cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аристотель
Логика
«Аристотельдің логикасы» деп атағанымызбен, Аристотельдің өзі оны «Аналитика» деп атаған. Аристотель шығармаларындағы кейбір пікір-атаулар ұзақ тарих барысында өзгертіліп жіберілгені байқалады. Алғашында оның кітабын реттеуші шәкірттері өзгертсе, кейін оны көшірушілер өзгерткен көрінеді. І ғ-да Аристотельдің логикалық білімге қатысты кітаптары реттеліп, алты кітап етіп көшірілген.
Органон
Органон (көне грекше: Ὄργανον — «құрал, әдіс») — Аристотельдің арнайы логикалық еңбектерінің дәстүрлі аталуы. Органон атауын Аристотель емес, перипатетик (Аристотель жолын қуушы) Андроник Родос (көне грекше: Ανδρόνικος; шамамен, б. з. д. 60 жж.) Аристотель еңбектеріне пікір жазу барысында алғаш қолданған. thumb|right|250px|Платон мен Аристотель пікірталасы. Флоренция, Италия, «Museo dell'Opera del Duomo» мұражайы. Органон Аристотельдің алты логика кітабын қамтиды. Олар:
Алты кітаптың тәртібі және олардың оқытуға қолданылуы туралы нақты мәлімет жоқ. Алғашқыларында Логика білімдері қарастырылып, қарапайым ұғым, категорияларға түсіндірулер жасаса, келесі бөліктерінде зерттеу күрделілесіп, формал логиканың әйгілі заңы — силлогизм («Алғашқы аналитика туралы») және софистика («Топика», «Софистикалық тойтарыс туралы») зерттеледі. Бұдан басқа, Аристотельдің логика туралы басқа бір зерттеуі «Метафизиканың» ІV бөлімінде кездеседі, «Органонға» енбеген.
Аристотель логика нұсқаларына (модель) талдау жасау арқылы силлогизмді қорытып шығарады. Нұсқа белгілі бір бүтіндік қалыбы үлгісін көрсетеді, ал логика нұсқасы болса адам тани алатын "ақиқаттың қалыбын" айқындайды. Аристотель мүмкіндік пен сөзсіздік ұғымының айырмашылығына үңіліп, логика зерттеудің әдіснемасын жасады. Бұл күрделі мәселелерді шешудің логикалық әдіснамасы ретінде құнды есептеледі.
Аристотельдің "алғашқы" және "кейінгі" аналитикасының айырмашылығы айқындалған жоқ. Осылай бөліп атаған сол Андроник Родос өзі болса керек. Ал, «Софистикалық тойтарыс туралы»ны «топиканың» жалғасы деп есептеуге де болады
Органонның көптеген грекше көшірмелері жазылған, сондай-ақ арабша, латынша, сирияша және армянша аудармалары бар
Жаңа дәуір ағылшын философы Фрэнсис Бэкон «Жаңа органон» («Novum organon») (1620) деген кітабында өзінің индуктивті логикасын Аристотельдің дедуктивті логикасына қарсы қойып, барлық білімді ақылдық ой арқылы емес, тәжірибемен айқындап, дәлелдеуді дәріптеді.
Бақыт этикасы
thumb|right|180px|«Никомах этикасының» грек және латын тілдеріндегі тұңғыш басылымы, 1566ж. Аристотельдің көптеген шығармаларында этика талқыланғанымен, бұл саладағы ең сүбелі ойлар оның ұлы еңбегінің бірі «Никомах этикасы» кітабында пайымдалады. Аталған кітаптың аты Аристотельдің әкесі Никомахтың құрметіне осылай аталған.
Аристотель бойынша этикалық білімді рухани білім деуге болмайды, этика да логика мен математикадан өзгеше сипатқа ие. Ол бейне азықтық және іс істеу, спорт білімдері секілді жалпылық білімдер мен ұстанымдарға құрылады. Мысал үшін, жақсы спортшы болу үшін теорияны жеттік білумен шектелмей, алдымен тәжірибеге, нақты жаттығу мен шынығуға мән беру керек.
Аристотель ізгі қасиеттің өлшемін бекітті. Ол алдымен адамның іс-әрекетті мақсатты болады деп есептеп, бұл мақсатты жақсылық деп атады. Ал, оның айтып отырған этиканың ең негізгі категориясы болған Ізгілігінің түп өлшемі — бақыт. (Грек тілінде eudaimonia деген сөзді тіке түрде "жақсы өмір сүру" деп аударуға да болады.)
Аристотельдің ойынша, бақыт сөзсіз түрде шаттықпен тең болмайды, немесе жай ғана атақ-бедел арқылы келе салмайды. "Адамзаттың түрлі арнайы іс-қимылдарын саралаған соң" Аристотель бақыттың қайнарын байқадым деп есептейді. Ал адам көңіліне талдау жасап үш бөлікті жіктейді: "Азықтану көңілі" (астық, жер, адамға тән), "Сезу көңілі" (хайуанда және адамда бар) және "Ақыл көңілі" (тек адамда ғана бар). Сондықтан, адамзаттың қабілет міндеті дегеніміз адам істеуге тиісті іске кірісу, адамға тән қабілетті пайдалану — ақыл қабілетіне жүгіну деп есептеді. Осындай іс істеген адам бақытты, өйткені ол Ақыл көңілінің мақсаты мен мәніне жетті және соны іске асырды. Адамның Ақыл көңіліне талпыну дәрежесіне орай адамзат баласы төрт дәрежеге бөлінеді, олар:
Аристотельдің сенімі бойынша, күллі ізгілік атаулы "Әсіре" және "Кем" ортасындағы тепе-теңдікті сақтаудан туады. Бірақ, бұл Аристотельдің бейне Протагор секілді этика салыстырмашылдығы (релятивизміне) пікіріне салыну емес. Ол бірнеше көңіл күйді (кек, құрмет, қызғаныш) және бірнеше қимылды (қиянат, ұрлық, кісі өлтіру) түгелдей қатеге шығарып, олар мейлі қандай жағдайда туылса да ақтауға келмейді деп есептеді.
«Никомах этикасында» Аристотель үнемі түрлі салалардан екі ұшқары беталысты тауып шығып, соларды тепе-теңдікте ұстауды дәріптеді. Мысалы, әділет, батылдық, дәулеттілік секілділер сол екі қарама-қайшы ұшқарылықтың кемшілігі жойылған орташа мүмкіндікте тепе-теңдікті сақтау есептеледі. Мысалы, Батылдық қорқу мен өзіне сену ортасындағы тепе-теңдік, осы тепе-теңдікті сақтай отырып іс істеу (ерлік көрсету) есептеледі. Шектеусіз қорқыныш, тым аз өзіне сенімділік әлсіздікке, қорқақтыққа, шегіншектікке алып келеді. Сол секілді, тым аз қорқыныш және тым артық өзіне сеніп кету ақымақтыққа, бейбастақтыққа ұрындырады. Сөйтіп, Аристотель заттар ортасындағы, істер ортасындағы, көңіл күйлер орасындағы тепе-теңдік нүктесін тауып шығу бақыттың көзі, ізгіліктің ең биік нұсқасы есептеледі деп тұжырымдады. Осынау екі ұшқарылықтың арасындағы тепе-теңдік нүктесі әдетте "Алтын арқау" (Golden Mean) деп аталады.
