cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
БабыщкӀэпсыгъуэ
Теплъэр
И инагъэкӀэ курытщ, и пщэр кӀыхьрэ и кӀэр дыд сурэту хуэпапцӀэу. Щхьэр фӀыцӀафэ-гъуабжэщ, тхыцӀэр, джабэхэр щхъуэщ тхыпхъэ фӀыцӀэ хэлъу. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ. Зы чилым щӀыгъу къешэч.
Ингушей
Хэкумэтхыр
Хьэйуар — континент къушъхьэу щыт. Курыт температурэр шӀычылэм — 3 щыкӀэдзауэ 10 нэс °C, мэкъуауэгъуэм — 21-23 °C. Уэуэ къехыр 1200 мм нос илъэсым.
Псы нэхъ инхэр: Тэрч, Сунжа, Асса.
БабыщкӀэпсыгъуэ
Тхылъхэр
Категориэ:Псыджэдхэр
Ингушей
Тхыдэр
I мин илъэсыгъуэм ди лъэхъэнэм ипэм Ингушейм и шӀыпӀэм Къобан лъэпкъыгъуэр исауэ щыта. Абы щыгъуэми япэрей къэӀуэтэгъуэ къыхокӀыр вайнахлъэпкъыжьхэм ятепсэлъыхьу.
Лъэхъэнэ курытхэм дзурдзук лъэпкъ зэгуэтхэр ис шӀыпӀэм, Темырлэн 1395 гъэм имыхьа кӀышъэ хэкум. А зэманым щыгъуэ мыслымэн динри хохьэ хэкум.
1770 гъэм Ингушейр Урысей империэм хохьэ, 1860 гъэм щыкӀэдзауэ Терскэ областым хэту.
Джэпуэгъуэ револуциэм яуж 1917 гъэм, куэд мыхъу Къушъхьэ республикэ щыӀа. Советхэм я ӀэнатӀэм зэр Къауказу кӀэхьа яуж 1920 гъэм Ингушейр Къушъхьэ РССА-м хэхьа. 1924 гъэм Къушъхьэ РССА-рыр мэкуэдри абым къыхокӀ Ингуш АКу, ар 1934 гъэм Мычгыш-Ингушей АКу мэхъур (1936 гъэм щыкӀэдзауэ Мычгыш-Ингушей РССА яшъыр).
Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ Мычгыш-Ингушейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр джэрмэныдзэхэм яубыдауэ щыта. Мычгышрэ ингуш лъэпкъымрэ джэрмэнхэм къадэшъахуэ къалъытэри Азиэ Курытым ирагъэкӀхэ. Мычгыш-Ингушейр администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэ хуэду мэкӀуэд, къэрал къыбгъэдэлъхэм и шӀыпӀэр хуагуэчу.
1957 гъэм мычгышхэмрэ ингушхэмрэ пӀалъэ ярат я шӀыналъэм ягъэзэжьыфыну, Мычгыш-Ингушейр аргуэру зэфӀагъувэжь.
РССЗ-р зэхэкӀа яуж Мычгыш-Ингушейри зэхокӀхэри иджырей Мычгышейрэ Ингушейрэ мэхъухэ.
Джылэр
2002 гъэмкӀэ джылэбжыгъэ ирагъэкуэкӀамкӀэ Ингушейм джылу дэсар 467 294 цӀыху. 2010 гъэмкӀэ Урысстатым и къэлъытэгъуэ щыӀэм зэригъэлъагъуэр 532 150 цӀыху.
Лъэпкъ дэсхэр (2002): ингушхэр 77,27 %, мычгышхэр 20,42 %, урысхэр 1,19 %, пэмыкӀхэр 0,34 %.
АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр
АдминистрациэкӀэ Ингушейр куей плӀыкӀэ мэгуэч. Республикэм къалу плӀы дэт, тӀур абыхэм къэралъым и ӀэнатӀашъхьэм кӀэтху.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ингушей
Ӏэвархэр
Ӏэвархэр (Ӏэв-бз. магӀарулал) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, Ӏэварыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 912, 090 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 850, 011) Дагъыстэным исщ.
Дагъыстан цӀыф лъэпкъ. Ежьхэр зэрызэджэжьхэрэр маарулал. ПчъагъэмкӀэ мин-м къехъух. Нахьыбэр Дагъыстаным щэпсэу, адрэхэр - Азэрбэджаным, Чэчэн Республикэм, Темыр Осетией, Къалмыкъым, Грузием, Казахстаным. Абзэ аварыбз, ар дагъыстан къутамэу иберэ-кавказ бзэ унагъом хахьэрэм щыщ. Аварыбзэр диалект пчъагъэу гощыжьыгъэ. Мары ахэм ащыщхэр: салатавыр, хунзахыр, андалалыр, анцухыр, гидатлиныр, карахыр, батлухыр, закатальтыр. А диалектхэм къатекӀыгъэу литературабзэ яӀ, ащ тхэкӀэ лъапсэу фэхъугъэр урыс графикэр ары. Джыдэдэм авархэм ахалъытэх ахэм апэблэгъэ дагъыстан лъэпкъ пшӀыкӀущыр: андийхэр, ахваххэр, ботлиххэр, багулалхэр, годоберинхэр, каратинхэр, тиндалхэр, гамалхэр, бешетинхэр, дидойхэр, кваршинхэр, гунзебхэр, аргинхэр. Авархэр быслъымэных, суннитых. Авар лъэпкъ зэхэуцоным лъапсэу фэхъугъэхэм ащыщых легхэр, гелхэр, каспийхэр, утийхэр. Ахэм къэралыгъоу зэхащэгъагъэм ыцӀагъэу аӀорэр Серира. А къэралыгъом пачъыхьэу иӀагъэмэ ащыщ горэм Авар ыцӀагъ. Я 6-рэ лӀэшӀэгъум авархэр ахэхьэх Авар ыкӀи Мехтулин ханствэм. Авархэр бэрэ яшъхьафитыныгъэ фэбэнагъэх, апэу – монголхэм, арабхэм, тыркухэм, персхэм, ыужым – Урыс пачъыхьэм язэуагъэх. ЛӀыхъужъэу шейх Щамелэ гоуцогъагъэмэ авархэр ащыщых. I92I-рэ илъэсым авархэр Дагъыстан Республикэм хэхьагъэх. Дагъыстан усэкӀошхоу Расул Гамзатовыр авармэ ащыщ.
Лихтэнштейн
Лихтэнштейн (Fürstentum Liechtenstein) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Вадуц.
Категориэ:Лихтэнштейн
Эскимо-алеутыбзэхэр
Эскимо-алеутыбзэхэр (Eskimo–Aleut languages) — Азиэмрэ (Урысейм) Ишъхъэрэ Америкэм и бзэхэр.
Эскимо-алеутыбзэхэрэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — ~85 000 хуэдиз.
ТехьэпӀэхэр
Эскимо-алеутыбзэхэр
Урысейм и федерациэ зэхэтыкӀэр
Урысей Федерациэр — къэрал пӀалъэкӀэ зэхуэгъэзахэу, гуэшауэ щыт, я бжыгъэр (2014 гъэмкӀэ) зэрыхъур 85. Федерациэм и къэралхэр урысыбзэкӀэ зэрзэхэкӀхэр: Республика (22 мэхъу), Област (46 мэхъу), Край (9 мэхъу), Автоном округ (4 мэхъу), Федерал Къалэхэр (3 мэхъу), Автоном област (1 мэхъу).
Варшавэ
Варшавэ (Warszawa) — Курыт Еуропэм ит къалэ, Полшэм и къалэ нэхъышъхьэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Полшэ
Балъкъыпс
Балъкъыпс (Малка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, Ӏуащхьэмахуэ къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 200 хуэдиз мэхъур.
Андийхэр
Андийхэр (ан-бз. гъагъодрал) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, андийбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 22, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 21, 270) Дагъыстэным исщ.
Алемчир
Алемчир — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Биям хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Луксембург
Категориэ:Луксембург
КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ
КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ — унэбзу хэкӀыгъуэ, кӀырыкъ лъэпкъщ.
Теплъэр
Хъухэм я щхьэр фӀыцӀэщ; жьэгъур, хулъэр, ныбэр — гъуэжьщ; тхыцӀэр, кӀэпкъыр — гъуабжэ-улъиягъафэ; дамэхэр гъуабжэщ, кусэ хужхэр ирикӀуэу. Анэхэм нэхъ щхъуафэ къащӀоуэ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум. ЩӀымахуэр щырех Индиэм, Пакистэным, Непалым. Къаукъазым щымащӀэщ. Щогъуалъхьэ Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм я губгъуэ тафэхэм, гъурц гуэрэн зэрызхэр зыхэтхэм, къуэхэм, Ӏуащхьэхэм, мэзӀэрысэ гъунэхэм.
ПсыхъуэпцӀащхъуэ
ПсыхъуэпцӀащхъуэ — пцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэм, Еуропэ псом. Къаукъазым щыкуэдщ, щогъуалъхьэ, мэлъэтэж. Абгъуэр ятӀагъуэ нэпкъ лъагэхэм щащӀ, лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ.
Ӏусыр
Ӏусыр адрей пцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм яйм хуэдэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:ПсыхъуэпцӀащхъуэхэр
Кудэпс (псы)
Кудэпс (Кудепста) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 23 хуэдиз мэхъур.
Ахваххэр
Ахваххэр (ах-бз. ашвадо) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, ахвахыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 7, 930 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 6, 362) Дагъыстэным исщ.
Уэсхьэгуагуэ
Уэсхьэгуагуэ — бзухьэгуагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ — къущхьэхъупӀэ лъагэхэм, бгылъэ псыхъуэхэм, шыгъу, мывэ кӀэщхъ къызэбэкӀ губгъуэ тафэхэм, тундрэм. Абгъуэр — кумб-лъэмбхэм, кхъандзэгъухэм, мывэхэм, ягъэпщкӀу.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ нэщӀэпкӀэхэр, гъудэбадзэхэр, абыхэм я хупс, псыӀуфэ хьэпщхупщхэр, бжьыхьэм — удз жылэ.
Гуащэпсынэ (Нартхукъуэ)
Гуащэпсынэ (Гуашапсина) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартхукъуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Адакъэ
thumb|220px Адакъэ — джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм я хъухэращ, тхьэджэд, бабыщ лъэпкъхэм къанэмыщӀауэ.
