cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Астана
Астана (Astana, Астана) — Къазахъстэным и къалашъхьэ.
НапэкӀуэцӀ нэхъыщхьэ
НапэкӀуэцӀ нэхъыщхьэ
Цин Шихуан
Гъашъэ тхыдэр
259 гъэм ди лъэхъэнэм ипэм къэхъуа, къалэ Ханданым (Чжао хэкум), абдем и адэ Чжуан Санваныр Ӏэрубыду яӀыгът. Къыщыхъуам цӀэуэ траӀуар Чжен («япэрей»). И анэр унэӀуту щыта лъакъуэлъэш Луй Бувэир абым пылъу. А лъакъуэлъэшым и ӀэшъагъэкӀэ Чженыр пэштыхьу зэрытехьар, псалъи къызыхэкӀар арат Луй Бувейр абым и адэдыду щыту.
Адрей илъэс къакӀуэхэм зыр зым яуж итурэ къэралиху хъуари иубыда, а зэманым Хъутеир зэрзэхэкӀтэхэр. Илъэс 39 щырикъуам Чжен Хъутейпсор зы къэрал ишъри пэштыхьыцӀэ Цин Шихуан къишта.
Астуриэ
Астуриэ иэ Астуриэ пщы къэрал (Asturias, Principado de Asturias, астуриэбзэ: Principáu d’Asturies) — автоном зэгуэтыгъэ икӀи Ишъхъэрэ Эспаниэм и куей. Бискай хыжэм Ӏулъ. КъуэхьэпӀэмкӀэ и гъунапкъэр Галисим хозэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Кантабриэм, ипшъэмкӀэ Леоным. Пщы къэралу кӀытраӀуар Астуриэм и пщыкъуэм Эспаниэм и ӀэнатӀэр зэрлъысыфыным шъхьэкӀэ. Къалэ нэхъышъхьэр Овиедо. Къалэ нэхъ иныр Хихон. Куейм и джылэм и нэхъыбэр АстуриэбзэкӀэ мэпсалъэ, ауэ къэралыгъуэ статус иӀэкъым.
Винсент Ван Гог
Винсент Виллем Ван Гог (нидерл.: Vincent Willem van Gogh, 1853 гъатхэпэм и 30 — 1890 бадзэуэгъуэм и 29) — Нидерлэндхэм щыщ сурэтыщӀ-постимпрессионист.
Фоныбзэ
Фоныбзэ (Fon gbè) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Бытырбыху
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Бытырбыху
Рембрандт
Гашъэм и тхыдэр
Зэманыр кӀуэхукӀэрэ Рембрандтым и реализм Ӏэшъагъэм нэхъ кууэ зырет, цӀыхухэм я сурэтхэр итху («Нэуэжъым и сурэт», «Шъхьэгъумджэм Ӏут Хендрикие», «Титус еджэ» а псом пэмыкӀыу езым и сурэт бжыгъэ итхауэ щыта).
Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр
Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр — дэнэ щӀыпӀи щыпсэу къуалэбзу хэкӀыгъуэщ.
Уэблагъуэхэ
Здэпсоуахэр
Аублэ лъэпкъым кхъухьыдзэ яӀыгът, щэхуэн-зукӀуэным пылъу, я кхъухьхэм илъэс бжыгъэкӀэ урысыдзэр яуж ита, яубыдын, зекӀуэ Ӏохур зэпаудын ягугъурэ.
Дзэлбзу
Здэпсэухэр
Зыщыпсэур чыцэ-къамылылъэ псыӀуфэхэрщ. Еуропэм, Азиэм я ипщэ лъэнъыкъуэ кӀуэдым щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым нэхъыбэу здалъагъур Псыжъ и Ӏуфэрщ.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
1928 гъэм Дитрихым уэрэд третхэ ансамбылым дэкӀыгъу «Ар жьым хэлъу къырехьэкӀ». 1930 мазаем «Парамаунт» фирмэм и контракт кӀетхэ, артистыр Джэрмэным докӀыр.
Хьэрыпыбзэ
Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.
Къущхьэмышхей
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:КъэкӀыгъэ Категориэ:Хьацыбанэхэр
Махатма Ганди
И тхыдэр
Илъэс пщӀыкӀуибгъу щырикъуам Мохандас Лондон еджакӀуэ макӀуэр, йуристу къеухри Индиэм къегъэзэжыр 1891 гъэм. Хэгъэгум деж и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къызэрхуимыщӀам папщӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипщэ Африкэм йожьэр. Абдежым щӀедзэ индиэхэм я пӀалъэм пылъын. Абдежым дей япэреуэ къегъэщхьэпэр сатияграха (зауэншэ пэщытыныгъэ). И дуней тетыкӀэ-гупшысэгъуэм мыхьэнэ куэд хэзылъхьар тхылъ Бхагавадгита.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
13 илъэс къэнэжьахэр и гъашъэм Марлен Дитрих Париж дэт и унэм ихьа, 1992 гъэм накъыгъэм и 6 и псэр хэкӀа, гумрэ жъэжъеймрэ я лэжьыгъэр зэӀыхьауэ.
Кърухугу
Лъэпкъхэр
Абыхэм ящыщ гуэрэхэр:
Къуалэбзухэр
Систематикэр
Япэреуэ псэушъхьэхэр тхыдэм систему зэхигъэкӀыным пылъатэр Аристотел, IV лъэхъэнэм и тхыгъэ «Псэушъхьэхэм я лъэныкъуэхэр» зицӀэтэмрэ «Псэушъхьэхэр къызхэкӀамрэ» джоуэ. А системэм лъэжьыгъэ зэрхуримыкъум емылъытауэ XVII лъэхъэнэм нэс псэушъхьэхэм я системэ шъэныгъэм хэтар ягъэтэрэзымын пыхьэхэтэкъым. 1676 гъэм тхылъ «Ornithologiae libri tres» къыдокӀ Виллоуби Френсис и Ӏэдакъэ къыкӀэкӀыу, хулъхугъэр дунем ехыжьа яуж тхылъым напашъхьэ телъу зэгъэзэхуауэ и нэӀуасэ Рей Джон къыдегъэкӀыжь. Ар япэрей лэжьыгъу щыт къуалэбзухэм хэкӀ къуэдзэ здыратым я сурэтымкӀэ я ӀэплъэпкъхэмкӀэ. Яужым 1758 гъэм Шуэцым щыщ шъэныгъэ хулъхугъэ Линней Карылым куэду а тхылъыр къегъэшъхьэпэ езым и тхылъ «Systema naturae» къыщыдигъэкӀым дежь.
Здэпсохэр
Къуалэбзухэр дунем и континенту хъухэм мэпсохэ, Антарктидэм и курыт лъэныкъуэхэри хаубыду (хы Ӏуфэм км 440-кӀэ пэщылъу и кӀуэцӀ лъэныкъуэмкӀэ). ЛӀэужъыгъуэхэр нэхъ куэду я бжыгъэмкӀэ здызэшъхьэщыкӀхэр тропик лъэныкъуэхэм ядежь. Япэм апхуэдиз лӀэужъыгъуэхэм я бжыгъэр зэр гурагъаӀуэтэр дуней хуабэм идежь зэшъхьэщыкӀыгъуэр нэхъ кӀэху екӀуэкӀыу, хэкӀуэдэжьыгъуэми хуэду шӀыпӀэм епхауэ. Къуалэбзу лъэпкъ зытӀущыхэр хым щыпсоуэ хъуахэ, Ӏуфэм щынэсхэр чыр къырачын къуэдейм шъхьэкӀыу. ВымпӀухэм я лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр псым метрэ 300 кӀоуэфхэр.
Ӏэплъэпкъыр
ПэмыкӀыу гулъытэгъу яӀэр къуалэбзухэм адрей джабэрыӀэхэм ямыхьчу ар я лъакъуэхэм лыпцӀэр лэшу зэрыщытыр, ар фӀыуэ зыгъэлъагъуэр къуалэбзухэр Chiroptera-хэмрэ птеразаурхэмрэ ябгъэлъытэмрэ.
БгыфӀыцӀей
Джылэр
Къэралым ябзэхэр:
Тхыдэ
БгыфӀыцӀейр хуит къэралу щыхъуаэ XVIII илъэсишъэм, Бэлкан хы тӀыгуныкъуэм тет къэралхэм япэреуэ Уэсмэн пэштыхь къэралым къыхэкӀа. Къалэ нэхъышъхьу апщыгъуэм щытар Цетинэ. Апхуэду япэре дуней зауэм нэгъунэ щыта, яужкӀэ 1918 гъэм Серб, Хорват, КъушъхьафӀыцӀэ пщы къэрал зэхэтым хэхьа. Югэславыр зэрзэхэкӀрэ (1992 гъэм) Республикэ Югославым хэта, 2003 гъэм Сербиэ КъушъхьафӀыцӀэ Зэхэт Къэрал хъуа. Референдумым яуж хуитыныгъэм шъхьакӀэ ирагъэкӀуэкӀар 2006 гъэм 55,5 % джылэр республикэмрэ зэхэт къэралымрэ хэкӀыну хэха, 2006 гъэм КъушъхьафӀыцӀэр хуит хъуа. Иджырей къалэ Ӏаташъхьар - Подгорицэ.
VI илъэсишъэм КъушъхьафӀыцӀэм слэванхэр къохьари лъэпӀкъ исхэм яхотӀысхьа.
Тэрчкъалэ
Тэрчкъалэ (Владикавказ, Дзæуджыхъæу, 1954—1990 — Орджоникидзе) — Ищхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Республикэ Ищхъэрэ Осетиэм и къалэ нэхъышъхьэ.
БзущӀэращӀэ
БзущӀэращӀэ, жэнэтбзу — бзупэгъум лъэпкъщ.
Вендабзэ
Вендабзэ (TshiVenḓa иэ Luvenḓa) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
ЦӀэмэз
Тхыдэр
II ди лъэхъэнэм ипӀэм Батам аланхэр къытоуэри зэхакъутэ.
Хъуарзэ
Хъуарзэ е Къопс (Каверзе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псэкъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу
Тхыдэ
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и тхыдэм и щӀэдзапӀэр къызыхихыр цӀыхум и япэдыдэ хъыбархэр къыщыхэӀукӀ, и цивилизациер щызыхэзыгъэувэкъудей зэманырщ. А зэманым зэрыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур иджыри къэс къонэ политикэ, культурэ, экономикэ, дин мыхьэшэшхуэ нэхъ зиӀэ ку. Мы щӀыпӀэм дунейм къытехьащ зороастрыгъэ, иудей дин, чыристан дин, ислам. А лъаныкъуэм ищӀхэм итахэщ пасэрей къэралыгъуэхэр - Пасэрей Мысыр, Шумер, Пасэрей Ермэл, Къажэр империе, Вавилон, Ассирие, Хьарып хьэлифэт, нагъуэщӀхэри.
