cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы
Хы лъэгум и релеф
Хыр зэрыщыту континетал шелфым телъщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ хым и кууагъыр 54 метрэм нос, икумрэ къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэрэ хым и кууагъыр 20 метрэм щӀигъу къудейуэращ. Хым и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ кууагъэхэр 200 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ куу дыдэ пӀэр хым и ишхъэрэ пӀэм деж хозэ. А пӀэм деж хым и кууагъыр 915 метрэм нэс йох.
Литературэ
Категориэ:Арктикэ Хышхуэм и хыхэр Категориэ:Урысейм и хыхэр
Тбилиси
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хъырцей
Гупта империэ
Шригуптарэ Гхатоткачарэ
ЗэрыхъумкӀэ Шригуптэ щытетар 240-280 гъэ д.лъ. Тхыдэлэжьыгъэ бжыгъэхэм зэргугъэхэмкӀэ абымрэ и къуэмрэ кушанхэм я уэркъу щытаху. И къуэ лъэужырыт хъуа Гхатоткачыр щытехьар 280-319 гъэхэм. Яуж ихьа Чандрагупта I елъытамэ, тхыдэм Махараджадхираджа джоуэ иратхэтэр, абымрэ икъуэ Гхатоткачарэ Махараджэ къуэдейху я гъугъ яшъыр. V лъэхъэнэм и пэм Гуптэхэр пщы къэрал цӀыкӀу зтӀущ яӀыгъ индиэ пэштыхьей Магатхим идежь.
Къуапэ
Материкхэм я къуапэхэр
Африкэ
Еуразиэ
Еуропэ
Куракущ
Хъумрэ анэ (псэущхьэ)мрэ зэщхькъым, япэрем и щхьэр щхъуэ-плъыфэщ, тхыцӀэр щхъуэ-щхъуэнтӀафэщ, Ӏэпапэ цӀыкӀухэр хэлъу. Анэм и гупэр гъуабжэ-морафэщ, жьэгъумрэ пэ гъунэхэмрэ хужьыфэ къащӀэуэу.
Шы
Нэхъыщхьэ къэӀуэтыгъуэхэр
Шыхэм пылъ шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр ипологиэ.
Биологиэр
Шым и Ӏэплъэпкъыр бэуэ щӀэныгъэхэмкӀэ зэфӀэгъувауэ щытщ, псалъэ бжыгъэкӀэ зэхэгъэкӀауэ. Абым нэмыкӀыу шы къудейхэм я теухуауэ псалъэ бжыгъэ щыӀэщ лӀэужьыгъуэхэм, я фэм, ныбджым я мыхьэнэр зэрахьэу.
КъигъэщӀымрэ гъащӀэ екӀуэкӀыгъуэмрэ
Адыгэхэм къагъэсэбэп псалъэхэр, шыхэр зэрзэхагъэкӀымкӀэ (псалъэм папщӀэ, шыбзхэм ятехуэкъым ищӀагъым кӀуэну псалъэхэр):
Шы псэфымрэ шыкӀэмрэ
Махуэ 335 - 340 хуэдизкӀэ (мазэ 11)шыр псэф. Нэхъыбэм ядежь, шыбзым зы шыкӀэ къелъхур, ауэ зэзэмызэкӀэ тӀуани къохъухэр. Лъхуэныр тэрэзу екӀуэкӀмэ дэкъикъэ 15 щыӀкэдзауэ 45 нэс зэфӀокӀхэр. ШыкӀэ бзыхэр махуэ 2-7 нэхъ кӀэху къохъухэр хъухэм елъытамэ. ШыкӀэм и нэр къэплъауэ дунем къытохьэ, дэкъикъэ зытӀущ текӀауэ, къэхъуа нэуж и лъэ тоувэфыр икӀи зокӀэфыр, быдзычэм мазэ 4-6-кӀэ кӀэс, апкӀэнтӀэху и япэрей дзэхэр къыхокӀыр, япэрыт дзитӀхэр махуэ 8-14 текӀауэ къэхъуа яуж къыхокӀхэ, адрейхэр къыкӀэлъыкӀуэхэр тхьэмахуэ 2-3 текӀауэ, мазэ 5-6 текӀауэ къэхъуа яуж дзэжъхэр къахэпшын кӀадзэ. Япэрыт дзэхэр илъэситӀым я тӀуанэм зызэрахъуэкӀхэр, абыхэм яуж итхэм илъэсищым я тӀуанэм тежь, яужырытхэр илъэсиплӀым я тӀуанэм, абыхэм ядэкӀыгъу дзасэхэри къыхопшхэ; абым яуж ныбджыр дзэхэмкӀэ къашъэ, апэрыт дзэ жэпкъым хэтхэм гъуанэ тетхэмкӀэ, зэбгъэгуэт япу щытхэм илъэс 5-6 токӀхэ, къакӀэлъыкӀуэхэм илъэсиблым дежь, дзэжъхэм илъэсийм, абым яужым гъуэнэхэр апхуэдэ зэманыгъуэ къабзу ишъхьэдзэхэми текӀын кӀадзэ. Илъэс 11-12 щыкӀэдзауэ, дзэуэ хъуам гъуанэхэр щытекӀам, шым и ныбдж къэшъэныр нэхъ гугъу мэхъур. Илъэсищ ирикъуа шыр ӀэплъэпкъкӀэ зэфӀэувауэ щыт.
Шыхэр зауэм
Ди зэманым шыхэр полициэм, пэштыхьхэм иэ президентхэм яцӀэ зэтеӀуа шуудзэ гупхэм къагъэсэбэпыр. Псалъэм папшъу къэрал зэфӀэува куэдым я пэлициэм къалэхэм нэхъыбу шыхэр къыхах нэхъ тынчыгъу, аутор куэдым здыхэмыхьэфынум, здэпхырымкӀыфынум дежь шыр счыгъуи хэкӀыфыну.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Шыхэр
Къазкъуэлэн
Къазкъуэлэн — бабыщ лъэпкъым щыщщ. Биологиэ лъэныкъуэмкӀэ мыр бабыщымрэ къазымрэ я зэхуаку мэхъу.
БгъэдахэщӀудзхэр
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бланэ
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Щыхь
Шы плъыфэр
ПцӀэгъуэплъ
Шы зи кӀыфэр гъуабджу щытыр, гъуэплъым къыщыкӀэдзауэ фӀыцӀафэм нэсыфу, ауэ и сокур, лъакъуэхэр (кӀэбдз зэрытыпӀэм щыкӀэдзауэ), кӀапэр джоуэ фӀыцӀу щытхэ.
Стип-Поинт
Стип-Поинт (Steep Point) — къуапэ, Аустралиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ.
Тхыдэ
Иджырей зэманым Стип-Поинт и хъуреягъ щылъ щӀыпӀэр бдзэжеящэкӀэ хьэхуа щӀыпӀэу щытщ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр Категориэ:КъухьэпӀэ Аустралиэ и хэкумэтх
Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр
Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
ФоктымкӀэ, къэралым и ӀэнатӀэр зыӀэкӀэлътэр Совет Зэгуэтхэм я Коммунист Партиэм (СЗКП).
Аруан (къуажэ)
Аруан (Урвань) — Аруан куеим хыхьэ къуажэ. Ипэм Мысостей и цӀэу щытащ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Аруан куейм и жылагъуэхэр
Луи Армстронг
Луи Дэниэл Армстронг (Louis Armstrong, Louis Daniel «Satchmo» Armstrong, 1901 шыщхьэӀум и 4, Новый Орлеан — 1971 бадзэуэгъуэм и 6, Куинс) — америкэм щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Шэрэдж къедзыгъуэ
Джылу дэсыр — мин 26, 057 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 2210 км².
Ӏэпэлъхэр
БегъымбарӀэпэлъ е Ӏэпэлъ — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжьа удз лъэпкъэгъущ.
КъыздэкӀыр
Зи къэпщӀийр плъыжь Ӏэпэлъ лӀэужьыгъуэр цӀыхухэм къагъэкӀ, Еуропэ КъухьэпӀэм къырашауэ, адрейхэр езыр-езыру ди щӀыпӀэхэм къыщокӀ. Мэзхэм, бгыщхьэхэм уащрохьэлӀэ.
БжэнщӀэф
Яшхыр
ШъакӀуэн щыкӀыдзэр джэщ рэрыхъум хуэду нэху мыхъу кӀышъэ. Джэщым ишхын ирикъу игъуэтмэ зэпиудурэ зегъэпсэхур къудамэм иэ шӀым тесу. ЦӀывхэр нэхъыбэм щылъатэм идежь еубыд, зэзэмызэкӀэ къудамэм, нывэм, иэ пэмыкӀ гуэрэм тесу кӀэлъыплъурэ. Джэщым шъэкӀуа нэуж бджэнкӀэфхэр махуэм мэжейхэ ауэ жыгкӀуэцӀ гъуэхэм, бгъуэнкӀагъхэм жъындухэм хуэду загъэпшкӀукъым, къудамэм, шӀым тотӀысхьахэ.
Лъэпкъыр зэрзэшъхьащыкӀыр
Лъэпкъым ицӀэр лат-бз. Caprimulgus. Абы лъэпкъцӀыкӀу 6 къыхагъэкӀыр, я инагъхэмкӀэ яфэмкӀэ зэшъхьащыкӀху:
Ацтекхэр
Хъыбарыжъхэмрэ хабзэхэмрэ
Хъыбарым къызэриӀуатэмкӀэ ацтекхэр Анауак и псыхъуэм къыщыкӀуахэм лъэпкъ нэхъ мыгъэсадыду щытхэт адрейпсохэм ялъытамэ, абы щыгъуэ еджэн гугъэ яшъахэ, шъэныгъу адрей лъэпкъхэм яӀэуэ хъуам зырагъэсахэ — нэхъыбу къызхахахэр пэсырей толтекхэм.
Къэралыр
Ацтекхэм империэ яӀэр, империэ нэхъыбэм яхьчу щытт, лэпкъ бжыгъэхэр хэсу, нэхъыбэмкӀэ къэралым и хабзэ зэхэтыкӀэр зтеттэр тыгъэ уасэ зэхуэхьэсыным, зы ӀэнатӀэ хабзэ имыӀу.