Теплъэр
Анэм елъытауэ нэхъ пӀащэщ, гъэщӀэрыщӀащ, сыджышхуэщ, лъэджажэ кӀыхьщ, шырхэр къуртым дипӀкъым, и цы пхъыжыгъуэри анэм ем къыщхьэщокӀ. Я нэхъ цӀыкӀум — ныбгъуэ адакъэм — г. 120-рэ нэс къешэч, нэхъ пӀащэ дыдэм — хъунгъарым и хьэлъагъщ ч. 6-м нэс.
ЩӀэнхабзэм
Адыгэхэм къалъытэт адакъэм и гупэр унэбжэмкӀэ гъэзауэ гъунэгъуу Ӏумэ ар куэд темыкӀыу хьэщӀэ къызэрыкӀуэнум и нэгъыщэу. thumb|130px|[[Ла Гранхуэла (Эспаниэ) къалэм и дэмыгъэ]] Адакъэм цӀыхубэхэм я щӀэнхабзэм, гъащӀэм къыщыхъу-къыщыщӀэхэм я дамыгъэ куэд къэзыӀуатэ щӀагъыбзэ ирахьылӀэ. Ар нэху щӀыным, сакъыным, къэщӀэрэщӀэжыным, зауэным къыхуезыджэ ижырей дэмыгъэщ. Фрэнджхэм адакъэр къалъытэт щхьэхуитыныгъэм, зауэным, къайгъэм я дэмыгъэу. КъуэкӀыпӀэ мыхуэгъэпсым и илъэс 12 псэущхьэ цыклым къуалэбзухэм ящыщу хэтыр адакъэщ, абы ейщ е 9-нэ илъэсыр. Урысхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэм я дежкӀэ адакъэр мафӀэсым я дэмыгъэщ. Лъэпкъыр къэщӀэрэщӀэжынымрэ сакъынымрэ я дэмыгъу адакъэ теплъэ Кениэ къаралъыгъуэ дэмыгъэм хэтщ.
Республикэ Косово
Республикэ Косова (е Косово; Republika e Kosovës, Република Косово) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Еуропэм хэт. Къалэ нэхъыщъхьэр — Приштина.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Республикэ Косово
Шам
Хьэры́п Респу́бликэ Шам (الجمهورية العربية السورية) — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. И къалэ нэхъышъхьэр Дамаск - дунейспом джылэ здыдэс къалэ нэхъышъхьэхэм я нэхъыжъ.
Хэкумэтхыр
Шамыр КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал, и инагъыр зэрыхъур мин 185,2 км², и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр Хы Курытым и Ӏуфэм Ӏохьэ, и гъунапкъэхэр дырикӀуэхэр: ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ - Ливанымрэ Исраэлымрэ, ипшъэмкӀэ - Йорданым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Иракум, ишъхъэрэмкӀэ - Тыркум.
И шӀыпӀэр лъэныкъуитӀу егуэчыр Ан Нусариа тхым и Ӏуашъхьэхэм, и къуэхьэпӀэ лъэныкуъэр псыкӀэ бэуэ къигъану, къуэкӀыпӀэр гъушъэгъу ишъу. Къуэладжэшхуэ шӀыгуфӀ илъу и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, км 130-кӀэ ирикӀу тыркуэй гъунапкъэм щыкӀэдзауэ Хы Курыт ӀуфэмкӀэ ирокӀуэ ливиэ гъунапкъэм нэс. А хэкум дежь къэралым и аграриу хъуар хэту джыпӀэ хъуну.
Къэралым и псы нэхъ иныр Еуфрат, абым 80% къэралым псыуэ иӀэр хэлъ, И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псы нэхъ инхэр Балихрэ Хабуррэ, Тыркуэйм къыхожхэр. ИжьэмкӀэ хэлъадэ псыхэр гъатхэ къуэдеймра я псыхъуэхэм псы щежэхыр. 1973 гъэм Шамым псыубыд Табакам Дам яшъын яуха, абым псыхъурей Эл Асадыр еӀыгъ, абым и кӀыхьэгъыр км 80 хуэдиз мэхъур и бгъуагъыр км 8 хуэдизым нос.
Хьэйуар нэхъыбэм гъушъэгъу щыт. Курытыгъу илъээсым уэуэ къехыр мм 100-м фӀэкӀкъым. Темперэтурэ курытыр шӀычылэм - +7,2 °C, мэкуауэгъуэм - +26,6 °C.
Тхыдэр
Шамым и тхыдэм бжыгъэрэ яубыдауэ щыта - мысырхэм, канаанхэм, арамейхэм, Ӏэссирийхэм, вавилонхэм, къажэрхэм, алыджхэм, урымхэм, набэтейхэм, византийхэм, хьэрыпхэм, джорыдзэхэм, яужым Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэта.
ПхъэцӀыч
ПхъэкӀы́ч иэ пхъэцӀы́ч — адыгэ мэкъамэ Ӏэмэпсымэхэм ящыщ, и нэхъыбэм пэмыкӀ Ӏэмэпсымэхэм ядеу кӀуэр (къэзанпшынэ, шыкӀэпшынэ, къамыл). МакӀыу пхъэкӀычхэр уэрэдхэм ядокӀыгъур. И макъыр, и лъэшыгъуэр нэхъыфӀу къыздыхэкӀыр мэкъамэ Ӏэмэпсымэ гупым щадеуэм ядежь. ПхъэкӀычым мэкъамэр кӀеубыдэр, егъэзандэ, псалъэжъым зэржьиӀэмкӀэ — ПхъэкӀычыр мэкъамэм и щӀопщ
Тхыдэр
ПхъэкӀычыр къызхэкӀам хъыбар бжыгъэ лъэпкъым хэлъ, абыхэм ящыщ зыр Нартхэм ятеухуа, ауэ, тхыдэм и щӀэныгъэмкӀэ арэзыгъуэ имыӀу щыт.
Нартхэм я хъыбархэм зы къэӀохугъуэ хэлъ, пхъэкӀычыр къэзхэкӀам теухуауэ. А хъыбарим къызэриӀуатэмкӀэ нарт Ащэмэзым къигупшысауэ щыта. Тхуэшэм и пхъэмб зытӀущ иупсауэ, зэбгъэгуилъхьэхэри я зы лъэныкъуэмкӀэ зэкӀэришъахэ. Ащэмэз зэригугъэтэмкӀэ къамылым и макъыр нэхъ дахэ хъут пхъэкӀычыр дэкӀыгъу щытмэ.
ЛӀэщӀыгъуэ XX ипэкӀэ, пхъэкӀычхэм хэт пхъэмбгъухэм я бжыгъэр макӀэ дыду хъут, плӀы нэхъ хэмыту я сурэткӀи бгъуэху, гъуму щытхэт. ЛӀэщӀыгъуэ XX и 30 гъэхэм щыкӀэдзауэ пхъэмбгъухэм я бжыгъэр 3-5 нэсу хъыбар къыносхэр, ЕДЗ-м яуж зэманыгъуэм пхъэкӀычым и пхъэмбгъухэм я бжыгъэр блым нэса, иджырейхэм я бжыгъэр 6 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, я сурэткӀи нэхъ Ӏузу икӀи псыгъуэху.
ЗэфӀэтыкӀэр
ЗэхъуэкӀыгъуэ къехъулӀауэ хъуар пхъэкӀычым и нэхъыбэм зытеухуахэтэр хуэгъэзэным шъхьэкӀэ пшынэ зэгъусу зыдеуэм. Пхъэмбгъу — «пхъэмбгъупӀокӀэ цӀыкӀу», кӀыхьхэр занкӀыу зэгуэхьу щытыфынухэ иэ я кӀапэм идежькӀэ нэхъ пӀакӀэ хъуху. Пхъэмбгъухэм я зым къу фӀэт — «утыкӀ» иэ «пкъы». Пхъэмбу хъуар фэрыпскӀэ утыкӀым пышъахэ. И къур (утыкӀыр) къабзэдыду джафауэ щытын хуэй, Ӏэм банэ химыхуэн щъхьэкӀэ иэ псыбыб имышъыным.
Пхъэмбгъухэм я гъумагъыр я кӀыхьагъымкӀэ зэхуэмыду щытхэ, нэхъ зэв мэхъухэ фэпсыр здидзам дежь. Апхуэду кӀыщытыр пхъэмбгъухэр нэхъ хуиту «зэкӀэлъэлъыным» шъхьэкӀэ.
ШъэныгъэлӀхэм зэщымыщ гъэхэм пхъэкӀычым и сурэтым и тепсэлъыхьыгъуэ къагъэнахэр зэшъхьэщокӀхэ, абым хуэду:
Сэтэней (удз)
Сэтэней (лат-бз.: Filipendula ulmaria, ур-бз.: Таволожник) — къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ, Еуропэмрэ Къуэхьапэ Азиэмрэ игубгъуэхэм къыщокӀыр.
ЗэрзэфӀэтыр
ГъэбжыгъэкӀэ псо удз-къэкӀыгъэ м. 1,5 - 2 илъэгагъу, жэпкъ зандэ, къуэлэн, дамэрэ къудамэрэ бжыгъэ пыту иӀа, лъабжъэр лъахъцу щыту, зэкӀэкӀэжу.
Тхьампэхэр гъэчхэм пыту къытокӀэ тӀурытӀу щырыщу игъунэхэмкӀэ, зы ин пашъхьам иту. ЯшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀу, цӀанлъу щытхэ, якӀагъымкӀэ удзыфэху, пхъашу. Тхьампэшхуэхэм я зэхуакум тхьампэцӀыкӀу дзасэу ядэт.
Шам
Тхыдэр
Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Уэсмэн империэр кӀэху зэгуэхун кӀедзэ. 1920 гъэм хьэрып пэштыхьей Шам мэхъур и пэхтыхьу техьэр Фейсал I-й Хашимий лъэпкъым щыщ, яужым Иракум и пэштыхь хъуа. Шамым хуитыныгъэ куэдрэ иӀэкъым. Мазэ зытӀущ текӀауэ фрэнджыдзэм Шамыр оккупациэ ешъыр. 1922 гъэм Лъэпкъхэм я лигэм унафэ къыдегъэкӀ Тыркуэйм Шам лъэныкъуэгъу иӀыгъар Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ яхуигуэчу. Британиэшхуэм Йорданымрэ Палестинэмрэ лъыса, Фрэнджым - иджырей Шамымрэ Ливанымрэ. 1936 гъэм Фрэнджымрэ Шамымрэ тхылъ кӀатхэ Шамым и хуитыныгъэр къыхэкӀыу абым, ауэ 1939 гъэм Фрэнджыр кӀогъуэжьри игъэзанкӀэкъым тхылъым кӀитхар. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм Фрэнджым и къэрур мэкӀуэдыр, Шамым зыкъэӀэтыгъуэ йокӀуэкӀ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ.
