cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ
Хьэтхэрэ Хьетхэрэ
И щӀыналъэр тэрэзу ямыщӀэу археологхэр, ауэ ижь-ижьыж асирийцхэм я пащтыхь Нарамсин илъэс миниплӀым щӀигъукӀэ узэӀэбэкӀыжмэ мывэ тхылъым тригъэтхауэ щытам и гугъу щещӀыр илъэс мин ипэкӀэ Ищхъэрэ Месопотамием Уэр Хьэту дзэпщыр я пашэу хьэт лъэпкъыр къызэрыкӀуар. А тхылъым зэритымкӀэ Хьэт лъэпкъыр къикӀауэ щытащ Ищхъэрэ Къаукъазым. Уэр Хьэту и лъэпкъэгъу хьэтуукъуэхэр и гъусэу Фурэ (Евфрат) псы Ӏуфэм къыщохутэ. Ахэм яухуэ къалэхэу Къаргъэмыщ (Каргамыш), ТхьэпсэкӀ (Тхапсек). ИужькӀэ яубыдыр къалэ-къэрал Акад. Мы тхыгъэр иджыри зэ щыхьэт тохъуэр Хьэт Къэралыгъуэр ину, Ищхъэрэ Къаукъазри хиубыдэу зэрыщытам, Хы МыутӀэ нэскӀэ. Хьэтхэр тхьэ куэдхэр ящӀащ. Абыхэм я нэхъ цӀэрыӀуэ Тхьэ куэду сынхэр къегъуэтауэ Тыркуей Музейхэр къагъэлъагъуэщ. Абыхэм Боран тхьэ, ЩӀэгъэкъуэ тхьэ, Зауэ тхьэ сымэхэ яӀащ. Я къэралыр пащтыхьыгъуэрэ пщыгъуэрэ цӀыкӀухэр зыгъэпэщауэ, фӀэщхъуэныгъэ хабзэхэм тепщат.
ЗэрызкӀэ Хьетхэр пэлъэщауи, къэрал дэсхэм я нэхъыбэу хьэтхэр къэнащ. ИкӀэм, илъэсхэр 2000 – 1700 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ Хьэт къэралыгъуэр зэфӀэтащ, абы Хьет лъэпкъхэр къахьащ. Хьэт къэралыгъуэм къыкӀэлъыкӀуэ Хьетхэр щӀэкъузат, я хабзи, я дини, я Ӏуэху зехьэкӀи зытращӀыкӀыжар хьэтхэращ. Индо-еуропеибзэ зыпсэлъауэ Хьетхэр, хьэтхэм зэразэлъэпкъэгъукъым, зэразэблагъэкъым. Ауэ «Хьэт хэку»-кӀэ зэфӀащэгъауэ, Хьетхэри и хэкум къыщыхъуам абыкӀэ зэреджэу къэнащ. Зыкъом дэкӀа нэужь, Хьэтхэр хагъэшыпсыхьауэ е я пӀэхэр дэтӀысхьауэ Хьетхэращ.
Хьет къэралыгъуэр ди дъэхъэнэм ипэкӀэ 1750-1180 гъэхэр щекӀуэкӀащ. А щыгъуэм абы зэужьынэшхуэ иӀат, я къэралыр Анэдолей нэхъыбапӀэмрэ Шамымрэ Ханаанымрэ я щӀыналъэхэм зраубгъуащ. Абы къыхэкӀкӀэ, ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 1300 гъэм, ахэр Мысырым и щӀыналъэхэм я пэгъунэу къыпауващи, Къадыщ зауэм ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 1274 гъэм щрикӀуэкӀащ.
Археологхэм къатӀэщӀыж ныбжьышхуэ зиӀэ кхъэлэгъунэхэр, ахэм къыщӀах Ӏэмэпсымэхэр, Ӏэщэ-фащэхэр, хьэкъущыкъухэр, хьэдэ щӀэлъхьэкӀэхэр, къэна Хьэтыбзэ пычыгъуэхэр нэгъуэщӀхэри белджылэу къэзыгъэлъагъуэр адыгэхэмрэ абазэхэмрэ хьэтхэм зэрагъунэгъу дыдэщ.
НэгъущӀхэм зэрыгупсысымкӀэ пасэрей ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъаз лъэпкъхэм, Хьэтхэрэ Казкихэрэ, зыблагъэ лъэпкъхэм я къуэкӀыпӀэ къудамэр зэрагъэпэщащ. А лъэпкъхэр ипщэ Еуропэм щыщӀэдзэ Атлантик океаным нэс щыпсэуащ. Абы кӀэщӀу баскухэрэ иберияхэрэ этрускхэрэ сымэ защыщащ. Ауэ а лъэпкъхэр къызэтракъутащ индо-еуропей лъэпкъхэм.
ГъущӀ Лъэхъэнэр
Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэм КъуэкӀыпӀэ Еуропэм икӀы Ищхьэрэ Къаукъазым гъущӀ лъэхъэнэ и къежьапӀэщ. Пасэрей Мэуэтей къэралыгъуэм зыбжьанэ гъуэтыныгъуэхэр кӀэрылъхьащ, абы ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-7 нэ лӀэщӀыгъуэхэм я зэхуаку щытащ. Къобан къэралыгъуэ ипэкӀэ пасэрей адыгэ Мэуэтхэр къэралыгъуэ кӀэрылъхьащ. Ахэр ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъазымрэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэм щыпсэуащ. Я къэралыгъуэр илъэс 1200-рэ къэнащ. Абыхэм нэгъуэщӀ ипщэ-къуэкӀыпӀэ еуропэ лъэпкъхэр гъунэгъугъэ иӀащ, икӀы алыдж я жылагъуэхэр хуэзанщӀащ, а жылагъуэхэр ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 7-6-нэ лӀэщӀыгъуэхэм Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм Ӏуагъэуващи, илъэс мин бжьыгъэкӀэ къэнащ. Алыдж Къаукъаз теухуа тхыгъуэхэм я нэхъыбэхэр а лъэхъэнэм щытхащ.
