cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хъутей (гурыӀуэгъуэхэр)
Китай:
Цей
Цей (ур-бз: черкеска)
Цейр лъэпӀкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкӀу цейр зэрахьа. Япэ кӀышъэ цейм ифэкӀэ зезыхьар къацӀыхут: Хужь (Пщы), псыфэ (хужьым нэхъ хуэкӀуэ) плъыжь, фӀыцӀабзэ (къуафцӀэ) (Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ), псыфэ, фӀыцӀэ, гъуабджэ (лъхукъуэлӀ). (Цей къуэлэн, шхъуантӀэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкӀы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм!). Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кӀыхьу, лъапэм нэс джыпӀа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, Ӏашъхьар бгъуэуэ Ӏапшъэм нэсу иэ нэхъ кӀыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитӀым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкӀы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкӀэ традэжьу. Цей къуапэмрэ Ӏашъхьамрэ ихъуреягъкӀэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпӀкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ. Цейр хуэфӀу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пӀкъэм фӀыуэ фӀэсу, кӀыбыр иӀыгъу бгым нэгъунэ кӀуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кӀыӀу ирадэт, кӀыӀуитху хуэдиз.
Атлантикэ Хышхуэ
Атлантикэ Хышхуэ — инагъкӀэ етӀуанэ хышхуэ (Щэху хышхуэм иуж).
И инагъыр — 91,6 млн. км², ихуэр — 329,66 млн. км³.
Адыгэ тренерхэр
Адыгэ тренерхэр :
Астана
Джылэу дэсыр — мин 708 794 (2010).
АдминистрациэкӀэ зэргуэча
Къалэ куейхэр:
Республикэ
Республикэ (Res publica, лъэпкъым и Ӏоху) — къэралым и зы ӀэнатӀэгъуэ зэфӀэтыкӀэхэм ящыщ. ӀэнатӀэр джылэм и хэхынымкӀэ тохьэр и пӀэм.
Игбобзэ
Игбобзэ (Asụsụ Igbo) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Игбобзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 18 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ИгбобзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
Ленинград област
Ленинград област (Ленинградская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Бытырбыху.
ГъащӀэ
ГащӀэ — физикэмрэ химиэмрэ зэпыщӀэныгъэ екӀуэкӀыгъуэ уэтэм и кӀуэцӀым. Уэтэ кӀуэцӀым хэмытмэ гъащӀэр щыӀэфыркъым, вирусхэм псэун щыщӀадзэфыр уэтэм я генетикэ Ӏыхьэ ирахьа яужь.
Абым нэмыщӀу гурыӀуэгъуэ хэлъыр псалъэ «гъащӀэм» — зы псэущхьэм и дуней тетыкӀэ, къэхъуным щыщӀэдзауэ и кӀуэдыным нэс. ГъащӀэ зыӀу псоуэ щытыр — зи хуэныкъуэгъуэхэмрэ зыхэтхэм я хуэныкъуэгъуэхэри зыгъэзанкӀэ, къыщхьэпэгъуэ езым ери зыхэтхэм яри къыхигъэкӀыу.
ПщылӀыгъуэ
ПщылӀыгъуэ — лъэпкъыгъуэм и зэхэтыкӀэ, зы цӀыхур (пщылӀыр) адрем (гъэпщылӀакӀуэм) еуэ щыщытым дежь. Апэрем пщылӀ яшъхэтэр кӀэсхэр, шъапхъаджэхэр, шӀыхуэ зтелъхэр, яужым джылэм щыщ цӀыхухэри, лӀыгъэкӀэ ягъэпщылӀхэтэр. Апхуэдэ пщылӀыгъуэр сурэт зиӀэ XIX лъэхъэнэм нэс куэду щыӀа.
Бытырбыху
Бытырбыху (Санкт-Петербург, 1914-1924 — Петроград, 1924-1991 — Ленинград) — федерал къалэм и Урысей, Ленинград областым и къалэ нэхъышъхьэр.
Цин Шихуан
Цин Шихуанди (秦始皇帝, и цӀэдыдэр Ин Чжен 嬴政; 259 — 210 гъэхэм ди лъэхъэнэм япэ) — Цин пэштыхьейм и тхьэмадэ, Пэштыхьей зэзауэхэм я зэманыгъуэр зэпызудар. Пэштыхь лъэпкъ Цин къыригъэжьатэр, и унафэкӀэ Хъутейм илъэс минипшъкӀэ тетын хуеяр, илъэс зытӀущ текӀауэ дунем ехыжьа яуж трахужьа.
Гъашъэ тхыдэр
Чжен илъэс 13 ирикъуауэ Цин пэштыхьеим и тхьэмаду щытехьам, Хъутеим ар и хэку нэхъ лъэшдыду щытт. Хъутейр зы къэралу зэхэхьэным хуэкӀуэт Цин лъэпкъыр шъхьэщыту.
238 гъэм нэс Чженыр сабиуэ къалъытэт, къэралым и Ӏоху хъуар зэзыхуэтэр Луй Бувэй, япэрей министру щыттэр.
Илъэс 22 щырикъум Луй Бувэйр хэкум ирихуа и ӀэнатӀэм къетӀасхъу игугъу.
МэракӀуапцӀэ
МэракӀуапцӀэ (лат-бз.: Rubus caesius, ур-бз.: Ежевика) — пабжъэ-къэкӀыгъэ хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ.
Бытырбыху
И инагъыр — 1439 км².
МэракӀуапцӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
ИмэракӀуэхэр хъухукӀэ япэ удзыфэ мэхъухэ, яуж гъуабджэ, тӀанэ плъыжь-гъуабджафэ мэхъухэ. МэракӀуэ хъуахэм яфэр къуафцӀу щыт.
Мдзымтэ
Мдзымтэ (убыхыбзэмкӀэ къыикӀыр: "Бзаджэ", ур-бз: Мзымта) — псы Красдорар къэралым.
Астуриэ
Хэкумэтх
ШӀыпӀу иубыдыр 10 603,57 км² (Эспаниэм и автоном куейхэмкӀэ 10-нэ и инагъымкӀэ). Куейм и шӀыпӀэмкӀэ Кантабрий Ӏуашъхьэхэр ирокӀуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм идежькӀэ лъэпкъ парк иӀэ, абым Ӏуашъхьэ метрэ 2 648 нэсу хеубыдэхэ, зыгъэпсэхупӀэ цӀэрыӀу.
Къатар
Къатар Къэрал (دولة قطر‎) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Дохэ.
Астуриэ
Администрациэ зэхэтыкӀэр
Пщы куей Астуриэр коммунэ 78 гуэчауэ щыт, абыхэм я статусхэр муниципэлитетхэм я хозэ. ПэмыкӀыу иджыри комаркэкӀэ зэхокӀыр, ауэ а гуэчыгъэр хабзэм иджыри къылъытакъым.
Мдзымтэ
ИкӀыхьагъыр - 89 км, псыхъуэр - 885 км2. Урысейм ипсы нэхъкӀыхь Хы ФӀыцӀэм хэлъаду.
МэракӀуапцӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
КъэкӀыгъэр пабжъэ мы ину щыт, ичыхухэмрэ и къудамэхэмрэ банэ ятету. Къудамэхэр чыцӀынэм хуэду щытхэ - зэ дэкӀеуэ, зэ шӀым заубгъурэ кӀыуэ. Тхьампэхэр гъэчхэм щырыщу къытокӀэ, жэпкъ лапэмкӀэ тет гъэчхэм тхурытхурэ ятет.
Новгород област
Новгород област (Новгородская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Новгород.
Астуриэ
Администрациэ зэхэтыкӀэр
ЮрездикциэмкӀэ Астуриэр мэхьчэмэ куей 18 гуэчауэ щыт, мэхьчэмэ нэхъышъхьэ къалэ нэхъышъхьэхэм куейм къэс яӀу.
Майскэ къедзыгъуэ
Майскэ къедзыгъуэ (Майский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Бытырбыху
Тхыдэр
Бгъэпсын къалэ 1703 урысей пэштыхьэм Петырым I.
Кърухугу
Кърухугу (лат-бз.: Myosotis, ур-бз.: Незабудка) — удз-къэкӀыгъэ.
Къушъхьэджэд
Мысырджэд, Къушъхьэджэд (лат-бз.: Lyrurus mlokosiewiczi, ур-бз.: Кавказский тетерев) — бзу инхэм ящыщ, мэзджэд лъэпкъым ящыщу.
Урысхэр
Урысхэр (зэрзэджэжьхэр —русские) : Урысыху, Укрэинэ, Къазахъстэн, АШЗ, Джэрмэн, пэмыкӀ хэкухэм.
Мурманск област
Мурманск област (Мурманская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Мурманск.
Рембрандт
Рембрандт Харменс ван Рейн (нидер-бз.: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606 бадзэуэгъуэм и 15 — 1669 жэпуэгъуэм и 4) — нидерландхэм щыщ художник.
Караганда
Караганда (Қарағанды, Караганда) — Къазахъстэным и къалэ щыт.
Рембрандт
Гашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар къалэ Лейденым (Нидерлэндхэм) шъхьэл зыӀыгъ къуэлей хулъхугъэм и унагъуэм. 1620 гъэм Лейден и университетым кӀохьэ, яужым художник гуэрэм и дэӀэпыкъуэгъу мэлажьэ, абым фӀэкӀауэ Питер Ластман идежь щоджэ. Абым идежь Рембрантым зырегъасэ нэху-ныбджэ зэхэлъыкӀэм и лъэгъуныр, ара лэчтхыгъэхэм тетхэм фэ къытезгъауэр псо хуэду, Ӏувагъ езытыр тетым, къэхъуар, гъэлъэгъуам тхыгъэм гурыӀуэгъуэ хэзылъхьэ.