Сэтэней (удз)
КъыздэкӀыр
Еуропэм (Скандинавым, Еуропэ Курытым, Атлантик океаным иӀуэм Ӏулъ къэралхэм, Укрэинэм), Азиэм (Азиэ Курытым, Азиэ ЦӀыкӀум, Монголым).
Шам
Тхыдэр
1941 гъэм фокӀадэм и 27-м Фрэнджым хуитыныгъэ ирет Шамым.
Сэтэней (удз)
КъыздэкӀыр
Урысейм иеуропей лъэныкъуэм, Къаукъазым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.
Шам
Тхыдэр
Шам хуитым и президенту техьар Шукри Ӏэл Куватли. 1947 гъэм парламентым лэжьэн щӀидза. Президентым и ӀэнатӀэгъу къэрууэ хъуар Шамым и Лъэпкъэгъу-социал партиэ.
Сэтэней (удз)
КъыздэкӀыр
Нэхъ кӀасу къыздэкӀыр губгъуэ, мэзкъуи, псыпцӀэхэм-псы ннэхъыбу шӀым здыкӀэтхэм ядей.
Шам
Тхыдэр
1948 гъэм шамыдзэм лъэныкъуэгъ иӀыгъу хьэрып-исраэл зауэм хэта, хьэрып къэрал зэгуэтхэм ирагъэжьам.
Сэтэней (удз)
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ Категориэ:Хьацыбанэхэр
Къанокъуэ Арсен
Къанокъуэ Арсен, Башир и къуэ - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и Президент.
Биографиэ
Къанокъуэ Арсен 1957 гъэм Шытхьэлэ къуажэм къыщалъхуащ.
1981 - 1983 гъэхэм армэм къулыкъу щищӀащ.
2005 гъэм, фокӀадэм и 28 КъБР-и и Ӏэтащхьу япу хахащ, 2010 гъэм етӀану хахыжащ.
2013 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым КъБР-м хахащ.
Унагъуэ
Щхьэгъусэ Фатимэ, Муаед ипхъу; и пхъу Мадинэ, и къуэ Альберт, и пхъу Аминэ.
ПхъэцӀыч
ЕуэкӀэр
ПхъэкӀычэуэхэм джэгухэм, ансамбылхэм хэтхэм, нэхъыбэм пхъэкӀычитӀ яӀэхэ, пхъэмбгъухэм я бжыгъэр зэшъхьэщыкӀху. ӀэсэмэгумкӀэ пхъэкӀыч пхъэмбгъуих хъур яубыд, ӀэижьэмкӀэ пхъэмбгъу 7-8 хъур яубыд. Апхуэдэ тӀурытӀ пхъэкӀычхэм я сурэтри я инагъри зэхьчу щытхэ псомкӀи.
Къанокъуэ Арсен
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къэрал лэжьакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ къэрал лэжьакӀуэхэр
Шам
Джылэр
Шам джылу дэсым и бжыгъэр 2007 гъэмкӀэ зэрыхъуар 19 405 млн цӀыху. Хэрыпхэр 80% мэхъу дэсу хъуам. ПэмыкӀ лъэпкъ нэхъ ину бжыгъэкӀэ кӀуэр курдхэр - 10% мэхъухэр, ябыхэм я нэхъыбэр къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэсхэ, куэдым я бзэр зэрахьэхэ, Ӏэссирийхэр 3% мэхъухэ. Адыгу мин 400 хуэдиз дэс, ермэлыуэ мин 200 хуэдиз, ингучу минитху хуэдиз. А лъэпкъхэм щымыхъукӀэ Тырку гъунапкъэм и лъэныкъуэм дежь къалэ Хьэлебымрэ Латакиэмрэ мин 900 хуэдиз тырку дэсхэ.
Экономикэр
ЭкономикэмкӀэ къэралым и Ӏохур къэлъытэгъуэкӀэ фӀыуэ зэфӀэту щыт. ВКӀуП-ыр зэрыхъуар млрд 71, 7 АШЗ-м и доллару, ВКуП хэхъуэкӀэр 2005 гъэм зэрыхъуар 2,3%.
Къэралым фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щытхэр: фатэгыным и экспорт, фатэгын къыкӀэхыныр хохъуэ кӀэлъыгъуэ кӀэуэ зэрагъуэтам шъхьэкӀэ, къыдэгъэкӀыгъэуэр хохъуэ зэпимыуду, аграриэр лъэшу, сэбэпыгъуэкӀэ зэфӀэгъува.
Къэралым и лъэпауэгъуэхэр: дзэ Ӏыгъыным уасэшхуэ техуэхэм экономикэм йохьэлъэкӀ куэду, коррупциэр, хамэ къэралхэм я инвестициэ зэримыӀэр, джылэм и хэхъуэкӀэр ину зэрекӀуэкӀыр, псымкӀэ хуэныкъуэгъуэ зэкӀэлъыпыт, лэжьапӀэншу (20%), реформэхэр хому зэрекӀэкӀыр.
Администрацэ гуэчыгъуэр
Шамыр куей 14-кӀэ мэгъуэчыр, абыхэм я тхьэмадэхэр къэралкӀуэцӀ Ӏохугъуэ министериэм хехыр, куей къэс езым и парламент иӀэ. Кунейтрэ куейр Исраэлым оккупациэ ишъауэ иӀыгъ, куейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр ЛъЗ-ым и ӀэнатӀэм кӀэт.
Дзэр
Къэралым и нэхъышъхьэ дзэзэшэр прдезидентыра. Къулыкъур дзэм еджэгъуэкӀэ яхьыр. Шъауэхэр илъэситкӀэ яхьыр къулыкъур я ныбджыр илъэс 18 щырикъум, ауэ, шъауэ дачым зыкъуэш иӀу щытмэ, имыӀэмэ унагъуэр зэӀыгъу рауэ къалъытэри къулыкъу хьыныр техуэкъым.
Дзэм и бжыгъэр зэрыхъур мин 320 цӀыху (16-рей дунем).
Совет Зэгуэтхэр щызэхэкӀахэм, Шамым япэреуэ дэӀэпыкъутэр ӀэшэкӀэ къэралым и дзэм и Ӏохур Ӏэуэ зэӀыхьат, иджыпсту Урысейр аргуэру япэреуэ щыт Шамым Ӏэшэ къыздищэхур.
Дзэр зэрзэхэкӀыр: ЗекӀуэдзэ, Уэгузауэдзэ, Хыдзэ, Уэгу теуэгъуэм пэщытыдзэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Шам
Мэз
Мэз - къэкӀыгъэ лъагэ зэмылъэужьыгъуэкӀэ щӀэхъума щӀыщхьэфэм щыщ щӀыпӀэхэр. Мэзым къэкӀыгъэхэм хэтыу псэушъхьэхэр щопсэу.
Урысыбзэ
Урысыбзэ (русский язык) — Урысейм и бзэ нэхъыщхьэщ. Урысыбзэм Урысейм ис урысхэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ. Урысыбзэращ лъэпкъ зэмылӀэужьыгъу Урысейм исхэр зэрызэпсалъэр.
ПсыӀэрышэ
ПсыӀэрышэ — ӀэрыщӀу ящӀа псы артериэ, хы марштрутхэр хагъэщӀын щхьа ерэ псым и кӀуэкӀэр яхъуэжын щхьа яухуауэ.
ПсыӀэрышэхэр зэрызэхадзхэр
ПсыӀэрышэхэр къызэрагъэсэбэпхэм елътауэ, ахэр зэхадзхэр.
Ижьыжь лъандэрэ хадэхэкӀхэм щхьа мелиарациэ псыӀэрышэхэр ящӀ, ар аткӀэ еугуэш ирригционэкӀэрэ (псыӀэ щӀын) дренажнэкӀэрэ (гъэгъушын). Ирригационнэ ПсыӀэрышэхэр псыхэр гъушыпӀэ щӀыпӀэхэм яшэ, дренажнэ псыӀэрышэхэр псыӀэ здэкуэд щӀыпӀэхэм псыр ираш.
Псышэ псыӀэрышэхэр цӀыху гъушыпӀэ щӀыпӀэхэм щыпсэухуам псы ирафыныр иррагъакӀуэр.
Энергетикэ псыӀэрышэхэрмкӀэ псым ежэххэм псы къыхашри, ГЭС-хэм хуашэхэр.
Хыхэмрэ хышхуэхэмрэ зэпызыщӀ псыӀэрышэхэр яугуэш ӀухакӀэрэ шлузэкӀэрэ.
Ӏуха псыӀэрышэхэм зэпащӀэ псылъитӀ зи уровен зэхуэдэхэр. Апхудэ псыӀэрышэхэщ псалъэм папщӀэ Суец е Коринф псыӀэрышэхэр.
Шлузэ псыӀэрышэхэм зэпащӀэ псылъитӀ зи уровен зэхуэмыдэхэр. Апхудэ псыӀэрышэхэм нэхъ цӀэрыӀуэхэщ Панамэ псыӀэрышэмрэ Кил псыӀэрышэмрэ.
Бежтахэр
Бежтахэр (беж-бз. бежта) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, бежтабзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 7, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 6, 184) Дагъыстэным исщ.
ПсыӀэрышэ
ПсыӀэрышэхэм я щытыкӀэхэр
ПсыӀэрышэхэм я формэхэр зэмылӀэужыгъуэ Ӏэджэуи щытынкӀэ хъунущ. Ауэ иджы ящӀ псыӀэрышэхэм нэхъ къагъэсэбэпыр трапециэ е полиогонал щытыкӀэхэр, кхъухьхэр нэхъ тыншу щызекӀуэнхэ щхьа. Абыхэм нэмыщӀ псыӀэрышэхэр щащӀкӀэ нэхъ къагъэсэбэпхэм ящыщхэщ плӀимэ, ныкъуэхъурей, параболэ формэхэр.
