cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нартыху
КъыздикӀар
Христофор Колумб Америкэр къыгъуэта нэужь Европэм дыщэм игъусэу тутыныр, нартыхур, кӀэртофыр еджэу къыносыр. 1500 гъэм Испаниэм икуей Кастилием и губгъуэхэм нартыхур ягъэкӀыу щӀадзэ.
Езы европей лъэпкъхэр зэреджэ псалъэ maiz - къыздэкӀыр таино лъэпкъым ябзэм "mahiz", Антил хы тӀыгухэм щыпсэуауэ, европейхэр дэмыхьа щӀыкӀэ.
Категорие:КъэкӀыгъэ
Дыщ
Дыщ (Дыш) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыкъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыгуэт тхы Пшахъуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Нидерландхэбзэ
Нидерландхэбзэ (de Nederlandse taal, het Nederlands) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
Нидерландхэбзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 22 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Нидерландхэм, Белгэм, Суринамым, ЕЗ-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Категориэ:Бзэхэр
Тхъуэжьей
Тхъуэжье́й, Тхъожъе́й, Тхъожъы́е — нарт хъыбархэм Сосрыкъуэ и алп шы хы лъашӀэм къыщыхъуа. Сосрыкъуэ и ӀохухэмкӀэ дэчэнджэш, уэгуми дэлъэтеиф, хыми икӀыф, къытекӀуэн шы Нарт хэкужъым имыс, и тӀасхъапӀэр и лъабжъэхэра — псыхъуэм дэлъ нывэжгъехэм дежь жэфкъым.
Палтога
Палтога, Урысей.
Джылу дэсыр — 295 цӀыху (2002). И инагъыр — 4 км².
Тхъуэжьей
КъэхъукӀэр
ШыкӀэм дэкӀыгъу Сосрыкъуэр къожьэжьыр, къыздэкӀуэжьым Тхъожъеир Сосрыкъуэм йолъэӀу иутӀыпщу и анэм иджыри зэ и быдзычэ ефу къигъэзэжьыну, Сосрыкъуэр арэзыуэ егъакӀуэ. ШыкӀэм кӀэху къегъэзэжьыр, Сосрыкъуэр и кӀыбым трегъэтӀысхьэри Емынэжъым идежь макӀуэхэ ху джылэр къытрахыжьыну.
Хъутей Республикэ (Тайван)
Хъутей Республикэ (中華民國國歌, Zhōnghuá Mínguó) е Тайван — Азиэм хэт, ныкъуэ-къэлъыту щыт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Тайбэй.
Хэкумэтхым и пӀэр
Джыпсту Хъутей республикэм и ӀэнатӀэм кӀэт Тайуан хы тӀыгур, абым пэмыкӀыуи къыбгъэдэлъ хы тӀыгу бжыгъэ Хъутей хым хэтхэм ящыщху.
Тхыдэр
1911 гъэм нэс Хъутейр империэу щыта. 1911 гъэм Синхай револуциэм яуж пэштыхьыр трагъэкӀри къэралым республикэ траӀуэ. Япэрей президент хъуар Сун Ятсен, политикэ партиэ «Гоминданыр» хэзылъхьар. Абым яуж ӀэнатӀэм Ӏухьэр Юан Шикай — хъутей дзэм и тхьэмадэ, 1913 гъэм и диктатурэр трегъэувэ, 1915 гъэм императору зытреӀуэ.
Япэрей дунейпсо зауэм Хъутейм зыми и лъэныкъуэ къэзэримыштэнур къэӀоху, ауэ 1917 гъэм формалу зауэм хохьэ, хэхьа шъхьэкӀэ зауэ иригъэкӀуэкӀкъым. Джэрмэным и хъутей колониэхэр (Циндао) текӀуахэм я хэт Японым хокӀуэхэ, ауэ хъутей хасэм зэпэубыдыгъуэ абым къыхехри шӀыпӀэхэр Хъутейм хуагъэзэжь.
1916 гъэм Юан Шикайм и ӀэнатӀэпӀашъхьэ императорыр къэгъанэ, джылэ зыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀа яуж. Республикэр аргуэру зэфӀоувэжь.
1923 гъэм Хъутейм и Коммунист партиэ (ККП) халъхьэ, Мао Цзедун и тхьэмаду.
XX лъэхъэнэм и пэм Хъутейр хэку-хэку пщыхэм зэхагъэкӀауэ щытт, зэпамыуду я зэхуакухэм зауэхэр екӀуэкӀыу, я шъхьэӀохухэм нэхъ пымылъху. Абым шъхьэкӀэ хъутей националистхэм («Гоминданым» хэтхэр) коммунистхэм яхэтху 1926 гъэм «Ипшъэ зекӀуэм» ежьахэ, абым икӀэм къэралым и нэхъыбэр хуит яшъа. Сун Ятсен дунем ехыжьа яуж «Гоминданым» и тхьэмаду техьэр Чан Кайши. Яужым «Гоминданымрэ» Коммунист партиэмрэ я зэпылъыгъуэр зэӀохьэри Хъутейм джылэ зауэ къожьэ партиэхэм я зэхуакумкӀэ. Япон агрессиэ къэжьэм, пэщытыфын шъхьэкӀэ партэхэм я къэрухэр зэхагъэхьан хуэй мэхъур. 1937 гъэм Японым зауэшху поувэ Хъутейм, и шӀыпӀэ нэхъыбэр оккупациэ ишъауэ. 1945 гъэм и шышъхьэӀум Совет Зэгуэтхэм я Дзэ Плъыжьыр Японым зауэ ирет, оккупациэм хэта Манчжуриэр хуит ешъыжьри коммунист лъэныкъуэм ират.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж националистхэмрэ коммунистхэмрэ я зэпэщытыныр увыӀэкъым. Националистхэр хом-хомурэ Хъутей континентым ирагъэкӀхэ, яужым хы тӀыгу Тайуаным кӀуэсэжьын хуэй мэхъухэ. 1949 гъэм коммунистхэм Джылэ Республикэ Хъутей (ДжРК) къэралым траӀуэ, япэрейкӀэ къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ къэралхэм къамылъытэтэр.
1971 гъэм ЛъЗ-м Хъутейм ицӀэкӀэ хэттэр тайуан лъэныкъуэра, яужым ДжРК-м зэрехъуэкӀыр.
Чан Кайши и тетыгъуэр авторитарну щытт, дунем ехыжа яуж демократ зэхъуэкӀыгъуэхэр къэжьа къэралым. Тайуаным хуитыныгъэм и лъэныкъуэмкӀэ екӀуэкӀын кӀидза, а хуитыныгъэр къэрал 23-м къалъытэ.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Иджырей конституциэр къыщыдагъэкӀар 1947 гъэм, бжыгъэрэ ягъэтэрэзыжьауэ щыта. Политикэ зэхэтыкӀэм уэджэ зэрыхъунур — демократ республикэ, президент ӀэнатӀэ лъэш зиӀэ.
Къэралым и тхьэмадэр президент, премиер-министырри, хасэ зэхэтыкӀэри и арэзыгъуэкӀэ нэхъ мыхъу. Парламентыр зы лъэныкъу щыт, депутат 225 хэту, депутатыр илъэсищкӀэ хахыр.
Хабзэ-дэгъэкӀыу иджыри къэралым иӀэр Лъэпкъ хасэ, цӀыху 300 хэту, и лъэжьыгъэр — конституциэм хуэныкъуэгъуэ иӀэхэм елэжьу гъэтэрэзынымрэ президентым къуэншэгъуэ иӀэмэ пшыныжыгъэ ищӀыжынымрэ.
Экономикэр
Хъутей республикэр дунем и зы къэралхэм я щыщ зи экономикэр нэхъыфӀу зэфӀэтыр, ВКӀуП-ымкӀэ дунем и пӀэр 17-рей. Экономикэр зытетыр текнологиэшхуэ къыщӀэгъэкӀыгъэр (ВКӀуП-ым 31%), финанс лэжьыгъэхэр (ВКӀуП-ым 21%), щэхуэныр (ВКӀуП-ым 19%), губгъуэ лэжьыгъэхэр (ВКӀуП-ым 2%).
Тайуаныр дунем и зы нэхъ лъэшхэм ящыщ компутэр къыкӀэгъэкӀынымкӀэ. Къэрал къыдэшъхэр абымкӀэ — Япон, АШЗ, Еуропэ къэралхэр.
Къэралым и ахъчэр — тайуан доллар
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Хъутей республикэр унитар къэралу щыт. Къэралыр хэкуитӀу гуэша, ахэр куэйкӀэ зэхокӀыжхэ, я кӀуэцӀым муниципалитеткӀэ гуэшху. Абым пэмыкӀыу къэралым и ӀэнатӀэгъуэр материк Хъутейм и шӀыпӀэмрэ къэрал бжыгъэ къыбгъэдэлъхэм я шӀыпӀэхэмрэ хуэныкъуэкъу щыт.
Джылэр
2009 гъэм зэрщытамкӀэ къэралым джылу дэсар 23 069 345. Лъэпкъ нэхъ индыду абыхэм хъутхэр (98%) (ханхэр), езы хы тӀыгум щыщ лъэпкъ гаошанхэр 2% нэхъ хъухэкъым. Бзэнэхъышъхьу зэ къалъытэр — хъутейбзэ. Диныр — 94% буддэныгъэм пылъ, 4,5% — чыристэныгъэмрэ мыслимэныгъэмрэ пылъ.
Дзэр
Дзэм хэтым я бжыгъэр 1 965 000 мэхъу. Дзэм и мылъкур 10, 5 млд $ мэхъу (ВКӀуП-ым 2,2%, дунем 75 пӀэ иӀыгъ). Къулыкъу хьыгъуэ ныбджыр илъэс 19 кӀедзэ.
