болып, әрбір дала маусымында ғалымдар көне дәуірдегі адамдардың өмірі туралы жаңа дәлелдемелер тауып отырған. Бүгінгі, ауданы 3800 га қорық - датасы біздің жыл санауымызға дейінгі ХІV-ХIII ғасырдың ортасы – ХІХ-XX жүзжылдық аралығымен көрсетілген елді мекендер, мазарлар, тас қашалған орындар, петроглифтер галереялары (ал олардың бәрін қосқанда 5000-н астам суреттер) және діни құрылыстар (құрбан шалынатын жерлер) түрлі кезеңдегі жүзге тарта ескерткіштерден тұратын қорық бірегей археологиялық кешен болып табылады. Міне осы кездің бәрінде, бірнеше мыңжылдықтар бойы мұнда адамдар тұрғылықты өмір сүрген, бұған дәлел – тастан қаланған үйлер мен мал кіргізетін қоралардың орны, ыдыстардың сынығы және тастан, темірден, сүйектен жасалған бұйымдар.
Петроглифтер Таңбалы шатқалының аса маңызды және көптүрлі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Тастағы суреттердің бәрі пикетаж техникасында, кейде ғана темір аспаптың немесе тастың көмегімен ойып жасалатын, бояумен жасалғандары кездеспеген. Тастағы суреттер галереясын арғы ата бабаларымыз орта қола, кеш қола, өтпелі дәуір (ертедегі сақ), ертедегі темір дәуір (сақ және үйсін), ортағасыр (ертедегі түрік) және жаңа заман (жоңғар және қазақ) сияқты әртүрлі тарихи дәуірде құрған. Таңбалы тастағы суреттердің көне және ең әсерлі сериясын құрайтын, орта қола дәуірдің петроглифтары эстетикалық және мәдени құндылықтарға ие. Сол кездегі тастағы бейнелеу өнерінің шеберлерін солярий құдіреті («күнбастылар»), «маскарадшылар», шоқпарұстаушылар, қасқыр маскасындағы садақшы, қару ұстаған жауынгерлер, малдар мен адамдарды құрбандыққа шалу көріністері, эротикалық көріністер, жас босанған әйелдер, арбалар, түрлі белгілер, символдар, сондай-ақ бұқаларды, құландарды, аттарды, түйелерді, қабандарды, қасқырлар мен бұғыларды бірнеше рет бейнелеу сияқты ойларының кеңдігі ерекшелендіріп тұрған.
Толығырақ
Белгілі де зерттелген петроглифтердің бірі Таңбалы болып саналады. Таңбалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысына қарай 170 км, Алматы облысының Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Петроглифтер мерзімі б.э.д ХIY ғ., б.э YI -YIII ғасырлар аралығы, яғни қола дәуірден түркі халықтарының Ұлы даланы жаулап алғанға дейінгі уақытты қамтиды. Петроглифтер кең аймақта жайғасып, өлшемі 3 км х 10 км құрайды.
Олардың ең маңызды бөлігі 250 м х 500 м, онда 2 000 петроглифовтер бар, жалпы Таңбалыда 5 000 суреттей бар. thumb Таңбалы – Балқаш бассейні аймағында Семиречьядағы 50 орталықтардың бірі Орталық Азия аясында ғана емес әлемдік масштабта ауқымдылығын таралды. Таңбалы петроглифтері сұлулығымен, кеңістік көрінісінде ежелгі адамның әлемді тануын білдіртеді.
2004 жылы Таңбалы археологиялық петроглифі Юнеско Әлемдік мұралар тізімі енген.
Юнеско қорғауындағы Тамғал ескерткіші әлемдік маңызы бар қазына болып табылады. 2006 жылдан Юнеско ескерткіш өмірінде белсенді қатысып келеді және оны сақтауда қолайлы орта туғызуда. Шатқал маңындағы қола дәуір молалары (б.э.д. ХI-Х ғғ) орналасып ертедегі көшпенділер ( б.э.д III мен II ғғ.) және олардың қоныстары орын тепкен.