Зауэ ЩӀыӀэм щыгъуэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур АШЗ-мрэ РССЗ-мрэ я зэпэубыдыгъуэ хъуа. Иджыпстум политикэмкэ шӀыпӀэр тэмэму щыткъым. Политикэ проблемэ иджыпсту щыӀэхэр нэхъ япэреуэ ираку зауэ, палестин-исраэл зэпэубыдыгъуэ, ермэлыхэм я геноцид нэхъ ину къапштэмэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъ гурыӀуэгъуэр абым иджири хэбгъэхьэфыну - Афганистэнымрэ Пакистэнымрэ я Ӏохур зэрзэхэт политикэмкӀэ, Пакистэнымрэ Индиэмрэ я зэпэубыдыгъуэр Кашмирым шъхьэкӀэ, АШЗ-р Къажэрым теуэфыну зэрыщытыр.
Аустралиэ
Джылэр
2007 гъэмкӀэ Аустралиэм джылу дэсыр: 20 001 546. Калъэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:
Абазэ къедзыгъуэ
Абазэ къедзыгъуэ (Абаза район, Абазинский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ куей.
Адыгэ Республикэ
Адыгэ Республикэ (Адыгэ Республик, Республика Адыгея) — Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ипшъэ Федерал Куейм щыщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ Республикэ
Македониэм и Эскиндар
Азиэ Курытымрэ Индиэмрэ
326 гъ. ди лъ. я. Согдианэмрэ Бактриэмрэ я джылэ псоуэ къэнахэм Эскиндарым и ӀэнатӀэгъуэм кӀэхьахэ. А гъэдыдэм и гъатхэм Эскиндарыр Бакриэ лъэныкъуэмкӀэ индиэ лъэпкъхэм я хэкухэм йохьэри лъэпкъ бжыгъэхэр еубыдыр. 326 гъ. и мэкъуауэгъуэм ди лъ. я. Гидасп и псыхъуэм идежь Эскиндарым поувэ пэштыхь Порыр, и дзэм пэмыкӀыу иджыри пыл 200 игъусу. А зауэм Эскиндарыр токӀуэ Порым и дзэр зэгуиудауэ, езы пэштыхьыр Ӏэрубыд хъуауэ. Эскиндарым Порыр пэштыхьу къигъэна, и хапӀэхэри хигъэхъуэнымкӀэ дэӀэпыкъуауэ. А гъэм Эскиндарым къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ и пхырыкӀыныр увэӀа. Гангым и зэпрыкӀыпӀэм македониэ дзэм идакъым и пэштыхьым кӀэлъыкӀуэн. Ар зтеухуатэр зэрезэчахэм, зекӀуэ кӀыхьым хэтхурэ икӀэр къыщысынум зыми зымыцӀыхутэм. Ауэ Ӏохур зытеттэр пэжкӀэ псалъэ къежьауэ джылэм хэттэр - Ганг и пэмыкӀ Ӏуфэм дзэшхуэхэр яжу, пыл минхэр яхэту. Эскиндарым и пагагъэ ебыкъу игъэзэжьын хуэй хъуа.
Абазэ-Адыгэбзэхэр
Тхыбзэр
XIX лэхъэнэм ипэм нэс абазэ-адыгэбзэм я зым тхыбзэ имыӀэуэ къалъытэ, ауэ, Мыекъуапэ културэм пылъ лэжьыгъэхэм къызэраӀохумкӀэ абазэ-адыгэхэм пэсырейдыдэ тхыбзэ яӀа, яужым кӀуэдыжьауэ. Урысейм Къаукъазыр иубыда яуж зэхэхауэ лэжьыгъэ бжыгъэ екӀуэкӀа тхыбзэ къыхэгъэкӀыным шъхьэкӀэ абазэ-адыгэ лъэпкъхэм яуэ кириллымкӀэ иэ хьэрым тхыбзэмкӀэ. Советхэм я Ӏэнатэр зэфӀэува яуж адыгэхэм шъхьэкӀэ хьэрыфылъ зэхагъэувэ Хьэрып тхыбзэкӀэ. 1923 гъэм къэбэрдер, яужым, 1926-1927 гъэхэм - мыдэвейр, кӀахыр, абазэбзэр джоуэ латин тхыбзэм трагъэхьэхэ 1936-1938 гъэхэм нэс. Абым яуж мыдэвей тхыбзэр курджы тхыбзэм трагъэхьэ (1954 гъэм нэс) адрей щыр кирилл тхыбзэм, иджыри къыздынэсым ара зтетхэр псори.
Уолт Дисней
Гъашъэтхыдэр
1928 гъэм Диснейм дунем и япэрей анимациэ къыдегъэкӀ макъ кӀэту - "КхъухьцӀыкӀу Вили", а анимацыэм нэхъышъхьу хэту ишъар дзыгъуэ Микки Маус.
1920-хэм я кӀэм - 1930-хэм я пэм Диснейм нэхъыбу анимациэ къыкӀигъэкӀын кӀедзэ, абыхэм нэхъ куэду зэпыт "ГуфӀэгъуэ макъамэхэр", а зэпытхэм къахокӀыр: Доналд Дак, Плуто, Гуфи пэмыкӀ бжыгъи.
Къэбэрдей-Балъкъэр
Къэралыгъуэ щыхъуар — 1 фокӀадэ 1921 гъэм. Къэлащхьэр — НалщӀэч.
Украинэ
Дзэр
Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.
Аустриэ
Къэрал-политикэ хабзэхэр
Аустрэр парламент республикэ. Иджырей конституциэ иӀэр 1920 гъэм хахара.
Даниэбзэ
Даниэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 5,7 млн. хуэдиз.
Къишын
thumb|220px| Къишын — джэдыкӀэм къуалэбзур ятесу игъэхуабэурэ шыр къырашынырщ. Абы папщӀэу хуэбагъэу градус 35-39-мрэ нэс яӀыгъыпхъэщ.
Чарли Чаплин
Гъашъэм и тхыдэр
1907 гъэм театырым охьэ. 1912 гъэм, гастролхэр щекӀуэкӀым Марк Сеннеттым гу лъетэ Чаплиным, кинокомпаниэ "Кистоун"-м хэхьафыну контракт кӀитхэну ирет. Чаплиным контрактыр кӀетхэри илъэс текӀауэ Лос Анджелес мэкуэчыжь.
1926 гъэм щӀыщылэм Чаплиным «Цирк» трихын кӀедзэ, илъэсыкӀэм нэс я кином елэжьа.
Чаплыныр америкэм и гражданинтэкъым. Консервативхэм ящыщ АШЗ-м и джылэхэм хуэныкъуэкъу хъуахэ и кино «Диктаторышхуэ»-м, абым фашизымым и Ӏэягъэр къыгъэлъагъу Гитлерыр кӀэнкӀалъеуэ пародиэ ишът, пэмыкӀыу иджыри кино «Мсие Верду» 1947 гъэм трихар апхуэду критикэм техуа.
Суахили
Официал статус здиӀэхэр — Уганда, Танзаниэ, Кениэ.
Индустриал револуциэ
Индустриал револуциэ (Индустриал револуциэшхуэ) — мэкъумэш лэжьыгъэ экономикэм и хэкӀыгъу индустриал лэжьыгъэм и пыхьыгъу хъуа зэманыгъэ тхыдэм, абым дежь Мэкъумэш лъэпкъэгуъур трансформациэ мэхъур индустриал хъууэ. Индустриал зэхъуэкӀыгъуэр къэрал къэс зэманкӀэ зэтемыхурэ екӀуэкӀахэ, ауэ гулъытыгъу абы и зэманыгъуэкӀэ уеджу хъунур XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ XIX лъэхъэнэм и япэрей ныкъуэм нэс. Гулъытэгъу индустриал револуциэм епт хъунур лъэжьыгъэм и къэрур куэдкӀэ зэр хэхъуар, машинэ индустриэм и къышъхьэпэгъуэкӀэ, абым пэмыкӀыу капитализымым дуней ӀэнатӀэгъуэр ишта, мэкъумэш системэ зэхэтыкӀэм. Псалъэ "Индустриал револуциэр" шъэныгъэм къэзгъэсэбэпар цӀэрыӀуэ, бэлыхь фрэндж хулъхугъэ шъэныгъэ лъэжьыгъэр Бланки Жеромыра.
Къэдабэщиху
КыздэкӀыр
Мы Ӏарысу къыздэкӀыр Ишъхъэрэ Африкэм (Алджазаир, Марокко, Тунис, Канар хы тӀыгухэм), Еуропэ псом (Скандинавыи щымыхъукӀэ), Азиэ Япэрыт, Курыт, КъуэкӀыпӀэм джоуэ. Ӏарысу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.
Риэ
Къызэрыхъур
Риэхэм я щытыкӀэхэр Ӏестуарийм е тэманым я щытыкӀэхэм ещхьщ. Риэхэр фиордхэм я щытыкӀэхэми хуагъадэ, ауэ фиордхэм елътауэ риэхэр щӀым 50 км нэхъ нэхъыбэкӀэ дыхьэкъым икӀи фиордхэм елътауэ я кууагъхэр куэдкӀэ нэхъ цӀыкӀущ.
Монако
Монако (Principauté de Monaco) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Монако.
Вынд
Зэрыпсэухэр
ЩӀымахуэхэм вындхэм цӀыхухэм я гъунэгъуу заӀыгъыр. Езыхэр бзу сакъыурэ щытхэщ, щӀым фӀыуэ тетхэщ, зокӀуэфхэр. Дэлъэтеин щхьэкӀэ япэ щӀыкӀэ тӀэу-щэ мапкӀэри итӀанэ долъэтейхэ. КъагъэщӀыр Ӏэсэхэм илъэс 15-м къыщыщӀэдзауэ 69-м носыр.
