cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хьэщ
Прайдыр
хьэщхэр шъакӀуэ псэушъхьэхэм ящыщ унагъуэ гупу псоуэ, гупым зэреджэр прайд. Прайдым хэтхэр - хьэщыхъу нэхъышъхьэ, хьэщыбз зытӀущ, абыхэм я чырхэр джоуэ. Бзыхэр шъакӀуэным пылъхэ прайдыр ягъэшхэным шъхьэкӀэ, хъум я хапӀэр ехъумэ. ЗэрыхъумкӀэ хьэщыхъум чырхэр епӀыр, хъухэр ныбджкӀэ щызэфӀэувэм идежь прайдым ирехухэ, бзы зэфӀэувахэр хуэмэ езыхэр хокӀхэр прайдым.
Язакъу псо хьэщыхъухэр куэд къагъэшъкъым, прайд убыдыным яуж иту зауэхэм хохьэхэри хокӀуадэхэ, я кӀэлэгъуэмрэ я инагъымрэкэ я къэру къимыхьу. хьэщыхъу ихуахэм кӀырахуар къагурымыӀу прайдым къагъэзэжьми я адэм иукӀыфынухэ. Апхуэдэ зэхэтыкӀэр зэрышъхьэпэр быныр хьэщыхъу псом нэхъ къэрууфӀэм къыхэкӀыным шъхьэкӀэ. хьэщыхъукӀэм прайдыр зэриубыдыфынур илъэс зытӀущ изакъуэ псоуауэ шъакӀуу, и къэрур зэфӀэувауэ щытмэ. МакӀыу хьэщыхъухэм хьэщыбз езыхэм хуэдууи шъхьэхуту изакъу къагъуэтри езыхэм яуэ кӀэуэ прайд яшъыр.
Зэрзэпыхьэхэмрэ зэрзэфӀэувэмрэ
Зэпыхьэгъуэм идежь хьэщхэр шъабэ-шъабу зэхущытхэ ауэ икӀэм идежь хьэщыбзым и шэныр псынкӀыу зэӀохьэ куэдым Ӏохур зэзауэным нигъэсу. хьэщыхъу нэхъышъхьэр бзым похьэ абым хуэхьэзыру щытым, дэкъикъэ 20-30 къэс яуж ихьу, апхуэду сэхьэт бжыгъэкӀэ йокӀуэкӀ (махуэм 30-40 хуэдиз къэхъу). Щызэпыхьэм дежь хьэщыхъум бзым и пшъафэр и дзэхэмкӀэ еубыдыр, джэдууэ хъуам зэрахабзу.
Зэпыхьэгъуэм яуж мазищрэ ныкъуэрэ текӀауэ псэф хьэщыбзыр прайдым лъхуэным зыхуегъэхьэзыр, лъэныкъуэ шъэху къэгъеэт пабжъу, удзу зэкӀэкӀауи абдежьым малъхуэ. хьэщ чырхэр нэфу, Ӏэрызехьэдыду къохъухэ. Я цыр къуэлэну щыт, хэхъуэхукӀэрэ къуэлэныгъуэр яхокӀыжьр я цым (зэзэмызэкӀэ хьэщ зи цы къэлэну къэнаи щыӀэ). хьэщхэм я чырхэм я ныкъуэ къуэдера къанэр цӀыкӀуху хэмыкӀуаду.
Быдзычэм мэзих мэзиблым нэмысыхукӀэрэ кӀэсхэ чырхэр, яужым лы къуэдей яшхыр.
хьэщхэр зэфӀэувауэ къэлъытэ щыхъунур илъэситху щырикъуам идежь, а ныбджым хьэщыр нэхъ къэрууфу щыщытыра.
ЛӀэужъыгъэхэр
Дунем хьэщхэм щыщу лӀэужъыгъэ бжыгъэ тет, я инагъкӀэ шъхьэц сурэтымкӀэ, фэмкӀэ зэшъхьэщыкӀху. ЛӀэужъыгъу хъуар зым щымыхъукӀэ Африкэм щопсохэ Сахара пшэхъуалъэм ипшъэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ.
Лъы зэхэт
хьэщхэр пэмыкӀ джэуушхуэ пантерэ лъэпкъым щыщхэм япыхьэфынухэ, чыр Ӏэми ягъуэту.
Апхуэдэ лъы зэхэтыр Ӏэсу яӀыгъ къуэдейхэм яде здэхъур, лӀэужъыгъуэ зэщымыщхэр зэпэкӀэху здызэсэфыну хуэду щытым. Хуиту псохэр апхуэдэм екӀуэлӀэфынукъым шӀыпӀэ псэукӀэмрэ шэн щытыкӀэмрэ шъхьэкӀэ.
Тхыдэр
Лъэшдыду хьэщ лъэпкъхэр щызэфӀэувахэтэр плейстоцен зэманыгъуэм. 100-10 мин илъэскӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ абыхэм нэхъыбэдыду шӀыпӀэ яубыдт шэрыпӀ дунем тету хъуам елъытамэ. ЛӀэужъыгъэ зэщымыщхэр Аласкэмрэ Юконэмрэ къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ Америкэм Перум нэс Ипшъэм, Еуропэ псом, Азиэм Сыбырым нэгъунэ, Африкэм и шӀыпӀэ нэхъыбэм. Ипшъэ Америкэм хьэщхэр илъэс минипшъкӀэ узээбэкӀыжьмэ кӀуэдахэ.
Пэсырей лъэхъэнэхэм хьэщхэр Африкэм и ипшъэ гъунапкъэхэм, ишъхъэрэ лъэныкъуэ псом исахэ, абым пэмыкӀыу КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу псом, Индиэм нэгъунэ, абдем къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэ псом исахэ, пшахъуалъэхэм щыпсоуахэт, Еуропэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм щыпсоуахэ. Еуропэ лъэныкъуэм хьэщхэр етӀуанэ лъэхъэнэм хэкӀуэдахэ, пэмыкӀ лъэныкъуэхэм XIX лъэхъэнэм икӀэм идежь хэкӀуэдахэ. Къажэрым 1940 гъэхэм нэгъунэ хьэщ зытӀущ исхэт иджыри, Индиэм я бжыгъэр 25 нэгъунэ нэсахэт, Гир мэзым нэхъ къэмынэжьаху, ауэ хъумэн ӀэнатӀэ тралъхьэри 1940 гъэхэм щыкӀэдзауэ я бжыгъэр къэлъытэгъу хэхъуа.
Джыпсту проэкт парк Плейстоцен ирагъэкӀуэкӀымкӀэ гупшысыгъуэ яӀэ Якутиэм хьэщхэр ирагъэхьэжьыну.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ШэрыпӀхэр
Тиндийхэр
Тиндийхэр (тин-бз. тиндалы) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, тиндийбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 4, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Дагъыстэным исщ.
Ӏестуарий
Ӏестуарийхэр къыщыхъу хабзэр, псым къихь техьахэр хым и и уэрпхэм дилъэсыкӀыурэ щыӀуаххэм дежщ. А пӀэхэм деж кууагъэхэр зэуэ ин мэхъу. Апщыгъуэхэм деж псым къихь техьэхэр куэд хъухэу къихьхэми, псыпэм деж ахэр щызэтрихьэкъым.
Ӏестуарийм хуэдэу псыпэ зиӀэхэм ящыщщ псалъэм папщӀэ Амазонэ, Темзэ, Енисей, Ла-Платэ псыхэр.
Еуропэм и нэхъ ин дыдэ Ӏестуарий зиӀэр Жирондэ псыращ.
ФщӀэрэ фэ
Дунейм и нэхъ ин дыдэу тет къалэ 32-м щыщу 22-р Ӏестуарий Ӏуфэм зэрыӀутхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хыжьэ
Псынабэ
Псынабэ — Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. Псынабэ къуажэ тӀысыпӀэм и щӀыпӀащхьэ.
Хэкумэтх
Къуажэр Аруан къедзыгъуэм и къуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ гъэзащ, Шэрэджыпсым и сэмэгу ӀуфэмкӀэ Ӏулъу. Къуажэм щыщӀэдзауэ къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 8 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 34 км дэлъщ.
Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, Къэхъун къухьэпӀэмкӀэ, Псыкуэд ишхъэрэкӀэ.
Къуажэр Къэбэрдей щӀызахуэм телъщ, республикэм бгытехьэпӀэ Ӏыхьэм хиубыдэу. Ику лъэгагъыр 295 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Къуажэм и релефыр и нэхъыбэм щӀызахуэу щытщ. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Шэрэджыпсым и гъунэм бгъуэдэту ирокӀуэ Ӏуащхьэ цӀыкӀу Ӏэтахэр.
Къуажэ тӀысыпӀэм псы ресурсхэр щыкуэдщ. ЩӀыпӀэр республикэ псом нэхъ псыкуэд щӀыпӀэу щытщ. ЩӀыщӀагъ псыхэр метрэ 2—2,5-кӀэ фӀэкӀа я кууагъкъым. Абы нэмыщӀ псынэхэр щыкуэдщ. Къуажэ уэрамхэмкӀэ псынэ щӀым къыщӀэжхэр ирижэхэу щытщ. Псынэхэм я куэдагъым къыхокӀ езы къуажэм и цӀэри.
Климатыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докӀуей. ЩӀымахуэр щӀыӀэтыӀэщ, щӀыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох.
Тхыдэ
Къуажэр яухуащ 1925 гъэм, Ишхъэрэ Куъэжьыкъуей къыдэӀэпхъукӀа унагъуэхэм, япэ гъэхэми къуажэщӀэр Ишхъэрэ Къуэжьыкъуейм и унафэм щӀэту щытащ. 1928 гъэм къуажэм, щхьэхуэ къуажэ тӀысыпӀэ статус кърат.
1930 гъэхэм къуажэ тӀысыпӀэ щӀым пхъэщхьэмыщхьэ апщӀащхэр щаухуэхэр.