Таңбалы шатқалында мекендеген ежелгі адамдар табиғаттың көркем жерлерінде ерекше, қайталанбас ландшфатар енгізді. Таңбалы әлемдік танымал мұражай-қорығына «RGB-Studio» ЖШС-нің мультимедийлік энциклопедиясы арналған. Қазақстанның қазіргі аймағында қырма өнерінен шыққан ежелгі ескерткіштер орналасқан. Петроглифтер (гректің «тас» пен «кесу»сөзінен шыққан) - қырма суреттер. Бейнелі өнер түрі ретінде петроглифтер Қазақстан аймағында ежелде пайда болған. Көптеген тарихқа дейінгі шығармалар біздің күнге дейін жетіп, мәдениет туралы түсінікті қалыптастыруға мүмкіндік беріп, ежелгі тайпа мен діни нанымдар рәсімін бейнеледі.
Қазақстандағы қырма бейнелері туралы ХI ғасырдың ғалымы әл-Бируни атап өткен, ол қимақтар еліндегі жұмбақ суреттерге жергілікті халық табынуын айтқан. Х1Х ғасырдағы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан петроглифтер шоғырланған ірі аудандар болып саналды. Өткен жүзжылдықтың 40-50 жылдарында республиканың шығысында республиканың шығысында Тарбағатай, Нарын, Қалба, Моңрақ, Сауыр тауларында «картиналар көрмесі» сериясы ашылады. Шығыс Қазақстан қырма суреттерге толы еді. Алайда, бұл өлкеде ешкім петроглифтермен айналыспады.
Таңбалы деп шатқалды жергілікті халық атаған. Жартылай шөлейт аймақтарында орналасқан шатқалдың жылы мезгіл кезінде қалың бұтамен жабылып, көктемде гүлдерден көмкерілген кілем төселеді. Таңбалы тек табиғатымен қызықтырып қоймай, бұл жерден сирек өсімдіктер мен жабайы қасқыр, түлкі, қоян, тасбақа, жылан және балабан, сұңқар, дала бүркіті сынды құстарды кездестіруге болады. Бәрінен де адам қолынан туындаған Таңбалы петроглифы қызықтырады. Таңбалы – бұл ежелгі шығармашалық көрме, оның суреттерінде адамдар мен жануарлар, ежелгі адамдардың өмір қалпы суреттелген.
Таңбалы шатқалындағы алғашқы петроглифтер 1957 жылы 19 қыркүйекте Қазақстанның кәсіби археологы Анна Георгиевна Максимова жетекшілігіндегі ғылыми зерттеушілер тобынан шыққан А.А.Поповпен суретке түсірілді.
Ғылыми экспедиция қола дәуіріндегі Қарақұдық шатқалындағы молалар қазбасын зерттеді. Соңғы уақытта А. Г. Максимов пен А.А. Попов Таңбалы петроглифінің жерін жіті зерттеу жасап, құнды композиция ретінде суретке түсірген. А.Г. Максимов ашуға өз септігін қосқан ғалым ретінде шаттықтан күнделігінде жазбалар жүргізген. 1958 жылы  А.Г. Максимовтың бірінші дүниесі «Таңбалы шатқалындағы қырма суреттер» жарық көреді, онда естеліктің жартығасырлық тарихы берілген.
Қос бейіт кесенесі
Қос бейіт кесенесі — Ақмола облысы, Жақсы ауданы, Терісаққан ауылының маңында орналасқан.
Таңбалы петроглифтері
Толығырақ
1977-78 жылдары Таңбалы ескерткішін зерттеу А.Г.Максимов жетекшілігімен жалғасты. Біріншіден, Таңбалы аймағы толығымен зертеліп, петроглифтер жиналған негізгі орындардың кестесі құрылады.