Яшххэр
Вындхэм шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым. Нэхъыбу я шхыныр псэхэлӀэл. Абы пэмыкӀыу бындыр мэшъакӀуэ губгъуэхэм, мэзкъуийхэм, къушъхьахъухэм, хым, псым я Ӏуфэхэм. А къэбжэкӀа шӀыпэхэм вындым къыилъыхъуэхэр псэхэлӀэл (унагъуэ псэушъхьа лӀа: былым, джэд, хьа...) абы пэмыкӀыу: губгъуэ псэушъхьахэр еубыд, джэдыкӀэ абгъуэхэм илъхэр ирех, бзу чырхэр ехь, бжъэжъей, цӀыв Ӏамэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:Бзухэр
Къэзэнокъуэ Жэбагъы
Гъашъэтхыдэр
Илъэс 25 ирикъуауэ хеящӀу (лъэпкъым хах къадыуэ щыта, ауэ къадым мыслъымэн хабзэкӀэ зэпэубыдыгъуэхэр зэфӀигъэкӀтэмэ, хеящӀэр адыгэ хабзэм тетырт) техьа хъуащ, и губзыгъагъэмкӀэрэ и псалъэмкӀэрэ зэпыубыдыгъуэ бжэным теухуар зэфӀигъэкӀауэ.
Микеланджело
Гъашъэм и тхыдэр
Микеланджело и япэрей лэжьыгъэхэр — релиеф «КӀэлъем Ӏус Мадонна», «Кентавырхэм я зауэ». Рым идежь Микеланджело сын «Вакх» ешъыр (1496-1497). Микеланджело и сын нэхъ цӀэрыӀуэр — «Даут и сын».
Махуэ Гъэпс
Мэрем
Тхьэмахуэ зэхуакум и етхуанэ махуэм мэремкӀэ «пятница» йоджэ. Адыгэбзэм къыщхьэщыкӀыу, адыгейхэм а махуэм щхьэкӀэ бэрэскэшхуэ «пятница» жаӀэ.3 Мы псалъэ къэхъукӀэр адыгэбзэм куэдрэ къегъэсэбэп: -шхуэ – суффиксымкӀэ щыӀэцӀэм, плъыфэцӀэм къытекӀа щыӀэцӀэхэм гъэиныгъэ мыхьэнэ яӀэщ: мэз + ы + шхуэ – мэзышхуэ «большой лес» псы + шхуэ – псышхуэ «большая река» бгъуэ + шхуэ – бгъуэшхуэ «широкий» Суффикс – шхуэ пыувэурэ псалъэщӀэхэри къохъу: дэ + шхуэ «грецкий орех», букв. «большой орех» сэ + шхуэ «сабля», букв. «большой нож» адэ + шхуэ «дедушка», букв. «большой отец» Шагъыр А. зэритхымкӀэ, бэрэскэ псалъэм суффикс –шху (э) «большой» пыувэри псалъэм къэхъуащ бэрэскэшхуэ «великая пятница», «великий пост».4 Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм бэрэскэшхуэ жаӀэ
Губгъуэжьец
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуразиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Урысейм щыӀэхэр мэлъэтэж, Къаукъазым къинэмыщӀауэ.
Дамэ къабзийхэр
Дамэ къабзийхэр — къуалэбзум и дамэм къытекӀэ къабзий пхъышэхэращ.
Тхъуэжьей
КъэхъукӀэр
Хъыбар «Сосрыкъуэрэ Емынэжърэ» къызэриӀуатэмкӀэ, нартхэм я ху джылэ Емынэжъым я фӀидыгъуам Сосрыкъуэ пожьэр къахуихьыжьыну. Ауэ джылэр Сосрыкъуэм къидыгъу къызэрежьэжьым хуэду Емынэжъыр къыкӀэлъохьэ и шымкӀэ, и шым лъэкъуищ нэхъ кӀэмыт шъхьэкӀэ и псынкӀагъым текӀуэн щыӀэкъым Нарт хэкум, ЦӀэунэжъ удым и шыгуартэм къахэкӀа шы ар. А нэуэжъ удым де Сосрыкъуэр йожьэ зы шы къихьыным шъхьэкӀэ, унафэ ирет удым, джэщищкӀэ Сосрыкъуэм шыгуартэр игъэхъуну - зы шы щымыкӀыу джэщищыр ихьмэ, хэду и гуартэм зыхуэр къыхыригъэхыну егъэгугъэ. Япэре джэщым шыгуартэр зэбгырожри мэзым кӀолъадэхэ; дыгъужъхэр къыдоӀэпыкъур Сосрыкъуэм къыхукӀахужьурэ, етӀонэре джэщым шы гуартэр уэгум долъэтехэ къуалэхэр къыдоӀэпыкъухэр къырахухыжьурэ, удыжъым ар фӀэгъэшъэгъуэн мэхъур пщэджыжь къэс зы шы хущымыкӀыу Сосрыкъуэм къызэрихужьыр и гуартэр. Ещанэре джэщым шыхэр хым холъадэхэ, бжъэжъейхэр къыдоӀэпыкъу абым Сосрыкъуэ, шыгуартэр къыхухахужьу. Ещанэре пщэджыжьым удыжъым шыгуартэр ебжри зы шы леуэ къыхокӀыр, шыбз Тхъожъым и шыкӀэрауэ къыкӀокӀ ар, хы лъашӀэм къыщилъхуа шыкӀэ. Удыжъыр Сосрыкъуэр хегъадэри шы къыхихыну Тхъожъ и шыкӀэр Сосрыкъуэм къыхех. ЦӀэуэ триӀуэр Тхъожъей.
Жьынду лъэпкъыгъуэр
Щопсэухэр Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм. Урысейм щыӀэщ лӀэужьыгъуищ: къызэрыкӀуэ жьынду, псыхъуэжьынду, жьындухужьрэ.
КъэкӀыгъэхэр
Биологиэм а и лъэныкъуэм елэжьыр КъэкӀыгъэщӀэныгъэра.
Къэлэрдэгу
ЗэрзэфӀэтыр
Илъабжъэр шӀыкӀагъым кӀэпшу щыт, жэпкъыр къыздыхэкӀым щыкӀэдзауэ тхьампэ къыпедзэ, шӀым ныкъуэкӀэлъху. Абыхэм яужым иту тхьампитӀ (макӀыу 3) къыдожхэ - удзыфу, ину, бгъуэуэ, цӀанлъу я кӀэр памцӀу щыту. Тхьампэхэм я зэхуакум, лъабжъэм идежь гулъ ин дэлъ. Япэрей тхьампэм, илъапэмкӀэ тъампу хъуар зыубыдым ибгъумкӀэ гъэч къыдедз 6 - 20 хуэдиз гъагъэ пыту, псори зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ щыту.
Гъагъэхэр зыпыт гъэчыр тхьампэншу щыт иэ гъагъэр къыздыпидзэм идежь жгъеуэ къыдедзыр.
Щэпс
Щэпс (Шепси) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Псыущхъуэ Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.
Игги Азали
Аметист Амелиэ Келли (Amethyst Amelia Kelly) ерэ нэхъ зэрыцӀэрыӀуэу И́гги Аза́ли (Iggy Azalea) — аустралиэ хип-хоп уэрэд жыӀакӀуэ. Япэу гугъэ щралъытар YouTube видеуэ-хостингым уэрэдитӀ «Pu$$y-рэ» «Two Times-рэ» я клип щрилъхьауэ щтаращ.
Дыщэ идэ
Адыгэ Хэкум дышъэ идэр яшъу пэсырей зекӀуэлӀхэм къаӀохур 900 гъэхэм къыщыкӀэдзауэ.
Дышъэ идэр Ӏэшъагъэ нэхъ гугъхэм ящыщ. Еуропэм, Урысеим я нэхъыбэм уэркъхэм, къуэлейхэм, шоджэнхэм я щыгъынхэм нэхъ хуэкӀуэтэкъым идэр, илъэситху-илъэсих ихьт цӀыхум зыригъэсэнум Ӏэшъагъэм. Адыгэхэм пщы-уэркъ унагъуэхэм пшъашъэхэр илъэситхум щыкӀэдзауэ ирагэсэн кӀадзэт дышъэ идэм, уагъэ, шъагъэ, чышъэ, дэнлэч, шыкъу шъынхэм.
Шынтыку
Шынтыку (Шундук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Жьецкъуэлэн
Тхылъхэр
Категориэ:Жьецхэр
Мустафа Кемал Ататурк
Гъашъэтхыдэр
1905 гъэм Мустафа дзэм къулыкъу ехьын кӀедзэ, а зэманыгъуэм идежь шъэху-гуп зэхегъэхьэ дзэм хэт коррупциэм пэщытыну. 1913 гъэм дзэм и атташе мэхъур Софиам. Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ бэлыхьу тыркудзэм и дзэзэчу тета Чанаккалем идежь зауэ екӀуэкӀам. 1915 гъэм инджылыз-фрэнджыдзэхэр Арыбуруным дежь къигъэувыӀа яуж Мустафар полковник ӀэнатӀэгъуэ ирата. Яужым текӀуэныгъэ бжыгъэ къихьа а зауэм.
МутӀыхъуасуа
Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ
Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ шхуӀар - псыхъуэм идежь къурщытӀ лъэныкъуитӀымкӀэ зэхуэзэт, дэхьапӀэм ехьчу. Мывэ къыхахурэ, къалэ щашьым къуршъхэр ираха.
Мыекъуапэ
Тхыдэр
Къалэр щыхалъхьар 25 накъыгъэм 1857 гъэм, урыс быдапӀэ хуэду дзэзэчэ Козловскэм ишъа.
Къэрэшей-Шэрджэс
Хэкумэтхыр
И гъунапкъэхэр къуэхьэпӀэмкӀэ Краснодар къэралымкӀэ ирокӀуэ, ишъхъэрэмкӀэ Ставропол Къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэралым, ипшъэмкӀэ Апхъазымрэ Курджымрэ.
ЖьындуцӀыкӀу
Теплъэр
И теплъэкӀэ щхъуэ-гъуабжэщ, кусэ жьгъейхэр хэсу. Ныбэ щӀагъым нэхъ хужьыфэ къыщӀэуэу. И кӀыхьагъыр см. 15-20 нос.
Тхьэ
Тхьэр я фӀэщ зэрыхъур дунейм
2009 гъэм ирагъэкӀуэкӀа щӀэупщӀэмкӀэ дунейм тет цӀэхухэр мэхъу: чыристэну — 33%, муслъымхэу — 21%, иудаизмым щӀэтхэр — 0,22%, хиндуизм — 14%, буддизмым щӀэтхэр — 6%, китай хабзэ динхэм щӀэтхэр — 6%, нэгъуэщӀ динхэм щӀэтхэр — 6%, тхьэншэхэр — 16 %.