Дзэр зэрзэхэкӀыр: щӀызекӀуэдзэ, хыдзэ (хызекӀуэдзэ хэту), уэгу-зауэдзэ, дзэ зэгуэт ӀэнатӀэщӀэтыгъуэ, полициэдзэ ӀэнатӀэщӀэтыгъуэ джоуэ.
Ӏэшэр — АШЗ-м, Британиэшхуэм, Джэрмэным, Фрэнджым щыщ Ӏэшъагъу.
Абай (Кокса)
Абай — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Коксуум хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 50 хуэдиз мэхъур.
Жьынду лъэпкъыгъуэр
Жьынду лъэпкъыгъуэр — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм хохьэ.
ЛӀэужьыгъуэ 23-рэ къызэщӀеубыдэ. Я пкъым и кӀыхьагъщ см. 36-75. Лъэпхъуамбэхэми цы ятетщ. Щхьэщыгум ибгъухэмкӀэ тхьэкӀумэ сурэту бзий Ӏэрамэхэр ӀупщӀу къыхокӀ.
КъэкӀыгъэхэр
КъэкӀыгъэхэр (лат-бз.: Vegetabilia) — организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр — абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр.
Тхыдэр
Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду.
Эволуциэ системэмрэ классификациэмрэ лъэпкъыгъуэмрэ
Лъэныкъуэгъухэр, гупкӀэ зэхэгъэхьаху:
Тхыдэм я зэхэдзыгъуэр зэрекӀуэкӀар:
КъэкӀыгъэхэм я зэфӀэтыкӀэр
КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр).
КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэр шэкӀыу зэхохьэхэ. КъэкӀыгъэхэм я шэкӀым хэшэгъуэ зэхуакупкъ яӀэкъым, хэшэгъуэ лӀа бжыгъэ яхэт (склеренхимэмрэ пхъэмыфхэмрэ хуэдэхэр). Абыхэм пэмыкӀыу, псэушъхьэхэм зэрамыхьчыр я шэкӀыр хэшэгъуэ тип бжыгъэкӀэ зэхэтыфыну.
КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: талос — абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, тхьэмпэкъудамэ — абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), лъабжъэкъудамэхэр — пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ.
Къэлэрдэгу
Къэлэрдэгу (лат-бз.: Convallaria majalis, ур-бз.: Ландыш майский) — удз-къэкӀыгъэ, АӀуудзхэм ящыщ.
ЗэрзэфӀэтыр
Лъабжъэр жгъеуэ щыт ауэ куэду зэкӀокӀхэр.
Езы гъагъэхэр хъуреуэ щытхэ, я фэр хужьу, макӀыу плъыжьыху щыту, ябгъумкӀэ гъэчауэ, дэгъэзеяуэ тхьампэ хырых япыт. Щыгъагъэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэм.
КъыздэкӀыр
Къэлэрдэгур къыздэкӀыр Еуропэ псом ( Къаукъазыр хиубыду ), Азиэ ЦӀыкӀур, Китайр, Ишъхъэрэ Америкэр джоуэ хеубыдэ.
Урысейм еуропэ лъэныкъуэ псом, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм.
КъыздэкӀыр нэхъыбэм мэздэгухэм, мэзым хэт губгъуэхэм, мэзым ежэх псыхэм я Ӏуфэхэм ( нэхъ кӀасу ). Зэран здыхуэмыхъухэм куэду зэкӀэкӀокӀыр.
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Италэ
Италэ (Italia, Италия), ИцӀэдыдэр псоуэ — Республикэ Италэ (Repubblica Italiana) — къэрал, Еуропэм, ЩӀызыхуаку хы щӀыпӀэм икум. Къэралым лъэпӀкъ "италикэ" ицӀэкӀэ траӀуа. Икъэралгъунэр ишъхъэрэ-къухьапӀэмкӀэ Фрэнджым иде ирокӀуэ (икӀыхьагъыр - 488 км.), Шыуецарэм (740 км.), Аустрэм (430 км.) - ишхъэрэм, итӀанэ Слэуенэм - ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ (232 км). ИкӀуэцӀми къэралгъунэ иӀэ Вэтиканымрэ (3,2 км) Сан-Мэринэмрэ (39 км.)Къалэ Ӏаташъхьар - Рим.
Апеннин хы тӀыгуныкъуэр еубыд, Падан губгъуэр, Алп Ӏуащхьэхэм я ипшъэ лъэныкъуэр, хы тӀыгуу Сицилэ, Сэрдиниэ цӀыкӀуи бжыгъэ. Италэр Шенгеным хэт къэралхэм ягъусэ.
Нып
Япэдыду урым ииджырей ныпыр 1797 гъэм Эмилием яшъа, Джузеппе Компаньони республику триӀуауэ, ныпри абы еу. Наполеоным изэманми ныпыр Франдж револуциэм еуэ ялъытэт.
Уенэ Конгрессымрэ Рестоврациэмрэ яуж ныпыр къагъэна, хуитыныгъэм ицӀэкӀэ тӀанэ яӀатат ныпыр револуциэхэм 1831, 1848 гъэхэм
12-стэтьям Италэ Конституцэм ит " Италэм иныпыр - удзыфэрэ, хужьрэ, плъыжьрэ зэхуэдизу къэху тету"
Къэрал дэмыгъэ
Италэм и къэрал дэмыгъэр щашъар 1948 гъэм, Италэм и президент Энрико Дэ Никола иунафэкӀэ. Дэмыгъэм итхыгъэр зышъар Паоло Паскетто, 1946 1947 гъэм конкурс ирагъэкӀуэкӀахэм 500 нэрыбгэ здыхэтам къыхьауэ.
Дэмыгъэм тетыр Вагъуэ хужь, тхууэ игъунэхэр зэхэкӀыу ( Рисорджименто иныпым къыхэхауэ ар ), пхъэмыф къудамэхэр, тхьампэхэр ятету ихъуреягъкӀэ къэкӀуэкӀыу (италэ лъэпкъым илӀыгъэмрэ иӀадэбымрэ къыригъэкӀыу абы ).
Ихэкухэр
Къалэ Ӏаташъхьар - Рим. Езы къэралыр 20 хэкукӀэ гуэча - Валле д'Аоста, Ломбардия, Трентино-Алто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, П'емонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Роман'я, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апул'я, Сардиния, Сицилия. ( Сицилиям, Сардиниям, Трентино-Алто-Адидже, Валле-д’Аоста и Фриули-Венеция Джулия адре хэкухэм нэхърэ ӀанатӀэ нэхъыбэ яӀа )
Пэсырей Италэ
V-III илъэсишъэхэм, ди эрэм ипэкӀэ Италэ шӀынэлъэр Рим къэралым икум ита, Рим къалэр инэхъышъхьу.
XIV-XVI илъэсишъэхэм
А зэманым урымым къалэ-къэрал республику куэд хэтт. Италэм и северымрэ икумрэ XIV-XVI илъэсишъэхэм апхуэду Венеция хэта - дожи жхуаӀахэр нэхъышъхьу хаху. Генуем, Флоренцием, Луккэм иджыри зыпэмыкӀы къалэхэм уэркъ лъэпӀкъхэм яӀыгъу зэфӀэувахэ. А зэманым икӀэм Урымымрэ Джэрманымрэ Еуропэм зэбгырыдзауэ, зэрмыӀыгъу къэнахэтэр.
XX илъэсишъэм
1920 гъэм Италэм иӀанатӀэм фэшистхэр Ӏуохьа, диктэтурэ яшъыр Бенито Муссолини ( 1922-1936 ) ящъхьащыту. 1929 Латеранскэ тхылъымкӀэ Урымым Ватиканыр хуит къэрал ешъыр. Италэм Эфиопыр еубыд ( 1935-1936 ), Албаныр ( 1939 ). Фэшист Джэрманымрэ Японымрэ яхохьа. Урымыр 1940 ЕтӀуанэрей дуней зауэм хохьа. 1945 инджылызымрэ америкэмрэ ядзэр урымым иджылэри хэту фэшистхэр трагъэкӀыр
1946 гъэм Италэр парламентскэ республикэ мэхъу.
Джылэр
Италэм 60 милыуаным фӀокӀыр цӀыху дэсыр. Еуропэм Урымыр 4-э цӀыху къэралым дэсымкӀэ, дунем 23-э. Нэхъ Ӏуву цӀыхухэр здыдэсыр Италэм и ишхъэрэ Ӏыхьэращ.
Бзэр
Къэрал псом ябзэр - урымыбзэ, романскэ группэ бзэхэм яхэт. Урымыбзэм псэлъэкӀэ бжыгъэ иӀа, ахэр хэку къэс ягуэч - северым яхэр, кэралыкум яхэр, югым яхэр. Джэрманыбзэр Болцанэмрэ Тироле хэкухэм урымыбзэм хуэду ялъытэ, Аостэм франджыбзэр
Диныр
Рим-Католик чилисэм пылъу Италэм 57 милыуан дэс, ар 96% Италэм исым
Категориэ:Къэралхэр Категориэ:Италэ
Алгебрэ
А́лгебрэ (хьэр-бз.الجبر — иригъэкъугъэ) — математикэм и зы къудамэ. Шъэныгъэ — изоморфизымым нигъэсу агебрэ системэхэр зыдж. Алгебрэ системэ — зэгъэзэхуа тӀурытӀ бжыгъэхэра A(R,E). Япэрей бжыгъэр (R) — мыхьэнэ гуэрэм и зы къудамэ (бжыгъэм, гурыӀуэгъуэм, тхыпкъэм). ЕтӀуанэ бжыгъэр (E) — япэрей бжыгъэм елэжь (зэхелъхьэ, егъэбагъуэ, пӀэ ирет).