Қос бейіт кесенесі
Аңыз
Қос бейіттің маңайын өз заманында көпшілікке әмірі жүріп тұрған, бай адам жайлайтын болған екен. Байдың ай десе аузы, күн десе көзі бар бойжеткен қызы болған деседі. Байдың мыңғырған жылқысын барымташыларға бермей, итқұсқа жем қылмай, қалған жылқышыға бас-көз болып жүретін бір мықты жігіт болыпты. Сол жігіт байдың жан дегенде жалғыз қызына ғашық болады, қыз да жігітті ұнатып қалады. Жігіт араға жеңгелерін салып, қызбен кездесіп сөз байласады. «Ел құлағы елу» дегендей, бұл хабар қыз әкесіне де жетеді. Өз есігінде жалданып жүрген кедей жігітке қыз беруді өзіне ар санаған бай қолшоқпарларына бұйырып жылқышы жігітті өлесі қылдырып соққыға жығады. Жігіт жақын бір жамағайының үйінде төсек тартып жатып, қызды алып қашуды мақсат қылады. Ақыры соққыдан жазылып, есін жиған жігіт ат баптап, уәделескен уақытта бай қызын алып қашады. Сөйтсе, бай жігітті аңдытып қойған екен, сақ отырған бір топ адам екі жасты қуғындап береді. Астындағы аттары қанша жүйрік болса да көп адам жабыла қуып, ұстауға айналады. Бұл көктемгі қар суы еріп, Терісаққан өзенінің тасып жатқан уақыты екен. Қуғыншылар ұстауға таяп қалған соң, екі жас амалсыздан ат-матымен өзенге қойып кеп кетсе керек. Былайғы кезде беті ғана жыбырлап, шым-шымдап ағатын Терісаққан көктем сала буырқана тулап, арындап ағатын болса керек, қос ғашықты ағызып ала жөнеледі. Қатты ызаға бой алдырып, қуып келе жатса да қызының ажал тырнағына ілінерін білген бай екі жасты құтқаруға қанша тырысқанымен долы өзен шыр айналдырып, тереңіне тартып кетеді. Жалғыз қызынан айырылған бай өзінің тым қатты кеткеніне өкініп, тірісінде қосылмаған екі жасты жер қойнына қатар жерлейді.
Таңбалы петроглифтері
Толығырақ
1980 жылдардың аяғында ғылыми мақалалар мен қырма суреттерге байланысты Таңбалы зор танымалдыққа ие болып, шетелдік және отандық мамандардың назарын аударды.
1990-1994 жылдары Таңбалы ескерткішін зерттеген ғалымдар петроглифтерді сақтауда алға қойған есептері болды. «Таңбалы шатқалының қырма суреттері консервациясы» атты Мемлекеттік жоба қабылданып, мәліметтер қоры өңделіп, петроглифтерді суреттейтін дала бейнелірінің 3000 суреті берілген.
Б.э.д, екінші мыңжылдықтың ортасындағы мерзімге жататын ерекше композициялар мен бейнелер болды. Оның бірі Күнбасты құдай. А. Г. Максимов, А.С. Ермолаев, Н. Марьяшевтың «Таңбалы шатқалының қырма суреттері» кітабында Таңбалының күнбасты алыптары ежелгі антропоморфты құдайдың бейнесі болса керек деп жазған.
Петроглифтер бейнелері ішінде ежелгі құдайларды бейнелеген дөңгелек, тамға, дұға жазбалары, салттық билер көрінісі, керемет түйелер бейнесі, доңыздар болған. Қазақстан тарихында із қалдырған көптеген халықтар үшін Таңбалы шатқалы әулие жер деп саналып, салттық рәсімдер жүргізілді, құдайға табыну, ата-баба рухына тағзым жасалды. Аспан астында біріккен сарай болды.
Атқарылған жұмыстар Таңбалы петроглифтер кешенінің мәдени-тарихи маңыздылығын тереңдетсе керек.