ПсыӀэрышэхэм тращӀыхьхэр
ПсыӀэрышэхэр щащӀкӀэ абыхэм ахэр нэхъыфӀу ягъэлэжьэн щхьа тещӀыхьыгъуэ куэд тращӀыхь. А тращӀыхьхэр гупищкӀэ бгуэш хъунущ.
ПсыӀэрышэхэр искусствэм къызэрыхагъэшахэр
ПсыӀэрышэхэр ижь лъандэрэ къызэрагъэсэбэпым щхьа, искусствэм абы епхауэ сурэт ящӀа куэд щыӀэщ.
Литературэ
Категориэ:ПсыӀэрышэ
Къуажэ жылагъуэ
Къуажэ жылагъуэ — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэ е зы къуажэ, е къуажэ гуп зы административ щӀыпӀэ зэхагъэхьахэр. Апхуэдэ къэхъугъэхэм я къуажэ унафэщӀ езыхэм къыхахыж яӀэщ, илъэс хэхакӀэ къыхаххэу. Къуажэ тӀысыпӀэхэр муниципал къедзыгъуэхэм хохьэхэр.
Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм къызэрибжамкӀэ, Урысейм къуажэ тӀысыпӀэу 18 883 иӀащ.
Къуажэ тӀысыпӀэ къажэ зытӀущ зэхиубыдэхэм, зы къуажэ нэхъыщхьэ яӀэщ, а къуажэ я къуажэ тӀысыпӀэм и унафэщӀ унэхэр дэту. Къуажэ тӀысыпӀэ къуажэ куэд зыххьэхэм я гъунэхэр къыхагъэщ, къуажэ абы хэтхэр зэрызэпхам, я пэжыжагъхэм елътауэ.
Къуажэ тӀысыпӀэм дэс цӀыхухэм я бжыгъэхэр зы бжанэм щыщӀэдзауэ 15-20 миным щӀигъухэм нэс нэсынкӀэ хэлъщ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Къуршыпс
Къуршыпс е Курджыпс (Курджипс) — Урысейм хэт Адыгеймрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэгуащэм хэлъадэу, Лэгъунэкъуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Лагунэ
Лагунэхэм зэхуэщӀа щӀыкӀэ зэраӀэм щхьа, ахэр бзухэм, бдзэжейхэм, хьэкӀэкхъуэкӀэхэм я хъумэпӀэу щытщ. ЭкологиэмкӀэ нэхъ пщӀэ зиӀэ лагунэхэр дуней хъумапӀэ организациэхэм яхъумахэр.
Норуегиэ
Норуегиэ е Норвэч (Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Осло.
Лагунэ
Лагунэм псы куэд хэлъадэу щтымэ, абы и псыр псы хэлъадэм ещхьу мэхъури хым и псым ину къащхьэщыкӀыу мэхъу. Псалъэм папщӀэ Курш е Калининград хыжьэхэр. Апхуэдэм деж ахэр я щытымкӀэ тэманхэм нэхъ ящхь мэхъухэр. Хы ФӀыцӀэрэ хы МыутӀэрэ я хы Ӏуфэм Ӏут тэманхэм я нэхъыбапӀэм я щытыкӀэр апхуэдэщ.
Норуегиэ
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Норвегиэ
Алеутыбзэ
Алеутыбзэ (але-бз. Unangam Tunuu ; Aleut language, Unangan language) — эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, Алеут псэлъэкӀэр группэм хэту.
Лагунэ
Абы нэмыщӀ лагунэхэр езы-езыурэ къохъу хым къытрах щӀыпӀэхэм деж. Псалъэм папщӀэ Нидерлэндхэм я лагунэхэм я нэхъыбапӀэр апхуэдэущ къызэрыхъуар.
Алеутыбзэ
Алеутыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 150 хуэдиз.
Лагунэ
ӀэрыщӀ лагунэ
Иджырей зэманым, кӀуэхукӀэ нэхъ зызужьа къэралхэм я хы Ӏуфэм ӀэрыщӀ лагунэхэр ӀуащӀыхьу щӀадзэащ.
Алеутыбзэ
Тхыбзэр зэрщыт — латинрэ кирилл хьэрыф.
Алтай Актел
Алтай Актел (Алтайский Актел) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Сомам хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Алеутыбзэ
ПсэлъэкӀэ
ПсэлъэкӀэ :
Лагунэ
ӀэрыщӀ лагунэ
Псалъэм папщӀэ Дубай къалэм и кӀуэцӀ дыдэм хуэзэу дунейм и нэхъ ин дыдэ ӀэрыщӀ лагунэ иращӀыхь. .
Нэхъ ин лагунэхэр
Дунейм и нэхъ ин лагунэхэр Бразилэм и ипшэ лъэнакъэумкӀэ щыӀэ лагунэхэращ. Ауэ иныкъуэхэм Тыркуменистэным и хыжьэ Къарэ-Богаз гуэлыр лагунэу ябж. Апхуэдэу хъумэ дунейм и нэхъ ин дыдэ лагунэу а хыжьэращ хъуащ.
Ауэ Еуропэм и лагунэхэр инагъкӀэ абыхэм къакӀэрыхухэми, дунейм ахэр нэхъ щыцӀэрыӀуэхэщ.
ТехьэпӀэхэр
Лагунэ
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хыжьэ
Къэбэкъауэ
Къэбэкъа́уэ — геологиэм къыхэкӀыу щӀыщхьэфэм и «бэгыгъуэ», магмэм и къикӀыпӀэ мафӀэпс, къэбэкъауэ гъуэз уэу, къэбэкъауэ мывэ хъууэ.
ЩӀэныгъэ къэбэкъауэхэм пылъхэм я цӀэр — вулканологиэ, геоморфологиэ.
Къэбэкъауэхэр я теплъэхэмкӀэ (мэӀуху, страто, танж), я активагъымкӀэ (гызхэр, жехэр, укӀыфахэр), здыхэтхэмкӀэ (щӀыщхьэм, псыщӀагъым, мылэщщӀагъым).
Категориэ:Къэбэкъауэхэр Категориэ:Дуней гузэвэгъуэхэр Категориэ:Геологиэ
Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ
Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ (инджылыбзэкӀэ Unesco — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — Лъэпкъ Зэгуэт Организациэм къытекӀауэ щыт. Щашъар 16 шъакӀуэгъуэм 1945 гъэм дуней псом хуэсакъыну шъэныгъэм, еджэным, културэм, коммуникациэхэм теухуауэ, ядэӀапыкъуну. И конституциэр пӀэм щыувар 4 шъакӀуэгъуэм 1946 гъэм, 20 къэралхэм хагъэкӀуэтыкӀауэ. Унэнэхъышъхьар Париж дэт, нэхъышъхьу тетыр Ирина Бокова, Болгариэ къэралым щыщ.
Зыпылъхэр цӀыхухэм я зэфӀэувэкӀэр, лъэжьыгъэр, културнэ шъэныгъэхэр нэхъ ин щашъкӀэ нэхъ щыхэхъуэкӀэ я лъэпкъ хабзэхэр ямыгъэкӀуэду, зарахьурэ ахэр яшъынум, еджэныр дуней псом и лъэныкъу хъуам яӀану пылъхэ.
Еджэныгъэм идежь организациэр нэхъ зыпылъыр егъэджакӀуэхэм, унагъуэхэм, унэхэм я зэхэтыкӀэр проэкт яшъурэ, школхэр яшъыну абыхэм яхуэныкъу хъуар якӀэтыну еджэфын, лэжьэфын шъхьакӀэ.
Културэм и елэжьэныр зытегъэпсыхьар хабзэм нэхъ пылъыну-зэрахьану лъэпкъ тхыбзэ зымыӀахэм я усэхэр, хъыбарыжъхэр тхылъу къыдагъэкӀыну, тхыдэхэм иратхэну, тхылъ еджэныр джылэм къаублэну.
Носаппу
Носаппу (納沙布岬) — Хоккайдэ и ныкъуэтӀыгу Немурэ телъ къуапэ. Административнэу Хоккайдэ регионым и Немурэ куейм хохьэр. Къуапэр Японэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэуэ щытщ.
Къуапэр Совет ӀузэвымкӀэ къыгуъгъэщхьэхукӀащ Урысей и МащӀэ Курилэм хыхьэ Сигналнэ, Рифовэ, Сторожевой тӀыгухэм. Ахэм аткӀэ а тӀыгу гупым я нэхъ ин тӀыгу Танфилевэ тӀыгур щылъщ.
International Hydrographic Organization зэрилъытэмкӀэ Носаппу къуапэ щыщӀэдзауэ Лопаткэ къуапэм нэс Курилэ тӀыгухэмкӀэ Хы Охотскым и къуэкӀыпӀэ гъунэр ирокӀуэ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Азиэм и къуапэхэр Категориэ:Япон и хэкумэтх
Куритиба
Куритиба (Curitiba) — Бразил и къалэ. Джылу дэсыр — 1 828 092 цӀыху (2008), Ӏувагъыр — 4.202,83 цӀыху/км². И инагъыр — 430.9 км².
Мэз псыӀэ
Мэз псыӀэ - ар тропикхэм, экваторым пэгъунэгъу щӀылӀэхэм щыӀэ мэз зэмылӀэужьыгъуэщ. Абы апхуэдэу еджэ щӀэхъуар зэманым и нахъыбэм уэшхыр къызэрешхыр, щӀыр зэрынэхъцӀынэр, хьэуар зэрынэхъпсыӀэр. Ар апхуэдэу щӀэхъум мыхьэнэ Ӏэджэ пылъщ: жьы къепщэр, хыхэр зэрыпэгъунэгъур, дунер зэрымыщӀыэр, илъэсым и къыхьагъкӀэ махуэ кӀыхьагъыр зэрызэхуэдэр.
Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр
Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр — къаз теплъэ хэкӀыгъуэм щыщщ.
Мыбы къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуи 112-рэ, абы щыщу Урысейм ущыхуозэ 41-рэм. Ахэр я инэгъкӀэ курытщ, е жьгъейщ, пщагуэхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. Я теплъэкӀэ хуабжьу зэмыфэгъухэщ. Куэдым я дамэм ӀэпапӀэ хужь ин хэлъщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ гъуэлъхьэгъуэ зэманым я теплъэкӀэ ину зэщхьэщокӀ, илъэсым тӀо цы япхъыж: гъэмахуэм, бжьыхьэм.