Аристотель тағы әділет ұғымына тоқталды. Ол Әділетті екіге бөлді: Толық әділет және Бөлік әділет. Толық әділет Аристотель Аристотель армандаған тек идеал қоғамда ғана болатын әділет. Бөлік әділет болса айырым қылмыс пен әділетсіз істерді жазалау әділеті. Осы тұсқа келгенде Аристотель адамға "тәрбиеленген тұжырым қабілеті" керектігін, сол арқылы істің әділетті, не әділетсіз екенін анық ажырата алатын болуын дәріптеді. Аристотель дамытылған жақсы әдет пен дағды жақсы адамды, жақсы ұлтты, жақсы мемлекетті, жақсы адамзатты қалыптастырады. Ал, "Алтын арқау" ережесіне жаттығу адамды сау, көңілді, белсенді, бақытты етеді.
Софистерден өзгешелігі
Аристотельдің этикасы алғашқы грек этикасын негіз етеді, әсіресе ұстазы Платонның, оның ұстазы Сократтың идеяларына мұрагерлік еткен. Сократ еш кітап қалдырмағаны белгілі. Платон жазған диалогтар жалпы көпшілікке бағытталған. Ал, Аристотель болса аз санды ғұлама-ғалым-оқымыстылар ғана түсінуі мүмкін ғылыми теориялық, логикалық пайымы күшті еңбектер жазды. Платонға ұқсамайтыны, Аристотель өзінің жалпы көзғарастарына қарата кесіп-пішіп айтудан сақтанды, қатып-семіп тұрып алмады, этика мәселесінде де дәл, дұрыс болуға тым күшеп кетпеді. Дегенмен олардың бірбүтін идеясы негізінен өзара сай келеді.
Сократ, Платон, Аристотельдердің этикасындағы айырмашылық тек түсіндіру мен жетілдіруде ғана жатқаны байқалады. Әсіресе Сократ пен Платон "ізгілікті білген адам ізгі тұрмыс кешіреді, ізгілікті білмеген пасық тұрмыс кешіреді" дегенді дәріптеді. Аристотель болса, (кейінгілердің көбі бұл көзғараспен келісті) көптеген адамдар өз ісінің жаман екенін біледі, бірақ еркі әлсіз болғандықтан ағымға ілесіп, жамандықтан шыға алмай жүре береді деді. Платон өлшемді этиканы: парасатты, батыл, ұқыпты, әділетшіл этиканы тізіп көрсетті және дәріптеді. Ал, Аристотельдің тізіп көрсеткен ізгілік белгілері бұдан әлдеқайда көп, және ауқымды. сондай-ақ оған салсаңыз, Платонның айтып отырған ізгілігі де (тепе-теңдік сақталмаған жағдайда) пасықтықтың бір түрі болуы әбден мүмкін.
Саясаттану кітабында ол былай деп жазады:.
Саясаттану
Аристотельдің энциклопедиялық ілімінде оның қоғамдық-саяси көзқарастары елеулі орын алады. Ол жеке адамның этикасымен шектелмей, өз зерттеуін мемлекетті, қала мемлекетін (полис) және қоғамдық өмірді тануға кеңейтті. Ол этика мен саясаттың ара жігін тұңғыш рет анық ажыратқан адам болып есептеледі. Бұл тұрғыда «Саясаттану», «Никомах этикасы» т. б. шығармаларын айырықша атап көрсеткен жөн.
Мемлекеттің мақсаты
Аристотель гректердің және басқада мемлекеттердің өмірі мен қоғамын суреттейтін көптеген материалдарды жинап, бір жүйеге келтірді және олардан бағалы қорытындылар шығара білді. Аристотель «Саясаттану» кітабында мемлекеттің, отбасының шығу төркініне назар аударады. Оның пікірінше, мемлекет пайда болуына ең алдымен адамдардың бірігіп жұмыс жасауы, ұйымдасып жекелік әлсіздікті жеңу жігері себеп болған. Яғни, Аристотель мемлекеттің шығуын адамзаттық өмірдің табиғи даму талабы туғызды деп түсіндірді. Адамдардың басқа хайуанаттардан айырмашылығы — ой еңбегімен шұғылдануында болғандықтан және ұйымдасудың жаңа әдісін пайдаланғандықтан адам қоғамасып, ел болып өмір сүру деңгейіне міндетті түрде көтеріледі. thumb|right|200px|Аристотель, Теофраст және Лампкастық Стратон, (Афина унивреситеті - National and Kapodistrian University of Athens) «Саясаттану» еңбегінде Аристотель ең алдымен мемлекеттің түпкі мәнін анықтаудан бастайды. Оның түсінуінше басқа қоғамдық ұйымдасу формаларынан мемлекеттің өзгешелігі — ол өз мүшелерінің бақыты үшін, игілікті өмірі үшін құрылады. Шаруашылықтың, басқа да бір істердің пайда әкелуі үшін ұйымдасу, одақтасулар бола береді, олар, бірақ, ұзақ әрі мәңгілік өмір үшін құрылмайды. Мемлекет басқа бір себептерден жоғалып кетуі мүмкін, бірақ құрылу мақсаты жағынан тек бақытты, қуанышты өмір үшін құрылады. Яғни, мемлекеттік тұтастықтың бақыты адамдардың бақыты бола алмайды дейтін Платонның қағидасына Аристотель түбегейлі түрде қарсы.
Мемлекет тек адамдар үшін. Бірақ адамдардың өзі, Аристотельдің ойынша, табиғи туа бітісінен әр түрлі. Біреулер табиғи бітісінен басқаруға қабілетті, екінші біреулер табиғатынан басқалардың билігінде болуға жаралған. Ондайлар тек құлдар. Құлдар пайымдау қабілетіне қатысы бар, бұйрықты түсіне алады, бірақ өз бетінше пайымдай алмайды. Құлдар тірі құралдар. Мемлекетті құрушы адамдарды Аристотель азаматтар деп атайды. Ерте дәуірде азамат ұғымын алғаш өзінше айқын анықтаған Аристотель деп айтуға болады. Құлдар, басқа тайпалардан келіп қоныстанғандар, жасы 18-ге жетпегендер, әйелдер азаматтарға жатпайды. Осы соңғысы, мысалы, Периклдің пікіріне қайшы. Периклден шығармалар қалмағанмен оның Афинада кіргізген заңдары мен тәртіптері хақында көптеген куәліктер бар, және ол тәртіптер Аристотель кезінен екі ғасырдай бұрын енгізілген болатын. Кейбіреулер, мысалы Хуан Гинес Сепулведа (Juan Gines de Sepulveda) Аристотельдің "құлдардың тума құл" идеясын пайдаланып, Еуропалықтардың Үндістерге жасаған зорлығы мен үстемдігін ақтауға тырысқан болатын.
Мемлекеттің басқару формасы
thumb|right|200px|Аристотель: мемлекеттік басқару формасы (ағылшынша) Платон мен Аристотельді жақын ететін тағы бір нәрсе – олар мемлекеттің сол кездегі негізгі төрт формасын көрсеткен: патшалық, аристократиялық, олигархтық, демократиялық. Гректердің сол кездегі әрбір қаласы (полис) жеке мемлекет болып тұрғандықтан осындай ұсақ мемлекеттің азаматтарын түгел шақырып, халық жиналысын өткізуге болатын. Заңдық сипаттағы шешімдерді, басқа да мәселелерді халық жиналысы шешетін (демократиялық құрылымдарда). Бірақ мемлекеттің формалары өзгеріп, ауысып тұрған және өзінің түпкі мәнінен алыстап кетіп отырған. Мысалы, патшалық билік көбіне — тиранияға, аристократиялық — олигархиялыққа және керісінше, демократиялық — олигархиялыққа немесе кейде — тиранияға ауысып кетіп отырған. Платон да, Аристотель де мемлекеттің осы төрт формаларын оның түпкі мәнінен ауытқыған деп есептеген, бірақ сол түпкі мәнді олар әртүрлі түсінді.
