cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алыджей
Хэкумэтхыр
Алыджейр Бэлкан тӀууащӀэм и ипщэмрэ Анадолейм къыбгэдэлъ хы тӀыгухэмрэ ящӀыгъуу тет, псори зэхэту км² 131 994 мэхъущ. И гъунапкъэр Албаным, япэре Югэслау Республикэ Македониэм, Болгариэм, Тыркум джоуэ ирокӀуэ. Хы Ӏуфу Курытым, абы хэту: Ионэ, Эгейхэм ягъунэхэр. Крит хы тӀыгум ищхъэрэ Ӏуфэр Хы Ливиим Ӏулъщ. Абы нэмыщӀу Алыджейм минитӀ хы тӀыгу хэт, ар къэралым 20 % щӀыпӀэщ.
Алыджым ищӀыпӀэр щыуэ бгуэш хъунущ, ар:
Къалэ
Къалэм и пкъыр
Къалэхэм унэ дашъыхьхэм ящыщ:
Коралл тӀыгу
Къызэрыхъу
Япэу зыщиӀэтым деж кораллхэм я щхьэм щӀы трищӀэурэ дэкӀуэтейуэращ. ЗыщыкӀэщӀэкӀым деж тӀыгум и бгъуагъым хэхъуэн уэрпхэм жьыхэм тӀыгум къыӀуахьэ сытхэм я фӀыгъэкӀэ.
ӀутӀыж
ӀутӀыж (πάσχα) — чыристэныгъэм и нэхъ пэсырей махуэфӀхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъуэм теухуауэ. ИджыпстукӀэ махуэфӀыр гъэ къэс махуэ зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум папщӀэ.
ӀутӀыж мафӀэр
ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэращ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ.
Вэдгъуабжэ
Абгъуэр м. 2-м нэскӀэ щӀым теӀэтыкӀауэ жыг къудамэхэм дащӀыхь, шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. ЕтӀуанэу мэгъуэлъхьэж.
Йемен
Йемен Республикэ (الجمهوريّة اليمنية‎‎) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сана.
МэкъупӀэджэд
Тхылъхэр
Категориэ:МэкъупӀэджэдхэр
Ужьэ
АплъэпӀкъыр
ЗдызекӀуэ-здэпсохэр губгъуэхэм, мэзхэм, къуэкӀэ-бгыкӀэм, къуаджэхэми блэмыкӀыу. Гъуэхэр нывэ кӀагъхэм, жыгкӀуэцӀгъуэхэм, бохэм. Гуэм илъэгум мэкъу, тхьампэ амэ ирелъхьа.
Ишхыр
Ижьэр псынкӀэ Ӏэйуэ зегъазэ икӀи джан Ӏэй, псынкӀыу къэжыхьыф, жыгхэм допшеиф, фӀыуэ ерсыфыр. ИшэнкӀэ гушхуэ икӀи бзаджэ, псэушъхьа цӀыкӀу къомым я биуэ щыт... Иубыду ишххэр: унэм, губгъуэм щыпсо дзыгъуэ, фей, шӀыгунэф, тхьакӀумэкӀыхь, джэджъэй, тхьарыкъуэ, щындрыхъуэ, блэ, хьандыркъуакъуэ, цӀыв амэ. Яуж пари имэтмэ, зэран къыхуэмыхъумэ ижьэр джэщми махуэми мэшъакӀуэ. Дзыгъуэхэмрэ фейхэмрэ зэриукӀымкӀэ сэбэпышхэ къэхь, сэбэпым иинагъымкӀэ джэдэщым ирихыр хуагъэгъуми хъуну.
ЦӀыжьдадэщӀыху
Теплъэр
И теплъэ нэхъыщхьэр щӀыху, натӀэхущ, щхьэщыгур къащхъуэ ӀэпапӀэ хъурейщ. Пэ гъуабжэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр
Долхэр
Долхэр (მარგალეფი) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, долыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ чыристэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 400 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Хъырцейм исщ.
ВэдщхьэфӀыцӀэ
ТхыцӀэр щхъуэ-морафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбащхьэр хужьщ, и щхьэр фӀыцӀэ-лыдщ. Анэм и щхьэщыгур гъуабжэ-улъиягъэфэщ, бгъащхьэр гъуэжьыфэщ.
Хылъэ
ЩӀыпӀэ щытыкӀэхэм хылъэхэм я гидрологикэ режимхэр зэтраухуэхэр, абы елътауи хылъэм и режимыр адрей къыпэщылъ псыхэм къащхьэщокӀ.
Исраил
Хэкумэтхыр
Къэралым и псы нэхъ иныр Йордан, Кишон, Эскиндар, Ярконом - мы псыплӀыра къэралым иӀэр гъэмахуэм имыгъушъыкӀху. Псыхъурей Кинеретыр къэралым и нэхъ ин, псынэпс иту, и инагъыр 166 км².
Тхыдэр
1260-1516 гъэм Палестинэр мамлыкӀухэм я ӀэнатӀэм кӀэт.
Джылэр
Исраилым и Нэхъышъхьэ лэжьыгъэм статистикэм теухуауэ къызэриӀохумкӀэ, 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къэралым джылу дэсар (хэкухэс лэжьэну къэкӀуахэр хэмыту) зэрыхъур 7, 695 млн цӀыху. Абыхэм: джуртхэр - 5,802 млн (75,4%), хьэрыпхэр - 1,573 млн (20,5 % (абыхэм хиубыдэр хьэрып мыслимэнхэр - палестинхэр, бедуинхэр, хьэрып чыристэнхэр), лъэпкъ мы ину я бжыгъэр хъууэ дэсхэр - 320 мин цӀыху (4,2% (адыгэхэр, друзхэр, ермэлыхэр).
Къэрал зэхэтыкӀэр
Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр - ӀэнатӀэгъу зэхуэс, шъхьэщытыр абым и тхьэмадэр.
Нордкин
Хэкумэтх
КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къуапэм къыпэщылъщ тӀыгу Магеройа, абы и Ӏуфэм къуапитӀ телъщ — Нордкапрэ Кнившелодденрэ, официалну Еуропэм и ишхъэрэ кӀэух пӀэхэу ябжу (архипелаг Шпицберген хэмыту).
Чарлз Дикенс
Чарлз Дикенс (Charles Dickens, 1812 щӀышылэм и 7, Лендпорт — 1870 мэкъуауэгъуэм и 9, Гейдсхил) — британиэшхуэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Канадэ
Категориэ:Канада
КъардэнгъущӀ, Зырамыку
ГъащӀэтхыдэр
1935 – 1940 гъэхэм Мэзкуу дэт ГИТИС – м щеджащ.
1940 гъэм Зырамыку Дзэм къулыкъу щищӀэну ираджащ. Дуней Зауэшхуэ етӀуанэм хохуэ. 1945 гъэм КъардэнгъущӀым и лъахэм къигъэзэжащ. Aр 1948 гъэ пщӀондэ Къэбэрдей Къэрал драмтеатрым и сценэм артисту щыджэгуащ. КъардэнгъущӀым адыгэ драматургием и зыужьыныгъэм лэжьыгъэфӀ хилъхьащ, ар лъэпкъым и уэрэджыӀакӀуэ.