Норуегэбзэ
Норуегэбзэ (norsk) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
Норуегэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 5 млн. хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Норвегэ-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
НорвегэбзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр Категориэ:Норуегиэ
Эстониэ
Эстониэ (Eesti) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Таллин.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Эстониэ
Мазэ
Ма́зэ (символ: ) – ЩӀыгум и гъусэ дыдэ закъуэщ. ЩӀылъэм къырит нэхугъэмкӀэ етӀыуанэ увыпӀэр Дыгъэм иеужькӀэ иӀыгъщ, абы намыщӀкӀэ Дыгъэм и вагъуэкъанхэнхэм я гъусэхэм щыщыу инагкӀэ етхуанэ увыпӀэр иӀыгъщ. ЦӀыхур ауфэ пкъыхэм щыщыу ЩӀылъэм намыщӀ Мазэ зыращ зытеувауэ ябжыр. ЩӀылъэм и купсэмрэ Мазэм и купсэмрэ я зэхуаку жыжьагъ нэхъыбэмрэ нэхъмащӀэмрэ якурытыр км 384 467'щ.
Псалъэм и тхыдэ
АдыгэцӀэ Мазэмрэ апхъаз-абазэ Амза-мрэ зы пэсырей псалъэм къыхокӀыр.
Мазэм и къэхъукӀэр
ЩӀэныгъэлӀхэм Мазэм и щӀыщхьэфэр ӀэрымыхьащӀыкӀэ пари ящӀэтэкъым Мазэр къыщыхъуа зэманымкӀи, къызэрыхъуамкӀи. Гупщысыгъуищ щыӀэхэщ, а щыри зыкӀи зэмыщхьыу:
Ауэ, къэӀуэхугъуэ щӀэуэ къыхэкӀа лэжьыгъэхэм, Мазэм и щӀышъхьэфэм къырахамкӀэ, Зэжьэхэуэшхуэм и теориэ джоуэ: илъэс миллиарди-4,5 зэӀэбэкӀыжамэ вагъуэкъан ЩӀыгумрэ (Гейэ) Тейэмрэ зэжьэхэуахэ. Еуэгъуэр и кум темыхуу и бгъумкӀэ техуауэ ялъытэ. Зэжэхэуэгъуэм яуж Мазэм къытриудахэмрэ щӀышъхьэми текӀахэмрэ ЩӀыгум и гъунапкъэм техуахэ. Тыкъыр къыхэкӀахэм яужьым Мазэжьыр къыхэкӀа. ЩӀыгум и лъагъуэм (орбитэм) джэрэзыурэ и радиусыр км-60000 хуэдиз хъууэ. Зэжьэхэуэгъуэм яужь ЩӀыгу джэрэзыгъуэм и псынщӀагъыр куэду хэхъуа (и зы къэгъэзэгъуэм сэхьэтитху нэхъ ихьтэкъым), икӀи зигъэча хъуа ипкъым. А гупшысыгъуэм (теориэм) хуэныкъуэгъуэ иӀэ щхьэкӀэ иджырей зэманым нэхъ лъэщу къалъытыу щыт.
Категориэ:Космос Категориэ:ЩӀылъэ
Берлин
Берлин (джэр-бз. Berlin) — Курыт Еуропэм ит къалэ, Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ.
Тхыдэр
Япэреуэ Берлиным и хъыбар къыщаӀохур 1244 гъэм. Шпрее псыхъуэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэта. ТӀуанэ къалу Берлин хущыта Кёллныр Шпрее и хы тӀыгум тетт. 1307 гъэм къалитӀыр зыуэ зэхагъэхьа.
1415 гъэм курфиурст Фридрих I макрограф хэку Бранденбург хелъхьэ, Берлиныр абым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.
Зауэ Илъэспшъыщым яуж Берлиным и унэхэм и щанэ фӀэкӀуэда, и джылэм и ныкъуэ хэкӀуэда.
Дыщэ идэ
Ды́щэ и́дэ — Ӏэшъагъэхэм я зы къудамэ, дунем тет лъэпкъ бжыгъэхэм яӀа ижъ-ижъыжь лъандэрэ. Тхыдэм зэригъэунэхумкӀэ дышъэ идэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ къэралъхэм пэсырей зэманыгъуэм къикӀауэ Къаукъазым, Еуропэм къихьа.
Берлин
Тхыдэр
1701 гъэм Берлиныр Прусиэм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1709 гъэм, Берлин къыбгъэдэлъ хьэблэхэр хеубыдэ - Колныр, Фридрихсвердыр, Доротеенштадтыр, Фридрихштадтыр джоуэ.
1760 гъэм Берлыным урызыдзэр дохьэ, граф дзэзэшэ Чернышов З. яшъхьэщыту.
Дыщэ идэ
Къэгъэсэбэпыгъуэр
И нэхъыбэм идэр щыгъынхэм къагъэшъхьэпэт гъэдэхэнымкӀэ, псалъэм папшъыу Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм бжыгъэрэ къыхощ Сэтэней, Мэлэчыпхъу я хъыбархэм я зэгъалъэ куэкӀыр дышъэкӀэ идыкӀауэ. Ауэ абым щымыхъукӀэ адыгэхэми адрей лъэпкъхэми пэмыкӀ къэгъэшъхьэпэгъуи къыхуагъуэтт: сэшхуэм и салъэ, уанэ, кӀопшъ, шъхьэнтэ, чысэ, жьыху (адыгэхэм); урысхэм цӀэрыӀуэ Ӏэшъагъу яӀэр дышъэ идэкӀэ ТхьэнэӀу шъыгъэр.
Берлин
Тхыдэр
1806 гъэм Берлиныр фрэнджыдзэм яубыд, 1813 аргуэру урысыдзэм.
Дыщэ идэ
Къэгъэсэбэпыгъуэр
Дышъэ идэр хэдыкӀыным я нэхъ гугъхэм ящыщ. Зы бзылъхугъэ адыгэфашэ шъыным илъэих-илъэсий ихьыфыну, идэкъуэдем, абым пэмыкӀыуи уагъэ-шъагъэхэм я зэман гъэхьэзырыгъуэри.
Берлин
Тхыдэр
1871 гъэм Берлиныр Джэрмэн империэ зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.
Дыщэ идэ
ЗэрхадыкӀыр
ХэдыкӀыгъуэхэр бжыгъу зэшъхьэщокӀхэр, къэралхэм, лъэпкъхэм ямылъытауэ зы лъэпкъми е зы къэралми джылэм хэдыкӀыгъуэ бжыгъэ яшъэфыну.
Берлин
Тхыдэр
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ къалэр зы къэмыну зэхэкъутат. Къэрал-текӀуахэм я унафэкӀэ — Фрэнджым, Британиэшхуэм, АШЗ-м, РССЗ-м джоуэ, къалэр, Джэрмэным и шӀыпӀэри хуэду, оккупациэм и хэкуиплӀу ягуэча. Америкэ, британиэ, фрэндж хэкухэм КъуэхьэпӀэ Берлин джоуэ зэхагъэхьэ. Советхэм я оккупэциэм къыхэнэр КъуэкӀыпӀэ Берлиныра, яужым ДДжР-м и къалэ нэхъышъхьэ хъуар. 1961 гъэм ДДжР-м и ӀэнатӀэ унафэмкӀэ КъуэхьэпӀэ Берлиным и хъуреягъкӀэ Берлин блын яшъыр, яужым куэдрэ «шӀыӀэ зауэм» и дэмыгъу къэнар. Блыныр щыӀуахыжьар 1989 гъэм.
Айгулак
Эйлагуш (Айлагуш) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Кадыным хэлъадэу, Айгулакытхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 56 хуэдиз мэхъур.
Берлин
Тхыдэр
Джыпсту Берлиныр Джэрмэн зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьу щыт, индустиэмкӀэ, шъэныгъэмкӀэ, артымкӀэ къэралыи и пӀэшхуэ иӀыгъу.
Дыщэ идэ
ЗэрхадыкӀыр
Адыгэхэм дыщэ иду щы яӀэ, ахэр:
Берлин
Джылэр
Берлиныр лъэпкъ бжыгъэ зэхэс къалу щыт. Джэрмэнхэм щымыхъукӀэ иджыри тыркухэр, япэрей РССЗ-м щыщ лъэпкъхэр, пэмыкӀхэр джоуэ дэс.
Администрациэ гуэшыгъуэр
АдминистрациэмкӀэ Берлиныр хэку 12 гуэчауэ щыт (Bezirk ахэр я кӀуэцӀми куейкӀэ гуэчыжьху (Ortsteil, псори - 95).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Джэрмэн
Broken/EmausBot
And this is the talk page of bot's owner
[ another picture]
Ӏэсетинхэр
Ӏэсетинхэр (ир, ирæттæ, ирон адæм, дигорæ, дигорæнттæ; джылэхъстэней псалъэкӀэмкӀэ — къущхьэхэр) — Къаукъазым ис и зы лъэпкъщ, ӀэсетиныбзэкӀэ ирипсалъэ, и нэхъыбэхэм чристэныгъэм пылъхэщ, я бжыгъэр мин 528 мэхъур. Лъэпкъым и нэхъыбэр (мин 459, 688) Ишхъэрэ Ӏэсетиэм исхэщ.
Жьыубгъуэ (псы)
Жьыубгъуэ (Джубга) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 21 хуэдиз мэхъур.
Белгород област
Белгород област (Белгородская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Белгород.
Жьецкъуэлэн
Жьецкъуэлэн — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ.
Теплъэр
Хъум и щхьэр, тхыцӀэр, дамэкур — фӀыцӀэщ; дамэкӀэр, кӀащхьэр, бгъэгур — хужьщ; хулъэр, жьэгъур — фӀыцӀэщ. Анэхэм я тхыцӀэр гъуафу щытщ, ныбафэр хужьыфэщ. Шырхэм, зи ныбж илъэс иримыкъуахэм я теплъэр зэхуэдэщ: тхыцӀэр, ныбэр — гъуафэщ; кӀащхьэр — гъуэ-плъыфэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Монголым, Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэм, Сыбырым и Байкал щӀыбагъым, КъухьэпӀэ Азиэм. Абгъуэр щӀым щещӀыр. ДжэдыкӀи 3-6 ирелъхьэ. Тесыр анэращ.