Сол кездегі өмірде бар мемлекет формалары оның түпкі мәніне сай болмағандықтан Аристотель өзі полития деп атаған басқару формасын ұсынды. Ол — демократиялық жағы басым демократия мен олигархияның ұштасқан түрі. Біздің түсінуімізше мемлекеттің түпкі мәні де, содан шығатын басқару формалары да жалпы алғанда барлық мәдениеттер мен өркениеттер үшін бірдей. Тек кейбір жергілікті өзгешеліктері болды. Платон, әсіресе Аристотель талдаған формалар, кейінгі дәуірлерде де жалпы алғанда сақталды. Мысалы бүкіл Орта ғасырларда Шығыс болсын, Батыс болсын орнаған автократиялық, тоталитарлық формалардың жалпы түпкі сипаты бірдей, тек көріну формаларында өзгешеліктер бар. Демократиялық жүйелерде де сондай. Әртүрлі тұрғыдан болса да, Платон да, Аристотельде де тираниялық форманы ең жарамсыз түр деп қараған. Өйткені онда тиран тек өзінің өзімшілдігімен ғана билейді. Сол негізгі формалар қазіргі дүниеде де бар деп ойлаймыз. thumb|left|250px|XIVғасыр университеттеріндегі Аристотель ілімі туралы дәрісхана
Адамның саяси сипаты
Аристотель тұңғыш рет жүйелі тәртіпке құрылған "полис" ұғымын еңгізді. Полис табиғи ортақтастық және ол әулеттен, ал әулет жеке адамнан маңызды. Яғни, "қалыптасуы кейін болғандардың маңызы артығырақ болады" (1253a19-24). Оның "Табиғаты бойынша адам саяси жануар" (Men is by nature a political animal) деген әйгілі нақылы бүгінге дейін кең тараған. Аристотель саясатты механикалық емес, биологиялық бүтіндік ретінде елестеткені байқалады және оның әр бөлігі бүтіндік үшін пайдасыз жұмыс жасамауға тиіс.
Аристотель бойынша адамдар "өлтірілуден қорқып", "қиындықтан жалығып" табиғи күйін тастайды, саясиланады. Егер адам саяси өмірден, әлеуметтік тұрмыстан оқшау қалып қалса, онда ол тағы хайуанға айналып кетуі әбден мүмкін.
Аристотель мемлекеттің түпкі метафизикалық негізін бүтіннің өз бөліктеріне үстемдігінен көрді. Аристотель үшін де мемлекеттік құрылым бүтіндік, ал адамдар — соған кіретін азаматтар — бөліктер.
Назар аударуға тиістісі, Аристотель мемлекетті Томас Гоббс айтқандай "қоғамдық келісімнің" емес, немесе, Макиавелли айтқандай "елдік саяси мүдденің" емес, "одақтасу" деп түсінді. Мемлекет әділетсіздік жасамайды деуге болмайды, экономикалық мүдде де бірден-бір маңызды іс болып кетпейді, ең бастысы мемлекет халқына жақсы тұрмыс кешірту үшін, ұлы мақсаттарды іске асыру үшін құрылады деп есептеді.
Орта тап
Аристотель орта тапқа айырықша мән берді. Ұлы ұстаздың пікірінше, ең бай адамдар өз байлығын көбейту мен қорғаудан басқаға артықша назар аудармайды, прогресске алып бармайды. Сондықтан ең бай адамдардан қоғамдық игілік пен бақытқа пайда аз болады. Ал, Ең кедейлердің санасы да, ісі де қара басынан аса алмайды. Олардың мүддесіне айырықша мән беру елдің шегіншектеп тұрып қалуын туғызады. Ендеше, ел үшін ең маңызды топ ол Орта Тап. Орта тап бір мемлекеттің орташа тұрғыны, олар кедей деуге болмайды, өзінідік кірісі, белгілі жұмысы, қоғамдық белсенділігі бар, ізденгіш, түрлі салада жұмыс жасайды. Оларды бай деуге де болмайды, олардың кірісі соншылық керемет жоғары болмайды. Сондықтан олар байлыққа, бақытқа талпынып көп жұмыстар істейді, жаңа идеялар туғызады, жаңа бастамалар жасайды. Мемлекет өз құрылу мақсаты бойынша осы орта таптың мүддесіне айырықша көңіл бөлу керек. Бұл идеясы бүгінгі мемлекеттер үшін де айырықша маңызға ие.
Географиялық детерминизм
Сондай-ақ Аристотель мемлекеттердің географиялық жайласуы, климаты, суы, жемек-ішпегі секілді табиғи алғы шарттар ондағы адамдардың талғамына, мемлекеттік режимнің ерекшелігіне айырықша әсер ететіні туралы бірегей тұжырымдарын түрлі мысалдармен көрсетті. Әсіресе суық өңірдегілер мен ыстық, дымқыл өңірлердегі халықтарды салыстыра келіп, Аристотель қоңырсалқын өңірде даму біршама жақсы болатынын да тілге тиек етті. Аристотель тіпті суық өңір мен ыстық өңірдегі адамдардың психологиясына талдау жасап, олардың жауынгерлігі мен бейбітшілігінің себебін де тапқандай болды.
Беделі
Аристотель қалдырған шығармашылық мұра ежелгі заманнан жеткен ең толық, ең ықпалды филсофиялық-ғылыми жүйе есептеледі. Оны Ғылымның атасы деуге де, "Бірінші ұстаз" деп атауға да жеткілікті негіз бар. Тіпті ол 2000 жыл бұрын болашақта жер бетінде Өнеркәсіп төңкерісі болатынын болжап кеткендей.
Орта ғасырдағы ағылшын ақыны Geoffrey Chaucer өз студенті туралы: "Қара және қызыл мұқабасы жалтырап,           Жатады оның төсегінде тығылып,            20 шақты Аристотель кітабы." - деп жырлайды.
Ренессанс дәуіріндегі Италия ақыны Данте Аристотельді тозақтың бірінші қабатына орналастырады: "Көзім түсті түрлі өнер адамына,          Философия шарбағында,           Құрметім мен таңырқауым асқынды,           Платон мен, сосын тағы Сократ             Бір біріне өте жақын  тұр екен."
Немістің әйгілі философы Фридрих Ницше өз идеялары түгелге жуық Аристотельден келген деп есептеген болатын. Тағы бір неміс ойшылы Мартин Хайдеггер өзінің әйгілі «Болмыс және Уақыт» кітабында Аристотельдің төрт себеп ілімін жете талдайды. Аристотельдің этикасы мен мораль ережесі қазіргі заман ойшылдарының (мысалы: Айн Рэнди) назарын қайта аударуда.
Беделінің салқыны
Аристотель беделінің зор болғаны сонша, ғалымдар арасында оған көзсіз сену де белең алған екен. Жоғарыда Галилейдің Аристотельдің қателігін қалай ашып бергені айтылды. Мұнда тағы мынадай әңгіме бар:
Аристотель шығармаларының бірінде шыбынның сегіз аяғы бар деп жазыпты. Екі мың жылға таяу уақыт ғалымдар бұған күмәнсіз сеніп келген. Бірде жалғыз шыбын маза бермеген соң ғалымдардың бірі оны қағып түсіреді де, әзілдеп аяғын санайды. Сөйтсе шыбында не бары алты аяқ бар екен. Осыншама уақыт өткенше мұны тексеру неге ойға келмеген. Біріншіден, оған кінәлі Аристотельдің беделі болса, екіншіден ұлы ғалымның бұл пікірінің тым қарапайымдылығы болса керек.