1952 гъэм Зырамыку Къэбэрдей-Балъкъэр Къэрал пединститутым щӀохьэри ар 1956 гъэм ехъулӀэныгъэкӀэ къеух. Абы и ужькӀэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр «Элбрус» тхылъ тедзапӀэм редактору щолажьэ, литературэмкӀэ лэжьыгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэр егъэзащӀэ, пщӀэрэ щӀыхьрэ иӀэу и ӀэнатӀэм пэрытщ.
Апхуэдэурэ илъэсищ хуэдизкӀэ редактору лэжьа нэужь, КъардэнгъущӀыр 1959 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым егъэзэжри ӀуэрыӀуатэмкӀэ секторым Ӏохьэж.
Тхьэрыкъуэпщэху
Здэпсэур
Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм, паркхэм, мэз зэхэпхъахэм. Хуабжьу сакщ, къудамэ Ӏувхэм хэсырейщ. Абгъуэ здыщӀри аращ. Щопсэу Еуропэм (ищхъэрэ Ӏыхьэхэр хэмыту), Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм, Сыбыр къухьэпӀэм. Мэлъэтэж. Къэукъазым куэду щопсэу икӀи лъэтэжкъым.
Тэман
Нэхъыбэ дыдэу тэманхэр къыщыхъур Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ и Ӏуфэхэращ. Ахэр къыщыхъу хабзэщ Псыжь, Днепр, Днестр, Дунай псыхэм я пэхэм деж.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хыжьэ
БзущхьэфӀыцӀэ
Къаукъазым
Молэмусэ Хьэжмуратрэ, нэгъуэщӀхэми я кӀэлъыплъыныгъэмкӀэ, Ищхъэрэ Къаукъазым щыӀэщ ину зэщхьэщыкӀыу бзущхьэфӀыцӀэм и лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀ:
Нордкап
Тхыдэ
Нордкап цӀэр къуапэм фӀэзыщар инджылыз лъыхъуакӀуэ Ричард Ченслерщ, 1553 гъэм щыгъуэ ар ишхъэрэ псыхэр къиплъыхьу куапэм щыблэсыкӀам щыгъуэ. Абы иуж лъыхъуакӀуэ куэд, джабэм дэпщейхэура захуапӀэм дэкӀуейхэт. Абыхэм нэмыщӀ Норуегэм и пэщтыхьх куэдхэри къуапэм дэкӀуеяхэщ. Иджырей зэманым къуапэр — турист зэхуэшэс пӀэщ, абы къыхэкӀыуи къуапэм къэплъыхьакӀуэ утыку тращӀыхьауэ тетщ.
Кнившелодден
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Дурэшбзу
Дурэшбзур пщагуэщ, щхьэшхуэхэщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ, мащӀэу хуэкъуаншэу. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ. Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ. Ищхъэрэ Къуакъазым деж зыщӀыпӀи лъэтэжкъым, ауэ щымащӀэщ.
Щогъуалъхьэ къуэладжэ зэв куухэм, къыр бгы задэхэм. Абгъуэ щещӀ къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, дурэшхэм. Нэхъыщхьэу ишхыр хьэпщххупщщ, ахэр ӀэкӀуэлъакӀуэу къыщӀех мывэ, жыглыц щӀагъым, къыдех дурэш зэвхэм. ЩӀымахуэм Ӏус лъыхъуэу къуажэхэм, къалэхэм къолъатэ. Апхуэдэу щалъэгъуа Налшыч, Владикавказ, Тебэрды, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дурэшбзум уэрэд жеӀэ, и макъыр жьгъыру, къабзэ лъэщщ.
Тхылъхэр
Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Бзущхьэху
Бзущхьэху — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэ.
Теплъэр
Теплъэр къуэлэн зэхэтщ: щхьэщыгур, пщэщӀыбыр, бгъэр, ныбэкӀэ щӀагъыр — хужьщ; щхьэбгъухэр, пщэбгъухэр, жьэгъур — фӀыцӀэщ.
Здэпсэухэр
Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Къауъказ щӀыпӀэхэм упэщӀохуэ, щогъуалъхьэ мывалъэ губгъуэхэм, бгы-джабэ нэӀухэм. Мывэ щӀагъхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм анэм изакъуэ щыщӀ абгъуэм и нэхъыбэм гу лъытэгъуейкъым. Къизышри аращ, шырхэр хъуми депӀ.
МэкъупӀэджэд лъэпкъыр
МэкъупӀэджэдхэр щӀылъэ къуалэбзухэщ, хьэщӀапӀэу къыхах къэкӀыгъэ Ӏув здэщыӀэ щӀыпӀэ псыӀэ, псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэр. ПсынщӀэу къэкӀыгъэ Ӏувым щызокӀуэ. Лъэтэн къаухьэлъэкӀ, амал иӀэуи заӀэтынукъым, къэкӀыгъэхэм зыщагъэпщкӀуну нэхъ къыхах. ХытӀыгухэм щыӀэ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэр лъэтэжыфхэкъым, куэдрэ фӀыуэ йос, я зы ныкъуэми псым фӀыуэ зыщӀагъэмбрыуэ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъ къуэдзэ Himantornithinae Лъэпкъ къуэдзэ Rallinae Лъэпкъ къуэдзэ Gallinulinae
Грютвикен
Тхыдэ
Джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, къалэм абы и экономикэр епхати, тӀэкӀу тӀэкӀуурэ абыи и пщӀэр ехуэхыжащ.
Щу лъэпкъыр
Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэур тропик-субтропик хэкухэращ, лъэтэжхэкъым. Къаукъазым щыгъуалъхьэр лӀэужьыгъуитӀщ, ахэр мэлъэтэж. Щу лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм гуп-гупурэ къалъэтыхь, гуп-гупури мэгъуалъхьэ. Абгъуэ здащӀыр нэхъыбэу нэпкъ задэхэм ядежщ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 2-5-щ, бгъуэнщӀагъ къыраудам икӀэм занщӀэу щагъэтӀылъ, щӀэдзын гуэри ямыӀэу.
Псыхужь (Тэрч)
Псыхужь (Урсдон) — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 35 хуэдиз мэхъур.
Сейшас
Къуапэр пшахъуэ тафэкӀэ къэухъуреихьа джабэм метрэ 100 зи лъэгагъым и Ӏыхьэу щытщ.
Жьэдзыуэ
Жьэдзы́уэ — жэдзыуэ лъэпкъым щыщ къуэалэбзущ.
Бруукъуэпс
Бруукъуэпс (Брукол) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Джэдкусэ
Нэхъыбэм щопсэу къум гъубгъуэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм — Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ипщэ, КъухьэпӀэ Азиэм. Урысейм къыщизыш джэдкусэхэр щӀымахуэм мэлъэтэж Ипщэ Хьэрыпеймрэ КъуэкӀыпӀэ Африкэмрэ. Абгъуэ щищӀкъым, занщӀэу щӀыгум щокӀэцӀ, е пшахъуэм дей кумб мащӀэм. Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀщы нэхъыбэ хъукъым.
