cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бгъэжьей
Здэпсэухэр
Бгъэжьейр щопсэу Къауъказым, абы и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм, Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж. УпэщӀохуэ мэзылъэ, чыцалъэ щӀыпӀэхэм, тафэхэм, бгы мылъагэхэм. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къырхэм.
Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу тхьэрыкъуэм хуэдизын, е нэхъ жьгъей къуалэбзу, жумэрэн, дзыгъуэщ. Абы и щакӀуэкӀэм дыболъагъу къашыргъэхэмрэ къаргъейхэмрэ яй икӀи и нэӀэ зытридзар хьэуам куэдрэ къыщиубыд къохъу.
«Ӏуэхур зэрымыщыгугъауэ къыщӀедз» мыхьэнэ къырет.
Брюсел
Брюсел (Brussel, Bruxelles) — Белгэм и къалэ нэхъышъхьэр.
Джылэ
Джылэр — 163 210 цӀыхухэр (2011).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Белгэ
Быгъур
Быгъур (Анапка) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 1, 1 мэхъур.
ХыбабыщнэӀуплъ
ХыбабыщнэӀуплъ — хыбабыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Нэхъыщхьэу и теплъэр фӀыцӀэщ, и пэр щхъуэщ, нэ хъуреягъыр плъыжьщ. ПӀащэщ.
Здэпсэур
И псэупӀэр КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и хы Ӏуфэхэрщ, Камчаткэ, хытӀыгухэр Сахалин, Хокайдо.
Тхылъхэр
Категориэ:Хыбабыщхэр
Пэубыда мазэхэр
Пэубыда мазэхэр (شهر حرام) — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкӀуэкӀын, укӀыныгъэ пщӀэн, КаӀабэм и хъуреягъ ущыщакӀуэн цӀыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плӀы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапӀэхэу ябжхэ иджыри.
Тхыдэ
А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яӀэу щыщытар КаӀабэм къакӀуэ цӀыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякӀэу е къэхъеинкӀэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкӀуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кӀэщӀэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкӀэ, пэубыда мазэхэм Ӏэмалыншэм узауэ хъуну итщ.
Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щӀэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щӀидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Пэубыда мазэхэр
АпщӀащ
АпщӀащ е АпкӀащ (Апчас) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Краснодар псыӀэрынэм хэлъадэу, Кхъуэтхым къыхож, и кӀыхьагъыр км. 120 мэхъур.
Бэрэгъун Владимир
Бэрэгъун Владимир, Хьэтиз и къуэ - адыгэ уэрэджыӀакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и цӀыхубэ артист (1981), Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ (1996).
Биографиэ
Бэрэгъун Владимир 1931 гъэм Къуэшрокъуей къуажэ къыщалъхуащ.
1969 гъэм Собинов Леонид и цӀэр зэрихьэу Саратов къалэм дэт къэрал консерваториер къиухащ.
1969 гъэм щыщӀэдзауэ 1977 гъэ хъуху КъБР-м и Музыкэ театрым щылэжьащ.
1997 гъэм, жэпуэгъуэм и 13 дунейм ехыжащ.
Уэрэдхэр
Нарт щӀыналъэу къэбэрдей - Бэрэгъун Владимир Азэпщ и къуэ Гъудэбэрд и тхьэусыхэ - Бэрэгъун Владимир Сосрыкъуэрэ Тотрэшрэ - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ Сосрыкъуэ - Бэрэгъун Владимир Мэзгуащэ - Бэрэгъун Владимир Сосрыкъуэ мафӀэр къызэрихьар - Бэрэгъун Владимир Къафэжь - Бэрэгъун Владимир Инарыкъуей мафӀэсым и уэрэд - Бэрэгъун Владимир Си Пакъ! - Бэрэгъун Владимир Батэрэз Гъунд-Гъунд къалэр къещтэ - Бэрэгъун Владимир Къербэч - Бэрэгъун Владимир Андемыркъан и уэрэд - Бэрэгъун Владимир Батэрэз и пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир Нысэ къыдошэ - Бэрэгъун Владимир Ашэмэз и пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ Нартыжь уэрэд - Бэрэгъун Владимир Абазэ Къэмбот и тхьэусыхэ (Сэрмахуэ) - Бэрэгъун Владимир Псынэдахэ - Бэрэгъун Владимир Мой край Кабардино-Балкария - Бэрэгъун Владимир Зауэм докӀуэ - Бэрэгъун Владимир Насрэн жьакӀэ - Бэрэгъун Владимир Нарт Орзэмэсрэ Сэтэнейрэ я пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир Мэлыхъуэ уэрэд - Бэрэгъун Владимир Ахьмэд и уэрэд - Бэрэгъун Владимир Наурыз Мамышэ и уэрэд - Бэрэгъун Владимир Бэдынокъуэ чынтхэм зэрезэуар - Бэрэгъун Владимир, Жылокъуэ Хь. Бэдынокъуэ нарт хасэм зэрыкӀуар - Бэрэгъун Владимир
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ уэрэджыӀакӀуэхэр Категориэ:УэрэджыӀакӀуэхэр
Еуропэ
Еуропэ — дуней лъэныкъуихым изы. Азиэм дэкӀыгъу Еуразиэ континентым хэт, зэхэту 10 милыуан км² хуэдиз мэхъу. ЦӀыху исыр 733 милыуану.
ЦӀэр
Алыдж мифологием хэта бзылъхугъэ Еуропэм ицӀэкӀэ траӀуа, финикийхэм ягуащу щытауэ, ар Зевсым идыгъуауэ Критым ехьыр.
Езы цӀэр къызхэкӀар фрэндж лингвист Шэртеным къыхуэшъакъым (адре лингвист бжыгъэхэми хуэду).
ШӀыпӀэгъунэр
Пэсырей алыджхэм япэм Еуропэр зыми хэмыту икӀи нэмысу, Азиэми, Африкэми ялъытэт. Яужым Еуропэр шӀышхуэ иджыпсту Еуразиэ зицӀэм итэкъыр цӀыкӀу зэрщытыр къыщашъэм ишӀыпӀэгъунэр къуэкӀыпӀэм ТэнкӀэ ирагъакӀу кӀадза.
В. Татищевым 1720 гъэм Еуропэм икъуэкӀыпӀэ шӀыпӀэгъунэр Уралым нэс ягъэкӀуэтэну мэлъаӀуэ. Хом-хомурэ шӀыпӀэгъунэ кӀэр апхуэду ялъытэн кӀадзэ, япэкӀэ Урысем яужкӀэ дунейпсом.
Тхыдэ
КуэдрэкӀэ цӀыхухэр имысу, имытӀысхьу Еуропэм щыта. Курджым ипшъэ-къуэкӀыпӀэм къагъуэта 1,8 милыуанкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ цӀыху исауэ, якъумшъэ, ахэр мрэ ящыщхэ, яужкӀэ а "лъэпӀкъхэр" зэр Азиэм и ипшъэмкӀэ зэбгырыкӀахэ.
ЦӀыхур тэнэ къыкӀыу Еуропэм къэкӀуами къашъэфкъым тынчу. Яшъэ къуэдер Еуропэм цӀыхур "къэхъуакъым", "зэфӀэувакъым". Индиэм япэрехэр къикӀа хуэдууи мэгугъэхэ ауэ гипотезэ нэхъ зтетхэр Африкэм къыкӀауэ.
Еуропэм дэтӀысхьапахэр гейделберг-цӀыхумрэ абы къытекӀа ( ягугъу ) неандерталымрэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэр еуропэ дунем хуэгъэсэбэпауэ щытт.
Япэдыдэу Еуропэм иджырей цӀыхур (Homo sapiens sapiens) щихьар зэргугъэхэмкӀэ 35 иэ 28 илъэс минкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ, ар неандырталым икӀуэдыкӀэуи ящохъу.
ТекӀыпӀэхэр
Категориэ:Еуропэ
Краснодар щӀыгу
Краснодар щӀыгу (Краснодарский край) — Урысейм и Ипшъэ Федерал Куейм хэт.
И гъунапкъэхэр здырикӀуэр: Ростов областымкӀэ, Ставропол краймкӀэ, Къэрэшей-ШэрджэсымкӀэ, Адыгэ РеспубликэмкӀэ, АзгеймкӀэ джоуэ. Кърым ӀузэвымкӀэ Хуэхуэлеймрэ Краснодар краймрэ я гъунапкъэ ирокӀуэ.
Къалащхьэр Дэлъэшъу (ур-бз. Краснодар).
И инагъыр — 75 500 км².
Джылу дэсыр — 5 161 042 (2010 гъэмкӀэ).
Хэкумэтх
Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хэт, Ишъхърэ Къаукъазым и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм. Ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къэралым и гъунапкъэр Ростов къэралым Ӏулъ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ставропол къэралым, ипшъэм Азгъейм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм Къэрэшей-Шэрджэсым. Ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ФӀыцӀэмрэ я Ӏуфэм Ӏулъ.
Псы ежэххэр: Псыжъ, Лабэ, Уэрп, Шыхэгуащэ, Мдзымтэ пэмыкӀхэр джоуэ.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Краснодар край
КъамылкӀырыкъ
КъамылкӀырыкъ — кӀырыкъ лъэпкъщ.
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. И теплъэкӀэ адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ: хъум и щхьэр, жьэгъур фӀыцӀэщ, ныбэ щӀагъыр, пщэбгъу щӀагъыр хужьщ; тхыцӀэкур, дамащхьэр — гъуэщ, тхыцӀэкӀэр щхъуэщ. Анэхэм я щхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жьэгъур хужьщ, бгъэгум хужь-гъуэ кусэ цӀыкӀухэр хэлъщ.
Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Азиэмрэ я къэралыгъуэ псоми щопсэу. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ 20-м нэс иӀэщ. Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэм — къамылым, бгъэным, гъурцым, удз Ӏув кӀырым. Абгъуэр щӀылъэм щещӀ. Ди хэгъуэгум мылъэтэжу щопсэу.
Ӏусыр
Ӏусыр — удз жылэ, хьэпщхупщ.