ЖьындуцӀыкӀу
Тхылъхэр
Категориэ:ЖьындуцӀыкӀухэр
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Тхыдэр
Абы къищынэмыщӀа, лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэп мазэцӀэхэмрэ махуэцӀэхэмрэ. КӀэщӀу жыпӀэмэ, календархэр (махуэгъэпсхэр) щызэгъэпщащ, щызэпкърыхащ. Мы лэжьыгъэр егъэджакӀуэхэм («лексикэ» разделыр щрагъэджым деж), студентхэм, бзэм елэжьхэм къагъэсэбэп хъунущ. КъинэмыщӀауэ, этнографием дихьэххэм, адыгэ календарым и къежьапӀэм куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщӀыну мурад зиӀэ, зи бзэр фӀыуэ зылъагъу адыгэ псоми щхьэпэ яхуэхъуну Лэжьыгъэр щыттхым тегъэщӀапӀэ тщӀащ:МафӀэдз С.и «Адыгэ хабзэ»р, Хьэкъун Ш., Шэрджэс А. зэдатха «Адыгэхэмрэ ахэм я хабзэхэмрэ» жыхуиӀэтхылъхэр; адыгэбзэ, адыгеибзэ псалъалъэхэр; «Уэр папщӀэ», «Адыгэ хэку»журналхэр; Шагъыр А. и «Этимологический словарь адыгских (черкесских)языков» жыхуиӀэр, нэгъуэщӀ тхыгъэ куэд.
Жыггуащэ
Теплъэр
Жыг-гуащэм и сурэтым антропоморфуи изоморфуи мыхьэнэ хэлъу къыхокӀыр. Зэргъэлъэгъуар жыгышху, шӀым къыщыкӀидзу уэгум нэсу, и теплъэкӀэ Дунейжыгым ехьчу. Яужырем хуэду зандэгъуэкӀэ зэпегъэувэр «икӀагъыр-ишъхьэр», «шӀыгур-уафэр», «шӀыгу-хьэдырхэ». Зы ӀуэрыӀуатэм Нартхэм я хъыбарым хэхьам, Жыг-гуащэм пэмыкӀ мыхьэнэхэри зэрехьэ, зы къэбэрдей хъыбарым зэрхэтыр мыра: — НакӀуэ, сыфшэ, — жиӀэри Лъэпщ, тхьэӀухудхэм яуж иувэри кӀуащ. Нэсмэ, зы жыг зэрамыщӀэж щытщ, жыгыуи мыжыгщ, цӀыхуи мыцӀыхущ — зи щӀысыр къыпхуэмыщӀэну. И лъабжьэр кууэ щӀым хэту, и щхьэцыр пшэм хуэду уэгум инышху телъу, и ӀитӀыр цӀыхуӀэу, и нэкӀур дахэм я нэхъ дахэу, дыщэмрэ дыжьынымрэ къыхэщӀыкӀауэ.
Удзхуэусэ
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Азиэм я мэз-губгъуэхэм. Къаукъазым щыӀэхэр лъэтэжкъым, бжыгъэкӀэ курытщ. Къриш мэкъамэм и дахагъкӀэ, жьгъырыуагъкӀэ удзхуэусэр хэпщӀыкӀыу ящхьэщокӀ и лъэпкъэгъухэм. Уэрэд жыӀэн иублэрэкӀэ хъум задэу уэгум дрегъэзей метрэ 50 хуэдизкӀэ, атӀанэ зэман гуэрэкӀэ хъурейуэ къелъэтыхь, иужькӀэ занщӀэу зыкъыредзыхри удзым къыхохуэ.
КӀэпхъпащӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэхэр зэкӀэлъыпыту къытокӀэ, псоурэ иэ зэгуэхауэ щытху.
Твер област
Твер област (Тверская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Твер.
Дагъыстэн
Тхыдэр
Лъэхъэнэ курытхэм и пэхэм, VI—XI лъэхъэнэхэм Дагъыстэным и шӀыпӀэм къэрал Сарир зэфӀоувэ, и къалэнэхъышъхьу хъур Хунзах. VII лъэхъэнэхэм мыслымэн диныр йохьэ шӀыпӀэм, диныр шӀыпӀэм щызэфӀэувэр XV лъэхъэнэм. Дагъыстэным и ишъхъэрэ лъэныкъуэр хазархэм яӀыгъ.
XVI лъэхъэнэм Урысей къэралым зекӀуэ зытӀущ ешъыр Дагъыстэныр иубыдыным шъхьэкӀэ, ауэ и къэру къихькъым.
АдминистрациэмкӀэ и гуэчыгъуэр
АдминистрациэкӀэ Дагъыстэныр куей 42-кӀэ мэгуэчыр.
Сэтэней
КъызхэкӀар
И анэр Лалыхуэ-гуащэ и адэр Уэзрокъатхъуэ пэмыкӀыу Уэрдэш. ЗдапӀар Къэрдэнхэ я лъэпкъым.
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Бажьэ хуэду зигъазу,
Собэр-Ӏуашъхь
Собэ́р-Ӏуа́щхьэ, Собэ́р-Ӏуашъхь — Краснодар къэралым и Северскэ къедзыгъуэм хэт Ӏуашъхьэ, Афыпсрэ Убынрэ я псыхъуэ зэхуакум. Ӏуашъхьэм и шыгур губгъуэ занкӀэшху щыт, кӀыхьагъкӀэ зы км хуэдизу, и бгъуагъкӀэ метрэ 500 хуэдизу.
Гималайхэр
Хэкумэтхыр
Гималайхэр Индрэ Гангрэ я сэтейм я шъхьэщыту макӀуэ, щэуэ я лъэгагъыр хэхъурэ дэкӀуеуэ, япэрытхэр Шивалик Ӏуашъхьэхэра, абыхэм яужкӀэ кӀуэхэр Гималай цӀыкӀухэр ( абым хэту шытххэр Пир Панджал, Дхаоладхар пэмыкӀхэри) абыхэм къахэгъэкӀауэ къуэ кӀыхьхэмкӀэ (Катманду, Кашмир пэмыкӀхэр) Гималаишхуэхэр ирокӀуэ, ар мэгуэчыр лъэныкъуэху - Ассам, Непал, Кумаон, Пенджаб ГималайхэмкӀэ джоуэ.
КъэкӀыгъэхэм я пӀашъхьэгъуэхэр
Ишъхъэрэ зандэгъуэхэм, нэхъ гъушъу щытхэм, муссонхэм я лъэшыгъэр здэкӀуэдым щӀынэкӀыгъуэхэмрэ губгъуэхэмрэ нэхъыбу ятелъ. Ӏуашъхьэ лъэгухэм саваннэ сурэту иэ тхьэмпэбанэ мэзхэр якӀэт, аткӀэ нэхъ мэз Ӏувхэр тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэхэр. КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, лъэгапӀэ метрэ 1, 000 нэс бгыхэр псыпцӀэ мэзхэр ятет, джунглэхэм яхьчу, я цӀэр "терайхэ". Нэхъ лъагу тропик мэзхэр кӀадзэ тобылыгъухэр, чыцӀыбжъейхэр, енэб жыгейхэр якӀэту. Метрэ 2, 000 лъэгапӀэм щыкӀэдзауэ тхьэмпэ пкӀашъхьэ мэзхэр къожьэ жыгейхэр, магнолиэхэр, жыгдэгухэр, блачэхэр якӀэту. Метрэ 2, 600 здыфӀэкӀым тхьэмпэбанэ жыгхэр къожьэ, ябыхэми яхэту Гималай уэздыгъейрэ, Гималай псейрэ. ЛъэгапӀэ 3, 500 щыкӀэдзауэ 4, 000 нэс аӀуейгъурцхэмрэ, пабжъэ лъахъчэхэмрэ, къешъхьэ лыцхэмрэ къыщокӀхэ. Метрэ 5, 000 здыфӀэкӀ лъэгапӀэхэм шӀыпӀэр нэкӀыгъу мэхъухэр. Уэс мыткӀухэр здытелъ шӀыпӀэхэм я гъунапкъэр метрэ 4, 500 щыкӀэдзауэ (ипщъэ лъэныкъуэм), метрэ 6, 000 (ишъхъэрэмкӀэ) ирокӀуэхэ.
Псыхъуэгуащэ
Сурэтымрэ псэукӀэмрэ
Псыхъуэгуащэр адыгэхэм «зэралъагъутэр» бзылъхугъэ упцӀэна, шъхьэц дахэ кӀыхьышхуэ зтет. Хъыбархэм нэхъыбу къызэрхэкӀхэмкӀэ Псыхъуэгуащэр псыӀуфэхэм ядежь Ӏуст, и мажьэмкӀэ и шхьэцхэр ижьу. И сурэтымкӀэ/теплъэмкӀэ Псыхъуэгуащэр еуропей ундинэмрэ урыс русалкэмрэ я хуэдэ къэрэпс. И шъхьэц кӀыхьми и пцӀэнагъэми игъэлъагъуэр псы дунем зэр пышъар, зэр щыщыр, абы и мажьэмкӀэ и къэрур къызэрхэкӀыр.
Беслъэней (къуажэ)
ЕДЗ-м и зэманыгъуэр
1942 гъэм и шышъхьэӀум Адыгэ аутоном къедзыгъуэм гъогу пхырыкӀт Курджы ССР-м кӀуэуэ, абымкӀэ Ленинград блокадэм хэтам сэбийхэр ирачу. Беслъэней къуаджэм ипэмыджыжьу гъогум ирикӀуэ зы гу къэувэӀа, 32 сэби ису, тхьэмахуэ бжыгъэкӀэ гъогу тета сэбихэр нэхъыбу сымаджэхэт, куэдыр хьэлъу. А хъыбарыр кӀэху къуаджэм нэса, джылэр зэхуэсри унафэ яшъа сэбихэр унагъуэ-унагъу зэбгыраху къуаджэм къагъэнэн.
Нартхэр
Къызэрежьар
Лъэпкъхэм я ӀуэрыӀуатэхэр зыгъэбагъуэ хъуар я Хэку хъыбарыжъхэра, лъэпкъэгъу зэманыгъэм зэфӀэувар матриархатым фӀэкӀагъеуэ. Нарт ӀуэрыӀуатэхэм яуж лъэпкъэгъу зэхъуэкӀыгъуэ екӀуэкӀахэм ящыщи зыхиубыда. Иджыри къыздынэсым и къэрур кӀуэдкъым, Адыгэ Хэкухэм (Адыгейм, Къэбэрдем, Шэрджэсым), Абазэм, Осетиэм джэгуакӀуэ бжыгъэхэр дэс Нартхэм я пшыналъэ зезыхьэ. Адыгэхэмрэ осетинхэмрэ я Нарт хъыбархэр лӀэшъыгъуэ XIX и кум щыкӀэдзауэ тхыгъэхэм иратхэн кӀадза, пэмыкӀ лъэпкъхэм яхэр нэхъ гувауэ.