Фроуард
Фроуард (Cabo Froward) — ныкъуэтӀыгу Брансуик и къуапэ Магеллан Ӏузэвым деж Ӏулъ. Ипшэ Америкэм и континентал Ӏыхьэх и ипшэ дыдэ пӀэ. Административну Чили и провинциэ Магаланесым хеубыдэ. Пунта-Аренас къалэ нэс километрэу 100 дэлъщ.
Хьэшхъуэбгъэжь
Тхылъхэр
Категориэ:Къашыргъэ лъэпкъыр Категориэ:Хьэшхъуэбгъэжьхэр
Бжъэдыгъухэр
Бжъэдыгъухэр Адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Кафказ къушъхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмкӀэ щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Джыдэдэм Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкӀи ӀэкӀыб къэралхэм (Тыркуер, Израил, Сириер, Иорданиер, нэмыкӀхэр) ащэпсэух. Кафказ Заом и кӀэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым пстэури щыпсэущтыгъэх.
Интерстеллэр
Зэрелэжьар
2013 гъэм и пэщӀэдзапӀэм Кристофер Нолан епсэлъэн щӀидзащ Paramount Pictures Warner Bros. студиэхэм кином и режиссору зэрагъэувыным теухуауэ. МазитӀ дэкӀа иуж ар кином и режиссору ягъуващ.
Молиер
Молиер (Жан Батист Поклен, Molière, Jean Baptiste Poquelin, — фрэнджым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Мыщэкъуэпс
Мыщэкъуэпс (Мешоко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Уэгунэбзу
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ мывалъэ-пшахъуалъэхэм, ятӀагъуэ щӀыпӀэхэу къэкӀыгъэр здэпӀащэхэм.
Ӏусыр
Уэгунэбзухэм куэду яшх мацӀэ, пкӀауэ, цӀыв, бадзэ, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, абыкӀи щхьэпэгъуэ ин мэхъу.
Андрыгу (псы)
Категориэ:Краснодар крайм и псыхэр
Жьыкъан
Здэпсэухэр
Ӏусыр бадзэ дэмылӀэужьыгъуэщ (жьгъейхэри пӀащэхэри), гъудэ, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь.
Къалмыкъ Юрий
ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Адыгэ автоном куейм и къуажэ Абазакт, 1934 щӀышылэм и 1-м.
Адамий
Адэмэй: Хьажрет къэбэрдэйхэм щыщыу адыгэ унагъощ. Нобэ Адыгэ рэспубликам и хуэдз къуажэмрэ, хамэм тыркум къуажэ щхьахуэхэм щыпсэухэщ.
МыдаӀуэпсы
Псыхе и ипщэ лъэныкъуэм пэмыжыжэу къуэладжэ мыин иӀэщ. ЩӀыпӀэр нэхъыбэкӀэ мэзу щытщ.
Америкэ Штат Зэгуэтхэр
Диныр
Категориэ:АШЗ
Хэкумэтх кординатхэр
Категориэ:Хэкумэтх
Болэтыкъуэ Джанболэт
КӀуэдыгъэр
Куэд мыкӀуахэу, Болэтокъуэмрэ и уэркъымрэ къэзакъ гуп ятеуа хъуа. Зэшэ-зэпӀэу Болэтокъуэр абдежьым хэкӀуэдащ.
МывэкӀэпыс
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Африкэм. Къаукъазым щӀымахуэр щизыхи къахокӀ. Нэхъ щыплъагъур псыхъуэхэращ. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щещӀ — унащхьэм, пкӀэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къуацэ, пхъэ зэтелъхэм.
Хъыцэкъуэ
Хъыцэкъуэ (Хицако) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тебэрдым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 6 хуэдиз мэхъур.
Уилэят
Къыщагъэсэбэп къэралхэр
Категориэ:Уилэятхэр Категориэ:ЩӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр
Мерчисон (къуапэ)
Хэкумэтх
Къуапэр Канадэм и щӀыпӀэ Нунавутым хеубыдэр. Ар абы ищхьэмкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу Бутиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм деж телъщ. Къуапэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм ироджэ Зенит пойнткӀэ.
Тхыдэ
1937 гъэм Шотлэндым щыщхэм япэу къуапэм кхъухькӀэ къыпекӀуэкӀауэ щытащ.
Къуапэ Горн
Хэкумэтх
ЩӀыпӀэм уэшх куэд къышешхыми, зэрыщӀыӀэм къыхэкӀыу мэзыншэу щытщ. Къуапэм псэщхьэхэм ящыщу нэхъыбэу щыпсэухэр Магеллан вымпӀухэращ.
Къулъкъужын (псы)
Къулъкъужын (Куркужин) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 70 хуэдиз мэхъур.
Кайеннэ
Хэкумэтх
Къалэр Кайеннэ псым и лъэныкъуитӀым Ӏутщ, Атлантикэ хышхуэм и хы Ӏуфэм деж.
Джылэ
Кайеннэ цӀыху дэсыр зэрыхэхъуэр:
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр Категориэ:Фрэндж
МывэкӀэпыс лъэпкъыр
Инхэкъым, ику иту къашэч г. 20-25. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я лъакъуэхэр псыгъуэ кӀыхьщ, лъэбжьанэ кӀыхьхэр яфӀэту, жэрхэщ, кӀэ кӀыхьхэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ нэхъыбэм зэфэгъущ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр мэлъэтэж.
ЕкӀапцӀэкъуэ
ЕкӀапцӀэкъуэ (Ецока) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Къуанчэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Бжъэдыгъубзэ
Текст
Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашӀэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекӀогорэ кӀакӀо техъуагъэу гъогум къэрыкӀоу алъэгъугъ ыкӀи рахъухьагъ тӀумэ язэу гъогурыкӀом икӀакӀо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкӀэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкӀом кӀакӀом нахь зыкӀоцӀищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икӀыжьын фае хъугъэ.ЕтӀуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкӀор фабэ къэпагъ, ыкӀи ай лъэпэтэу кӀакӀор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэӀомэ мэхъонэу хъугъэ.
Аргудан
Аргудан (Аргудан) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 60 хуэдиз мэхъур.
Агуй-Шапсыгъ
Хэкумэтх
Агуй-Шапсыгъ къуажэр, иджы зи щӀыналъэ къинэжа адыгэ лъэпкъым и зы лъэпкъыгъуэ шапсыгъхэм я тӀысыпӀэ нэхъ ин къэнэжахэм ящыщ зыщ.