1631 гъэм Рембрандт Амстердам мэкуэчыжь, абдем цӀэрыӀуэ мэхъур «Доктор Тулп и урок анатомиэмкӀэ» ишъа яуж. 1640 гъэхэм япэ кӀышъэ Рембрандтым лэжьыгъэ куэд иӀэ, джылэм фӀыуэ къалъыту.
Малтэ
Малтэ (Repubblika ta' Malta, Republic of Malta) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Валетта.
Майскэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Майскэ къуаджэ.
Винсент Ван Гог
Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Нидерлэндхэм дэт къалэцӀыкӀу Грот-Зундертым. 1869-1867 гъэхэм щэхуакӀуэ фирмэм лэжьа. 1876 гъэм егъэджакӀу лэжьа, 1878-1879 гъэхэм шоджэну щыта шактэхэм, абдежьым шактэ лэжьакӀуэхэм къадэшът я пӀалъэхэм шъхьэкӀэ. ИскуствэмкӀэ щекӀуэкӀар Ван Гогыр 1880 гъэхэм. 1880-1881 гъэхэм Брессел и арт академиэмрэ Антверпен емрэ 1885-1886 гъэхэм.
Майскэ къедзыгъуэ
Джылу дэсыр — мин 39, 957 (2010 гъэмкӀэ).
Бгытхьэхьэблэ
Бгытхьэхьэблэ (ур-бз.: Бытха) — Шъачэшхуэ хиубыдэ хьэблэ, Хьуэдзэ куейм хэту, Бзыгу и псыхъуэ хиубыду. Хым игъунэгъу Ӏуашъхьэ Бгытхьэм тет.
Бытырбыху
Джылэр
Джылэр — 4 868 520 цӀыху (2011).
Кърухугу
ЗэрзэфӀэтыр
Кърухугур илъэскӀэ иэ илъэсбжыгъэкӀэ къкӀ мы индыдэ удз, бацу зэкӀэкӀыу.
Калининград област
Калининград област (Калининградская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Калининград.
Кърухугу
ЗэрзэфӀэтыр
ПӀыхэм къудамэ бжыгъэхэр ятету, лъэгагъыр см 10-40 хуэдиз мэхъухэ.
Рембрандт
Гашъэм и тхыдэр
1640 гъэм Рембрандтым и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэ «Джэщхъумэ» етх.
Хьэрыпыбзэ
Хьэрыпыбзэ (اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — афразийхэм ящыщ, хьэрып бзэ групэм хэту.
Бгъэн
Бгъэн (лат-бз.: Phrаgmites, ур-бз.: Тростник) — удз-къэкӀыгъэ ин, хьэцэпэцэ лъыпкъым (Poaceae) ящыщу, псыхъурей Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм куэду зэкӀэкӀыурэ мэкӀыр, дунейм и нэхъ хуэабэ лъэныкъуэхэм.
Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр
Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр — лъэпкъищ зэщӀэзубыдэ щэкӀыгъуэщ.
Къушъхьэджэд
Аплъэпкъыр
Хъум иинагъыр см. 50 - 55 хуэдиз, ихьалъагъыр кг. 1, 1 хуэдиз; ифэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу щыт (цыхэр мы лыду), инашъхьахэм набдзэ хуэду плъыжьу тет, икӀапэ цылъэныкъуитӀыр нэхъ кӀыхьу, гъэчауэ щытхэ, икумкӀэ кӀуэху цыхэр нэхъ кӀэкӀ мэхъухэр. Бзыхэм я инагъыр см. 37 - 42 хуэдиз, я хьалъагъыр кг. 0, 95 хуэдиз, я фэр уэгу щыт гъуэплъ-гъуабджэм кӀынфӀу хэлъу.
Малтэ
Категориэ:Малтэ
Фоныбзэ
Фоныбзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 1,7 хуэдиз.
Вологда област
Вологда област (Вологодская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Вологда.
Караганда
Джылу дэсыр — мин 471, 800 (2010).
Къущхьэмышхей
Къущхьэмышхей (лат-бз.: Mespilus germanica) — тхьэмпэпыху къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым щыщ жыг.
Кърухугу
ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэхэр зэрызу зэкӀэлъыпыту къытокӀэ, псыгъуэ кӀыхьху, пхъашэху.
Дыщэджэд
Дыщэджэд — мэзджэд лъэпкъщ.
МэракӀуапцӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
МэракӀуэпсыр плъыжь-кӀынфӀу, езы мэракӀуэр гуашӀэ, ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ ӀафӀу щытхэ.
Руандабзэ
Руандабзэ (ikinyarwanda) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Дзэлбзу
Дзэлбзу — дзэлбзу лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Къушъхьэджэд
Здэпсохэр
Урысейм Къаукъаз закъуэра здэпсор, пэмыкӀ къэралхэм: Азэрбиджаным, Ермэлым, Курджым, Тыркум. Куэч бзухэм ящыщкъым, къушъхьахэм я псэупӀэ-хъупӀэхэр м. 3, 300 носыр, абгъуэ здашъхэр м. 2, 600 лъэгагъым фӀэмыкӀыу. Нэхъ кӀасу здыхэсыр пабжъэхэм - аӀуейгъурцхэм хьацыбанэхэм.
Къущхьэмышхей
КъыздэкӀыр
И лэтин цӀэм емылъытауэ езы жыгыр къыздикӀар Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэмрэ Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэмрэ. Пэсырей урымхэм Джэрмэным ирачауэ щыта. Къущхьэмышхейр нэхъ зыхуэныкъуэр гъэмахуэ хуабэрэ шӀымахуэ мы шӀыӀэрэ. Мы Ӏэрысу къущхьэмышхейр къыздэкӀыр Кърымым, Урысейм и ипшъэ лъэныкъуэм Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм кӀэт къэралхэм.
Лингалабзэ
Лингалабзэ иэ Нгалабзэ (Lingála) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм  хэту.
Уэблагъуэхэ
Уэблагъуэ — убыххэм ящыщ пщы лъэпкъ (тхыгъэм пэмыкӀыу абазэху иэ апхъазху итхэ) — Щачэ лъэпкъым яшъхьащытахэ
Лингалабзэ
Лингалабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 2 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Конго Республикэ Демократ, Конго Республикэ.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Белгиэ
Белгиэ (Белгэ Пэщтыхьей, Royaume de Belgique, Königreich Belgien, нид-бз. Koninkrijk België) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Брюсел.
Тхыпкъэ
Тхыпкъэ — тхыпкъылъэм, тхыбзэ хабзэм и зы дэмыгъэ. Тхыпкъэхэм я бжыгъэр тхыпкъылъэм деж пщӀыкӀутхум фӀэкӀкъым я нэхъыбэм.
Карел республикэ
Карел республикэ (Karjalan tasavalta, Karjalan tasavalta, Karjalan Tazovaldkund, Республика Карелия) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Петрозаводск.
Ащтэрхъан област
Ащтэрхъан област (Астраханская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Ащтэрхъан.
Карел республикэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Карел республикэ
Фоныбзэ
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
МэракӀуапцӀэ
ЗэрзэфӀэтыр
Куэду Еуропэ къэралхэмрэ Скандинавымрэ къыщокӀыр. Къаукъазым адрей пабжъэхэм ядэкӀыгъу зэкӀокӀхэр Ӏуву, хэкӀыпӀэ имыӀу.
Мэзкуу област
Мэзкуу област (Московская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт. Администрацэм и къалэр — Мэзкуурэ Красногорскрэ.
МэракӀуапцӀэ
Ӏарысу зэрагъэкӀыр
Еуропэм мэракӀуапцӀэр губгъуэхэм куэду, кӀасу ягъэкӀкъым, ауэ Ишъхъэрэ Америкэм куэду къагъэкӀыр, ящэным шъхьакӀэ. Америкэ лъэпкъхэр: лъахъчэхэм ящыщ -
Мэзкуу област
Категориэ:Мэзкуу област
Бгытхьэхьэблэ
Тхыдэр
ШӀыпӀэр убыххэм ТхьалъэӀупӀэу ялъытэт, хьэблэ дамышъыхьу абдежьым Бгытхьэгуащэ шъхьэкӀэ абдежьым ТхьэлъэӀу ирагъэкӀуэкӀыу.
Волгоград област
Волгоград област (Волгоградская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Волгоград.
Марлен Дитрих
Марлен Дитрих (джэр-бз. Marlene Dietrich, 1901 дыгъэгъазэм и 27 — 1992 нэкъыгъэм и 6) — Джэрмэнымрэ АШЗ-мрэ щыщ киноартистрэ уэрэджыӀэкӀуэрэ.
Калининград област
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Калининград област
Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр
Я нэхъыбэр здэщыӀэр тропик, субтропик мэзхэращ.
Майскэ къедзыгъуэ
И инагъыр — 384,76 км².
Уэблагъуэхэ
Здэпсоуахэр
Я шӀыпӀэр МафӀэпсым къыщыкӀэдзауэ Псыхэ нэгъунэ нэст. Хьаблэ нэхъышъхьу щытар Щачэпсы. Хы ӀуфэмкӀэ я шӀыпӀэр МафӀэпсым къыщыкӀэдзауэ Шахэ нэгъунэ ирикӀуэт.