1954—1958 гъэхэм къуажэр Къэхъун къуажэм и унафэм щӀэту щытащ. 1958 гъэм къуажэм щхьэхуэ къуажэ тӀысыпӀэ статусыр хуагъэфащэж.
1963 гъэм къуажэ унафэм щӀэт Мэздахэ къуажэр, Псыкуэд къуажэ тӀысыпӀэм хагъэхьащ.
Жылэ
Джылэ дэсым и Ӏувагъыр — 88 цӀыху/км²
Дин
Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапӀэ-медресе хэту.
Экономика
ЩӀыпӀэм псыр зэрыкуэдым къыхэкӀыу, къуажэм нэхъ ухуауэ щытхэщ псыфӀэфӀ къэкӀыгъэхэр.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Аруан къедзыгъуэм и жылэ тӀысыпӀэхэр
Нил
Нил (النيل) — Африкэм ежэх псы, дунейпсом етӀуанэ и инагъымкӀэ.
Зэманыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀамкӀэ Нилыр дунем и нэхъ кӀыхьдыду къалъытэт. Ауэ джыпсту амалыншу хэшъыкӀыгъуэ ирата дунем и нэхъ псы кӀыхьу щытыр Амазонэрауэ - зи кӀыхьэгъыр км миниблым фӀэкӀыр.
И дуней зэхэтыкӀэмкӀэ, и псыхъуэр зэрыщытымкӀэ, и гидрографиэмкӀэ, лъэпкъ Ӏусхэм къэлъытэгъуэ ирату хъуамкӀэ Нилыр дунем и нэхъ гъэшъэгъуэн псыхэм ящыщ.
Нэхъышъхьэ тепсэлъыхьыгъуэхэр
Псыр КъуэкӀыпӀэ Африкэ бгылъэм къыхожри хы Курытым холъадэ, хэлъэдэпӀэм дежь делтэ ишъу. И псыхъуэпшъэмкӀэ псы иныфӀхэр зыхеубыдэ, абыхэм ящыщхэр: Бахр эл Газал (сэмырабгъумкӀэ); Ачуа, Собат, Нил ШхъуантӀэ, Атбара (ижырабгъумкӀэ). Атбара и псыгуэжым щыкӀэдзауэ Нилым зы псы хэмылъэдэжьу уэгъушӀыпӀэм хож км 3, 000 къэнэжьам.
Нил и кӀыхьэгъыр нэхъыбэм псыхъурей Викториэм щыкӀэдзауэ ябжыр, абым псы иныфӀхэр зэрхэлъадэм емылъытауэ. Нэхъ джыжьэдыду щыӀу къэплъытэ хъунур Рукарара псым и къыхэжыпӀэра, Кагерэ псым и лъэшыгъэ езытхэм ящыщ, абым и къыхэжыпӀэр лъэгапӀэ м. 2, 000 фӀэкӀым хэлъ КъуэкӀыпӀэ Африкэм хэт бгылъэхэм ядежь, Экуаторым и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ пэщылъуи Викториэ псыхъурем холъадэ. Нил и кӀыхьэгъыр (Кагерэм дэкӀыгъу) — км 6, 700 хуэдиз (нэхъыбэм къагъэсэбэпыр км 6, 671), ауэ, Викториэ псыхъурем щыкӀэдзауэ хы Курытым нэс кӀыхьэгъыр км 5, 600 хуэдиз мэхъур.
А кӀыхьэгъыра Нил еуэ щытыр, Викториэмрэ Кагерумрэ (Рукарарэр хэту) быбжмэ Нил и псы системэпсом и кӀыхьэгъыра къыхэкӀыр — дунем и псышхуэхэм я зызакъуэра къыхагъэкӀар и кӀыхьэгъыр щабжым Кагерэм и кӀыхьэгъым щымыхъукӀэ Викториэ псыхъурем и кӀахьэгъри хагъэхьэ.
Псыхъуэм и инагъым хэшъэкӀыгъэ тэрэзу иӀэкъым — 2, 8 щыкӀэдзауэ - 3, 4 нэс млн км² (абым - Угандэм, Руандэм, Кениэм, Танзаниэм, Эфиопиэм, Эритреэм, Суданым, Мысырым я шӀыпӀэ псор иэ я нэхъыбэр хиубыду).
Тхыдэр
Псалъэ «Нил»-ыр алыдыцӀэ «Нейлос»-ым къыхокӀыр (пэс. ал-бз. - Νείλος). Абым пэмыкӀыу алыджхэм псым «Эгиптос»-кӀэ еджэхэт (пэс. ал-бз. - Αίγυπτος), абым еуропейхэм Мысырым и къэралыцӀэр къыхэха.
Пэсырей къэӀохугъуэхэр
Нил и къыхэжыпӀэм шъхьэкӀэ шъныгъэм пылъ хулъхугъэ еуропейхэр Геродотым и зэманыгъэм щыкӀэдзауэ пылъхэт, абым и «Тхыдэм» япэреуэ къеӀохур Нил и къиугъуэр уэс ткӀугъэм и псыхъуапшъэм зыкӀи зэремыпхар. Геродот и шӀыпӀэтхыпхъэмкӀэ Нилымрэ Нигерымрэ зохолъадэхэ. Абым пэмыкӀыу къеӀохур зы саис шоджэным и хъыбарыжъ — Нилыр псынэшху къыкӀэжу шӀым, Сиенэмрэ Элефантинэмрэ я зэхуакум, икӀи абым я зы ныкъуэр ипшъэмкӀэ ежэху адрей зыр ишъхъэрэмкӀэ.
Пэсырей зекӀуэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ зы НилымкӀэ дэкӀуеякъым Седд-ым фӀэкӀыу. Агатархидым къызэриӀохумкӀэ, псом нэхъри нэхъ джыжьу ипшъэмкӀэ пхырыкӀауэ щытахэр Птолемей II-м и хызекӀуэхэра, абыхэм къаӀохуа псы къиугъуэр зэпхар уэшххэм я гъэрауэ Эфиоп бгылъэм къэкӀуэкӀыр. Классикэ Ӏэшъагъэхэм хабзу щытар Нилыр тхьэуэ гъэлъэгъуэн, и шъхьэр щыпхъуауэ щыту — абымкӀэ и къыхэжыпӀэм хэшъыкӀыгъуэ зэримыӀэр ягъэлъагъу.
Птолемей и лэжьыгъэмкӀэ къызэриӀохум Нил и къыхэжыпӀэр Рувензорим хэлъу, а гупшысыгъуэм зызэримхъуэкӀыу ЗэманыкӀэм нэс щыӀа.
ЗэманыкӀэр
ЗэманыкӀэм дежь Перо де Ковилиан яуж иту Эфиопиэм португал иезуитхэр ежьахэ. Абыхэм ящыщ тӀум Перо Паэсымрэ (1564-1622) Жеронимо Лобомрэ (1593-1678) ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэр ялъэгъуахэ. Ауэ, абыхэм я хъыбар къаӀуэтахэр дунем къыщытехьэхэр XX лъэхъэнэра, 1790 гъэм шотлэндым щыщ зекӀуэ Джеймс Брусым гулъытыгъуэ ириту ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэм топсэлъыхьыр и тхыгъэ «Нил и къыхэжыпӀэм лъыхъуагъуэ зекӀуэм».
Хуж Нилым къызыхэкӀым шъхьэкӀэ илъэс 150-кӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ зы гупшысыгъуэ зэфӀэгъува щыӀэтэкъым. Пэсырей хулъхугъэ шъэныгъэм пылъхэтэм (Нэхъыжъ Плинийм хуэду) Хужь Нилым и пшъу къалъытэтэр Нигер псыра, абым шъхьэкӀэ ятхтэр — «Нилым и къыхэжыпӀэр Ӏуашъхьэм хэлъ, Мавританиэм и лъэгум дежь». ЗэманыкӀэм зы гупшысыгъуэ лъэш хъуа, абым мыхьэнэ зэрихьэтэр Африкэм и кум псыхъуреишхуэ иту, абым Конгор, Нигерыр, Нилыр джоуэ къыхэжху.
Псыхъуей Викториэ Хужь Нилыр къызыхэжыр еуропейхэм 1858 гъэм къагъуэта, япэреуэ абым пэкӀэхуар Джон Спикыра, илъэситху абым яуж текӀауэ Александриэм щыӀу Лондон телеграммэ иригъэхьа: «Нилым и Ӏохухэр хьэлэмэт». Спикым и гурылыгъэ Нилым теухуауэ иӀахэм пэубыдыр къыдэлажьэ Ричард Френсис Бертоным. Спикымрэ Бертонымрэ я зэдауэныр щызэфӀэкӀар 1871 гъэм Генри Стенлим, Хужь Нилым ипшъэр фӀыуэ зэригъэшъа яуж Рипон псыкъелъэхэм ядежь.
Нил и ежэхыкӀэр
Нилыр ишъэ лъэныкъуэмкӀэ кӀедзэри ишъхъэрэмкӀэ йожэхыр. И ежэхыкӀэр уэру щыт.
Алберт псыхъуремрэ Ачва и псыгуэжымрэ я зэхуакум цӀэ зэрихьэр Алберт Нил. А лъэныкъуэм дежь псыр хому йожэхыр Суданым хэмылъадэ кӀышъэ къуэ зэв НимулемкӀэ, абым щыкӀэдзауэ ежэхыкӀэр аргуэру уэр мэхъур.
Къалэ Джубам фӀэкӀауэ къехамэ, бхылъэм къыхэкӀа яуж, псыр км 900 сэтеишхуэ псыпцӀэкӀэ бэгъуауэ щыт Сэддым хожыр (абдежьым зэреджэр Бахр эл Джэбэл — къушъхьэ псы).