Темэнпсычэт
Темэнпсычэт — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Инкъым. Щхьэр, хулъащхьэр — фӀыцӀэщ; бгъэр, ныбэ щӀагъыр, щхьэбгъухэр — хужьщ. ТхыцӀэр удзыфэщ гъуэжь-гъуабжафэ къыщӀэуэу. ЩхьэщӀыбымкӀэ цы бгъузэ зыбжанэ хьэгуагуэ къыхокӀ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэ псом, Азиэм. Мэлъэтэж. Урысейм щыӀэхэм щӀымахуэр КъухьэпӀэ Къаукъазымрэ Курыт Азиэмрэ щрах. Щогъуалъхьэ мэкъупӀэ псыӀэхэм, мэз, псыпцӀэ гъунэхэм, губгъуэхэм. Пкъымызагъэ гуоурейщ.
Ӏусыр
Я Ӏусым хохьэ хьэпщхупщ, хьэмбылу, цӀыв, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, мацӀэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэр
Къамылджэд
Теплъэр
Щхьэр, пщэр, ныбэ щӀагъыр — щхъуэ-фӀыцӀафэщ; тхыцӀэр — гъуабжэщ; джабэхэм кусэ хужь ирокӀуэ. Пэр гъуэжьщ; дамэхэр, натӀэр — плъыжьщ.
Здэпсэухэр
Аустралиэм къинэмыщӀа, дэни щыӀэщ. Ди къэралым и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм носыр. Щогъуалъхьэ бгъэн, къамыл Ӏув къыздэкӀ псыӀэхэм. Абгъуэр къамылыпкъхэм пещӀыхь, псым щхьэщыӀэтыкӀауэ. Лъэ тхьэпэхэр унэ джэдым ейм хуэдэми къамылджэдыр дэгъуэу псым йос, зыщӀегъэмбырыуэ, къэкӀыгъэ Ӏувым псынщӀэу къыщежыхьыф — чыцэхэм, жыг мылъагэхэм докӀуэй, и лъэпхъуамбэ кӀыхьхэр къыришэкӀыурэ. Щылъатэр зэзэмызэщ. Гъатхэм кӀасэу (мэлыжьыхьым) къэлъэтэжми гъэм тӀо къыреш.
Ӏусыр
Ӏусым, псэущхьэ нэмыщӀ хэхьэкъым — псы гъудэбадзэ, бэдж, нэщӀэпкӀэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къамылджэдхэр
Ткуарчал къедзыгъуэ
Ткуарчал къедзыгъуэ (Тҟәарчал араион, Ткуарчалский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Ткуарчал.
Жэгуэтэныпэ къедзыгъуэ
Жэгуэтэныпэ къедзыгъуэ (Усть-Джьгваты район, Джёгетей Аягъы район, Усть-Джегутинский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэщ.
Къалащхьэр — Жэгуэтэныпэ.
Жылу дэсыр — мин 50, 039 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 911 км².
Афыпс
Афыпс е Ахупс (Афипс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Псыжъ хэлъадэу, Афыпс Ӏуащхьэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 96 мэхъур.
Хы Къарс
Хыуэ цӀэ зэрихьэ щхьэкӀэ, икъукӀэ хыкъуму щытщ, и зэфӀэтыкӀэм папщӀэ, океан теплъу щытыр. И пӀэр метрэ 27, 16-кӀэ дуней хым и лъэгапӀэм нэхърэ нэхъ лъахъшэщ.
И Ӏуфэр хаубыдэ къэрал бжыгъэхэм, ахэр: Урысей, Къазахъстэн, Тыркумэн, Къажэрей, Азэрбиджан.
Эдирне
Категориэ:Эдирне
Кроу
Кроу (зэрзэджэжхэр абсэрока иэ апсалокэ (apsáalooke əpsaːloːke) — индей лъэпкъ АШЗ щыпсоу. Яэреуэ яшӀыналъу щытар Йелустоным ипсыхъуэм, иджыпсту - резервым мэпсохэ Биллингс къалэм и гъунэгъу (Монтанэ штатым). Лъэпкъ Ӏаташъхьар Кроу-Эйдженсим дэт, Монтанэ штатым.
Тхыдэр
Лъэпкъ апсалокэм яцӀэр япэрем мы тэрэзу къызэрагъэкӀа хъуа "цӀыху-къуагъ" хуэду (абы инджылызхэм зэреджэхэри къыкӀа Crow - къуагъ). Тэрэзу зэбдзэкӀмэ псалъэм къыкӀыр "бзуушхуэм ибын"; апхуэду я лъэпкъ гъунэгъу хидатсахэр яджэт. Бзу шхуаӀар дунейм темытыжьу хъун, исурэт къаӀутэмкӀэ икӀапэр гуахъуэм хуэду щытт къанджэ-пэкъуафцӀэм иэ мэзкъанджэм ехьчу.
Япэреуэ еуропейхэм щыпэкӀэхуахэр 1743 гъэм, иджырей къалэ Хардиным ипэмыджыжьу (Монтанэ штатым) - Канадáм щыщ фрэнджху къыкӀэкӀахэ, зэкъуэш Ла Верандри, лъэпкъым цӀэ траӀуар beaux hommes, "цӀыху дахэ". Езы кроухэм (апсалокэхэм) еуропейхэм траӀуар baashchíile "цӀыху нэгъуэжь".
Шъэныгъэ-азэгъуэ гуэрэхэм кроухэмрэ хидатсахэмрэ я пэсырей шӀыналъэр Миссисипи къыздыкӀидзэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Мннесотэм иэ Висконсиным; адрейхэм Уиннипегм Манитобе идежь. Яужым кроу-хидатсахэр куэчахэ Ишъхърэ ДакотомкӀэ, абдежьым кроухэр хидатсахэм яхокӀхэри къуэхьпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожьэхэ. Монтанэмрэ Уайомингымрэ идежь тӀыса нэуж лъэпкъыр "къушъхьа кроурэ" "псыхъуэ кроурэ" зэхокӀхэр.
ПсоукӀэр
Кроухэм я унэхэр - типи, домбеяфэхэмрэ чы гъумхэмрэ къыхэшъыкӀауэ. Кроухэр адрей лъэпкъхэм нэхъри нэхъ цӀэрыӀу щыт я типихэм я инагъымкӀэ. ИкӀуэцӀым ихъуреягъкӀэ уэншокхэр ираубгъуэт, икум нафӀэр иту, Ӏугъуэр типим ишъхьа гъуанэ иӀамкӀэ икӀт. Кроу унагъуэ куэдым иджыри къыздынэсым типихэм кӀэсу мэпсохэ, нэхъыбу куэчу псохэм.
Бзылъхугъэхэмрэ хулъхугъэхэмрэ я щыгъыныр зэшъхьащыкӀт. Бзылхугъэхэм я зэгъалъэхэр (бохцей) еуропейхэм яде къащэху шэкӀхэмкӀэ ядт иэ домбеяфэ, шъыхьыфэм къыхахт, шъыхьыдзэхэр траду. ЛъакъуэфӀэлъхьу мокасинхэмрэ лъей кӀэкӀ (леггин джоуэ) зэрахьат. Хулъхугъэхэм я щыгъыныр нэхъыбэм джанэ, лъей, плъэӀурыдз иэ шхэӀан, мокасин джоуэ зэфӀэлъа. Я шъхьацхэр кӀыхьу зэрахьар, зэзэмызэкӀэ шӀым нэсу, згуэрэхэр халъхьурэ ягъэдахэт.
Кроухэр адрей индей-лъэпкъ Ишъхърэ губгъуэм исахэм ялъытамэ нэхъ къуэлеуэ щытахэ шыхэмкӀэ. 1914 гъэм зэрыхъухэтэр мин 4, ауэ 1921 гъэм идежь миным нэсахэ, абы пэмыкӀыу куэду хьа яӀыгъа, адрей лъэпкъхэм ялъытамэ кроухэм хьал яшхтэкъым.
Лъэпкъыр къызхэкӀыр бзылъхугъэмкӀэ ялъытэт, абы пэмыкӀыу лӀым къыча нэуж ифызым иунэм кӀуэуэ кӀэтӀысхьажьт. Бзылъхугъэхэм лъэпкъым ӀанатӀэ куэд яӀат.
Здэпсохэр
Джылу зэрыхъухэр мин 10. Здэпсохэр: Биллингс, Хардин, Боузмэн, Миссула, Албукерк, Денвер, Лоренс, Бисмарк, Спокейн, Сиэтл, Чикаго.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Лъэпкъхэр
Хыбабыщ лъэпкъыр
Хыбабыщ лъэпкъыр — лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэщ.
Теплъэр
Лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэр пкъы зэхэщӀыхьащ, пщэ, кӀэ кӀыхьхэщ, пэнцӀыв гъэшащ, лъэ, дамэ кӀэщӀхэщ. Я фэр нэхъыщхьэу фӀыцӀэщ.
Здэпсэухэр
Хыбабыщхэр дэни щопсэу — псыпэ инхэм, хыкъумхэм, нэхъыбэу хы Ӏуфэхэм. Щыгъуалъхьэ щӀыпӀэхэри хуабжьу зэщхьэщокӀ: Ӏуфэ къырхэм, жыгхэм, къамылхэм, Ӏуфэ занщӀэхэм. Я щырхэр къохъу цы ятемыту, нэхэр къэмыпщӀауэ. Тхьэмахуи 7-8 ныбжым иту лъэтэн яублэ.
Ӏусыр
Лъэпкъым хэт лӀэужьыгъуэхэм я Ӏус нэхъыщхьэр — бдзэжьейщ.
ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъыр къуэдзитӀу зэщхьэщагъэкӀ: хыбабыщхэмрэ (лъэпкъыгъуитӀрэ лӀэужьыгъуэ 26-рэу гуэшауэ), блапщэхэмрэ (зы лъэпкъыгъуэрэ лӀэужьыгъуэрэ нэхъ мыхъуу).