Караганда
АдминистрациэкӀэ зэргуэча
Къалэ куейхэр:
ПщылӀыгъуэ
ПщылӀыгъуэм и мыхьэнэмрэ пщылӀым и пӀалъэхэмрэ
ПщылӀым нэхъыбэм идежь и къэлъытэгъуэ хураттэр хьэпшыпым хуэдэм. ПщылӀхэр нэхъыбэм я къэрур лэжьыгъэм къэгъэшъхьапэн къуэдем шъхьэкӀэ яӀыгъхэт мэкъумэш лэжьыгъэхэм, унэӀут хуэду иэ пэмыкӀы хуэныкъуэгъу гъэпщылӀакӀуэм иӀэхэмкӀэ. ПщылӀым хьэпшыпыгъуэ мыхьэнэ езытыр нэхъапу и Ӏэшъагъу, и лэжьыгъу хъуар и гъэпщылӀакӀуэм е мэхъухэр, ауэ, и гъэшхэнымрэ кӀэлъыплъынымрэ гъэпщылӀакӀуэм и пшъэм илът. ПщылӀым езым еуэ мылъку иӀэкъым, къыгъэсэбэпыфыну къуэдеуэ хуиту щытыр и гъэпщылӀакӀуэм къырит къуэдейра. ПщылӀым унагъуэ ишъын и гъэпщылӀакӀуэм пӀалъэ иримтауэ хуиткъым, сэби игъуэтхэр езым хуэдуи и гъэпщылӀакӀуэм ей мэхъухэ. Мылъкум щыщ къэлытэгъуэ зэриӀэм шъхьэкӀэ пщылӀыр икӀи ящэфыну икӀи яхъуэжьыфыну.
Астуриэ
Администрациэ зэхэтыкӀэр
Хэхынхэм шъхьэчэ Астуриэр лъэныкъуищу гуэча: къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ, курыт лъэныкъуэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ джоуэ. Джылэ нэхъыбэ зыхиубыдэр курыт лъэныкъуэра.
Тхыпкъэ
Тхыпкъэм нэхъыбэм зы макъ къырегъэкӀ псалъэкӀэм хэтым, ауэ сыт дежы апхуэду щыткъым. Тхыпкъэм пӀалъэ зэхуэдэ иӀу ауэ и тхыгъэр зэщымыщу щытыфынущ, и жыӀэкӀэмрэ и мыхьэнэмрэ зэримхъуэкӀыу абым.
Тхыпкъэхэм псалъэпкъыр зэфӀагъэувэ, псалъэпкъхэм псалъэ къахокӀыр.
Хьэрыпыбзэ
Хьэрыпыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 — 323 хуэдиз.
МэракӀуапцӀэ
Ӏарысу зэрагъэкӀыр
ЗэрагъэтӀысыр джылъэкӀэ иэ лабжъэ кӀымкӀэ къыхагъэкӀыр.
Къушъхьэджэд
Зэрзэпыхьахэр
Абгъуэхэр шӀым щашъыр, къушъхьахъум, пабжъэхэм. Абгъуэм ирилъхьар джэдыкӀитху хуэдиз, тесыр бзым изакъуэ, махуэ 25. Гъэ къэс шхьагъусэ кӀэ лъыхъурэ яшъыр. Хъухэр щызэфӀэувэхэр илъэситӀ щырикъум ижей, бзыхэр илъэс ирикъумэ.
Къущхьэмышхей
ЗэрзэфӀэтыр
Къущхьэмышхейр зы хуэйр игъуэту къэкӀмэ хуиту и лъэгагъыр метрэ 8 нэсыфыну, ауэ нэхъыбэм куэдкӀэ нэхъ лъахъчу къокӀыр. Жыгым и тхьэмпэхэр удзыфэ кӀынфӀу щытхэ, хуэпсыгъу, кӀыхьху, я кӀыхьэгъыр см 8-15, я бгъуагъыр см 3-4. Бжыхьэм, тхьэмпэпыхум ипэм идежь я фэр плъыжьу зэрахъуэкӀыр.
Бгытхьэхьэблэ
Тхыдэр
Убыххэр ирагъэкӀа яуж урысхэмрэ ермэлыхэмрэ курджыхэмрэ алыджхэмрэ ягъэтӀысын кӀадза абдежьым унагъуэху.
ШӀыпӀэм и нэхъыбэр ХХ лъэхъэнэм Ворошилов К.Е. и хадэу, жыгхадэу хеубыдэ
ХХ лъэхъэнэм и 60-70 гъэхэм унэхэр куэду дашъыхьын кӀадзэ хьаблэм идежь.
Бгъэн
Псыудзхэм ящыщ, псыӀуфэхэм къыщыкӀыу, зэзэмызэкӀэ псыкууми къэщыхэкӀ хъууэ (метрэныкъуэм нэс), псыпцӀэхэм, губгъуэ псы къыздинахэм, мэзкӀуэцӀ псынэхэм яде.
КъымцӀэ
КъымцӀэ, КъыфцӀэ (лат-бз.: Prunus, ур-бз.: Сли́ва) — кумкӀэ мэракӀуэ къэкӀыгъэхэм ящыщ. Абы илъэпӀкъым пэмыкӀыу хэтхэр: шэдыгъуэ, пхъэгулъ, къыфцӀэ Ӏарысэ, къыцэ, курхьэ, миндал. ЩӀэ бжыгъэкӀэ зэшъхьащокӀыр лъэпӀкъыр, я нэхъыбу къыздэкӀхэр шӀыгум ипшъэ лъэныкъуэ курытхэм.
Уэблагъуэхэ
Здэпсоуахэр
Езы пщыхэм я унэжъыр Уэблагъуэ-Ӏэхъуэ Ӏуашъхьам (Батарейка) и лъабжъэм кӀэтт (иджырей Щачэ-къалэкум).
Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр
Теплъэр
ИнагъэкӀэ курытхэщ. Ди къэралым джэд хэкӀыгъуэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэ ныбгъуэм къешэч г. 80-120, нэхъ пӀащэм хъунгъарым ч. 6-м нэс.
Винсент Ван Гог
Гъашъэм и тхыдэр
И япэрей лэжьыгъэхэм Ван Гог джылэм щыщт итххэтэр - лъхукъуэлӀхэр, Ӏэрышъэхэр, хьэпсэм ис цӀыхухэр. и тхыгъэхэм къыгъэсэбэпыр нэхъыбу кӀынфӀ, къуафцӀэ фэхэра («лъхукъуэлӀ пшъашъэ» 1885; «кӀэнтӀрофышххэр» 1885; пэмыкӀхэр джоуэ)
Дыщэджэд
Теплъэр
Джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ. Щхьэр, пщэр, бгъащхьэр къащхъуэщ, тхыцӀэр удзыфэщ, пкъы щӀагъыр фӀыцӀэщ, адакъэм и кӀэц кӀыхьхэм щхъуэкӀэплъыкӀэ нэрынэхэр бэуэ хэс. Анэр нэхъ цӀыкӀущ, теплъэри апхуэдэу щӀэращӀэкъым, кӀагуэщ.
Махатма Ганди
Мохандас Карамчанд Ганди е Махатма Ганди (मोहनदास करमचंद गाँधी) — Индиэм и хуитыныгъэм къыдэшъхэм, къэзгъэжьахэм ящыщт Британиэшхуэм къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зауэншу" (сатьяграха) еджу къыригъэжьам цӀыхуӀкуэд яуж ихьэт.
Исбухьэн
Исбухьэн е Испаниэ (España; ицӀэдыдэр псоуэ Reino de España — Исбухьэн Пэштыхьей) — къэрал Еуропэм ипшъэ-къуэхьапӀэм деж. Переней хы тӀыгуныкъуэм инэхъыбэр еубыд. Къэралым ицӀэр финикий бзэм къытокӀыр "и-шпаним" - "тхьакӀумэкӀыхьхэм яӀуфэ". Къалэ нэхъышъхьар Мадрид
Бгъэн
Къызэрагъэсэбэпыр
КъэкӀыгъэр псэушъхьэ куэдхэм я Ӏусу макӀуэ (псыдзыгъуэхэм, шъыхьхэм, бланэхэм...) Шъхьахуиту къыздэкӀхэм пӀэшхуэ еубыд, псэушъхьэхэм яхуэсэбэпу.
Абазэхэр
Басхьэгъхэр, ауэ нобэ Абазэхэ (абазакуа) жа1э зэзэмызэ — адыгэ-азгъэ бзэ гупым щыщ лъэпкъ (азгъэ къудамэ), Къаукъаз и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — 50 мин цӀыху. Здэпсохэр: Урысей (Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол Къэрал, Къэбэрдей-Балъкъэр) — 37 942 (2002), Тырку — 10 000 (1995).
Къущхьэмышхей
ЗэрзэфӀэтыр
Тхьэмпиху хъу гъагъхэр къыщыпидзэхэр гъатхэм и кӀэм идежь.
Уэблагъуэхэ
Здэпсоуахэр
Иджыпсту Аублэ лъэпкъым щыщхэр Туркум исхэ, Урысейм къынэжьа Ӏакъым.
Къущхьэмышхей
ЗэрзэфӀэтыр
Пхъышъхьэм и фэр гъуэплъу щыт, и бгъуагъыр см 2-3 мэхъу. Быду, гуашӀу щытху. Ящхын щыкӀадзэхэр иэ куэдрэ щагъэлъа яуж иэ пхъышъхьэхэм шӀыӀэ къэуа яуж. Апхуэдэм яуж щабэ, афӀ мэхъухэ ауэ нэхъ цӀыкӀу икӀи фэ зэхэуауэ щытхэ.
Мэрилин Монро
Мэрилин Монро (Marilyn Monroe, къыщалъхуам цӀэ траӀуар Норма Джин Мортенсен (Norma Jeane Mortensen), джорпкӀэхэлъхьэм — Норма Джин Бейкер (Norma Jeane Baker; 1926 мэкъуауэгъуэм и 1 — 1962 шышъхьэӀум и 5) — америкэ артист, фотомодел.
Винсент Ван Гог
Гъашъэм и тхыдэр
1886-1888 гъэхэм Ван Гог Париж щопсо. А зэманым и лэжьыгъэхэм нэхъ фэ нэху, къуэлэнхэр хилъхьэн кӀедзэ, пезажхэм хуэду («Губгъуэ лэжьыгъуэ. Ла Кро къуэладжэм» 1888).
Дзэлбзу
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъур ныбащхьэ зэхуэдитӀым нэсу хужьыфэщ; джабэхэр, кӀэ щӀагъыр гъуабжэ-гъуэжьыфэщ.
Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр
Теплъэр
ЗэрыщӀылъэ пэущхьэхэм папщӀэ, быдэу зэхэщӀыхьахэщ, щхьэцӀыкӀухэщ, пщэ, пэ кӀэщӀхэщ. Дамабгъуэ кӀэщӀхэщ, лъэпхъэшыным хуэгъэщӀауэ лъакъуэ лъэщщ. Хъухэр (адакъэхэр) нэхъ инщ, щӀэращӀэщ анэхэм ялъытауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр илъэсым зэщ зэрыгъуалъхьэхэр, джэдыкӀи 4-25-рэ къакӀэц. Бжыхьэм зэ цы япхъыж.
Ӏусыр
Я Ӏусыр къэкӀыгъэхэкӀщ, и нэхъыбэм щӀылъэм къалъыхъуэр, нэхъ мащӀэу яшх хьэпщхупщ, ауэ шырхэм щхьэкӀэ нэхъыщхьэу щытщ.
ХэкӀыгъуэм и зэгъэзэхуэгъуэр
Джэд теплъэхэр лъэпкъитху зэхокӀхэр:
Исбухьэн
Къэралгъунэр зэрыкӀуэр: Исбухьэным къуэхьапӀэмрэ ипшъэ лъэныкъуэм Атлантикэ Ӏуфэм Ӏохьа, ишъхъэрэ къуэкӀыпӀэмрэ Хы Средиземнэм Ӏохьа.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
Берлин идежь къэхъау. Япэрей дунейпсо зауэм яуж мэкъамэм хуэджэт, яужым артист школ Рейнхардтым кӀэхьа. 1922 гъэм эпизод джэгухэм хэт театырым.
Исбухьэн
Тхыдэ
Иджырей цӀыхухэр Переней хы тӀыгуныкъэм щытӀысхьар 35 мин илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ. Абдэжьым куэду къыздагъуэтыр палеолитым иӀэщъагъэ бжыгъэ - нывэм тет тхыгъэхэр ( Алтэмир бгъуэнкӀагъымрэ пэмыкӀхэмрэ ). Баск лъэпӀкъыр япэдыду Еуропэм къыхьа джылэхэм къатекӀауэ гупшысыгъэ щыӀахэ Мылыр дунем текӀыжьа нэужы. 1200 илъэскӀэ ди эрэм ипэм Перенейм иӀуфэм финикийхэр къытӀысхьан кӀадзэ. БыдапӀэ Гадес яшъыр ( иджырей къалэ Кадис ). Финикийхэмрэ алыджхэмрэ ятхыдэ тхылъ Ӏэмэ къэна а шӀыпӀэм ис лъэпӀкхэм тепсэлъыхьу, иберкӀэ псори зэджу, културэшхуэ яӀу ауэ лъэпӀкъ цӀыкӀу зэбгырыкӀахэу, зыуэ зэрмыӀыгъу. 500 - 300 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм келтхэр къохьари иберхэм къахотӀысхьа, яужкӀэ зы лъэпӀкъ - келтибер мэхъухэ. 300 - 200 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм Рим къэралым Ибериэр еубыдын кӀедзэ, ар щыухыр Аугуст пщыр щыщэӀам.
Куейхэр
Исбухьэным 50 хэку иӀа, 17 аутэном къэралхэм яхэту. Абы пэмыкӀыу къалитӀ аутэномну (ciudades autónomas) Африкэм иӀа - Сеутарэ Мелилиэрэ.
Хьэрыпыбзэ
Официал статус здиӀэхэр — Сауд Хьэрыпей, Кувейт, Шам, Мысыр, Алжир, ЛъЗ пэмыкӀхэр къэралым.
Руандабзэ
Руандабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 12 хуэдиз.
Дыщэджэд
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Джэджьейхэм цы Ӏув ятету фампӀэхэм къопщ. Ӏэлу щопсэу Пакистэным, Индиэм, Шри Ланкэмрэ я мэзхэм, къуажэхэм я мыпэжыжэу. ЗэрыхуагъэфашэмкӀэ, Еуропэм къышащар е 5-нэ лӀэщӀыгъуэращ, а лъандэри пщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ къэрал куэдым унагъуэхэм щаӀыгъщ.
Хьэрыпыбзэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
Къушъхьэджэд
Ишхыр
Гъэмахуэм - гъэгъахэр, гъэчхэр, тхьампэхэр, мэракӀуэ, цӀыв Ӏамэ; шӀымахуэм - къэкӀыгъэ-бынджэ, джылэ Ӏамэ.
Ростов област
Ростов област (Ростовская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Ростов-на-Дону.
Рембрандт
Гашъэм и тхыдэр
1650 гъэм Рембрандтыр хом-хомурэ цӀыхухэм ящогъупшэжьыр модэм икӀыурэ, ауэ тӀум щыгъуи лэжьыгъэ куэд иратыр, 1656 гэм Рембрандтыр банкрот мэхъур.
Абазэхэр
Бзэр — абазэбзэ.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
Дунейпсом къыщацӀыхур Голливудым идежь кинохэм зтриха яуж - «Диавол - ар бзылъхугъэ» (The Devil ist a Woman) 1935 гъэ. Марлен Дитрихыр артист нэхъ лъапӀэхэм ящыщ хъуа, кино 1930-хэм трахахэр гурыхьыгъу щымыта шъхьэкӀи. Марлен Дитрихыр негатив Ӏэуэ хуэплът Джэрмэным и нацизм режимым.
Дзэлбзу
Тхылъхэр
Категориэ:Дзэлбзухэр
АШЗ-м и доллар
US$ АШЗ-м и доллар (United States dollar) — официал АШЗ-м валютэр. ЗэрыкӀуэр — $, USD.
Къущхьэмышхей
Ӏэрысэгъуэм и тхыдэр
Къущхьэмышхейр илъэс 3000 хъуауэ Ӏэрысу ягъэкӀыр Ипщэ Къажэрым (Ираным). Пэсырей алыджхэм гъэкӀын щыкӀадзар илъэс 700 ди лъэхъэнэм ипэм, пэсырей урымхэм илъэс 200 ди лъэхъэнэм ипэм. Пэсырей урым зэманымрэ курыт лъэхъэнэхэмрэ мы къэкӀыгъм пӀэшхуэ иӀэт, ауэ 17-18 лъэхъэнэхэм хэмурэ ящыгъупшэжьын кӀадза, пэмыкӀ къэкӀыгъэхэмкӀэ зэрахъуэкӀыурэ. Иджыпсу макӀыу къагъэкӀхэ Ӏэрысу.
Къушъхьэджэд
Зэрхуэсакъыр
Япэреуэ Советхэм къыдагъэкӀа Тхылъ плъыжьым ( 1978 гъэм ) мысырджэдыр "кӀуэд псэушъхьахэм" яхэта. Тхылъ плъыжь 1984 гъэм къыдэкӀам "псэушъхьа кӀуэдхэм" къыхагъэкӀа. Ауэ иджыри къыздынэсым кӀуэдыфынкӀи хъуну. Абы "дэӀапыкъур" цӀыхум ишъакӀуэнымрэ, былым гъэхъунымрэ. Былымым иабгъуэхэмрэ бзучырхэмрэ зэхепӀытӀэ, абы пэмыкӀыу ахъуэхэм я хьахэми мысырджэд куэд яубыдыр, ятхьалэ.
Руандабзэ
Официал статус здиӀэхэр — Руанда.
БгыфӀыцӀей
БгыфӀыцӀей (, нэхъыбу зэреджэр урымыцӀэ — Montenegro) — къэрал къуэкӀыпӀэ-ипщэ Еуропэм, Бэлканым тет, адриатикэ хым иӀуфэкӀэ. Ӏуашъхьа фӀыцӀэм ицӀэкӀэ траӀуа.
Мэрилин Монро
Гъашъэм и тхыдэр
Лос Анджелес къалэм къэхъуа. Къэхъуам яуж, тхьэмахуитӀ текӀауэ, пэмыкӀ унагъуэм ират, япӀыну. 1942 гъэм школыр фӀэхедзэри Джим Доггерти докӀуэ, яужым авиациэ фабрикэм лэжьэну Ӏохьэ.
Кърухугу
ЗэрзэфӀэтыр
Гъагъэхэр нэхъыбэм шхъуантӀу щытхэ, кугъуэр гъуэжьу, зэзэмызэкӀэ хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ; гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет, якӀэхэр мы памцӀу, хъуреуэ щыту; гуп-зытӀущхурэ гъэчхэм къытокӀэхэ. Гъэгъэн щыкӀидзэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэкум нэгъунэ
Руандабзэ
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Махатма Ганди
И тхыдэр
ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀырт. Я унагъуэм хабзу хъуам амалыншэу пылъхэт, хуабжьу абым и анэ Путлибай щӀэлъыплът. ТхьэлъэӀухэр, бэрэскӀыхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрат Мохандас и щӀэлэгъуэ зэманым зыпылътэр.
Мэрилин Монро
Гъашъэм и тхыдэр
1944 гъэм Норма Джиным армиэ фотографым холажьэ, сурэт зытригъэху, 1946 гъэм контракт кӀетхэ «Лъэхъэнэ тӀокӀ Фокс» кинокомпаниэм. А киностудиэм идежь цӀэлей Мэрлин Монро здытраӀуар.