1994 жылы петроглифтерді зерттеу қаржының жоқтығынан тоқтатылады. Алайда, Таңбалы петроглифтерінің танымалдылығынан 1995-2001 жылдар аралығында туристер ағымынан ескерткішті бақылау қиындап кетеді. Оның ақырында естеліктерге қауіп төнгені бар.
1999 жылы Юнесконың Әлемдік Мұралар Комитеті Таңбалыны беделді ескерткіш ретінде 2001-2002 жылдарда номинацияға қосу қажет деп анықтайды. 2001 жылдың тамыз айында Қазақстан Премьер-Министрі И. Тасмағамбетов  пен Юнесконың Бас директоры К. Мацуура Таңбалы шатқалында болып, ескерткіш маңздылығын бағалап, Қазақстан мамандарының ескерткішке қолайлы жағдай туғызғанын көріп, тәнті болады. 2001 жылдың 5-қазанында Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Таңбалы Археологиялық кешені республикалық маңзы бар ескерткіш мәртебесін алып, қорғау аймақтары белгіленіп, 2003 жылдың 14-қазанында № 1052 Үкіметтің арнайы қаулысымен Мәдениет министрлігінің қолдауымен Алматы облысы Таңбалы шатқалында 3,8 га жалпы ауданы бар «Таңбалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени, табиғи қорық-мұражай ашылады. Ескерткіш кешенінде 2-мыңжылдық бойы адамдармен қолданған молалар, петроглифтер, діни орындар орныққан.
Эдмондо Фленда
Эдмондо Фленда 1967 жылдың 16 наурызында Италияның Палермо қаласында дүниеге келді.
Таңбалы петроглифтері
Дереккөздер
Санат:Тарихи ескерткіштер Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра Санат:Жетісу
Эдмондо Фленда
Дереккөздер
Санат:Тұлғалар Санат:Экономика Санат:1967 жылы туғандар
Тынысалудың кезеңдері
Аэробтар
Аэробтық организмдер, аэробтар (αηρ — ауа және βιοζ — тіршілік) – молекулалық бос оттек (О2) бар ортада тіршілік етіп, дами алатын организмдер. Аэробтық организмдерге барлық өсімдіктер, көптеген қарапайымдылар мен көп клеткалы жануарлар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер жатады. Оттектің (О2) қатысуымен жүретін биологиялық процесті аэробиоз деп атайды. Аэробтық организмдер өз организміне енген О2-нің тотығуынан пайда болған энергияны пайдаланады. Олар облигатты аэробтық организмдер және факультативті аэробтық организмдер болып 2 топқа бөлінеді. Облигатты аэробтық организмдер тотығу реакциясы кезіндегі энергияны пайдаланады, мысалы, сірке қышқыл бактериялары этил спиртін сірке қышқылына дейін, ал кейбір зең саңырауқұлақтары қанттарды лимон, қымыздық, глюкон қышқылдарын түзгенге дейін тотықтырады. Факультативті аэробтық организмдер тобына оттектің бар-жоғын талғамай тіршілік ететін организмдер жатады, мысалы, күкірт, темір бактериялары оттекті нитраттардан, сульфаттардан, т.б. қосылыстардан алады. Аэробтық организмдердің арасында ең маңыздысы фотосинтез процесіне қатысатын организмдер – цианобактериялар, балдырлар және түтікті өсімдіктер. Аэробтық организмдер табиғатта кеңінен таралған және ондағы зат айналымына үлкен әсерін тигізеді, мысалы, қарапайым аэробтық организмдер топырақтағы күрделі органикалық қосылыстарды өсімдіктердің жақсы сіңіруіне көмектесіп, топырақтағы түрлі ауру қоздыратын бактерияларды жояды. Аэробтық организмдерді өндірісте сірке суын алуға, ауыл шаруашылығында, т.б. қолданылады. Аэробтық организмдердің тіршілігіне ауаның құрамындағы оттектің белгілі мөлшері мен қысымы қажет, егер осы жағдай шамадан тыс өзгерсе, олар өліп қалады.