Мифоэпитет тхыпкъылъэхэр
Мифоэпитет тхыпкъылъэхэр — Даур Руслъэным и Ӏэдакъэм къыщӀэкӀа лэжьыгъэщ, адыгэхэм, абазэхэм, азгъэхэм, убыххэм я бзэхэм теухуауэ. Даур Руслъэным мы тхыпкъылъэр ищӀащ адыгэ абазэ азгъэ убых дэмгъэхэр къигъэщхьэпэу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэбзэ
Ажэжьбэкъу (псы)
Ажэжьбэкъу е Аджэжъбэкъу е Ачъэжъбэкъу (Ачешбок) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Бгъунжым хэлъадэу, Ажэжьбэкъум къыхож, и кӀыхьагъыр км. 14 мэхъур.
Британиэшхуэ
Британиэшхуэмрэ Ищхъэрэ Ирландымрэ япэщтыхьей Зэгуэт (United Kingdom, ицӀэдыдэр - Британиэшхуэмрэ Ищхъэрэ Ирландымрэ япэштыхьей Зэгуэт, The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — хы тӀыгу къэрал къуэхьапӀэ Еуропэм, иӀанатӀэр - парламент пэштыхь. Къалэ Ӏэтащхьэр — Лондон.
Куейхэр
Британиэшхуэр политикэ-администрациэ куей плӀкӀэ мэгуэч:
Абыхэм пэмыкӀыу хэку иӀахэр (хэтхэр) я къалэ Ӏаташъхьэхэмри
Британ хы тӀыгухэр:
Норман хы тӀыгухэр:
Еуропэм:
Америкэм:
Атлантик океаныр:
Хы тӀыгуэй
Джылэр
Къалэ нэхъ инхэмрэ, джылу дэсхэмрэ:
ЛъэпӀкъ дэсхэр къэралым.
Къэралым илъэпӀкъ дыдэхэр 92 % мэхъу дэсу хъуам, абыхэм:
Хэку хэсхэр, янэхъыбу Лондоным, КъуэхьапӀэ Мидленд, Мерсисайдым щопсохэ, 8 % къэралым иджылэм мэхъу
Тхыдэ
Британ ха тӀыгухэр V - VI лъэхъэнэм англосаксхэм яубыдыр. Норманхэм яужкӀэ Инджылызыр 1066 гъэм яубыдри уэркъхэр къэралым зэфӀоувэри, хэкухэр зэгохьа. XIII лъэхъэнэм инджылыз парламент яшъыри пщы нэхъышъхьахэри зэфӀоувэ. Лъхукъуэлъхэм зауэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀа нэуж хут мэхъухэ ауэ шӀы яӀыгъын, яӀан пӀалъэншэхэ. 1534 гъэм Инджылыз Чылисэ яшъыр. XVII лъэхъэнэм Инджылыз револуциэм капиталцизымыр ӀанатӀу трегъэувэ. XVII лъэхъэнэм политикэ партиэ зэфӀэува - торгрэ вигрэ (XIX лъэхъэнэм Консервативрэ Либералрэ хъужьахэ). 1707 гъэм Шотландыр иубыда яуж (1649 - 1651 Ирландри еубыд) пэштыхь-къэрал зэгуэтым Британиэшхуэ цӀэр къытонэ. XVIII - XIX язэхуакум зыкъэӀатыр иэкономикэм. Ост-Индиэ компаниэм Бенгалиэр иубыда нэуж британиэр колониалнэ къэрал мэхъур. 1840 гъэхэм Ирландым гъаблэ къохьа, милыуаным фӀэкӀыу цӀыху ехьыр. 1868 гъэм Британ конгресс яшъыр тред-иунион джоуэ. 1900 гъэм Британиэшхуэм Илейборист партиэ яшъыр. XIX лъэхъэнэм Британиэшхуэр дунейм нэхъ колониалнэ къэрал ин мэхъур. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм Британиэшхуэр коалициэм хэта япэрей къэралхэм ядэкӀыгъу Гитлер пэщытахэм.
Дин
Категориэ:Британиэшхуэ
Бжэндэхъухэр (къэкӀыгъэ)
Бжэндэхъухэр — лӀэужьыгъуэ куэду гуэшыжа удз лъэпкъэгъущ.
Теплъэр
Бжэндэхъу лӀэужьыгъуэхэм я гъагъэхэм я щытыкӀэ, я жылэхэмкӀэ, я тхьэмпэхэмрэ пкъыхэмрэ зэрыгъэпсамкӀэ, зэтохуэ. Ахэр зэрызэщхьэщыкӀ щытыкӀи теплъи яӀэщ.
КъыздэкӀыр
КъыщокӀхэ мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм,  дыгъафӀэ джабэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, гъурцхэм яхэту.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Бжьэм фо къыхах.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Псей
Псей (лат-бз.: Picea, ур-бз.: Ель) — къэкӀыгъэ, жыгхэм ящыщу. ЛъэпӀкъ 35 зэшъхьащокӀхэ, гъэпсом удзыфу щыту, лъагэху (м. 30 нэсу).
Сурэтыр
Я лъабжъэр япэрей илъэс 10-15 занду шӀым хохьа, яужкӀэ шӀышъхьам идекӀэ зэкӀэкӀыу кӀедзэри илъабжъэ япэре-зандэр мэгъужь. Абы хуэду ялъыбжъэр зэрыкӀым шъхькӀэ жьыбгъэшхуэм пэщытыфхэкъым, куэдыр мэукӀурийхэ.
Къудамэхэр кӀагъымкӀэ бгъуэуэ зэкӀокӀхэр, ишъхьамкӀэ зэв хъужьху. ЖыгыпӀкъым занкӀыу къыхэкӀху. Япэрей илэс 3-4 лъэныкъуэ къудамэ къыпыкӀэкъым.
Ифэр псыфу, шашу щыт.
Итхьампэхэр бану мэкӀхэр; кӀэкӀыу, удзыфу, памцӀу щыту. Къудамэм илъэс 6 иэ нэхъыбу тетхэ
Илъэс 250-300 хуэдиз мэкӀыр (мэпсо).
ЛӀэужъыгъэхэр
Нэхъыбу дуней-мэзхэм къэкӀхэм ящыщыр Еуропэ Псей (Picea abies), ишъхъэрэ Еуропэмрэ, курыт Еуропэмрэ къыщыкӀыу, Финлэндиэм, Урысейм и еуропей лъэныкъуэм (ипшъэ тундрэм къыщыкӀэдзауэ Индыл нэгъунэ), яужкӀэ Урал псомрэ Сыбырымрэ хеубыдэри Алтаимрэ Амурымрэ носыр.
Сыбыр Псей (Picea obovata) Урысейм и еуропей лъэныкъуэм Еуропэ Псейм дэкӀыгъу мэкӀыр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэр иубыду. Уралым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.
Къаукъазым къыщыкӀыр Къаукъаз Псей (Picea orientalis), ибанэхэр нэхъ цӀыкӀу щыту адрейхэм елъытамэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Липецк област
Липецк област (Липецкая область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Липецк.
ХьэпцӀащхъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэ 16 зэщӀеубыдэ лъэпкъэгъум, ахэр:
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэ (1939 фокӀадэм и 1 — 1945 фокӀадэм и 2) — дунейм и тхыдэм нэхъ зауэ инхэмрэ нэхъ зауэ лъыгъажэхэмрэ ящыщ.
КъызхэкӀар
Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж къэрал зи къэру къымыхьахэмрэ Джэрмэнри я хэту репатриациэшхуэхэр я тралъхьа. Джэрмэным и колониу хъуар фӀэкӀуэда и шӀыналъэми щыщ хэту, и армиэмрэ и хыдзэмрэ зэбгыригъэкӀыни хуэй хъуа. Зауэ зэхуаку зэманыгъуэм къэралхэм я зэпылъыныр Версал-Уашингтон системэкӀэ екӀуэкӀт. Лъэпкъхэм я Лигэ яшъа, лъэпкъэгъу организациу, кӀэуэ дунейпсо зауэ къэмыжьэным елэжьыну теухуауэ, зэпэубыдыныгъэ кӀэуэ къыкъуэкӀмэ абым теухуауэ чэнджэшыну.
1920-1930 гъэхэм КъуэкӀыпӀэ Еуропэм и къэрал куэдым авторитар диктатор ӀэнатӀэхэм къэралхэр яубыд. Дунейпсо экономкэ кризисым («Депрессиэшхуэ») 1929 гъэм дунем и къэрал нэхъыбэм Ӏэуэ я экономикэхэм къэуа. Зи Ӏоху нэхъ хьэлъу щытар Джэрмэныра. Джылэм и тхьэмышкӀагъэм 1933 гъэм ӀэнатӀэм егъакӀуэ Национал-социал (нацист) лэжьакӀуэ партиэр Гитлер и тхьэмаду. Джэрмэным и демократ парламент къэрууншэр («Веймар республикэ») токӀри и пӀэр тоталитар нацистхэм я режимым ирет.
ТекӀуэныгъэ зиӀа къэрал гуэрэхэм - Урымымрэ Японымрэ къэныкъуэкъу хъуахэ шӀыпӀэхэр щагуэчым Япэрей дунейпсо зауэм яуж, адрейхэм нэхъри нэхъ макӀэ къалъысауэ къалъыту. 1922 гъэм Урымым и ӀэнатӀэм Бенито Муссолини Ӏохьэ, и шӀыпӀэхэр нэхъ ин ишъын хожьэ, къэрал шъхьэхуитхэр иубыду - 1936 гъэм Эфиопиэр еубыд, 1939 гъэм - Албаниэр еубыд. 1931 гъэм Японым Манчыжурыр еубыд, 1937 гъэм Китайпсом йохьэ и дзэр.
Урымымрэ Японымрэ я зауэныгъэ агрессиэм Версал-Уашингтон системэр хегъэкӀуадэ. Абым идежь Совет Зэгуэтхэмрэ Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ Еуропэм и къуэкӀыпӀэ къэралхэм джоуэ зэдэӀэпыкъуэныгъэ тхылъ кӀатхэн ягугъэ, ауэ дзыхь зэдахуэмышъурэ зэпэубыдыныгъэ яӀэхэмрэ зэраныгъуэ бжыгъэ къыхокӀри тхылъым къэру къыштэкъым.
Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я пэлитикэ «Хэгъэзыхьэныгъэм» къыхэкӀар Джэрмэным Аустрэр аннексиэ ешъыр 1938 гъэм, Чехиэслоуакыр зэхокӀ 1939 гъэм. Дунейпсо зауэ кӀэр йожьэ.
Зауэр зэрекӀуэкӀар
1939 фокӀадэм и 1 Джэрмэным и дзэр Полшэм йохьэ. ФокӀадэм и 3 Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ Полшэм тхылъкӀэ епхахэр Джэрмэным зауэ ират. Джэрмэным и дзэр Полшэм ем нэхъри нэхъыфӀу щытт, бжыгъэкӀи къэхъут куэдкӀэ, абым шъхьэкӀэ фокӀадэм и кум дежь Полшэм и нэхъыбэр аккупациэм хэтт. ФокӀадэм и 17 Молотов-Риббентропп пактымкӀэ совет-полшэ гъунапкъым Армиэ Плъыжьыр хокӀыр, Урысыхумрэ Украинэмрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр яубыду.
Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ зауэм хэхьахэр, къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъым зауэ хъэрзыну ирагъэкӀуэкӀтэкъым. А лъэхъэнэм траӀуар «гъэшъэгъуэн зауэ». Зауэшхуэхэр хым идежь здырагъэкӀуэкӀтэр. Зэгуэтхэм Ӏохуншу зэрщысым шъхьэкӀэ Джэрмэным къышъхьопэри Даниэмрэ Норвегымрэ оккупациэ ешъыр 1940 гъэм. Зэгуэтхэм зекӀуэ яшъыр Норвегым ауэ къышъхьэпэгъуэ къыхэкӀкъым хэукъуэгъуэ бжыгъэ зэрашъым шъхьэкӀэ икӀи Джэрмэным и дзэр къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъымкӀэ хэкӀын зэркӀидзэм шъхьэкӀэ.
1939 шъакӀуэгъуэм и 30 Совет Зэгуэтхэм зауэ ират Финлэндым («шӀымахуэ зауэ»), 1940 гъэм и гъэтхапэм нэгъунэ екӀуэкӀар. Абым яуж Совет Зэгуэтхэм идежь Карелиэм и нъыкъуэр хокӀуэ.
1940 нэкъыгъэм и 10 джэрмэныдзэр Фрэнджымрэ Бенилукс къэралхэмрэ ихьэн кӀэдзэ. Нэхъ ину здеуар зэгуэтхэр нэхъ къэрууншу здэщытахэм идежь - Арденн Ӏуашъхьэхэм ядежь. Нэкъыгъэм и 14 Нидерлэндхэм капитулациэ ят, нэкъыгъэм и 26 - Белгэм, мэкъуауэгъуэм и 22 - Фрэнджым. Джэрмэныдзэм Дункерк идежь зэгуэтхэм я дзэр хъуреягъкӀэ ираубыдэ, я нэхъыбэм абы ипэкӀэ йокӀуэсыкӀхэри Инджылызым йокӀхэ.
1940 макъуэауэгъуэм Совет Зэгуэтхэм Бессарабиэр яубыд, япэм Урысей империэм хэтар, 1918 гъэм Румыным оккупациэ ишъатэр, 1940 и шышъхьэӀум Эстониэ, Латвиэ, Литоу джоуэ еубыдыр.
Джэрмэныр Фрэнджым текӀуа яуж, и дзэр Британ хы тӀыгухэм егъакӀуэ, ауэ британ хыдзэмрэ уэгу-зауэдзэмрэ я пэщытыным пэмылъэшу и къэрур къыхькъым.
1941 гъэм и гъатхэм джэрмэн-урымыдзэхэм Алыджымрэ Югославымрэ оккупациэ яшъыр.
1941 макъуауэгъуэм и 22 джэрмэныдзэм зауэ зэрит къымыӀоху Совет Зэгуэтхэм я гъунапкъым пхырокӀ. Къаралыгъуэ зауэшхуэр къыкӀедзэ. Джэрмэныдзэм пӀэмыкӀыу, къытеуэным къыгуэт къэралхэми я дзэхэр хэта - Урым, Финлэнд, Венгрэ, Румын, Слоуакэ, Хоруатиэ джоуэ. Армиэ Плъыжьыр икуэтыкӀын хуэй хъут, шӀыпӀэ бжыгъэхэр къыгъану - Латвиэ, Литоу, Эстониэ, Украинэ, Урысыху, Молдавиэ, УРСФС-рым и лъэныкъуэ гуэрэхэри къыгъану, ауэ зауэхэм джермэнхэр ирагъэзэшхэт. Ленинградыр, Совет Зэгуэтхэм я хыдзэпӀэ нэхъ иныр джэрмэнхэм яубыдат. 1941 гъэм и дыгъэгъазэм джэрмэныдзэр Мэзкуу и гъунэгъупс хъуахэ, Совет Зэгуэтхэм и къалэ нэхъышъхьэм. Армиэ Плъыжьым и пэщытыныгъэра джэрмэнхэр зыубыду Мэзкуу дэзымгъэхьэхэр, яужым пхырыкӀыгъэ зекӀуэ яшъахэмкӀэ советыдзэм и шӀыпӀэм щыщ иубыдыжьа.
1941 дыгъэгъазэм и 7 япон уэгу-зауэдзэр америкэ хыдзэ-базэ Перл-Харборным теуа. АШЗ-р ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хохьэ зэгуэтхэм я лъэныкъуэм хэту. Яужым Антигитлер коалициэ зэфӀоувэ Совет Зэгуэтхэр Британиэшхуэр, АШЗ-р джоуэ хэту абым.
1942 гъэм джэрмэныдзэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ пхырыкӀын кӀадзэ, Каспий хымрэ КъаукъазкӀыбагъымрэ фатэгын лъэжьыгъэ здэщыӀэ шӀыпӀэхэр иубыдын шъхьэкӀэ. Советхэм я пэщытыным и пкъыр Сталинград къалэм иде хэтхэт. 1942 шъакӀуэгъуэм и 19 советыдзэр контрэ пхырыкӀыгъэ ешъыр, джэрмэныдзэр къыхъурейхьауэ дзэзэшэ Паулусыр абым яхэту, 1943 мазаем и 2 джэрмэныдзэм капитулациэ ешъыр.
1943 шӀышъылэм и 18 советыдзэм Ленинград и блокадэр зэпеудыр.
Советхэм я пхырыкӀыгъуэ щыхъум Курск къалэм идежь пхырыкӀыгъуэ иӀэ хъуа, абым джэрмэныдзэр лъэныкъуитӀкӀэ къэуэн игугъа. Курск зауэр Армиэ Плъыжьым и текӀуэныгъэкӀэ иуха. 1943 гъэм шъакӀуэгъуэмрэ дыгъэгъазэмрэ Тегеран идежь (Къэжэрым) конференциэ щекӀуэкӀа Сталин, Черчилл, Франклин джоуэ хэту, зтеухуатэр етӀуанэ зэуэгъунапкъэ Еуропэм шъын шъхьэкӀэ.
1944 гъэм Армиэ Плъыжьым Урысыхумрэ Украинэмрэ джэрмэнхэр иреху, Совет Зэгуэтхэм я къэрал гъунапкъэм нэсауэ.
1944 мэкъуауэгъуэм и 6 америкэ-инджылыз дзэхэр Нормандиэм зэхуэсын кӀадзэхэ, абымкӀэ етӀуанэ зауэ гъунапкъыр зэӀуаху.
1945 мазаем Кърымым Ялтэ къалэм иде, аргуэру конференциэ щокӀуэкӀ Сталин, Черчилл, Франклин хэтху, зтеухуатэр - зауэ нэужым Ӏохугъэ къыхэкӀынухэмрэ Джэрмэныр Ӏэшэншэ шъынымрэ, Совет Зэгуэтхэр КъуэкӀыпэ лъэныкъуэм зауэм хэхьэнымрэ Японым пэуву.
1945 гъэм собетыдзэхэм Берлиныр яубыд. 1945 шышъхьэӀум и 8 тхылъ кӀитхамкӀэ Совет Зэгуэтхэр зауэ ират Японым. Советыдзэ пхырыкӀхэм японхэр кӀэху ирагъэкӀхэ Манчыжур яубыдам. ШышъхьэӀу 6-мрэ 9-мрэ америкэ уэгу-зауэдзэм япон къалэ Хиросимамрэ Нагасакимрэ атом топышэхэр иредзых. 1945 фокӀадэм и 2 япон делегациэ америкэ линкор «Миссурим» макӀуэхэри капитулациэ зэрашъ тхылъ кӀатхэ.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр джэрмэн блокым и хэкӀуэдэгъуэкӀэ еухыр.
ХэкӀуэдахэр
Нэхъыбу цӀыху хэкӀуэдахэр къэрал: Совет Зэгуэтхэм (~26 млн. хэкӀуэдауэ), Китай (~20 млн. хэкӀуэдауэ), Джэрмэн (~8,5 млн. хэкӀуэдауэ), Югослав (~6,5 млн. хэкӀуэдауэ), Полшэ (~5,5 млн. хэкӀуэдауэ), Япон (~2,7 млн. хэкӀуэдауэ). Зауэм гъашъу ихьауэ хъуар - 62 къыщыкӀэдзауэ 78 нэгъунэ млн. мэхъур.
Зэриухар
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм дунер зэрихъуэкӀа. Къэрал бжыгъэм куэд яфӀэкӀуэда. Къэралышхуэ хъуахэр яужым АШЗ-мрэ Совет Зэгуэтхэмрэ. Колониэ империэшхуэхэр - Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ, ахэри текӀуа шъхьэкӀэ зауэм, я къуэру куэд яфӀэкӀуэдат, ара зауэм иджыри щыкӀэдзауэ колониэ системэр зэхэзкъутар 1960 гъэхэм ядежь.
Зауэ нэужым ЛъЗ и лэжьыгъэ ирагъэжьа, дунейпсом и зэпэубыдыгъуэхэр чэнджэшкӀэ зэфӀэгъэкӀыным пылъу. И тхьэмадэ зэмыхъуэкӀыу хэхьахэр АШЗ, Совет Зэгуэтхэр, Британиэшхуэ, Фрэндж, Китай джоуэ.