ПщылӀыгъуэ
ПщылӀыгъуэм и мыхьэнэмрэ пщылӀым и пӀалъэхэмрэ
ПщылӀым и псоукӀэм и фӀыгъэр зэпхатэр и гъэпщылӀакӀуэм цӀыхугъу хэлъымрэ иэ абым къыдэшхыкӀыным игугъамрэ. Япэрер нэхъыбэм макӀыу къэхъут; етӀуанэр къызхэкӀыр пщылӀ кӀэхэр къэгъуэтыным гугъ ин иӀу щытмэ. ПщылӀхэр пӀыным я сэбиигъуэм кӀэдзауэ Ӏоху лъапӀу, гугъу щытт абым пщылӀ «къызхахын» бжыгъэхэм яхуэныкъу, абы шъхьэкӀэ гъэпщылӀакӀуэ нэхъ бзаджэдыдэми я пщылӀхэм псоукӀэ хъэрзынэ яритын хуэт, къэрурэ узыншагъэрэ яӀэным шъхьэкӀэ, зи Ӏэплъэпкъ зэфӀэувауэ; пщылӀ здаубыдыф лъэныкъуэхэм зи Ӏэплъэпкъыр зэфӀэувауэ лъэшу щытхэм дежь я гъашъэм кӀэлъыплъхэтэкъым, фэ ирамыплъу ягъэлажьэхэ.
Махатма Ганди
И тхыдэр
Илъэс пщӀыкӀуищ щырикъуам Мохандас и ныбжэгъу пщащэ Кастурбай къырагъэшащ. Я унагъуэм бынипӀлӀ ягъуэта, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. И къуэ нэхъыжь Харилалыр унагъуэм иригъэкӀа, и къуэу къимылъытэу, и псэукӀэм папщӀэ — и щӀасэт: фадэ, къэкӀухьын, джэгун, зытӀощ диныр зэрихъуэкӀащ, сифилис къеузу илӀыкӀащ. Адрей и къуэ хъуахэр езыми и лэжьыгъэм пылъхэт.
Винсент Ван Гог
Гъашъэм и тхыдэр
И лэжьыгъэхэм куэду зэртегушхьыкӀым Ван Гог и шъхьэр зэӀохьэри делэчым кӀагъэгъуалъхьэ Овер сур Уаз къалэм, Фрэндж идежь, 1890 бадзэуэгъуэм и 29, абдежьым зеукӀыжь.
ПщылӀыгъуэ
ПщылӀыгъуэм и мыхьэнэмрэ пщылӀым и пӀалъэхэмрэ
ПщылӀхэр нэхъыбэм къыздыхахын кӀадзар япэреуэ и зэфӀэувэныгъэр щежьам, яужыми лъэшугъу хъуам лъэпкъ псом шъхьэкӀи зауэхэра, дзэм хэт зауэлӀхэр яубыду, цӀыхухэр яхьу. ПщылӀыгъуэр къэру игъуэту щызэфӀэувам, цыху псэукӀэм лъэшу хэхьауэ зэуэм пэмыкӀыуи пщылӀхэр къыхахын здыкӀадзар:
Абазэхэр
Диныр — мыслимэн-суннитхэр.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
1939 гъэм артистыр Еуропэм къыгъэзэжьа, вестерн «Дестри аргуэру шууэ» зтрихауэ 1939 гъэм.
Абазэхэр
Тхыдэ
КъаӀуэтэжым къызэрыхэщымкӀэ "абазэ" псалъэр лъэпкъ щхьэхуэм ицӀэу щытакъым, атӀэ адыгэм я нэхъыбэм хуахьыу щытщ. Псалъэм папщӀэ, Люлье Леонтий адыгэхэр "абазэ жылэ"-рэ "адыгэ жылэ" жаӀэу зэхадзыу щытау етхыж. Абазэ жылэм убыххэри, шапсыгъхэри, абазэхэхэри хиубыдэт. Лапинскэ Теофил (Тэуфикъ-бей) "абазэ" псалъэмрэ "адыгэ" псалъэмрэ зэхуэдэкъэпсыу итхырт.
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм яуж артистым и кариерэр аргуэру бэлыхь мэхъур. ИкӀэм зыхэта кинор 1961 гъэм траха. Яужым нэхъыбу театырхэм щоджэгу Дитрих.
Исбухьэн
Джылэр
ГъэхэмкӀэ джылу дэсым зэрзэрихъуэкӀар:
Марлен Дитрих
Гъашъэм и тхыдэр
1979 гъэм артистым и шхужьыр екъутэ сценэм мэджалэри. Артист кариерэр сбым зэпеудыр.
ПщылӀыгъуэ
ПщылӀыгъуэм и мыхьэнэмрэ пщылӀым и пӀалъэхэмрэ
Иджыри къыздынэсым япэрей зэманхэми хуэду къохъур цӀыхухэр пщылӀ яшъу амалыншу лэжьыгъэ тралъхьэху. Схуэдэм къыхэмыхами пщылӀыгъуэр счыгъуи гурыӀуэгъуэ къыхэнэр зы — пщылӀыр кӀэс — апхуэдэ гурыӀуэгъуэр пщылӀ зытӀущ къуэдейхэракъым зи гъашъэм еӀулъар, пщылӀыгъуэ псом и тхыдэми.
Махатма Ганди
Индиэм и хуитыныгъэ щӀэдзэгъуэр
Индиэм и хуитыныгъэм щыпылъ зэманыгъуэм Махатма къигъэщхьэпар сатияграха, абым хуэду: индиэ жылэм Британиэ къыраш хьэпшыпхэр къамыщэхуэу, къамгъэщхьэпэу, абым нэхъыбэу Британиэм и хабзэ бжыгъэм ебакъуэхэу, къамылъытэхэу.
Белгиэ
Хэкумэтх
Белгэ къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ипшъэмкӀэ — Нидерландхэм, ишъхъэрэмкӀэ — Фрэнджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Луксембургым, Джэрмэным.
Винсент Ван Гог
ТехьэпӀэхэр
Ван Гог, Винсент
Руандабзэ
Хьарыфылъэр
¹ c = ч
Махатма Ганди
Индиэм и хуитыныгъэ щӀэдзэгъуэр
Нэхъыщхьэу а лэжьыгъэм къилъытэтэр:
И псалъэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ
"ЯпэкӀэ укъалъытэкъым, тӀанэ къыпщодэхьэшххэ, яужкӀэ къозауэхэ. ИкӀэм уэ уатокӀуэ."
Кърухугу
ЗэрзэфӀэтыр
Джылалъэр хъуреуэ, цӀанлъу щыт. Езы джылэхэр илъэс 2-3 щолыфхэ, къэкӀыным ежэу.
Белгиэ
Хэкумэтх
Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 30 528 км².
Рембрандт
Гашъэм и тхыдэр
1669 жэпуэгъуэм и 4 Амстердам идежь дунем ехыжьа
Махатма Ганди
И псалъэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ
"Дунейм и инагъыр ирокъур цӀыху къэс зыхуэныкъуэр игъуэтыфын, ауэ цӀыкӀущэ, цӀыхухэм я нэпсеягъэр ирригъэкъун"
Белгиэ
Джылэр
Категориэ:Белгэ
Мэрилин Монро
Гъашъэм и тхыдэр
Япэреуэ Монро ститистичекэу джэгут, ауэ 1948 гъэм кино «УэрэджыӀэхэр» къыдокӀ, абдежьым икӀи псалъэт икӀи уэрэди джиӀэт. 1950 гъэм Монром кино «Асфалт джунглэхэм» зтрех, джэгу курытыр иӀу.
Бгъэн
Къызэрагъэсэбэпыр
КъэкӀыгъэм и гъэч къыдидзхэр былымӀусу къагъэсэбэпыр. ЦӀыхухэм ижъ-ижъыжьрэ мылъкум къагъэсэбэпт, унэ щашъкӀэ - унашъхьэрэ, бжьыхьрэ ирашъу. Абы пэмыкӀыу бгъэным арджэн, матэ, тхылъымпӀэ къыхашъыкӀыу, пэмыкӀыу хьэку ирагъэплът, къамыл къыхашъыкӀт.
Мэрилин Монро
Гъашъэм и тхыдэр
И Ӏохухэр фӀыуэ кӀуэтэкъыми, Монром пцӀану журналым шъхьакӀэ сурэт зтрех, яужым абым ныкъуэкъу бжыгъэ къыхэкӀа.
Бгъэн
Къызэрагъэсэбэпыр
Куэдым бгъэныр шӀыр ирагъэубыдын шъхьэкӀэ псым кӀимыхыну псыӀуфэм щагъэтӀыс, иэ хадэхэм удзгъэгъахэм ядӀэкӀыгъу къагъэкӀыр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Мдзымтэ
Къаукъаз Ӏуашъхьэ ипшъэ лъэныкъуэм къыкӀожыр 2 980 м. Псыхъурей КӀадырыуэчхэм къахож. ЯужкӀэ Айбгэ - Ачышхуэ Ӏуашъхьахэм я зэхуакум дожри, къуэ Ахуаца, Дзыхьрахэм дожыр.
Марлен Дитрих
Ссылки
Дитрих, Марлен
Исбухьэн
Джылэр
Къалэм дэсхэр - 76 % мэхъу. Джылэм дэсу иӀувагъыр - 79,7 чел./км².
Руандабзэ
РуандабзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
Мэрилин Монро
Гъашъэм и тхыдэр
1955 гъэм Мэрлин Монро езым и киностудиэ къызэӀуэх «Мэрилин Монро Продакшнс».
1958 гъэм кино «Иныкъуэм нэхъ пщтыру яфӀэфым» зытрех (урысеймрэ совет кинокъэкӀуэкӀыным - Пшъашъэхэм язакъуэ джазым хэтыр. Кино техыныр куэдрэ къагъэувыӀэт Тони Куортиссрэ Монрорэ зэфӀэнэхэт, Монром абы гууз къыхиху. Кинор цӀэрыӀуэдыдэ хъуат, кинокъэкӀуэкӀыным ахъчу зэхуихьэсар 18 млн. доллару.
1962 шышъхьэӀум и 5 Мэрлин Монро дунем ехыжьа, официалу зи лажьэ хъуауэ шхуаӀэр: жейгын къыригъэхъу ефауэ.
ТехьэпӀэхэр
Монро, Мэрилин
Кърухугу
КъыздэкӀхэр
Кърухугухэр Еуропэм, Азиэм, Америкэм, Ипшъэ Африкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм къыщокӀхэр.