Мустафа Кемал Ататурк
Мустафа Кемал Ататурк (Mustafa Kemal Atatürk, 1881 — 1938 шъакӀуэгъуэм и 10) - тырку цӀэрыӀуэ политик, Тыркум и япэрей президент.
Гъашъэтхыдэр
Мустафар 1881 гъэм къэхъуа къалэ Салониким (иджырей Алыджым, а зэманым Уэсмэн империэм хэтам). Саби джану щытт, шэн бзаджэ иӀу, и ныбджэгъухэм ядэкӀыгъуным нэхърэ изакъу зэманыр игъэкӀуэн ифӀэфӀт. И анэр хуэбжу мыслымэн диным пылъти къурӀэным иригъэджэну и къуэр пылът, ядэрамэ зэманыгъуэм теухуа шъэныгъэхэм еджэну икъэр пылът. Зым къыхуэмыкӀу янэ-ядэр Мустафа япэреуэ мыслымэн еджэщым кӀохьэ, здэпсоуа хьэблэм щыӀам яужым и адэм езым зыпылъ еджэщым егъакӀуэр Шемси-эфендим, абдежьым и япэрей егъэджэныр Мустафам къеухыр.
Зауэр иуха яуж 1918 гъэм Мустафа Истанбыл игъэзэжьа, абдежьым хъумэным и министериэм лэжьэн кӀидза. Уэсмэн империэм апкӀэнтӀэху и дзэр зэхигъэкӀыу и Ӏэшэр итын хуэй хъуа зауэ нэужым. Мустафам инспекциэ иригъэкӀуэкӀыу 1919 накъыгъэм и 19 Самсун дохьэр. 1919 мэкъуауэгъуэм и 22 тхылъ къеӀохур: «Джылэм и хуитыныгъэр зыхъумэфынур езы джылэра, абым хуеуэ, пылъу щытмэ», абым пэмыкӀыу депутат зэхечэсыр "Сивас хасэм". 1919 дыгъэгъазэм и 27 Мустафа Кемалыр Анкарам и джылэхэм хуэбжу къырагъэблагъэ, (Истанбыл инджылызхэм я оккупациэм хэта яуж, парламентыр зэбгырахуат 1920 гъатхэпэм и 16) езым и парламент абдежьым зэхегъэхьэ - Тыркум и Лъэпкъ Хасэшхуэ. Езы Мустафар парламентым и тхьэмаду хахыр, ӀэнатӀэгъуэхасэми и нэхъышъхьу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
МутӀыхъуасуа
МутӀыхъуасуа (ур-бз.: Пластунка) — Урысейм, и Краснодар къэралым Щачэшхуэм хэт Хьуэдз куейм щыщ хьаблэ. Щачэпсым и псыхъуэм дэт
Тхыдэр
Урыс-Къаукъаз зауэр имыух кӀышъэ ижьыгъурабгъу ӀуфэмкӀэ щыӀа хьаблэ лъэныкъуэр убых хьаблэ нэхъ иным хэту щыта, Бэрзэдж лъэпкъым яуэ. МутӀыхъуасуа-хьаблэр Псыхэ къыздыкӀэж шӀыпӀэм нэгъунэ нэсыт. Хьаблэм ипшъэ лъэныкъуэм ( Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэм идежь ? ) ТхьалъэӀу жыг - Къэдабэщиху къэкӀт, 1920 гъэ нэс ита а шӀыпӀэм, яужм ираха. А жыг кӀагъым идежь гъатхэпэмазэм икӀэм, 1864 гъэм адыгэм хасэ здырагъэкӀукӀар, я тхьамаду Бэрзэдж Карантыхъу. А хасэра унафэ къызхэкӀар убыху хъуар шӀыналъэм икӀыну.
Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ
1865 гъэм иджырей МутӀыхъуасуам идежь къэзакъхэм я унагъуэхэр тӀысын кӀадза. Хьаблэм Пластунка траӀуэ. 1881 гъэм къыщыкӀэдзауэ 1894 нэгъунэ курджы унагъуэ 80 хуэдиз дотӀысхьар.
Къэрэшей къедзыгъуэ
Къэрэшей къедзыгъуэ (Къарча район, Къарачай район, Карачаевский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Къэрэшейкъалэ.
Джылу дэсыр — мин 24, 836 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 3916 км².
Мыекъуапэ
Мыекъуапэ (Майкоп) — Урысем хэт къалэ, Адыгей къэралым икъалэ Ӏаташъхьа.
Джылу дэсыр — мин 154, 600 (2009 гъэмкӀэ). Лъэпкъ дэсхэр:
Къалэр ижьыгъурабгъу Щхьэгуащэ иӀуфэм тет. Къалэм иӀаташъхьу тетыр — Александр Наролин.
Чехиэ
Чехиэ е Чэкие (Česká republika) Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Прага.
Италэбзэ
Италэбзэ (italiano, lingua italiana) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту.
Чехиэ
Категориэ:Чех иэ
Италэбзэ
Италэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Италэ, Сан-Марино, Ватикан, Шуэцарэ.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
КӀапэ хы
КӀапэ хы — материкым бгъуэдэхьэ хы, мащӀэу тӀыгукӀэ е тӀыгуныкъуэкӀэ хышхуэм къыгуэгъэщхьэхукӀауэ щыту. КъуэкӀыпӀэ хыхэм хиубыдэхэр, континент шелфым тетхэращ. Апхуэдэ хыхэм я климатыр, гидрологиэ щытыкӀэр, псэущхьэ хэсхэр Ӏейуэ епхауэ щытщ материкыми хышхуэми.
Дунейм и кӀэух хыхэр
Арктикэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр:
Атлантикэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр:
Индиэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр:
Щэху Хышхуэм и кӀапэ хыхэр:
Ипшэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хы
Къэрэшей-Шэрджэс
Къэрэшей-Адыгэ Республикэ  (Карачаево-Черкесская Республика, къэр.-балъ.-бз. Къарачай-Черкес Республика) — Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ишъхъэрэ-Къаукъаз Федерал Куейм (ИКъФК) хэт.
Къалэ нэхъышъхьэр Черкесск.
И инагъыр 14, 300 км².
Джылу дэсыр 427 181 (2010 гъэмкӀэ).
Къэралыбзэхэр: абазэбзэ, адыгэбзэ, къэрэшеибзэ, нэгъуэибзэ, урысыбзэ.
Хэкумэтхыр
Къэрэшей-Адыгэ Къэралыр Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Къаукъазым идеж хэт.
Къэралым 172 псыуэ ёжэхыр, абыхэм я нэхъ инхэр: Псыжъ, Инджыджышхуэ, ИнджыджцӀыкӀу, Уэрп, Лабэ.
Мыекъуапэ къедзыгъуэ
Мыекъуапэ къедзыгъуэ (Майкопский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Къэрэшей-Шэрджэс
Куейхэр
Къэралыр куей 10 гуэча, хьэблэ 144 ядэту а быхэм 4 къалу (Черкесск, Къэрэшейкъалэ, Джэгутэн, Къабардеа (Теберда))
ЖьындуцӀыкӀу
ЖьындуцӀыкӀу — кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэщ.
Къэрэшей-Шэрджэс
Сурэтылъэ
Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэс
Мыекъуапэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — ХьакӀэмзые станиц къуаджэ.
ЖьындуцӀыкӀу
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм, Урысейм и нэхъыбэкӀэ Къаукъазым. Абгъуэ ищӀкъым, щокӀэцӀ жыг гъуанэхэм, адрей къуалэбзухэм ябгынэжа абгъуэхэм, дурэшхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.
Адыгэ нып
Адыгэ лъэпкъым и нып — иджырей зэманым Хасэхэм, лъэпкъыгъуэхэм, Адыгейм джоуэ я ныпу щыт.
ЖьындуцӀыкӀу
Здэпсэухэр
Ди щӀыпӀэхэм къыщылъэтэжыр мэлыжьыхьым ипэхэм, щылъэтэжыр жэпуэгъуэм и кӀэхэращ.
Адыгэ нып
2011 гъэм щыкӀэдзауэ адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 махуэр адыгэ ныпым и маху траӀуа.
Айченок
Айченок — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аям хэлъадэу. КӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Адыгэ нып
ЗэфӀэтыкӀэр
Ныпым и теплъэр плӀимэ хуэкӀыхь удзыфу щит, бгъуагъымрэ кӀыхьагъымрэ зэрзэхущытыр — 2:1. Езы ныпым и кӀуэцӀым дышъэ вагъуэ пшъыкӀутӀрэ чищ зэтелърэ я пэхэмкӀэ дэгъэзеяуэ тет.
Мыекъуапэ къедзыгъуэ
Джылу дэсыр — мин 58, 899 (2010 гъэмкӀэ).
Тхьэ
Тхьэ — хьэршыр къэзыгъэщӀа, дунейм тету хъаур къэзыгъэхъуа, дэнэ сыт къэхъуми, къэхъуами, къэхъунуми зи ӀэмыщӀэ илъ.
Тхьэр динхэм къызэралъытэхэр
Авраам динхэм (Ислъам, Иудаизм, Чыристэн) — Тхьэр зыуэ, дуней псор зи ӀэмыщӀэ илъу къалъытэр.
Дин куэдым Тхьэр зэрыщыту ягугъэр, сурэту ящӀ. Ауэ Ислъамымрэ Иудаизмымрэ тэбу телъщ Тхьэр зыуи зыщӀыпӀи къэбгъэлъагъуэ мыхъухэну.