КӀыгуугу лъэпкъыр
Теплъэр
ТеплъэкӀэ нэм зыкъыщӀадзэкъым, хъухэмрэ анэхэмрэ зэхэгъэкӀыгъуейщ, лъэпхъуамбэ плӀырыплӀхэщ, тӀурытӀу зэпэщӀэхауэ, я пэр мащӀэу гъэшауэ, жабгъуэхэщ.
Хы хуит
Хы хуитым и псхэр къызэрагъэсэбэп
Хы хуитым и псхэр къагъэсэбэп — Лъэпкъыгъуэ ижь императив принцип хуитыныгъэ унафэм къыхэкӀыу. Абы унафэу егъэув зы къэралым а псыхэми абы къащхьэщыт хьэуахэми я къэрал унафэ траувэ мыхъуну икӀи зы къэралым нэгъуэщӀ къэралым а псыхэм и къухь къызэрыригъэкӀухьым шэч трилъхьэ мыхъуну икӀи а кхъухьхэм пэрымыуэну.
Бабыщгъуабжэ
Теплъэр
Инкъым, нэхъ пӀащэхэм ч. 1,3-рэм нэс къащэчыр. Гъунэгъуу уемыплъмэ и щхьи и пкъи гъуабжафэ къыпфӀощӀ, щыщыткӀи щылъатэкӀи и дамэхухэр ӀупщӀу болъагъу. Гъуалъхьэжыгъуэм хъум и тхыцӀэр — гъуабжэщ, щхьэр гъуэ-гъуабжафэщ, пщэ къыхэкӀыпӀэр, хулъащхьэр, бгъэр, джабэхэр хужь-фӀыцӀэ зэхэпхъауэ кърохыр. Анэм и теплъэр нэхъ зэфэзэщщ.
Калуга област
Калуга област (Калужская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Калуга.
Уысэрэжъ
Сурэтыр
Абдежьым дызэплъын хуер Уысэрыжъым зэрашъын къуэдер зэраджыриӀэра, езы Ӏэмэпсымэхэр зи Ӏэшъагъэ хъур Лъэпшъымрэ Хъуыдымыжьымрэ, Нарт Хэкум я цӀэрыӀуэ гъукӀэхэм икӀи тхьэуэ щытхэм.
КӀыкъыр
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-улъиягъафэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэ-фӀыцӀафэхэр къыхэщу, щхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ щхъуэщ
Мыщэ
Здэпсохэр
Мышъэхэр шӀыпӀу хъуам щопсохэ Австралиэ, Антарктидэ, Африкэм джоуэ щымыхъукӀэ. Япэреуэ здисахэр: Еуропэми, Азиэми (Арави хы тӀыгуныкъэм щымыхъукӀэ); Ишъхъэрэ Америкэм Мехикэ икум нэгъунэ; Ипшъэ Америкэм икъушъхьахэм. Еуропэм инэхъэбэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Японым мышъэхэм я нэхъыбэр кӀуэда. Абы лажьэ зиӀар цӀыхум и Ӏэшъагъэра
Зэрыпсохэр
Категориэ:ШэрыпӀхэр
Муниципал къэхъугъэхэр
Урысейм и муниципал къэхъугъэхэм я бжыгъэр
ИщӀагъэм щӀэт таблицэм къегъэлъагъуэ 2008 гъэ лъандэрэ Урысейм и муниципал къэхъуэгъэхэм я бжыгъэм зэрызихъуэжар.
Къутатеикъуэпс
Къутатеикъуэпс (Худатойко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, Бгыхум къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Шэшэн Республикэ
Тхыдэр
1957 гъэм МИРССА-р зафӀагъувэжь. 1991 гъэм РССЗ-р зэгохур, къэралым и ӀэнатӀашъхьэр къэрууншэ мэхъур, Мычгыш Республикэ Нохчи-чо (Ичкериэ) къыхагъэкӀ, и тхьэмаду техьэр Дудай Джохар. Шэшэн Республикэм и хутыныгъэр дунейм и зы къэралым къилъытакъым Урысейри яхэту.
Джылэр
Росстатым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр — 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %.
Администациэ гуэшыгъуэр
Къэралым и къалэ нэхъышъхьу щытыр Грознэ, пэмыкӀыу къалэ джоуэ пӀэ зиӀэхэр хьэблэ Аргунрэ Гудермесрэ. АдминистрациэкӀэ Шэшэн Республикэр куеё 15 мэгъуэшыр.
Литоу
Категориэ:Литоу
Унэбзу
Здэпсэухэр
Унэбзухэр дэни щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щащӀ: унащхьэхэм, боущхьэхэм, жыг къудамэхэм, зырегъэзэгъ адрей къуалэбзухэм я абгъуэхэми. Къаукъазым деж унэбзухэм зы гъэм щэ къыраш.
Дэшхуей
Сурэтыр
Езы дэхэм фэ Ӏув ятелъ, кумкӀэр быду щыт. Щыхъухэм идежь, фэр мэгъу, тӀууэ зэгуочыри езэр-езыру дэм къыкӀэрокӀыр.
Мэзбжэн
Мэзбжэн (лат-бз.: Capreolus capreolus, ур-бз.: Косуля европейская) — шэрыпӀ псэушъхьа, шъыхь лъэпӀкъым ящыщу.
Чырхэм яфэр
Чыр къалъхуагъакӀэхэм яфэр уэгу щыт, къэкӀыгъэхэм къыхимыгъэщу. Езы фэр гъуэжь-плъыжьыфу щыт, ныбэмкӀэ пшахъуафу щыту. КӀыбымрэ бгъумкӀэ щырыщу хужь хэпхъауэ ирокӀуэ. ИкумкӀэ ирикӀуэхэр нэхъ къыхощхэ. Мазэ 2-3 идей, фэр нэхъ къуафӀцӀэ мэхъур, гъуабджафэ-плъыжьыфэ хъууэ. Цы плъыжьфэр къыхэкӀыурэ уэгу хэлъахэр хом-хомурэ хокӀыжьыр
Мэзджэд
Сурэтыр
КӀыфэм икӀыхьагъыр см 85 нос, хьалъагъыр кг 1,7-2,0, адакъэхэр анэкӀэхэм нэхъри нэхъ инхэ. Адрей фэзанхэм ялъытамэ мэз джэдым инэ хъуреягъым щымыхъукӀэ ишъхьа псом цы тет. ИкӀапэр кӀыхьу щыт, цы 18 хэту, икӀэм памцӀэ хъуху. Дамэхэр хуэхъуреуэ, мы памцӀу щытхэ. Адакъэхэр нэхъ къуэлэну щыт я цыр.
Африкэ
Иинагъыр 30 065 000 км² мэхъу. ИшӀыпӀэм 55 къэрал хэт, 4 къамылъытауэ, 5 хуиту (хы тӀыгу шӀыпӀэ).
Африкэм иджылэр милиард хуэдиз мэхъур.
Ганг
Псы ихьымрэ псы зыхичэмрэ
Псыуэ ихьыр иныфӀу щыт, къэлъытэгъуэм шъхьэкӀэ Варанаси къалэм идежь и пэм 1,224 км пэщылъым, гъушъэгъуэ гъэми Гангым и бгъуагъыр 430-440 метрэ мэхъур, и кууагъыр метрэ 12 носыр, уэшххэм я гъэм и бгъуагъыр 900-950 метрэм носыр, кууагъыр метрэ 20-м. Бенгал хыжэм псыуэ хихьэу къэлъытэр 12, 000 м³/с.
Лъэпкърэ динрэкӀэ зэхэтыкӀэр
Хэкум дэсым я нэхъыбэр хиндуигъэм пылъхэ, 75 % хуэдиз, бжыгъэкӀэ яуж итыр мыслимэныгъэм пылъхэра 23 % хуэдиз, а псом я щанэ хуэдизыр Бангладешым дэсхэ, къэралым и нэхъыбу щыту. Дин гуп нэхъ цӀыкӀухэм ящыщхэр буддэныгъэ (0,8 %), сикхыгъэмрэ чыристэныгъэмрэ (0,5 % тӀуми яӀу), джайныгъэ (0,1 %).
ПсыхъуэжыгыуӀу
Тхылъхэр
Категориэ:ЖыгыуӀухэр
Афгъанистэн
Хэкумэтх
ШӀыкӀэлъыгъуэ сэбэпыгъуэ къэралым иӀэ — фатэгын, гас, налмэсхэр, гъущӀнывэхэр. Ауэ абыхэм я елэжьыным зэран хуэхъур къуэкӀэ-бгыкӀэ шӀыпӀэмрэ ифраструктурэ зэфӀэмыгъэувамрэ.
Мэзкуу
Мэзкуу (Москва) — Урысей Федерациэм икъалъэ Ӏэташъхьа.
Хэкумэтх
Мэзкуу Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм икум ит, Окарэ Индыл псыхэмрэ язэхуакум. Смоленск бгыхэмрэ Мэзкуу бгыхэмрэ здызэхуэзэм (къуэхьапӀэмкӀэ), Мэзкуу псымрэ Ока псымрэ ягубгъуэм (къуэкӀыпӀэмкӀэ), Мещор губгъуэ лъахъчэм (ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ) Калъэм шӀы иубыдыр 2006 гъэмкӀэ 1081 км², ар хэку хуэду Урысейм псом нэхъри нэхъ цӀыкӀу мэхъу. Инэхъыбэ хапӀэр (877 км²) ихъуреягъым ирикӀуэ гъогум икӀуэцӀым ит, адреир (204 км²) игъунэмкӀэ.
Тхыдэ
XIII илъэсишъэхэм Мэзкуу япэреуэ къалэ Ӏаташъхьа мэхъу, пщы хэкум. 1213 гъэм абдежьым пщыкъуэ Владимир Всеволод икъуэ, тӀэкӀурэ дотысхьа, къалэр икъуэш Юриэм зэауэкӀэ къытрихауэ, ауэ яужым Мэзкуу иритыжьын хуэй мэхъужь. ТӀэкӀу текӀауэ Владимирым къэгъэзэжьри аргуэру къалэр еубыдри, дунем емыхыжь кӀышъэ ( 1228 гъ. ) еӀыгъыр.
Афгъанистэн
Тхыдэ
Къэралым джылэ зауэ къожьэр, иджыри къыздынэсым йокӀуэкӀ. 1979 гъэм къэралым советхэм я дзэр йохьэ (1989 гъэм щикӀыжьахэр). Советхэм я дзэр икӀыжьа яуж АДР-р хокӀуадэ.