Адыгэ автоном куей
Адыгэ автоном куей (Черкесская автономная область) — РССЗ-м 1928-1957 гъэхэм административ шӀыпӀу къыхагъэкӀыт. 1928 гъэм къыщыкӀэдзауэ Ипшъэ-Къаукъаз къэралым хэтт, 1937 гъэм къыщыкӀэдзауэ Орджоникидзе (Ставропол) къэралым хохьэ (къэралитӀри РСФСУ-м хэта).
Тхыдэ
Мэлыжьыхьым и 30 махуэм 1928 гъэм Адыгэ лъэпкъ куейм автоном куей траӀуэ. Куейм и шӀыпӀэр тӀууэ зэхэкӀт: япэреуэ джылэхэр здыдэс ИнджыджцӀыкӀу, Инджыджышхуэ, Псыжъ джоуэ я псыхъуэхэм, етӀуану къушъхьахъупӀыу Уэрпрэ Чэфырэрэ я псыхъуэхэмрэ Ӏуашъхьэ яшъхьэщытхэмрэ 1957 гъэм шъычылэм и 9 махуэм Адыгэ автоном куеймрэ Къэрэчей автоном куеймрэ Къэрэчей-Черкес автоном куейуэ зэхагъэхьар Ставропол къэралым хэту.
Джылэр
Къэгъэлъэгъуар 1939 гъэмкӀэ Совет Зэгуэт псом и джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ къыхэха
Ишхъэрэ Ӏэсетиэ
Республикэ Ищхъэрэ Ӏэсетиэ (Республикæ Цӕгат Ирыстон-Алани, Республика Северная Осетия-Алания) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Тэрч-къалэ.
Адыгэ автоном куей
Джылэр
ГъэхэмкӀэ и зэфӀэувэныгъэр зэрекӀуэкӀар, шӀыпӀэр гуэчауэ зэрщытам игъусу
Ишхъэрэ Ӏэсетиэ
Хэкумэтх
Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Ищхъэрэ Къаукъазым хэт и гъунапкъхэр: къуэхьэпӀэм — Къэбэрдей-Балъкъэрым Ӏохьэ, Ищхъэрэ — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэм — Ингушымрэ Мычгышымрэ, ипшъэм — Курджымрэ ныкъуэ къэлъытэ Ипщэ Осетиэмрэ. Къэралым и шӀыпӀэр 7987 км² мэхъур.
Къэралым и шӀым сэбэпыгъуэ куэдхэр хэлъ — джэз, дыжьын, известняк, пэмыкӀхэр джоуэ.
Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Фиагдон, Ардон, Гизелдон, Урыху.
Тхыдэр
Лъэхъэнэ курытхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр къэрал Аланиэм хэхьэт. Монгол пхырыкӀыгъуэм яуж 1238—1239 гъэхэм Аланиэр къэрал хуэду хэкӀуэда, и джылэр къушъхьэхэм дэкӀахэ захъуму.
1774 гъэм Ӏэсетиэр Урысей империэм хохьэ. 1784 гъэм Дариял къуэм и гъунэгъу быдапӀэ Тэрч-къалэ халъхьэ, яужым Тэрч хэкум и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.
Жэпуэгъуэ револуциэмрэ советхэм я ӀэнатӀэмрэ Ищхъэрэ Къаукъазым къыхьа яуж 1920 гъэм Ӏэсетиэр тӀууэ ягуэч — ишъхъэрэ лъэныкъуэр УСФСР-м къонэ, ипшъэрэ лъэныкъуэр Курджы ССР-м хохьэ. 1921—1924 гъэхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Къущхьэ АССР-м хэта. Къущхьэ АССР-ыр зэхагъэкӀа яуж, лъэпкъ автономиэхэр яшъу, Ищхъэрэ-Осетиэ автоном куей хъуа, 1936 гъэм Ищхъэрэ-Ӏэсетиэ АССР хъуа.
Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр джэрмэныдзэм оккупациэм иӀыгъа, Тэрч-къалэ и ӀухьэпӀэм идежь къыздагъэувэӀэфахэр.
1990 гъэм Декларациэ къыдагъэкӀ къэрал хуитыныгъэм теухуауэ. РССЗ-р зэхэкӀа яуж, Ищхъэрэ Осетиэр Урысей Федерациэм къыхэна. 1992 гъэм Пригороднэ куейм зауэ къэжьа осетинхэмрэ ингушхэмрэ я шӀы зэпэубыдыгъэм къыхэкӀауэ. Абым и иухыгъэмкӀэ ингушхэм я нэхъыбэр Пригороднэ куейм дэкӀын хуэй хъуахэ.
2004 фокӀадэм и 1, еджэщ 1-ер Беслан къалэм террористхэм яубыда, сабыйхэмрэ, сабыйхэм я адэхэмрэ ядэкӀыгъу (псори нэрыбгэ 1128 хъууэ). Къагъэуахэмрэ урысыдзэхэм штурм ирагъэкӀуэкӀахэмрэ яуж анэмэтхэр къаутӀыпщыжьа, ауэ, нэрыбгэ 300-ым фӀэкӀыу хэкӀуэда, нэрыбгэ 700 уӀэгъэ хъуахэ.
Джылэр
Урысей къэралпсо джылэ бжыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм джылу дэсыр 710275 цӀыху къыкӀэкӀа. Лъэпкъ хэсхэр :
Администрациэ гуэшыгъуэр
АдминистрациэкӀэ Ищхъэрэ Осетиэр куей 8 мэгуэч, зы къалэ республикэ ӀэнатӀэм кӀэту (Тэрч-къалэ). Куейхэр:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ищхъэрэ Осетиэ
БолӀыххэр
БолӀыххэр (бол-бз. буйхади) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, болӀыхыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 6, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Дагъыстэным исщ.
Къалэ жылагъуэ
Къалэ жылагъуэ — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэр къалэ ерэ къалафэ къуажэ. Иныкъуэм деж къалэтӀысыпӀэм хэтынкӀэ хэлъщ къалэм пэгъунэгъуу щылъ къуажэ цӀыкӀухэр. Къалэ тӀысыпӀэхэм мыдрей муниципал къэхъугъэхэм хуэдэуи я къалэ унафӀэщӀхэр яӀыжщ, езы къалэдэсхэм илъэс бжыгъэкӀэ къыхахыжу.
Щхьэлыкъуэ (псы)
Щхьэлыкъуэ (Шалушка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Аруаным хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 53 хуэдиз мэхъур.
Къалэ жылагъуэ
Къалэ тӀысыпӀэ къэхъугъэр Урысейм 2003 гъэм къыдэкӀа унафэмкӀэ яухуащ, ягъэзэщӀэни щӀадзащ абы теухуауэ муниципал реформэ ирагъэкӀуэкӀам иуж.
Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм къызэрибжамкӀэ, Урысейм къалэ тӀысыпӀэу 1 711 иӀащ. Иджырей къалэ тӀысыпӀэхэм я бжыгъэр илъэс къэс хощӀ, абыхэм къалэ куей статус къызэратхэм къыхэкӀыу.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
КӀукӀумяу
КӀукӀумяу — и цӀэджэгъу лъэпкъым хохьэ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЩӀыӀэ дыдэ здэмыхъу щӀыпӀэ псоми щыӀэщ. Лъэтэжкъым. Абгъуэ имыщӀу щогъуалъхьэ нэпкъ задэхэм, гуэнэщ ябгынэжахэм. Моногамнэщ — анэмрэ хъумрэ сыт щыгъуи зэгъусэщ. Къаукъазым деж гъатхэпэ мазэм икӀэм кӀэцӀын яух. Анэм изакъуэ къыреш. ЩакӀуэн щаублэр пшапэр зэхэуа иужькӀэщ.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ дзыгъуэ, шындырхъуо, къуалэбзу, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.
ЦӀыхум и хущытыкӀэр
Удыгъэмрэ губзыгъагъэмрэ я дэмыгъэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:КӀукӀумяухэр
Бабыщ теплъэ лъэпкъыр
Лъэпкъыгъуищу зэщхьэщагъэкӀыжыр:
Тхылъхэр
Категориэ:Къаз теплъэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Амуринка
Амуринка — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Амуркам хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Мард
Мард е Амард (Марта) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Краснодар псыӀэрынэм хэлъадэу, Кхъуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 68 хуэдиз мэхъур.
Гъуэжькуий
Гъуэжькуи́й — атмосферэм и жьыбгъэ лъапэ, пшэфӀыцӀэхэм къыхэкӀыу къехыр, куэдым идежь шӀым къынэсу и теплъэкӀэ пчагъуэ Ӏэгъуапэм ехьчу и бгъуагъкӀэ метрэ пщӀым къыщыкӀэдзауэ шъэм фӀэкӀыфыну.
КъызхэкӀыр
Иджыри къыздынэсым гъуэжькуиир къызхэкӀыр къашъакъым. Мыхьэнэ зытӀущым заху тепсэлъыхь хъуну абым теухуауэ. Гъуэжькуиим и къыкӀэдзэгъуэм мыхьэнищ иӀэ, ахэр: япэреуэ пчэфӀыцӀэм идеж зэришэкӀыу пӀэ ешъыр. Жьы шӀыӀэ пчэм кӀэтыр псынкӀыу ехын кӀедзэ жьы хуабэр зэрихъуэкӀыу. А системэм и энергиэ потенциалыр энергиэ кинетикэ мэхъур жьыр игъэчэрэзын кӀидзурэ. А гъэчэрэзыным и псынкӀагъыр хэхъурэ и теплъэкӀэ жьыр гъуэжькуий мэхъур.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Уэлбанэ гузэвэгъуэхэр
Годоберийхэр
Годоберийхэр (год-бз. гъибдиди) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, годоберийбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 8, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Дагъыстэным исщ.
КӀукӀумяугъуэ
КӀукӀумяугъуэ — кӀукӀумяу лъэпкъщ.
Теплъэр
И теплъэр елъытащ ныбжьым, гъэм. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ, ауэ япэрейр нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэхэр гъуэщ, гъунэхэр хужьыфэ-гъуэжьыфэу. Нэм и хъуреягъкӀэ кусэ фӀыцӀэ къырокӀуэкӀ. Ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ, е хужьыфэщ.