ПсыпцӀэ кӀэхъур псыудз бжыгъэхэмрэ папирусхэмрэ псыежэхыным зэран зэрыхъуэхъухэра, псыжапӀэр зэкӀауфурэ псыр псыгуэж бжыгъэкӀэ зэхагъэкӀхэ, спым и кӀэхагъыр мэкӀуэдр абдежьым, къушъхьэхэм къыхэкӀа псым я нэхъыбэр абдежьым зэкӀэкӀожыр сэтейм игъущӀыкӀыурэ иэ псыудзхэм зыкӀафурэ. Псыудзхэм яшъ псыгухэм зэраджэхэр сэдд, Псыр къыщиум иде ятӀэгъуэм къыточхэри хомурэ псыжапӀэмкӀэ йоххэр. ЗэрынтӀэухурэ зэроубыдхэри, куэдым псыжапӀэр зэкӀауфэр, кхъухьзекӀуэным зэран хуэхъуху.
Собатым уфӀэкӀыу укъехмэ псым цӀэ зэрихьэн кӀидзэр Хуж Нил (Бахр эл Абияд), псыпцӀэ лъэныкъуэр къигъану къыхокӀри хомурэ ежэхын кӀедзэ къуэ бгъуэшхуэ уэгъушӀыпӀу щытым, апхуэду Хартумым нэс йожэхыр, абдежьым ШхъуантӀэ Нилымрэ Хужьымрэ зэхолъадэхэри зы мэхъур. Абым щыкӀэдзауэ псым зэреджэр Нил хы Курытым хэмылъадэ кӀышъэ.
ШхъуантӀэ Нилыр бжыгъэкӀэрэ нэхъ цӀыкӀу Хужьым нэхърэ, ауэ, Нил зэфӀэгъувэныгъэм Хартумым уфӀэкӀмэ мыхьэнэ нэхъыбэ иӀэ. ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэр Эфиоп бгылъэм хэлъ, псыхъурей Танам къыхэжу. А бгылъэми Нилым и яужырей псыхэлъадэ псыбэр къыхож Атбару.
Эльмесхъан Хьэгъундокъуэ
Хьэгъундокъуэ Эльмесхъан (06.02.1898-21.01.1985) Ц1ыхубэм зэриц1ыхумк1э Гали Баженэ, Ирен Де Люар- адыгэ ц1ыхубз ц1эры1уэ, ягъэлъап1эу япэ класс легионер, командор, бригадэ генерал, Француз республикэм и орденым и офицер лъап1э и щ1ыхьым теухуауэ. Къэрал правительствэм я ордену: 1939-1945 зауэм и крест,лӀыгъэм и крест,дышэ крест Польскэ Ӏэрмэм ейуэ,Париж медаль плъыжь, Тунис ик1и Италия компанием я медаль къыхуагъэфэщащ. Коко Шанел и деж «Кавказ вагъуэ» жа1эу щылэжьащ 1920 гъэм.
Унагъуэк1э къызыхэк1ар адыгэ лъэпкъ ягъэлъап1э, щ1ыхь зи1э уэркъ Хьэгъундокъуэхэ. Я лъэпкъ къуажэ- Къармэ Хьэблэ (иджырей Каментомостское) Эльмесхъан и адэр генерал Константин Николай и къуэр, чристэн диныр къыщимыщтэм и ц1эр Едыдж Исмел и къуэт. Дикая Дивизия жыхуа1эм и ет1уанэ бригадэм и командиру щытащ. Эльмесхъан и анэр Елизавета Бредова хэт полаб славянхэм къыхэк1ыу етх, хэти немыцэ аристократием щыщу жа1э.
Таукъуэ Лъэпщыкъуэ
Таукъуэ Лъэпщыкъуэ (XVIII лӀ.) — джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус.
Зауэ нэужьым, зэрыхабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщэ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пщӀэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДжэгуакӀуэхэр мэзым щӀэтӀысхьэри, мэзищкӀэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуэм едзыгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаӀуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкӀэ жиӀэри, нэгъуэщӀ къыщӀэдзапӀэ хузэхилъхьащ – ар зауэр зэрекӀуэкӀам теухуа Ӏыхьэрауэ пӀэрэ, жыдоӀэ.
«Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэдыр» адыгэ псоми я псэм дэхьауэ, илъэс 200-м щӀигъуащи, зэрахьэ. ӀуэрыӀуатэжу зекӀуэ уэрэдхэр зэраусам хуэдэу къызэтенэ хабзэкъым. Мыбыи зэхъуэкӀыгъэ Ӏэджэ игъуэтагъэнущ, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ.
КӀуэцӀ хы
КӀуэцӀ хы — зы кэралым фӀэкӀ и унафэ щӀэмыт хы, абы и псылъэу хъуар зэрыхуейм хуэдэу къигъэсэбэпу. Апхуэдэ кӀуэцӀ хы зиӀэ къэралхэр хуитщ, я псылъэм хуеймэ нэгъуэщӀ къэралхэм я кхъухьэхэм хуиту къыщрагъэкӀухьыну, хумеймэ ар пэубыдыну. Псалъэм папщӀэ Урысейм и кӀуэцӀ хыуэ убж хъунущ Хы Хужьыр, Тыркум Мрамэр Хыр
ЛЗО-м и Конвенциэ 1982 гъэм ятхам «кӀуэцӀ хы» гурыӀуэгъуэ иткъым. А псалъэм ипӀэкӀэ абы къыщагъэсэбэп «зэхуэщӀа» е «ныкъуэзэхэщӀа» гурыӀуэгъуэхэр.
Зы къэралым и унафэм щӀэт хыхэм нэмыщӀ, кӀуэцӀ хы гурыӀуэгъуэм икӀи иныкъуэм деж хагъахьэр зы материкым и кӀуэцӀ ит хыхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хы
Мыекутыкъ
Мыекутыкъ (Мекерстук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Гуащэпсынэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Урысыху
Урысыху, Урысыху Республикэ (Беларусь, Рэспубліка Беларусь, Белоруссия, Республика Беларусь) — кърал КъуэкӀыпӀэ Еуропэм. 1991 гъэм нэгъунэ Совет Социал Республикэ Урысыху щыта. Къэралым ицӀэр къызхэкӀыр пэсырей урысыбзэм "белая" (хужь) иэ (хуит) тэтэрхэмрэ монголхэмрэ шъхьакӀэ шхуиӀу иэ я фашэм шъхьакӀэ, хуыжьу зэрахьат абы "Русь" пышъэжьауэ.
Абы пэмыкӀыу Урысыхум икъэралым (псоуэ иэ янукъуэ гуэрэхэр) хэт хэкухэр: Литуа, УрыскъуафӀцӀэ, Полесиэ, Берестей шӀыпӀэ, Витебск шӀыпӀэ, Полоцк шӀыпӀэ, Смолен шӀыпӀэ.
Икъэралгъунэр къуэкӀыпӀэмрэ ишъхъэрэмкӀэрэ Урысейм иде ирокӀуэ, Латвиэмрэ Литуамрэ ишъхъэрэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьапӀэмкӀэрэ. Полшэм - къэхьапӀэмкӀэрэ, Украинэм - ипшъэмкӀэ.
Тхыдэ
VIII - IX илъэсишъэхэм Ӏашъэныгъэхэр зэфӀэувэн щыкӀидзэм лъэпӀкъхэмрэ хэкухэмрэ зэпылъын кӀадзэ, къалэхэр яшъын кӀадзэ.
Нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщхэр Полоцк (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 862 гъэм), Витебск (къалэ щыхъуар 947 гъэм) Туров (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 980 гъэм).
XIII илъэсишъэхэм литоу пщы Миндовг иӀанатӀэмкӀэ литой шӀыпӀэхэмрэ къуэкӀыпӀэ слауан шӀыпӀэхэмрэ зэхегъыхьа а зэманм Еуропэм нэхъ къэрал ин ешъыр - Пщышхуэ Къэрал Литоу.
XVIII илъэсишъэхэм Посполит къэралыр щэуэ зэгуохур (1772, 1793, 1795), иджырей Урысыху шӀыпӀэр Урысейм хокӀуэ.
1990 гъэм Урысыхур къэрал хит мэхъур.
Къалэхэр
Калэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:
Джылэр
Урысыхум 2009 гъэмкӀэ джылъэ бжыгъэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀам къэралым 9 489 000 джылу дэс ЛъэпӀкъхэм ящыщу, нэхъыбу дэсхэр:
Категориэ:Къэралхэр Категориэ:Урысыху
Бабыщпэплъ
Бабыщпэплъ — бабыщ теплъэ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэ уэндэгъущ, ч. 1,5 м нэс къешэч. Хъумрэ анэмрэ тыншу зэхыбогъэкӀыф, япэрейм и щхьэр гъуэ-лыдыфэщ, и пэр удзыфэщ, лъэ тхьэпэхэр плъыжьщ, бгъэгумрэ ныбэ щӀагъымрэ фӀыцӀэщ. Анэм и теплъэр нэхъ зэфэзэщщ, хужь-гъуабжафэщ.
Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэщыӀэр Къаукъазым, Курыт Азиэм я хыкъумхэм. Здэгъуалъхэр нэхъыбэу къэмыл Ӏувхэращ. Къырешыр шыри 6-10. Бабыщпэплъыр Ищхъэрэ Къаукъазым щыплъагъунур зэзэмызэ дыдэщ, нэхъыбэм Хы ФӀыцӀэм Хы Каспий я Ӏуфэхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр
Уэрп
И кӀыхьэгъыр — км 231, и псыхъуэм и инагъыр — км² 3 220. Уэрп Ӏуашъхьэ лъабжъэр и къыкӀэжъыпӀэ. ИшъхьэмкӀэ псыр уэру йожэх Удобнэ станицэм идежь губгъуэм холъадэри нэхъ хом мэхъур.
Нэхъыбу къызхэкӀыр псыуэ уэшхыпсыра. Илъэс гъуэрэхэм псыр мылым зэкӀештэ (дыгъэгъазэм къыщыкӀэдзауэ мазаем нэс).
Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхъуэм хьэблэ Урупрэ Медногорскэрэ, Преграднэрэ, Къызыл-Урупрэ датхэ. ЯужкӀэ Краснодар къэралым холъадэ, абым иде станицэ Удобнэ, Отраднэ, Попутнэ, Воскресенскэ, Гусарскэ, Бесскорбнэ, Совецкэр джоуэ ирокӀуэхэ тету.
Ермэлхьэблэ иде Краснодар къэралым Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ холъадэ.
Категориэ:Краснодар крайм и псыхэр Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Анос
Анос — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Катуным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Аулъэ Тхьэйшъау
Аулъэ Тхьэйшъау (XIX лӀэщӀыгъуэ) — джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус, шыкӀэпшынауэ, хьэтыякӀуэ.
Аулъэ Пащэ икъоу Тхьэйщау абдзэхэ къуажэ Хьэкуринэхьэблэ къыщалъхуащ, щыпсэуащ, щыщӀалъхьэжащ. Ар XIX-нэ лӀэщӀыгъуэм и кум хеубыдэ. КъызыхэкӀар мэкъумэшыщӀэ унагъуэт. Езыми унагъуэ иӀэу, мэкъумэшри джэгуакӀуэнри зэдихьырт. Аулъэр зи тхьэмэдар уэрэдгъэӀу ансамбылт, джэгуакӀуихым езыр ебланэу яхэту. Апхуэдэм нэхъ я лэжьапӀэр хьэщӀэщхэрат, ешхэ-ефэр уэрэдкӀэ ягъэдахэу, зэзэмызи къагъафэу.
Тхьэйшау и гупым хэтащ шыкӀэпшынауэ цӀэрыӀуэ Джэнчатэр (ар уэркъым къахэкӀыу къоӀохур), уэрэдгъэӀу Ӏэзэ Шэджэмыкъуэр, адрейхэр ежьурт, пхъэцӀыч еуэрт. Тхьэйщау уэрэд щигъэӀукӀэ, ежьупашэр Джэнчатэрат, Шэджэмыкъуэм е Джэнчатэм уэрэдгъэӀуныр щалъыскӀэ, ежьупашэр Аулъэрат. ХьэщӀэщ джэгу щащӀкӀэ, Тхьэйщаур хьэтыякӀуэ хъурт.
А лъэхъэнэм щыӀа джэгуакӀуэхэм гъыбзи, зыгъэлъапӀэ уэрэди, ауаныщӀ, лъагъуныгъэ уэрэди яусу щытащ; Аулъэм къыщӀэнахэр лъагъуныгъэ, ауаныщӀ уэрэдхэщ.
Цезхэр
Цезхэр (цез-бз. цӀунтӀал) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, цезыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 16, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 15, 176) Дагъыстэным исщ.
Ишъхъэрэ Македониэ
Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ (Република Северна Македонија) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Скопие.
Хэкумэтх
Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Косово республикэм (дунейм псоми къамылъыта къэрал), Сербиэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Албаниэм, ишъхъэрымкӀэ — Алыджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Болгариэм.
Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт.
Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 25 333 км².
Тхыдэ
Македониэ республикэм и шӀыпӀэр Пэсырей Македониэм щыщт, абым и ицӀэри къахэкӀауэ къылъыса хъуа.
Лъэхъэнэ курытхэм я пэм нэхъышъхьэ дину хэкум щытар Захуэ чыристэныгъэ. XVI лъэхъэнэм Македониэр, Балкан хы тӀыгуныкъуэ псом хуэдуи Уэсмэн империэм иубыда.
Япэрей балкан зауэр иуха яуж 1911 гъэм Македониэр Болгариэм хэхьа, ауэ етӀуанэ зауэм Болгариэм и къэру къыщимыхьым 1912 гъэм, Македониэр Сербиэм хокӀуэ (1918 гъэм щыкӀэдъауэ - Йугослау).
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Македониэр оккупациэм хэта. 1945-1991 гъэхэм - социал Йугославиэм и республикихым я зы, 1991 гъэм щыкӀэдзауэ къэрал хуит мэхъур.
Джылэ
Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2005 гъэм къэралым джылэр 2 045 262 цӀыху ябжа.
Лъэпкъ нэхъ ину дэсхэр: македонхэр (64,18 %), албанхэр (25,1 %), тыркухэр (3,85 %), пэмыкӀхэр.
ДинкӀэ — чыристэнхэр (68 %), мыслимэнхэр (30 %).
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Республикэ Ишъхъэрэ Македониэр — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 84 хэку зэхокӀыр.
Ӏаткъуаджэ
Ӏаткъуаджэ (Ӏаткъуажэ) (Ҟәбаадәы, Красная Поляна) Шъачэшхуэ хэт къалэ, Краснодар къэралым. Мдзымтэ ипсыхъуэм дэт, км 39 хы Ӏуфэм къыщыкӀэдзауэ удэкӀуэмэ.
Тхыдэ
Ижъ-ижъыжь лъандэрэ апхъаз лъэпӀкъхэм я къуаджэ щыӀа а шӀыпӀэм, япэреуэ садзхэм яужкӀэ медовеехэм. 1835 гъэмкӀэ Торнау зэритхым, хьаблэм АрткъуаджэкӀэ (Ӏаткъуадж) йоджэ, 1864 гъэм медовеехэм я къуаджэ Гәбаадәы ("Гунбэ я губгъуэ"). 1869 гъэм хьаблэ Красная Поляна урысхэм халъхьэ, 1878 гъэм Урысейм, Ставропол къэралым, Эстониэм къокуэчри, джылэ къыдотӀысхьа - урыс, алыдж, эстон Ӏамэ.
21 накъыгъэм 1864 гъэм а шӀыпӀэм урысейм идзипӀлӀы зэхохьа: Малолабинскэ - Граббе дзэзэшэм ей, Псхувскэ - Шатилов дзэзэшэм ей, Даховскэ - Гейман дзэзэшэм ей, Ачипсуховскэ - Святополк-Мирскэ дзэзэшэм ей. Я Ӏаташъхьа-пщы Михаил Николаевич ядэкӀыгъу абдежьым тхылъ къыкӀагъэкӀыр Урысей-Къаукъаз зауэр зэраухар.
КӀупхъ
КӀупхъ — дудакъ хэкӀыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ.
Здэпсэухэр
УщыпэщӀохуэ КъухьэпӀэ Еуропэм, Хы Курытым и Ӏуфэхэм, Кърымым, Хы ФӀыцӀэ къуэдмэзым, Къаукъазым деж — Азэрбиджаным. Нэхъыбэу здэпсэур щӀы тафэ зытемылэжьыхьхэращ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр Африкэм щырах, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым щӀымахуэми щыплъагъунущ.
ПсынщӀэу къежыхьыф. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, къизышыр анэращ, хъум шырхэр анэм депӀ.
КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ Стрепетово къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым).
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, хьэпщхупщ.
МэлкӀапэ
МэлкӀапэ (Молчепа) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэгуащэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 17 хуэдиз мэхъур.
Шелф хы
Шелф хы ерэ эпиконтинентал хы — материк лъапэм и кӀэлъыкӀуэу щыт, хым и эпиконтинентал зонэ. Ахэр зэрыщыту зы шелфым хеубыдэ.
Шелф хыр и нэхъыбэм адрей хыхэм елъытэу нэхъ чэнджщ. Абы и кууагъхэр курытхэр 100-200 метрэхэм нэсуращ. Ауэ Антарктидэм и лъэныкъуэхэмкӀэрэ, Баренц хымрэ Хы Карскымрэ я дежкӀэрэ щыӀэ щыхупӀэхэм деж, шелф хым и курыт кууагъыр 500-1000 метрэхэм нос. Шелф хыхэм нэхъыбэу зэтрихьэхэр терриген техьэхэращ.
Шелф хыхэр къыщыхъу хабзэр Дуней Хышхуэм и трансгрессиэхэм деж материкэм и къуэгъэнапӀэ Ӏыхьэхэр щетӀысэх ерэ хышхуэм и лъэгагъыр щыхэхъуэм деж.
АмкӀыщ
АмкӀы́щ — цӀыжьдадэ лъэпкъщ. Щопсэу Еуропэмрэ Къаукъазымрэ я мэзхэм. ЩӀымахуэм зыщӀыпӀи лъэтэжкъым. Абгъуэ нэхъыщхьэу здищӀыр псей, уэздыгъей жыг гъуанэхэращ. Адрей цӀыжьдадэ лӀэужьыгъэхэм къагуэкӀыу и пщэм кусэ фӀыцӀэхэр хэлъщ, хулъэ щӀагъым гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. И Ӏусым хохьэ псей уэздыгъей жыг жылэхэр, хьэпщхупщхэр.
Тырку тхыпкъылъэ
Тырку тхыпкъылъэ — тхыпкъэ 29 хэзубыдэщ.
Иджырейуэ тыркубзэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьауэ щытщ. Абым теухуауэ щытат 1928 гъэм Ататурк реформэ иригъэкӀуэкӀатэр. Ипэм щыгъуэ тхыбзэр хьэрып тхыпкъылъэм тетырт.
Тхыпкъэхэр
Гу лъытыгъуэ: Тхыпкъэм и макъыр нэхъ зэшхь хъунур абазэбзэм е шапсыгъ псалъэкӀэм хэт макъ гь щабэм.