Къэрал
Къэрал зэрызэтеухуам и щытыкӀэхэр
Конфедерациэ (лат. confoederatio — куэду зэгуэхьэн):
Политикэ режим
Категориэ:Хэкумэтх Категориэ:Къэралхэр
Абэсэкъашт
Шэу еутӀупщыгъэу чъэрэм зыкъебгъэлэлэхынышъ, абасэу чӀыгум телъыр къэпштэныр ары. Ар нахь къэштэгъуае зэрэхъуным пае е мэшэ цӀыкӀоу см. I0 зикууагъэм ралъхьэщтыгъ, е ащ фэдиз зилъэгэгъэ пхъэ такъыр цӀыкӀум тыралъхьэщтыгъ. Машэм уиӀабэнышъ къипхын фэягъэ, пхъэ такъырыр умыгъэсысэу, умыгъэушъорэкӀэу абасыр къытепхын фэягъэ. ЩыӀагъэх абасым ычӀыпӀэкӀэ нэмыкӀ хьап-щыпхэр къэзыштэщтыгъэхэр. Джэгум къырихьылӀэгъэ шыухэм янахьыбэ къин къащымыхъоу абасри нэмыкӀ пкъыгъохэри шыр зэрэчъэрэм тетэу къаштэщтыгъ.
Урыхупс
Урыхупс (Урух) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Мывэщбзу
Мывэщбзу — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Щопсэу ипщэ-къуэкӀыпӀэ Еуропэм щыкӀэдзауэ Анадолейм, Къажэрым, Шамым я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзих зэщӀеубыдэщ.
Авункулат
латин гущыӀ, avunculus - анэш. ЦӀыф лъэпкъыбэмэ къахэнэжьыгъэ хэбзэ гъэнэфагъ. А хабзэмкӀэ тымкӀэ Ӏахьылхэм ялъытыгъэмэ, нымкӀэ Ӏахьылхэм нахь лъытэныгъэшхо яӀагъ. Лъытэныгъэ ин дэдэ зиӀагъэр анэшыр ары. Анэшхэирэ пхъорэлъфхэмрэ зэфыщытыкӀэ зэфэшъхьафыбэ къагъэгъунэн фэягъэ. Адыгэхэми а ижърэ хабзэр бэрэ ахэлъыгъ. Ащ къытекӀыгъэх мыщ фэдэ гущыӀэхэр: «анэш Ӏахь», «анэш шъуаш», «пхъорэлъфрэ хъанрэ» ыкӀи нэмыкӀхэр. ШӀэныгъэлэжьмэ янахьыбэмэ зэраӀорэмкӀэ, ар матриархатым къыкӀэныжьыгъэ къутаф.
ПӀур
ПӀурыр зыпӀурэ цӀыф. Шъэожъые е пшъэшъэжъые цӀыкӀухэр янэ-ятэхэм аӀызыхэу зыпӀущтыгъэр, зыгъасэщтыгъэр ары. Аталыкъ - пӀyp Ӏофыр ижъкӀэ къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ахэлъыгъ. Ухэукъощтэп адыгэ шэн дэхэ зехьаным изэхэгъэуцонкӀэ аталыкъ хабзэм ишӀогъэшхо къэкӀуагъ пӀомэ. Ятэ-янэхэм анахьи аталыкъхэм нахьыбэ къадэхъущтыгъ сабый пӀун-гъэсэнымкӀэ. Аталыкъ Ӏофыр гъэсэпӀэ чӀыпӀэ шъхьаӀэу адыгэмэ яӀагъ. ПӀун-гъэсэныгъэмкӀэ гъэхъэгъэшхо адыгэмэ зэряӀагъэр къегъэшъыпкъэ нэмыкӀ лъэпкъмэ ащыщэу пӀурыбэ Черкесием зэрыщапӀущтыгъэм. Аталыкъ Ӏофым нэмыкӀ шӀуагъи къыкӀакӀощтыгъ. Лъэпкъ зэгурыӀонымкӀи ар тегъэкӀапӀэу щытыгъ. Аущтэу зэрэхъуным пае ежь адыгэхэми якӀалэхэр аратыщтыгъэх нэмыкӀ лъэпкъмэ арагъэпӀунэу. ПӀурхэм ащыщыбэхэм къафагъэшъуашэщтыгъэ зыпӀугъэхэмэ агъэлъэпӀэрэ цӀэхэу хъан, бек, султӀан, тэгъэур зыфэпӀощтхэр.
Жьаурджэн
Жьаурджэн (Джувурген) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 3, 800 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэхэр, езыр Балъкъыпсрэ, Бэхъсэнрэ я ипщэ лъэныкъуэ зэхуакум дэтщ.
Хьатыкъуае Пщыгъуэ
Хьатыкъуае Пщыгъуэ — Адыгэ Хэкум и провинциэ, Хьатыкъуай-Адыгэ лъэпкъым и хэку. Пщы лъэпкъ: "Керкеноко".
ШоджэнцӀыкӀу Ӏэсхьэд и къуэ Алий
Биографие
1917 гъэм ЩоджэнцӀыкӀу Алий тхэн щӀедзэр. Тыркум щыӀэ щӀыкӀэ абы итхащ Жынгызмэ и нып фӀыцӀэжьыр, Нанэ, нэгъуэщӀ усэхэри. Тыркум щыӀэ адыгэхэр къыдэӀэпыкъури 1919 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжащ. Абы къыщӀедзэ гъащӀэщӀэр ухуэнымрэ револуцэм и текӀуэныгъэр гъэбыдэнымрэ хуэлажьэу.
Атей и поу кӀагуэ
Атей и поу кӀагуэ — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 700 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Ислъэмей къуажэм и пэмыжыжэу щытщ ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ.
Андалусиэ
Тхыдэр
713 гъэм мыслимэнхэм хы тӀыгуныкъуэм и нэхъыбэр яубыд, куэдым убыдыныр зауэншу, лъы ямыгъажу ирагъэкӀуэкӀыу.
Политикэ-администрациэ зэхэтыкӀэр
2006 гъэм и жэпуэгъуэм, Конституциэ комиссиэм и Тхьэмадэ Кортесхэм хаха Статус кӀэ и автономиэмкӀэ, абым Андалусиэр къызэрилъытэр «лъэпкъыгъуэ реалу» (эсп-бз. realidad nacional).
Стенли
Хэкумэтх
Къалэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ-дыгъэкъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ. Ипшъэ Америкэм нэс 500 км дэлъщ.
Къалэр тӀыгу ДыгъэкъуэкӀыпӀэ Фолклэндым тетщ, Атлантикэ и хы Ӏуфэм деж.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр Категориэ:Британиэшхуэ
Арыкъ памцӀэ
Арыкъ памцӀэ е Дуужь Ӏуащхьэ (Арик-Папца) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 500 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэхэр.
Амфибиэхэр
Нэхъышъхьэ тепсэлъыхьыгъуэр
Ӏэплъэпкъым и лыпцӀэхэр тӀууэ зэхокӀхэр: пкъым и лыпцӀэхэр, лъапэхэм я лыпцӀэхэр джоуэ.