Здэпсэухэр
КӀукӀумяугъуэхэр щопсэу Еуропэм, Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм.
Абгъуэ щащӀ тундрэм, паркхэм, губгъуэхэм — нэхъыбэу тафэхэм, ауэ Къаукъазымрэ Алтаймрэ щогъуалъхьэ м. 2,300-рэм нэс зи лъэгагъ бгыхэми. Абгъуэр щӀылъэм щещӀ.
Мэсей Исуп
Мэсей Исуп (XIX ?) — джэгуакӀуэ, уэрэдус, уэрэдгъэӀу.
Мэсей Исуп щыпсэуар XIX лӀэщӀыгъуэращ. Къыщалъхуа-щылӀэжа махуэхэр нэхъ белджылыуэ къытхуэщӀакъым. Къыщалъхуар, зыдэсар, щыщӀалъхьэжар Андзорейщ (иджы – Лэсчэн-2). КъызыхэкӀар мэкъумэшыщӀэ унагъуэщ. Адыгэбзэм нэмыщӀ, осетиныбзэрэ урысыбзэрэ ищӀэу щытащ. Апхуэдизу гушыӀэрейти, щылӀэм щыгъуи и ӀуэрыӀуэдзыныр хинатэкъым.
Иусам щыщу нобэкӀэ дызыщыгъуазэр «Жамботрэ Екъубрэ я уэрэд» закъуэрщ. А щиусар, хабзэ къекӀуэкӀым тепщӀыхьмэ, е 1859 (Екъуб щаукӀыжа гъэращ), е 1860 гъэращ (илъэс дэкӀмэ фэеплъ уэрэд ирагъэусу щытащ, гъыбзэ хузыхамылъхьамэ) – абы нэхъ гувауэ уэрэд Ӏуэху къаӀэтыжу хабзэтэкъым.
Тхыгъэхэр
Адыгэ уэрэдыжьхэр. Зэхуэзыхьэсыжар КъэрдэнгъущӀ Зырамыкущ. Налшыч, 1979, н. 192-194 (№31).
Гъуазджэ
Гъуа́зджэ — щӀэнщӀапхъэ, цӀыхугъэ ӀэщӀагъэ дуней зэхэтыкӀэ гъэлъэгъуэн мыхьэнэ зезыхьэр.
Гъуазджэм щӀэныгъэми хуэду и гъуазэр дунеир гъэпсын, щӀэныгъэмкӀи хуэду динымкӀи хуэду. Гъуазджэм гурыӀуэгъуэ ин хэлъ, сыт хуэдэ щӀэныгъэми Ӏэшъагъэ ин зиӀэм хэплъхьэ хъуну псалъэр.
ЦӀыху лъэпкъыгъуэ псомкӀэ гъуазджэр дуней щытыкӀэм и гъэлъэгъуэныгъуэ Ӏэшъагъу щыт гупшысэгъуэм и Ӏэмэпсыму, зы цӀыхум зэрилъагъум хуэдуи цӀыху хъуами хуэдуи.
Категориэ:Гъуазджэ
Сэшхуэ
Сэшхуэ иэ сащхъуэ иэ сащкуэ — Ӏашэ кӀыхь упкӀэ-хэсэм ящыщ, и зы лъэныкъуэмкӀэ гъэджэнауэ, тӀэкӀу гъэчауэ щыту. И пэр лъэныкъуитӀымкӀэ гъэджэнауэ щыт, и кӀыхьэгъымкӀэ зы метырым фӀэкӀкъым. Адыгэ сэшхуэдыдэхэр псынкӀыу щытхэт ( адрей лъэпкъхэм яшъхэтэр нэхъ хьэлъу щытхэт ).
КӀыр здиухым гъэчауэ, тӀууэ зэгуэкӀыу щыт, ипэмкӀэ Ӏэр зыхъумэн хуэгъэсэбэпауэ пари иӀэкъым, абыкӀэ сэшхуэр нэхъ къыхагъэкӀ адрей Ӏэшэхэм. Салъэр пхъэм къыхэшъыкӀа, фэ телъу. Къэгъэча лъэныкъуэм фӀэдзапӀитӀ зэпэщылъу тету.
ЗэрзэфӀэувам и тхыдэ
Япэреуэ сэшхуэр Ӏашэ мылъапӀэ хуэду къежьат зукӀуэ-шухэм шъхьэкӀэ, джатэм ипӀэкӀэ. Япэрей сэшхуэхэр XII-XIII лъэхъэнэм щыщхэ. Яэпэреуэтхылъ-тхыдэм щытхар къаӀуэту 1625 гъэм, и гугъ зышъар Джованни де Лука. Гын-Ӏашэхэр зэрахьэн зэр кӀадзэрэ, афэхэри зэрахьэн хом-хомурэ щагъэтт, абы шъхьэкӀэ сэшхуэр кӀэх джатэм ипӀэм иува. Япэреуэ ар Каукъазым щекӀуэкӀа яужым Урысейми хъыщыхъуа, сэшхуэр цӀэрыӀуэ абым щыхъуауэ. Япэреуэ сэшхуэр Ӏэшэ хуэду Тэрч къэзакъхэм фашэм дэкӀыгъу зэрахьэн кӀадза, яужым XIX лъэхъэнэм урысей шуудзэпсом и фашэм фӀэлъ Ӏэшэ хъуа.
Категориэ:Ӏэшэ
Мифологиэ
Мифологиэ иэ гъэсэпэтхыдэ — филологиэ шъэныгъэм и зы къудаму щыт, пэсырей гъэсэпэтхыдэмрэ хъыбарыжъхэмрэ: миф, эпос, таурыхъхэр зыджыр.
КъызхэкӀахэр
Мифологиэр и нэхъыбу хъуам лъэпкъ псоми диным епхауэ щыт.
Куэдым ядежь псалъэр къызэрагъэшъхьэпэр пэсырей динхэм щатепсэлъыхьхэм ядежь, псалъэм папшъу: алыдж мифологиэ, урым мифологиэ, скандинав мифологиэм яхуэду. Ауэ, гулъытыгъуэ етын хуей шъэныгъэлӀ гуэрэхэм ящыщхэм скандинавхэмрэ келтхэмрэ я гъэсэпэтхыдэхэр таурыхъ къуедеуэ къалъытэм, адрейхэм ахэр диныжъу щытху гулъытэгъуэ ярат (мэжусиикӀэм еплъ). Апхуэду хъуну лъэпкъ гуэрэм (Ипшъэ Америкэ индейхэм я мифологиэрами) и мифологиэр къапшту анализ ептмэ, иджыри къыздынэсым лъэпкъым хэлъыфыну хабзэ гуэрэ зэрихьу и уней диныжъым щыщу.
ЦӀыхухэм я нэхъыбэкӀэ гъэсэпэтхыдэр къалъытэкъым пкъы хуэду, дынхэр къахэкӀауэ: чыристэныгъэ, мыслымэныгъэ, иудэныгъэ джоуэ, гулъытэгъуэ яратхэр зэкӀэлъыпыту зэрыпха къэхъуэлъыгъуэ хуэдэ гупшысэгъуэ иэ пкӀэ зыхуашъ дуней тетыкӀэ гурыӀуэгъуэ.
Абым емылъытауэ, цӀыху куэд атеисту, агностику иэ диным пылъхэми ящыщхэм псалъэ мифымрэ мифологиэмрэ къагъэшъхьэпэхэр гурыӀуэгъуэ халъхьэн шъхьэкӀэ тхыдэ хъыбархэм зи пэжьыгъуэм чэнджэш иӀу къыхэкӀам. Ауэ, цӀыху диным пылъхэм я нэхъыбэм гукъеуэ къыхахыр диныр гъэсэпэтхыдэм къыхэкӀауэ къалъытэмэ, апхуэдэм дежь я гурыӀуэгъуэхэр пцӀы къэлъытэгъуэ япт хъуну, ар диным ебакъуэ мэхъур. Апхуэдэ куэду къохъур чыристэнхэм ядежь, Библиэм ит хъыбархэм теухуауэ, диным пылъхэм а хъыбархэр мифологиэм щыщу къалъытэхэкъым, тхыдэм къехъулӀауэ, а псори екӀуэкӀауэ ягъэувыр, абым шъхьэкӀэ псалъэ «мифологиэр» я дежькӀэ гукъеуэ къэгъэсэбэпыгъу мэхъур.
Тауэ щымытми цӀыхухэм я нэхъыбэр арэзыуэ щытхэ дин къэс гъэсэпэтхыдэ зэхэгъэхьауэ щыту, а гъэсэпэтхыдэхэр тхыгъэ нэхъышъхьэм къахэкӀыурэ зэфӀэуваху; апхуэдэм дежь псалъэ мифыр хъубар мыхьэнэ хуэдэ зэрехьэ, чэнджэш иӀу ауэ ар бгъэзэнкӀэнымкӀэ амалыншу.
Лъэпкъэм я мифилигиэхэр
Мифологиэр бзэм и зы къудамэ къуэдеуэ щыткъым гъашъэми и зы къудамэ, цӀыху лъэпкъэгъухэм яшъауэ.
Елэн
Елэн ( лат-бз.: Vormela peregusna, ур-бз.: Перевязка) — шэрыпӀ псэушъхьэ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщ. КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ КъуэхьэпӀэмрэ Курытымрэ щопсоу.
Ӏэплъэпкъыр
И сурэткӀэ елэныр губгъуэ дзыдзэм ехьч, ауэ нэхъ цӀыкӀу щыт. И кӀыхьагъыр см 29-38 мэхъу кӀапэр хэту. Инхэм я хьэлъагъыр г 370-730 мэхъу. Адрей псэушъхьэ я лъэпкъым хэтхэм елъытамэ елэнхэм я хъухэри я бзыхэри зэхуэдиз, я инагъкӀэ зэшъхьэщыкӀхэкъым. Я кӀыфэр псыгъуэ кӀыхьу щыт, лакъуэхэр кӀэкӀыу, дзыдзэ псоми хуэду. КӀыфэм ишъхьэмкӀэ гъуабджэ-кӀынфӀу щыт, гъуэжь хэпхъауэ. И кӀагъымкӀэ фӀыцӀу щыт. Я нэӀур фӀыцӀэ хужьу зэхэлъ, хужьу я жэм ихъуреягъымрэ натӀэмрэ ирокӀуэ, яужкӀэ еху. Я тхьэкӀумэхэр иныфӀу щытхэ, кӀапэр бэлацэ.