Нэхъыбэм губгъуэхэм, къуэхэм къыщокӀхэ, шӀым фӀыуэ псыр здызкӀифым. ПэмыкӀхэр псыхъурей Ӏуфэхэм, псыпцӀэ Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм къыщокӀхэр.
Лъэпкъхэр
Лъэпкъу хъуар 50 носыр.
Пыжъ
Пыжъ, Пыжь (лат-бз.: Prunus spinosa, ур-бз.: Тёрн) — пабжъэ, банэ къэкӀыгъ къыфцӀэ лъэпӀкъым ящыщу.
Сурэтыр
Пабжъэ м. 3,5-4,5 нэсу илъэгагъыр, нэхъмакыу жыг мылъагу мэкӀыр м. 8 хуэдиз хъууэ. Икъудамэхэм банэ бэуэ пыту. Итхьампэхэр дзасу щытхэ, см. 5 хуэдиз икӀыхьагъу, лъапэм идей хуэзэву, икӀапэмкӀэ бгъуэ хъууэ. Хужьу мэгъагъэр, цӀыкӀу-цӀыкӀуху, зэрызу пыту, гъатхапэм, итхьампэхэр къыдимыдз кӀышъэ. ИмэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ, зы кумкӀэ илъу, ибгъуагъыр мм 12 хъууэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Къуалэбзухэр
Къуалэбзу́хэр — къэбзий хэкӀ, лъыхуабэхэм ящыщ джабэрыӀэ псэушъхьэхэр, зи япэрей лъапэхэр даму щыт. Япэреуэ къуалэбзухэм я Ӏэплъэпкъыр лъэтэным хутегъэпсыхьауэ зэфӀэува, ауэ джыпсту лӀэужъыгъуэ бжыгъэ щыӀэ мылъатэ къуалэбзуху. Абым пэмыкӀыу къуалэбзухэм къэлъытэгъу яхэлъыр я пэра. НобэкӀэ дунем лӀэужъыгъу тету къалъытэр 9, 800 фӀэкӀыу.
Систематикэр
Линней и системэмкӀэ псэушъхьу хъуар хыуэ зэхигъэкӀахэ, я хэкӀхэм (шэрыпӀхэр, амфибиэхэр, бдзэжьейхэр, хьэпӀацӀэхэр, хьэмблухэр) къуалэбзухэри зыуэ хъуахэ.
Иджырей къуалэбзухэр ифраскласс Neornithes-ым хохьэхэ, ари категориэ тӀууэ мэгуэчыжьыр — Paleognathae (нэхъыбэм абы хиубыдэр къуалэбзу мылъатэхэра, махъшэбзум хуэду); Neognathae — адрей къуалэбзууэ хъуам я лӀэужъыгъуэхэр хэзубыдэ. Я хэкӀ системэм елъытауэ лӀэужъыгъэхэм я бжыгъэри зэшъхьэщыкӀыу щыт: 9, 800 щыкӀэдзауэ 10, 050 носыр.
КъызхэкӀахэр
Гупшысыгъэ джыпсту нэхъ лъэшу щыӀэмкӀэ къызэралъытэр къуалэбзухэр тероподхэм къахэкӀаху. Шъэныгъэ хулъхугъэхэм мылъатэ тероподхэм я къумшъхьэ къагъуэтхэр нэхъыбэ кӀуэ пӀэтми зэрыхъум емылъытауэ, Ӏыхьлыгъуэр бзухэмрэ мыбзухэмрэ нэхъ къегъэлъагъуэ мэхъур. Япэм къеалэбзуэ зэрщытым шъхьэкӀэ псэушъхьэм къабзий иӀэн хуеямэ, лъэхъэнэ XX икӀэмрэ - XXI ипэмрэ Китаим и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм щыӀэ куей Лаониным деж теропод цӀыкӀухэм ящыщ къыкӀахахэ, къабзий ятетху, абыхэм нэхъри нэхъ гугъу яшъыр абымкӀэ къуалэбзухэм я гурыӀуэгъуэр.
Ӏэплъэпкъыр
Къуалэбзухэм адрей джабэрыӀэхэм зэшъхьэщыкӀыгъуэ язытыр зэрлъэтэфхэра. Мылъэтэфу иэ мыкӀыу къэзылъэтыхь къуалэбзу лӀэужъыгъу 60 хуэдиз дунем тет, ауэ а псоми эволуциэр екӀуэкӀыхукӀэрэ а Ӏэзэгъуэр яфӀэкӀуэдауэ хъуа.
ТехьэпӀэхэр
Сэрахъэ Александр и тхылъ ц1ык1у "Дуней къуалэбзухэр" Ставрополь къыщыдэк1ауэ. Ар сурэтк1э гъэнщ1ащ, усэ тэк1уи щ1ыгъуу. Категориэ:Бзухэр
Мдзымтэ
Инэхъыбэм уэру йожэх, гъатхэм, уэсыр щытӀкӀукӀэ фӀыуэ зеӀатыр (метритхум носыр ). Ӏатдэлэр идежь Хы ФӀыцӀэм хохуэ.
Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Псылхъу, Ачыпсэ, Чыуижъыпсэ.
Азгъэхэр
Азгъэхэр (аҧсуа) — адыгэ-азгъэ бзэ гупым щыщ лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~ 185 - 250 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм — 94 606 (2003), Урысей — 11 366 (2002), Тырку — 39 - 100 мин.
Кавказ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакӀэ зэджэжьых. ПчъагъэмкӀэ  мин   93-рэм   къехъух,   янахьыбэ   Азгъэм щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Азгъэбзэр адыгэ-азгъэ  къудамэу   иберэ-кавказ   бзэ   унагъом   хахьэрэм, азгъэ къудамэм щыщ. Азгъэбзэр диалектитӀоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыӀакӀ, арэу alo азгъэ литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакӀэу яӀэм  ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православ диным рэлажьэ, азыныкъо быслъымэн суннит диныр алэжьы, адыреихэр езы азгъэ лъэпкъ диным итщ. Азгъэхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШӀуцӀэм итыгъэкъокӀыпӀэ Ӏулъэшъогъэ  шӀыналъэхэм ащэпсэух. ШӀэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраӀорэмкӀэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкӀэ заджэхэрэм къяшӀэкӀыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ  азгъэ шӀыналъэм уапэ къыщефэх. Азгъэхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекӀыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пӀомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лӀэшӀэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лӀэшӀэгъум икӀэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Азгъэ къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иӀэу мэхъу. Я I0-рэ лӀэшӀэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкӀон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкӀкӀэ, зы къэралыгъо зашӀыжьы. Я I3-I5-рэ лӀэшӀэгъухэм Азгъэм шъхьафы зешӀыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ, бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэӀэпыӀэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышӀэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Азгъэр Грузием федеративнэ зэфыщытыкӀэ дыриӀэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Азгъэр Грузием хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икӀэрыкӀэу республикэ мэхъужьы.
Бзэр — азгъэбзэ.
Диныр — мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр, азгъэдин.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Къаукъазым ис лъэпкъхэр Категориэ:Азгъэхэр
Исбухьэн
Джылэр
Къэралым иӀаташъхьэ бзэр - кэстилскэ; аутэном хэкухэм кэстилскэм хуэду пэмыкӀы бзэи щыӀа ( каталон-валенсий-балеар бзэхэр Каталоным, Валенсиэм, Балеар хы тӀыгухэм, баск бзэр Баск Къэралымрэ Наваррэмрэ, галисийр Галисиэм, араныр Каталоным )
95 % диным пылъ кэтолику. ПэмыкӀы къэралхэм ису Ипшъэ Ишъхъэрэ Америкэхэмрэ ( 1, 7 милыуан ) КъуэхьапӀэ Еуропэмрэ ( 1 милыуаным фӀэкӀыу ) 2,7 милыуан эспан сымэ дэсхэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Эспаниэ
БгыфӀыцӀей
Адриатикэ хыӀуфэм ус, и гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр Хорватиэм къуэхьапӀэмкӀэ, Босниэрэ Герциговинэрэ - ишъхъэрэ-къуэхьапӀэмкӀэ, Сербиэм ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, Косовэм къуэкӀыпӀэмкӀэ, Албаниэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ.
2006 гъэм нэгъунэ конфедеративнэ Къэрал Сербиэрэ КъушъхьафӀыцӀэрэ хэта, а къэралым и 13 % шӀыр иубыду, Къэралыр хуит щыхъуар 2006 гъэм.
Джылэр
2003 гъэмкӀэ КъушъхьафӀыцӀэ 620 145 мин цӀыху дэс (илъэсым 13% къыхэхъу)
ЛъэпӀкъ дэсхэр:
Диныр:
БгыфӀыцӀейхэм янэхъыбэм "бгыфӀыцӀей, серб" джоуэ залъытэ, лъэпӀкъытӀу. Къэралым кӀэупшӀакӀуэ лъэпӀкъым теухуауэ щырагъэкӀуэкӀам цӀыхухэм янэхъыбэм апхуэдэ джэуап ята. Сербхэмрэ къушъхьафӀыцӀэхэмрэ тхыдэкӀэ зэӀыхьлъы зэхохъухэ, чристан чылисэмкӀи, бзэмкӀы (къушъхьафӀыцӀэхэм янэхъыбэм ябзэр сербыбзэм ипсэлъэкӀу ялъытэр).
Къалмыкъ республикэ
Къалмыкъ республикэ (Хальмг Таңһч, Республика Калмыкия) — Урысей Федерациэм и субъект (республикэ), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Элиста.
БгыфӀыцӀей
Хэкухэр
БгыфӀыцӀейр 21 хэкукӀэ гуэча. Хэкухэм яцӀэхэр къалэ Ӏаташъхьа дэтхэмкӀэ траӀуа:
Тхыдэ
Ягъунэгъу Сербиэм туркур текӀуа нэуж Косэвэ губгъуэм идежь 1389 гъэм, езыхэми тыркухэр къатеуэн хуежьэну хъуа. Зэман гуэрэм Венецэ республикэр къашъхьащытти, яшъхьащиха ар.