Ұстазы және шәкірттері
Аристотель 20 жасында Платон академиясында тәлім алады. Ол өте сұңғыла, бірақ басқаларды сөзбен мысқылдағанды ұнататын даукестеу адам болған. Ол біртіндеп Платонның өзіне қарсы шығып, онымен сөз жарыстыра берген соң Платон оны "күшік" деп атапты, гректерде "сүтке тойған күшік иесін қабады" деген мақалына сай, Аристотель білімге тойып алып, мені қауып жатыр деген мағынада. Аристотель бұл қайшылық туралы былай деп жауап қайырған көрінеді:
thumb|right|200px|Charles Laplante: "Аристотель бала Ескендірге сабақ беруде", 1866, Чарльз Лапланте Аристотель Платонды өмірден идеяны жоғары қойғаны, нақты өмір оның көлеңкесі дегені үшін қатты сынға алады. Бірақ, Аристотель түр мен мазмұн арақатынасын зерттеп, алғашқыны түрге берген. Мәселен, кірпіш — түр, ал сол кірпіштің негізі болып, қалыпқа құйылған материал (батпақ) — материя, яғни мазмұн деп қарады. Ескендір Зұлқарнайын Аристотельдің шәкірті ретінде оған ескерткіш орнатып, былай деп жазыпты: “Бұл ескерткішті Никомахұлы данышпан Аристогтельге құдіретті Ескендір арнайды”. Сондай-ақ Ескендірдің: "егер мен патшаның баласы болмағанымда сөзсіз философ болар едім" дегені Аристотельдің даналығына айырықша тәнті болғанынан болса керек. Ескендір Аристотелге Афинаның Ликейінде сол замандағы зерттеу орталығын құруына көмек етіп, оның қасында сол заманның ғалымдары жұмыла зерттеу жұмыстарын жасауына мүмкіндік жасаған. Ол өзі жаулап алған елдерінде әлдебір ерекше зат болса, хайуанат түрі, жеміс, кез келген мәдени мұра, жазба шығарма болса Аристотельдің зерттеуіне жіберіп беріп отырған. thumb|left|200px|Философиялық толғаныс, Рембрандт сызған. Аристотельдің ілімін дамытып, шығыс пен батыста қайта дәріптеліп, мән берілуіне ұлы шәкірттерінің бірі (Аристотель жолын қуушыларды Перипатетик деп атайды) Отырардағы түрік-қыпшақ ұлысы әулетінен шыққан ұлы жерлесіміз — Әбу Насыр Әл-Фараби болды. Аристотель қазіргі ғылым деп жүргеніміздің көпшілігінің негізін қалап, олардың нені зерттейтініне дейін жүйелі нұсқау жасап, алғашқы оқулығын жазып кеткендіктен, ғылымның атасы ретінде "І ұстаз" деп қастерленсе, Ғылымдарды екінші рет қайта түрлерге бөліп, көптеген жаңа ғылым түрлерін айқындап, Аристотель қалдырған даналық жолымен жүрген Әл-Фарабиді "ІІ ұстаз" деп атайды.
Аристотельдің философиясы орта ғасыр мен жаңа дәуірде қазіргі батыс философиясында талқылауға түсті, әр кезеңде ойшылдар өзінше түсінуге және өзінше түсіндіруге тырысты. Алайда оның мұралары адамзаттың ақыл-ойына өлмес азық бола береді, тың мағынада үздіксіз қайта оқыла береді.
Рончильоне
Рончильоне (Ronciglione) — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Витербо провинциясында орналасқан.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Bartolomeo. Жыл сайынғы мерекесі — 24 тамыз.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Лацио елді мекендері
Аристотель
Кітаптарының сақталуы мен жоғалуы
Бірақ, зерттеуші Карнес Лорд (Carnes Lord) оқиғалардың дәл осылай өрбігеніне күмән келтіреді. Оның айтуынша, сонша ұзақ ғасыр сақталған қолжазба шіріген болса, оны Апелликон сыртқы техника арқылы қалпына келтіре алмас еді деп есептейді. Оның дәлелдеп көрсетуінше, Аристотель кітаптары жертөлеге қамалудан бұрын да Афинада көптеп таралған. Сосын, Аристотель қолжазбасының жариялану мезгілі мен осы айтылған әңгімедегі Андрониктің басып шығарған мезгілі сай келмейді. Ежелгі кітап түрлері туралы деректердегі Аристотель кітаптарының басылып шығу мезгілі де бұл әңгімедегі уақыттан ерте. Карнес Лорд «Саясаттану» қатарлы кітаптардың мазмұны Аристотель ағымының мүшелері жағынан өзгертілсе де, осы шығармасы салыстырмалы түрде бүгінге толық жеткен нұсқа есептеледі дейді. thumb|right|150px|Екінші ұстаз — Әл-Фараби Римдік кезең ақырласқан соң, Аристотель кітаптары батыста екінші реткі жоғалу мезгілін бастан кешіреді. Идеологиясы Католик шіркеуі үстемдігіне түгелдей бағынышты болған батыс Еуропа көне Гректердің философиясы мен ғылыми жетістіктеріне, Аристотель секілді ғұламаларға өте суық қарады. Тіпті олардың ізін жалғастырып, даналық пен ғылымға ден қоюшыларды "азғындар", "дін сатқындары", "күнәһарлар" ретінде қатал жазалаудан, тіпті тірідей отқа өртеуден тайынған жоқ. Бірақ, бұл рет шығыстағы Араб, Парсы, Түркі мұсылмандарынан шыққан оқымысты ойшылдар Аристотель шығармаларын сақтап қалды және оны зерттеуді жалғастырды. Әсіресе, Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд қатарлы ғұламалар Аристотель кітаптарын тіке зерттеп, кейінгі шығыс-батыс мәдениетіне ықпал еткен көптеген трактаттар жазып қалдырды. Аристотель кітаптары Мұсылмандардың Фалсафа қозғалысының негізгі тірек нүктесі болды.
Мұсылмандық философия қозғалысының әсері батысқа жеткенде Кремондық аудармашы Жерар (Gerard of Cremona) Аристотель кітаптарын аудара бастады. Мербекелік Уильям да біраз кітаптарды латын тіліне аударды. Құдайдың бар екеніне әйгілі бес дәлел келтірген әйгілі Томас Аквинат өзінің теологиялық кітаптарын жазған кезде осы Мербекелік Уильямның аудармаларын оқыған екен. Сөйтіп ары қарай Аристотельге деген құштарлық батыста қайта өршіп, Еуропа Аристотель шығармаларымен сусындай бастайды.
NGC 7174
Жаңа жалпы каталогтың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді.
Аристотель
Кітаптарының сақталуы мен жоғалуы
Әл-Фарабидің ұстазы Аристотельдің қазақ тілінде кезекте "Менатфизика" кітабының 12 кітабы, «Үлкен этика», «Саясаттану» деген еңбектері толық аударылып, Мәдени Мұра бағдарламасы бойынша жеке кітап етіп басылып шықты. Сарапшы М.Сәбит, аударғандар Қ. Ә. Әбішев, А. Сағиқызы, Т. Рысқалиев, Ә. Қодар.