Жанэ (псы)
Жанэ (Жане) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Мэзыпэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
БабыщкӀэпсыгъуэ
Здэпсэухэр
Мы бабыщ лӀэужьыгъуэм хуабжьу зиубгъуащ. Щогъуалъхьэ Еуропэми, Азиэми, Америкэми. Нэхъыбэу уздыпэщӀэхуэр къэкӀыгъэ зэбэкӀ псыӀуфэхэращ. Псалъэм папщӀэ, гъэмахуэм бабыщкӀэпсыгъуэхэр щыплъагъунущ Псыжъ, Инжыджышхуэ, ИнжыджцӀыкӀу, Тэрч, Бахъсэн я Ӏуфэхэм.
Луксембург
Луксембург (лукс.-бз. Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Луксембург
ПсыхъуэпцӀащхъуэ
Теплъэр
Адрей лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ (сырыхуфэщ), и хулъащхьэмрэ бгъэмрэ щхъуэ-гъуабжэщ кусабгъуэ ирекӀуэкӀыу. Анэхэр нэхъ цӀыкӀущ хъуэхэм нэхърэ.
Уэсхьэгуагуэ
Теплъэр
Адрей и лъэпкъэгъухэм яхуэмыдэу бжьакъуэ цӀыкӀухэм ещхьу, и щхьэщыгубгъухэм цы пхьашэ кӀыхьхэр тетщ. ЩхьэщӀыбыр, пщэ щӀыбыр плъыфэ-щхъуэщ; тхыцӀэр — пщахъуэ-гъуабжафэщ; жьэгъур — хужьщ, е гъуэжь-фагъуэщ; ныбэ щӀагъыр хужьщ; джабэхэм щхъуэ-хужьыфэ, е гъуабжафэ къащӀоуэ.
Шам
Тхыдэр
Мыслимэныгъэр Шамым 661 гъэм ихьа, Дамаск Халифатым и къалэ нэхъышъхьэ щыхъуам, Ӏумаядхэм я ӀэнатӀэгъуэм щыгъуэ. А зэманыгъуэм Халифатыр къэрал лъэшышху щытт, Пиреней хы тӀыгуныкъуэм щыкӀидзэти Азиэ Курытым нэст. Дамаскыр хьэрып къэралыгъуэм экономикэмкӀи, шъэныгъэхэмкӀи шъхьэщыт хъуа VIII лъэхъэнэм, дунем и къалэ нэхъ инхэм ящыщу. 750 гъэм Ӏумаядхэр Аббасхэм трамыхуа кӀышъэ, яужым къалэ нэхъышъхьэри Багдад яхьа. XIII лъэхъэнэм и кум Дамаскыр МамлыкӀу империэм и куейм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1400 гъэм Шамым монголыдзэр тоуэ. Темырлэным къалэр зехекъутэ, ехъункӀри мылъку хъуар Самаркандым дечыр. 1517 гъэм Шамыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀохуэм илъэсишъэ зытӀущкӀэ.
Сэтэней (удз)
ЗэрзэфӀэтыр
Гъагъэхэр цӀыку щытхэ, гупышху зэхэубыдауэ гъэчхэм къатокӀэ гъуэжьрэ хужьрэ зэхэлъу, мэфӀ яӀу. Апхуэдэ зы гъэчым икӀыхьагъыр см. 20 нэсыфыну. Щыгъагъэр мэкъуауэгъуэм бадзэуэгъуэм.
ПхъэцӀыч
ЗэфӀэтыкӀэр
1960 гъэхэм щыкӀэдзауэ къэӀохугъуэм итыр: кӀыхьэгъыр — мм 300-350; пхъэмбгъухэм я гъумагъыр — мм 170-180, яужым ар мм 100-170 мэхъур. Пхъэмбгъухэм я бгъуагъыр мм 40-50, яужым мм 50-100 мэхъухэр. Иджырей пхъэкӀычхэм я къум и кӀыхьагъыр мм 260-290 хуэдиз мэхъур; пхъэмгъу хэтыр 6-9, я кӀыхьагъыр мм 165-170 хъууэ, мм 45-50 я бгъуагъу, мм 4-6 гъумагъу.
Къанокъуэ Арсен
КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и IV нагъыщэр; Зэныбжьэгъугъэм и орденыр.
Шам
Тхыдэр
1958 гъэм мэзаем и 22-м Шамымрэ Мысырымрэ зы къэралу зэхохьэхэ Хьэрып республикэ зэгуэт и къалэ нэхъышъхьу хъуар Каир. Къэралым и президент хъуар Гамал Абдэл Насэр, шамхэми ӀэнатӀэпӀашъхьэ куэд ялъыса, ауэ куэд темыкӀыу Насэрым шам политикэ партиэхэр зэхегъэкӀ, аграриэр, къыдэгъэкӀыгъуэхэр, банк лэжьыгъуэхэр къэралыгъуэ лъэпкъэгъу ешъхэр. 1961 фокӀадэм и 28 Дамаскым дзэзэшэ гупым я унафэкӀэ къэрал зэхъуэкӀыгъуэ йокӀуэкӀ, Шамыр аргуэру хуит мэхъур.
ПсыӀэрышэ
ПсыӀэрышэхэр зэрызэхадзхэр
Кхъухь зекӀуэпӀэ псыӀэрышэхэр — псы къабзэкӀэрэ шуугъэкӀэрэ еугуэш. Абыхэм псыхэр, псыхъурейхэр, хыхэр е хышхуэхэр зэпащӀэхэр икӀи абыхэм кхъухьжьей цӀыкӀум щыщӀэдзауэ кхъухьшхуэхэм нэс къыщакӀухьыфын хуэдэу ящӀ.
Псыхэр зэпызыщӀЭ псыӀэрышэхэр яугуэш — транзитнэкӀэ (псылъэ куэд зэпыщӀэ), псы угуэшкӀэ (пситӀым я бассейнхэр зэпещӀэ), зэпызыщӀэхэкӀэ (псыхэр ину зызужа центрхэм хуашэ), къыракӀуэкӀкӀэрэ (псыгъхэр ерэ быркъуэшыкъуэ пӀэхэр къыракӀухьэкӀ).
Чыщбалъкъ
Чыщбалъкъ (Кичмалка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 63 хуэдиз мэхъур.
Лагунэ
Лагунэ (lacus — псыхъурей) — хым ерэ псыхъурейм, зэву пшахъуэ техьакӀэ е коралл рифкӀэ къыгуэгъэщхьэхукӀа псылъэ цӀыкӀу.
Псом нэхъ нэхъ цӀэрыӀуэ лагунэу ябж — Венециэ лагунэр. Япэм щыгъуэ лагунэкӀэ зэджэу щтар а зырат. ТӀэкӀу тӀэкӀурэ а цӀр мыдрей хы Ӏуфэм дегъэубыда чэндж псылъэхэм иреджахэу хъуащ.
Ишхъэрэ Ӏэсетиэ
Хэкумэтх
ШӀыр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къуэкӀэбгыкӀэ. Хьэуар — курыт-континенту щыт, курыт температурэр щӀышылэм — −5° С, мэкъуауэгъуэм — +24° С, къэхыр — 400—500 мм гъэм.
Тхыдэр
Ингушхэмрэ Мышгычхэмрэ ирагъэкӀа яуж Ищхъэрэ Ӏэсетиэм Мышгыч-Ингушейм и хэку гуэрэхэр хуагъэкӀуа.
Къалэ жылагъуэ
Къалэ тӀысыпӀэ къалэ куейуэ щымытхэр Муниципал къедзыгъуэхэм хеубыдэхэр.
КӀукӀумяу
Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-хужьыфэщ ӀэпапӀэхэр хэсу. Нэхэм я къэухьыр, кӀэ щӀагъыр, ныбэ щӀагъыр — хужьщ.
ЦӀыхум и хущытыкӀэр
КӀукӀумяухэм яхуэмыфащу адыгэхэми, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми фэжагъуэ ираплъ. Къалъытэ, псалъэм папщӀэ, ар зи унащхьэ тетӀысхьэу къуажэм и унагъуэм нэщхъеягъуэ къыщыхъуну. Брэм А. етх «''Йомыгъэлейуэ жыпӀэ хъунущ цӀыхур кӀукӀумяум нэхъ щышынэу, кӀукӀумяур езым къызэрыщышынэм нэхърэ. ЩӀыпӀэ куэдым мы къуалэбзу удэзыхьэхым насыпыншагъэ къихьу ялъытэ. Ауэ Ипщэ Еуропэм ар фӀыуэ къыщалъагъу, Аустрэм деж абы куэдрэ ирощакӀуэ, икӀи зэрыжаӀэщи, хуабжьу йохъулӀэхэр.''»
Бабыщ теплъэ лъэпкъыр
Бабыщ теплъэ лъэпкъыр — къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 70-м нэс.
КӀукӀумяугъуэ
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэщ, къуалэбзу жьгъейщ, гъудэбадзи щышх щыӀэщ. МэщакӀуэ жэщкӀи махуэкӀи.
Елэн
Здэпсохэр
Елэнхэм я шӀыпӀэр Еуропэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ Азиэмрэ. Балкан хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Азиэ КъуэхьэпӀэм носыр (Аравий хы тӀыгуныкъуэр хэмыту), Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хокӀыр, Китаймрэ Монголымрэ я ишъхърэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм нэс макӀуэ. Елэнхэр шӀыпӀэ нэхъ гъушъэхэм щопсоухэр, жыг здэщымыӀэ губгъуэхэм, пшахъуалъэхэм. ЗэзэмызэкӀэ удзкӀэ зэхэкӀа джабэ лъэныкъуэхэми щалъагъухэр. МакӀыу а псэушъхьэхэр къушъхьэхэми щагъуэтхэр м 3 000 лъэгапӀэхэм. Ди лъэхъэнэ къэкӀуэкӀым елэн куэдхэр санэхухадэхэм, паркхэм, хьаблэхэми щопсоухэ.
Шырхэр
Елэным и псэфыныр мазэ пшъыкӀузым носыр, ар зытеухуар и яйцеклетка хур зыхэхьэр япэ шъыкӀэ «зегъэпсэху» яужым зэфӀэувэн кӀедзэ. Щылъхуэм идежь елэным зым къыщыкӀэдзауэ блым нэгъунэ шыр къыихьыфэну (нэхъыбэм плъы-тху къэлъху). Шырхэр цӀыкӀу Ӏэуэ, нэфу къохъухэ ауэ кӀэх хохъуэхэ, зы мазэ текӀа яуж бызышэр къагъанэ. Бзыхэм я Ӏэплъэпкъыр щызэфӀэувэр мэзищ щырикъум идежь, хъухэм илъэс щырикъум. Къагъэшъым шъхьэкӀэ яшъэр макӀэ ауэ ӀэрыпӀу яӀыгъхэр илъэсибгъу хуэдиз къагъашъэ.