Мэуэтхэр (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ ди лъэхъэнэм е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ)
Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ – е 7-нэ лӀэщӀыгъуэхэм, ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъазым къэралыгъуэщӀу зиубгъуащ. Ащыгъуэм мыбы ис адыгэ лӀакъуэхэм мэуэткӀэ еджэу щӀадзащ. Мэуэтхэм я хэкур ищхъэрэмкӀэ Тэн псышхуэ къыщӀидзэт, Хы МыутӀэрэ Хы ФӀыцӀэрэ ӀуфэхэмкӀэ иридэкӀуейти, абазгэм я щӀыгум еулӀэт. ИпщэмкӀэ Къаукъаз мылылъэ къуршыжьхэм еулӀэт, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ставропол плато жыхуиӀэм нэблагъэт.
А къэралыгъуэм хуабжэу щытащ адыгэ лӀакъуэхэу: тариетхэр, досххэр, дандарийхэр, синдхэр, псесхэр, керкетхэр, ахейхэр, нэгъуэщӀхэр. ЛӀакъуэ къэс езым и щӀыгу гъэнэхуа иӀэжт, щхьэж езым и пщым и унафэми щӀэтыжт.
Пасэрей тхакӀуэхэмрэ хэкумэтххэмрэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ еханэ лӀэщӀыгъуэм лъандэрэ Мэуэтхэм тетхыхьащ, ахэм я щыщу нэхъ гъэщӀэгъуэну ди лъэхъэнэм ипэкӀэ япэ лӀэщӀыгъуэм псэуа хэкумэтх цӀэрыӀуэ Страбон. Археологхэм къатӀэщӀа къалэжьхэм къагъэлъэгъуащ икӀы щыхьэт тохъуэр зэпымыууэ илъэс миным нэскӀэ мэуэт щӀэнхабзэм зиужьурэ зэрыкӀуам.
ИкӀы ахэр нэгъуэщӀ къажэр лъэпкъухэм гъунэгъугъэ хуаӀащ, псалъэм папщӀэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэ щӀэтӀысхьа Кимерийхэрэ Скифхэрэ, икӀы Тэнрэ Индылрэ я зэхуаку щыпсэуа Щэрмэтхэр. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэм я гъунэгъугъэ Ӏэщэхэмрэ шуу Ӏэмэпсымэхэмрэ я гухьэныгъэ щыхьэтлыкъыр къаувэщ.
Ауэ Мэуэтхэм нэхъ пыщӀэныгъэ куу даӀащ Боспор алыдж къэралыгъуэм. Керч хы дэкӀыпӀэм и Кърым лъэныкъуэмкӀи, мэуэтхэм я щӀыналъэ Темэн хытӀууащӀэмкӀи ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 6-нэ лӀыщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ алыджхэр гуп-гупурэ къитӀысхьэн ирагъажьэр. Кърым дэс Алыдж къалэхэр зэгухьэри, ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 480 гъэхэм къагъэхъуауэ щытащ БоспоркӀэ зэджэ къэрал зэгухьэныгъэр. Абы Боспор пащтыхьыгъуэкӀи еджэу тхыдэм хэтщ.
А зэманым Боспор къэрал унафэщӀхэр щӀэкъут щэрмэтхэм, мэуэтхэм, скифхэм зэхущытыкӀэ тэрэз хуаӀэну икӀи ар зэрагъэпэжынум пылът. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 438 гъэм Боспорым пащтыхьыгъуэр Спартокидхэм яубыдри е 2-нэ лӀыщӀыгъуэм нэгъу¬нэ яӀыгъащ. Ахэм я пащтыхьыгъуэм Боспор къэралыгъуэм зрагъэубгъун щӀадзэ икӀи нэхъыбэу апхуэдэ политикэ ирагъэкӀуэкӀыр къуэкӀыпӀэ, къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ щыпсэу лъэпкъхэм ятехьэлъэт. Апхуэдэ политикэр къадэхъури а лъэныкъуэхэмкӀэ Боспор къэралыгъуэм зиубгъуфат, абы къыхэкӀкӀэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 4-нэ лӀыщӀыгъуэм икӀэм нэс мэуэт лӀакъуэхэу дандариехэр, псесхэр, фатейхэр, досххэр Боспор пащтыхьыгъуэм и жьауэм щӀохуэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыгъэ нэхъыфӀхэр
Будда
Будда (санскр. बुद्ध занкӀыу псалъэр зэдзэкӀамэ — «къэплъэжьа») буддадиным — губзыгъэм (бодхи) нэсарэ. ГурыӀуэгъуэ нэхъ зэгъэзэхуамкӀэ Буддар — Сиддхартха Гаутама Шакья лъэпкъым щыщ и сурэтым трахьэ, буддэдин хабзэм къызэриӀуатэмкӀэ диныр абым иригъэжьауэ щыт.