NGC 7174
Ашылуы
Бұл нысанды 1834 жылы 28 қыркүйекте Джон Гершель астрономы ашқан болатын және NGC каталогында 7174 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 67881, ESO 466-40, MCG -5-52-10, VV 698, AM 2159-321, IRAS21592-3214, HCG 90D.
Сыртқы сілтемелер
Санат:NGC нысандары Санат:Оңтүстік Балық (шоқжұлдыз)
Аристотель
Еңбектерінің тізімі
Аристотельдің еңбектері «Аристотель жинағында» бес түрге бөлінген. Төмендегі шығармалар тәртібі Оксфорд университеті аударған нұсқалардағы ережеге сай жасалған. Бұлар арасындағының кейбірінің растығына әлі де таластар көп. Кейбір кітаптарда Аристотельдің бейнесі, кітаптағы ой-пікірлер мен пайдаланатын сөздері ұқсай бермейді. Кей шығармасы, мысалы «Афина саясатын» көп санды зерттеушілер Аристотель ағымындағылар Аристотельдің ұйымдастыруымен жазған деп есептейді. Басқалары, мысалы «Рең туралыны» оның шәкірттері жазған болуы мүмкін. Ал кейде Теофраст жазған деген дерек айтылады. Кей шығармасы, мысалы «Өсімдік туралы» деген еңбегін Аристотель атымен басқа біреу жазған болуы да мүмкін. Бұл тізімде оның атына орта ғасырда қосылған астрология (жұлдызнама), магияға (сиқыр) қатысты кітаптар аластатылды. Өйткені ол шығармалар танымал болу үшін ғана Аристотель атына тіркелген. Төмендегі тізімде * белгісі қойылғандары растығы біршама таласты кітаптар есептеледі.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Аристотель Санат:Ежелгі грек математиктері Санат:Ежелгі грек физиктері Санат:Ежелгі грек философтары Санат:Грекия философтары Санат:Омарташылар Санат:Сана философиясы Санат:Б. з. д. 384 жылы туғандар Санат:Б. з. д. 322 жылы қайтыс болғандар Санат:Эстетиктер Санат:Ежелгі Грекия биологтары Санат:Линнейге дейінгі ботаниктер Санат:Ежелгі грек механиктері Санат:Орталық Македония аймағында туғандар Санат:Халкидада қайтыс болғандар Санат:Б. з. д. IV ғасыр астрономдары Санат:Б. з. д. IV ғасыр механиктері Санат:Перипатетиктер Санат:Ойшылдар Санат:Б. з. д. IV ғасыр философтары Санат:Этика тұлғалары Санат:Тіл философтары Санат:Аталықтар Санат:Саяси философтар
Урмантау
Урмантау — Башқұртстанның Салауат ауданындағы ауыл, Таймеев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 452 адамды құрады. Пошта индексі — 452494, ОКАТО коды — 80247855004.
Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:
Сыртқы cілтемелер
Санат:Башқұртстан елді мекендері
Жинақы күштер тобы
Жинақы күштер тобы — құрлық әскерлерімен тығыз байланысты жинақы күштер тобының бөлімдері мен бөлімшелері. Оларды "канатты жаяу әскер" деп те атайды. Ол әр түрлі ұрыс әрекеттерін жүргізуге, маңызды аудандар мен объектілерді басып алып, шабуыл жасап келе жатқан әскерлер келіп жеткенше ұстап түруға, карсыластарды қоршауға және жоюға, карсыластардың штабтары мен тылдық бөлімдерін жоюға арналған.
Дереккөздер
Санат:Әскери іс
Пылинская
Пылинская — Ресейдегі өзен. Ханты-Мансий АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Вах өзенінің сол жағалауынан 82 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 73 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жоғарғы Обь су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Вах өзені. Өзен саласы — Васюганнан Вахқа дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Вочка (Үлкен Созима тармағы)
Вочка — Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Созим өзенінің сол жағалауынан 8,8 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Кама су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Кама бастауынан Бондюг ауылындағы су бақылайтын постқа дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама.
Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Ресей өзендері
Каплан Фанни Ефимовна
Өмірі
Фа́нни Ефи́мовна Капла́н (Фейга Хаимовна Ройтблат) 10 ақпан 1890 жылы Волын губерниясында (кәзіргі Житомир) туған. Әкесі Хаим Ройдман - еврей балалар үшін бастауыш мектепте мұғалім болған.
1905 жылы Фанни Каплан анархисттармен бірігіп революционерлер арасында "Дора" жалған атпен аты шықты.
1906 жылы Киев қаласындағы генерал-губенатор Сухомлиновқа лаңкестікке әрекет жасап жүргенде полицияға ұсталған. Сол кезде Киев далалық-әскери сот өлім жазасын белгілеген. Жауапкердің кәмелет жасына жетпегедігін ескеріп өлім жазасы өмір бойы Акатуй түрмесіне қамалуға өзгертіленген.
1906 жылғы оқиғадан кейін көз көруі әлсіреп, замадастары айтуы бойынша, тек бұлдыр кескіндерді ажырата алатын болып қалған. Сәтті хирургия операциясынан кейін көз көру қабылеті жарым-жартылай қалпына келген. еволюциядан кейін Севастополь қаласыда тұрған.
Ленинің жанына қастық қылу
1918 жылы 30 тамызда Михельсон зауытында жұмысшылардың митингінде В.И.Ленин сөз сөлеген. Осы митенгтен кейін зауыттың ауласында Ленин бірнеше оқпен жарақат алған.
Атқанын Фанни Каплан өзі мойнына алған. Тергеуде: "Өз парызымды ерлікпен өтедім, ерлікпен өлемін," - деп жауап берген.
Қазан революциясын қабылдамағандығын және Ленинді революция ісінің сатқыны деп санайтынын айтқан. Каплан ойы бойынша, Ленин социализм ісін оншақты жылдарға алыстатқан. 4 күнен кейін Фанни Каплан 1918 жылы 3 қыкүйекте сағат 16:00-де заңды тергеусіз, соттын шешімісіз атылып өлтірілген.
Нерь-Ю
Нерь-Ю — Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Уса өзенінің оң жағалауынан 279 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.
Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Двинск-Печорск су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Уса өзені. Өзен саласы — Уса, өзен алабы — Печора.
Сыртқы сілтемелер
Санат:Коми Республикасы өзендері Санат:Ненецк автономиялық округі өзендері
Бреан (Кот-д'Армор)
Бреан (Bréhand) — Франциядағы коммуна. Бретань аймағына қарасты Кот-д'Армор департаментінде орналасқан. Сен-Брие округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 24,95 км² шамасында.
Коммунаның INSEE коды — 22015, пошта индексі — 22510.
Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1442 адамды құрады. Халық тығыздығы — 57,8 адам/км².
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) :
Сыртқы сілтемелер
Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары
Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ әдеби тілі
Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ әдеби тілі.
Қазақ тілі әрегіректе қазақ халқын қураған ру, тайпа тілдері ретінде, ал берігірек, яғни 15-16 ғ- лардан бермен қарай, қазақ халқының біртутас ауызекі сейлеу тілі ретінде әлденеше ғасырлар бойы сол халықпен бірге жасап келе жатқаны мәлім. Сонымен қатар өзгетүркі халықтары сияқты, қазақ халқының әдеби тілі де болған. Қазақ халқы өзінің жазу мәдениетінде бірсыпыра уақыт бойы жазба әдеби тілі ретінде түркі тілдес халықтардың сауатты үрпақтарына ортақ болған, белгілі дәрежеде қалыптасқан шағатай немесе түркі аталған тілді пайдаланды.