Нэгумэ Шорэ
Биографиэ
Шорэ и адэ Нэгумэ Бэчмырзэ къызыхэкӀар уэркъ унэгъуэт. Шорэ Дагъыстан щыщ къуаджэу Эндери дэт мэдрысым щеджа, дэгъу къыухат ар. Абы иужкӀэ якъуаджэ тӀэкӀурэ ефэндыу щылэжьа. Ауэ дин ӀохущӀэныр ӀэкӀыб ишъри, научнэ гъэсэныгъэм зырита. Шорэм хьарапыбзэр, тыркубзэр, персыбзэр, ягъунэгъу лъэпкъхэм ябзэ ишъэт. ЛъэныкъуабэхэмкӀэ шъэныгъэу къыӀэкӀэхьаэхэм кӀэлэ нэжгъурым диным итэрэзыгъэкӀэ игу щэч къырагъэхьа. «Адыгэ народым и историе» жхуиӀэр тхылъу нэужым итхам уеджэ зыхъукӀэ наху къыпфэхъу ислъам диным щӀулъэгъу куу зэрхуримыӀар. А тхылъым щыкӀегъэтхъы мафӀэрэ джатэрэкӀэ адыгэмэ ислъам диныр зэрырагъэштар, тхьамышкӀагъу лъэпкъым къыхуихьахэр.
Къажьыкъхэр
Къажьыкъхэр — къажыкъ лъэпкъым щыщщ, лӀэужьыгъуэ 28-рэ зэщӀиубыдэу.
Нэгумэ Шорэ
Биографиэ
Тыркуе лъэныкъом нахъри Урысей лъэныкъуэр нахъ тэрэзу илъытэт Нэгумэм. Урысыбзэр, урыс литературэр ищӀэным кӀэнэцӀт. АршъхьакӀэ къэкӀыни, илъэпкъы тхэныр, научнэ шъэныгъэхэр ӀэкӀигъэхьаным игугъэ зыдиӀыгъа. Ар къыбдэхъуным шъхьакӀэ еджапӀэ укӀэхьан хуэя, ауэ Шорэм ахуэдэ амал иӀакъым. Амал закъу щыӀар урысыдзэм хэхьаныра. Апхэду, 1818-рэ илъэсым Шорэр урысыдзэм къулыкъу щихьынэу хэхьэ. Урысыбзэр Шорэм псынкӀэу зегъашъэ.
Къажьыкъхэр
ЩӀэныгъэлӀхэм я гуэрэхэм псэущхьэшх лъэпкъыгъу унэбзу хэкӀыгъуэм хагъэзыхьырщ. Я пэ къуаншмкӀи я шэнымкӀи къашыргъэм ящхьхэщ.
КъещэкӀу къуалэбзу жьгъейхэр руматхэм хуэду, шэрыпӀ жьгъейхэр (нэхъыщхьэу губгъуэдзыгъуэ)
Нэгумэ Шорэ
Биографиэ
Дзэ къулыкъур, ӀофшӀэн зэфэшъхьафхэр — бэ пэкӀэкӀыгъэр Нэгумэ Шорэм. Ау сыд зешӀи, школ къызэӀуихынышъ еджэныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу илъэпкъ зэрэтыригъэуцоным игугъэ ин ышъхьэ икӀэу къыхэкӀыгъэп. Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиӀорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышӀыгъэхэм. Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыӀыгъэу Петербургы Академием кӀуагъэу зыми джыри ӀукӀэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лӀагъэ.
Къажьыкъхэр
И нэхъыбэм иубыда псэущхьэр банэшхуэм фӀегъанэри къегъанэ, щыхуэныкъуэм идеж игъэзэжурэ шхэуэ.
Нэгумэ Шорэ
Биографиэ
Нэгумэм иӀофшӀагъэмэ ащыщхэр ар зэлӀэ ужым хаутыгъэх, ау янахьыбэр Ӏэпэрытхыхэу, ныкъотхыхэу къэнагъэх. Нэгумэм итхыгъэу зыдэщыӀэр амышӀэу илъэси 100-м ехъу щылъыгъэу къагъотыжьыгъэ грамматикэм мэхьанэшхо дэдэ иӀ адыгабзэм ибзэхабзэхэр зэгъэшӀэнымкӀэ.
Тэ тилъэхъанэ Ӏофы бэкӀае ашӀагъ Нэгумэ Шорэм инаучнэ лэ-жьыгъэхэр цӀыфэу зыфитхыгъэхэм алъыгъэӀэсыгъэнымкӀэ. Адыгэм итарихъ зэгъэшӀэгъэнымкӀэ «Адыгэ народым иисторие» зыфиӀоу
Нэгумэ Шорэм ытхыгъэу зэрепэсыгъэу уасэ зыфэ-шӀыгъуаер урысыбзэкӀи къэбэртэябзэкӀи 1958-рэ илъэсым Нальчикы къыщыдэкӀыжьыгъ, бзэшӀэныгъэмкӀэ Ӏофэу Нэгумэм ышӀагъэхэр тхылъитӀу хъухэу «Филологические труды» ацӀэу (апэрэр — 1956-рэ илъэсым, ятӀонэрэр — 1959-рэ илъэсым) Нальчикы къыщыдэкӀыгъэх.
ТехьэпӀэхэр
Нэгумэ Шорэ и гъашъэ тхыдэр (урысыбзэкӀэ)
Нэгъуей къедзыгъуэ (Къэрэшей-Шэрджэс)
Нэгъуей къедзыгъуэ (Ногайский район, Ногай районы) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Эркен-Шахар.
Джылу дэсыр — мин 13, 671 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 187 км².
Лэскэн къедзыгъуэ
Лэскэн къедзыгъуэ (Лескенский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Анзорей къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 29, 274 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 523,06 км².
БжьэгъалӀэ
БжьэгъалӀэ (лат-бз.: Clematis, ур-бз.: Ломонос, Клематис) — удз-къэкӀыгъэ иэ жыгдэжей-къэкӀыгъэ, кӀэпхъпащӀэ-лъэпкъым ящыщу. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщокӀыр.
ЗэрзэфӀэтыр
БжьэгъалӀэхэм я нэхъыбэм джэпкъыр жыгдэжеуэ щыт (зэзэмызэкӀэ занду), тхьампэхэр зэрызурэ, щырыщу зэгуэту иэ зэкӀэлъыпыту гупурэ къытекӀыу.
Иджылашъхьар цыпэ кӀыхьхэр тету, бэлацу щыт, джылэхэр жьыбгъэм зэбгыриху щыхъум идежь.
КъыздэкӀхэр
БжьэгъалӀэхэр хуабэ, нэху лъэныкъуэхэм нэхъ кӀасу къыщокӀхэ. Мы Ӏарысу бжъэпэхэм, псыхъуэхэм, мэзыку губгъуэхэм, пабжъэхэм (зэкӀашту къытокӀэ) къыщокӀхэр.
ХеящӀэ
Хэящ1эхэр пасэрей Адыгэ гъащ1эм и лъэпкъ лэжьак1уэурат. Ц1ыхуит1ым е гупит1ым я зэхуаку къыдэхъуа зэгурмы1уэныгъэм хэплъэрэ хеймрэ къуаншэмрэ зэхагъэк1ыныр я пщэ дэлъурат. Хэящ1эм къуаншэр къаруу зыбгъэдэлъырами абы папщ1э къимыгъанэу зэрыкъуаншэр,зэрымызэахуэр жыри1эрт. Ищ1а унафэм папщ1э зыми ар игъэкъуэншэну ххуиттэкъым.
Ӏуашъхьитху хьэблэхэр
Ӏуашъхьитху хьэблэхэр (ур-бз.: Кавказские Минеральные Воды) — Урысейм иӀыгъ Ставропол къэралым и зы лъэныкъуэ. Ставропол джабэхэмрэ Къаукъз Къушъхьахэм я ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэтхэ.
Ӏуашъхьитху хьэблэхэр япэреуэ Псыхуабэрэ Нартсанэрэ къызхэкӀар, зыгъэпсэхугъэ-къалэхэу хуэду яужым Есэнкыт, ПсыхуабэцӀыкӀу, Гумкъалэ джоуэ хэхьэхэ, абым пэмыкӀыу Къэрэшей-Шэрджэсым и КъэрэшейцӀыкӀу куеймрэ Прикубанскэ куеймрэ ящыщ хеубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрми и Дзэлыкъуэ куейм щыщ. Апхуэдэм зэрыхъумкӀэ Ставропол къэралым 58 % абы и шӀыпӀэм иӀыгъ, Къэрэшей-Шэрджэсым - 33 %, Къэбэрдей-Балъкъэрым - 9 %.
Абазэ Къамбот
Абазэ Къамбот, Мусэ и къуэ (1837 - 1900
Биографиэ
Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицӀэм) къыщалъхуащ. КъызыхэкӀар уэркъ лъэпкъщ. Уэркъ щхьэкӀэ, пщылӀыншэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжу псэурт. ДжэгуакӀуэм и гъащӀэм щыщу дызыщыгъуазэр икъукӀэ мащӀэщ.
Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоӀуэхур. ДжэгуакӀуэ къэзыкӀухьхэм ягъэсати, и гъусэхэр къыщеджэм деж, дэкӀуэсыкӀырт е и лэжьакӀуэгъухэм ящыхьэ хуэдэ зищӀт аби ежьэрт, гупым яхэту Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаӀуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылӀӀугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.
Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ. ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри. Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ДжэгуакӀуэхэр
ТӀыгузэхуаку хыхэр
ТӀыгузэхуаку хыхэр — тӀыгукӀэ е архипелагкӀэ къэухъуреихьа хыхэ. Абы къыхэкӀыуи хышхуэм псызэхъуэж дахэу хуаӀэкъым.
ТӀыгузэхуаку хыхэм я нэхъыбапӀэр здэщыӀэр Малай архипелагым и зэхуакуращ. Абыхэм нэхъ ину къахощ Филиппин, Явэ, Сулавеси, Бандэ хыхэр.
Апхуэдэ хыхэм я нэхъыбэр щӀэ геосинклинал зонэхэм епхахэу щытщ.
Категориэ:Хы
БабыщыпцӀэ
БабыщыпцӀэ — зы лъэпкъ закъуэ нэхъ мыхъу и цӀэджэгъу хэкӀыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Къуалэбзу жьгъейщ, къешэч г. 150-м нэс. Адрей лъэпкъыгъуэхэм яхуэдэу тхьэкӀумэц кӀыхьи хьэгуауи иӀэкъым. И тхыцӀэр фӀыцӀэщ, ныбэщӀагъыр хужь-фӀейщ.