ГурыӀуэгъуэхэр
623 гъэм ди лъ. и пэм щыкӀэдзауэ 543 гъэм ди лъ. и пэм нэс щыпсоуа Сидхартха Гаутамар бодхим нэсар, буддэдиным пылъхэм я нэхъыбэм ар япэрей Буддуи яужырей Буддуи къалъытэкъым. Буддэдин хабзэмкӀэ Будду хэтми хъуфыну, зи дхармэр зэӀусхыфауэ губзыгъэм нэсыфар, и кармэр фӀэгъуэкӀэ ирыригъэкъуамэ. «Уафэгу» тхыдэмкӀэ апхуэдэ бжыгъэ къэхъут. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Гаутама Буддар (Шакиямуни) зыуэ къахокӀыр Буддэ бжыгъэхэм, пэсырей дыдэм къыщыкӀэдзауэ къэкӀуэкӀ зэпытым ди япэрей джыжьэм нэсым. Абы и япэрыту щытар будда Дипанкара, ауэ абы яужырыт буддэм зэреджэр Майтрейя.
Тхыдэм хэт Буддар зэрыхъумкӀэ тхьэуэ щытакъым, егъэджакӀуэ, гъэсэкӀу щыта, сансарам губзыгъэ гурыӀуэгъуэхэр къыхихыфу. А псоми емылъытауэ буддэдиным и лъэныкъуэ гуэрэхэм цӀыхулъэпкъым и дэӀэпыкъуэгъу къыхагъэкӀыуи щыӀэ. ТхьэлъэӀугъэхэм буддэхэми, бодхисаттвахэми, дхармапалахэми, идамхэми, дэвэхэм иэ лхахэм а псоми зэхэдзыгъуэ ин я хуашъкъым. ТӀум щыгъуэ а къэбжэкӀауэ хъуар буддэдин дыдэм ахэр гъашэншэ хъуаху къэлъытэ, гъэшъэгъуэныр, дунем пэмыкӀ дин зы Тхьэнэхъышъхьэ къэылъытэ теткъым, упхуэдэ къэлъытэгъуэ иӀу. Буддэ и егъэджэнхэм я нэхъыбэм Махаяна сутрахэм ящыщхэм паубыдыр диным гупшысыгъу хъуар мы дунем псоми кӀэ иӀу, псоми ухыпӀэ иӀу къэлъытэгъуэ ешъыр, езы Буддэми и гъашъэм кӀэ иӀу (и икӀэрей пӀэ Дхармакаями): а хабзэмкӀэ, сансара закъуэра гъашъэух зиӀу щытыр, ауэ апхуэду езы Буддэ и гугъ пшъыныр — гукъэуэшху къалъытэну, гузэвэгъуэ къыхокӀыр дхармэ гъэсэныгъэхэм я ебэкъуэныр.
«Къэплъэжьыным и ӀэфӀагъыр» — нирвана буддэдиным къызэриӀуатэмкӀэ, дунем псэ зыӀуту хъуар нэсыфыну абым, ауэ ортодокс буддэдиным къызэриӀохумкӀэ нирванам унэсын шъхьэкӀэ цӀыху укъэхъун хуэй. А зэфӀэкӀыныгъэм псори зэрнэсыфыным шъхьэкӀэ буддэдиным и хъыбар бжыгъэм къаӀоху буддэ куэд Ӏэмэ — псэ зыӀут псэушъхьу, кэкӀыгъу, цӀыху... губзэныгъэм нэсыным зыратауэ, нызырхэр зытраӀуауэ.
Ӏэщэ (псы)
Ӏэщэ е Ӏашэ (Аше) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 40 мэхъур.
ЗиландыщӀэ
ЗилэндыщӀэ (New Zealand, Aotearoa) — Хы ТӀыгуейэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Веллингтон.
Категориэ:ЗилэндыщӀэ
Къанжэ
Къанжэ, къандж е къанджэ — къуаргъ теплъэ лъэпкъым хохьэ.
Теплъэр
Къуаргъпщэхум хуэдизынщ. Щхьэр, пщэр, тхыцӀэр, кӀэр — фӀыцӀэщ; ныбэ щӀагъыр — хужьщ; дамэхэм, кӀэм — лыдыфэ къащӀоуэ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ мэз цӀыкӀухэм я гъунэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, псыхъуэ чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэз Ӏувхэм запыӀуедз.
Шэныр
Абгъуэ щӀын пасэу еублэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, апщӀэндэхун хъум ар ехъумэ, шынагъуэ гуэр къыкъуэкӀмэ хъыбар ирегъащӀэ.
Ӏусыр
Ӏусым нэхъыбэу хохьэ хьэпщхупщ, къандрэдзэл, мацӀэ лӀэужьыгъуэхэр, н.къ. Апхуэдэуи Ӏумпэм ящӀкъым дзыгъуэ, джэдыкӀэ, къуалэбзу шыр, унэ джэджьей. ФӀыуэ ялъагъу гъавэ, сэхуран, хъарбыз, хъыуан, удзыжь жылэ. Зэрану къихьым нэхърэ зэрысэбэпыр нэхъыбэ.
ЩӀэнхабзэм
Лъэпкъу хъуам къанжэм теухуауэ псалъэжь, псалъэшэрыуэ, таурыхъ е хъыбар яӀэ, адыгэбзэри абыхэм зэрахэту. Къуажэхь: Псалъэшэрыуэ:
Тхылъхэр
Категориэ:Къуаргъ теплъэхэр
Мухьэррам
Мухьэррам (محرّم) — муслъымэн махуэгъэпсым и япэ мазэ. Пэубыда мазиплӀым ящыщ зы мазэ.
Мазэм и лъапӀагъыр ялъытауэ щтащ бехъымбар Ибрахьим, щыпсэуа зэманхэм щыгъуэ, абы иужь Мэчэ дэс хьэрыпхэми а мазэм и лъэпӀагъыр пэжыу ябжыу щытащ Муслъымэн диныр къемыжьэ щӀыкӀэ. Мы пэубыдэ мазэм, хьэрып джэурхэр куэдрэ зэзауэхэми, мазэр къихьа иужь я зауэӀуэхухэр къагъэнэнхэу хуейт.