Анаэробтар
Анаэробтар, анаэробты микроорганизмдер — қоршаған ортада бос оттегі жоқ кезде өмір сүруге және көбеюге қабілетті микроорганизмдер ; атмосфералық оттегі болмайтын жерде тіршілік етуге бейім микроағзалар. Анаэробтарға көптеген бактериялар, инфузориялар кейбір таспа құрттар, аскарид және аздаған ұлулар жатады.
Анаэробты организмдер, анаэробтар (an – сыз, сіз, емес қосымшасы, aеer – ауа және bіos – тіршілік) – оттексіз ортада өсіп-өніп, тіршілік ететін организмдер. 1861 жылы Л.Пастер май қышқылын ашытатын бактерияны тапқаннан кейін анаэробты организмдер терминін ғылымға енгізген. Анаэробты организмдер негізінен прокариотты организмдер арасында кең тараған. Ал эукариотты организмдер арасында ашытқы саңырауқұлақтарында, буынаяқтылардың ішегінде өмір сүретін қарапайымдарда, ал көп клеткалы организмдер ішінде ішек паразиттерінде (атап айтқанда таспа құрттар мен аскаридаларда) кездеседі. Анаэробты организмдер тіршілік ететін ортасында оттектің болу не болмауына байланысты олигатты анаэробты организмдер және факультативті анаэробты организмдер болып бөлінеді. Олигатты анаэробты организмдер – тіршілігі мүлдем оттексіз жүретін организмдер. Оларға май қышқылы бактериясы және сіреспе бактериялары жатады. Көп клеткалы жануарлар арасында олигатты анаэробты организмдер кездеспейді. Факультативті анаэробты организмдер – табиғатта оттектің бар-жоғына қарамай тіршілік ететін организмдер (мысалы, ашытқы саңырауқұлақтары, іш сүзегі, топалаң қоздырғыштары, т.б.). Анаэробты организмдер негізінде құрамында оттек бар органикалық қосылыстарды (спиртті, сүт қышқылын, май қышқылын, т.б.), ал кейбір түрлері минералды қосылыстарды (сульфаттарды немесе нитраттарды) ыдыратып, осы процесс кезінде бөлініп шыққан оттекті өзінің тіршілік әрекетінде пайдаланады. Анаэробты организмдер аэробты организмдер сияқты табиғаттағы зат айналу процесіне, органикалық және минералды заттардың өзгеруіне үлкен әсер етеді. Олар спирт және сүт қышқылын ашыту процесінде кеңінен қолданылады. Кейбір анаэробты организмдер асқа, тағамға түссе, тез өсіп-өніп, адам мен жануарларды уландыруы, ал ауру тудырғыш (патогенді) анаэробты организмдер түрлі жұқпалы ауруларды (сіреспе, ботулизм газды гангрена, т.б.) таратуы мүмкін.
Тыныс алу
Тірі ағзалардағы ағзашалардың бүкіл ыдырау үдерісі 3 кезеңге бөлінеді. Тынысалу үшін мына жағдайлар қажет:
АТФ түрінде энергия алмасудың барлық кезеңдерінде тек пайдалы энергияның бір бөлігі ғана (гликолиз - 5%, тотықтыра фосфорлану - 35-40%) жазылатынын есте ұстау қажет. Энергияның қалған бөлігі жылу түрінде таралып кетеді.
Тынысалу үдерістері немесе биологиялық тотығу, сондай-ақ жанудың соңғы нәтижесі бойынша ұқсас, алайда энергия жинақтауы өзгеше болады. Жану кезінде барлық энергия жарық және жылуға өтеді де, мұнда еш нәрсе қорға жиналмайды. Тынысалу үдерісінде энергияның бір бөлігі АТФ молекулаларында жинақталып, ақырында ағзалық заттарды синтездеу кезінде икемді алмасу реакцияларына пайдаланылады.
Мунфордвилл (Кентукки)
Мунфордвилл (Munfordville) — Кентукки штатының Харт (Hart) округіне жататын АҚШ қаласы.