Къэрал гъунапкъэхэм зызэрахъуэкӀар
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж къэрал гъунапкъэхэм зэрахъуэкӀа хъуа. Совет Зэгуэтхэм 1939-1940 гъэхэм яубыдауэ хъуар езым еуэ къыгъэна. Абым пэмыкӀыу Совет Зэгуэтхэм яуэ къэнар: Петсамо, япэу Финлэндым еуэ щытар, КъуэкӀыпӀэ Прусиэм и ныкъуэ къалэ Кенигсберг хэту, Джэрмэным еуэ щыта, Ипшъэ Сахалинымрэ Курил хы тӀыгухэмрэ Японым еуэ щытахэр. Джэрмэным и къуэкӀыпӀэ гъунапкъэхэр зэрагъэкӀуахэр Одерымрэ Нейсэ пхымэмкӀэ. Хэку Силезиэ, Помераниэ, Прусиэ (КъуэкӀыпӀэ Прусиэм щымыхъукӀэ) джоуэ Полшэм еубыд.
Япэреуэ Джэрмэныр къэрал зэгуэт псоуэ зэфӀагъувэн ягугъэт, ауэ «Зауэ шӀыӀэ» кӀидзам Джэрмэныр къэралитӀу зэхигъэкӀа: Демократ Джэрмэн Республику зыр етӀуанэр Джэрмэн Федерал Республику джоуэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Кубэ
Категориэ:Куба
Къэрмэфибл
Къэрмэфибл — илъэс псом и кӀуэцӀкӀэ зи тхьэмпэ щхъуантӀу езыхьэкӀ жыг лӀэужьыгъуэщ.
И лъэгагъыр м. 20-22 нос, и тхьэмпэ цы зытемытхэр быдэ-Ӏувщ, тӀурытӀу зэпэщӀэту къудамэм тетщ. Гъэгъа цӀыкӀухэм кӀы япытхэр плъыжьыфэщ, къапщӀийхэр плъыжьыфэщ е пшэплъыфэщ. Абыхэм зыкъамытӀэщӀ щӀыкӀэ къыпаш, ягъэгъури, шхыныгъуэхэм халъхьэ, дагъэ къыщӀаху. Ванилин къыхах, парфумериэм, хущхъуэ Ӏэзэгъуэм къагъэщхьэпэ.
Молук хытӀыгухэм езыр-езыру къыщокӀ. XVII лӀэщӀыгъуэм, а щӀыпӀэр Голандиэм щиубыдам, къэрмэфиблыр нэгъуэщӀ хэкухэм къыщагъэкӀыну ирамыгъашэу щытащ, фейдэ хьэхуэгъу зыри къахуэмыхъун щхьэкӀэ. Ауэ фрэнджхэм XVIII лӀэщӀыгъуэм къармэфиблыр Рейунион хытӀыгум бэуэ къыщагъэкӀыу икӀи нэгъуэщӀ къэралхэм иращу яублащ. Мы зэманым Мадагаскар хытӀыгум къэрмэфибл жыг хадэ ину зыщаубгъуащ.
Адыгэхэм къэрмэфиблыр шхыныгъуэм халъхьэу, хущхъуэу къызэрагъэщхьэпэрэ бжыгъэ зэман щӀащ. Тропик хэкухэм къэрмэфибл лӀэужьыгъуэху 700-м нэс къыщокӀ, языныкъуэхэр жыгыу, адрейхэр гъурцу.
Бжыгъэм я пхъэщхьэмыщхьэм, тхьэмпэм, пхъафэм мэ дахэ щоу, хущхъуэ хэлъщ.
Ажэпс
Ажэпс е Ачъэпс (Ачипсе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Мдзымтэм хэлъадэу, Ажэшхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 20 мэхъур.
Махъшэбзу
И лъэгъагъыр щхьэшыгум нэгъунэ см. 270 нос, къешэч ч. 70-90. Лъатэкъым, ауэ икъукӀэ псынщӀэу мэжэф (зы сэхьэтым км. 70 нэсу), бгъэгулыбэ къупщхьэ иӀэкъым, фӀэтри лъэпхъуамбитӀ къудейщ, щхьэр цӀыкӀу, пщэ пцӀанэ, лъакъуэхэр кӀых. ЗыщӀыпӀи мылъэтэжыу щопсэу Африкэм и мэзыншэ тафэ гъущэхэм.
КӀэцӀыгъуэ-къишыгъуэ зэманым махъшэбзуухъум анитӀ-щы щӀыгъущ, дэтхэнэми джэдыкӀи 7-9 къекӀэцӀ, ахэри зейхэм яхуэфащэу пӀащэщ.
Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэр, псэущхьэ жьгъейхэр — дзыгъуэхэр, шындырхъуо, къуалэбзу, гъудэбадзэ.
Махъшэбзур махъшэми хуэду псы емыфэу зэман кӀыхькӀэ мэпсэуф, ауэ щигъуэтым хуэчэфу йофэ икӀи зегъэпскӀ. Нэ жанщ икӀи сакъщ.
И къабзий дахэм щхьэкӀэ ахэр 1938-рэ гъэм къыщыщӀэдзауэ Ипщэ Африкэм, иужыӀукӀэ Алджазаирым, Сицилиэ хытӀыгум, Фрэнджым, нэгъуэщӀ къэралхэми зэрахуэуеубла. Ипщэ Африкэм ахэр ягъэмэлыхъуэ, пылъхьэншэуи а къэлэныр ягъэзащӀэ, абы къыхуагъэщӀа нэхъ умыщӀэну: жэрхэщ, бэшэчхэщ, къарууфӀэхэщ, сакъхэщ, нэхъыщхьэращи дыгъуакӀуэхэм ящышынэкъым — ирецӀыху, ирехьэкӀэкхъуэкӀэ.
Махъшэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым хъун щаублащ:
Тхылъхэр
Категориэ:Махъшэбзухэр
Щомыщ
Щомыщ (лат-бз.: Panthera pardus, ур-бз.: Леопард, барс) — шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀ, джэду лъэпкъым ящыщ (джэдуушхуэ-лъэпкъ Panthera-хэм яхэт плӀым изы)
XX-лъэхъэнэм дунейпсо Тхылъ Плъыжьым иратха, Урысейм Итхылъ Плъыжьым, абы пэмыкӀыу иджыри тхылъ бжыгъэхэм.
Аплъэпкъыр
Щомыщыр псэушъхьа иныфӀу щыт; икӀыфэр кӀыхьу, къэрууфӀу щыту; ишъхьар хъуреуэ, икӀапэр кӀыхьу, лъакъуэхэр хуэкӀэкӀыу-къэрууфӀу, итхьакӀумэхэр инкъым, мы памцӀу, хъуреуэ щытхэ.
Я инагъыр куэду зэшъхьащокӀхэ, шӀыпӀэ здэпсохэм елъытауэ. Мэзхэм щыпсохэр нэхъ цӀыкӀу, псынкӀыу щыт губгъуэхэм щыпсохэм елъытамэ. Тауэ щымытми, поми я хъухэр бзыхэм нэхъри нэхъ ину щытхэ.
КӀыфэм икӀыхьагъыр (кӀапэр хэмыту) - см. 90 -190; кӀапэр - см. 60 - 110. Бзыхэм я хьэлъагъыр - кг. 40 - 65; хъухэм - кг. 60 - 80 (макӀыу кг. 100 фӀокӀыр). Хъухэм я лъэгагъыр см. 70 - 80; бзыхэм нэхъ я цӀыкӀу дыдэхэм я лъэгагъыр см. 45 щыфӀэмыкӀи мэхъу.
Я фэр Ӏуву, кӀэкӀыу щыт. ШӀымахуэм цыр нэхъри нэхъ Ӏув, кӀыхь мэхъур (КъуэкӀыпӀэ Джыжьэ щомыщым ицым икӀыхьагъыр см. 7 носыр). Цым ифэр лъэпкъхэм зэрзэшъхьащыкӀыр пшахъуафэм иэ псыфэм къыщыкӀэдзауэ гъуэплъ-гъуабджафэм нэгъунэ. Азиэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм яр нэхъ нэху щыт, къуэкӀыпӀэ джыжьэмкӀэ щыпсохэм яр нэхъ плъыжьыфу.
ИкӀыфэм: ибгъухэм, кӀыбым, лъакъуэхэм, кӀапэм, цӀыкӀу иэ иныфӀыу фӀыцӀэ хэпхъа. Африкэ щомыщхэм яхэр нэхъ цӀыкӀу щыт, азиэм щыпсохэм яхэр нэхъ ину.Ныбафэмрэ, лъакъуэкӀуэцӀ-лъэныкъуэхэмрэ хужьу щыт.
Джэджэ къедзыгъуэ
Джэджэ къедзыгъуэ (Гиагинский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэхэм ящыщ.
Щомыщ
Аплъэпкъыр
Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм щомыщ-къуафӀцӀэ кӀасу щопсохэ. Апхуэдэхэм яфэр псоуэ фӀыцӀу щыткъым счыгъуи фӀыуэ иэ тӀэкӀу къыхэщу фӀыцӀэ ифэм хэпхъахэр щыт. Я фэ фӀыцӀэр куэду къахуэшъхьапэ, мэздэгу здыкӀэсхэм хэгъуащу. Апхуэдэхэр нэхъыбу здэпсохэр Явэ хы тӀыгум. Щомыщ-къуафӀцӀэ чырыр гъуэжь щомыщчырхэмхэм ядэкӀыгъу бзы гъуэжьм къылъхуфыну. Я шэнкӀэ щомыщ-къуафӀцӀэхэр нэхь бзаджу щытхэ адрейхэм ялъытамэ.
Джэджэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Джаджэ къуаджэ.
Щомыщ
Здэпсохэр
Щомыщхэм шӀыпӀу здэпсом хуэдиз зы джэду лъэпкъ псокъым (унагъуэ джэдум щымыхъукӀэ).