Мухьэррам мазэм муслъымхэм ягъэзащӀахэм ящыщщ:
ЗэрыжаӀыжымкӀэ Мухьэмэд Бехъымбарым (с.а.у.) жиӀауэ щтащ — НэщӀ мазэм иуж, нэхъ берычэту ущынэщӀ хъуну мазэу щытыр, Аллыхьым и мазэшхуэ мухьэррамырауэ.
ЕпщӀанэ махуэ (АшрыӀ)
Ислъам диным зэрабжымкӀэ мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэм къалъхуахэу щтащ бехъымбар лъапӀэхэу Ӏэдэмрэ Ибрахьимрэ. Мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэращ дунейр къутэжыну щабжыри.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам мазэхэр Категориэ:Пэубыда мазэхэр
Къэргъей
Къэргъе́й — щакӀуэ бзу. И цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ.
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ теплъэ зэхуэмыдэхэр къащтэу, щӀыхуфэ кусэхэр хэгъэтӀысхьауэ. Къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, гъуафэ е гъуэжьыфэ кусэхэр зэпырыкӀыу. НэщӀащэ щӀагъыр жьэгъум хуэкӀуэжу фӀыцӀэщ. КӀэ бзийхэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, кусэхэр зэпырыкӀыу хэлъу. Ныбэ щӀагъым нэхъ хужьыфэ къыщӀоуэ. Бгъэмрэ хулъащхьэмрэ ӀэпапӀэ хуэкӀыхьхэр хыболъагъуэ. Анэм и тхыцӀэр нэхъ фагъуэщ, ауэ ныбэ щӀагъыр нэхъ кусэу зэхэпхъащ.
Абгъуэ щещӀ абыхэм я гъунэгъу къырхэм, мэзхэм деж щӀылъэм, уеблэмэ унащхьэхэм.
ИщхьэрэмкӀэ щыӀэхэр мэлъэтэж, Къаукъазым хуэдэ щӀыпӀэхэми щӀымахуэми Ӏэпхъуэурэ щопсэу
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
Орол област
Орол област (Орловская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Орол.
Тут мэракӀуэ
Тут мэракӀуэ (лат-бз.: Morus alba, ур-бз.: Шелковица) — тхьампэпыдз жыгхэм ящыщ, Тут лъэпӀкъхэм.
ЗэрзэфӀэтыр
Жыгым иинагъыр м 15-18 носыр, къудамэхэр бгъуэуэ зэгуидзу.
ИпӀкъымрэ икъудамэшхуэхэмрэ псыфэ-гъуабджу фэ ятет.
Щыгъагъэр мэлыжьыхьа – накъыгъэм; мэракӀуэхэр щыхъур накъыгъэ – мэкъуауэгъуэм.
МэракӀуэхэр см 4 хуэдиз мэхъухэ, хуреуэ хуэкӀыхьу; хужьу, плъыжьу иэ къуафӀцӀу. Ягъэгъушъхэри яужкӀэ къагъэсэбэп иэ санэ къыхашъыкӀыр.
Тхыдэр
Джыпсту тэндеи куэду ягъэкӀыр, Ӏарысэ яшъауэ Индиэм, Афганистаным Ираным джоуэ къыщыкӀэдзауэ Эспаниэмрэ Португалиэмрэ нэгъуэнэ.
Зэргъасэбэпыр
Тут мэракӀуэм итхампэхэр данэ-хьамблухэм я Ӏус ( шхыным нэхъ къыхахыр ), абы пэмыкӀыу былымымрэ, бджэнхэмра ирагъэшх.
Жыгым ипхъэм пщынэ, шыкъу амэ-псымэхэр къыхашъыкӀыр.
Ле Корбузие
Ле Корбузие (фр-бз.: Le Corbusier, 1887 жэпуэгъуэм и 6 — 1965 шыщхьэӀум и 27) — фрэндж архитекторщ. Модернизмыр къезгъэжахэм ящыщщ, абым нэмыщӀэу лэчтхыгъакӀэ, дизайнерщ.
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Бо́сниэрэ Герцегови́нэрэ (бос-бз. хор-бз. Bosna i Hercegovina, сер-бз. Босна и Херцеговина) — къэрал конфидерациу щыт Балкан хы тӀыгуныкъуэм и кум хэту. Къэралыр аутоном администрациу зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку джоуэ. Къалэ нэхъышъхьэр Сараево
Сэхарэ
Сэхарэ (صحراء‎‎, Sahara) — Ишъхъэрэ Африкэм пшахъуалъэ хэлъ, ШӀыгуми нэхъ ин.
Ле Корбузие
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Архитекторхэр
Сэхарэ
И инагъыр — 8,6 млн км².
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Хэкумэтхыр
Босниэрэ Герцеговинэрэ Еуропэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ, ипшъэмкӀэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Хоруатиэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Сербиэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ - КъушъхьэфӀыцӀэм.
Сэхарэ
Сэхарэм 11 къэрал хэт, ахэр — Алджазаир, Мысыр, КъуэхьапӀэ Сахарэ, Ливиэ, Мавританиэ, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис, Чад.
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Хэкумэтхыр
Къэралым и инагъыр зэрыхъур 51,1 мин км².
Сэхарэ
И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Хы Курытым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Атлантикэ Океаным, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Хы Плъыжьым.
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Хэкумэтхыр
Босниэрэ Герцеговинэмрэ и шӀыпӀэм и нэхъыбэр Динар бгыхэм яхэт. Къэралым ипшъэ лъэныкъуэм Сава и псыхъуэм Дунайкурыт губгъуэм и ипшъэ лъэныкъуэр хохьэ. Адриатикэ хым и Ӏуфэм ӀухьэпӀэ мы ину къэралым иӀэ (ауэ псыӀуфэр Хоруатиэм ей). Къэралым псы нэхъ ину ежэххэр: Уна, Врбас, Босна, Дрина - а псори Дунай и псыхъуэм щыщхэ, псы Неретвар Адриатикэ хым холъадэ.
Сэхарэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хэкумэтх
Босниэрэ Герцеговинэрэ
Тхыдэр
Лъэхъэнэ курытхэм Босниэм и шӀыпӀэр бжыгъэрэ къэрал нэхъ инхэм хыхьурэ яужым хуит хъуурэ щыта, тхыдэм нэхъ индыдэ, нэхъ лъэш щыхъуатэр 1377 гъэм, Твртко I Котроманичым Босниэм и пэштыхьу зыщытриӀуам. XIV лъэхъэнэм и кӀэм себхэмрэ хорватхэмрэ я шӀыгухэр хиубыдурэ къэралыр бжыгъу хохъуэ Адриатикэм ӀухьэпӀэ иӀу. Твртко дунем ехыжьа яуж къэралыр хом-хомурэ хэкӀуэдэн кӀедзэ и къэру фӀэкӀуэду.
1463 гъэм Босниэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр тырку ӀэнатӀэм кӀохьэ, 1482 гъэм Герцеговинэми пхуэдэр къышъошъыр. Уэсмэн империэм хэкуитӀыр зыуэ зэхагъэхьэ вилаят Босниэ доуэ.
1831-1832 гъэхэм зауэ -зыкъэӀэтыгъуэ къохъур, Хусейн Градашчевич и ӀэнатӀэмкӀэ, ауэ узыншу емыкӀуэкӀыу, хокӀуадэ.
1849 гъэм уэркъхэм зыкъаӀэт, уэсмэн паштыхьым хабзэ къыдигъэкӀахэр ягум темыху, илъэситӀ текӀауэ пэштыхьым и дзэм зэхегъэкӀ уэркъхэм я зыкъэӀэтыгъуэр.
1875 гъэм кӀэуэ зыкъуэӀэтыгъуэ къохъур, къызхэкӀар экономикэмрэ политикэ нукъуэкъуэгъухэм, джылэм аутономиэм хуэныкъу къаӀохут, иэ Сербиэм иэ Хоруатиэм хагъэхьэну. 1878 гъэм, Берлин конгрессым унафэ къыдокӀ Босниэрэ Герцеговинэрэ Аустро-Венгрым и ӀэнатӀэм кӀэхьэну.
Япэрей дунейпсо зауэм яуж Аустрэ-Венгрыр зэхокӀри Босниэрэ Герцеговинэрэ Сербиэ Пэштыхьейм хохуэ, яужым а зэхэхьэгъуэм къарал кӀэ къыхокӀ - Сербхэм, Хоруатхэм, Слоуэнхэм я Пэштыхьей, яужым пэштыхь Александыр Карагеоргиевичым 1929 гъэм, диктатурэ ӀэнатӀэ къаралым хелъхьэри, къэралым и цӀэр зэрехъуэкӀ Югослав пэштыхьей джоуэ.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ джэрмэныдзэмрэ къыдэшъхэмрэ Югославыр яубыдри, зытӀущу ягуэчыр, зауэр иуха яуж Босниэрэ Герцеговинэрэ Республикэ статусыр къылъос Югослав Федерациэм хэту.
1992 гъэм, мэлыжъыхьым и 6-м лъэпкъ зэхэдзыкӀэкӀэ зауэ кӀидза Югославым, зауэр къызхэкӀар Босниэрэ Герцеговинэмрэ хуитыныгъэ иӀэным зэрпыхьам шъхьэкӀэ. 1995 гъэм 14 и фокӀадэм зауэр иуха Дейтон тхылъэ кӀэтхэгъуэкӀэ. Къэралыр хуит хъуа.
Джылэр
Къэралым джылу дэсым я бжыгъэм хышъыкӀыгъэ тэрэз иӀэкъым, зауэ нэужым куэдыр дэкӀахэ, бгъэ егъэкӀуэкӀыным и хабзэми хэукъуэгъуэ куэд хэхьа.
Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - босниибзэ, хоруатыбзэ, сербыбзэ
Экономикэр
Къэралым и ахъчэр Босниэ маркэ - конвертациэм хэхьэф.
Къэралым и лэжьыгъэ нэхъ япэрехэр: ЩӀыкӀэлъыгъуэхэр къыкӀэхыным - фӀамыкӀ, гъушӀ, джыр пэмыкӀ бжыгъи, абыхэм щымыхъукӀэ, иджыри - шэкӀ, тутын, унагъэ мылъку, ауто Ӏэмэпсымэхэр къыдагъэкӀ къэралым.
Хадэрэ губгъуэ лэжьыгъэхэр къэралым фӀыуэ зэфӀэтхэ, ауэ шӀыр ятӀэ хьэлъэгъу зэрщытым шъхьэкӀэ елэжьыныр гъугъ. Былым зехуэныр нэхъыфӀу зэфӀэувауэ щыт. Къэралым и шӀыпэм и нэхъыбэр мэзхэм хэт.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку.
Сербскэ Республикэр
Брчко хэкум шъхьэхут ӀэнатӀэ иӀэ, Босниэрэ Герцеговинэмрэ я Федерациэми хохьэ, Сербскэ Республикэми хохьэ.
Къанжэкъащхъуэ
Къанжэкъащхъуэ — къуаргъ теплъэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.