Зэрыпсохэр
Я псоукӀэмкӀэ елэнхэр губгъуэ дзыдзэхэм яхьч. Нэхъ я фӀэфӀыр бджэхьэшъхьэмрэ джэщымрэ, макӀыу махуэхэм мэшъакӀуэхэ. И нэхъыбэм махуэр гъуэм ису ягъакӀуэ. Гъуэр иэ езыхэм къыратӀыкӀ иэ пэмыкӀ псэушъхьэхэм къагъэнауэ ягъуэтхэм иотӀысхьэхэ. Я гъашъэр зэрызу мэпсохэ, щы зэпыхьэнум идежь мыхъумэ. ШӀыпӀэ яубыдхэр зэхэхьэуи мэхъу ауэ ар зэпаубыду абы шъхьэкӀэ зэзау щыхъухэр макӀэ, и нэхъыбэм зэрмылъагъу, зэпэкӀэмыху псоун къыхаху. Згуэрэ къыщытеуэкӀэ иэ лыгъэ гуэрэ къыщыхъумэ и цыр еӀэтри и кӀапэр игупэмкӀэ егъазэ, абы ифэм къытеуам къыгуригъэӀуэн шъхьэкӀэ зэран зэрхуэхъуфынур. Ахэм мыхьэнэ къамыхьмэ елэным и кӀапэ кӀагъым къыреутхыкӀ мэ Ӏэй зиӀэ псы.
Яшххэр
Елэнхэр шӀым зэршъакӀуэм хуэдэ къабзу, я лъэкъутӀым теувэху нэхъыфӀу заплъыхьын шъхьэкӀэ, жыгхэми дэпшеурэ мэшъакӀуэфхэр. Ауэ и нэхъыбэм зэрышъакӀуэр дзыгъуэхэм я гъуэхэм ипшъхьурэ. Зэ шъакӀуэхэр дзыгъуэхэм, жумэрэнхэм, жумэрэн гъуабджэхэм, бзухэм, щындырхъуэхэм, цӀывхэм.
ПцӀащхъуэ
ПцӀащхъуэ — пцӀащхъуэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Пкъы псыгъуэ кӀэ дыкъуакъуэ кӀыхьщ, дамэ папцӀэ псыгъуэщ, пэ кӀэщӀ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀ къару мащӀэщ. НатӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжь-улъиягъафэщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэ жырыфэщ, морафэ и пщэм къырекӀуэкӀыу къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ.
Здэпсэухэр
Къаукъазым щыкуэдщ, мэлъэтэж. Абгъуэ кӀэрещӀыхь унэ блынхэм, нэгъуэщӀ лъэгапӀэхэм. Гъэм тӀо къыреш.
Ӏусыр
Ӏусыр фӀыуэ лъэтэф гъудэбадзэщ.
Адыгэ ӀуэрыӀуатэм
ПцӀащхъуэр, унэбзум хуэдэу, ижь-ижьыж лъэандэрэ цӀыхум и гъуэнэгъуу мэпсэу, и абгъуэр псэуалъэхэмзэрыщищӀынум хущӀэкъуу, и бзэрабзэр нэгъуэщӀ бзум ейм хэгъэгъуэщэгъуейщ.
Абы ди ӀуэрыӀуатэм хуэфащэ увыпӀэ щиӀыгъщ и фӀэщыгъэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ хэха иӀэу. Ар къуажэ гъащӀэм, псынщӀагъэм я дэмыгъэщ, унэбзум, бжэндэхъум яхуэдэу, гъатхэр къезыгъэблагъэхэм ящыщщ, хъыбарыфӀзехьэщ. Лъэтеувэ уэрэдхэм ящыщ зым япэ лъэбакъуэхэр зыч щӀалэ цӀыкӀур къыхуреджэ: Мимэр иухыу пцӀащхъуэ лъэтэну, фызышэ уэрэдым деж щӀалэу къэзышэр Уэредадэ, уэгу пцӀащхъуэщ, уэредадэ, пцӀащхъуэм дохуарзэ.
Адыгэхэр пцӀащхъуэм зэран хуэхъукъым, абгъуэр я пэш блыным кӀэрищӀыхьми, зэрагъэзэгъ. Абы ини цӀыкӀуи щытыкӀэ хуаӀэр псом хуэмыдэу щынэрылъагъущ фӀылъагъуныгъэ хэлъу хузэхалъхьэ къуажэхьхэм: Псалъэжьым щыщхэм къеӀуоху:
Тхылъхэр
Категориэ:ПцӀащхъуэхэр
Чаратанхэр
Чаратанхэр (чар-бз. кӀкӀирди) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, чаратаныбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 10, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 6, 019) Дагъыстэным исщ.
Тафэ
Тафэ (plage, beach) — псымрэ жьымрэ я Ӏерозиэм къагъэхъуауэ, хы Ӏуфэм ерэ дэтхэ нэгъуэщӀ псылъэ Ӏуфэми Ӏулъ щӀы захуэ.
Тафэхэр зэрызэхадз
Тафэ Ӏуфэм Ӏулъым елъытауэ, ахэр яугуэш пшахъуэ, зэхэпща е мывэкӀэщхъ тафэкӀэ.
Иныкъуэм деж гуп хэхауэ ябж къалэм ӀэрыщӀу дащӀыхьа тафэхэр. Абыхэм я нэхъыбапӀэм дыгъэ зебгъэу фӀэкӀа зыщыбгъэпскӀ хъунукъым.
Къызэрагъэсэбэп
ЦӀыхухэм тафэхэр и нэхъыбэм зыщагъэпсэхун, зыщагъэпскӀын, дыгъэ зрагъэун щхьэщ къыщӀагъэсэбэпыр. Абыхэм щхьэ иныкъуэ тафэ Ӏуфэхэм деж жьауэхэр, гъуэлъыпӀэ цӀыкӀухэр е нэмыщӀ гуэрхэр ягъэувхэр. Апхуэдэ тафэхэм «яухуакӀэ» йоджэ, апхуэдэ тыншыпӀэ тафэм имыӀэм «ямыухуауэ» йоджэ. Иныкъуэ «яухуа тафэхэм», хъумапӀэ станцрэ япэ дэӀэпыкъугъуэ пунктрэ яӀэщ.
Тафэхэм цӀыху куэд зэрыщызэхуэсым щхьэ, абыхэм унафэ трагъэхьэ тафэр къабзэу щагъэтыну. Абы къыхэкӀыу тафэр къабзэу щагъэтын щхьэ, иныкъуэ тафэхэм зыбгъэпсэхуну ущыдыхьэм деж ахъшэ ептын хуейщ.
Абыхэм нэмыщӀ тафэ Ӏуфэхэм деж псыр зэры чэнджым щхьэ, абдежхэм деж Ӏэщхэр псы ирагъэфэну Ӏуахуэ, щыгъын щажьыщӀ ерэ икӀи нэгъуэщӀ гуэрхэр щащӀэ.
Спортым епхауэ, тафэхэм деж щрагъэкӀуэкӀхэр — тафэ волейбол, тафэ футбол, тафэ гандбол икӀи нэгъуэщӀ джэгу къом.
Сэбэп зэрыхъухэр
Езы-езыуэ къэхъуа тафэхэм Ӏуфэ зыӀулъхэм я дежкӀэ мыхьэнэшхуэ яӀэщ. Тафэхэм деж псыр чэндж зэрыхъум щхьэ, псым и къарур абдежхэм деж мащӀэ мэхъури, Ӏуфэм Ӏулъхэр ӀуригъэлъэсыкӀкъым.
Абы къыхэкӀыуи тафэ Ӏуфэхэм пэгъунэгъуу пшахъуэ е мывэкӀэщхъ ипшыну ядэкъым. ЦӀыхухэми тафэхэр яхъумэн щхьэ, абыхэм я Ӏуфэхэм деж мол ӀуащӀыхь.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Тафэ Категориэ:Ӏуфэ
Амурка
Амурка — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Обым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
КӀукӀумяу лъэпкъыр
КӀукӀумяу лъэпкъыр — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм щыщщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 123.
ДэнкӀи уащыхуозэ, Антарктикэмрэ хы тӀыгу гуэрэхэмрэ къанэмыщӀа.
Я пкъыр зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей инхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым, яхэт Ӏэпхъуэхэр. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ.
Ныбгъуэ
Ныбгъуэ (лат-бз.: Coturnix coturnix) — псэушъхьа, бзу, мэзджэд лъэпкъым ящыщ.
АплъэпӀкъыр
КӀыфэм икӀыхьагъыр см. 16-20, ихьалъагъыр г. 80-145.
Ицыр пшахъуэфу щыт, шъхьашыгум, кӀыбым, кӀапэцхэм фӀыцӀафу, цыху хэпхъауэ щыт, нэкӀыбым плъыжьу цыхэр щыт. Хъухэм нэкӀур плъыжь-къуафӀцӀафу щыт, бгъэр плъыжь, жэпкъымрэ тэмакъымрэ фӀыцӀэ. АнэкӀэхэм я жэпкъымрэ тэмакъымрэ пшахъуэфэ, псыфу щыт, бгъэмрэ лъэныкъуитӀхэмрэ тет цыхэм гъуабджэ-къуафӀцӀу хэпхъа ( уэгу ).
Здэпсохэр
Ныбгъуэхэр Еуропэм, Африкэм, КъуэхьапӀэ Азиэм, Урысейм къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Байкалым нэс щопсоухэ. Губгъуэхэм иэ къушъхьахэм щопсоу, ШӀымахуэкӀэ Африкэм Ипшъэ-КъуэхьапӀэ Азиэм мэкуэчхэ (Ипшъэ Африкэмрэ Индостанымрэ). Бгъуэ здашъыр, къыздырачыр Еуропэ псомрэ Азиэмрэ, Палестинэмрэ, Ираным, Туркистаным.
Зэрзэпыхьахэр
Удзым къэкӀын зэркӀидзу, ныбгъуэм кӀиин кӀедзэ, хъухэм зэзэуэн кӀадзэ анэкӀэхэм шъхьакӀэ. Ябгъуэхэр шӀым щашъыр. АнэкӀэм дждыкӀэ 8-20 хуэдиз егъэтӀылъ, я фэр псыфу щыту къуафӀцӀэ, гъуабджэ яхэпхъауэ. ДжэдыкӀэхэм махуэ 15-17 тес, хъур хэмыту, изакъуэ къыречыр.