Сейтіп, қазақ авторларының қолданысында туркі әдеби тілінің қазақтық нүсқасы қалыптасты. Бұл тіл жалпы халықтық (қоғам мү- шөлеріне ортақтық) сипаты бар, белгілі дәрежеде еңделген, қалыптасқан, қоғамдық қызмет атқарған тіл бола турса да, стильдік жағынан әлі сараланбаған, қызмет аясы тар, түркі әдеби тіл дәстүрін мықтап сақтаған тіл еді. Бұл тілде, негізінен, әр түрлі іс қағаздары, шежіре аталған тарихи шығармалар, эпистолярлық нүсқалар жазылды. Бұл жазба тіл дәстүрі кейінгі дәуірлерге дейін, анығырақайтқанда, 19-ғ-дың 2-жартысына дейін өмір суріп келді, кейбір жанрларда ол 20 ғ- дың басында да кездеседі.
19- ғ-дың 1-жартысында өмір сүрген М. Өтемісов өзінің арқалы жырларын ауызша әдеби тілде жырласа, жоғарғы әкімшілікке жазған арыз-шағымдары мен хаттарында жазба әдеби тіл дәстүрін сақтады. Бұл дәстүрден эпистолярлық туындыларыңда Ыбырай мен Абай да мүлдем тазарып кете алмады. Халық болып қалыптасар тұста және одан кейінгі 3-4 ғ-лық көзеңдерде тарихи себептермен көшпенді өмір кешкен қазақ сияқты халықта жазба әдеби тіл болумен қатар ауызша әдеби тілдің де қатар өмір сүруіне қолайлы жағдай жасалды. Жазба әдеби тілдің атқаратын көптеген қызметін қазақ жағдайында ауызша әдеби тіл атқарды. Ол тілдің үлгісін 15-19 ғ-лар арасында өмір сүрген тарихқа аты мәлім ақын - жыраулар туын- дыларынан (өлеңдері мен шешендік сөздерінен, тарихи жырларынан) одан әрі, бай халық ауыз әдебиеті үлгілерінен табуға болады.
Ауызша әдеби тіл де белгілі дәрежеде қалыптасқан халық мүқтажын етейтіндей әлеуметтік қызмет атқарған, қазақ халқын қураған ру, тайпа диа- лектілеріненжоғарытұрған, өнделген, сүрыпталған қатынас қүралы еді. Бұл тіл кейін ұлттық әдеби тіліміз қалыптасқан көзеңде керкем әдебиет стилініңберік негізінқалады. Сейтіп, ұлттық әдеби тіл қалыптасқанға дейінгі дәуірлерде қазақ халқына қызмет еткен екі турлі әдеби тіл болды:
19 ғ-дағы әдеби тіліміз қандай тіл еді, енді соған шолужасайық.
Жалпы, қайжағынаналсақта, 19 ғ- дағы әдеби тіл екі сапалы белекке белініп тұрады. 19 ғ-дың 1-жартысы патша үкіметінің Қазақстан жерін отарлау әрекетінің ең бір шешуші көзеңі болды. Қазақ даласының көптеген жері Ресей империясының қүзырына кіріп, ел басқару билігін патша үкіметі толықтай өз қолына алды. Ол үшін 20 жылдары хандық басқару жүйесін жойды да, ел басқару мен сот-билік жүргізудің жаңа тәртібін енгізді.
Бұл жаңа устав бойынша қазақ елі әкімш. округтерге, округтер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінетін болды. Бұрынғы ата-бабаның әдет-ғурпымен билік айтып шешім қабылдайтын билермен бірге ауыр қылмыстар мен саяси істерді қарайтын жаңа сот жүйесі пайда болды. Елеулі экономикалық өзгерістер енді. Әсіресе сауда- саттық күшейді. Саудаға қазақ байлары араласа бастады. Қазақжерінде ашылған жәрмеңкелердің саны көбейді. Егіншілік кәсібі етек жайып, егіс қуралдары қолданыла бастады. 19 ғ-дың 30 жылдарынан бастап қазақ еңбекшілері кесімді мемлекеттік салық төледі.
Қазақ даласындағы мұндай саяси-экономикалық өзгерістер қоғам өмірінің күллі саласын қамтығаны аян.
Қазақ қоғамында әлеуметтік топтардың ескілері ыдырап, жаңа түрлері пайда болды. Сауданың жедел дамуына байланысты саудагерлер, алыпсатарлар, өсімқорлар шықты. Қулдардың әлеуметтік тобы жойылып, төлеңгіттер султандар жанынан кетіп, жеке руға айналды. Батырлар мен билердің әлеуметтік сипаты біраз өзгерді, жатақ, усақ қоленершілер пайда болды. Бұл көзде қазақ даласында ана тіліндегі мектептер, баспасөз, кітап шығару ісі болғанжоқ. 1822жылғы Устав бойынша қазақтарға балаларын орыс мектебіне беруге рүқсат берілгенімен, онда оқитын қазақ балаларының саны тым аз болатын. Патша үкіметі 19 ғ-дың ортасына дейін қазақ жеріне ислам дінін күштеп тарату саясатын ұстады, Екатерина II-нің. 1783 жылғы указы бойынша мемл. есебінен мешіттер салынып, діни кітаптар бастырылып тегін таратылды, қазан татарлары мешітке молда, жергілікті әкімш. орындарында тілмаш ретінде кеңінен пайдаланылды. Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы шаруалар көтерілісі кең өріс алды. Исатай- Махамбет бастаған буқаралық қӨзғалыс, Есет Көтібарұлы көтерілісі, Кенесары Қасымов басқарған т. б. қӨзғалыстар халық өмірінде өшпес із қалдырды. Міне, осындайэкономикалық, саяси-әлеуметтік өзгерістер сол тұстағы қазақ әдеби тіліне өз әсерін тигізді, ел билеу, әкімш. қүрылысқа және экономикалық жаңалықтарға байланысты көптеген жаңа атаулар мен сөз орамдары пайда болды. Бұл жаңа қолданыстар, ең алдымен, халық өмірінде елеулі роль атқарған ақын-жыраулар шығармаларында орын алды. Бұл көзеңнің ауызша әдеби тіл нормасын танытатын тілдік материалдар Махамбет, Дулат, Шөже, Шортанбай, Байтоқ, Жанақ, Орынбай т. б. ақындардың шығармалары болып табылады.
19 ғ-дың 1-жартысындағы әдеби тілдің лексикалық негізгі құрамы жалпыхалықтық тілдің төл сөздері, қосымша қабаттары - араб, парсы және орыс сөздері болды.
Аталған ақындардың шығармаларынан жауынгерлікке, әлеуметтік қүрылыс пен әкімш. - сот істеріне, сауда-саттыққа байланысты сөздер мен сөз тіркестерін молынан көздестіреміз. Қазақ даласына ене бастаған жаңа ел билеу жүйесіне байланысты майыр, аға султан, болыс, старшын, елу басы, он басы сияқты сөздер Дулат, Шортанбай шығармаларында молынан кездеседі.