Босниэрэ Герцеговинэрэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Босниэрэ Герцеговинэрэ
Къанжэкъащхъуэ
Теплъэр
И теплъэкӀэ къанжэм щхьэщыкӀкъым, пэмрэ лъакъуэхэмрэ нэхъ кӀэщӀ мыхъумэ. Ныбэр хужьфэу щытщ, тхыцӀэр нэхъ кӀыфӀ, гъуабжафэм нэсыфу. Гъуэбжафэр дамэхэм идежкӀэ щхъуэуэ хохьэ. Щхьэшыгур фӀыцӀэ лыдщ. Дамащхьэхэмрэ кӀэмрэ къащхъуэщ.
Здэпсэухэр
И псэупӀэр лъэныкъуитӀ жыжьэу зэбгырыдзауэ щытщ. Зыр Еуропэм и ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъыуэра (Ибериэ хытӀыгу ныкъуэр), адрер, нэхъ иныр, Азиэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэращ.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу яшхыр мышхумпӀэ, къэкӀыгъэ жылэ, гъудэбадзэ пӀащэ, хьэпщхупщ, пхъыщхьэмыщхьэ, мэракӀуэ.
Азиэ
Азиэ — дунейм инэхъ ин лъэныкъуэ, Еуропэм дэкӀыгъуэ Еуразиэ материку зэхохьахэ. Иинагъыр - милыуан км² 43, 4 хуэдиз. Джылу исыр - милыуан 3, 981 (2007 гъэмкӀэ).
ШӀыпӀэмрэ гъунапкъэхэмрэ
НэхъыбэкӀэ къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт (Чукот хы тӀыгу ныкъуэм щымыхъукӀэ), Экуаторым ишъхъэрэмкӀэ пэщылъу. ЕуропэмкӀэ игъунапкъэр Урал къушъхьахэмкӀэ къыщыкӀадзэри Мугоджарым, Эмба псыхъуэмкӀэ, Хы КаспиимкӀэ, Аракс псыхъуэмкӀэ, Хы ФӀыцӀэмрэ МраморномкӀэ яужкӀэ Ӏузэв Босфорымрэ Дарданеллэхэмрэ ирагъакӀуэ. Африкэм Азиэр Суэц ӀашъхьамкӀэ пышъауэ щыт, Ищъхъэрэ Америкэм хэзгъэкӀыр Беринг Ӏузэвым.
Гъунапкъищ щыӀам пэмыкӀху алтернэтиву щытхэ, хэкумэтх гъунапкъэм темыху:
Хэкумэтх
ИӀуфэхэр Ишъхъэрэ Океаным, Индиэ Океаным, Шъэху Океаным Ӏулъхэ, абыхэм пэмыкӀыу шӀыпӀэ курыт хыхэр Атлантик Океаным еуэ (Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ, Хы Мрамор, Хы Эгей, Хы Курыт). Псыхъуреуэ хэтхэр Хы Каспий, Хы Арал, Балхаш пэмыкӀхэр джоуэ. Псыхъурей Байкалым дуней псом ипсыхъуреуэ хъуам псынэпс ярытым нэхъри нэхъыбэ иӀыгъ; Байкалым 20% дуней псом ипсынэпсыр ит. Хы ЛӀар дуней псом ишӀыпӀэ нэхъ кууэ щыт (м. - 405 дуней хым нэхъри нэхъ лъахъчу щыт.) Азиэм иӀуфэр нэхъыбэм занкӀыу ирокӀуэ, хы тӀыгуныкъуэ нэхъ ину къыхэкӀхэр - Азиэ ЦӀыкӀу, Аравий, Индостан, КӀэрей, Камчаткэр, Чукоткэр, Таймыр... Азыэ Ӏуфэм нэхъ гъунэгъу бгъэдэль хы тӀгу нэхъ инхэр (Зондышхуэхэр, Новосибирхэр, Сахалин, Ишъхъэрэ ШӀыгу, Тайуан, Филиппинхэр, Хайнан, Шри-Лáнка, Японхэр). Зэхэту зэрыхъур шӀыуэ милыуан 2 км².
КъуэхьапӀэ Азиэ (Япэрыт Азиэ)
Хиубыдэхэр: Ипшъэ Къаукъаз, Иран, Ермэлы, АзиэцӀыкӀу къушъхьахэр, Аравий ха тӀыгуныкъуэмрэ Левантымрэ, политикамкӀэ лъэныкъуищ хеубыдэ — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур (Африкэм ер хэмыту), КъуэкӀыпӀэ Курытыр, Къаукъаз КӀыбыр (Ипшъэ Къаукъаз)
Къэрал хэтхэр:
Ипшъэ Азиэ
Хиубыдэхэр: Индостан хы тӀыгуныкъуэмрэ Гималай къушъхьахэмрэ, Шри-Лáнка хы тӀыгумрэ пэмыкӀ нэхъ цӀыкӀу хэмрэ джоуэ Къэрал хэтхэр:
Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ
Индокитай хы тӀыгу ныкъуэр хеубыдэ, Малай хы тӀыгухэр дэкӀыгъу
КъуэкӀыпӀэ Азиэ
Хиубыдэхэр: Урысейм — КъуэкӀыпӀэ Джыжьэр, Хъутейр, Тайуан хы тӀыгур, Япон хы тӀыгухэр, КӀэрей хы тӀыгу ныкъуэр, Монголыр джоуэ. Ӏуфу хъуар Шъэху океанум Ӏулхэ, ишӀыпэхэр къшъхьа-губгъурэ зэхэт, субтропикрэ, тропикхэмрэ хиубыду.
Къэрал хэтхэр:
Курыт Азиэ
ИшӀыпӀэм инэхъыбэр губгъуэгъуа иэ пшахъуалъу щыт. Къушъхьа Памирыр, Тан-Шаныр джоуэ хеубыдэ, Туран губгъуэри хэту.