УнэӀутхэр
Ацтекыр унэӀут хъуфынут хьэя гуэрэишъауэ щыттэмэ. УкӀын хуэ унафэ яшъа хулъхугъэр зи шъхьэгъусэ иукӀа фызабэм унэӀуту иратыфынут. Адэм и къуэр унэӀуту ищэфынут, тхьэмадэ хасэм къуэр мыдаӀу къылъытамэ. ШӀыхуэ зымытыжь шӀыхуэтелъхэри апхуэду унэӀуту ящэфынухэт.
Егъэджэныгъэр
Пшъашъэхэр унагъуэ Ӏохухэм саби пӀынымрэ ирагъасэхэт, еджэн тхэныр ярагъашъэхэтэкъым.
ТхьэлъэӀу егъэкӀуэкӀыгъэхэр
Курыт Америкэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ ацтекхэм я къэралым и къэру къыщишта зэмэныгъуэм тхьэлъэӀухэр куэду егъэкӀуэкӀт. Ауэ ацтекхэм ахэр инышху ящт я махуэгъэпсым щыщ махуэ пшъыкӀуию хъуам зы илъэсым, цӀыхухэр яукӀыу.
Къый
Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀ-щыщ, ар щхьэкӀэ, зэрыхабзэщи, къраша науж псэуэ къанэр зыращ — нэхъыжьыр икӀи нэхъ лъэщырщ, джэдыкӀэм къызэрипщу и къуэш, шыпхъухэм яныкъуэкъуурэ лӀэным негъэсыр.
БжэмышхлъэщӀ
Теплъэр
И лъэгагъыр см 30-40 мэхъу. Гъэгъа мм. 5-8 нэхъ зи мыинагъхэр и щхьэкӀэм гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр кӀыхьщ, пагуэщ, и лъабжьэр инкъым.
Румат
Румат — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Филипинхэр
Политик Ӏыхьэхэр
́ Ӏыхьэ нахъыщхьэхэр: Абы намыщӀ пэрламентым хэтщ Ӏыхьэ зыбжанэ. Пэрламентым хэмыт Ӏыхьэхэр - комунист ӀыхьитӀырэ зы "удзыфэ" Ӏыхьэрэ. Зы комунист Ӏыхьэм уӀэщыгъэ дзэхэмкӀэ илъэс 1969-м щыщӀэдзауэ зэгъэпэщащ. А дзэхэм яцӀэр - Жылэ ДзэщӀэ (илъэс 1980-хэм уэрылӀ мин-25-м фӀокӀ, иджыпсту зэманым - миниплӀым нэскъым). Филипинхэм ислам уӀэщыгъэ гупхэри я лэжьыгъэр щырагъэкӀуэкӀ - хуитынагъэм щхьэкӀэ мэзауэхэ (фронт моро Абу-Сайаф).
Пасэрей зэманым
Етхуанэ лӀэщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ иджырей Филипинхэм я щӀыпӀэхэм цивилизацэ щызэхэувакӀэт, лъэпкъ хабзэ зэмылӀэужьыгъуэр и лъабжьэу. ЕгъащӀэ лъандэрэ мыбы щыпсэу лъэпкъхэр (негритхэр, аэтхэр) пасэрей щӀыналъэхэр, мылылъэхэр ялъэкӀыри яужьым къэехъулӀэгъуэр къалъысащ - щӀыпӀэ хуабэхэм, хытӀыгу мэз Ӏувхэм дэтӀысхьахэщ. ИеужькӀэ Хъутейм къикӀыу ТайуанымкӀэ австронезий бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэри дэтӀысхьахэщ мыбдеж. Хъутей дэжыгхэр ейанэ лӀэщӀыгъуэм къэса. Индэ-мэлай псытет пащтыхьейхэм я дамэм щӀэт Филипинхэр ебланэ лӀэщӀыгъуэм Фернан Магеланым еурэпейхэм къахузэӀуихащ. Хьэрыпхэр хытӀыгухэм щытетӀысхьар еплӀынэ лӀэщӀыгъуэщ. Япэ еуропейхэм я къэсыгъуэм ирихьэлӀэу иджырей Манилэм и щӀыпӀэхэм раджахэр щыпщащ. Ахэр абы щыгъуэм Шривиджае пащтыхьейм къуэды иратт. Ауэ абы щыгъуэми Филипинхэр къэрал щхьэхуитыу щытащ, езыхэм я унафэр яӀыжыу.
Демократ Джэрмэн Республикэ
Тхыдэр
1980 гъэхэм я кӀэм къэралым экономикэ, политикэ кризисыр докӀуэ. 1989 гъэм Берлин гъунапкъэр зэхакъутэ. 1990гъэм ӀэнатӀашъхьэкӀэр ФДжР-м чэнджэшэгъу игъусу ирагъэкӀуэкӀыр, къэралыр зэхагъэхьэжьын шъхьэкӀэ. 1990 жэпуэгъуэм и 3 ДДжР къэрал хуэду кӀуэда ФДжР-м хэхьэри.
Ачъэщхьэ
Ачъэшъхьэ е Ажэщхьэ (Ачишхо) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 391 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Хъопс къедзыгъуэм (Щачэ къалэ) деж.
ПсытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ
Теплъэр
Дамэхэр тхыцӀэр щхъуэщ; пщэр, бгъэр, ныбэр хужьщ; щхьэр, пэр, лъакъуэхэр, гъуафэщ фӀыцӀэм нэхъ хуэкӀуэу, кӀэр фӀыцӀэщ.
Аджархэр
Аджархэр (адж-пс. ачарлеби) — Аджарейм щыщ лэпкъщ, аджар псалъэкӀэмм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр гъэунэхуауэ щыткъым, я нэхъыбэр Аджарейм щопсэущ.
ЩӀыбзу
Зэрыпсохэр
ШӀыкӀагъым игъуэгухэр кӀытӀыкӀыурэ къэкӀыгъэ ягъэкӀхэм зэран куэду яхохъухэ, я лъабжъэхэр яугъуэнырэ.
Лъэпкъхэр
Категориэ:ХьэпӀацӀэхэр
Нэшид
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам макъамэ Категориэ:Уэрэд жыӀэпхъэ
Агуае
Агуае (Агой) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз тхышхуэм къыхэжу.
Уэгъу
thumb|220px|Уэгъум зэкӀишта щӀыпӀэм и теплъэ Уэгъу — тхьэмахуэ бжыгъэм щыкӀэдзауэ илъэс зытӀущым нэс дуней зэхъуэкӀыгъуэщ, хуабэ дыдэ хъууэ щӀыфэр и гъэгъуу, уэр (уэшхыр) мащӀэу е езыр щымыӀэу.
ЩӀэдзэгъуэр
Уэгъум и щӀэдзэгъуэр нэхъыбэу зэпхауэ щытыр антициклон имыкӀыу щӀыпӀэм къихьэращ, дыгъэм и хуэбагъым псыӀэ, хыкъумхэр иригъэсурэ щӀыпӀэр къущ мэхъурщ. Апхуэдэурэ хом-хому щӀым псыхэр, хыкъумхэр, псыӀэхэр мэкӀуэдыр яужым къэкӀыгъэхэри хуэкӀуадэщ, куэдым деж псэущхьэ, цӀыхуи щихэкӀуадэ мэхъу.
Уэгъу зэщхьэщыкӀыгъуэхэр
Гъэм елъытауэ уэгъуми цӀэ ират, зэщхьэщагъэкӀыр гъатхэ, гъэмауэ, бжыхьэ уэгъухэр.
Къамылбзу
Тхылъхэр
Категориэ:Бгъэнбзухэр
Санэ
Са́нэ — фадэ (и ткӀыбжъагъыр: санэ цӀынэм — 9-16 %, Ӏувагъ зкӀэтхэм — 16-22 %), къызхахыр мэракӀуэхэмрэ иэ санэмрэ я псы къытевам (зэзэмызэкӀэ алкол хагъэхьу — «Ӏувагъ зкӀэт санэ»).
Фэмрэ фӀыгъуэмрэ
Санэшъым санэху бжыгъэ лӀэужъыгъуэхэр къагъэшъхьэпэ, нэхъыба зэрзэхагъэкӀхэр — санэху фӀыцӀэрэ санэху хужьрэ. Я фэмкӀэ зэрзэхагъэкӀхэр хужь, тхьэмбылыфэ, плъыжь санэ джоуэ. Хужьым хабжэхэр зи фэр къэмылыфэм щыкӀэзауэ щей Ӏувым нэсу ехьчхэр, тхьэмбылыфэхэр бэуэ зэшъхьэщокӀхэ я фэмкӀэ тхьэмбылыфэхум щыкӀэдзауэ нарэфэ кӀынфӀым нэс. Санэ хужьхэм я ныбджыр хэхъуэху я фэр нэхъ кӀынфӀу мэхъур, плъыжьхэрамэ — нэхъ нэху мэхъу, и фэ кӀэзгъэлъадэхэр зэретысэхым шъхьэкӀэ.
Баскхэм я Къэрал
Хэкумэтх
Псыхэр кӀыхьу щытхэкъым ауэ куухэ.
Хывбзу
Хывбзу — бжэндэхъу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Щачэ
Тхыдэ
Урысхэм къалэ щащӀар 21 мэлыжьыхьым 1838 гъэм, Александриэ быдапӀэ хуэду. 1839 гъэм Александриэ цӀэр НавагинскэкӀэ зарахъуэкӀ. 1864 Даховскэ мэхъу, 1874 - Даховский Посад, 1896 - Сочи траӀуэ.
Бахрейн
Бахрейн Пэштыхьейм (مملكة البحرين) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манама.
Ислъам махуэгъэпс
Ислъам махуэгъэпс — Муслъымэн диным и махуэ лъапӀэхэр къырыхагъэщын щхьа къагъэсэбэп мазэгъуэ махуэгъэпс. Иныкъуэ муслъым къэралхэм кмахуэгъэпсыр нэхъыщхьэ махуэгъэпсу щабж.