Амфибиэхэм я псэукӀэр
Я нэхъыбэм гъашъэхэр псыфыпӀэхэм дежь щокӀуэкӀыр, шӀы тесынымрэ псы хэсынымрэ зэдагъакӀу, ауэ псы къуэдем хэсу зэрщыӀэхэм хуэдууи шӀым тес къуэдейхэри щыӀэхэ (жыгхэм). ШӀым щыпсоуным амфибиэхэр зэрхуэмыгъэпсам шъхьэкӀэ я псоукӀэм зэхъуэкӀыгъэшхуэхэр яӀэ дуней къэхъугъэхэм япхауэ. Амфибиэхэр жеин кӀыхьым хохьэфхэ зэманыгъэ къамызэгъ къахъулъэмэ (шӀэӀэ, уэгъу къеуэмэ). ЛӀэужъыгъуэ гуэрэхэм джэщ псоукӀэр махуэкӀэ зэрахъуэкӀыфыну джэщхэр шӀыӀэ хъумэ. Амфибиэхэр щыпсоуфхэр дуней здыхэсыр хуабу щыт къуэдеймэ. Температурэ +7 — +8 °C дежь лӀэужъыгъуэхэм я нэхъыбэхэр мэудэрэшхъуэхэ, −2 °C — хокӀуадэхэ. Амфибиэ гуэрэхэм зырагъэсауэ шӀэӀэгъуэ кӀыхьхэри, уэгъу гугъхьэри яхьыфыр, абым пэмыкӀыу Ӏэплъэпкъым яфӀэкӀуэда лъэныкъуэ гуэрэхэри регенерациэ яшъыжьыфыр.
АдыкӀэлэн
КъыздэкӀыр
Мы къэкӀыгъэм нэхъыбэу ущрохьэлӀэ псыхъуэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм.
Аму
КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ губгъуэхэм, хуейхэм, мэзлъапэхэм, хадэхэм, чэтыпӀэжьхэм, куэншыб щылъыпӀэхэм.
Фолклэнд тӀыгухэр
Жылэ
Жылэ ис бжын 2012 гъэм ирагъэкӀуэкӀам къызэрыхэкӀкӀэ Фолклэнд хы тӀыгухэм щыпсо цӀыхухэр 2 932 мэхъухэ. Абы щыщу къалащхьэ Стенли 2 115 цӀыхур дэсщ.
Ацумыжь Инал
Ацумыжь Инал (Yanal Ashmouz) - Aдыгэ (Шапсыгъ) спортсмен.
Аланхэр
Аланхэр (Алантæ; Ἀλανοί; 阿蘭聊), ижь-ижьыж лъандэрэ щыпсэуа Къаукъаз лъэпкът. Тырку лъэпкъкъым. Иран/Скифмэ (Iискитмэ) къикӏа лъэпкъу щытахэщ.
Буенос Айрес
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Архентинэ
Сыхьэт зонэ
Сыхьэт зонэ псалъэм гурыӀуэгъуитӀ иӀэщ.
Намибие
Географие
Африкэм ищӀэгъым итщ, Атлант Океаным и Ӏуфэм тетщ.
Тарихъ
1990-рэ гъэм щхьэхуиту хъуа. Абы ипэкӀэ South Африкэ Республикэм игъэконтроларт.
Агулас
Къуапэ Ӏуфэм деж къыщыхъу уэрпхэр, дунейм нэхъ ин дыдэ уэрпхэрауэ ябж. Абыхэм я лъэгыгъыр 40 метрэм щыдэкӀуейхэ къохъу. Хы Ӏуфэр къуапэм деж зэры чэнджым къыхэкӀыу, а уэрпхэр нэхъри нэхъ щынагъуэ мэхъухэр, хы Ӏуфэм къыӀуа иуж. Кхъухь куэд къуапэ Ӏуфэм деж зэрыщӀилъэфэм щхьа, 1848 гъэм къуапэ гуэхупӀэ дыдэм деж маяк ӀуащӀыхьауэ щтащ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Ипшэ Африкэ и хэкумэтх
Джэду Ӏэниуар
Биографиэ
Джэду Ӏэниуар 1987 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ.
Мысырпсыхэуэ
Ӏусыр
Мысырпсыхэуэм нэхъыбэу ишхыр гъудэбадзэ пӀащэхэращ, къапщтэмэ, пкӀауэхэр. Ӏумпэм ищӀкъым псым хэс псэущхьэ цӀыкӀухэри. Былымхэм (псалъэм папщӀэ, хьэрэхэм, пылхэм) я тхыцӀэм тетӀысхьэурэ щӀыфэм къыхех хьэпӀацӀэ зэмылӀэужьыгъуэ куэд.
Гуардафуй
Гуардафуй Африкэм и къухьэпӀэ кӀэух къуапэ Рас-Хьафун елътауэ тӀэкӀу нэхъ къухьэпӀэкӀэ гъэзауэ щылъщ.
Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер
Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер - 1992 гъэм къырагъэжьауэ Урысей спортсменхьэм ират цӀэ лӀапӀэ.
Амазонэ
Нэхъышъхьэ къэӀохугъуэхэр
Хэлъадэхэм я нэхъ инхэр: ижьэ лэныкъуэмкӀэ - Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; сэмэгу лъэныкъуэмкӀэ - Иса, Жапура, Риу Негру.
ЦӀэр
Псым и цӀэр езытар де Орейанэ, псым идежь индео лъэпкъым пэкӀэхуа яуж, а лъэпкъым я бзылъхугъэхэр хулъхугъэхэм ядэкӀыгъу зауэхэт. Де Орейанэм цӀэ триӀуар алыдж хъыбарыжъ Африкэмрэ Азиэмрэ щыщ амазонэхэм ятепсэлъыхьым къыхиха, Геродотым къиӀотахэтэр. Ауэ, хъункӀи мэхъур пэмыкӀыу, псалъэ Амазонэр хэукъэгъу псалъэ гъэпцӀэгъуэм къыхэкӀауэ, индеохэм я псалъэ ехьчым Амазонэм, эспанхэм абым хагъэгъуэщауэ, а псалъэм къикӀтэр «кхъухь зэхэкъутэ», апхуэду хыор инхэр щырикӀуэ мэхъур псымкӀэ Атлантикым щыпэкӀэхуэм дей.
Еуропейхэм шъэныгъэзекӀуэ ирагъэкӀуэкӀахэтэр
1541 гъэм, мазаем и 4-м да Орейана къалэ Гуаякилим къыдэкӀри Кито къэкӀуа, зэкӀуэ зэхигъэхьэну, нэрыбгэ 24-рэ зэхуэчэ абым. Зекуэ здежьам бжыгъэрэ индео лъэпкъхэр япэувурэ зауэ хэхуахэт. Зэман гуэрэ текӀауэ зекӀуэ хэтхэр хэкӀуэдэн кӀадзахэ, къэру ямыӀэжьу, шхыныр яухауэ цӀыхухэр лӀэт. Дыгъэгъазэр екӀуэкӀт зэкӀуэм хэтхэм я нэхъыбэм къагурыӀуат здежьахэм зэрнэмысынухэри зыкъаӀэтын кӀадза. Ауэ, щыгугъыным дэӀэпыкъуэгъу къыхэкӀыурэ 1542 мазаем и 12-м зекӀуэ гупыр псышхуэ хым пэкӀохуэхэ.