Здэпсэухэр
БабыщыпцӀэхэр нэхъыбэу здэпсэур тропик къэралхэращ, уащыпэщӀохуэр Ипщэ, Курыт Еуропэми. ИщхъэрэкӀэ щыпсэухэм щӀымахуэр хуабапӀэхэм щырах. Ищхъэрэ Къаукъазым и псыежэх Ӏуфэхэм зэзэмызэ щылъагъу. Апхуэдэу Молэмусэ Хьэжмурат зэритхымкӀэ Бахъсэн, Тэрч псыхъуэхэм, Шыд Къурей хыкъумым гъэмахуэм, бжьыхьэм 1954, 1955 илъэсхэм щилъэгъуащ, ауэ щӀымахуэу япэщӀэхуакъым. Сатунин К. зэригъэувамкӀэ, лӀэщӀыгъуэ кӀуам ипэхэм бабыщыпцӀэр Къаукъаз КъуэкӀыпӀэм зыщӀыпӀи мылъэтэжу щыӀащ. ЗызэрирэпщкӀум папщӀэ пэщӀэхуэгъуейщ, щышхэр жэщкӀэщ. Махуэр щегъакӀуэ чыцэ Ӏувхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр
Африкэ Лъэпкъхэр
Африкэм лъэпкъу, этникэ-гупу дэсыр 500 къыщыкӀэдзауэ 7 000 носыр. Апхуэдизу зэрзэшъхьащыкӀыр джылэ исыр фӀыуэ зэрамышъэм шъхьакӀэ лъэпкъхэмрэ, здэпсоухэмрэ. Нэхъ зэргугъэхэмкӀэ лъэпкъ-шъэныгъэ азэгъуэхэм лъэпкъу, этникэ-гупу (абыхэм нэхъ зэгъунэгъу лъэпкъхэр зэхагъыхьу) зэрыхъур мин 1 - 2 хуэдиз.
Лъэпкъ нэхъыбэхэр Африкэм дэсхэр мин зытӀущ иэ шъэ зытӀущ нэхъ мыхъху, зы къуаджэ-къуаджитӀ нэхъ дэмысху. Африкэм и 90 % дэсыр - ахэр лъэпкъ 120, 1 милыуаным фӀэкӀыу зи джылэхэр, абыхэм я 2/3 лъэпкъ 30 я щыщ, зи джылэр милыуан 5 фӀэкӀыу. Нэхъ къыхэщу щытыр Тропик Африкэм иджылэр 1/3 хъууэ ( Африкэм исым иныкъуэ хуэдыз ) яхэтхэр лъэпкъ 10 нэхъ инхэм ящыщ, милыуан 10 мы нэхъ макӀыу хъууэ: хьарыпхэр, хаусахэр, фулбехэр, йорубахэр, игбохэр, амхарахэр, оромохэр, руандэхэр, малагасихэр, зулусхэр.
Лъэпкъ-културэмкӀэ Африкэм ишӀыгур тӀууэ зэгокӀыр "тхыдэ-лъэпкъ хэкукӀэ" - Ишъхъэрэ Африкэрэ Тропик Африкэрэ. Тропик Африкэм абы пэмыкӀыу 6 хеубыдэ "тхыдэ-лъэпкъ хэку" (ТЛъХ):
Ишъхъэрэ Африкэ хэку ТЛъХ
Зэргуэчыр Мысыр-Суданрэ Магриб-Мавританрэ "тхыдэ-лъэпкъ хэкукӀэ" (ТЛъХ).
Щыпсоухэр: хьарыпрэ бербер лъэпкъхэмрэ, афразий бзэ-лъэпкъкӀэ псалъэху, ипшъэеуропэ иэ ху курыт раса цӀыкӀум ящыщу. Джылэм я нэхъыбэр мыслимэн диным пылъ, копот-лъэпкъым щымыхъукӀэ (пэсырей мысыр лъэпкъым къатекӀа) - ахэр чыристэнхэ.
Я лэжьыгъэр нэхъыбэм губгъуэ-зехьа (Нил ипсыхъуэмрэ оазисхэмрэ), жыгхадэ, санэхухадэ, чыцӀыбжьэ Ӏарысэ ягъэкӀ, хьарыпхэмрэ (бедуинхэр) берберхэмрэ я ныкъуэр къушъхьа иэ пшахъуалъэ лъэныкъуэхэм дэсхэр куэч-псоукӀэ зэрахьа. Махъшэ, былым, шы, шыд зэраху. Я щыгъыныр - джанэ кӀыхь, пшъампӀэ хъуэреуэ къыхауэ, гъуэнчэдж илъапэмкӀэ зэв хъууэ, къэптӀал Ӏамэ зэрахьа. Куэч-лъэпкъхэм я хабзэмкӀэ иджыри къыздынэсым лъэгум ису машхэхэ, загъэпсэху икӀи щожэуйхэ. Я шхыныр - пӀастэ мы Ӏув Ӏамэ, шху, кус-кус, лы гъэжьа (такъыру, нафӀэм телъу иэ цӀыкӀу упкӀэтауэ), бжъэжъей, хьалывэ, джэш-чыпс Ӏамэ, чыпс-сыр, пхъышъхьа-мышъхьа гъэгъуа, щей, къэхьэуэ. Я унэхэр ятӀэ удынам иэ семаным къыхашъыкӀ, унашъхьар занкӀыу, ишъхьагъумджэхэр пкӀантӀэмкӀэ плъэуэ, урамымкӀэ кӀэхьапӀэм фӀэкӀэ хуэмыгъэзауэ.
Ишъхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэ ТЛъХ
ШӀыпӀэр: Эфиопиэм инэхъыбэр, Эритреэр, Джибути, Сомалир, Кениэм ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ джоуэ хеубыдэ. Лъэпкъ дэсхэм я нэхъыбэр зэрыпсалэр эфиопыбзэхэмкӀэ (амхарэ, тигре, тиграи, гераге, харари пэмыкӀхэмкӀэ), кушитбзэхэмкӀэ (оромо, сомалий, сидамо, агау, афар, консо пэмыкӀхэмкӀэ), омотыбзэхэмкӀэ (омето, гимиррэ пэмыкӀхэмкӀэ) афрэазий бзэхэм хэт микро-унагъуэм ящыщхэ.
II — XI лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ Эфиопиэм губгъуэ лъэжьыгъэм пылъхэ цьэцэпэцэхэр ягъэкӀыу, абы пэмыкӀыу былым зехуэным пылъу. Губгъуэр зэравэр пхъэӀашэкӀэ (марэша), выхэр кӀэшъауэ. Аксумитхэм япэреуэ кӀадза гъэкӀын, Ӏарысэ шъын хьэцэпэцэ Эфиопиэм нэхъ фӀэкӀа зкӀыпӀи къэмыкӀ: тэфф гъавэцӀыкӀурэ, дуррарэ (мэш лъэпкъым щыщ, натрыхум ехьчу), дагуссэ, джэш Ӏамэ къакъийрэ, чинарэ. Эфиоп бгыхэм абы пэмыкӀыу къыкӀахэр гуэдз гуэрэхэм я щыщ лӀэужьыгъуэхэмрэ къэхьэуэмрэ. Хьаблэхэр зэбгырыдзауэ иэ урамкӀэ зэхэтурэ щытхэ, унэхэр хъуреуэ пхъэкӀэ шъауэ, ятӀэкӀэ иэ вэнвейкӀэ цӀэлауэ, пкӀашъхьар памцӀу щыту - тукул, нывэкӀэ шъауэ плӀимэр, ишъхьар занкӀыу - хыдмо. Я щыгъыныр джанэ занкӀэ кӀыхь, бгарыпх бгъуэкӀэ кӀэпхауэ, гъуэнчэдж къыкӀэлъу. Эфиопыр куэдрэ Тропик Африкэм чристан къэралу изакъуэ щыта. I лъэхъэнэм ипэм къыщыкӀэдзауэ эфиоп тхэбзэ зэрахьэн кӀадзэ. Оромохэр, сомалийхэр, тигрехэр, афархэмрэ адрей лъэпкъхэри якӀыгъу - мыслимэнхэ, куэч-псоукӀэ зэрахьа, былым, махъшэ, шы зэраху. Агау лъэпкъ гуэрэхэм джурт диным пылъхэ (фалаша - эфиоп иэ фӀыцӀэ джурткӀэ йоджэ).
КуъэхьапӀэ Африкэ иэ КъуэхьапӀэ Судан ТЛъХ
КуэхьапӀэ Африкэм арыху къыкӀакъым африкэ цивилизацэр: шӀыпӀэр фӀыуэ (уэшху къэшхыр ирикъу) тегъэпсыхьауэ елэжьыным. Суданым хьэцэпэцэхэр ягъэкӀ (ху, прундж, гуэдзым ехьч къэкӀыгъэхэр), Гуинеэм итропик мэз лъэныкъуэхэм щыӀахэм лъабжъэкӀэкӀэ къэкӀыгъэхэм йолъэжьыр (ямс, кассава абы хуэдэ памыкӀхэри). Атлантикэм иӀуфэмкӀэ хьэцэпэцэхэм ядэкӀыгъу лъабжъэкӀэкӀэхэри ягъэкӀыр. Суданым былым зехуэным пылъхэ. Куэду зыпылътэр дышъэ къыкӀэхыным ауэ чыгъу (шыгъу) зэрамыӀам шъхьакӀэ судан лъэпкъхэр сахарам исхэм яде щахуэхэт (чыгъукӀэ нэхъ къуэлеуэ щытахэм).
Экуатор Африкэ (КъуэхьапӀэ ТропикымкӀэ) ТЛъХ
ШӀыпӀэр: Камеруным икумрэ ипшъэмрэ лъэныкъуэхэмрэ, Чадым ипшъэ, Африкэ Курыт Республикэ, Конго Республикэ, Конго Республикэ Демократ, Габон, Экуадор Гуинеэ, Сан-Томерэ Принсипирэ, Анголэ, Замбиэ джоуэ хэт.