ШэрыпӀхэр
Шхалъэ зэфӀэтыкӀэр
ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхалъэр зышъхьу щыт. Ауэ былымхэм: жэмхэм, бжэнхэм, мэлхэм я шхалъэр шъхьэбжыгъу щыт.
Эволуциэр
|--Eothyridi |---Caseasauri--| |                                                              |--Caseidae |                 |Varanopseidae |--Eupelycosauria--| | |-Ophiacodontidae |--|                      |  |--Edaphosauridae |--|                         |                  |---Haptodus |--Sphenacodontia--| | |Palaeohatteria |--|                                                      |  |-Pantelosaurus |--|                                                  |  |--Cutleria |--|                                                     |-Sphenacodontoidea |                                                                / \                                                                /   \                                                       Therapsida   Sphenacodontidae |          -          /            |              |             |           \   Biarmosuchia  Eotitanosuchia  Dinocephalia  Anomodontia   Theriodontia |                               --                               /                  |                       \                           Cynodontia      Therocephalia            Gorgonopsia |                              |                               |--- Diviniidae |                              |--- Procynosuchidae |                              |--- Galesauridae |                              |--- Thrinaxodontidae |                              |--- Cynognathidae |                              |--- gonfodontes |                              |--- Chiniquodontidae |                              |--- Probainognathidae |                              |--- Tritheledontidae   (Ictidosauria) |                              |--- Mammalia
Классификациэр
КлассхэкӀ териэхэр:
Ислъам махуэгъэпс
ЗэдзэкӀыныгъэм и формулэ
Г — григориан махуэгъэпсыращ, И — ислъам махуэгъэпсыращ. Псалъэм папщӀэ, 1421 гъэр ислъам махуэгъэпсымкӀэ хуэкӀуэу щытащ Г=1421+622−(1421/33)=2000 гъэм. Формулэм темыхуэ гуэрхэр зэзэмызэ иӀэнкӀэ хэлъщ.
Пэубыда мазэхэр
А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яӀэу щыщытар КаӀабэм къакӀуэ цӀыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякӀэу е къэхъеинкӀэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкӀуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кӀэщӀэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкӀэ, пэубыда мазэхэм Ӏэмалыншэм узауэ хъуну итщ.
Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щӀэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щӀидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам Категориэ:Махуэгъэпс
Бразилэ
Федерациэм Республикэ Бразил (República Federativa do Brasil) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бразилиа.
Париж
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Фрэндж
Хъутей Жылэ Республикэ
Тхыдэ
Хъутейм и тхыдэр бэгъуа тхылъхэмкӀэ, ахэр архиологиэмкӀэ къыкӀаххэм епхауэ зэрагъэлъыту и тхыдэр зэфӀагъэувэ пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ.
Сантиаго
Сантиаго (Santiago de Chile) — Чилиым и къалэ нэхъышъхьэр. Агломерациэ — 6 061 185 цӀыхухэр (2002).
Прохладнэ къедзыгъуэ
Прохладнэ къедзыгъуэ (Прохладненский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
И инагъыр — 1342 км².
Пэубыда мазэхэр
ТехьэпӀэхэр
Ашхур аль-хурум
Бэрэгъун Владимир
Биографиэ
Пасэрей нарт уэрэд зыбжанэ игъэзэщӀащ, псалъэм папщӀэ «Ашэмэз и пшыналъэ», «Нартыжь уэрэд», «Бэдынокъуэ и пшыналъэ», «Сосрыкъуэ мафӀэ къехь» жыхуиӀэ уэрэдхэр.
Еуропэ
ШӀыпӀэгъунэр
XV илъэсишъэхэм, Эспаниэм мыслимэну хъуар щырахум, византийхэр - Азиэм тыркухэм. Еуропэр зэман гуэрэкӀэ дунейпсом чристану изакъуэ къынат. Ауэ иджыпсту, дунейм чристану нэхъыбэ ис Еуропэм исым нэхърэ. XIX илъэсишъэхэм дунейпсом ипромышленностыр Еуропэм щыӀа.
Краснодар щӀыгу
Щашъар 1937 гъэм и 13 фокӀадэм.
Къамылджэд
Къамылджэд — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Курск област
Курск област (Курская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Курск.
Хы Къарс
Хы Къарс (Каспийское море, Хазар ралъад, Xəzər dənizi, ) — дунейпсом и нэхъ ин дыдэ хыкъумщ, Еуропэмрэ Азиэмрэ я зэхуакум дэтщ.
Зей
Зэ (лат-бз: Cornus, ур-бз: Кизил) — къэкӀыгъэ, 30-50 хуэдиз лъэпкъкӀэ зэщхьэщыкӀыу, я нэхъыбэр жыгхэм ящыщ тхьэмпэ-пыху, къызэрыкӀхэр иэ жыг хуэду иэ пабжъэ хуэду, адрейхэр удз-къэкӀыгъэхэм ящыщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀыу, зытӀущ гъэ псом тхьэмпэ пымыху, удзыфу щытхэ.
Британиэшхуэ
Джылэр
2009 гъэмкӀэ Британиэшхуэм 61 634 599 милыуан джылу дэс.
Псей
ЛӀэужъыгъэхэр
ЛъэпӀкъу хъуар:
ХьэпцӀащхъуэхэр
ХьэпцӀащхъуэхэр — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
КъызхэкӀар
Совет Зэгуэтхэр Версал-Уашингтон системэм хэмыхьауэ хъуа, изолациэм зэман гуэрэмкӀэ къинауэ, къуэхьэпӀэ къэралышхуэхэм совет ӀэнатӀэр къызарамылъытэтэм шъхьэкӀэ. Советхэм зэрыгугъамкӀэ дипломат блокадэр якъутэн Джэрмэн зи къэру къимыхьам пылъын кӀидзу 1920 гъэхэм.
Зэриухар
Совет Зэгуэтхэмрэ къыдэшъ къэралхэр дэкӀыгъу зы лъэныкъуэкӀэ, къуэхьэпӀэ къэралхэр пэмыкӀ лъэныкъуэмкӀэ щыӀу, я зэпэубыдыгъэ щамыгъэтхэм «Зауэ шӀыӀэр» икӀэм къыхокӀыр.
Къэрал гъунапкъэхэм зызэрахъуэкӀар
Урымымрэ Японымрэ я колониу хъуар яфӀэкӀуэда. Абым пэмыкӀыу Урымым и шӀыпӀэ гуэрэхэр Югославымрэ Алыджымрэ яхуэкӀуа.
Кубэ
Кубэ (República de Cuba) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хьаванэ.
Махъшэбзу
Махъшэбзу́ — мылъатэ бзуушхуэ.
Щомыщ
Аплъэпкъыр
Къагъэшъыр хуиту псохэм илъэс 10-11, арысэхэм илъэс 21 носыр.
Джэджэ къедзыгъуэ
Джылу дэсыр — мин 32, 858 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 790 км².
Щомыщ
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Джэдухэр
КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр
ЗэхэгъэкӀыгъуэр
ЛъэпкъитӀ мэхъу, лӀэужьыгъуи 134 къызэщӀиубыдэу. Лъэпкъхэр:
Бурч
Ӏарысэ яшъауэ къыкӀагъэкӀыр иджылэм шъхьакӀэ, яужым зэщымыщурэ елэжьу: бурч, бурч хужь, бурч уздыфэ, бурч плъыжьыху къыхахыр (Бурч удзыфэмрэ, плъыжьыхумрэ хуэдэ пэмыкӀ къэкӀыгъэхэми къыхах, зи гугъ екӀуэкӀым зыкӀи пымышъауэ). Ахэр хьаджауэ иэ джылу шхынхэм хэлъэхьа.
Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ
Адыгэ лъэпкъыжьхэм я тхыдэ — мывэ лъэхъэнэм (илъэс мелуан 2.5-рэ ипэкӀэ щыщӀэдзауэ) къыщӀедзэри — гъущӀ лъэхъэнэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ) носыр.
Хьэтхэрэ Хьетхэрэ
Зы хуэгъэфэщэныгъэ жиӀэр Хьэтхэр Анэдолей щӀыпӀэм къыщыхъуати яхэтауэ зы лӀакъуэ гуэр Къаукъазым къикӀауэ, КазкикӀэ зэреджащ. Зауэ лӀакъуэ загуэтахэр, ахэр Хьэтхэм и ищхъэрэмкӀэ щыпсэуащ. Зы щӀэувэр жиӀэ ахэр Къаукъазым къащӀэкӀари илъэси 3800 пэкӀэ Азиэ ЦӀыкӀу ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм щӀатӀысхьэрт. Ахэр Казки къалэ лъэщыр яухуэгъащ. А къарууфӀэ зауэлӀэхэр Хьет къэралыгъуэ кӀэухым нэс и къурмакъейм телъащ. Кащкэ, зы Казки Ӏыхьэр, адыгэ я лъэпкъыжьхэр щӀэува къызэрыфӀощӀырт, икӀы абази я адэжьхэр нэгъуэщӀ Ӏыхьэр, Абщылэ и цӀэрщ. Абы пэж щытмэ, адыгэрэ абазэрэ абы лъандэрэ мызэлъэпкъыгъуэ уват.
Мэуэтхэр (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ ди лъэхъэнэм е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ)
Ащыгъуэм, Мэуэтхэмрэ Алыджхэмрэ я захуэку сату гъуэгухэр загъэпэщащ сату зыщӀэхэм. Алыджхэм санэри дагъэри хьэкъущыкъухэри Ӏэмэпсымэ хьэкӀэпычхэри Къаукъазым кърихьат. Къаукъаз исхэм, зи къыдгъэхуэныгъэм хадэхэкӀхэри къэкӀыгъэхэри щӀэӀэтар, алыджхэм хьэцэпэцэхэри лыри бацэри псэущхьэфэри икӀы пщылӀхэри пагъэкӀуэжат.
Къанжэ
Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм я Ӏыхьэ нэхъыбэм мылъэтэжу щыӀэщ. Зэгуэгъуу мэпсэу.