Фаунэмрэ Флорэмрэ
Амазонэр гъэшъэгъуэну бэуэ щыт къэкӀыгъэхэмрэ псэушъхьэхэмрэ. Хэкушхуэм хэс икӀы къыщокӀыр милыуаным фӀэкӀу лӀэужъыгъэхэр, дунейпсом и япэреуэ щыт лӀэужъыгъэхэм я бжыгъэкӀэ. Шъэныгъэхэм я лэжьакӀуэхэм къызараӀохумкӀэ 10 км² Амазонэ мэзым техуэр: 1,5 лӀэужъыгъу удзгъагъэхэм, 750 лӀэужъыгъу жыгхэм, 125 лӀэужъыгъу чэрыпӀхэм, 400 лӀэужъыгъу бзухэм, хьэпӀацӀэхэмрэ джабэрыншэхэмрэ бжыгъэ яӀэкъым. ЛӀэужъыгъэ бжыгъэм тепсэлъыхьыгъуэрэ идентификациэрэ иджыри къыздынэсым яӀэкъм.
Амазонэ и псыхъуэм дунем и нэхъ ин тропикэ мэзыр ит. КъэкӀыгъэ къуэдейкэ зэфӀэгъува дунем и Ӏэшъагъу зэртепсэлъыхьар абым фон Гумболдтым Ишъхъэрэ Америкэм зекӀуэ щыхэтам 1799-1804 гъэхэм. Экуаторым и мэз гъэпсом зи тхьэмпэ пымыхум и хьэйуар хуабу, цӀыну щыт, гъэпсом и темперэтурэр здыхэзагъэр 25-28 °C, джэщырами хуэбэгъуэр 20 °C нэхъ ехкъым. Уэшх къэшхынымкӀэ мэзыр кӀасу щыт: илъэсым къешхыр 2000-4000 мм, абым щыфӀэкӀи мэхъур. Мэз кӀуэцӀым жьыбгъэр нэскъым, уаэ щыхъурами жыгышъхьэхэр нэхъ игъэсыскъым. Тхьэмпэ зэхэтыхэмрэ жыгдэжейхэм я пкъы зэрыдзахэмрэ жыг пкӀащхьэхэм нэху макӀэ кӀэхьэр, къэкӀыгъэ Ӏуву зэкӀэкӀахэми мэз кӀуэцӀ зекӀуэным куэду зэран хохъур, хэгъуэщыхьыным нигъэсурэ. Лъэныкъуэ гуэрэм мы джыжьу унэсыным шъхьэкӀэ гъогур хэудурэ пхырыкӀын хуэй мэзым.
XX - XXI лъэхъэнэхэм
Тауэ щымытми хэку зэгъэшъэным яуж икӀахэкъым. Мэзым гъогухэр ирагъэкӀуэн кӀадза. Абыхэм ящыщу лэжьыгъэ нэхъ иныр 1970 гъэм кӀадза Трансамазониэ гъогу. ИлъэсипшъкӀэ гъогушхуищ яшъа, ауэ, гугъу яхэлъауэ хъуар ягъэзанкӀэжьакъым. Трансамазониэм и нэхъыбэхэр, BR-319 хуэдэр (Манаус - Порто Вело) къагъэшъхьэпэфхэкъым уэшхэм я гъэр щыкӀидзэм.
Махуэ Билал
Биографиэ
Махуэ Билал 1987 гъэм НалщӀэч къалэм къыщалъхуащ.
Къэрал уэрэд
Тхыдэ
Нэхъыжь дыдэ къэрал уэрэдыр зэхалъхьауэ щтащ 1568-1572 гъэхэм Нидерлэндхэ къэралым. Ауэ Еуропэм къэрал уэрэдхэр нэхъ ухуауэ зыхэлъэхьэн щыщӀадзар XIX лъэхъэнэращ.
Ныкъуей
Ныкъуей (Джельтмесские высоты) — Урысейм хиубыдэ Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 920 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы бжыгъэхэр, абыхэм я нэхъ инхэр: Хуарзэпс, Пыжьынэкъуэ, Шыбэрыт.
Ару
Ару — лӀэужьыгъуэ зы бжанэу гуэша лъэпкъыгъуэщ.
Нуну
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Мы лӀэужьыгъуэм лӀэужьыгъуэ къуэдзибл зэщӀеубыд, ахэр:
Абдзахэбзэ
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Хьэрыф 'ч' ыкӀи 'чъ'  КӀахыбзэхэмкӀэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӀи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх АбдзахэбзэмкӀэ 'щ'  ыкӀи 'ш'.
Ныбэхубзухэр
КъызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 30-щ, къуалэбзу курыту е жьгъейуэ. Теплъэр нэхъыщхьэу щхъуэ, пшахъуафэ е ятӀафэу щытщ, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм мащӀэу ӀэпапӀэхэр яхэпхъауэ.
КъардэнгъущӀ Зырамыку
КъардэнгъущӀ Зырамыку, ПӀатӀурэ и къуэ — адыгэ тхакӀуэ, этнограф, уэрэджыӀакӀуэ. КъБР-м и цӀыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэмкӀэ, щэнхабзэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ, КъБР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и щӀыхь тхылъыр тӀо зыхуагъэфэща.
Биографиэ
1981 гъэм профессор Гиппиус и редакцэм щӀэту антологием и томиплӀ къыдэкӀащ, абы хыхьэу уэрэд макъамэхэу 414–м щыщу КъардэнгъущӀым жиӀэу ятхыжа уэрэдыр 45 мэхъу, езым къилъыхъуэжурэ магнитофонкӀэ итхыжауэ хэтыр 118 мэхъу.
Адыгэ уэрэдыжьыр къиӀэтыжу, радиом, телевидением, концертхэм щӀэзыхьар КъардэнгъущӀ Зырамыкущ. Ар Зырамыку и Ӏуащхьэмахуэхэм язщ.
Уэрэдхэр
Хьэтх Мыхьэмэт и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку
Азгъей
Азгъей Республикэ, Азгъей (Аҧсны Аҳәынҭқарра, Аҧсны — Апсны́ (къикӀыр «Апсхэм якъэрал», Республика Абхазия, Абхазия) — КъуэхьапӀэм Къэукъазым иде хэт, Хы ФӀыцӀэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэм идей. ИцӀэдыдэр псоуэ: Аҧсны Аҳәынҭқарра (Азгъей Республикэ). Къалэ нэхъышъхьар — Согъум.
Тхыдэ
975 гъэм Азгъейр Курджым хохьа икъэрур XI—XIII илъэсишъэхэм фӀыуэ зэфӀэувау. Азгъейр зэрхэхьар пщы-унэхэр Багратхэрэ Леонхэрэ благъэ зэхохъури абыкӀэ нэхъри зэрагъэубыд.
Ащтым
Теплъэр
И лъэгагъыр см 5-15-м нос. КъэкӀыгъэм бзий бгъузэ куэд, лъэхъц ин ещӀ. И теплъэкӀэ куэдым мэлудзыр ащтымым хагъэгъуащэ.
Нало Заур
Нало Заур, Мыхьэмэт и къуэ - адыгэ тхакӀуэ, усакӀуэ, еджагъэшхуэ, жылагъуэ лэжьакӀуэ. Филологие щӀэныгъэхэм я кандидат, «КъБР-м щӀэныгъэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ», «Абхъаз Республикэм культурэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэхэр зиӀэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэу щытащ.