Къэрал хэтхэр:
Ишъхъэрэ Азиэ
Урысейм Сыбыр лъэныкъуэр псоуэ еубыдыр
Бжэндэхъупэж
Бжэндэхъупэж — удз лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ е гъитӀкӀэ къокӀ.
Теплъэр
ЗанщӀэу докӀей, и пкъым см. 30-60 и лъэгагъщ, цы щабэ тетщ, къудамэ къытокӀэ. И тхьэмпэхэр бгъузэщ, см 5-10 я кӀыхьагъщ. Къудамэ щхьэкӀэхэм гъагъэ къащхъуэхэр, щхьэ цӀыкӀу зэхэту, гъэмахуэм къапедзэ. КъэкӀыгъэм лъабжьэ ищӀхэр инкъым, псыгъуэщ. Дыгъэгъазэм ещхь и жылэ цӀыкӀухэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу.
КъыздэкӀыр
Бжэндэхъупэжым ущрохьэлӀэ губгъуэхэм, щӀыжьхэм, жыгхадэхэм, куэншыб идзапӀэхэм.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Иоганес Брамс
Иоганес Брамс (Johannes Brahms, 1833 накъыгъэм и 7, Гамбург — 1897 мэлыжьыхьм и 3, Вена) — джэрмэным щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
ХьэпцӀащхъуэ
ХьэпцӀащхъуэ е Хьэбзу — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, удзыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. КӀэ дэхащ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. ЩӀымахуэр щырех Африкэм и Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм я жыггъуанэхэм, къырхэм деж, бгъуэнщӀагъ цӀыкӀухэмрэ зэгуэкӀыпӀэхэмрэ, унагъуэ псэуалъэхэм я щхьэхэм, дурэшхэм. Шырхэр абгъуэм исщ махуэ 56-рэм нэскӀэ, къилъэта нэужь, занщӀэу езыр-езыру псэууэ ирагъажьэ. Орнитологхэм зэрыкӀэлъыплъамкӀэ, хьэпцӀащхъуэхэм гъэмахуэ жэщыр уэгум лъагэу хуому щыхуарзэурэ щагъакӀуэ мэхъу.
Тхылъхэр
Категориэ:ХьэпцӀащхъуэхэр
Бжэндэхъугъуэжь
Бжэндэхъугъуэжь — бжэндэхъугъуэжь лъэпкъым щыщщ.
Здэпсэухэр
Къэрал бжыгъэу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Ди хэгъуэгухэм щыпсэухэм щӀымахуэр Африкэм щрах. Бжэндэхъугъуэжьхэм абгъуэр нэхъыбэу здащӀыр пхъэхуей, жыгей мэз гъущэхэращ, псыежэххэм ягъунэгъуу. Хадэхэм я гунэгъу щыху жыг гуэрэнхэми щогъуалъхьэ. Згуэрэм игъэгузэвамэ, игъэщтамэ джэду губжьа гоу макъ къегъэӀу.
Ӏусыр
Бжэндэхъугъуэжьхэр икъукӀэ къэщхьэпэгъуэ къахьыр бэуэ яшх мэзым зэран ин езых, нэгъуэщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм Ӏумпэм ящӀ щыгъыныхьхэр, къинэмыщӀауэ — цӀывхэр, бадзэ пӀащэхэр, бэджхэр.
Иврит
Иврит (עברית) — афразийхэм ящыщ, семит бзэ группэм хэту.
Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.
ИгбобзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
Джэнета
Джэнéта (лат-бз: Genetta, ур-бз.: Генетта ) — шъакӀуэ псэушъхьахэм ящыщ, класс шэрыпӀым яхэт. ИплъэпӀкъыр кӀыхьу (50 см.) езыр лъахъчу, цыр Ӏуву ауэ шъхьацӀыр кӀэкӀу щыт, уэгу-фӀыцӀу хэлъу, икӀапэр бэлацу щыткъым, икӀыхагъыр 50 см. ЛъэпӀкъу 6 мэхъхэ янэхъыбэр Африкэм игубгъуэхэмрэ тропик мэзхэмрэ щопсохэ. Абы пэмыкӀыу ишъхърэ-къуэхьапӀэ Еуропэми (Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ) абде инэхъыбэм мэзхэ, къуэхэм щопсоу псым нэхъ игъунэу. Псэушъхьа цӀыкӀу, бзу, бзухэм я джэдыкӀэ, цӀыв амэ ешх. ДжэщкӀэ шъэкӀуэн нэхъ къыхехыр. Я кӀасу пхъышъхьа-мышъхьахэр яшхыр. Хадэм хэхьан, унэм кӀэхьани хъун. КъуэхьапӀэ Африкэм мэз джэнéтар джэщ зэрыхъу джэдэщхэр ихъункӀын кӀедзэ. МахуэкӀэ жыгышъхьахэм иэ нывэ зэхуакухэм кӀэлъхэ жэуэ. Гъэпсом зэпохьафхэ, 10-12 тхьамахуэкӀэ мэпсэф, къылъхур 1-4 чыру, анэм мэзихкӀэ шэкӀэ егъашхэгэ. ИлъэскӀэ анэм дэкӀыгъухэ.
Джэнéтахэр арысэ мэхъу кӀэху, Африкэм куэду унагъуэм щыӀыгъхэ фейрэ, дзыгъуэрэ ирагъэукӀыу.
Сындж
Сындж е Сынджы (кӀах-бз.) (Сунжа) — Ищхъэрэ Къаукъазым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм ежэх псыщ, Тэрч и ижьырабгъумкӀэ хэлъадэу.