Дэсхэм я нэхъыбэр бантубзэкӀэ псалъэ лъэпкъхэра: дуала, фанг, буби, мпонгве, теке, мбоши, нгала, комо, монго, тетела, куба, конго, амбунду, овимбунду, чокве, луэна, лози, тонга, бемба, луба пэмыкӀхэр джоуэ. ПэмыкӀ бантубзэхэмкӀэ псалъэхэр: бамилеке, бамум, тикар. Адамава-убангийбзэхэмкӀэ - занде, банда, нгбандирэ гбайярэ. Суданкурыт бзэхэмкӀэ - морумангбету лъэпкъхэр. Пигмейхэр я гъунэгъухэм ябзэхэмкӀэ мэпсалъэхэ, ипэмкӀэ къэбжэкӀауэ хъуам ауэ нэхъыбу банту бзэхэмкӀэ.
Я Ӏашъагъэ-шъэныгъэхэр тропик мэзхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щытхэ Гуинэй лъэныкъуэм нэхъ ехьчу. Нэхъ къыхагъэкӀыр пигмейхэра, куэчынымрэ шъакӀуэн псэукӀэмрэ пылъхэр.
Ипшъэ Африкэ ТЛъХ
ШӀыпӀэр: ипшъэ Анголэ, Намибиэ, Африкэ Ипшъэ Республикэ, Свазилэнд, Лесото, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбикым ипшъэ и ку лъэныкъуэхэмрэ.
Джылэ дэсхэм ябзэхэр: банту бзэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэр коса, зулу, свази, ндебелерэ матабелерэ, суто, тсвана, педи, тсонга, венда, шона, гереро, овамбо пэмыкӀхэр джоуэ. Койсан бзэхэмкӀэ псалъэхэр бушменхэмрэ готтентотхэмрэ.
Банту бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэм я лэжьыгъэр - хадэ-губгъуэ зехьанрэ (пхъышъхьа-мышъхьа, джэш, нартыху, ху), былыб зехуэнрэ. Готтентотхэр былым зехуэным пылъхэ, лъэпкъ топнар-намам щымыхъукӀэ (Намибиэм), хы псэушъхьахэм яшъэкӀуэным пылъахэ.
Я хьаблэхэр хъуреуэ, зэкӀэлъыпыту яшъхэ. Унэхэр хъуреуэ, пкӀашъхьэхэр памцӀу щыту. Адрей африкэ лъэпкъхэм ялъытамэ уэнджак зэӀухауэ яшъхэр (янэхъыбэм унэм кӀэмыту пкӀантӀэм дэту), къушъхьа лъэпкъ тсванэхэмрэ сутохэмрэ ятӀэ хьаку яшъхэр, унэкӀуэцӀым.
Бушменхэр (сан) - куэч лъэпкъ, шъакӀуэмрэ, къэкӀыгъэ къшыпынымрэ пылъхэ. Здэпсохэр пщыӀатэхэм, кудамэхэмкӀэ зэтралъхьу, ишъхьамкӀэ удзрэ фэхэрэ тралъхьу.
КъуэкӀыпӀэ Африкэ ТЛъХ
ШӀыпӀэр: Комор хы тӀыгухэр, Малави, Мозамбикым ишъхъэрэ, Замбиэм, Танзаниэм, Угандам, Руандэм, Бурундим япшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэр, Конго Республикэ Демократым икъуэкӀыпӀэмрэ ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ, Кениэм инэхъыбэр, Суданыр, Эфиопиэм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэр.
ХэкуитӀу мэгуэч:
КъуэкӀыпӀэ Африкэ ТЛъХ-м лъэпкъ дэсым янэхъыбэр банту бзэхэмкӀэ псалъэхэм ящыщ (кикуйу, акамба, меру, лухия, джагга, бемба, ниямвези, сукума, шамбала, зарамо, гого, хехе, бена, кинга, фипа, яо, малави, макуа, маконде, нгони пэмыкӀхэр джоуэ) абыхэм щымыхъукӀэ нилоту хъуари, абыхэм пэмыкӀыу лъэпкъ нил-сахара бзэхэмкӀэ псалъэхэри (берта, кома, гумуз, кунама, кулияк, тумтум, кадугли, кронго джоуэхэ). Кушит бзэхэм ящыщ эфиопхэр (ираку, горова, бурунги) капхэр (дахало, сандаве, хадза). Псыхъурей зэхуакум дэсхэр банту бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэр - руанда, рунди, ганда, сога, ниоро, ниянколе, торо пэмыкӀхэм джоуэ. Хы Ӏуфэм Ӏусхэр суахили лъэпкъхэр (коморхэмрэ миджикендахэмрэ).
Я лъэжьыгъэхэр нэхъыбэм банту лъэпкъхэм шӀыгум, къэкӀыгъэхэм теухуахэ, нилот лъэпкъхэм былым зехуэным.
Хы Ӏуфэм Ӏус лъэпкъхэмрэ хы тӀыгухэм щыпсохэмрэ я хабзэ шэнхэр зэрзэфӀэувар мыслимэн лъэпкъхэм япылъурэ Азиэм къыкӀахэм (Аравиэм, Оманым, Персым, Индиэм), банту бзэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэмрэ. VII-X лъэхъэнэхэм зэфӀэува Суахил цивилизациэр КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум щэхуэнымкӀэ пылъурэ икъэру къыиту, нэхъ лъэш щыхъуар XIV лъэхъэнэм. Суахилхэр бжъэжъей ешъэнымрэ хы псэушъхьахэм яшъэкӀуэнымрэ пылъхэт, нэлмэс хым къыхахт абы шъхьакӀэ хы зекӀуэмрэ, кхъухь шъынымрэ фӀыуэ зэфӀэувауэ щытт.
Псыхъурей зэхуакур африкэ къэралыгъуэм изы шӀыналъу щыт, адрей къэралхэмрэ лъэныкъуэхэмрэ хуэду хамэ хабзэхэр хэмыхьауэ, шӀыпӀэ "зэхуэшъауэ" зэрщытам шъхьакӀэ. Еуропэ лъэпкъхэм я хабзэхэр а лъэныкъуэм щынэсар, хыхьу щыкӀадзар XIX лъэхъэнэм иныкъуэм идежь. Лъэпкъ дэсахэр щыуэ бгуэч хъуну зэрзэшъхьащыкӀхэр я аплъэпкъымкӀэ, лэжьыгъэмкӀэ, ӀанатӀэ яӀамкӀэ ауэ зы бзэмкӀэ псалъэху. ӀанатӀэмкӀэ нэхъ лъэшу щытахэр лъэпкъ тутси (Руандэмрэ Бурундимрэ), иэ бахима (Ипшъэ Угандэм шыпсоу лъэпкъхэр) - былым зехуэ уэркъ, былым бжыгъэхэр зэраху, шӀыгу нэхъыфӀхэр яӀыгът, аплъэпкъкӀэ эфиоп лъэпкъхэм нэхъ яхьчу, лъагэфӀху: дунем нэхъ лъэпкъ лъагэхэ икӀи нэхъ лъэпкъ гъуру щытхэ. Абыхэм яужу иту кӀуэхэр хуту лъэпкъ - негр лъэпкъ псом яхуэдэху батутсихэм "яуэ" щытахэ, былымрэ шӀыгумрэ къаӀыраху, абым иуасэпкӀэ яту. Псом нэхъ лӀахуэу щытахэр пигмей лъэпкъ тва, шакӀуэ-лъэпкъ, пщылӀу щытахэ (тутсихэмрэ хутухэмрэ яхуэду).
Мадагаскар хы тӀыгу ТЛъХ
ШӀыпӀэр: Мадагаскар, Сейшел хы тӀыгухэр, Маврикий, Реиунион.
Щыпсохэр малагасийхэр (Мадагаскарым) креолхэр (маврикийхэ, реиунионхэр, сейшелхэр), абыхэм пэмыкӀыу Ипшъэ Азиэм къыкӀахэмкӀэ (индоарий бзэхэмкӀэ дравидий бзэхэмкӀэ псалъэхэр) макӀыу китайхэр, малайхэр, хьарыпхэр щопсоу.
Лэжьыгъэ зыпылъхэр былым зехуэнымрэ губгъуэ елэжьынымрэ. Малагасийхэм яэ шъэныгъэ хабзэм куэд ипшъээ азиэм къыхэкӀауэ хэлъ (къэмылымкӀэ чэкӀэ уэуэ, кхъухьхэр зэрашъыр, прундж гъэкӀыныр, тут хьамблу зечэныр, данэ мыда щыгъын зехьаныр).
Расахэр
Ишъхъэрэ Африкэ лъэныкъуэм ис лъэпкъхэр индо-хы курыт лъэпкъым ящыщхэ.
Тролик Африкэм илъэпкъдыдэхэм ящыщхэр негро расашхуэм щыщ (лъэпкъ цӀыкӀуху зэхокӀхэ: негру, африкэ курыту (пигмейхэр), капо (бушменхэмрэ готтентотхэмрэ). Еуропейхэм нэхъ ягъунэгъу, здызэхэхьахэм Ишъхъэрэ Африкэм, Аравиэм (хы курыт раса иэ ипшъэеуропэ раса) лъэпкъытӀу зэфӀэува - фулберэ эфиопрэ. Нэхъ раса зэхэпхъам ящыщыр, негр лъэпкъымрэ монгол лъэпкъ зэхэлъу, абы пэмыкӀыу ипшъэеуропэ лъэпкъхэри хэту малагасийхэра.
Лъэпкъ Зэгуэтхэр
Лъэпкъ Зэгуэтхэр (ЛъЗ) е Дунае Лъэпкъ Организацие — дунейпсо лъэпкъхэм я организациэ, дунейр хъумэным шъхьакӀэ теухуауэ, къэралхэр нэхъ зэрӀыгъыным, зэгуэтыным пылъу.