Ислъамым
Ислъам диным Тхьэм и цӀэр Аллыхьщ. Диным къызэриӀуатэмкӀэ Аллыхьым и щытыкӀэр, къигъэхъухэр цӀыхухэм зэри къагурыӀуэнукъым. Аллыхьым и закъуэщ цӀыхухэм пщӀэ зэхуащӀу щытын хуейр.
Адыгэ нып
Тетым и мыхьэнэр
Вагъуэ пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъуэ, чищым ягъэлъагъуэр адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзауэ) зэрщытхэр — зэрзэкъуэтхэра. Удзыфэм игъэлъагъуэр — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоуэ.
Тхьэ
Ислъамым
Ислъамым Аллыхьым цӀэуэ 99 иӀэщ, а цӀэхэм Аллыхьым и щэнхэр къыдгурагъаӀуэу щытщ.
Иудаизмым
Иудаизмыр япэу монотеизм къежа динхэм ящыщщ. Иудаизм дин тхылъ Торэр иужьым зэхъуэкӀа гуэрхэр иӀэу Библиэм иратхэжауэ щытащ. Иудаизмым Тхьэм цӀэуэ 72 щиӀэщ.
Адыгэ нып
Тетым и мыхьэнэр
ПэмыкӀ гурыӀуэгъуэхэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьауэ къоӀохур.
Тхьэ
Чыристэным
Чыристэн динымкӀэ Ислъамыми Иудаизмыми хуэдэу, къеӀуатэр Тхьэм щӀэдзапӀи кӀэухи имыӀэу. Ар дэни щыӀэщ, псори зыщӀэщ, псори зыхузыфӀэкӀщ, псори къэзыгъэхъуащ. тхьэр икӀи пагъакӀуэр псалъэ ФӀыгъэ Дэхагъэ гурыӀуэгъуэхэм. Ауэ Чыристэн диным мыдрей динхэм елътауэ Троицэр я фӀэщ мэхъу. Ахэм къалъытэр Тхьэм напищ иӀэу — Тхьэ-адэ, Тхьэ-къуэ, Нэху-псэ.
Адыгэ нып
Тхыдэр
Зы хъыбарым къызэриӀохумкӀэ ныпыр тыркум и пэштыхьым и фызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀа) езым иӀэкӀэ хидыкӀауэ къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Девидым и Ӏэшъагъу пэштыхьфызым ӀэкӀэхьауэ.
Тхьэ
Чыристэным
Чыристэн диныр куэду еугуэш, дэтхэнэ гуэшыгъуэми Тхьэр къызэралъытэр тӀэкӀу зэщхьэщыдзауэ щытщ.
Адыгэ нып
Тхыдэр
ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.
Тхьэ
Буддизмым
Буддизмым Тхьэ гурыӀуэгъуэу къагъэсэбэпкъым. А диным щӀэтхэм япэу цӀыхум и зэфӀэкӀыныгъуэхэращ ирагъэшыр. Буддэ Тхьэр щымыӀэу къиӀутэтэу къаӀуэтэж, ауэ буддизмыр къыщежа лъэхъэнэм щыгъуэ ахэм къалъытэт дунейр псор зы Абсолутым и ӀэмыщӀэм илъу. ИкӀи къыздэс буддэхэм Тхьэ псалъэм пагъув Абсолут гурыӀуэгъуэр.
Адыгэ нып
Тхыдэр
А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ зауэм нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британиэшхуэм (гугъэ зиӀэтэми Урысейми хуэду Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.
Тхьэ
Сикхизмым
Сикхэм зы Тхьэ закъуэр я фӀэщ мэхъу, абыхэм Тхьэр къалъытэр зэикӀ узлъэмыӀэсыну. ДинымкӀэ Тхьэм и цӀэ дыдэр зыми ящӀэкъым. Абыхэм зэралъытэмкӀэ Тхьэм и зэкъуащ дунейр къыщигъэщӀам и мыхьэныр зыщӀэжыр. ЗэралъытэмкӀи Тхьэр зыри зыкӀэлъихукъым икӀи зыми зыри ятрилъхьэкъым, Тхьэм ауэ лъагъунынгъэ, гуапэгъэхэр къыбгъуэдокӀ.
ЖьындуцӀыкӀу
Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, къуалэбзу, дзыгъуэ жьгъейхэрщ.
Тхьэ
Хиндуизмым
Хиндуизмым Тхьэ куэд яӀэми, абы къудамэ гуэрхэр иӀэщ зы Тхьэм тепсэлъыхьхэу. А диным абы ироджэ ИшварэкӀэ.
Тхьэншэхэм къалъытэхэр
Иджырей зэманым Тхьэр зи фӀэщ мыхъухэр куэд къэхъуащ. Абыхэм иныкъуэхэм Тхьэншэ дыдэу забжкъым. Абы къыхэкӀыуи апхуэдэ цӀыхухэр гупищ нэхъыщхьэу яугуэшхэр — атеизм, агностизм, игностизм. Теодор Дранж зэритхамкӀэ абыхэм къалъытэхэр мыпахуэдэу птхы хъунухэщ.
Атеист: «Сэ Тхьэр щыӀэу си фӀэщ хъукъым» Агностик: «Сэ Тхьэр щыӀэрэ щымыӀэрэ сщӀэкъым» Игностик: «Сэ къызгурыӀуэкъым Тхьэ щыжыфӀэкӀэ, а псалъэм къивгъэкӀыр».
Атеизмым
Атестхэм ялъытэр дунейр Тхьэм къимыгъэщӀауэ икӀи Тхьэр щымыӀэу жаӀэ. Абыхэм зэрыжаӀэмкӀэ Дунейр езы-езыуэ къэхъуауэращ.
Агностизмым
Ангностикхэм Тхьэр я фӀэщ хъууи мыхъууи щыткъым. Абыхэм ялъытэр тхьэр щыӀэрэ щымыӀэрэ цӀыхум псэуху зэри къыхуэмыщӀэну.
Игностизм
Игностикхэм къалъытэр Тхьэр щыӀэрэ щымыӀэрэ къытхуэмыщӀэну. Абыхэм зэралъытэмкӀэ Тхьэ гурыӀуэгъуэм къикӀыр нэхъ гъэхуауэ жыӀын хуейщ, ар зэрыщыӀэр уи фӀэщ пщӀынрэ умыщӀынрэ япэ.
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр) (Календарь)
МахуэцӀэхэмрэ мазэцӀэхэмрэ ехьэлӀауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкӀа игъэзэщӀауэ щыткъым. Абы къыхэкӀыу, мурад тщӀащ мы темэм зэрытхузэфӀэкӀкӀэ делэжьыну икӀи а Ӏуэхугъуэм теухуауэ щыӀэ еплъыкӀэхэр утыку къитлъхьэну.Мыбдеж жыӀапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр.
Тхьэ
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Дин
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Сыту жыпӀэмэ, фӀэщщӀыгъуейщ иджырей цӀыхур а адыгэ мазэцӀэхэм ебгъэсэжыныр.
Мыекъуапэ къедзыгъуэ
И инагъыр — 3667,43 км².
Абазэбзэ
Абазэбзэ (абазэбзэкӀэ: Абаза Бызшва) — абазэ лъэпкъхэм ябзэ абазэ-адыгэбзэхэм ящыщ. Здэпсалъэр инэхъыбу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, абдежьым Ӏаташъхьа бзихым языуэ щыт. Урысейм абазэбзэкӀэ псалъу исыр (Урысей псом иджылэ бгъыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ) мин 38, 247, Тыркум мин 10, 000 хуэдиз (1995 гъэмкӀэ).
БзэкӀэ нэхъ зэхьчыр апхъазыбзэм.
Шыгуэ
Шыгуэ — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, ШыгуэӀуащхьэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Абазэбзэ
ПсалъэкӀэхэр
Абазэбзэр псэлъэкӀитӀу зэшъхьащокӀхэр, ахэри тӀурытӀуэ мэгуэчхэр:
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Тхыдэр
Хьэрыпхэм къищынэмыщӀа, адрей лъэпкъыу дунейм тетым къагъэсэ- бэпыр латиныбзэкӀэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарырщ. НэгъуэщӀу жыпӀэмэ, дунейм цӀыхуу тетым и процент 70-80-р зэрыпсэур а махуэгъэпсыращ. Иджыпсту «Адыгэ псалъэ» газетым къытрадзэ мазэцӀэхэр къипсэлъу, къыгурыӀуэу ди республикэм цӀыхуу исыр «Ӏэпэ зырызу» къыпхуэбжынущ. Абы къагъэсэбэп псалъэхэм я нэхъыбэм гъэм и зэманыр, мазэр тэмэму къагъэлъагъуэкъым. Псалъэм папщӀэ, «мэкъуауэгъуэ» зыфӀэпщынур сыт хуэдэ мазэ, майм и кӀэм щыщӀэдзауэ августым ипэ пщӀондэ цӀыхухэр мэкъу щеуэкӀэ,щымэкъуауэгъуэкӀэ?
Дэдэрыкъуей
Дэдэрыкъуей (Дедеркой) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Лев Толстой
Лев Толстой (Лев Никола́евич Толсто́й, 1828 фокӀадэм и 9, Ясная Поляна — 1910 ЩакӀуэгъуэм и 20, Астапово) — урысейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Тхыдэр
Хьэмэрэ, «бадзэуэгъуэм къалъхуат, шыщхьэӀу мазэм къэхъуат», жызыӀэр хэт? КӀэщӀу жыпӀэмэ, икъукӀэ зэгупсысыпхъэ куэд мы цӀэхэм хэлъщ. Аращ мы темэм дытепсэлъыхьыну гукъыдэж щӀэтщӀар. Лэжьыгъэм и къалэн нэхъыщхьэу щытыр адыгэ календарым къыщы- хьа фӀэщыгъэцӀэхэр къыздикӀар, псалъэхэм я мыхьэнэр убзыхуныращ.
Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ щӀыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ зыщ адыгэхэр. Абыхэм я тхыдэм, я хабзэм и лъабжьэр къызэрежьэрэ илъэс мин куэд мэхъу, зэман блэкӀа куэдым я нэпкъыжьэ телъщ. Ар уи фӀэщ хъун щхьэкӀэ ирикъунщ адыгэбзэм и къулеягъыр, абы хэт фӀэщыгъэцӀэхэм я къэхъукӀэм, къэгъэщӀыкӀэм и гъэщӀэгъуэнагъыр.
Ещхьыркъабзэщ адыгэ хабзэм цӀыхум я зэхущытыкӀэр зэрызэригъакӀуэри, къэзыухъуреихь дунейм сакърэ щысхьрэ хэлъу бгъэдыхьэу зэрыщытари. Дунейм и пӀалъэ зыщӀэу псэууэ щыта пасэрейхэм къащӀэнащ нэщэнэ куэд. Ахэр игу ириубыдэкӀэрэ, дунейм хуэӀэзэ хъукӀэрэ цӀыхум и зэфӀэкӀым зиузэщӀырт, гъащӀэм хуэӀэижь хъурт. Нэхъыбэу абы гулъытэ зыхуищӀыр дунейм и къэхъукъащӀэхэрт. Мэкъумэшым зи гъащӀэр теухуар абы пыщӀахэм елӀалӀэрт, Ӏэщым хэтым абы и пӀалъэр нэхъ къыфӀэӀуэхут. Апхуэдэхэр ӀупщӀу щынэрылъагъущ Ӏуэхугъуэ куэдым, абы адыгэ мазэцӀэхэри хэту.
МазэцӀэхэр адыгэхэм я дежкӀэ фӀэщыгъэцӀэ къудейкъым, абыхэм япыщӀащ лъэпкъ тхьэлъэӀухэри, зэрихьа динхэри, и хабзэхэри. Ахэр уеблэмэ ди тхыдэщ, пасэрей адыгэхэм я псэукӀар, зыгъэгуфӀэу, зыгъэпӀейтейуэ щыта Ӏуэхугъуэхэм я лъэужь хэплъагъуэжу. Адыгэ мазэцӀэхэр – ди культурэщ, ди пасэрейм я гъащӀэщ, я дуней еплъыкӀэм, я гупсысэм къигъэщӀащ.
ГъэцӀэхэр
Адыгэхэм илъэсыр япэ щӀыкӀэ ӀыхьитӀу фӀэкӀа ягуэшу щытауэ къыщӀэ- кӀынукъым – гъэрэ щӀырэ, гъэмахуэ пӀалъэрэ щӀымахуэ пӀалъэу. Абы и щыхьэт хуэдэщ «Гъэрэ щӀырэ зэхэкӀащ» «зимняя пора смени- лась летней»,- жыхуиӀэри. Тхыдэм къызэригъэлъагъуэмкӀэ, иужькӀэ илъэсыр ӀыхьиплӀу иращӀыкӀ хъуащ: Мыбы дэтхэнэ зыми мазэ щырыщ яубыдырт. Мазэм махуэ тӀощӀрэ пщӀырэ, илъэсым махуэ 360-рэ къищтэу арат. Илъэс къэсыхункӀэ махуитху-хы къыдидзэрт,икӀи ахэр адыгэхэм тхьэлъэӀу махуэхэу яӀащ. Пасэрей адыгэхэм я зэманыр апхуэдизу зэпэлъытауэ щытакъым. Ауэ дыгъэм и къыщӀэкӀыгъуэ-къухьэжыгъуэмкӀэ цӀыху набдзэгубдзаплъэхэм зыхуейр къащӀэфырт, зэманыр здынэсар къахутэрт. Адыгэхэм нэхъ гу зылъатэр дыгъэр «солнце», мазэр «луна», вагъуэхэр «звезды» арат. Псалъэм щхьэкӀэ, къуажэхэм хэхауэ бгыщхьэ, жыг гуэрхэр яӀэт,дыгъэр абыхэм я щхьэщыгум къызэриувэмкӀи, зэманыр къащӀэрт. КъинэмыщӀауэ, лӀыжь зэрыс унагъуэхэм сыхьэт башкӀэ еджэу пщӀантӀэм нэхъ дыгъафӀэм деж бжэгъу щыхатӀэрт, дыгъэ бзиймкӀи махуэр здынэсар яхутэрт. Жэщым деж Вагъуэ бынхэр я гъуазэт, псом хуэмыдэу абыкӀэ зекӀуэлӀхэр Ӏэзэт. Илъэсыр ӀыхьитӀу зэрагуэшыр адыгэхэм Вагъуэбэ «Созвездие Тельца» жыхуаӀэ вагъуэ быным ирапхырт. Вагъуэбэр щӀэныгъэм Дыгъэр здыкӀуэцӀырыкӀыу жыхуиӀэ Вагъуэ бын пщыкӀутӀым щыщу Телец жыхуаӀэм нэхъ тохуэр. Абы ехьэлӀауэ, ди бзэм иджыри къыхэнэжауэ хэтщ мыпхуэдэ жыӀэгъуэхэр: «Вагъуэр щӀым къыхэкӀащ» – «Созвездие Тельца вышло из-под земли». «Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъащ» – «Созвездие Тельца взглянуло на урожай». «Вагъуэбэр жыг щхьэкӀэм хыхьащ» – «Созвездие Тельца село на верхушку дерева». «Вагъуэбэр щӀым хыхьэжащ» – «Созвездие Тельца вернулось в землю».
Мазэхэр
Адыгэхэм зэралъытэмкӀэ, илъэсым и пӀалъэхэр зэрызэблэкӀынур зыпыщӀар Вагъуэбэрт. Ар щӀым къыщыхэкӀым и деж (иджырей мартым и 21-22) гъатхэр, нэхъ тэмэму жыпӀэмэ, адыгэ илъэсыщӀэр къихьэрт. Гъатхэм хеубыдэ гъатхэпэм (мартым) щыщу махуи 9, мэлыжьыхьыр (апрелыр) – махуэ 30, накъыгъэр (майр) – махуэ 31-рэ, мэкъуауэгъуэм (июным) щыщу махуэ 22-рэ. МэкъумэшыщӀэр иужь итт гъатхэм мыбэлэрыгъыным. Ижь-ижьыж лъандэрэ жаӀэ : «Гъатхэ махуэ гъэ егъашхэ»,- «Один летний день кормит зимний месяц». Адыгэхэм, щхьэж зыщыпсэу щӀыналъэм езэгъыу, дэтхэнэ зи чэзу Ӏуэхур щегъэкӀуэкӀын хуейм теухуа махуэгъэпси яӀэу щытащ. Псалъэм папщӀэ,дэтхэнэ мэкъумэш къэкӀыгъэри щытесэн хуей, вакӀуэ дэкӀыгъуэ, мэкъуауэгъуэ зэманхэм ехьэлӀауэ. Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъамэ (июным и 2I-22), гъэмахуэм щӀидзэрт. Гъэмахуэр псори зэхэту махуэ 92-рэ мэхъу. Абыхэм хохьэ мэкъуауэгъуэ (июнь) мазэм щыщу махуи 8, бадзэуэгъуэ (июль) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, шыщхьэӀу (август) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, фокӀадэм (сентябрым) махуэ 22-рэ. Гъэмахуэр мэкъумэш лэжьыгъэхэм щигуащӀэгъуэ лъэхъэнэщ. Хьэсэхэр, пщӀанэхэр къабзэу зехьэн хуейщ. Абы и закъуэкъым, атӀэ къэкӀыгъэхэм я бий псоми – хьэпӀацӀэхэм, узхэм ебэнын хуейщ. Адыгэ мэкъумэшыщӀэ календарымкӀэ, гъэмахуэ махуэ 92-р мы къэкӀуэнум хуэдэу гуэшащ: бадзэуэгъуэм и 17-м гъэмахуэ шылэр къохьэ – ар махуэ 40 мэхъу, шыщхьэӀум и 22-м еух. Абы иужькӀэ иджыри фокӀадэм и 22 пщӀондэ гъэмахуэщ. КъыкӀэлъыкӀуэу, вагъуэбэр жыг щхьэкӀэм хыхьамэ (октябрым и 21-22), бжьыхьэр къэсауэ ялъытэрт. Мы лъэхъэнэр мэкъумэшыщӀэм и зэман нэхъ хьэлъэ дыдэхэм ящыщщ. Гъэ псом къагъэкӀар, къагъэхъуар къыщрахьэлӀэж мазэхэщ. Ари махуэ 91-рэ мэхъу. Абы хохьэ фокӀадэм (сентябрым) щыщу махуи 8, жэпуэгъуэр (октябрыр) зэрыщыту, махуэ 31-рэ, щэкӀуэгъуэр (ноябрыр) – махуэ 30, дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуэ 22-рэ. АдэкӀэ Вагъуэбэр щӀым хыхьэжу ябж. Ар тохуэ декабрым и 21-22 махуэм, абы щыгъуэ щӀымахуэр къихьэу ялъытэ. ЩӀымахуэр махуэ 90 мэхъу. Абы хохьэ дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуи 9, щӀышылэ (январь)мазэр зэрыщыту, махуэ 31-рэ, мазаер (февралыр) – махуэ 28, 29-рэ хъууэ,гъатхэпэ (март) мазэм щыщу махуэ 22-рэ.