Къэргъей
Мы къэргъей лӀэужьыгъуэр, Къаукъазым къинэмыщӀауэ, щӀыпӀэ бжыгъэ дыдэм щопсэу. Нэхъыбэу къаущэкӀу лъэтауэ ялъагъу къуалэбзухэр. Абы папщӀэ и щэкӀуапӀэр мэз лъапэ, губгъуэ, псыхъуэхэращ.
Тут мэракӀуэ
ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэхэр хуэхъуреуэ, бгъуэуэ щытхэ, я кӀагъ гуэубыдыкӀэм идежь мызэхуэдизу, я гъунэхэр дзасу щыт, я кӀыхьагъыр см. 5-15 носыр.
Тхыдэр
Тут мэракӀуэр Китаим къуэкӀыпӀэ куейхэм къыкӀа, абдежьм илъэс минипӀлӀым фӀокӀыр Ӏарысу зэрагъэкӀыр, данэ-хьамблухэм я Ӏус хуэду. Китаим икӀри Азиэ Курытым, Афганистаным, Ишъхъэрэ Индиэм, Пакистаным, Ираным ихьа, яужкӀэ Къаукъазым. Еуропэм щихьар XII лъэхъэнэхэм, Америкэм XVI-XVII лъэхъэнэхэм.
Ле Корбузие
ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Шуэцариэм, къалэ Ла Шо де Фон (1887 жэпуэгъуэм и 6). И япэрей лъэжьыгъэр илъэс 18-й иримыкъуауэ ищӀащ, зы архитектор Ӏэсэм дэщӀыгъуу. Ахъшэ къилэжьамкӀэ Еуропэ къэралхэм къикӀухьа, архитектурэ щӀэныгъэхэм зыригъасэу. Яужым илъэс бжыгъэкӀэ архитектор Ӏэсэхэм ядэӀэпыкъурэ еджащ.
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Тхыдэр
Илъэс минкӀэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ, Босниэм и шӀыпӀэм илирийхэр ихьахэ, яужым къэралым и лъэпкъ хъуахэра. V ди лъэхъэнэм ипэм щыкӀэдзауэ хэкум и ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ келтхэр ихьурэ теуэн кӀадзэ. I ди лъэхъэнэм ипэм Босниэм и шӀыпӀэр урымхэм яубыдри куей Илирик яшъыр, лъэпкъ дэсым ицӀэкӀэ.
Джылэр
Дин нэхъышъхьэхэр - мыслимэныгъэ (40 %), захуэ чыристэныгъэ (31 %), католикыгъэ (15 %).
Экономикэр
Боснирэ Герцеговинэрэ и экономикэр Еуропэ къэралхэм я кӀэдыдэм ит ВКӀуП-м и инагъымкӀэ. ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $ 32, 59 млрд.
Азиэ
Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ
Къэрал хэтхэр:
Бжэндэхъугъуэжь
Теплъэр
Хъухэм я теплъэр дыщэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэ хэлъу. Дамэр фӀыцӀэщ, гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, кӀэ къабзий фӀыцӀэхэр еух гъуэжьыфэу. Анэр гъуэжь-удзыфэщ, я бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ, кӀэ щӀагъыр гъуэжьщ.
Иврит
Иврит я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 8 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Исраэл.
Хоруатиэ
Тхыдэр
1991 гъэм Хоруатиэм хуитыныгъэ къышту, Йугослаум къыхэкӀыу къеӀохур, и пӀалъэ щыгъуэтыр 1995 гъэм джылэ зауэ Йугослаум екӀуэкӀа яуж.
Экономикхэр
Валютэр — хоруатиэм и куна.
Хылъэжьый
Къалэм жылу дэсыр мин 53 658 (2010 гъэмкӀэ).
Дыгъэгъазэ (махуэщӀ)
Дыгъэгъазэм и 22-м бжыхьэщхьэм унэ пщӀантӀэм деж Хьэмкъутей баш (къудамибл пытыу) ягъэдахэр. Къудамэ къэс шэхукӀэ щӀа уэдыгъэхэр фӀагъэтысхьэт, башым и щхьэм кхъуей плъыжыр фӀалъхьэт. Хьэблу е къуажэу махуэщӀыр ирахтэмэ Хьэмкъутей башым и хъуреягъым пхъакъуибл хаӀут.
Зыми щымыгугъыж,
Зыми емылъэӀуж,
ЩыӀэ псори зытетыр Хабзэщ,
Бэрзэджхэ
1845 гъэм нэгъунэ нэхъышъхьу тетар Ажьи Адагуа-Икъуэ Бэрзэдж, абы яуж теувар Ажьи Керантыхъу-Бей Бэрзэдж.
Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ
Сентябрь мазэм Темрыкъуэ и лъэӀум теухуауэ Иван Грознэм Къэбэрдейм пщы Мамсрыкъуэ щӀыгъуу езым и дзэр игъэкӀуащ, Темрыкъуэ къемыдаӀуэ къэбэрдей пщыхэм, ПщыӀэпщокъуэрэ и къуэшхэмрэ щахъумэну, дзэпщ И. Д. Дашков муромцхэмрэ мещерянхэмрэ я боярхэр и гъусэу, Иван Фестовым Михайловэ къэзакъхэри ящӀыгъужу (Кро, т. I, с. 12).
Мамсрыкъуэ пащтыхьышхуэм къригьэжьэжащ дьяк М. И. Ржевскэ лӀыкӀуэри къыщӀигъужри. Инал
1567 гъэм октябрым и 9-м урыс лӀыкӀуэу Кърымым щыӀэ А. Ф. Нагой Посольскэ приказым къызэритхамкӀэ, а гъэхэм Мамсрыкъуэ щыӀащ Иван Грознэм деж — дзэ къыӀихыну, тыркухэм я телъхьэ шэрджэсхэр, Къазий
Посольскэ приказым и архивым къыхэщыркъым Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ щхьэщэхужыпщӀэ щӀатауэ е нэгьуэщӀ хъыбар щыӀауэ.
Къаргъэуэгу
Щопсэу мэз пӀащӀэхэм, паркхэм, жыг хадэхэм. Мэлъэтэж.
Бжьэшх
Ӏус нэхъыщхьэр бжьэ, хьэдзыгъуэнэ, гъудэбадзэ, пкӀауэ, цӀывхэращ. ГапкӀэрэ бжьаӀуэхэм ятеуэурэ зэран ин щырах щыӀэщ. АпщыгъуэкӀи ахэр гъэшынэгъуафӀэкъым, уеблэмэ фоч уэ макъым имыгъащтэу.
Бэзэпс
Бэзэпс (Безепс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Шыпсым хэлъадэу, Бэзэпс Ӏуащхьэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 34 мэхъур.
Хъыдыжъы
Хъыдыжъы (Хадыженск) — Урысейм хэт къалэ, Краснодар къэралым хэт, Апшерон куейм.
КъыупщэфӀыцӀэ
Здэпсэухэр
Щопсэу Ипшъэ Америкэм и ипщэ лъэныкъуэм. ЩӀымахуэр щрах ищхъэрэ лъэныкъуэм лъэтэжхэу — Парагуайм и ищхъэрэм, Бразилым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм.
Жан-Жол
Жан-Жол е Джан-Джол (Абрекская)— Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я гъунапкъэм тет къырщ. И лъэгагъыр м. 925 мэхъур. Инжыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкӀэ щхьэщытщ.
Бзыикъуэ зауэ
Зауэм ипэкӀэ
Шорелъыкъуэхэ ялъ ящӀэжын гугъэ ящӀауэ, я уэркъхэми нэхъыбэжу къызэщӀагъэстауэ, зэр лъэпкъу Шапсыгъым икӀахэ. Бжьэдыгъу пщыгъуэм щыщ Хъымыщым кӀуахэ дэӀэпыкъуэгъу лъэӀуэну, а зэманыгъуэм нэхъ лъэш пщыгъуэхэм ящыщт.
Зауэ махуэр
Бжьэдыгъухэм куэдрэ заӀыгъа къимыкӀуэтхэу, ауэ зыкъом текӀауэ шапсыгъхэм я лъэныкъуэмкӀэ уэру макъ ирикӀуа, бжьэдыгъухэр зэхэпхъа хъуащ — Бэт Джэрий яукӀа. ХабзэмкӀэ пашэр хэкӀуэдамэ зауэм дзэми текӀуэныгъэ иӀэжкъым.
Къашыргъащхъуэ
Ӏусыр
Бын щапӀ зэманым Ӏусыр нэхъыщхьэу къуалэбзу жьгъейщ, ауэ анэхэм джэд щаукӀ къохъу. Дзыгъуи яшх.
Псыфаб
Хэкумэтх
Псыфаб къалэм ишӀыпӀэмрэ, хьаблэ хэт игъунэгъухэмрэ (зэхэту псори хьаблэ 31 мэхъу) яубыдыр км² 1 755, 6. 70 % фӀэкӀыу шӀыпӀэм мэз къыщокӀыр. Ипшъэ лъэныкъуэм Псыфаб-къэрал мэз-хъумэр хэт.
Тхыдэр
1930 гъэм къалэ-зыгъэпсэхупӀэ траӀуэ.
ЩӀылъэку Хы
ИӀуфэм Ӏулъ къэралхэр:
ХьэпцӀащхъуэ лъэпкъыр
ХьэпцӀащхъуэ лъэпкъыр — хьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъым лъэпкъ къуэдзитӀрэ лъэпкъыгъуэ 19-рэ зэщӀеубыдэр, ахэр:
Джэрмэн
Къалащхьэр — Берлин. Къэрал ӀэнатӀэр — парламент республикэ. Къэралыр 16 къедзыгъуэкӀэ гуэшащ. Джэрмэныр Еуропэ Зэгуэтым, ЛъэпӀкъ Зэгуэт Хасэм яхэтщ.
Севиджэ
Тхыдэр
1808 гъэм Севиджэра нэхъышъхьу щытар Наполеон I-м и фрэнджызэ Эспаниэм ихьам и пэщытыным.