Зэрыпсохэр
Гуэдзыр щыхъум идей ныбгъуэхэр губгъуэмкӀэ хэтысхьан кӀадзэри кӀэху пчэр мэхъухэ. Куэчын щыкӀадзэр шыщхьэӀум икӀэм щыкӀэдзауэ фокӀадэм икӀэм нэгъунэ. Яшхыр нэхъыбу къэкӀыгъэ ( джылэ, тхьампэ-къэтӀэпӀ, гъуэч ), макӀыу цӀыв Ӏамэ
Сурэтылъэ
Категориэ:Ныбгъуэхэр
МафӀэпс (псы)
МафӀэпс е МашӀопсы (Мацеста) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Алыкъуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 17 хуэдиз мэхъур.
Хьэщ
Хьэщ иэ Лиуа́н иэ Аслъэн — класс лӀэужъыгъуэ чэрыпӀхэм ящыщ, шъакӀуэ лъэныкъуэгъу, джэду лъэпкъэгъу, пентерэ унагъуэм хэт лъэпкъитӀым и зым щыщ. Хьэщыхъу хуиту псохэр я хьэлъагъкӀэ 225 кг носхэ, макӀыу 250 кг фӀэкӀыуи щыӀэхэ.
Ӏэплъэпкъыр
Хьэщхэр псэушъхьэ шъакӀуэ мыкуэдым, зэшъхьэщыкӀыгъуэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зиӀэхэм ящыщхэ. Хьэщыхъу зэфӀэувахэм я шъхьэм цыр Ӏуву куэду ятет, я инагъымкӀи бзыхэм куэду яшъхьэщокӀхэр. Хъухэм я шъхьэцыфэр тӀууэ зэшъхьэщокыр къуафцӀу иэ нэхъ хуэсырыху. Гупшысыгъуэ щыӀэ хьэщ сырыхухэр къуафцӀэхэм нэхърэ шэнкӀэ шъэху, хому щытху, ауэ акъылкӀи къуафцӀэхэм ялъэкӀэмыхьэху. Африкэм и лъэныкъуэ гуэрэхэм хъухэр шъхьэцыншэхэ. Эволуциэм и тӀуанэ къыхэкӀыгъуи ар щытыфыну, удз лъагэ гъуам нэхъ шъэху ешъакӀуэфыным хуэгъэсэбэпыгъу. Апхуэду цӀэрыӀуэ хьэщитӀ-цӀыхушх Кениэм щыщхэтэм шъхьэц ятеттэкым. Езы кӀыфэм тет цыр кэкӀыу щыт, и фэр джэбашъхьэмкэ гъуэжьу иэ гъуэплъу щытыфыну, ныбэм дежькӀэ хужьу хъууэ. КӀапэм и кӀэм цы уву кӀышъэ сурэту ятет. Хъухэм я хьэлъагъыр 150 кг щыкӀэдзауэ 225 кг носыр, кӀыфэм и кӀыхьэгъыр (кӀапэр хэмыту) 170-250 см, кӀапэр - 90-105 см, лъэгагъыр - 123 см хуэдиз.
Хъухэм я хьэлъагъыр 20-27 % къохъур бзыхэм ям нэхърэ. Бзыхэм я хьэлъагъыр 120-182 кг хуэдиз мэхъур. КӀыфэм и кӀыхьэгъыр 140-175 см, кӀапэм - 70-100 см. Лъэгагъыр 107 см хуэдиз мэхъу.
Хъыбар къаӀохуауэ щыӀэ хьэщ 272 кг хъууэ яукӀауэ. Нэхъ хьэлъэдыду яукӀатэр 1936 гъэм Трансваал дежь, абы и хьэлъагътэр 313 кг. Ӏэсу яӀыгъ псэушъхьэхэр нэхъыбэм нэхъ ину щытхэ хуиту псохэм ялъытамэ, апхуэду 1970 гъэм Лондон и зоом къалъыта рекорд хьэщхэм я хьэлъагъкӀэ - 375 кг. Хьэщ нэхъ кӀыхь дыдэр 3,3 метрэм нэст.
Индиэ хьэщым и хьэлъагъыр нэхъыбэм 160-190 кг хъухэм, 110-120 бзыхэм, макӀыу 220 кг хъухэр щынэси щыӀэ, бзыхэр 150 кг. Я шъхьэцыр Ӏуву щыткъым адрейхэм яхэм хуэду, икӀи убэлэцакъым и кӀифэм тежьауэ щыт. Мы лӀэужъыгъэри и ӀэплъэпкъкӀэ нэхъ зыӀэкӀэлъу, ечэхауэ щыт, абым шъхьэкӀэ гъуащу куэдым гупшысыгъуэ яшъыр африкэм щыщ хьэщхэм нэхъри нэхъ цӀыкӀуху. Нэхъ кӀыфэ кӀыхь дыду къалъытауэ щытар индиэ хьэщхэм - 2, 92 м.
Шэныр
Хьэщхэм я псэукӀэр адрей джэдуушхуэхэм ям ехьчкъым. Унагуъэ гупышху прайду зэхэсхэ. ШакӀуэхэри чырхэри зыпӀыр нэхъыбэм бзыхэра, хъухэм я хапӀэр здисхэр яхъумэ. Бзыхэм шъхьэкӀэ зэзэуэну хъухэр зэпэувэмэ нэхъыбэм зэзауэхэм ящыщ гуэрэр хокӀуадэ. Прайд гуэрэхэр зы псэушъхьэ закъуэхэм нэхъ ешъакӀуэхэкъым (хьэщ пылхэм ешъакуэ къуэде щыӀэ). Хьэщыхъу зэфӀэувам зэшхыгъу 18 кг лыуэ хуэхъуфыну, пэмыкӀ къэлъытэгъуэкӀэ 31 кг хуэдиз. ЗэфэкӀыгъуэ яӀэмэ пэмыкӀ джэдухэр яукӀ иэ гиенэхэр.
Хьэщхэр губгъуэхэмрэ саванэхэмрэ щопсохэ, зэщъакӀуэхэр псэушъхьэ инхэм, нэхъ кӀасу былымым. Псэушъхьэ инхэр (хывхэр, хъирафхэр) къэубыдынымкӀэ къашъхьэпӀэр гуп псоукӀэ зэраӀэра. Хьэщыбзхэр зэхокӀхэри пӀэ яубыд псэушъхьэ зым игъэщтам адрейхэр зэртеуэным хуэду. Илъэсихым идежь хьэщыр ӀэплъэпкъкӀэ зэфӀэува мэхъур.
Хьэщыбз-теуэ щыэ, псэушъхьэ зэшъакуэм гъунэгъу кӀэкӀокӀуасэри яужым тоуэ, псэушъхьэ яубыдын ягугъэр гупыр гъэпшкӀуауэ здыхэс лъэныкъуэмкэ иху. Хьэщыхъур ящыдэӀэпыкъур псэушъхьэр ин Ӏэуэ щытмэ, къэру куэд щыхуэныкъуэнухэм дежь.
Джэщ хъумэ шъакӀуэгъуэ шэныр зэрахъуэкӀ, хьэщыбзхэр зыр зым яуж иту кӀынфӀым хохьэхэри былымгупыр къахъуреихьыр. Хьэщыхъухэр яхэтмэ зэрдэӀэпыкъур зытӀущ ину мэгъуахъуэри былым псэушъхьэхэр егъащтэри ехур хьэщыбзхэр здыхэс лъэныкъуэмкӀэ.
Зебрэхэмрэ гнухэмрэ куэду щыщэӀэм, хьэщхэр абыхэм нэхъ яшъакӀуэкъым. МахуитӀ-махуищым зэ нэхъ шхэкъым хьэщыр, ауэ тхьэмахуэ зытӀущи мышхэфу щытыфыну. Гъаблэ Ӏэр къыщахуэкуэр псэушъхьэ куэчыгъэр губгъуэхэм щыкӀидзэм де. Апхуэдэм хьэщыбз чыр чэрыпӀ зиӀэр изакъу къэнэфыну былым гупхэр куэчу щыхэкӀым абыхэми яужу прайдри макӀуэхэ.
хьэщхэм яубыда псэушъхьэм и лыр зэхэгъэзыхьэуэ хабзу щыту яшхыр. Япэреуэ ныбэр зэгуатхъри гур, нэгъур, жъэжъейр яшх, яужым лыпцӀэмрэ фэмрэ яшхыр. Адрей шъакӀуэпсэушъхьэхэм ялъытамэ хьэщхэм лыр хуабу щытыхукӀэрэ щашхыр, ушӀыӀуа лыр ямышху къагъанэ. хьэщыхъу нэхъышъхьэр япэреуэ машхэ, шъакӀуэным хэмытами. Шхын куэду щыгъуэтым идежь, и ныбэр изу щытмэ пэмыкӀ хьэщхэри дэшхэфыну, армырамэ адрейхэр ежэн хуэй и ныбэр иригъэкъухукӀэ абы яуж къуэдей я Ӏэхьэр щалъысыр. хьэщ чырхэр псом яуж щышхэхэр, згуэрэ къахуэнэмэ, хьэщыхъу нэхъышъхьэр абым щыкӀэлъыплъ щыӀэ, чырхэм Ӏэхьэ гуэрэ къахуэнэным шъхьэкӀэ.
хьэщхэр есауэ щытхэ шхын бэуэ щагъуэти хъууэ гъаблэ къыщыкӀуэ зэманэгъуи хъууэ, абым шъхьэкӀэ шхын щагъуэтым идежь яшхыфу я ныбэм ихуэм хуэдиз яшхыр. Зи ныбэ ирикъуа хьэщыр женыбашхъуэ мэхъур, прайдыр жейн зэрыгъуэлъым хуэду къалыжьа шхыным идежь зэхосхэр хьэӀуцыдзхэр, дзэлыкъуэбгъхэр, гиенэхэр. Жьауэ ягъуэтмэ хогъуалъхьэхэри абым щожейхэ хьэщхэр иэ удзым хогъуалъхьэхэр, джэщ-махуэм сэхьэт 20 хуэдиз я жейным ехьэр.