ЩӀымахуэ шылэр къохьэ щӀышылэм и 17-м. Ар махуэ 40 мэхъу. Шы- лэр еух мазаем и 23-м. Абы иужькӀэ аргуэру махуэ 25-кӀэ щӀымахуэу щытщ. Мы къызэрыдгъэлъэгъуам хуэдэу зэхэлъщ адыгэ мэкъумэшыщӀэм и илъэс махуэгъэпсыр. Гъэр къызэрыкӀуэм, дунейм и щытыкӀэм елъытауэ адыгэ мэкъумэшыщӀэхэм я лэжьыгъэр зэтраухуэрти, я Ӏуэхур тэмэму дэкӀт. КъайхъулӀэрт, сыт хуэдэ гъэми и шыфэлӀыфэм, и къэкӀуэкӀэм елъытауэ мэкъумэшыр ящӀэрти, Ӏэщыр зэрахьэрти. Абыхэм я гъащӀэ псор «щӀэщӀауэ»яхьырт, зыгуэру темыплъэкъукӀын папщӀэ. Адыгэ мэкъумэшыщӀэхэм ижь ижьыж лъандэрэ къадекӀуэкӀа махуэгъэпсыр ноби гъавэ зыщӀэхэм, Ӏэщ зыгъэхъухэм икъукӀэ щхьэпэ яхуэхъунущ. Адыгэ мазэцӀэ ищхьэкӀэ къэдгъэлъэгъуахэм къищынэмыщӀа, нэгъуэщӀ фӀэщыгъэцӀэхэри ди бзэм хэтщ. Ар къызыхэкӀар цӀыхухэм я ӀэщӀагъэм, я лэжьыгъэм ехьэлӀауэ зэманыр къалъытэу зэрыщытарщ. ЗэрыгурыӀуэгъуэщи, адыгэ мазэцӀэхэм зэреджэр зэтехуэкъым.
Нэгумэ ШорэкӀэ
Япэу дыкъытеувыӀэнщ Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэм:
Пэсырей цӀэжъхэр МафӀэдз Сарэбий къыӀуатэхэр
Мы фӀэщыгъэцӀэхэри ди лэжьыгъэм щызэпкърыхащ. МафӀэдз Сарэбий зэритхымкӀэ, лъэпкъым нэхъ зэдащӀэу, нэхъыбэрэ къагъэсэбэпу мы фӀэщыгъэцӀэхэр щытащ:
Иджырей къагъэсэбэп цӀэхэр
Ди зэманым къэдгъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэмрэ ищхьэмкӀэ къыщытхьахэмрэ зэщхьэщыкӀыныгъэ яӀэщ. Мыхэр къыхэзыхар «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакӀуэхэращ. Абы- хэм зэрыжаӀэмкӀэ, «адыгэ мазэцӀэхэр къыгуахыу занщӀэу утыку къралъхьакъым»
Зэхуахьэсыжащ я ӀэщӀагъэм, лэжьыгъэм ехьэлӀауэ пасэм щыгъуэ ди лъэпкъым зэманыр къызэрилъытэу щыта фӀэщыгъэцӀэхэр, абыхэм хагъэхьащ хэхэс адыгэхэм яхъумахэри. «ЗэгъунэгъуитӀ я мэл бжыкӀэ зэтехуэркъым»,- жаӀэ игъащӀэм адыгэ- хэм. Ӏуэху еплъыкӀэ зэхуэмыдэ куэд къигъэщӀащ мазэцӀэхэм теухуа Ӏуэхугъуэм. Языныкъуэхэм къызэралъытэмкӀэ, «адыгэ мазэ фӀэщыгъэцӀэхэр илъэс куэдкӀэ гу лъамытэу сабэм хэлъауэ, нобэ къыхахыжу ятхьэщӀыжа, гури псэри зи цӀууныгъэм щыгуфӀыкӀ дыщэ кӀанэ цӀыкӀухэщ»
Япон
Япон (日本) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Токио.
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Иджырей къагъэсэбэп цӀэхэр
ЛатиныбзэкӀэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарым текӀын хуэмейуэ къэзылъытэхэри щыӀэщ. Абы и жэуапу ТӀымыжь Хь. етх: «ЖыӀэн хуейщ, языныкъуэхэм къазэрыщыхъум хуэдэу, махуэгъэпсыр (календарыр) римлянхэм я деж къызэрыщемыжьар,абы и къуэпсыр Пасэрей Египетым зэрынэсыр.
Япон
Категориэ:Япон
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
Иджырей къагъэсэбэп цӀэхэр
17 лӀэщӀыгъуэм псэуа рим папэ Григорий ЕпщыкӀущанэр «зыхэпщэфӀыхьыжа» махуэгъэпсым абы щыгъуэ зыкӀи хуэмеижар хьэрыпхэм я закъуэкъым. ЛӀэщӀыгъуэ ӀэджэкӀэ абы и пэ къихуэу езыхэм я календарь яӀэжт къуэкӀыпӀэм щыпсэу лъэпкъхэми".
Абазэбзэ
ПсалъэкӀэхэр
ПсалъэкӀэхэр ятхыгъэмкӀи, псалъэзэхэгъувэкӀэмкӀи зэшъхьащокӀхэр. Абы пэмыкӀыу езыхэри тӀурытӀыу мэгуэчыжьхэ. Ауэ зэгуэрыӀуэныгъэмкӀэ гугъу яӀакъым лъэпкъхэм. Апхъазыбзэмрэ абазэбзэмрэ япэрей лъэхъэнэхэм зыуэ щытауэ ялъэтэ бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм, VII-XII лъэхъэнэхэм зэхэкӀаху. Бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм къушъхьа псэлъэкӀэр (Ӏашъхъаруа), нэхъ зэримхъуэкӀауэ, апхъазыбзэм нэхъ игъунэгъу ялъытэр. Зэр гугъэхэмкӀэ Ӏашъхъаруахэр апхъаз-абазэ лъэпкъым (япэрем зыуэ щытам) тапантахэм яуж къыхэкӀыу ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ куэчын щыкӀадзар. Абы шъхьакӀэ ябзэр апхъазыбзэм нэхъ ехьчу кӀалъытэр
Тхыбзэр
Абазэ тхыбзэр щызэфӀэувар 1932 гъэм, латин хьарыфкӀэ, 1938 гъэм урыс хьарыфкӀэ зэрахъуэкӀа:
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)
МахуэцӀэхэр
ГъэщӀэгъуэнщ махуэцӀэхэр зэрызэкӀэлъыкӀуэр.«Щам дэт Адыгэ Хасэ» календарым дэ дызэресам хуэдэу тхьэмахуэр къызэрызэӀуихыр блыщхьэркъым,атӀэ щэбэтырщ, зэриухыр муслъымэнхэм я махуэ лъапӀэ мэремымкӀэщ. Тыркум щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэпыр езы къэралым щызекӀуэ фӀэщыгъэцӀэхэрщ. Абыхэми ди лэжьыгъэм я гугъу щыдощӀ. Лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ адыгейхэм къагъэсэбэп мазэцӀэхэри махуэцӀэхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ, ХьэтӀанэ А., КӀэрашэ З. зэдатха «Адыгеибзэ псалъалъэм» ихуар латин псалъэхэр зэрыарар. Ауэ, иужь зэманым «Адыгэ псалъэ» газетым щӀыгъуу Адыгейм къыщыдэкӀ «Адыгэ макъми» мазэцӀэхэр адыгэбзэкӀэ итхыу щӀидзащ. Лъэпкъым а псалъэхэр къызэрыгурыӀуар, къызэрищтам и Ӏуэхур щхьэхуэщ. «Уэр папщӀэ» журналым къитхащ Григорианскэ календарым и фӀэщыгъэцӀэхэм я къежьапӀэр. Гу зэрылъыттащи, латин псалъэхэр урысхэм къызэрапсэлъым хуэдэу адыгэбзэм къыхыхьащ. Ауэ ахэр езыхэр урысыбзэм зэрыхыхьам и гугъу пщӀымэ, абыи тхыдэ щхьэхуэ иӀэщ. ЛӀэщӀыгъуэ куэдкӀэ«уей-уей» жезыгъэӀа Пасэрей Римыр щэщэжа нэужь, къэралыгъуэ нэхъ лъэщ дыдэу щытар Византиерщ. Сату е нэгъуэщӀ Ӏуэху жыпӀэми Киевскэ Русымрэ Византиемрэ фӀыуэ зэпыщӀауэ щытащ. Мис а зэманым урысыбзэм къыхыхьащ мазэхэм я пасэрей фӀэщыгъэцӀэхэр. Махуэхэм адыгэхэр зэреджэу щытар гугъуехь хэмылъу зэ еплъыгъуэкӀэ къыпщыхъуми, ари апхуэдизу ӀупщӀкъым. МахуэцӀэхэу – гъубж, бэрэжьей, бэрэскэшхуэ, щэбэт жыхуиӀэхэм я къежьапӀэр убзыхунымкӀэ сэбэп къытхуэхъуащ Шагъыр А. къыдигъэкӀа «Этимологический словарь адыгских (черкесских) языков жыхуиӀэр, н.къ.Ди зэманым мы махуэцӀэхэр къагъэсэбэп: Мыхэр культурэ зэмыщхьхэм пыщӀащ, дин зэтемыхуэхэм я деж я къуэпсыр къыщожьэ. Псалъэм папщӀэ, блыщхьэ, гъубж (мыхэр, дэ къызэрытщыхъумкӀэ, адыгэбзэ къабзэщ), бэрэжьей (чристан диным и щӀэинщ, бэрэскэжьейщ зэрыжыӀэпхъэр), махуэку (къызэрытщыхъумкӀэ, ари адыгэцӀэщ),мэрем (Дева Мария), бэрэскэшхуэкӀэ еджэуи щытащ. Адыгэхэм журт календарым кърахащ «щэбэт» махуэцӀэр. А махуэм щхьэкӀэ шапсыгъхэми хэхэс адыгэхэми «мэфэзакъу» – «махуэ закъуэ» – жаӀэ. Адыгеибзэм хэтыр мы фӀэщыгъэцӀэхэращ, ауэ ахэр фонетикэ и лъэ- ныкъуэкӀэ зэщхьэщокӀ (А зэщхьэщыкӀыныгъэхэм къыкӀэлъыкӀуэ Ӏыхьэм нэхъ убгъуауэ и гугъу щытщӀынущ). Иджыри узэгупсысынрэ къэплъыхъуэн куэдрэ хэлъщ адыгэ мазэцӀэ- хэми, махуэцӀэхэми. Шэч хэмылъу, адыгэм диӀэщ псалъэхэр, мыхьэнэ къагъэлъагъуэр ди зэманым къэдмыгъэсэбэпыжу, абы ипкъ иткӀэ дгъэтӀылъыжауэ,ауэ ди тхыбзэм хэту. Пэжщ, зэманыр ипэкӀэ мэкӀуатэ, цӀыхухэм я зэхущытыкӀэхэми заужь, а Ӏуэхугъуэми къешэр псалъэ гуэрхэри къыумыгъэсэбэпыжыныр,ауэ мазэ фӀэщыгъэцӀэхэр, махуэцӀэхэр мыкӀуэдыжыну
Категориэ:Къытыратхъ
Уэрэдбзу
Уэрэдбзу — бзугъуабжэ лъэпкъщ.