Хьэщ
Зэрзэпыхьэхэмрэ зэрзэфӀэувэмрэ
МэзитӀ хуэдиз щирикъуэм чырхэр прайдым хохьэхэ.
Хабзэ зэхэтыкӀэр
хьэщыхъу нэхъышъхьэм и прайдым иубыд хапӀэм и гъунапкъэхэр и гъутхьэпсыр триутхурэ пӀэ ешъыр, абым щымыхъукӀэ адрей хамэ хьэщхэм и гъуахъуэнымкӀэ ярегъашъэ шӀыпӀэр абым еуэ зэрыщытыр. Апхуэду шэныр зэрыщытыр зэпхар хьэщыбзхэм пэмыкӀ хьэщхэр пэмыхьэн шъхьэкӀэ, бзыхэр здэшъакӀуэ шӀыпӀэр амалыншу езым еуи къелъытэ.
хьэщыкӀэ иэ зытущ гуэрэ, пэмыкӀ хьэщым и шӀыпӀэм екъуэкъун кӀадзэмэ амал хэмылъу абым зауэ къыхокӀ. хьэщыбзхэрамэ сыт къэмыхъуауэ хаму пэмыкӀ бзы гуэрэм прайдым хэхьэн гугъэ ишъмэ а сэхьэту хапӀэм ирахур.
Ӏестуарий
Ӏестуа́рий (aestuarium — хым щӀихъумэ псыпэ) — арыхъуанэм ещхьу псыр хым щыхэлъадэм деж, хым щӀихъумэ псыпэм зэреджэ.
Ӏестуарийм и щытыкӀэм пэбгъэув хъунущ псым и делтэр.
Псынабэ
Хэкумэтх
Къуажэ тӀысыпӀэм щӀы иӀыгъыр 18 км2 мэхъу.
Нил
Нил и ежэхыкӀэр
Викториэм и ишъхъэрэ лъэныкъэм щыкӀэдзауэ къыхэж псыр Алберт псыхъурейм нэс ежэхым (Угандэ, КъуэкӀыпӀэ Африкэм) цӀэ зэрихьэр Викториэ Нил. Абым и кӀыхьэгъыр км 420 хуэдиз мэхъур. Угандэм и бгылъэхэм хэжу псыкъелъэ бжыгъэ ешъыр псым, абыхэм ящыщу нэхъ индыдэр Мерчисоныра и лъэгагъыр метрэ 40 носыр. Псыр Киоган псыхъурейм и пхия шӀыпӀэмкӀэ хожри Алберт псыхъурейм холъадэ Угандэмрэ КРД-мрэ я гъунапкъэм дежь.
А лъэныкъуэм нэхъ индыду щытхэр псым хэлъадэхэм: Бахр эл Газалымрэ Собатымрэ, я псыхэр бгыхэм къэжэхурэ ятӀэху куэду яхэлъ, абым шъхьэкӀэ я фэр утхъуауэ щытхэ хужьыфу.
Эльмесхъан Хьэгъундокъуэ
Эльмесхъан къыщалъхуар Санкт Петербургщ. Смольнэ ц1ыхубз еджап1эр къиухащ. Дунейпсо Зауэхэм япэми ет1уанэми хэтащ. И яп1э щхьэгъусэ дунейм пасэу ехыжам Николай Баженов и унэцэр зэрихьэу ц1эры1уэ хъуащ. Шанел и деж щылэжьащ щыгъын игъэлъагъуэу ик1и ц1эры1уэ тедзэхэм «ВОГ» ик1и «Фемина» и сурэт къылалъхьащ мызэ мыт1эу. 1934 гъэм граф Станислав де Люарым щхьэгъусэ хуэхъуащ, католик диныр къищтэри Ирене Лейла жа1эу еджэу щ1адзащ. Дунейпсо зауэ е1туанэм щыщ1ыдзам сымаджэщым и щхьэтету щытащ, ц1ыху куэди къыригъэлащ. Абы теухуауэ Француз республикам къыхуигъэфэщащ къэрал правительствэм и ордену зэмыл1эужьыгъуэ абы яхэту Францым и нэхъ лъап1э дыдэр Ordre national de la Légion d'honneur. 1985 гъэм дунейм щехыжам зауэлъхэм хуагъэфэщэ пщ1эшхуэ и1эу Сент-Женевьев-де-Буа кхъэм щыщ1алъхьащ. Абы хуэдэ пщ1э Эльмесхъан ф1эк1 нэгъуэщ ц1ыхубзым къыхуагъэфэщакъым. 2001 гъэм француз тхак1уэ Гимет Де Сэриньи(Guillemette de Sairigné «La Сircassienne»), тхылъ итхащ ирен и гъащ1эм теухуауэ « Адыгэ ц1ыхубз» и ц1эу. 2012 гъэм Жансурэт Зек1уэрей трихащ «Адыгэ ц1ыхубзыр к1уэдыжынкъым..» жыхуи1э документальнэ нэтынэр.
Таукъуэ Лъэпщыкъуэ
Хъыбарыжьым зэрыжиӀэмкӀэ, Къетыкъуэхэ я пщылӀт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкӀэ, Къетыкъуэ Хьэмырзэ и джэгуакӀуэ гупым я тхьэмадэу щытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм тетар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лӀэщӀыгъуэм икухэм, и етӀуанэ Ӏыхьэм хуозэ. Ар зи тхьэмада джэгуакӀуэ гупыр лӀибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къэбэрдейр шу мин 15-рэ лъэсыдзэшхуэрэ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ урысеидзэм, фи быдапӀэхэр ди щӀым тефх, фи дзэри тефшыж, жаӀэри. Зи шыжьэ емыкъуж къэралым ар щимыдэм, зауэр ирагъажьэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкӀэ зэзэуащ, урысыдзэри фӀыуэ ирагъэкӀуэтыжащ, быдапӀэ зыбжани ягъэсащ. АрщхьэкӀэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщӀат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекӀуэри 1779 гъэм фокӀадэм и 29-м къэбэрдеидзэр Къетыкъуэ тӀуащӀэм (Псыхъурей деж) даукӀыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фӀащащ.
КӀуэцӀ хы
Псом нэхърэ нэхъыбэ кӀуэцӀ хы зиӀэр Индонезиэщ. Абы и хы тӀыгу зэхуакум дэт хыхэм я нэхъыбэм а къэралым и зы унафэр зыщӀэтыр, ауэ хы абы хы ижь идахэм къазэрыхэкӀ, адрей къэралхэм я кхъухэхэм къыщакӀухьыну хуитщ.
Урысыху
Тхыдэ
1569 гъэм Пщышхуэ Къэрал Литоумрэм Полшэ къэрэлымрэ зэхохьари Посполит къэрал яшъыр.
Хэкухэр
Урысыхур 6 хэкукӀэ гуэча:
Къамботыкъуэ
Къамботыкъуэ (Хамотык) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэлыкъуэпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 9 хуэдиз мэхъур.
Уэрп
Уэрп (Уруп) — Ишъхъэрэ Къаукъазым ежэх псы, Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ хэлъаду.
Ишъхъэрэ Македониэ
ТехэпӀэхэр
Категориэ:Республикэ Македониэ
Шелф хы
Литературэ
Категориэ:Хы
Арчийхэр
Арчийхэр (арч-бз. аршишттиб) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, арчийбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 6, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Дагъыстэным исщ.
Нэгумэ Шорэ
Нэгумэ Шорэ (1794 жэпуэгъуэм и 5 — 1844 мэкъуауэгъуэм и 10) — Нэгумэхьэблэм къэхъуа Джэц и псыхъуэм дэтам Псыхуабэм и пэмыжыжьу. И адэм и адэшхуэр абдзэххэм ящыщт, лъэпкъым къыхэкӀауэ Къэбэрдейм дэтӀысхьат, ӀэнатӀэпӀашъхьэ пщы-уэркъ зэрахьу.
Биографиэ
Бзэр зэришъэрэм ишӀуагъэкӀэ Кавказскэ линием игупчэ штабы зэдзэкӀакӀоу, нэужым а 1-рэ Волжскэ къэзэкъ полкым итхакӀоу ӀэнатӀэхэр зэрихьагъ. Нэгумэм ыбгъэгу хьазырхэр къытепшӀыкӀутӀукӀы, ибгырыпхы сэшхор, къамэр, шхонкӀэкӀыр пышӀагъэх, игъогурыкӀо Ӏалъмэкъы тхылъхэр, тетрадхэр дэлъых. Дзэ къулыкъоу ышӀэрэм дакӀоу еджэ, матхэ, пшъы ымышӀэу ишӀэныгъэ хегъахъо... Аузэ, еджэкӀо чӀыпӀэу зэрытым екӀышъ, егъэджакӀо мэхъу — аманаткӀэ атыгъэ адыгэ кӀэлэцӀыкӀухэу Нальчикы дэсхэр ригъэджэнхэу дзэпащэхэм 1828-рэ илъэсым Шорэр агъакӀо. Ащ бэрэ Ӏоф щимышӀагъэу Петербургы дэтыгъэ Кавказ-къушъхьэчӀэсхэр зыхэт полуэскадроным 1830-рэ илъэсым Нэгумэр агъэкӀожьы, 1835-рэ илъэсым нэс ащ дзэ къулыкъур щехьы. Кавалерием ипоручикыцӀэр иӀэу 1835-рэ илъэсым ар Тифлисы агъакӀо...
БжьэгъалӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
Щыгъагъэр гъатхэм. Гъагъэхэр инхэ, зэрызу (лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гупу зэхэт). Тхьампу 4 ятет, макӀыу 5 -8 щыпыт мэхъу, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъагъэпэцым хуэду икум къыдезыр тхьампэӀузэхэр тхьампэшхуэхэм я курыкум.
Африкэ Лъэпкъхэр
Ишъхъэрэ Африкэ хэку ТЛъХ
ШӀыпӀэр: Мысыр, Ливиэ, Тунис, Алджазаир, Марокко, КъуэхьапӀэ Сахара, нэхъ макӀыу хиубыду Мавританиэ.
КуъэхьапӀэ Африкэ иэ КъуэхьапӀэ Судан ТЛъХ
Псом нэхъри нэхъ ину, нэхъ "гугъу" щыт хэку, икӀуэцӀымкӀэ 3 гуэчыжьу.