Япэрейм здэпсоуахэр Африкэм инэхъыбэм (Сахара пшэхъуалъэм щымыхъукӀэ), Япэрей Азиэ, Къаукъаз, Пакистан, Индиэ, Китай, Индонезиэ; Явэ, Занзибар, Шри-Лáнка хы тӀыгухэр. Иджыпсу а къэбжэкӀахэм инэхъыбэм щомышъхэр щэӀажькъым (Марокко, Синай хы тӀыгуныкъуэ, Занзибар). Адрейхэм Ӏэуэ зэбгырыдзахэу, псэушъхьахэр зэпэджыжьу, зэпымылъыф-зэрмыгъуэтыфу щытхэ. Урысейм макӀыу Уссурий къэралым къэна, Ишъхъэрэ Къаукъазми къэнауэ мэгугъэхэ.
Африкэм джунглэхэм, курыт лъэныкъуэхэм щопсоу. Зыхэмыхьахэр пшахъуалъэ инхэмрэ, псыншэ губгъуэ лъэныкъуэхэмрэ.
Азиэм Амур ипсыхъуэм къыщыкӀэдзауэ, Индиэмрэ Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэмрэ якъушъхьа мэздэгухэм нэс щопсохэ. Абы пэмыкӀыу Азиэм ипшъэ-къуэхьапӀэм нэс Аравий хы тӀыгуныкъуэм, Джуртейм, Анатолий къушъхьахэм.
Ищхъэрэ Къаукъаз
Ищхъэрэ Къаукъаз — КъуэкӀыпӀэ Еуропэм щыщ щӀыпӀэщ, Урысейм хиубыдэу.
Хэкумэтхыр
Ищхъэрэ Къаукъазыр къухьэпӀэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Каспийм я зэхуакум дэлъщ. ИпщэмкӀэ и гъунапкъэр Къаукъаз Ӏуащхьэшхуэ тхым и къущхьэ зэӀухуэпхъымкӀэ ирокӀуэ, КъаукъазщӀыбым къыхигъэкӀыу. ИщхъэрэмкӀэ Гум-Маныч губгъуэм Ищхъэрэ Къаукъазыр къыхегъэкӀырщ КъуэкӀыпӀэ-Еуропей тафэм, и гъунапкъэу ирикӀуэу. Ищхъэрэ Къаукъазым и гупэмкӀэ щылъ тафэ-бгылъэр Ӏыхьищу гуэшащ:
Жылэр
Уеблэмэ и инагъкӀэ щӀыпӀэшхуэкъым, ауэ лъэпкъ дэсым я бжыгъэкӀэ Урысей къэралым япэрей пӀэр еубыдщ. Лъэпкъым я нэхъыбэхэр къаукъаз расэхэм (арменойд расэ, къаукъаз расэ, каспий расэ, понтид расэ) щыщщ.
Лъэпкъхэр
КъаукъазыбзэкӀэ псалъэ лъэпкъхэр: ТуркубзэкӀэ псалъэ лъэпкъхэр: Индоеуропей бзэ лъэпкъым щыщхэр:
Овиедо
Овиедэ (эсп-бз.:Oviedo; астур-бз.: Uviéu) — Эспаниэм щыщ аутоном хэку Астуриасым и къэлащхьэщ, Муниципалитетыр комаркэ Овиедэм хеубыдэ.
Тхыдэр
Овиедэ къалэр 761 гъэм яухуэнауэ къоунэху, Сан Висенте и уэтэуэ ӀуэрыӀуатэ тхылъым ар нахуэ ищӀу. Тхылъыр 781 гъэм щыщ, абым копие XII лӀэщӀыгъуэм тратхыкӀауэ, уэтэуэ Сан Пелайо и архивхэм щӀэлъщ. ЗэритымкӀэ, ищхъэрэм къикӀыу ипщэмкӀэ ирикӀуэ гъуэгум (Къуалэбзухэм я пхырыкӀыпӀэ-м деж кӀуэр Леон къалэм хуэзэу, абым нэмыщӀу къухьэпӀэмкӀэ Галисиэм ирикӀуэ гъуэгури абым пхырыдзауэ, гъуэгу зэпрыдзыпӀэм джабэ тетыр бгынауэ щытащ, ицӀэтэр Оветао е Овето, щӀыпӀэ бгынам шоджэнитӀ Масимо Фроместано яцӀэу уэтэуэ яухуэна, Сан Висенте хуагъэфащауэ. ЯужкӀэ, джабэр Сан Висенте шоджэнхэм зэрыяр нахуэ щӀным щхьэ, пэштыхь Фруэла I а щӀыпӀэм екӀуэлӀа хъуащ, абым папщӀэ чылиси иухуэна Сан Салвадор хуэгъэфэщауэ. Чылисэм къинэмыщӀауэ, паштыхьым нэмыщӀ тхьэлъэӀупӀэ бжыгъи хилъхьащ а щӀыпӀэм, яужкӀэ, абыхэм ящыщ зым и къуэ Алфонсо II-р къыздэхъуари.
Япэу тхыдэм зэралъытэу щытар къалъэр лӀэщӀыгъуэ VIII халъхьауэ, яужьым, ХХ лӀэщӀыгъуэм икум, иджырей къалэм и пӀэм дежь, урым псэупӀэ итауэ гупшысэ ягъэунэхуащ, Сан Висенте и ӀуэрыӀуатэ тхылъым ит хъыбархэм теухуауэ а гупшысыгъуэр. А гупшысыгъуэм нэхъри пкъы щӀэзгъувар Астурием и щӀэнхабзэ музеир щагъэщӀэращӀэм куэд мыщӀауэ, археологхэм къагъуэта пасэреигъуэхэращ. Я ныбжыр лӀэщӀгъуэ IV-м хуагъэфащащ.
Алфонсо II-м Астуриэм и къэлащхьэу Овиедэ щищӀа гъэр тхыдэм къэунэхукъым, ауэ ар 812 гъэм нэхъ япэу къызэрыхъуар нахуэщ. 812 гъэм щыщу, Алфонсо II-м и уэсият тхылъыр Овиедэ кофедралым и архивым щӀэлъщ, абым зэритымкӀэ а гъэм къэлэр пэштыхьым и псэупӀэу щытыхэщ. Къалэр епископым и пӀэу ищӀащ, игъэбыдащ, уардэунэхэр, чылисэхэр дищӀыхьащ. Къалэр зыхъумэ блынджабэр (нобэкӀэ мащӀэ дыдэу къэнэжар) хуэхъуреуэ щытащ, къалэр здытет джабэм хуэфӀыу, щӀыпӀэу га 11 хуэдиз хиубыдэу, жылэу дэсар мин 6 хуэдиз, хьэблищу гуэщахэу: Ла Вийа - чылисэхэмрэ уардэунэхэмрэ здыдэта хьэблэ; Симадевийа - щэхуапӀэхэмрэ хьэжыщӀ кӀуэхэмрэ ятеухуа хьэблэ; Сокастейо - яужырейуэ ещанэ хьэблэр.
Алфонсо II-м и лъэхъэнэм Компостела дежь чэщанэ къагъуэта, Якоб апостолым ей хуэдэу. Алфонсэм Овиедэ къигъанэри, чэщанэм деж йожьэ хьэжыщӀ, абы лъандэрэ Алфонсэр япэрей пэштыхь мэхъу Сантияго дэ Компостела хьэжыщӀ дэкӀахэм ящыщу, абым кӀуэ гъуэгури хэзылъхьар. Ар 829 гъэм, фокӀадэм и 4 махуэм щыщ тхылъым нахуэ ещӀ, абы зэритымкӀэ км 4-кӀэ чылисэм и хъуреягъыр быдапӀэу ухуэнащ, щӀыпэри езы чылисэм паштыхьым яритауэ чэщанэр хъумэным папщӀэ, хьэжыщӀ екӀуэлӀахэми гузэвэгъуэ ямыӀэу псэху щыӀэфынэхэу. Абым нэмыщӀу тхылъым еӀуатэр паштыхьым а хъыбарыр къызэрищӀар, и уардэунэм щӀэс тхьэмадэхэми абым теухуауэ заречэнджэщар. Ауэ, иджыпстукӀэ а тхылъым итыр пцӀыуэ къыщӀэкӀауэ къагъэунэхуа щӀэныгъэлӀхэм, Алфонсо II и гъащӀэ тхыдэр зэрагъэщӀа нэуж, тжылъ-хъыбарым ит махуэр темыхуэу и гъащӀэм къыкӀэкӀащ.
X лӀэщӀыгъуэм Реконкистэр ипщэмкӀэ пхырыкӀ пэтрэ къэлъащхьэри паштыхьхэм ягъэӀэпхъуа хъуащ, Леоным яхьауэ. Абы папщӀэ Овиедэ и лъэкӀыгъуэри фӀэкӀуэд хъуа. Ауэ Карылышхуэм и хейм зэрыпыщӀам папщӀэ, хьэжыщӀ кӀуэ цӀыхухэр, Перенейхэм къыщхьэдэкӀхэтэр, Овиедэм екӀуалӀэу, абым пхырыкӀху хъуахэ, абы лъандэрэ ищхъэрэ гъуэгур
Категориэ:Эспаниэм и къалэхэр
КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр
КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр — мыбы хохьэ жэщкӀэ щакӀуэ псэущхьэшх къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр. Абы тегъэпсыхьащ пкъым и гъэпсыкӀэри.
Теплъэр
Я нэхэр пӀащэщ, гупэмкӀэ гъэзащ, тхьэкӀумэ гъуанэхэр инщ, тхьэкӀумэ къыпфӀощӀ бзий Ӏэрамэ пӀийхэу я щхьэбгъухэм тетыр. Дамэ кӀыхьхэщ, кӀагуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ. Цы Ӏув щабэ ятетщ. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ, ауэ анэр нэхъ пӀащэщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Щопсэу мэз, къум, тундрэ, бхыгэм. Лъэтэжу яхэтыр мащӀэщ. Моногамнэхэщ. Абгъуэ лӀэужьыгъуэ нэхъыбэм ящӀкъым, щогъуалъхьэ жыг гъуанэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, абгъуэ ябгыныжахэм, псэуалъэхэм.