Махамбет шығармаларынан әскери лексиканы (найза, қылыш, мылтық, садақ) жиі үшыратамыз. Бұл көзеңдегі поэзия тілінде қазір көнерген есімшенің ар, ер, мақ, мек формалары жиі қолданылған, сондай-ақнекен-саяқдүрформанты қылаң береді: «Су түбіне кеткен жұрт, Тал таба алмас қармарға», «Жан шығарға келген соң» (Дулат), «Таяндық енді өлерге, Күн қанша дүр көрерге» (Шортанбай). Бұл көзеңдегі жазба әдеби тіліміздің халықтық сөйлеу тілі белгілерін бойына молынансіңіріп, өткенғасырларға қарағанда біраз жеңілдегенін байқаймыз. Дегемен ол еткен ғасырлардан үзілмей келе жатқан көне түркі әдеби тіл дәстүрін (әсіресе грамматика мен орфографияға) сақтап отырған. Ресми документтер стиліне тән ғизатлу, қурметлу, мархабатлу, сағадатлу, биік мәртебелі, ғинаятлу сияқты эпитеттер мен араб, парсы сөздері бұл көзеңдегі іс қағаздарында молынан кездеседі. Бұлардың грамматик. қүрылысында да кене туркілік формалар (міш, даю, дур, бірлән т. т.) жиі үшырайды.
Қазақ халқының саяси-әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде 19 ғ-дың 2-жартысының орны ерекше.
Россияның Қазақстан территориясын отарлауы аяқталуымен байланысты халықтың патриархалдық тұрмыс-тіршілігі бірте-бірте өзгеріп, көшпелі ел отырықшылыққа ауысып, мал ш-мен қатар егіншілік кәсіппен де айналыса бастады, сауда-саттық күшейді. Қалалар саны көбейді, әр жерден кен көздері ашылып, өндіріс орындары пайда бола бастады. Қазақ қоғамының қүрылысына да өзгерістер ене бастады, жаңа әлеуметтік топтар пайда болып, кенөлері тарих сахнасын босатты. Рухани өмірде де жаңалықтар орын алды. Қазақ халқы оқу-біліммен етене жақындаса бастады. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстанда 100-ге тарта 2 кластық уөздік және 1 кластық болыстық мектептер болып, онда 400-ге жуық шәкірт оқыды. Қазақтіліндетуңғыш баспасөз жарық көріп, кітап шығару ісі пайда болды. Бұл тұста ислам діні де етек жайып, кең тарады. Бұл жағдайлар бірыңғай улттық әдеби тілімізді қалыптастыру мәселесін күн тәртібіне қойды. Бұл тұрғыда Ыбырай мен Абайдың еңбектері ерекше. Олар қазақтың ауызша әдеби тілі мен көне жазба әдеби тілін шеберлікпен пайдалана отырып, оны стильдік жағынан жетілдірет ұсті. Ы. Алтынсарин ана тілінде оқытатын мектеп ашып, оның оқулықтарын өзі жазды. «Қырғыз хрестоматиясын» жазу үстінде Ыбырайдың алдында не бұрынғы шағатай тілі әсерінен қүтылмаған көне жазба әдеби тілді пайдалану, не жаңа жазба әдеби тіл жасау жолы түрды. Хрестоматияға кіргізген өзінің төл әңгімөлері мен өлеңдері болсын, не халық ауыз әдебиеті үлгілері мен аудармалары болсын, жаңа жазба әдеби тілде жазды. Бұл шығармалар тілі көркем әдебиет стилінің алғашқы көрінісі еді. Аталған кітап қазақтың ұлттық әдеби тілінің кейінгі дәуірлерде дамуына дүрыс бағыт берген, оған төтенше әсер еткен еңбек болды.
Осы жазба әдеби тілде ол қазақша газет шығару мәселесін де күн тәртібіне қойып, оның алғашқы санын өз қолымен жазды. Қазақ балалары оқитын дін сабағына оқулық әрі көпшілік халық оқитын «Шариат әл- ислам» атты кітапты да осы тілде жазып, Ғылыми- көпшілік әдебиеттер стилінің бастаушысы болды. Ақырында, Ыбырайдыңтікелей араласуымен кеңсе қағаздарының да алғашқы үлгісі жасалынды. Сөйтіп, Ыбырай Алтынсарин қазақтың жаңа жазба әдеби тілінің бұрын болмаған көптеген стильдерін жетілдіруде орасан зор еңбек етті. Қазақтың жаңа жазба әдеби тілін қалыптастыруда Абайдыңулы еңбегі бар.
Абай өзіне дейінгі күшті дамыған, халықтың эстетикалық-рухани талғамын сан ғасыр бойы қанағаттандырып келген қазақ поэзиясы тілінің негізгі қағидаларын сақтай отырып, өлең сөзіне орасан көп жаңалықтар енгізді. Абайдың классиктігін танытатын белгілердің бірі - оның кестелі бояуы күшті, модальдық реңкі бар сөздерді керкем бейне үшін шебер пайдалануы. Абай өлеңдері арқылы қазақ керкем сөзінің лексикалық құрамына өзгөріс енді. Ол өзгөрісті туғызған негізгі себеп, біріншіден, оның шығармаларының тақырыбы болса, екіншіден, жаңа бейнелі сөз іздеуі еді. Қоғамның саяси-экономикалық қүрылысына, оқу- білімге, философия мен дінге қатысты сөздер мен тіркестерді, кейде тіпті атауларды поэзия тіліне молынан енгізу Абайдан басталады. Сөйтіп, қазақ поэзиясы тілінің лексика құрамын кеңейту, яғни бурын жиі қатыстырылмайтын сөздер тобын өлең тіліне енгізу және оларды дәл де ауыспалы мағынасында пайдалану Абайдың әдеби тілге, соның ішінде өлең тіліне қосқан үлесі, саналы түрде істеген қызметі деуге болады.
Абай қоғамдық өмірдің өзге салалары сияқты, өз тұсында қолданылған әдеби тілге де сын көзімен қарай отырып, улттық әдеби тілді тек жалпы халықтық тілдің негізінде дамытудың бағытын негізгі нысана етіпұстады. Осы жолда ол ерінбей тер төге отырып, әдеби тілді басы артық қоспадан арылтып, орынсыз қолданылатынараб, парсы және басқа шет сөздерден тазартты. 2-жағынан қазақ тілінде бұрын ұшырамайтын жаңа сөздерді де кіргізіп отырды, яғни Абай сөзді орнына қарай дұрыс қолданудың тамаша үлгілерін көрсетіп, қазақтың нағыз әдеби тілін жасауға орасан зор еңбек етті және сол жұмыстың жақсы үлгісін жасады. Оның Қарамола съөзінде өз қолымен жазған «Ережесі» ресми іс қағаздарының алғашқы үлгісі болып саналады. Ол халық тілінен сұрыптап алған сөздері мен сөз тіркестерін кәдімгі халық тілінде қалыптасқан дәстүр бойынша қолданумен бірге олардың кейбіреулеріне, шығармаларының мақсаты мен ерекшелігіне қарай қосымша мағына жамап, сәл де болса өзгешерек реңк үстеп, шығармашылық жолмен қолдану арқылы түрі мен үлгісін де азды- көпті басқашаландырып, өзгертіп те жумсады. Ыбырай, Абай негіздеген жаңа жазба әдеби тілімізді әрі қарай дамытып, оның стилін жетілдіруде 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басындағы ақын-жазушылар (Біржан,Жаяу Мүса, Әсет, Шәкерім, Ғүмар Қарашев,С. Торайғыров т. б.) зор қызмет етті. Бірін-бірі қуалай шыққан ана тіліндегі екі газет («Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты») беттерінде әдеби тілдің түрлі стилін қамтитын материалдар жиі жарық керіп отырды. Осы тұста Қазақ баспаларынан әр түрлі тақырыпқа жазылған қиссалар, кітапшалар, аударма әдебиеттер басылып шығып, халық арасына кеңінен тарады. Осылардың бәрі 19ғ-дағы әдеби тіліміздің лексикасын молайтып, емлесін түрақтаңдыруға себепші болды.