ЛъЗ-м и Хабзэр къэщыдэкӀауэ арэзыуэ щалъытар Сан-Франциско зэхуэсым, мэлыжьыхьым къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм нэгъуэнэ щекӀуэкӀам 1945 гъэм, а гъэми Ӏапэ щыкӀадза 26 мэкъуауэгъуэм, къэрал 51 я щыщ нэхъышъхьа-къыхагъэкӀахэм. Махуэ Хабзэм лэжьэн щыкӀидзар ( 24 дэпуэгъуэ ) Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Маху къалъытэ.
ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Ассамблеэ
Зэчэнджэшыным, унафэ къыдэгъэкӀыным и нэхъышъхьу щыт. Нэхъышъхьэ Ассамблеэм дунейпсом и лъэпкъхэм сакъыгъу пылъыныгъэ яӀану, зэгурыӀуэныгъэкӀэ зэхэтыным пылъхэ; Хъумэным и Хасэм зэрахъуэкӀыу хэтхэр хехыр, Социал-Экономикэ Хасэм хэтхэр. Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ Тхьамадэр хехыр; Хъумэным и Хасэм дэкӀыгъу ЛъЗ-м и Дунейпсо Мэхьчэмэм хэтхэр хахыр; дунейпсом и эконономикэ, социал, културэ, гуманитар лъэжьыгъэхэм пылъ, пэмыкӀ ӀанатӀэхэри иӀа ЛъЗ-м и ХабзэмкӀэ къытелъхьауэю
Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и лэжьэныр сессиурэ ёкӀуэкӀыр. Регулару, специалу, гузэвэгъуэ сессиурэ иригъэкӀуэкӀыфху.
Гъэ сессиэр Ассамблеэм щыкӀидзэр ещэнэрей блышъхьэм фокӀадэ-мазэм, Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и тхьамадэм зэӀуиху, шъхьащыту (иэ нэрыбгэ 21-м щыщ къыдэӀапыкъу ипӀэм иувэфхэм ящыщ зы)
Хъумэным и Хасэ
Дунейпсом хуэсакъын-зэгурыӀуэныгъэм и Ӏадэбыр шхьарылъ; и унафэм ЛъЗ-м хэт Хасу хъуар едэӀун хуэй.
Хъумэным и Хасэм 15 шъхьарыс нэрыбгу: Хасэм щыщ 5 - зэрамхъуэкӀхэм ящыщ (Китай, Фрэндж, Британиэшхуэ, АШЗ, Урысей) адрей пшъыхэр хахурэ Хасэм хагъыхьу щытхэ.
Секретариатыр
Къэрал бжыгъэм ящыщ лэжьакӀу зэхэт, ЛъЗ-м унафэ, программэ къыдигъэкӀхэм елэжьху. Я зэхуэсыпӀэ-нэхъышъхьэхэр ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ унэхэм кӀэт Ньу-Йоркым, Женевэм, Венэм пэмыкӀхэми.
Секретариатым шъхьащытыр ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр
Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр
Секретариатым шъхьащытыр Нэхъышъхьэ Тхьэмадэ, Ассамблеэ Нэхъышъхьэм хихыр Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ, Тхьэмадэр илъэситхукӀэ хахыр, яужкӀэ иджыри хахыжьыфину етӀуану пӀалъэ иӀу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ЛъЗ
Къалэм и къалэкӀуэцӀ щӀыпӀэ федерал мыхьэнэ зиӀэ
Къалэм и къалэкӀуэцӀ щӀыпӀэ федерал мыхьэнэ зиӀэ — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип, 2006 гъэ лъандэрэ щыӀэ, къэралым федерал мыхьэнэ зиӀэ къалэ Мэзкуу, Бытырбыху, Севастопол сымэ яхэту.
КъалэкӀуэцӀ муниципал къэхъугъэр, федерал къалэм хэту и зы щхьэхуит муниципал къэхъугъэу щытщ. КъалэкӀуэцӀ къэс щӀы хыхьэм щыпсэу цӀыхухэм, езыхэм я щӀыпӀэ унафэщӀхэр къыхахыж илъэс бжыгъэкӀэ ерэ нэгъуэщӀ щӀыкӀэу а къалэкӀуэцӀым и администрациэм щылажьэхэм къыхахыжхэр.
ЩӀыпӀэ администрациэм и щӀэпхъэхэр егъэзаӀэ Урысей Федерациэм и Конституциэм, федерал унафэхэм елътахэу.
Псалъэм папщӀэ Мэзкуу къалэкӀуэцӀ муниципал къэхъугъэу 146 иӀэщ (125 муниципал куейрэ 21 тӀысыпӀэрэ), Бытырбыху 111 иӀэщ (81 муниципал куейрэ 30 тӀысыпӀэрэ).
2006 гъэм унафэщӀэр ятха иуж, мыдрей къалэхэм яӀа къалэкӀуэцӀ къэхъугъэхэр зэхагъэкӀыжахэщ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Хей
Хей псалъэм къик1ыр, зы 1уэхум теухуау щыуагъэ зыбгъэдэмылъ жи1эу аращ.
Ныбэджай
Ныбэджай (Неберджай) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, МэракӀуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.
Къуаншэ
къуаншэ, жи1эмэ ищ1а е илэжьа 1уэхумк1э мызахуэ,щыуагъэ зыбгъэдэлъ жи1эу аращ.
Уэрп къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Преградная.
Джылу дэсыр — мин 25, 683 (2010 гъэмкӀэ).
Будуххэр
Будуххэр (буд-бз. будад) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, будухыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 2,000 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр Азэрбиджаным исщ.
Категориэ:Къаукъазым ис лъэпкъхэр Категориэ:Азэрбиджан
Инюпиакыбзэ
Инюпиакыбзэ иэ Инюпикыбзэ (инюп-бз. Iñupiatun ; Inupiaq language) — Инюпиакхэр лъэпкъ бзэр. Америкэ Штат Зэгуэтэм и бзэ. эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, эскимо псэлъэкӀэр группэм хэту.
Инюпиакыбзэ р я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 3000 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — латин хьэрыф.
Журт тхыпкъылъэ
Журт тхыпкъылъэ — журтыбзэ бжыгъэм къагъэщхьэпэращ. Тхыпкъылъэм хэтщ тхыпкъэ 22-рэ.
Къалэ куей (Урысей)
Урысейм, къалэ куей статусыр, муниципал къэхъугъэ щхьэхуиту къыхагъэщащ 200 гъэм федерал унафэ № 131-ФЗ къыдагъэкӀамкӀэ.
Къалэ куейм и нэхъыбэм хеубыдэ е зы къалэ, е къалэм нэмыщӀ и гъунэгъуу щылъ къажэр е къуажэхэр хэту. Иджырей зэманым иныкъуэ къалэ куейхэм хагъэхьэн щӀадзащ муниципал къедзыгъуэхэри.
Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм зэрибжамкӀэ, Урысейм къалэ куейуэ 512 иӀащ
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Иусыху
Иосиф (Адыгэбзэ КӀахыбзэкӀэ: Иусыф, КъэбэрдеибзэкӀэ: Иусыху, Иврит: יוֹסֵף‎, Хьэрыпыбзэ: يوسف‎) — Библиямрэ Къуранэмрэ къаӀуатэ Иосифэр тхьэлӀыкӀуагъэу. Иосифэр Иаковым икӀэлагъ.
Иосифым итхыдэ
БиблиякӀэ Иаковым Иосифэр янэхь икӀэсагъ икӀалэхэмкӀэ. зычэщыгорэм Иосифым риӀуагъ ятэ пкӀыхьыу илъэгъугъэр. А пкӀыхьымӀкэ жъуагъипшӀыкӀузэрэ тгъэмрэ мазэмрэ къыфэпшъылъых Иосифым.
Иосифым ишыхэр ехъупсагъэх Иосифым Иаковым зэрэикӀэсагъэм фэшкӀэ. Ахэмэ Иосифыр яуджэгъогъ.
Иосифым ишыхэмэ Иосифэр залъэгъом тыукӀыт яӀуагъ. Ар идагъэп яшнэхьыжъ. Ащ фэшкӀэ Иосифэр псынэм радзагъ. Лъы иджанэ тафэхьи джанэр Иаковым ратэгъ. Иаковым раӀуагъ тгъужъым Иосифэр ищхэгъ. ЦӀыфгорэхэр псынэм къэблэкӀхыу Иосифэр ялъэгъуи псынэм къырахыжьи Мысрым (Египетым) яхьэгъ. ау Иосифэр ахъчэкӀэ яшагъ. Иосифэр Потифарым фэлэжагъ МысрымкӀэ. Потифарым ишъуз Иосифым къенэцӀэгъ. Иосифэр дэгъолъныу фэягъ. Ар Иосифым земдэм, Потифарым ишъуз хьэпсым кӀаригъэцӀхьагъ Иосифэр. Иосифэр хьэпсым кӀэсыу нэбгитӀу ӀукӀагъ пчыхь гъошъгъон горэ яӀагъыу. Иосифым пчыхь тӀури къафичэгъэкӀыжэгъ. А уахътэм Фараонэм пчыхь горэ илъэгъогъ игъэштагъыу игъэщынагъыу. Пчыхьыу илъэгъугъэмкӀэ чэмибл псыгъохэу ящхы чэмибл пшэрыхэу. Фараонэм иӀуагъ Иосифым къыфашэныу. къыфашэм Иосифым риӀуагъ Фараоным къэкӀот илъэсибл къемыщхытыу. Ащ икънэуыжь илъэсибл цӀыфхэр мэлацӀэ мэлӀэтхыу. Ащ фэшкӀэ Иосифым риӀуагъ Фараоным дэщхынрэ Ӏусрэ игъэухьэзырнэу. Фараонэм Иосифэр тхьэматэу хэӀуагъэу игъэхъогъ.