Қала тұрғындарының саны 1563 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.5 км² шамасында. FIPS коды — 21-54570.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Кентукки қалалары
Миду
Миду (Mido) — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Алмейда муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Бейра-Интериор-Норте экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 59 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Халық тығыздығы — 8,4 адам/км².
Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Мань-Холуп-Я-Тоип
Мань-Холуп-Я-Тоип — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мань-Холуп-Я өзенінің оң жағалауынан 7 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Төменгі Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Солтүстік Сосьва. Өзен саласы — Солтүстік Сосьва, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері
Тоңазу
thumb Тоңазу - заттардың басқа бір тепе-теңдік фазалық күйге өту температурасынан төмен тоңазуы.
Дереккөздер
Санат:Медицина
Сегариу
Сегариу (Segariu) — Италиядағы коммуна, Сардиния әкімшілік аймағына қарасты Медио-Кампидано провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1358 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 81 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 9040.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Сардиния елді мекендері
Цухвиль
250px|thumb|Картада орналасуы Цухвиль (Zuchwil) — Швейцарияның Золотурн кантонында орналасқан коммуна. Вассерамт округінің құрамына кіреді.
2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8764 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4.67 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — 2534, пошта индексі — 4528.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Золотурн елді мекендері
Ярейшор (Сямая тармағы)
Ярейшор — Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Сямаю өзенінің оң жағалауынан 22 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Баренц теңізі су алабының өзендері, Печора өзені су алабының шығыс шекарасынан Үлкен Ою өзені су алабының шығыс шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Печора мен Обь өзендері аралығындағы Баренц теңізіне құятын су алаптары.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Белдемшені модельдеу
Белдемшені модельдеу. Білімдік: белдемшені модельдеу әдістерімен таныстыру, таңдап алған белдемше фасонын модельдеуге үйрету; тақырып бойынша материалды меңгерулерін қамтамассыз ету.
Луселия
Луселия (Lucélia) — Бразилиядағы муниципалитет, Сан-Паулу штатында орналасқан. Президенти-Пруденти мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Адамантина экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
2006 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 18 681 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 314,455 км² шамасында. Халық тығыздығы — 59,4 адам/км².
Тарихы
Қала 1944 жылы құрылған.
Санат:Сан-Паулу елді мекендері
Балғожа Жаңбыршыұлы
Балғожа Жаңбыршыұлы (туған жылы белгісіз, қазіргі Қостанай облысы Қостанай ауданы — 1860, сонда) — қазақ биі, Ыбырай Алтынсариннің атасы. Орта жүздегі қыпшақ тайпасының ұзын руынан.
1824 жылы хандық жойылып, Орынбор генерал-губернаторлығы үш аға сұлтандыққа бөлініп, әр аға сұлтандық дистанцияларға, дистанциялар бөлімшелерге бөлінген кезде Балғожа Ұзынқыпшақ бөлімшесін басқарған. Балғожа 1839 жылы хорунжий, 1848 жылы жүзбасы (сотник), 1850 жылы старшина әскери лауазымын алған. Ресей өкіметі тарапынан “Ынталылығы үшін” (“За усердие”) деген алтын медальмен марапатталған. Сонымен бірге патша өкіметі оған аты жазылған екі тапанша мен қосауыз мылтықты сыйға тартқан. Балғожа Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісті басуға қатысты. Оның баласы Алтынсары 1844 жылы көтерілісшілер қолынан қаза тапты. Осыдан соң немересі Ыбырайды өз тәрбиесіне алды. Ыбырай Алтынсарин өзінің 1879 жылы жарық көрген “Қазақ хрестоматиясы” кітабына “Балғожа бидің баласына жазған хаты” деген өлеңді енгізген. Сол өлеңде айтылатын ақыл-өсиеттер Балғожаның сөздері.
Дереккөздер
Санат:Қостанай ауданында туғандар Санат:1860 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ би-шешендері