Къашыргъащхъуэжьей
Теплъэр
И тхыцӀэр щхъуабзэщ; бгъэр, ныбэ щӀагъыр, джабэхэр — гъуафэщ, кусэ хужьхэр хэсу. ТеплъэкӀэ анэри хъури зэщхьщ, ауэ анэр нэхъ пӀащэщ, и тхыцӀэри нэхъ къуафцӀэщ.
Унэ гуэгушхэр
Тхыдэр
КъатехъукӀащ Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм зэпэщхьэхуэу щыпсэу лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀым. Еуропэм япэ дыдэу япэрей унэ гуэгушхэр къыщашар 1418-1519-рэ гъэхэращ. Ди къэралым деж унэ гуэгушхэр зэхагъэкӀ, къызтехъукӀа лӀэужь елъытакӀэ, Америкэм, Инджылызым, Нидерлэндхэм къикӀа лӀэужьыгъуэхэр Урысей лӀэужьыгъуэхэурэ. Иужьырейхэм ящыщщ гуэгуш гъуэбжафэр, гуэгушхужьыр, фӀыцӀэр, абыхэм я лӀэужьхэр зэхагъэхьаурэ къагъэхъуахэр.
Танзаниэ
Хэкумэтхыр
Къэралым Африкэм и хыкъум нэхъ инхэм ящыщхэр хохьэ, ахэр: Викториэ — ишъхъэрэмкӀэ, Танганиика — къуэхьэпӀэмкӀэ, Нияса — ипшъэ лъэныкъуэм.
Бэхъсэн къедзыгъуэ
И инагъыр — 829,58 км².
Кууалэ-Лумпур
ЦӀэм икъежьапӀэр
Абы игущӀыӀужкӀэ мыпхуэдэ хъыбари къагъэунэху а щӀыпӀэм Pengkalan Lumpur (ятӀэ тӀысыпӀэ) цӀэ зырихьауэ Клангым Pengkalan Batu («нывэ тӀысыпӀэ») цӀэр зэрызырихьам хуэдэу, ауэ Кууалэ-ЛумпуркӀэ зырахъуэкӀыжауэ. Иджыри зы гугъэ щыӀэщ ар кантон lam-pa псалъэу щытауэ, 'псыпцӀэ мэз' е 'мэз фа' жиӀэу къикӀыу. Ауэ абыхэм ящыхьэт иджырей щӀэныгъэм щыӀэкъым, сэмэркъэу къекӀуэкӀ фӀэкӀа. Къалэм ицӀэр псалъэжь гуэрым къыхэкӀауи щытыгъэнщ.
Тхьэгъэпсо Мэжьид
Хыдзэм къулыкъу зэрихьар
1987 гъэм, илъэс 58 лъэжьыгъэу иригъэкъуауэ, илъэс 41 махуэгъэпсымкӀэ (абым щыщу илъэс 35 Ищхъэрэ хыдзэм), контр-адмирал Тхьэгъэпсо Мэжьид дзэм къыхэкӀыжащ.
Губгъуэкъаргъэ
Ӏусыр — мацӀэхэр, цӀывхэр, шейтӀанзешэхэр, шындырхъуо, дзыгъуэ, къуалэбзу лӀэужъыгъуэ цӀыкӀухэр.
Хы МыутӀэ
ЦӀэр
Пэсырем Хы МыутӀэм алыджхэр Меотий хыкӀэ еджэт, римхэм Palus Maeotis, скифхэм Каргалук, меотхэм Темериндэ ("Хым Янэ" къырагъкӀыу), хьарыпхэм Натшлах иэ Бахр ал-Азуф, тыркухэм Бахр эл-Ассак (Хы ШхъуэнтӀабзэ; иджыре тырку ицӀэр Azak Denizi), генуэзхэмрэ венециэхэмрэ Mare delle Zabacche. Восточнэ слэванхэм хыр къыщашъар I илъэсишъэм, Хы ШхъуантӀэ траӀуа. Тамэтэрхъэ къэралыр зэрзэфӀэувэрэ Урыс Хы траӀуэ. Къэралыр зэрыкӀуэдрэ ицӀэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀыр (Самэкуш, Салэкар, Майутис..). XIII илъэсишъэхэм Хы Саксин къытонэ. Тэтэр-монголхэм аргуэру кӀэуэ цӀэхэр ират: Балык-денгизрэ Чабак-денгизрэ.
Фрида Кало
ГъащӀэм и тхыдэр
Мексикэм и къалащхьэ Мехъиком къэхъуащ. И адэр лъэпкъкӀэ джэрмэнт и анэр индей лъэпкъхэм къыхэкӀырт. И сэбиигъуэм палеомелит къеузащ, абым папщӀэ и гъащӀэ псом лъашэу щытащ.
Къыякъ
Ӏусыр — дзыгъуэ, къуалэбзу, нэгъуэщӀ псэущхьэ жьехэр. ЗэрщакӀуэр лъэтауэ здэкӀуэм еукӀ, щӀылъэм щыӀэри къепхъуэтэф.
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч (1777 гъэ — 1840 мазаем и 28) — шапсыгъ лъэпкъым щыщ лъакъуэлъэш ШэрелӀыкъуэхэ къахэкӀа, Урыс-Къаукъаз зауэм хэта, 1810-1839 гъэхэм дзэзэшу щыта. ЗекӀуэ бжыгъэхэм и дзэр нэхъ макӀыу щытами текӀуэныгъэр къыхьу къыкӀыжьа. Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуэашът, зы зауэ гуэрэм аргуэру хэта яуж езыри и къуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, яужым и зэ икъуэр абыхэм илӀыкӀа. Аргуэру зы зауэм уӀэгъэ бжыгъэ хъуауэ мыхъужьурэ дунем ехыжьа.
Джэрмэныбзэ
Джэрмэнбзэ (Deutsch, deutsche Sprache) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
ИнжыджцӀыкӀу
ИкӀыхьагъыр - 59 км, Мэрыхъуэ игъусу - 123 км. Ишъхърэ Къауказым иде, Мэрыхъуэмрэ Аксаутымрэ щызэхэлъадэм ИнджыджцӀыкӀур кӀедзэ. Езы Аксаутмы хэлъадэхэр Гыды, Къышъкыт, АбыкӀара, Штара, Къэрдэныдж.
Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Джэдухэр
Джэдухэр (FelidaeFelidae) — псэущхьэшх хэкӀыгъуэм щыщ шэрыпӀ лъэпкъщ.
Инал
Къызыхэк1ар
СулътӀаным ар къэшъэри дзэгуп яужым ирегъэхьэ. Аргуэру зауэ зэул йокӀуэкӀыр абыхэм Туманпайр хокӀуадэ и дзэм иныкъуэри дэкӀыгъу, адрей ныкъуэр Хьэрып Хъаным игъусу кхъухьхэм йотӀысхьэхэри хым йохьэхэ, абдежьми хуит мыхъу зауэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀхэ, бэлыхь куэд ятелъу гугъкӀэ яужым Византиэм носхэр. Абдежьм зэуэ Хьэрып Хъаныр пэштыхьым идежь макӀуэри и ӀэнатӀэ дэӀэпыкъуэгъум кӀолъаӀуэ.
ЗдыкӀэлъхьар
Псом къызэрхэкӀымкӀэ Инал цӀэрыӀуэшху зэрщытам шъхьэкӀэ хэшъыкӀыгъэ имыӀу кӀалъхьэжьа, дунем пӀэмыкӀ пщышхуэ тетахэми хуэду а лъэхъэнэм. Езы факт щыӀэр, апхуэдэ бгы къэлъытэгъуэм зэркӀалъхьэр иджыри зэ къэгъэлъагъуэ лъэпкъым пкӀэ хуашътэр.
КъашыргъэкӀэху
Тхылъхэр
Категориэ:Къашыргъэхэр
Инжыджышхуэ
Псым инэхъыбэр Зеленчукскэ станицэм иде хахри Псыжъ хадзэ, Ставропол каналым ягъэкӀуэн шъхьакӀэ.
ХъупӀэжьец
Яшх гъубгъуэдзыгъуэ, къуалэбзу шыр, шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, блэ, гъудэбадзэ пӀащэ.
Словакиэ
Словакиэ (Slovenská republika) Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Братиславэ.
Симпсонхэр
Си́мпсонхэр (The Simpsons) — АШЗ телевидением и нахъ кӀыхь дыдэ тха сериалщ, сезон 21рэ мэхъу, абыхэм 455 сериу хэтщ. Япэ (кӀэщӀ) сериер «Good night» къыщагъэлъэгъуар «Шоу Трейси Ульман»'ым 1987'нэ гъэм Мэллъхуэгъуэ мазэм и 19'м. Серие кӀыхьхэр (21-22 дакъикъэу я кӀыхьагъыу) 1989'нэ гъэм Дыгъэгъазэ мазэм и 17'м FOX каналым щӀадзащ. КъыдэзыгъэкӀыр «Gracie Films» кинокомпание «20th Century Fox»'м и хьэтыркӀэ.
ЖыгыуӀу лъэпкъыр
ЖыгыуӀухэм нэхъыбэу яшхыр жыгхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщхэмрэ я хупсхэмрэщ. Мэзым икъукӀэ сэбэп хохъур.
Сербиэ
Администрациэ гуэчыгъуэр
Сербиэ — къэрал унитару щыт.
Бзудамэху
Здэпсэухэр
ЩӀымахуэм Къауъказым щыплъагъунущ жыг хадэхэм, мэз лъапэхэм, сэхуран, гуэдз, щӀэп зыщащӀэ хьэсэхэм, псом хуэмыдэу вэнвеищӀэ зыхалъхьам, апхуэдэуи силос мащӀэ гъунэгъухэм, щхьэлхэм екӀуалӀэ гъуэгу гъунэхэм.
Кувейт
Хэкумэтх
Кувейтым Къажэр хыжэм и ӀуфапӀэм Ӏохьэ (220 км и кӀыхьагъкӀэ ирикӀу), абым хы тӀыгуипщ хуэдиз хэту иӀэ. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр къэралитӀым Ӏохьэ - Иракум ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ, Сауд Хьэрыпейм ипшъэмкӀэ. Къэралым и нэхъ лъэгапӀэр - 281 метрэ хым елытыгъуэкӀэ, къэралым и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ.