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, кӀэр нэхъ гъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, джабэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ; хулъащхьэм щхъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэ хэлъщ.
Щэныр
Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэз лъапэ чыцэ Ӏув зыщӀэт жыг хадэшхуэхэм. Уэрэд жыӀан яублэ жыгхэм тхьэмпэ къапидза нэуж. Я макъамэ гуапэхэр, зэм нэщхъыфӀэр зэми нэщхъеягъуэ къызыщӀэувэр жэщи махуи зэхыбох. Щыщагъэтыр бын пӀын яублэмэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым ику, ипщэ лъэныкъуэхэм. ЩӀымахуэр здагъакӀуэр КъухьэпӀэ Африкэм и ипщэ тропик Ӏыхьэращ. Абгъуэр — щӀыгум, жыг, чыцэ лъабжьэхэм я зэхуакум, е щӀыгум пэмыжыжьэу къудамэ Ӏувхэм. Абгъуауэ хъуа шырхэр удз щӀагъым ӀэкӀуэлъакӀуэу щӀож. Быным зэгъусэу Ӏэпхъуэн еублэ псыхъуэхэмкӀэ, мэз лъапэ нэхухэмкӀэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэхэр, мэлъэтэж фокӀадэм.
Ӏусыр
Ӏусыр — хъумпӀэцӀэджхэр, цӀывхэр, щыгъыныхь, бадзэхэр, бэджхэр, мэракӀуэ жылэхэр.
Бэлут
Бэлут — филипинхэм шхыныгъуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщ зы — псы шугъэм ягъэва бабыщ джэдыкӀэщ. Ауэ ар зыгъэщӀагъуэр нэхъри и кӀуэцӀым кугъуэ гъуэжьым ипӀэкӀэ джэдыкӀэ бынжэ зэфӀэува зэрыилъыр. А бынжэр и теплъэкӀэ бабыщ шыр сурэтщ, и пэри и цыри зэтеувауэ щытщ. Бынжэм и хъуреягъкӀэ шырыр зыгъэпсэу джэдыкӀэпсымырэ нэгъуэщӀ пкъыгъуэхэри илъщ. А шхыныгъуэр Азиэ ныкъуэм ешхыр. Нэхъ щыцӀэрыӀуэр Виетнамымрэ Филипинхэмырэ. Урысейми Еуропэми здащэ пӀэхэри иӀэщ. Ауэ а джэдыкӀэхэр Азиэм къырашыу дунейпсом ягъэцӀэрыӀуэну Ӏейуэ мис иджы мурад Филипинхэм щызэрахьэр. Езы Филипинхэм ар зышхыр нахъыбэм цӀыхухъухэращ. Сытым щхьэкӀэ? — жыпӀэмэ, — ар лӀым и къарум хуэсэбэпщ.
ЩӀылъабжьэхэр
ЩӀылъабжьэхэр е Нидерлэндхэр (Koninkrijk der Nederlanden) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Амстердам.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:ЩӀылъабжьэхэр
Къэрэшей цӀыкӀу къедзыгъуэ
Къэрэшей цӀыкӀу къедзыгъуэ (Гитче Къарачай район, Малокарачаевский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Учкекен.
Джылу дэсыр — мин 40, 012 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 1365 км².
Къэрэшейкъалэ
Къэрэшейкъалэ (Карачаевск, Къарча, Къарачай шахар) — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1926 гъэм). Ипшъэ Къаукъазым щыт.
Къэрэшейхэр
Къэрэшейхэр (къарачайлыла) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, къэрэшей-балъкъэрыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Я бжыгъэр мин 218 мэхъур, лъэпкъым и нэхъыбэр (мин 194) Къэрэшей-Шэрджэсым исщ.
Гуащэней
Гуэщэней Идар Темрыкъуэ и пхъу (джорпкӀэхэлъхьэм яуж — Мерэм ур-бз.: Мария Темрюковна, къыщыхъуа махуэр хэшъыкӀыншэ — дунем щехыжьар 1569 фокӀадэм и 6) — урысей пэштыхьым и фыз, Иуан Бзаджэм и етӀоанэ фыз.
Гъашъэм и тхыдэр
Маухэ зытӀущ текӀауэ Иуан Бзаджэм и япэрей фызыр Анастасиэр дунем ехыжьа яуж, Къаукъазым ирегъажьэ Ф. Вокшеринрэ С. Мякитинрэ адыгэ пщыпхъухэм яхигъэплъэнху.
1561 бадзэуэгъуэм и 15 Мэзкуум къэбэрдей пщыпхъу Гуащэнейр къокӀуэ, и дэлъху СолӀтӀанкъул дэкӀыгъу. ДжорпкӀэхэлъхьэм яуж Мерэм траӀуэ, Магдалинэ Мерэм и цӀэкӀэ. Нысачэр а илъэсми яшъа, шышъхьэӀум и 21, шоджнышхуэ Макарийм иригъэкӀуэкӀауэ. 1563 гъэм пэштыхьыкъуэ Василий къэлъхур, ауэ мэзитӀ текӀауэ дунем йохыжь сабир.
1569 фокӀадэм и 6 Александровскэ слободам идежь Гуэщэнейр дунем ехыжь.
Ак Карасу
Акъ Къарэсу (Ак-Карасу) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Мендурсоконым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Жыггуащэ
Жыг-гуа́щэ — Нарт ӀуэрыӀуатэм бзылъхугъэцӀэ «Мэзгуащэ», «Хадэгуащэ», «Псыхъуэгуащэ» адрейхэми хуэду къыхэкӀ. А цӀэуэ хъуам псалъэ Гуащэм мыхьэнэ хилъхьэр «нэхъышъхьэ, тхьэ». Езы цӀэм егъэлъагъуэ гуащэр жыгхэм и мыхьэнэкӀэ зэрпышъар, я тхьэуэ зэрыщытыр.
Теплъэр
ЗэрыхъумкӀэ, Жыг-Гуащэ и теплъэм дуней зэхэтыкӀэр зыхеубыдэ, и мыхьэнэмкӀэ Дунейжыгым хуехьчу. А ехьчыгъуэр нэхъ къыздыхэщыр зэгъэлъытэгъуэм Жыг-Гуащэмрэ шъэныгъэ жыгымрэ зы Дунейжыг хуэду. Абым хуэду Лъэпщ идежь Жыг-Гуащэр къыщыпсалъэм джыреӀэр: — Ухэмыукъуэ, Лъэпщ, щӀэныгъэ ухуеймэ сэ уэстынщ, си лъабжьэр щӀым щӀэлъщи щӀым къехъулӀу хъуар сощӀэ, си щхьэцыр уэгум телъщи, уафэм къехъулӀу хъуари сощӀэ. ЩӀым гъунэ иӀэкъым.
ПсыхэуэцӀыкӀу
ПсыхэуэцӀыкӀу — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Псыхэуэхужьым ещхьщ и теплъэкӀи щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, пкъы мызагъуэщ, гуоурейщ, апхуэдуи сакъкъым.
Здэпсэухэр
Урысейм ущыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспий псышхуэхэр здыхэлъадэм. Мэлъэтэж. Адрей псыхэуэхэм яхуэдэуи мыбыи фӀыуэ елъагъу псытепхъэ чэнжхэр, сэхьэт бжыгъэкӀэрэ хэтщ лъакъуэ лъэныкъуэкӀэ и нэхэр ныкъуэ зэтепӀауэ.
Ӏусыр
Ауэ жьэм екӀуну зы псэущхьи гу лъимытэу блэкӀкъым — иребдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ цӀыкӀу, псыӀцыв — зы метыр хуэдизкӀэ и хъуреягъым зэ уэгъуэкӀэ абы напӀэзыпӀэм хэти къеубыд.
Японыбзэ
Японыбзэ (日本語 и къэпсэлъыкӀэр нихон-го) — Японым и бзэ.
Японыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 125 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Япон.
Тхыбзэр зэрыщыт — канджи, кана.
Канджи (яп. - 漢字) - хъутей дамыгъэ тхыбзэм и дамыгъэхэр къигъэсэбэп япон тхыбзэщ.
Канэ (яп. - 仮名) - япон тхыбзэ, псалъэ пычыгъуэхэм дамыгъэ щхьэхуэ хуэзыгъэфащэу. ЛӀэужъыгъуитӀу еугуэшыж: катакана (яп. - カタカナ), хирогана (яп. - 平仮名).
Кана тхыбзэр, и нэхъыбэм деж катаканар, японыбзэм къэщагъэсэбэпыр нэгъуэщӀыбзэм къыхэкӀа гайрайго (яп. - 外来語) псалъэхэр щатхым дежщ. Псалъэм папщӀэ:
Категориэ:Бзэхэр
АшэпӀэ
АшэпӀэ (Яшамба) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, МэракӀуэтхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.