Къуапэ ГугъэфӀ
Къуапэ ГугъэфӀ (Kaap die Goeie Hoop, Kaap de Goede Hoop, Cabo da Boa Esperança, Cape of Good Hope) — дунейм и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэхэм ящыщ къуапэ. Ипшэ Африкэ Республикэм хиубыдэ Кап тӀыгуныкъуэ и кӀэух къуапэ.
Азэрбиджаным и тхыдэр
1920—1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта.
Аштрамхэр
КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъэр псыпцӀэхэм, псхъуэхуэмхэм, псыинэхэм къыщокӀ. Къаукъазым къыщыкӀ аштрамхэр илъэс зыбжанэкӀэ мэпсэу.
Бад
КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ мэз лъапэхэм, джабэхэм, гуэрэну зэхэту ухуозэ.
АӀуудз
АӀуудз — удз лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 50-100-м нос. ЗанщӀэу докӀей, къудамэ зимыӀэ и пкъым бзий кӀэщӀ куэд тетщ, и щхьэмкӀэ гъэгъа гъуэжь ин зыбжанэ бадзэуэгъуэм-мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. Бжьыныщхьэм ещхь и лъабжьэр см 20-25-кӀэ йокӀых.
Азгъэбзэ
Абы хуэду къызэркӀэкӀымкӀэ азгъэбзэмкӀэ псалъу хъур цӀыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаӀар къэгъэхъуауэ къыкӀэкӀа, абы зэр гугъэмкӀэ адыгэхэр (кӀаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ.
Апартхейд
НэхъышъхьэпӀэхэр
Апартхейдым и симболу къалъытэр хьэпсэ «Роббен Айлэнд», апархейдым и зэманыгъуэм политик бжыгъэхэр здаӀыгъар. Джыпсту хьэпсэр туризымым и зы япэрей пӀэуэ щыт ИАР-м.
БажэкӀэ
КъыздэкӀыр
Хадэм, хьэсэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. Псом хуэмыдэу бажэкӀэм зыщеубгъу пщӀэгъуэ зэманым удзыжьхэм зэщӀащтэ нартыху, дыгъэгъазэ, гыныплъ хьэсэхэм.
Балыджэ
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Титикакэ
Тхыдэ
Титикакэ псыитыр Андытхым Перумрэ Бэливиемрэ язэхуакум дэт метрэ 3812-м зи лъэгагъ бгыуанышхуэм итщ. Псыщхьэм иинагъыр км² 8300 мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм щӀыпӀэ щытыкӀэхэм (топографие), псэущхьэхэм, химиэ зэхэлъыкӀэм щыкӀэлъыплъым къагъэунэхуащ Титикакэр зы уахътэ гуэрым хылъэу зэрыщытар метрэ 3750-кӀэ нэхъ лахъшэу итыу. ЩӀэныгъэлӀхэм зэрабжымкӀэ Титикакэр илъэс милыуанищэ ипэ хым щыщу щытащ. Иджыри къыздэсым а псым хэс псэущхьэхэр янэхъыбапӀэмкӀэ хыхэс бдзэжьейхэщ, хыхэс алыркъэш теплъэм щыщхэщ. Щыхьэт тхуэхъунущ псы Ӏуфэм къекӀуэкӀ псыпыхупӀэхэр, къэнэжа псэущхьэ диижахэр. Андытхыр бгытещӀэщӀэщ, ди уахътэми къокӀ, икӀыхьагъ псоми щызэхуэмыдэми (ипщэмкӀэ - нэхъ хуэмэу, ищхъэрэмкӀэ - нэхъ хуабжьэу) хохъуэ.
ЦӀэм икъытехъукӀыныгъэр
Мы иджырей цӀэр псыитым къезытахэр эспанхэращ, абы ипэ кечуэ лъэпкъыр псым зэреджэтыр «Мамакота», абы ипэж «Пукинэпс» пукинэ лъэпкъ щыпсэум ицӀэкӀэ.
Яп (хытӀыгухэр)
Яп хытӀыгухэр - Хы Щэхум яхэт хытӀыгуейцӀыкӀущ. ХытӀгуеишхуэм хэт Кэролинэ хытӀыгуейм щыщщ. Микронезием ихытӀыгу къуэхьэпӀэхэм ящыщщ.
Псейбзухэр
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуибл зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Банэжыг
Банэжыг — банэжыг лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Банэжь
КъыздэкӀыр
УщырохьэлӀэ губгъуэхэм, гъуэгу гъунэхэм, хуейхэм, мэз лъапэхэм.
Къэхъун
Хэкумэтхыр
Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Псынабэ, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей.
Тэймырэ (псы)
Факт гъэщӀэгъуэнхэр
Илъэс 1948-м Шренкыпс ипэмэжыжьэу Мамэнт бацэм и ахъий, фэтӀэкӀурэ лытӀэкӀурэ нэгъунэ къыхуэнауэ къагъуэтауэщытащ.
Псылъэдзэхубзу
Здэпсэухэр
Къышыраш Къаукъазым и Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм, Псыжъ Хы МыутӀэм гъунэгъу щыхуэхъу щӀыпӀэ бгъэнылъэхэм, чыцэ гуэрэнхэр зэрытхэм. КъинэмыщӀауэ щопсэу Урысейм и ищхъэрэ хэгъуэгухэм, Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ тегъэпсыхьахэм. Псылъэдзэхухэм я абгъуэхэр бгъэн, ӀутӀанэ, къамыл къэкӀыгъэхэм хуэдэ къэкӀыгъэхэм фӀащӀыхь, ищӀагъымкӀэ къыщӀэзыӀыгъэ имыӀэу. Зы абгъуэм къэкӀыгъищ-плӀы щызэрипх щыӀэщ.
Батыргъэн
Теплъэр
Псоми я тхьэмпэхэр инщ, япкъхэр кунэщӀщ, мэ къакӀэрех. Гъагъэхэр удз щхьэкӀэм Ӏэрамэ хъуреуэ къапедзэ. Батыргъэным тет цы пхъашэм цӀыху щӀыфэр къыритхъмэ, куэдрэ мыхъуж псыбыб ещӀ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр
Тхылъхэр
Категориэ:Псыхэуэбзагуэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
ПсысхуолӀэ
Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ псыгъуэ зэкӀужщ. Хъухэм я теплъэм плъыфэ йобэкӀ, нэхъыбэу хулъащхьэм, бгъэм, кӀащхьэм деж. ТхыцӀэм фӀыцӀафэ нэхъ къыщӀокэ; дамэхэр, кӀэр — плъыжь-гъуэбжафэщ; ныбэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, и щӀагъыр нэхъ хужьыфэу.
Къащныбэху
Къащныбэху — къащ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
КъэбцӀацӀэхэр
КъэбцӀацӀэхэр — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ, думен и лъэныкъуэ псоми щыпсэу Ипшъэ Америкэмрэ Антарктидэмрэ щымыхъукӀэ. ЛӀэужьыгъуэ 25-рэ зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Абрэдж
Абрэдж
КъэбцӀацӀэ лъэпкъыр
КъэбцӀацӀэ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейщ.