Ӏусыр
Я Ӏусыр псэущхьэщ — къуалэбзу, гъудэбадзэ. КӀукӀумяухэр зэрыз дыдэ къанэмыщӀа, икъукӀэ сэбэп мэхъу, абы папщӀэ къэрал нэхъыбэм щахъумэ.
Тхылъхэр
Категориэ:КӀукӀумяу теплъэхэр Категориэ:Къуалэбзу хэкӀыгъуэхэр
Бжэндэхъу
Бжэндэхъу — бзу хэкӀ инкъым, бжэндэхъу лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Цы зэпхъыжагъащӀэм и теплъэр фӀыцӀафэ лыдщ, ӀэпапӀэ хуж зэхуэмыдизхэр хэсу. Гъатхэм ехъулӀэу а ӀэпапӀэхэр нэхъ цӀыкӀу мэхъу е хокӀыжыпэ.
Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, нэхъ къуалэбзу инхэм я абгъуэ лабжьэхэм. Къаукъазым тӀо мэгъуалъхьэ. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. Мэлъэтэж, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым щӀымахуэр щизыххэри щыӀэщ. Бжэндэхъур ди щӀыпӀэхэм гъатхэм нэхъ пасу къэлъэтэжхэм ящыщщ. Япэ махуэм зэман куэд ирагъэхь абгъэу щӀыпӀэ екӀу къэлъыхъуэным. Къагъуэта яужым уэрэд жыӀэн щаублэ. Я бзэрабзэ макъыр инщ, икӀи нэщхъыфӀэщ. Бжэндэхъум екӀуу зыпащӀыжыф нэгъуэщӀ бзу лӀэужьыгъуэхэми, хьэндыркъуакъуэ, хьэ банэ макъхэм, уеблэмэ цӀыху макъми.
Ӏусыр
Я Ӏусыр хьэпӀацӀэ, цӀыв зэмылӀэужьыгъуэ, пхъэщхьэмыщхьэщ.
Хабзэм
Бжэндэхъум теухуауэ адыгэ псалъэжь щыӀэщ:
Тхылъхэр
Категориэ:Бжэндэхъухэр
Бурч
Бурч (Бурш) (лат-бз. Piper nigrum, ур-бз. Перец чёрный) — гъэ бжыгъэкӀэ псо, жыг-дэжей къэкӀыгъэ.
Тхыдэ
Малабар шӀыпӀэм (иджырей Керала куей), Индиэм и ипшъэ-къуэхьапӀэ лъэныкъуэм, япэм зэреджэтэр Малихабар "Бурч ШӀыпӀэ". Ар хы Ӏуфэ псыгъуэ кӀыхь, бурчыр къыздикӀар абы, икӀыхьагъымкӀэ м. 6 нэсу.
ЗэрзэфӀэт
Жыг-дэжей, икӀыхьагъымкӀэ м 15 нэсу, илъэбжъэхэр къэлэлэху зэрыдзапӀэхэм ядэ къыдэжу.
Тхьампэхэр икӀагъымкӀэ хуэхъуреуэ, ишъхьамкӀэ хуэпамцӀу щытхэ, зэрызурэ макӀуэхэ, мм 80-100 якӀыхьагъу.
ЦӀыкӀу-цӀыкӀу мэгъагъэ къудамэ кӀыхым (см. 7-10 хъууэ) пыту, псыфэ-гъуэжьыфу иэ хужьу щытху.
Джылэр кумкӀэ зэрызу щытхэ, мм 3-5 ябгъуагъу, удзыфу. щыхъум идежь плъыжь, щагъэгъум фӀыцӀэ мэхъу
Илъэсым тӀо джылэ къэхь, илъэс 25-30-рэ
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ
Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыху Къауказым исащ. Къаукъаз дэтӀэсхьэныгъэ теухуа щӀэныгъэлӀэхэр зэдэгурыӀуэркъым. Я нэхъыбэу зэрыжаӀэмкӀэ цӀыху Къаукъазым къызэрыхъуа, нэгъуэщӀхэм зэрыжаӀэ ипщэкӀэ зыкъикӀауэ цӀыхухэр Ищхъэрэ Еуропэм деж здэкӀуэнущ.
Мыбы и щӀыпӀэ къыщагъуэта мывэ Ӏэмэпсымэжьхэр къагъэлъэгъуэу цӀыхухэр ищӀагъ мывэ лъэхъэнэм (нижний Палеолит) — илъэс мелуан 2.5-рэ ипэкӀэ щыщӀэдзауэ илъэс мин 80-рэ нэсу — Къаукъазым къыхуэӀырт.
Мывэ Лъэхъэнэр
Къаукъазым и хъуреягъкӀэ иса цӀыхужьхэм щтаучым, базальтым къыхэщӀыкӀа Ӏэмэпсымэжьхэр къагъэнэӀуащ абыхэм я псэукӀэр. Ахэр щакӀуэ гуп мыинхэурэ (е хъушэурэ) псэуырт хуагъэфэщэщ нобэрей щӀэныгъэлӀэхэр. Бгы лъагэхэм зыщыпсэуар хывымрэ хьэкӀэкхъуэкӀэхэмрэ яхьэжэбэжэщат. Нэхъ лъахъшэ джабэхэмрэ губгъуэхэмрэ зыщыпсэуар щыхьрэ шырэ ящэкӀуат. Уеблэмэ, апхуэдэ гупхэр бгъуэнщӀагъхэм хуэм-хуэмурэ щӀатӀысхьати я псэупӀэр ящӀащ.
ЦӀыхум и зыужьыныгъэм и лъэхъэнэ къыкӀэлъыкӀуэм – курытрэ ищхьэрэ мывэ лъэхъэнэм – щыӀа бгъуэнщӀагъ псэупӀэхэмрэ Ӏэмэпсымэхэмрэ Къаукъазым и щӀыпӀэ псори къыщагъуэтащ. ИкӀы нэхъ щӀагъуэ къэхутэныгъэхэр- псалъэм папщӀэ Лабэ и псыхъуэм деж- къагъэлъагъуэ а лӀэщӀыгъуэхэм Ӏуфэлъафэ ткӀийм ебэну цӀыхум Ӏуэхугъуэ ин къыщызэӀуихам – мафӀэр ищӀыф хъууэ, ар къигъэсэбэпу щыхуежьам – щӀыпӀэ щӀэнхабзэ зэкӀэлъыкӀуэу зэрызиужьыр.
ЦӀыхум и зыужьыныгъэм и къыкӀэлъыкӀуэ лъэхъэнэр – мывэ лӀэщӀыгъуэщӀэм, хуэкӀуэ зэманщ. А лъэхъэнэм Къаукъаз псом иӀа ижь дыд тхыдэм дежкӀэ мыхьэнэшхуэ иӀэщ Бахъсэн аузым 1955-1957 гъэхэм пасэрей цӀыхум и псэупӀэ къызэрыщагъуэтам. Абдеж Лашкута къуажэм деж къыщагъуэта мывэ Ӏэмэпсымэрэ Сосрыкъуэ и бгъуэнщӀагъым и лъащӀэ дыдэм къыщагъуэта матириалхэмрэ. Сосрыкъуэ и бгъуэнщӀагъыр къыщатӀым белджылы хъуащ ищхьэ мывэ лъэхъэнэм и кӀэм къыщыщӀэдзауэ абы мызы-мытӀэу цӀыху зэрыщыпсэуар. Мыбы културнэ къат ин щызэтелъхьа хъуащ, кхъуэщынхэкӀхэр щӀыным щыгъуэзэн ипэкӀэ, мывэ лӀэщӀыгъуэм и цӀыху гупым илъэс мини 10-12-м къриубыду къигъуэгукӀуар къигъэлъагъуэу. Щтауч шабзэпэм, къупщхьэм къыхэщӀыкӀа сэхэм, шабзэхэм, хьэкӀэкхъуэкӀэхэм (щыхьым, мэзыкхъуэм, мэзбжэным) я къупщхьэхэм къагъэлъагъуэ бгъуэнщӀагъым щӀэсахэм я къыдэгъэхуэныгъэм щэкӀуэным мыхьэнэшхуэ щиӀэу зэрыщытар. А щыгъуэм апхуэдэуи пхъэщхьэмыщхьэ, нэщӀэпкӀэ къащыпу щытащ. Абы щыгъуэ цӀыхухэр матриархальнэ лӀакъуэ куейхэу, зэпымыууэ зэгъусэу лажьэу, лъыкӀэ зэпыщӀауэ щытащ.
Апхуэдэ мывэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхэщӀыкӀа Ӏэмэпсымэжьхэр къыщагъуэтауи Шэджэм ипщэ пэгъунэгъумрэ, Кенжэ псы Ӏуфэмрэ нэгъуэщӀхэмрэ.
Неолит кӀасэм и лъэхъэнэм цӀыхухэр Ищхъэрэ Къаукъазым и курыкупсэ щӀыпӀэ псом зэрыщыпсэуа щӀыкӀэр кърипщӀэ хъунущ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ мин 4-3-м илъэс минхэм щыгъуэ къэнауэ НалщӀэч пэмыжыжьэу щыӀэ Агубековскэ жылагъуэ къыщагъуэта Ӏэмэпсымэхэр. Мыбы къыщыгъуэтащ мывэ джыдэ гъэджэфахэр, зэрытхъунщӀэ Ӏэмэпсымэхэр, сэхэр, токъумакъ угъуэнам и къутахуэ, убалъащхьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр, нэгъуэщӀхэри. Мыбы апхуэдэуи къыщагъуэтащ япэу ящӀа, къуабэбжьабэу щыт ятӀагъуэ хьэкъущыкъу. ПсэупӀэм щыпсэуахэр щакӀуэу, ерыскъыпхъэ къэкӀыгъэхэр зэхуахьэсу щытауэ къыщӀэкӀынущ.