Ипшъэ Африкэ ТЛъХ
Ипшъэ Африкэм счыгъуи лъэпкъ кӀэхэр ихьурэ щыта, КъуэкӀыпӀэ Африкэ лъэныкъуэм къыщыкӀэдзауэ банту бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэр I ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ койсан лъэпкъхэм здэпсоуа я шӀыгу нэхъыфӀхэр яубыдурэ (пшахъуалъэ Калахаримрэ НамибымрэкӀэ ирагъэкуэтаху). XIX лъэхъэнэм ипэм нгуни щыщ лъэпкъым иныкъуэр Африкэ Ипшъэ Республикэм ишъхъэрэ лъэныкъуэм итӀысхьахэ, иджырей Зимбабвем (матабеле), Танзаниэм ипшъэ лъэныкъуэ (нгони).
Лъэпкъ Зэгуэтхэр
И лэжьыгъэмрэ зыпылъымрэ зэфӀэзгъувахэр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр ( ЕДЗ ) щекӀуэкӀым, антигитлер коалициэм шъхьэщытахэм. ЦӀэ «Лъэпкъ Зэгуэтхэр» япэреуэ щытраӀуар Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Декларациэм 1 щӀышылэм 1942 гъэм Ӏапэ здыкӀадзам
Антонов Коргон
Антонов Коргон — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Коргоным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 21 хуэдиз мэхъур.
Уэрп къедзыгъуэ
Уэрп къедзыгъуэ (Уарп район, Урупский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
И инагъыр — 2782 км².
Инюпиакыбзэ
Канадэм
Ууммармиутун ПсэлъэкӀэ
Къалэ куей (Урысей)
Къалэ куей — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип, муниципал къедзыгъуэм хэмыхьэу. Апхуэдэ къэхъугъэхэм я зэфӀэкӀхэр тӀысыпӀэ щхьэхуитхэм хуэдэуи муниципал къедзыгъуэхэм я ейхэм хуэдэуи щытыфынущ.
Ӏуащхьэмахуэ
Ӏуащхьэмахуэ (Эльбрус) — Ӏуашъхьа Къэукъазым иде, Кэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я къэрал гъунэр здырикӀуэм Къэукъаз Ӏуашъхьашхуэхэм ишъхъэрэмкӀэ къахэкӀыу щыт. Еуропэм, Урысейм инэхъ лъагэ уашъхьа.
ИцӀэхэр
Адрей цӀэхэр:
Октавиан Аугуст
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Япэрей дунейпсо зауэ
Урысей/совет тхыдэм цӀэ къагъэсэбэпхэтэр Етуанэ Къэрэлъыгъуэ зауэ, Империал зауэ, Джэрмэн зауэ.
КъызхэкӀар
Фрэндж реваншистхэм гугъу яӀэтэр шӀыгу яфӀэкуэдахэр къагъэзэжьын. Абы шъхьэкӀэ 1893 гъэм Фрэнджым тхылъ кӀетхэ Урысей империэм дэкӀыгъу зауэ пэщытыным зэгуэтынху. Британиэшхуэр хуэтэкъым еуропэкӀуэцӀ зэпэубыдыгъэхэм хэхьэну, ауэ джэрмэн дзэ зыкъэзыӀэтым (нэхъыбу хыдзэм) тегушхьыхри 1907 гъэм Антантэм хэхьэ.
Зауэр зэрекӀуэкӀар
ШӀыгум и лэныкъуэ бжыгъэм екӀуэкӀт зауэр, ауэ и гъунапкъэ нэхъ инху щытахэр къуэхьэпӀэр Белгэмрэ Фрэнджымрэ я шӀыпӀэм идежь, къуэкӀыпӀэр Прусиэм, Урысей империэм, Галициэм, Румыниэм. Зауэр кӀэху екӀуэкӀын ягугъа, мазэ зытӀущ нэхъ имыхьыну. Джэрмэным и мурадтэр Фрэнджым и дзэр зэгуиуду яужым и къэрууэ хъуар къуэкӀыпӀэмкӀэ хидзу Урысейми текӀу. Фрэнджымрэ Джэрмэнымрэ я гъунапкъэхэр фӀыуэ гъэбыдауэ зэрщытым шъхьэкӀэ Шлиффен и гугъэмкӀэ теуэн мурад яшъа, я гунэгъу Белгэм мы гъэбыда шӀыпӀэм теу, фрэнджхэм я быдапӀэ гъэхьэзырахэр ягъэчу гъунапкъэ бгъуэуэ зэгокӀхэри ятоуэ.
Очамчыр къедзыгъуэ
Очамчыр къедзыгъуэ (Очамчыра араион, Очамчырский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Очамчыр.
ХэмыкӀхэмзагъэ
ХэмыкӀхэмзагъэ (Хамочхамзако) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэлыкъуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
ПцӀащхъуэ лъэпкъыр
Теплъэр
Я пэхэр хуэщимэщ, жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, лъэбжьанэ лъэщ яфӀэтщ. Дамэ кӀыхьщ, нэхъыбэр кӀэ дыкъуакъуэщ.
БэрэтӀинагъуэ
КъыздэкӀыр
МэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, къуэхэм къыщыкӀыу ухуэзэ.
ШыкӀэпшынэ
Уэрэдым къдеуэн, къафэ мэкъамэ къызырыхах адыгэ Ӏэмэпсымэ.
Бофорт Хы
Псы хэлъадэхэр
Хым хэлъадэ псыхэм нэхъ ин дыдэр Маккензи псыращ, ар хым щыхэлъадэ пӀэм деж хыжьэ бгъуэшхуэ къегъэхъу, тӀыгу шыкъуей куэд къыхэщу. А псым и фэеплъу, хыжьэми Маккензи и цӀэщ. Илъэс къэс Маккензи хым къихехьэр миллиуан 15-м щӀигъу, зэхэлъэлъа материалхэр. Абы нэмыщӀ хым халъадэ псыхэм нэхъ инхэщ Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахулэ, Сагаварникток, Икпикпук икӀи нэгъуэщӀхэри.
ЩӀыпӀэ къулеягъхэр
Хым и нэхъыщхьэ ресурсу щытыр дагъэ фэтыджэн, шелфым телъыращ. Япэу хыр къыщаплъыхьар 1960 гъэхэращ, япэ дагъэщӀэху платформэр 1986 гъэм тращӀыхьащ.
Гъаф
Аплъэпкъыр
Ицхэр гъуабджу щыт, шъхьамрэ кӀыбымрэ нэхъ кӀыф хъууэ. КӀапэмрэ, дамэмрэ ицыхэр гъуабджэ-нэху щытхэ. Идэмашъхьахэм цыхужьхэр хэлъу ирокӀуэ.
КӀапэр кӀэкӀыу щыт, хуэхъуреуэ.
Адэипс
Адэипс (Кийкчи-су) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэджэмым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Тайлэнд
Къэрал зэхэтыкӀэр
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀу щытыр Лъэпкъэгъу Ассамблеэ зэхуэситӀу зэхэкӀыр. Тхьэмадэхэм я Зэхуэсым нэрыбгэ 500 хэт илъэсиплӀкӀэ хэххэр, Сенатым нэрыбгэ 200 хэт, пэштыхьым хихаху.
Джылэр
Къэралым и дин нэхъышъхьэр буддэныгъэ, абым пылъыр къэралым и 90%. ПэмыкӀыу дин щыӀэхэр: мыслимэныгъэ (4,5%), чыристэныгъэ (1% нэхъри нэхъ макӀэ).
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Тайлэндыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ провинциэ 75-кӀэ мэгуэчыр, я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэчыжьху. Къэралым и къалэ нэхъышъхьэ Бангкокыр шъхьахут муниципал куейуэ къыхэгъэкӀа.
Парсыбзэ
Парсыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 60-70 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.
Ашока
Гъашъэтхыдэр
Таксилам и джылэм зыкъыщаӀэтым Магадхам и ӀэнатӀэгъуэр къамыду Биндусарам Ашока егъакӀуэ игъэбэяунэху (и къуэ нэхъыжъ Сусемэм апхуэдэр хузэфӀэкӀакъым). Ашокэм дзэшхуэ дэмыкӀыгъуами, къалэм бгъэдыхьэри къыхъурейхьа, яужми иубыда.
Илъэсий текӀауэ пэштыхь хъуа яуж, Ашокэм зауэ ирет Калинга къэралым. Езым и империэр нэхъ лъэш ишъыным шъхьэкӀэ, щэхуэнымрэ стратегиэмрэ епхауэ апхуэдэ унафэ ешъыр. Тхыдэм я зауэр хьэлъу хэхьэ, езы Акока къызэриӀохумкӀэ Ӏэрубыд цӀыху ишъар мин 150, хэкӀуэдахэр мин 100 фӀокӀыр.
Фашэ
Фашэ — лъэпкъым и напэ, адыгэхэм куэд халъхьащ а щыгъыным.
Гъуэнчэдж
Гъуэнчэджыр джанэми хуэду кӀагъ-кӀэлъу зэрахьат. Ишъхьар лэрыпскӀэ убыдауэ, быхъу куэпӀкъым иде ( хулъхугъэр хуиту уанэм исыфын шъхьакӀэ ), лъэгуанджэм къыщыкӀэдзауэ лъапшъэм нэгъунэ зэв хъууэ, а и кӀагъми лъэпс иӀат, лъэгум кӀыидзу ( лъер зыщыщитагъэм иде гъуэнчэджыр иӀыгъыну )
БабыщыпцӀэныбэху
БабыщыпцӀэныбэху — бабыщыпцӀэхэм ящыщ къуалэбзущ.
Ислэндбзэ
ИслэндбзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
Пабло Пикассо
Гъашъэм и тхыдэр
1937 гъэм джылэ зауэ Эспаниэм щекӀуэкӀтэм, Пикассо и цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ «Герника» етхыр. ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм Пикассо Фрэнджым щыпсоуа, абдежьым фрэндж Пэщытыныгъэм и тхьэмадэхэм я нэӀуасэ мэхъур.
АӀуейгъурц
Сурэтыр
АӀуейгъурцхэр пабжъу, пабжъэ цӀыкӀу къокӀхэ.
Джылэхэр башцӀыкӀу щытхэ, мм 0,5-2 якӀыхьагъу
Фирф
Фирф — Шотлэндымрэ Инджылызымрэ зэмылӀэужыгъуэу щӀы зэхуакум дэхьа псылъэхэм зэреджэ. Иныкъуэхэм фирфхэр фиордхэм хуагъадэр.
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы
Хэкумэтх
Хым и нэхъыбапӀэ Ӏыхьэм илъэс псом мылым зэщӀищтауэ иӀыгъщ. Гъэмахуэм деж Ӏуфэм деж Ӏулъ мыл тӀыкӀуращ ткӀужыфыр, адрей хы Ӏыхьэм деж мылыр зэри ткӀужкъым.