Дереккөздер
Санат:Абай энциклопедиясы Санат:Тұлғалар
Харриэтта (Мичиган)
Харриэтта (Harrietta) — Мичиган штатының Wexford округіне жататын АҚШ қаласы.
Сыртқы cілтемелер
Санат:Мичиган қалалары
Аристотелизм
thumb|right|200px|Аристотель, Франческо Айец суреті (1811) Аристотелизм — Аристотель жұмыстарына қатысты, Аристотельдің еңбектерінде көптеген түсіндірмелер беретін философиялық дәстүр. Аристотелизмді Перипатетиктер мектебімен шатастырмау керек. Ислам әлемінде Аристотель шығармалары араб тіліне аударылған. Ислам ғалымдары: Әл-Кинди, әл-Фараби, Ибн Сина, және Аверроз сияқты ислам философтары аристотелизмді қабылдап, олардың еңбектеріне, көзқарастарына аристотелизмнің әсері елеулі болды. Аристотелизм ерте ислам философиясының негізгі бөлігі болып табылады.
Қояндар
Қояндар (Leporidae) — сүтқоректілердің бір тұқымдасы, 8 туысқа бөлінетін 50 түрі бар.Бұлардың ішінде тез жүгіруге, ін қазуға, жүзуге, ағашқа өрмелеуге бейімделген түрлері кездеседі. Салмағы 0,1 – 4,5 кг, дене тұрқы 12 – 75 см, Мадагаскар аралы, Оңтүстік Американың оңтүстік аймағы, Антарктидадан басқа барлық жерде таралған. Шөп, ағаш қабығын, бүршігін, бұтағын жейді. Жылына 4 рет 2 – 8 (кейде 15) көжек туады. Тұрақты іні болмайды, көжегі жүндес, бірден жүріп кететіндей жетіліп туылады, бірнеше күннен кейін өзі қоректенеді.
Аристотелизм
Санат:Аристотель Санат:Философиялық терминдер
Қояндар
Үй қояны ғана ін қазады, топ-топ болып тіршілік етеді. Көжегі көзі ашылмай, өте дәрменсіз, қызылшақа болып туылады. Кәсіптік маңызы бар, әуестік үшін де ауланады. Қоянның кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, жас орманға үлкен зақым келтіреді. Кейбіреулері індет таратады. Қазақстанда кездесетін 3 түрі (ақ қоян, құм қоян, ор қоян) бар. Ақ қоян, негізінен, қалың қар түсетін Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі. Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады. Дене тұрқы 68 см, салмағы 5 – 6 кг-дай болады. Жазда түсі сұрғылт қоңыр, қыста түгелдей аппақ болып түлейді. Ақ қоян еті, терісі мен түбіті үшін ауланады;
Құм қоян – қояндардың ішіндегі ең кішісі. Дене тұрқы 38 – 53 см, салмағы 1,5 – 2,5 кг. Арқасы мен бүйірі қоңыр, сұр, ал бауыры ақ түсті. Қазақстанда Арал Қарақұмы, Қызылқұм, Мойынқұм да және Қызылорда, Жамбыл, Түркістан, Маңғыстау облыстарындағы құмды жерлерде мекендейді. Қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Ұйығуы қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Құм қояны – өте өсімтал, жылына 3 рет көбейеді, әр туғанда 1 – 9 көжектен табады.
Ор қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі. Дене тұрқы 53 – 69 см, салмағы 3,5 – 5,8 кг. Артқы аяқтары алдыңғысына қарағанда екі есеге жуық ұзын. Түсі әр маусымда әр түрлі. Жазда және қысқа қарай құйрығында қара жолақ пайда болады. Қазақстанның батысы мен солтүстігінде, әсіресе Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе облыстарында таралған. Шөл, шөлейт, далалы жерлерді мекендейді. Тіршілік әрекеті іңірде және түнге қарай басталады. Жылына 2, кейде 3 рет, 3 – 9 көжектен табады. Қояндар көбейіп кетсе бау-бақшаға зиян келтіреді. Олар еті, терісі үшін ауланады.
Аспаздық анықтама
Қоян еті - Қою тағам (бұқтырылған қоян еті, қоян етінен жасалған рагу) дайындауға пайдаланылады. Терісі сыдырылмаған қоян етіп қыста 4—5 күн суықта ұстаған жөн. Бұл кезде еттің дәмі кіре түседі.
Қоян етін ұқсату.
Бас, аяғын кесіп, терісін сыдырады, ішек-қарынын алын тастап, ұшасын тазалап, жуады. Тұтас қоян ұшасынан көлденеңінен екіге бөледі. Төс жағын бұқтырыл пісіреді де, сан жағын қуырады. Пісірмес бұрын маринадтайды. Бұл үшін дайындалған етті (бүтін немесе мүшеленген күйінде) керамика ыдысқа салып, үстіне маринад құяды да, 4—5 сағат (жас қоян етін) немесе 24 сағат (кәрі қоян етін) салқын жерге қояды. Маринад дайындау: 1 ас қасық сірке суына: 20 г құмшекер, 20 г тұз, 2—3 лавр жапырағы, бірнеше түйір қара бұрыш дәні, 2 пияз, 2 сәбіз, петрушка, сельдерей қажет. Көкөніс турайды, содан кейін бәрін қосып, 10—15 минут баяу жанған отта қайнатыл, болған соң суытады.
Бұқтырылған қоян еті.
Маринадталған етті табаға салып тұздайды, сосын туралған пияз қосып, үстіне ерітілген май құяды да ыстық бу пеште (духовка) қуырады. Қуыру кезінде еттен бөлінген сөлді оның үстіне біртіндеп құйын тұрған жөн. Қуырылған етті кастрюльге салып, оған соус қосады да бу пеште (духовкада) 30 минут бұйырады. Соус дайындау. Қоян етін қуырғанда бөлінген сөл мен 2 стақан қаймақты қосып қайнатады, сосын оған 1 стақан сорпаға немесе суға бұлғанған 2 ас қасық қуырылған бидай ұнын қосып, әбден араластырады, 4—5 минут қайнатып, тұндырады. Қуырылмас бұрын қоян етінің арасына май қосса, дәмдірек болады: ол үшін етті ағаш таяқшалармен тесік, сол жерге мал майын тығады. Гарнир ретінде суға піскен немесе қуырылғаы картопты пайдалануға болады. Еті дәмді, балаға, қарт адамға және бауыры мен асқазаны ауыратын адамдарға пайдалы.
Қояннан тері, түбіт алады
Қояннан тері, түбіт алады. Терісі жеңіл, әдемі, жылы манто, жакет, ішік, жаға, құлақшын тігеді. Түбіттен әртүрлі тоқыма бұйымдар дайындайды. Бір ұрғашы төлдерімен қояннан жылына 1-1,5 кг түбіт алынады. 60 тәулікте, жақсы азықтандырса, салмағын 1 кг-ға дейін көтеруге болады.
Қояндардың тұқымдары
Қояндардың тұқымдары. ТМД-да пайдаланылатын қоян тұқымы: Вена көгілдір үй қояны (венский голубой), шиншилла, Вена ақ қояны (венский белый), шамшань, бельгиялық үй қояны (фландр), «белый великан» үй ақ қояны, т.б. Қоян түстері Қоян түстері әртүрлі болады: көгілдір, сұр, сұрғылт-қара, қара, күміс түсті, қара-қоңыр, қоңырлау, ақ.