Категориэ:КъущхьэфӀыцӀэ
Бенгалыбзэ
Бенгалыбзэ (বাংলা, Bāṇlā) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, бенгало-ассамскэ бзэ группэм хэту.
Бенгалыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 250 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Индиэм, Бангладешым.
Тхыбзэр зэрщыт — бонгаккхор.
Категориэ:Бзэхэр
Тэрчкъалэ
И инагъыр — 291 км².
Джылу дэсыр — 312 220 цӀыху (2010 гъэм).
Архангелск област
Архангелск област (Астраханская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Архангелск.
Тэрчкъалэ
Лъэпкъ дэсхэр: осетинхэр, урысхэр, ермэлхэр, пэмыкӀхэр.
Архангелск област
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Архангелск област
Тэрчкъалэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ишъхъэрэ Осетиэм и къалэхэр
БзущӀэращӀэ
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ зэкӀущ. Хуабжьу дахэщ, теплъэ зэмыфэгъуиблым нэс иӀэщ. И натӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжьщ, дамэ фӀыцӀэхэм гъуэжь кусэ лыдхэр ирокӀуэ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, щхьэщыгур, щӀыбыр, щхьэбгъукӀэхэр фӀыцӀэщ.
Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ нэхъ здищӀыр удз кӀыр Ӏув зи гъунэгъу жыг хадэхэр, мэзхэрщ. Къизышыр анэщ, ауэ шырхэр тӀуми зэдапӀ. Яшхыр жылэщ, шырхэм я Ӏусыр гъудэбадзэщ. Мэкъумэшым сэбэп ин хуохъу.
Тхылъхэр
Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Вендабзэ
Вендабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 875 000 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Ишъхъэрэ Африкэ Республикэ
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Къущхьэмышх
Къущхьэмышх (лат-бз.: Mespilus, ур-бз.: Мушмула) — тхьэмпэпыху къэкӀыгъэ, Хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщу. ЛӀэужьыгъуитӀу зэхокӀхэ:
Коми республикэ
Коми республикэ (Коми Республика, Республика Коми) — Урысей Федерациэм и субъект (республикэ), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Сыктывкар.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Коми республикэ
ЩытыкӀэ
Щыты́кӀэ — цӀыхухэмрэ псэушъхьэхэмрэ я шэным и хулъэкӀ зэхъуэкӀыгъуэ, дуней зыхэтхэм теухуауэ.
ЩытыкӀэр психикэм елъытамэ нэхъ гурыӀуэгъуафӀу щыт, шъэныгъэ бжыгъэхэр абым пылъу: псикологиэ, этологиэ, зоопсикологиэ, зэлъытэ псикологиэ щытыкӀэ экологиэм джоуэ.
ЦӀыху щытыкӀэр — и щӀыгъэ зэпхауэ щытхэра, зыуэ зэблэдзаху.
КъэкӀыгъэхэми бактериэхэми щытыкӀэ яӀэ. КъехъулӀыгъуэ екӀуэкӀхэм епхар, ицӀэр таксис.
Эспаниэм и нып
Эспаниэм и къэрал ныпыр щыуэ гуэчауэ щыт — ишъхьэмрэкӀэ икӀагъымрэкӀэ плъыжьу ирокӀуэ, икумкӀэ гъуэжьу щыт, гъуэжь лъэныкъуэр тӀоуэ нэхъ бгъуэ, плъыжьхэм нэхърэ. Гъуэжь лъэныкъуэм кӀым нэхъ игъунэгъу гъэкӀуэтауэ Эспаниэм и Дэмыгъэр тет.
Ныпым и фэм и мыхьанэр къызхэкӀам теухуауэ щыт. Хъыбарыжьым къызэриӀуатэмкӀэ, Арагоным и зы пщыхэм езым и нып иӀэну унафэ ишъа. Хуашъа бзыпхъэхэм еплъурэ, зым инэр тена, икур дышъэпсу щыту. Яужым фалъэ псэушъхьэхэм я лъы иту къыратыну лъаӀуа а фалъэм и ӀэхъуамбитӀыр хигъауэри бзыпхъэм и гъунэхэр ирицӀэла.
Иджырей Эспаниэм и ныпыр зэрщытым хуэду щыхъуар 1785 гъэм, пщы Карлос III Бурбоным унафэ ишъа эспаниэм и кхъухьэдзэм и ныпхэр зэрихъуэкӀыну (апщыгъуэм эспаниэм и кхъухьхэм я нып хужьыр адрей къэралхэм я ныпхэм хэгъуащэт), абы лъандэрэ плъыжь-гъуэжьыфэ ныпым Эспаниэм и ассоциациэ къэтыр, ауэ ныпыр къэралым еуэ 1927 гъэра щытраӀуар.
Хэкумэтх
Хэкумэтх - шъэныгъэ, ШӀыгу зэгъэшъэным теухуауэ, дунем бзэхэм я нэхъыбэм шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр географиэ пэс. ал-бз. къыхэкӀам γεωγραφία, зэдзэкӀамэ адыгэ псалъэм теху мыхьэнэ хэлъыр γῆ — ШӀыгу, γράφω — сотх/стопсэлъыхь.
Хэкумэтхым и тхыдэр
2 мин гъэм ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ, Пэсырей Мысырым зекӀуэхэр ягъакӀуэт Африкэм и кум, хы Курытым, хы Плъыжьым джоуэ, хэшъыкӀыгъэ халъхьу лъэпкъхэр здэпсо шӀыпӀэхэм, зауэ здекӀуэкӀхэм, щэхуэн гъагухэр здырикӀуэр, цӀыхум дуне ябгъэдэлъым къехъулӀэр ярагъашъу, ДыгъэмкӀэ, МазэмкӀэ, вагъуэхэмкӀэ шъэныгъэ щыӀэным гъогу тетыгъуэм идежь. Губгъуэ лэжьыгъэхэмрэ Ӏэш зехуэнымрэ псы къиунымрэ иэ пӀэмыкӀ дуней къехъулӀэгъуэхэмрэ зэрепхам, яужым махуэгъэпс егъэкӀуэкӀыныр къыхэкӀа.
Еуропэм щыщ шъэныгъэ лэжьыгъэхэм куэд халъхьэ хэкунэтхым и ележыным абыхэм ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр: Анаксимандыр, Аристотел (япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэзгъэкӀар ШӀыгум топ сурэт иӀу), Кратес Маллас абыхэм пэмыкӀыу Птолемей Клаудий («Географиа» яцӀу томий къыкӀигъэкӀа, хэкумэтхыцӀу миний иту, пӀэуэ 400 иту), Страбон, хэку тепсэлъыхьыным и япэрей хулъхугъэ.
Курыт лъэхъэнэхэм XV ядежь, алыджхэм я лэжьыгъэхэр ящыгъупшэжьат, хэкумэтхым и лэшыгъэр къуэкӀыпӀэмкӀэ екӀуэкӀат, хьэрыпхэм ядежь. Шъэныгъэ лежьыгъэхэр, зекӀуэ цӀэрыӀуэхэр къахэкӀат, абыхэм ящыщ: Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута. Венециэм щыщ щэхуакӀуэ Марко Полом еуропейхэм "къахуигъуэтат" КъуэкӀыпӀэ Азиэр.
XV-XVII лъэхъэнэхэр хэкумэтхым и зыкъэӀэтыгъуэ Ӏэшъагъэ-шъэныгъэ епхауэ хъуамкӀи. Хэкумэтхыр нэхъышъхьэ шъэныгъэ хъуа, дунем и шӀыуэ и джылу хъуамрэ хэшъыкӀыгъэ хэлъ хъуа.
XVII-XVIII лъэхъэнэхэм шӀы кӀэуэ лъыхъэнхэр къэралыгъуэ Ӏоху зэфӀэуват Еуропэм и къэрал лэшхэм. Гулъытыгъэ ирату кӀадза фиксациэм, шыпӀэтхыгъагъэм, шъэныгъэ щыӀэхэр гулъытыгъуэкӀэ зэхэгъэхьэным зыуэ. Ипшъэ материк лъыхъуэныр Аустралиэмрэ Хы ТӀыгуэимрэ я къэгъуэтынымкӀэ иуха.
XIX-XX лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ кӀэуэ къагъэтхэм теориэм теухуауэ хуабжу гулытыгъэ иратхэт, хэкумэтх хабзэхэр ирагъэжьат (Гумболт Александыр, Риттер Карыл, Реклу Элизэ, Иоганн Генрих фон Тунен). Фактым и тепсэлъыхьынымкӀэ хэкумэтхыр зэфӀэкӀтэкым абы лъандэрэ, гурыӀуэгъуэхэри иратыным пылъхэт.
Физикэ хэкумэтх
Физикэ хэкумэтхым и япэрей лэжьыгъу щытыр хэкумэтхым и пкъым шхьэщылъыра, и дуней зэхэтыкӀэр, хэтхэр, хиубыду хъуахэр.
Палеоклиматологиэрэ || Ӏуфэхэгъуэ хэкумэтх || Дуней къэгъ-гъуэмрэ Эколог. хэкумэтхрэ Гидрографиэрэ
Лъэпкъыгъуэ хэкумэтх
Лъэпкъыгъуэ хэкумэтхым и нэхъышъхьэ лэжьыгъэхэр зытеухуар цӀыху зэхэтыкӀэм и зэгъэзэхуэныгъэм, шъэкӀыкӀыгъэм пылъыным, ахэр:
иэ Демографиэ || Динхэм я хэкумэтх
Категориэ:Хэкумэтх
Алмади
Алмади (Pointe des Almadies) — Удзыфэ пэм телъ къуапэ. Африкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Сенегал и Атлантикэ Хышхуэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, къалащхьэ Дакар пэмыжыжэу. Къуапэм и Ӏуфэр абразиэ-хылъэу щытщ.