Афинхэр
Афинхэр (Αθήνα) — Алыджейм и къалэ нэхъышъхьэ. Джылэу дэсыр — мин 655 780 (2011). И инагъыр — 412 км². Япэреуэ и гугъыр — XV лӀэщӀыгъуэ ди лъ. ипэ.
Валерия Гай Германика
ГъащӀэм и тхыдэр
Мэзкуу къыщыхъуа. И цӀэдыдэр Валериэ Дудинскэ. Ядэр Игор Дудинскэ, хъыбарышъэлэжьыгъэ. Иджырей и цӀэр и нанэмкӀэ къухуэкӀуа Рым император Луций Корнелий Сулла ицӀэкӀэ траӀуауэ.
Фикъ
Фикъ — къуаргъ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.
Хъуэрджэ
Хъуэрджэ (лат-бз.: Prunus armeniaca, ур-бз.: Абрикос) — къэкӀыгъэ-жыг КъымцӀэ лъпӀкъым ящыщу.
Ермэлые
ДЛО-м хахьэ.
ЖыуӀуфӀыцӀэ
ЖыгыуӀуфӀы́цӀэ — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ, къедзыгъуэу къахэкӀщ.
Ӏусыр адрей жыгыуӀу лӀэужьыгъуэхэм яхуэдэщ, щӀымахуэм кхъуакӀэ жыг жылэхэр яшх — нэхъыбэу псей, уэздыгъей шыкӀуртӀымхэр.
ЖыгыуӀуцӀыкӀу
Щопсэу Алджазаирым, Еуропэм, Къаукъазым, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым.
ЖыгыуӀуцӀыкӀум абгъуэ папщӀэу къыриуда гъуанэм иужькӀэ яхуэчэфу щогъуалъхьэ нэмыщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэ жьгъейхэр.
Псыхъуреишхуэхэр
Хэкумэтхыр
«Мичиган» - еплӀанэрей дунейпсом и инагъкӀэ псыхъурей, псынэпс зэрытхэм, и инагъыр мин 52 км². КхъухьзекӀуэпӀэ псыхэжкӀэ Миссисипим и псыхъум епхауэ щыт. ЗэзэмызэкӀэ Мичиганымрэ Гуронымрэ зы псыхъуреуэ къалъытэ (Сэнт Мерис псыри яхэту). А гъылъытэгъуэр згъэзанкӀэхэм гупшысэгъу яубыдыр Мичиганымрэ Гуронымрэ зы гидрогогиэкӀэ зэрзэхэтхэр, зы псоуэ щытху, пхырыж метрэ 40-кӀэ зи кууагъымкӀэ зэпхаху, км 8 и бгъуагъу и зэвыпӀэдыдэм. Ипхуэдэ гупшысэгъуэкӀэ псыхъурей «Мичиган-Гуроным» и инагъыр мин 117 км² фӀокӀыр, дунейпсом и псыхъурей нэхъ ин мэхъур псынэпс иту, етӀуанэ и инагъкӀэ Каспиим яуж.
«Онтарио» - нэхъ цӀыкӀу дыдэра Псыхъуреишхуэхэм яхэтхэм, и инагъыр зэрыхъур мин 20 км² хуэдиз. Сант Лауренс псымкӀэ Атлантикэм епхауэ щыт.
Валенсиэ
Тхыдэр
1707 гъэм пэштыхь Филипе V-м Валенсиэ Пэштыхьейр еубыд.
Хэкумэтх
Пшахъуалъэ бжыгъи Гуардамар дел Сегура идежь иӀэ. XIX лъэхъэнэм пшахъуалъэм пэщыту жыг бжыгъэ хагъэтӀысхьауэ щыта абдежьым, иджы шӀыпӀэр хъумэным кӀэт.
Иудэдин
Иудэдэдин (Алыджыбзэ Ἰουδαϊσμός) - журтхэм я лъэпкъзэхэщӀыкӀ, дунейтеплъэ зыухуа дин. Дунейм япэу къэхъуа тхьэзакъуэ динхэм ящыщ. Авраам динхэм япэ дыдэщ.
Океаниэ
Окениэ (Океания, Oceania) — хэкумэтхымкӀэрэ геополитикэмкӀэрэ дунейм и зы лъэныкъуэ, Щэху хышхуэм и къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэрэ икумкӀэрэ хэт тӀыгухэмрэ Аустралиэмрэ хиубыдэу.
Кфар Кама
Нэпэ Кфар Камэм 3,000 рагъо цӀыф дэс. ЦӀыкӀуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаӀэх. ЕгьапӀэ ежьхэмэ яю яӀ. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кӀэлъ. ЕгьапӀэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплӀэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итӀуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашӀэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапӀэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпӀэм кӀахьэ, фаер Джурт егьапӀэм кӀахьэ. Къэдури исӀэу зыегьапӀэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Ӏут, Ащ ибэр кӀахьэ.
Азэрбиджан
Тхыдэр
XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам.
1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт.
Жылэр
Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри.
Бзужэркусэ
УщыпэщӀохуэ Урысейм и ищхъэрэ къедзыгъуэхэм, Сыбырым, Камчаткэ, Курил хы тӀыгухэм, Хъутейм, Корейм, Японым.
Словениэ
Джылэр
ДинкӀэ - католикхэр (57,8 %), чыристэнхэр (2,3 %), мыслимэнхэр (2,4 %).
Хъырцей
Тхыдэр
1918 гъэм Демократ Республикэ Хъырцей траӀуэ къэралым, 1921 гъэм РУСФС-м хохьэ.
АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр
Азгъей Автоном Республикэ Ипшъэ Осетиэмрэ Хъырцейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэкъым, къэлъытэгъу Хъырцейм зэришъымкӀэ (АШЗ-м и президентым и администрациэм, Еуропэм и комиссиэми) Урысейм окупациэ ишъауэ.
Адыгэбзэ
КӀэмгуэй хьэрыфылъэ (КӀах тхыбзэр зытет)
Дифтонгхэр
КӀахэ адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыӀэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкӀэлъыкӀуэрэ тхыпкъылъэхэр, пычыгъуэхэр ары дифтонгэу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о (эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшӀуэшӀрэмкӀэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхыпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатӀуэрэм нахь лъапсэ иӀэным фэшӀ, апэу гуыщыӀалъэхэм, дифтонгым къыраӀуалӀэрэм игуыгъу къэтшӀын.
Адыгэ яшапхъэхэр (орфографие)
Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекӀогъу Уцужьыкъо нэӀосэгъэ-Ӏахьылыгъэ амалэу иӀэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышӀэу, джыри илъэс пӀалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкӀыкӀэ, Ӏофыр зыми къымыӀэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шӀагъэу блэкӀыгъэх зыфаӀоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакӀэу аӀуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекӀогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпӀу зэрэхъущтымкӀэ шӀэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкӀы.
Научнэ лъапсэу проектитӀуми яӀэр къызыщежьэрэр Ӏэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокӀэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкӀэ зигугъу къэтиӀыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекӀы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаӀэу цӀыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кӀэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашӀызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешӀы, ежь ичӀыпӀабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкӀэ аригъэштэн ыгу хэлъэӀ фэбанэ. Ащ фэдэ екӀолӀакӀэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, ӀэпэӀэгьу кӀочӀэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кӀоцӀырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылӀагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.
Бзужэрхэр
Теплъэр
Я пкъым и кӀыхьагъыр см. 12-16. Я теплъэкӀэ гъуабжафэщ гуэжьыфэ къащӀэуэу, я бгъэмрэ тхыцӀэмрэ кусэ къэгъэшахэр хыболъагъуэ. Бзужэрхэр щӀылъэ къуалэбзущ, щылъатэр зэзэмызэ дыдэщ, уеблэмэ шынагъуэ гуэрэ къыкъуэкӀмэ къэкӀыгъэ Ӏувым холъэдэж. Я пкъыр хуэпӀащӀэу зэрыщытым ялъегъэкӀ зы удз цӀыкӀуи мыхъейуэ щызекӀуэнхэу, дзыгъуэм хуэдэу щызежэнхэу. Хъухэм емышыу уэрэд жаӀэ, макъ щабэ лъахъшэкӀэ цӀырцӀырым ем ещхьу.
Лаос
Лаос (Лаос Джылэ Демократ Республикэ, лаос. ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Виентиан.
Гуэдз
Тхыгъэхэр
Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Адыгэхэр
КъызхэкӀахэр
Пэсырей урыс тхыдэ-тхылъхэм адыгэхэр зэритхэр касогхэр джоуэ. Ижъыреуэ адыгэхэм я гъунэгъу лъэпкъ осетинхэм иджыри къыздынэсым Къэбэрдейм зэреджэр Кæсæг, езы къэбэрдехэм кæсгон.
ПсоукӀэр
Адыгэхэр лэжьыгъэ нэхъ зыпылъхэтэр шы, былым, бжэн, мэл зехуэным, мыслымэныгъэр къаштэным ипэкӀэ кхъуэи зэрахуэт, абыхэм пэмыкӀыу гулъытэшхуэ зиӀэтэр жыгхадэ зехьэнымрэ, санэху гъэкӀынымрэ. Псом нэхъ япэ иту, нэхъ пкӀэ зхуашътэр шы зэхуэным.
Бзукусэ
Бзукусэ — унэбзу хэкӀыгъуэ, вэд лъэпкъщ.
Здэпсэухэр
Ди хэгъуэгум бэуэ уапэщӀэхуэкъым. Щогъуалъхьэ жыг хадэ, чыцэ зэщӀэкӀахэм, паркхэм, мэз лъапэхэм. Щопсэухэр Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.
Акбарышхуэ
Гъашъэтхыдэр
1580-1582 гъэм пщышхуэхэм зыкъэӀэтыгъуэ ирагъэкӀуэкӀ и къэралым Акбарым динымкӀэ иригъэкӀуэкӀ реформэхэм пэщытху.
Хыкхъуэ (псыхъуре)
Хыкхъуэ (ур-бз.: Хуко) — псыхъурей, КъуэхьапӀэ Къэукъазым иде хэт Краснодарскэ краим, Шахэ ипсыхъум игъунэгъу.