КъэбцӀацӀэ
Тхылъхэр
Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Къазмакъбзу
Теплъэр
Щхьэщыгур, пщэр — хужьщ; натӀэр, щхьэбгъухэр, жьэгъур, бгъащхьэр, дамэхэр, тхыцӀэр — фӀыцӀэщ. Анэхэм я тхыцӀэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хужьыфэщ.
Къру
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 6-х нэс къешэч, и лъэгагъыр см. 115 хуэдизщ. Теплъэр щхъуэщ. ЩхьэщӀыбым ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэсщ. Лъакъуэхэр фӀыцӀэщ.
КъикӀыхэкӀ
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, нэщӀэпкӀэ, бэдж нэмыщӀыуи мэракӀуэхэкӀ.
Къуршбзу
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ инщ. Псэхугъуэ имыщӀэу къелъэтыхь, е къежыхь. Теплъэр гъуабжэщ, и бгъэгум гъуэжь ӀэпапӀэ хэсщ.
Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щыӀэщ. Къаукъазым щымащӀэми мылъэтэжу щопсэу. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ мывалъэ, ятӀагъуэ уэххэм, къырхэм. Нэхъыбэу щыплъагъур къущхьэ псы ежэххэр, къырхэр я Ӏэгъуэблагъуэр, къущхьэхъуращ — КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм.
Къуршбзуущхъуэ
Къуршбзуущхъуэ — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
КъуанщӀэпэплъ
Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм я къущхьэхэм щопсэу. Лъэтэжкъым. Гуп-гупурэ абгъуэ щащӀ къыр нэӀухэм, нэпкъ задэхэм. Къаукъазым и къущхьэ щӀыпӀэхэм мылъэтэжу куэду щопсэу.
Къумщу
Здэпсэухэр
Мы бзум ухуозэ бжьэшхым игъусэу, е гъунэгъуу. Ахэр я инагъкӀэ зэхуэдизщ, ауэ гугъуехьыншэу зэхыбогъэкӀыф — бжьэшхым и теплъэм удзыфэ, жьэгъум — гъуэжьыфэ хэткъым.
Къущхьэкъаз
Щопсэу Азиэм, Индостаным я къущхьэ хыкъумхэм, псыежэххэм. Орнитологхэм зэрагъэунэхуамкӀэ, къущхьэкъазым хуэдэу лъагэу зызыӀэт, къаз лӀэужьыгъуэ щыгъэтыжауэ, бгъэхэм яхэткъым. Ахэр щхьэпыролъэтыкӀ, псалъэм папщӀэ, дунейпсом щынэхълъагэ Эверест бгым.
Къумадэджынэ
Здэпсэухэр
Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэр хеубыдэ. Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ Инд псыхъуэм нэс, абым нэмыщӀу Азиэ Курытми и къумылъэ щӀыпӀэхэм я нэхъыбэм. Абгъуэр щӀым щещӀ, удз лъагэ Ӏуву зэщӀэкӀахэм. Къыришыр шыри 10-16, мащӀэу 18-м нэс къышыриш мэхъу.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр къэкӀыгъэхэм я пкъыщӀэ, жылэ, мэракӀуэ. Нэхъ мащӀэу хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, хьэпщхупщ.
КъуанщӀэ
КъуанщӀэ — вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
ЛӀыуитӀ
Здэпсэухэр
Мыр ищхъэрэ щӀыналъэхэм щыпсэу къуалэбзущ — мэз гъунэ псы ежэх, хыкъум цӀыкӀу, псы ина Ӏуфэхэм я деж. Къаукъазым щыгъуалъхьэкъым, щалъагъур щыблэлъэтыкӀкӀэщ, загъэпсэхуну, шхэну псы, хыкъум Ӏуфэхэм къыщетӀысэхкӀэ. ЩӀымахуэр КъаукъазщӀыбым, Ипщэ Азиэм, Африкэм щегъакӀуэ.
Мэзджэд лъэпкъыр
Тхылъхэр
Категориэ:Мэзджэд лъэпкъыр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Мэзтхьэрыкъуэ
Теплъэр
Губгъуэтхьэрыкъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ нэхъ зэкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэ-къуэлэнщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, фӀыуи зокӀуэ.
Мэзжьынду
Здэпсэухэмрэ щэнымрэ
Къаукъазым щыпсэухэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Апщыгъуэм ахэр унэ жыг хадэхэм щыплъагъунущ, зы гупым къуалэбзу 8-12 хыхьэу, ауэ зэрыкӀэлъыплъымкӀэ, жыгышхуэхэм, щхьэкӀэ Ӏувхэм я деж, уеблэмэ 30 щӀигъу щызэхуэс щыӀэщ, зэгъунэгъуу, зэгъусэу махуэр щагъакӀуэ. ЦӀыхум ахэр щыщынэкъым икӀи гъунэгъуу зырагъэплъ. Дыгъэр къухьа нэужькӀэ зэрызурэ дэкъикъэ 20-30 я зэхуакуу щакӀуэ мэлъатэ.
Мехико
Мехико
В 1810 году в городе вспыхнуло массовое народное восстание: повстанцы решительно выступили против господства испанских завоевателей. В 1821 году, после продолжительной войны за освобождение от испанского владычества, Мексика, наконец, обрела независимость, и Мехико был провозглашён столицей нового государства. В 1847 году, во время Американо-Мексиканской войны из-за территории Техаса, город захватили войска Соединённых Штатов Америки. В 1910—1917 годах после свержения 30-летней диктатуры генерала П. Диаса в городе развернулась кровопролитная революционная борьба, завершившаяся победой демократической революции. С 1929 года в столице размещается правительство страны, в конце революционного десятилетия в Мехико была проведена национализация предприятий, ранее принадлежащих промышленным фирмам США и Великобритании.
Население
По муниципальной переписи, проведённой в 2005 году, в столичном федеральном округе Мехико проживало 19 331 365 человек, что почти 20 процентов от общей численности населения всей Мексики.
Междугородный
Главный аэропорт Мехико — Международный аэропорт имени Бенито Хуареса.
Теночтитлан
Политика Кортеса, однако, привела к конфликту: вспыхнуло восстание, и испанцам Кортеса пришлось оставить Теночтитлан. Потерпев поражение, Кортес пополнил армию людьми и оружием и развернул новое наступление на ацтекскую столицу — Мехико, как уже тогда испанцы называли Теночтитлан. 13 мая 1521 года Э. Кортес торжественно заявил о том, что город переходит во владение короля Испании.
Этнический состав
Довольно часто новое поколение индейцев, которое родилось в Мехико, ассимилируется в испаноязычную культуру мегаполиса, считая её доминирующей, хотя с начала XXI века наблюдаются протестные проявления среди представителей коренных культур, проживающих в городе. Большинство индейцев, проживающих в Мехико, перешли на испанский язык, но ещё остаются определённые островки общения на коренных языках, в основном в быту.