Тіл_бейнелілігі
Халық қамқоршысы
Қазақ тілінің бір артықша қасиеті - етістіктен жасалған сипаттау (теңеу) енімді келеді. Абайдың «Болыс болдым, мінеки» атты өлеңінде болыстың сорақы істері, өрескел әрекет-қылықтары түгелдей оның өз сөздерімен сипатталады да, елеңде көптеген кездесетін етістіктер арқылы жасалған теңеу ақынның баяндауы - суреттеулеріне бірталай реттерде көрік беріп, жандандырып отырады. ''«Болыс болдым мінеки, ''Бар малымды ш ы ғ ы н д а п. ''Түйеде қом, атта жал, ''Қапмады елге т ы ғ ы н д а п, ''Сүйтсе-дағы елімді, ''Ұстай алмадым м ы ғ ы м д а п. ''Күштілерім сөз айтса, ''Бас изеймін ш ы б ы н д а п. ''Әлсіздің сөзін салғыртсып, ''Шала ұғамын қ ы р ы н д а п. ''Сыяз бар десе жүрегім, ''Орнықпайды с у ы л д а п. ''Сыртқыларға сыр бермей, Құр күлемін ж ы м ы ң д а п... ... Сасып қалдым, күн тығыз, ''Жүрек кетті д ү п і л д е п. ''Тың тұяқ күнім сүйтсе де, ''Қарбаңдадым ө к і м д е п. ''Қайраттанып халқыма Сез айтып жүрмін к ү п і л д е п... Күн батқанша шабамын Әрлі-берлі д а л п ы л д а п... Оязға жетсін деген боп, Боқтап жүрмін б а р қ ы л д а п... Кейбіреуге таяғым ''Тиіп те кетті б а р т ы л д а п. ''Ашылып омырау, күн ыстық, Қойын кетті а л қ ы л д а п... Табаныңнан тозасың, Құр жүгіріпт а р п ы л д а п...» Мұндағы сипаттамалардың мәнділігін, тартымдылығын олардың әрқайсысы белгілі әрекетті, жай-күйді өте әсерлі, дәл бейнелейтінінен-ақ көруге болады. Айталық, тығындап деген сөз болыстың пара бергіштігін байқатса, жүрегін суылдап, лүпілдеп жүретін етіп бейнелеу оның қорқақ, сужүректігін, ал қырындап, өкімдеп, күпілдеп, барқылдап деген айқындаулар тек момындарға күш көрсететін әдепсіз, ұсқынсыз кейпін танытады. Осындай әдіс атшабарды, оязды мүсіндеуде де қолданылған. ''«Жай жүргенде бір күні, ''Атшабар келді лепідлеп: ''«Ояз шықты, сияз бар», ''«Ылау» деп, «үй» деп дікіддеп... Ояз жатыр шартылдап...» Лепілдеп, дікілдеп деген екі айқындау сөздің өзі- ақ өзінше кісімсініп, момын елге қоқаңдайтын ат шабардың сиқын қандай айқын елестетсе, шартылдап деген жалғыз сипаттау арқылы ояз тұлғасы нақтылы әрекет үстінде көрінеді. Осы келтірілген мысалдардан анық байқалатын нәрсе поэзия тілінде ауыспалы, туынды мағына беретін бейнелі сөздер мен қатар тура мағынасында айтылған қарапайым сөздер де бейнелілік, көркемдік сипат алады. Ерікте, құбылтып, түрлендірмей-ақ өз қалпында қолданылған сөздер де келісті, әсерлі болатынына әбден көз жеткізу үшін басқа да мысалдар келтірелік: «Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім...» немесе: «Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ, Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім...». Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы, өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болуы үшін ақын ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, туынды мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде алынады, ол әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне, шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді. Абайдың өлең тіліндегі батыл, тың ізденістерді тудыратын оның ақындық ой-өрісінің өлшеусіз кеңдігі, қоғамдық мақсат-нысанасының, көркемдік дүниетануының мүлде сонылығы екені ешбір талас туғызбасқа керек. Абай шығармаларындағы сөз кестесінің, өлең тілінің табиғилығы мен қарапайымдылығы, олардағы қолданылатын бейнелі сөздердің құрылыс-бітімі, жасалу ерекшеліктері жағынан мейлінше ұтымды және терең мағыналы болып келуі - осының бәрі ұлы ақынның суреткерлігін, шеберлігін, көркемдік сезімінің өзгеше, биік сапасын танытады.