Прунж
Прунж — хьэцэпэцэ лъэпкъым щыщщ, гъавэхэкӀ къэкӀыгъэщ.
Тхыгъэхэр
Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Basshunter
Basshunter (Jonas Erik Altberg; род. 22 февральа 1984, Halmstad) — певaц.
Инал (Ӏуащхьэ)
Инал (Инал) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 878 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож Иналыпс.
БзукӀэзэгуэх
Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. ЩӀымахуэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Азиэ Гъунэгъум щырех. Къаукъазым деж нэхъыбэрэ щыплъагъунущ мывалъэ псыхъуэхэм, къущхьэ хъупӀэхэм. БзукӀэзэгуэххэм абгъуэ щащӀ тафэ гъущэхэм, псы Ӏуфэ задэхэм, нэхъыбэрэ уащыхуозэ щӀыгум, мывэ зэтелъхэм, дзыгъуэгъуэу щытахэм, мывэ къыщӀэхыпӀэхэм, къыр зэгуэчыпӀэхэм, къуажэхэм деж — унащхьэхэм, пхъэ зэделъхэм.
Уэрыщтын (псы)
Уэрыщтын (Уруштен) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжьыйм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ.
ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ
Мы лӀэужьыгъуэр нэхъ зызубгъуа ращ. Щопсэу Еуропэм, Азиэм, жыгрэ чыцэрэ здэщыӀэ псоми. ТеплъэкӀэ цӀужьомэгъуэжьым ещхьщ. Абгъуэр мащӀэу Ӏэтауэ ещӀ. Къыришыр шыри 5-7-щ.
Ажэгъуэпщ
Тхылъхэр
Категориэ:Ажэгъуэпщ Категориэ:КъэкӀыгъэ лъэпкъэгъухэр
Псыфэнд
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Псыфэндхэр
Губгъуэтхьэрыкъуэ
Щогъуалъхьэ къырым, къуэладжэхэм, Ӏуфэ нэпкъ задэхэм. И фэщыгъэцӀэм емылъытауэ мэзхэмрэ тафэ нэщӀхэмрэ запыӀуедз.
Амудэгу
Амудэгу — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
КъыздэкӀыр
Мэз лъапэхэм, гъурцейхэм, куэншыб идзыпӀэхэм, чэтыпӀэжьхэм къыщыкӀыу урохьэлӀэ.
Тэрч (къалэ)
Джылу дэсыр — 19 329 (2013 гъэмкӀэ).
Мэзтхьэрыкъуэф
НэмыщӀ цӀэхэр
Адыгэбзэм мы къэкӀыгъэм цӀэ бжыгъэ зэрехьэр, ахэр: анэрэ-анэнэпӀэсрэ (урысыбзэм зэрхэтым хуэду псалъэхэр зэдзэкӀауэращ адыгэбзэм), Ӏэдэ́м и цей, тхьэрыкъуэфдэгу.
Тхьэрыкъуэхэр
ЩӀэнхабзэм и къэлъытыгъуэр
Адыгэхэм, Азиэм щыпсэу лъэпкъхэм, иужькӀэ слауанхэм я дежкӀэ тхьэрыкъуэр — щӀалэмрэ пщащэмрэ яку дэлъ лъэгъуныгъэ къабзэм,щэбагъэм я дэмыгъэщ (адыгэ уэрэдыжь «Тхьэрыкъуэпщэху», «Губгъуэм ит тхьэрыкъуэ»). Фызышэ уэрэдым деж нысэу къашэ дахэр : Уэредадэ, къырым тхьэрыкъуэщ, Уэредадэ, тхьэрыкъуэ жьэгъухущ
ЦӀыжьдадэ
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм (я ищхъэрэм щымыхъукӀэ), Ищхъэрэ Африкэм. Ищхъэрэ Къаукъазым и бжьей мэзхэм щыкуэд икӀи щынэхъ дахэ къуалэбзущ. Лъэтэжкъым.
Андэгурэ
Теплъэр
Сантиметрэ 80-100-м нэсыхукӀэ докӀей, и пкъым и щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм гъэгъа гъуэжьхэр, Ӏэраму зэхэту, къыпедзэ. И лъабжьэ гъумыр куууэ йокӀых. ИщӀагъкӀэ щӀэт тхьэмпэхэр инщ, кӀыхьщ, лэдэх яӀэщ, ищхьэкӀэ тетхэр нэхъ цӀыкӀущ. И жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжьыхьэм мэхъу, я теплъэкӀэ хъурей цӀыкӀухэщ, я фэкӀэ гъуабжэщ е фӀыцӀэщ.
Адэжынэ
И щӀыбыр щхъуэ-гъуэбжафэщ, фӀыцӀафэ къыщӀэуэу; пщэ гупэр гъуэжьыфэщ, халъащхьэр щхъуэщ, ныбэгу щӀагъым къандесым ещхьу гъуафэ къызытеуэ бжыгъэ хэлъщ. Анэр нэхъ цӀыкӀущ.
Адэжынэхэм нэхъ бэгъуэгъуафӀэ ди къуалэбзухэм яхэткъым (зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ 24-м нос), я бжыгъэм кӀуэ пэтми хощӀ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкӀыу.
Креус
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Эспаниэ и хэкумэтх
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
а [a] макъ кӀыхьыр къегъэлъагъуэ. Ипэм щитым деж адрей бзэхэм къызэрыщеджэм хуэдэкъым. Псалъэм папщӀэ, урысыбзэкӀэ арбуз жаӀэу ятхыр адыгэбзэкӀэ Ӏэрбуз жыпӀэу тхын хуейщ.
в [v] макъыр къегъэлъагъуэ. Зыхэтыр къэбэрдеймрэ иджырей шэрджэсымрэ беслъэнеймрэ ябзэращ. Адрейхэм ябзэм хамэбзэм къыхэкӀыу къыхэхьа псалъэхэм фӀэкӀ хэткъым. Абы ипӀэкӀэ е [ż°], [ċ°] е [dż°] къокӀӀуэ, ауэ абыхэм иджыри дытепсэлъыхьынущ.
д [d] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэми, инджылызыбзэми хэтым ещхьщ.
дз [dz] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр нэхъ ипэкӀэ стхам ещхьщ, ауэ [d]-рэ [z]-рэ щызэгухьэкӀэ къыхъуу аращ.
Ипшэ Ӏэсетиэ
Тхыдэр
2008 гъэм къэхъуам яуж Урысеймрэ пэмыкӀэ къэралхэри хэту Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къалъыта.
Стоккснес
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Ислэнд и хэкумэтх
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
жь кӀахэбзэм [ž´] макъыр къыщегъэлъагъуэ, къэбэрдеибзэм [ż] макъыр къыщегъэлъагъуэ. [ž´]-р [š´]-м ещхьщ, ауэ макъ жьгъыжьгъщ.
л [ĺ] макъыр е [l´] макъыр къегъэлъагъуэ. [ĺ] макъыр адыгэбзэ фӀэкӀа нэмыщӀыбзэхэм хэту къыщӀэкъынукъым. Ар къыщыппсэлъкӀэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфӀанэхэм я лъащӀэм нэмысу Ӏущхьэм кӀэрыпкъузэу жьыр лъэщу бгъэвуун хуейщ. Адыгэм языныкъуэхэм [l´]-уэ къапсэлъ. Ар урысыбзэм "ль"-м къызэреджэм ещхьщ.
ф [f]
Андыз
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Хущхъуэ куэд зыхэлъ удзщ. Адыгэхэм андыз лъабжьэ зэхэгъэвамкӀэ ныбажэр, кӀэтӀий, ныбэ узхэр ягъэхъуж. Лъабжьэжьым къыщӀэвыкӀа псымкӀэ мэлхэр ирагъэпскӀыу щытащ, цыр изыгъэкӀ узыгъуэхэм щахъумэу.
Новопавловск
Новопавловск (Новопавловск) — Ставропол щӀыгум хэт къалэ. Киров къедзыгъуэм и къалащхьэ.
ЩӀыпс
ЩӀыпс е ЧӀыпс (Чепси) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псэкъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
ХадэкӀырыкъ
ХадэкӀырыкъ — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Бзуудзыфэ
Бзуудзыфэ — бзупэгъум лъэпкъщ.
Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ, и теплъэм удзыфэ къыщӀоуэ гъуэжьыфи хэту. Анэр нэхъ фагъуэщ.
Бгъэнджэд
ХэщӀапӀэ нэхъыщхьэр бгъэн, арджэн, намыщӀ псыудз лъагэхэр Ӏуву къыздэкӀ псы Ӏуфэхэр, псыпцӀэхэр.
Чылыпсын
Чылыпсын (Чилипси) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ ТуӀапсым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 21 хуэдиз мэхъур.
Дежнев (къуапэ)
Тхыдэ
Апщыгъуэм а экспедициэм хэкумэтхым епхауэ лэжьыгъэ куэд иригъэкӀуэкӀауэ щытащ. Апхуэдэу а экспедициэм ягъэунэхуауэ щытащщ Беринг Ӏузэвыр, Америкэр зэры щхьэхуэ континентыр ягъэлъэгъуащ, Еуропэм укъикӀыу ишхъэрэ хыхэмкӀэ Хъутейм узэрыкӀуэфынур, икӀи Чукоткэ ныкъуэтӀыгур япэу къыпакӀухьахэт.
Фаунэ
Къуапэм деж щыщӀыӀэми, а щӀыпӀэм псэущхьэ куэд щопсэу. Хы Ӏуфэм деж хы зэхэлъадэхэм я ӀыгъэкӀэ бдзэжей зэмылӀэужыгъуэ куэд хэсщ, абыхэм нэмыщӀ хы Ӏуфэм деж куэд щорсхэр гъуабжэ джейрхэр, моржхэр, туленхэр. Къуапэ Ӏуфэм деж бзу бэзэр Ӏэджэхэр иӀэщ.
Бгъэнджэдасмыдж
Бгъэнджэдасмы́дж — мэкъупӀэджэд лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀущ.
ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь
Теплъэр
Щхьэмрэ ныбэ щӀагъымрэ хужьщ, тхыӀцэмрэ дамащхьэмрэ фӀыцӀэщ, нэ хъуреягъхэр плъыфэ пцӀанэщ.
Бгъэнджэдасмыдж
Дамэ лъэныкъуэр — см. 8,5-9,4, къешэч г. 60. ТеплъэкӀэ бгъэнджэдым ещхьщ.
Деми Ловато
Деметрия Девонн «Деми» Ловато (Demetria Devonne «Demi» Lovato; род. 20 августа 1992, Даллас, США) — Америкэм актриса, певица.
Албаниэ
Алба́ниэ Республикэ е Арнаутие Республикэ (Republika e Shqipërisë) — Еуропэм хэт къэрал, Балкан хы тӀыгуныкъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр еӀыгъ. Къалэ нэхъышъхьэр Тирана.
Тхыдэр
1976 гъэм щыкӀэдзауэ Албаниэ Джылэ Социал Республикэ мэхъур, Энвер Паша и тхьэмаду, РССЗ-м и дэӀэпыкъуэгъукӀэ.
Урыс-адыгэ зауэ
Зауэм и щӀэдзэгъуэр, Къэбэрдейр Урысейм зэриубыдар
Апхуэдэу XVIII лӀэщӀыгъуэм и етӀуанэ Ӏыхьэм Урысей империэм зауэр къырегъажэр Къаукъазыр убыдыным папщӀэ. Амалыншэу мэхъур Адыгэ хэкум емызауэу — Къаукъазым и нэхъ къэрууфӀэ хэку, емылъытауэ илъэс бжыгъэкӀэ адыгэхэр Урысейм и лъэныкъуэр зауэ бжыгъэмкӀэ зэриштэтэр, зэрзэпылъхэтэр, ауэ адыгэ жылэми я хуитыныгъэр ягъэкӀуэдыну хуейтэкъым. Апхуэдэу, адыгэхэм къапэщылъырт язэуэну дунейм и нэхъ лъэш империэм.
Зауэр Къэбэрдейм зэриухар
Осетин, ингуш, балъкъэр лъакъуэ гуэрэхэр къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэм щӀэкӀыху Урысейм ер къаштэрт. Къэрэшейр зы махуэ зауэкӀэ Урысейм хэхьа 1828 жэпуэгъуэм и 30.
Зауэр хым зэрекӀуэкӀар
Урыс кхъухьхэр хы Ӏуфэм нэхъ гъунэгъуу язэрхузэфӀэкӀыу Ӏухьэти адыгэ къуаджэхэм топышэкӀэ яхэуэрт.
Цухъукъо
Цухъукъо е Выхъукъуэ (Чухукт) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Хьэщомыщ
Теплъэр
Хьэщомыщыр нэхъ ин икӀи нэхъ хьэлъэщ джэду лъэпкъым яхэтхэм, ауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр ину зэщхьэщокӀхэ инагъымрэ хьэлъагъымрэкӀэ. ЩӀылъэм щыпсэухэр нэхъ инхэщ хытӀыгухэм щыпсэухэм ялъытамэ. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ нэхъ индыдэхэр амур хьэщомыщымрэ бенгал хьэщомыщымрэ, а лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм я хъухэр м 2,3-2,5 нэсыфыну я щӀыхьэгъыр (кӀапэр абым хэмыту), ч 270-300 фӀэкӀыу къашэчу.
Ӏэплъэпкъым и щӀыхьэгъыр кӀапӀэр хэмыту лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм зэщхьэщокӀыр метрэ 1,4 къыщыщӀэдзауэ 2,9-м нэсэу. КӀапӀэр см 60-100 хуэдизщ. Нэхъ индыдэу къэгъэунэхуа щӀыхьагъыр Ӏэплъэпкъым см. 317 (амур хьэщомыщым ей) кӀапӀэм дэщӀыгъуу см 420.
И гупэ лъакъуэхэм лъэпхъуамбэ тхурытху япыт, и кӀэмкӀэ плӀырыплӀ, псоми лъэбжьанэ зыхишэ яӀэу.
Щхьэм напэр фӀыуэ къыхощыр, натӀэри къыхэкӀыу ину. Щхьэр инщ, щхьэ къупщхьэр лъэшщ, жьэпхъуэбгъухэр жыжьэу зэпэшылъыу. ТхьэкӀумэхэр инкъым, хуэхуреуэ щытхэщ. Щхьэбгъум жьакӀэ тетщ. ПащӀэцхэр кусэ 4-5 тетщ, хужхэщ, я лъабжьэм дежкӀэ зэзэмызэ гъэбжафэу, быдэхэщ, я щӀыхьагъыр см 16,5 нэсу. Нэкугъуэр хъурей, нэ гъунэр гъуэж.
Цыми хуэдэу кусэ тхыпхъэр фэми тетщ, къапщтэмэ абыхуэдэу, хьэщомыщым и цыр щамэ, цы фӀыцэ здытетам деж фэри фӀыцэу щытыну, гъуэжьым — гъуэжь, цы къытекӀэжьынури тетам хуэдэ къабзу, тхыпхъэр зэримыхъуэкӀыу.
Щэныр
Хьэщомыщ пӀащэхэр щхьэху мэпсэухэр, езыхэм я щӀыпӀэ-хапӀэм пылъхэу, яхъумэу. Я щӀыпӀэхэр зэщымыщу зэрар ягъэунэхур. Я мэмкӀэ зэрагъэунэхур нэхъыщхьэу щытщ хьэщомыщхэм деж. Гъутхьэпс мэр нэхъыбэу къытранэ жыгыпкъхэм, къырхэм, папжьэ щхьэху щытхэм. ИкӀи япэ щыкӀэ пкъыгъуэм йопэмхэр, яужым щӀыбкӀэ зыхуагъазэри, я кӀэр занду яӀэтыр. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэм жыгхэм зыщӀэракухьыр е я пкъыр ӀэбжьанэкӀэ зэхафыкӀэ.
Шапсыхъуэ
Шапсыхъуэ (Шапсухо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 41 хуэдиз мэхъур.
Мэгъэс
И инагъыр — 12 км². Джылу дэсыр — 4 106 (2013 гъэм). Щаухуар 1995 гъэращ. 2000 гъэ лъандэрэ къалэцӀэ зэрехьэр.
Къазмакъей
Къазмакъей (лат-бз.: Hippophaë rhamnoides, ур-бз.: Облепиха) — пабжъэ иэ жыг къэкӀыгъэ. Еуразиэм икурыт лъэныкъуэхэм къыщокӀ.
КъыздэкӀыр
Мы Ӏарысэ къэкӀыгъу здэкӀыр Еуропэ (Къаукъазыр хэту), КъуэхьапӀэ, Курыт Азиэм, Монголым, Китайм, Пакистаным, Индиэм. Урысейм идежь къыздэкӀыр еуропей лъэныкъуэм ( Ишъхъэрэ Къаукъазыр хэту ), КъуэхьапӀэ, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Алтайм. Куэду жыг-хадэхэм къагъэкӀыр, Урысейм цӀэрыӀу къалъыта.
Хы
ШууагъкӀэ зэраугуэш
Ину шуугъэ — хышхуэм ялътауэ нэхъ шуугъэу щыт хыхэращ. Апхуэдэ хыхэр тропикэ зонэращ здэщыӀэхэр. Псалъэм папщӀэ Хы Плъыжь.
Лъэпкъэгъу центр биотехнологиэ информациэкӀэ
Щыхалъхьар 1988 гъэм, Мэрилэнд штатым щыщ къалэ Бетесдам.
БгъэкӀэхь
Тхылъхэр
Категориэ:БгъэкӀэхьхэр
Рабий Ӏул-аууал
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам мазэхэр
Ипшэ Хышхуэ
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Дуней
Бзуущхъуэнабдзэху
Теплъэр
Бзуущхъуэм ещхьыбзэщ икӀи хуэдизщ, къызэрикӀуэкӀри нащхьэхэм ӀупщӀу ирекӀуэкӀ кусэ хужьхэрщ.
Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр
Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр — тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ лъэпкъитӀым язщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 292-рэ. Ищхъэрэ, Ипщэ дыдэхэм я щӀыпӀэ щӀыӀэхэм къанэмыщӀа, дэни щопсэу.
Къуапэ Рока
Къуапэр Лиссабон и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 40 километрэкӀэ щылъщ. Къуапэ джабэр 140 метрэкӀэ хы Ӏуфэм гуэхупӀэ щӀыкӀэу къыщхьэщытщ. Къуапэм и координатхэр джабэм хатхыхьауэ хэтхэщ. Абы нэмыщӀ къуапэм маяк, ресторан, тыкуэн сытхэр тетщ. Ижь зэманхэм щыгъуэ къуапэр дунейм и кӀэух дыдэу пӀэу ябжу щытащ, абы аткӀэ зыри щымыӀэу ягугъэу.
Беслъэней пщыгъуэ
Хэкумэтхыр
Пщыгъуэм и гъунапкъэхэр ищхъэрэмкӀэ Псыжь и ӀуфэмкӀэ ирикӀуэт; ищхъэрэ-къухьэпӀэмкӀэ — КӀэмгуей пщыгъуэм (Мэхуэщ пщыгъуэри хиубыдэу); къухьэпӀэмкӀэ — Абдзахым; ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ — Убых пщыгъуэм; ипщэмкӀэ — Азгъэ пщыгъуэм; къуэкӀыпӀэмкӀэ — Къэбэрдей пщыгъуэм (абыми Абазэ пщыгъуэ хиубыдэхэр хэту). Пщыгъуэм и ищхъэрэ лъэныкъуэр хъупӀэкӀэ бэгъуа Басэ губгъуэр хеубыдэ, ипщэмкӀэ — бгылъэ, мэз Ӏуву зэщӀэкӀауэ, Къаукъаз Ӏуащхьэшхуэ тхым нэсу. Псы нэхъ инхэр — Псыжъ, Лабэжъ, Уэрп, Инжыджышхуэ, Хуэдз.