Домбеякъ Лъэхъэнэр
Домбеяк пасэм и лъэхъэнэм Къаукъаз и цӀыхухэм социалу-къыдэгъэхуэныгъэ зыужьыныгъэшхуэ яӀащ. Гъуаплъэ-домбеякъ лӀэщӀыгъуэм и къэралыгъуэхэм ищхъэрэ Къаукъазым пасэу зэрызыщаужьар къыгуэхыпӀэ имыӀэу елъытауэ щытащ щӀыпӀэм щыӀэ лъэпкъэгъур ижь къэралыгъуэхэу дунейм и лъэпкъхэм япыщӀауэ зэрыщытам. А къэралыгъуэхэм гъуэзэджэу заужьыным апхуэдэуи сэбэп хуэхъуащ металл цӀуугъэнэхэр куэду зыщӀэлъ щӀыпӀэхэр езы Къаукъазым пасэу къыщахутэу къагъэсэбэпу зэрыщӀадзар.
Мыекъуапэ Къэралыгъуэ (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 3500-1200)
1897 гъэ, урыс археолог Николай Веселовскиэ зы кхъэжьыр Мыекъуапэ и гъунэгъум къыщихутащ. Мыбы зы лӀыщхьэмрэ и фызхэмрэ я хьэдэкъупщхьэхэр щӀалъырт. Ӏэмэпсымэ гъэщӀэгъуэнхэр къыщыдагъуэтащ хьэдэкъупщхьэхэм я лъэныкъуэ, псалъэм папщӀэ дыщэ лентӀхэр, тхьэпэхэр, дыщэ тхьэгъухэр, быжхэр, гъуэплъ шыуанхэр, нэгъуэщӀхэри. А Ӏэмэпсымэхэр домбеякъ жьыуэ лъэхъэнэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ илъэси 3500) щащӀат.
Мыекъуапэ къэрэлыгъуэ фӀащащ, ар Псыжь лъэгу хъугъащ, Темэн хы тӀыгуныкъуэ нобэрей Мышгычейм нэсу, и фэеплъыу пщӀы зыбжанэ ищхъэрэ Къаукъазым къыщагъуэтыкӀащ.
Археологхэ я къэхутэныгъэхэр къагъэлъагъуэу а къэралыгъуэм и къытехъукӀыныгъэрэ и зыужьыныгъэрэ защӀащ уней цӀыху гупхэр, Мысопотамин къэралыгъуэхэм пащӀащ. Мыекъуапэ къэрылыгъуэ дэсхэр иджырей бгырыс къуажэхэм нэхърэ мынэхъ ин пасэрей къуажэ цӀыкӀуурэ псэуащ, я нэхъыбэу зэлэжьар щӀымрэ Ӏэщ гъэхъунымрэщ. ЩӀым цӀыхубзхэр елэжьырт мывэм, бжьакъуэм къыхэщӀыкӀа фӀанэхэмкӀэ.
ИкӀы, фӀыуэ зиужьауэ щытащ кхъуэщын щӀыным. АрщхьэкӀэ, япэми хуэдэу, ар щӀагъуэу ягъэжьэфыртэкъым. Ауэ хьэкъущыкъу ящӀын папщӀэ хъурейуэ щыт кхъуэщын къызэрыгуэкӀ къыщагъэсэбэп щыӀэт. ФӀыуэ хуэӀэкӀуэлъакӀуэ хъуауэ щытащ мывэм елэжьыным.
Ауэ ехъулӀэныгъэ нэхъ ин дыдэт гъущӀым зэрелэжьыр. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ илъэс 1300 и кӀэм ищхъэрэ Кавказым миталлхэм и гъэкӀуэщӀыныгъэр щыӀэу щытащ. ЯтӀэгъуэ хьэкъущыкъуми, гъуаплъэм къыхэщӀыкӀахэми ятет дамыгъэхэр зэрызэщхьыркъабзэм шэч къытумыхьэжыну къагъэлъагъуэ ахэр щӀыпӀэм зэрыщащӀар. Ар мывэм къыпыкӀыу металлым щызрата лъэхъэнэкъым, атӀэ домбеякъым и лъэхъэнэ пасэщ. Ӏэмэпсымэ зэрагъэхьэзырым гугъуу зыри хэлъкъым. Джыдэхэр, фӀанэхэр шэху къупхъэкӀэ ящӀа ятӀагъуэ формхэм ярылъу ягъэжырт. Ӏэмэпсымэ пащӀэхэр – бдзыхэр, сэхэр, къамэхэр – ягъэжа нэужь аргуэру щӀауӀукӀыжырт. Мыекъуапэ къэрэлыгъуэм Псыжь Ӏусхэр щӀэкъузащ, псалъэм папщӀэ: Пыт къэралыгъуэрэ (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минищ) Катакомбы къэралыгъуэрэ (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ).
Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ хуэдизкӀэ, Мыекъуапэ къэралыгъуэ зыужьынышхуэ иӀати, Ипщэ Къаукъазымрэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэмрэ къэралыгъуэхэр сату хуищӀауэ щытащ. Абы къагъэнэхуащ Псыжь лъахэм къыщагъуэта Ӏэмэпсымэхэр. Мыекъуапэ – дэсхэр зэпэплӀимэ кхъэшхуэ яӀыгъащ. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ епщӀыкӀутӀанэ лӀэщӀыгъуэкӀэм Великое переселение народов (Volkerwanderung) – Хы цӀыхухэр – зыбжьанэ Къаукъаз исхэм задэхэтти, Хы Хужь нэсауэ Мысырым зыгъэдэлъар, езыхэр Мыекъуапэ къэралыгъуэм ятекӀуари ягъэунэхъуащ.
Миекъуапэрэ Псэунэрэ цӀыхухэм Адыгэ адэжьхэм я купщӀэр зэрыщытауэ хуагъэфэщащ.
Псэунэ ЦӀыхухэр
Къэлэгъунэхэр ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъаз нэхъ гъэщӀэгъуэн псэунэ щытщ, Археологхэр долменкӀэ зэджэ, арщхьэкӀэ Долмен цӀыхухэр фӀащащ. Долмен КылтыкыбзэкӀэ къикӀыр мывэ-Ӏэнэ (дол-Ӏанэ; мен-мывэ). Ӏэнапэ къыщыщӀэдзауэ Апхъазым нэс бгыщхьэхэм псэунэхэр теувэщ, уеблэмэ Кърымрэ нэгъуэщӀ Къаукъаз щӀыпӀэхэр къегъуэтри, апхуэдэ минитӀрэ щитхурэ къыщызэтенащ Къаукъазым и дыгъэмыхъуэм. Псэунэхэм ныбжьышхуэ яӀэщ - илъэс миниплӀым нэблагъэ. Псэунэ лъэпкъ Мыекъуапэ къэралыгъуэ и гъунэгъуу щытащ.
ДэнэкӀэ псэунэ-долменхэр къадэкӀауэ нобэ ящӀэжкъым. Зы гипотезэ жыхуиӀэ псэунэхэр Къаукъаз къухьэпӀэм дэтӀысхьащ. Япэ щӀыкӀэм ахэрэ Мыекъуапэ-дэсхэрэ Ӏэсэу зэдэщыпсэуати, ауэ тӀэкӀу-тӀэкӀурэ Мыекъуапэ-дэсхэр къуэкӀыпӀэмкӀэ ягъэкӀуэтырт. Къаукъаз лъэпкъхэм ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ хуэдизкӀэ псэунэхэр хагъэшыпсыхьыжащ, арщхьэкӀэ цӀыху Ӏэпхъуэныгъэшхуэ щыхьэтлыкъыгъэ Къаукъаз щыӀэркъым. НэгъуэщӀ гипотезэ жыхуиӀэ псэунэхэр Къаукъаз щӀыпӀэ къыщащӀащ.
Псэунэ лӀэужьыгъуэ зыбжанэ къэсащ ди зэманым. Нэхъыбэрэ мывэ пхъэбгъухэм къыхэщӀыкӀа псэунэхэщ: мывэ пхъэбгъуиплӀ зэупсеярэ зы мывэ пхъэбгъу тегъэлъэдэжауэ. А мывэхэр тон зыбжьанэ и хьэлъагъэщ. Археологхэр къызэрафӀэщӀымкӀэ абыхэм гъэпщкӀупӀэ щытащ, итӀанэ кхъэхэр. Псэунэхэм, псалъэм папщӀэ, убыххэм я лъахэм къинахэм, я щӀыфэм тхыпхъэщӀыпхъэ, сурэт гъэщӀэгъуэнхэр къытенащ. ЛӀыщхьэхэмрэ фызыщхьэхэмрэ я хьэдэкъупщхьэхэр щыгъуэтащ, абыхэм ижьырабгъумкӀэ къуаншэу щылъырт. Хьэпшып куэд а кхъэхэм щыгъуэтащ: дыщэрэ дыжынрэ гъуаплъэрэ домбеякърэ хьэкъушыкъухэри Ӏэмэпсымэхэри Ӏэщэхэри. Ахэр тхыдэмрэ артрэ куэду щӀагъуэщ. Абыхэм я зыбжьанэр Адыгеймрэ Урысеймрэ я музеихэр къагъэлъагъуэщ.
Хьэтхэрэ Хьетхэрэ
Хьэт къэралыгъуэ Анэдолейм щыӀащ, и бзэр — хьэтыбзэ — нэхъ ижь абдежым щыпсэлъащ. Щыхьэтлыкъыгъэхэр къагъэлъагъу хьэтыбзэр мы-индо-еуропеибзэщ, уеблэмэ ар абазэ-адыгэбзэхэр я гъунэгъупэщ. И бзэр щӀымытхауэ илъэс миниплӀ лъандэрэ хэкӀуэдэгъащ, Хьэтхэ я щыпсэукӀэр нэгъуэщӀ лъэпкъхэм тетхыхьауэ щхьэпэу къэхъуащ.
Хьэтхэм Анэдолейм япэрей лъэпкъ щащӀэтӀысхьа хэтащ, домбеякъ жыуэ лъэхъэнэм лъандэрэ (илъэс 2500 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ хуэдизкӀэ). Анэдолей и купсырэ и ипщэ-къухьэпӀэрэ щӀыхэр щӀатӀысхьари и къэралыгъуэр лӀэщӀыгъуитху щӀигъу къэнащ. Нэхъ цӀэрыӀуэ къалэхэм хэту Хьэтуса, Махьмэтлар, Хьорозтэпэ, икӀы Аласахьоик.