Хэкумэтх
Къуапэр Дакар къалэм хохьэр. Абы пэмыжыжэу лъэпкъ парк Маделей щылъщ. Езы къуапэм щыщӀэдзауэ Дакар и кум нэс дэкъикъэу 30 дэлъщ. Къэралым, нэхъ пщӀэшхуэ зиӀэу иӀэ отелхэмрэ, хьэщӀэшхэмрэ Алмади пэмыжыжэу ӀущӀыхьауэ щытхэщ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Сенегал и хэкумэтх
Чевабзэ
Чевабзэ иэ Ньянджабзэ (Chicheŵa иэ Chinyanja) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Чевабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 9,3 хуэдиз.
Ненэй автоном округ
Ненэй автоном округ (Ненёцие автономной окрук, Ненецкий автономный округ) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Нариан-Мар.
Чевабзэ
Официал статус здиӀэхэр — Малауий, Замбиэ.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ЦӀэмэз
ЦӀэмэз (Новороссийск) — Урысейм хэт Краснодар къэралым и зы къалэ.
Джылу дэсыр 228, 243 (2009 гъэмкӀэ).
Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм.
Тхыдэр
VI ди лъэхъэнэм ипӀэм ЦӀэмэз-хыжъэм синдхэр щыпсоуа. ШӀы-лэжьыгъэм, щэхуэным пылъху, алыдж лъэпкъымрэ абыхэмрэ зэпылъу.
V ди лъэхъэнэм ипӀэм синдхэм я къэрал зэфӀоувэр.
V ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей ЦӀэмэзым идежь къалэ Бата зэфӀоувэр Боспор къэралым и къалэ гунапкъэм Ӏут. Къалэм дэсхэр щэхуэным пылъ, алыдж куэду дэс.
II ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей адыгэцӀэр къытонэ хыжьэм. Адыгэ лъэпкъхэм хазархэр, къэзанхэр къатоуэ зэпыт, къалэр хом-хомурэ яубыду езы адыгэхэр ӀуашъхьэхэмкӀэ хэкӀху.
XIII лъэхъэнэм ЦӀэмэз-хыжъэр къэзанхэм яӀыгъ. ЦӀэмэз и псыхъуэм идежь быдапӀэ Батарио ягъэувыр. БыдапӀэр урымхэм (генуэзхэм) яшъыр а лъэхъэнэхэм щэхуэн гъогу КъуэкӀыпӀэмрэ КъуэхьапӀэмрэ язэхуаку дэлъахэр яӀыгът. А быдапӀэр адыгэхэм я зэкӀуэхэм зыщахъумэн шъхьакӀэ ягъуват.
1453 гъэм тырку-осмэнхэм Константинополыр яубыд. Таманымрэ ЦӀэмэзымрэ тыркум я мэхъур.
Къалэ закъуэм и быдапӀэм щымыхъукӀэ тыркухэм я ӀанатӀэр фӀэкӀтэкъым, къалэм ихъуреягъ шӀыпэм натхъуэдж лъэпкъыр ису щыта.
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу (شرق أدنى, המזרח הקרוב, Orta Doğu) — КъуэхьэпӀэ Азием хэт къэралхэмрэ Мысырымрэ зэреджэ щӀыпӀэращ. А цӀэр абы КъуэкӀыпӀэ къэралыу Еуропэм нэхъ гъунэгъу зэрыгуэтым щхьэкӀэ фӀащауращ. Нэхъыбэу дэс лъэпкъхэр: хьэрыпхэр, персхэр, тыркухэр, курджыхэр, джуртхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Я нахъыбэм дин зырахьэхэр — ислам динщ, ауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум дунейм къэхутащ чыристан диныри иудей диныри. КъуэкӀыпӀэ ГъунэгъумкӀэ йокӀуэкӀ Еуропэм къикӀыу АзиемкӀэ гъуэгу нэхъыщхьэхэр.
Дунейм и щытыкӀэр и нэхъыбэ зэманым гъущэщ. Псыхъуэ нэхъ иныу зытӀущ иӀэщ: Еуфратыр, Тигрыр, Нилыр, ахэри губгъуэ щӀэкӀэнымкӀэ ягъэсабэп. Дуней псом нахъыбэ дыдэу щӀы дагъэр къызыщӀах лъэныкъуэщ.
Жылэдэсхэр: хьэрыпхэр, къажэрхэр, тыркухэр, курджыхэр, журтхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Абыхэм я нахъыбапӀэр — мыслымэнхэщ.
Тхыдэ
Иджырей КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и гъунапкъэхэр щызэфӀэувар ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм и еужь, Уэсмэн Империер къэрал хуит зэмылӀэужьыгъуэу щызэпыкӀам. Абы намыщӀ иджырей тхыдэм политик мыхьэнэшхуэ зиӀэр 1948 гъэм Журт къэралым и зыфӀэувэныгъэрщ.
Дуней псом щӀы дагъэ Ӏыхьэшхуэ зэрыиӀыгъым щхьэкӀэ е-20-нэ лӀэщӀыгъуэм КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум къылъос мыхьэнэщӀэ ин политик лъэнукъуэкӀи, я экономик зыужьыныгъэмкӀи. 1945 гъэм и еужькӀэ Сауд Хьарыпым, Къажэрым, Кувейтым, Иракум, ХьӀЗ'м щӀы дагъэ къыщӀэхыныгъэм лъэщыу зеужь.
Аустралиэ
Аустралиэ Зэгуэт (Commonwealth of Australia; Австралийский Союз), Аустралиэ (Australia, лат-бз. къыхокӀ псалъэр austrālis "ипшъэ") — ШӀыгум ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэрал, Аустралиэ континентымрэ Тасман хы тӀыгумрэ еубыд. Дунейм и инагъымкӀэ еханэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ - КъуэкӀыпӀэ Тиморыморыр, Индонезиэ, Папуа Гуинеэ КӀэ джоуэ хэтхэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Вануату, Каледониэ КӀэ, Соломон хы тӀыгухэр джоуэ хэт, ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм - Зеландиэ КӀэр хэт.
Къалэ Ӏаташъхьар Канберра.
Тхыдэр
Ядэдыду цӀыху щыпсоуахэр Аустралиэм абэригенхэра, мин 42 илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ ихьахэ а шӀыгум. Еуропэм щыщу япэреуэ Аустралиэр къэзгъуэтар Биллем Янсзон, 1606 гъэм, Голландиэм щыщ. 1770 гъэм иӀуфэхэм, кхъухь "Индеворым" ису, Джеймс Кукыр Ӏохьар. Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр Британым еуэ траӀуэ. 26 щӀышылэм 1788 гъэм япэрей колониэ яшъыр - Уэлс Ипшъэ КӀэ. Джылэ дэсыр зэрыхэхъум хуэдурэ XIX лъэхъэнэм, Аустралиэм ишӀыпӀэм иджыри колониэ тхуы яшъыр, шхьадж езым иӀаташъхьа пэштыхьым еуэ иӀу.
1 щӀышылэм 1901 гъэм а колониэ хыр федерациэ мэхъухэр, Аустралиэ Зэгуэтыр яшъу.
Бзэр
Кэралым ибзэ Ӏаташъхьар инджылыбзэ ауэ еуропэ инджылыбзэмрэ аустралиэ инджылыбзэмрэ япсэлъэкӀэр зэшъхьащокӀыр
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Аустралиэ Категориэ:Къэралхэр
Тумбукабзэ
Тумбукабзэ (chiTumbuka) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Тумбукабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 2 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Шыпс
Шыпс (Шебш) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Афыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Абазэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Инджыдж КӀкӀун къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 13, 280 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 182 км².
Жьец
Жьец — къашыргъэ лъэпкъым хыхьэ и цӀэджэгъу лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Хъухэм я тхыцӀэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, щӀыху мащӀэ къыщӀэуэу. КӀащхьэр хужьщ, кусэ щхъуафэ ирикӀуэу. Дамэ къабзий пхъашэхэр щхъуэщ, жьэгъур, ныбэ щӀагъыр хужьщ.
Здэпсэухэр
Еуразиэм и лъэныкъуэ бжыгъэм, Африкэм щопсэу. Здэгъуалъхьэр щӀылъэм дежщ. Къауъказым щыпсэу жьецхэр лъэтэжкъым.
Ӏусыр
КъаущэкӀу губгъуэдзыгъуэ, щындырхъуо, мылъэтэф къуалэбзу шыр.
Адыгэ Республикэ
Къалэ нэхъышъхьэр Мыекъуапэ.
Македониэм и Эскиндар
Македониэм и Эскиндар е Македониэм и Александыр (пэсырей алыджыбзэкӀэ Ἀλέξανδρος, Alexander Magnus 356-323 гъэхэм ди лъэхъэнэхэм я пэ) - Македониэм и пэштыхь, дзэзэшэ, дунейпсо къэрал хэзылъхьа. Тхыдэм зэрхэтыр Эскиндарышхуэ хуэду.
Адыгэ Республикэ
Краснодар къэралкӀуэцӀым ит.
Македониэм и Эскиндар
Гъашъэтхыдэр
Эскиндарыр 356 гъ. мэкъуауэгъуэм и 21 ди лъэхъэнэхэм япэм къэхъуа, Македониэм и къалэ нэхъышъхьэ Пеллэм, и адэ-анэр - македониэ пэштыхь Филипп II-мрэ эпир пщыпхъу Олимпиадэмрэ. Езы Эскиндарым хабзэкӀэ и лъэпкъыр къызхигъэкӀтэр хъыбарыжъхэм яхэт Геракылым, Аргос пщыхэмкӀэ ирипху ар, македониэ япэрей пэштыхь Караныр къахэкӀа хуэду.
Адыгэ Республикэ
И инагъыр 7 600 км².