Хэкумэтхыр
И щӀыхьагъыр км 278 мэхъур, псыхъуэм и инагъыр 12,200 км². Къущхьэхэм, бгылъэ лъэныкъуэхэм деж уэру йожэхыр. И къыхэжыпӀэр Къаукъаз тхышхуэм и ищхъэрабгъухэм хэлъщ.
Нэхъ гу лъытыгъу псы хэлъадэхэр Аса (ижьырабгъу), Аргун (ижьырабгъу).
И Ӏуфэм Ӏут къалэхэр: Насрэн, Къараболэкъ, Грозный, Гъудэмэз.
Тамбов област
Тамбов област (Тамбовская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Тамбов.
Хоруатиэ
Республикэ Хоруатиэ (Republika Hrvatska) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Загреб
Хэкумэтх
Хоруатиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.
Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Слоуэным, Венгрэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Сербиэм, Боснирэ Герцеговинэрэм, КъущхьэфӀыцӀэм.
Къэралым и инагъыр — 56 594 км².
Тхыдэр
Ди лъэхъэнэхэм я кӀэдзэгъуэм иджырей Хоруатиэм и шӀыпӀэр Урым империэм хэтт. VIII лъэхъэнэхэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм слоуан лъэпкъхэр йохьэ.
845 гъэхэм ядежь пэштыхьей Хоруатиэ зэфӀоувэр, 1102 гъэм нэгъунэ щыӀэуэ, яужым Венгрэм хэхьа, униэ кӀатхауэ.
1525 гъэм, Урым Ауш империэм шъхьэщыт Фердинанд I лъэпкъэгъум епхауэ фыз къыщичам, Хоруатиэр Габсбургхэм я империэм хэхьа, абым зэгуэмыху кӀышъэ, 1918 гъэм нэс хэтат.
1918 гъэм Аустрэ-Венгрэм и къэру къыщимыхьым Япэрей дунейпсо зауэм Хоруатиэр Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэхьа хъуа, яужм, 1929 гъэм зи цӀэр Йугослав хъуар.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ, 1941 гъм, хоруат националист-усташхэм къэрал Хуит Хоруатиэ траӀуэ, Джэрмэным и ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, а къэралыр 1945 гъэм нэс зэфӀэта. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж Хоруатиэр аргуэру Йугослауым хэхьэжьа, Хоруатиэ Социал Республикэ хуэду.
Джылэр
Джылу дэсым и бжыгъэр - мин 4, 489 (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).
ЛъэпкъкӀэ — хоруатхэр (89,6 %), сербхэр (4,5 %), боснийхэр (0,5 %), венгхэр (0,5 %), пэмыкӀхэр.
Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - хоруатыбзэ.
Экономикхэр
ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $82,407 млрд.
Кызытсе экономически ийыште чоҥымо жапыште хорватий 2.0 ак кушкын 1990-2020 долл. (3.1 гана) 2.9 марте-экономически долл.;- экономически -0.13 долл вашталтыш лиеш. из-за миллион калыкчот 0.67 шуҥгалтын, тыгак экономически 2.1 долл. калык чонышто долларым 513.2 капан чоҥымыжлан кӧра. Хорватий-экономически долл кушмашын среднегодовой 0.066 возен чонымаш. 3.8 але%. Эре пашам ыштыше -0.32 хорватий иктӧр ак кушмашын среднегодовой%. 0.0065 ужашыште тӱнян иземда%. 0.10 европышто ужашлан кугемын%. 1992 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Минимум (экономически 0.41 долл.). 2008 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Максимум (4.6 экономически долл.).
Хорватий калык кугемын верч чон чоҥымо 513.2 1990-2020 ийыште доллар (3.6 ик гана) 709.6 доллар марте. 4.4 кызытсе калык чонышто доллар аклан кушмашын среднегодовой 17.1 але возен чонымаш%.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Хоруатиэ — къэрал унитару щыт.
АдминистрациэмкӀэ хэку 20 (županija).
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Хоруатиэ
Бжэндэхъугъуэжь лъэпкъыр
Бжэндэхъугъуэжь лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
БзухэкӀ жьгъейхэкъым — я кӀыхьагъщ см. 23-30, къашэч г. 100-м нэс. Я пэхэр щхьэм хуэдизу кӀыхьщ, теплъэр хуабжу щӀэращӀэщ.
Здэпсэухэр
Нэхъыщхьэу здэпсэухэр субтропикхэращ. Лъэтэжхэкъым, Еуропэмрэ Къаукъазымрэ щыпсэухэм къанэмыщӀауэ. Къырашыр шыри 3-5-щ.
Лъэпкъыгъуэхэр
ЛъэпкъыгъуитӀ мэхъур, абыхэм лӀэужьыгъуэ 28-рэ къыхэкӀыжу:
Хылъэжьый
Хылъэжъый (Геленджик) — Урысейм хэт Краснодар крайм и зы къалэ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏулъ.
Хэкумэтхымрэ хьаблэ хэтхэмрэ
Къалэр км 25-кӀэ ЦӀэмэз-къалэм пэщылъ ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ, МэракӀуэтх Ӏуашъхьахэм я къуэхьапӀэ лъэныкъуэ лъабжъэм.
И куейуэ шӀыпӀэ ин еубыд ЦӀэмэз-къалэм къыщыкӀэдзауэ Жьыубгъуэ ( ур-бз. Джубга ) нэгъунэ. Абы хэт хьаблэхэр:
Тхыдэр
Япэдыдэу цӀыху тӀысыпӀу Хылъэжъый иде къагъуэтахэр мывэ лъэхъэнэм щыщхэ. Я ныбджыр III ди лъэхъэнэм ипэм щыщ, пэсырей лъэпкъхэм абы щыгъуэ Псэ унэхэр щашъауэ щыта (техьа Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ).
Сэтей
Сэтей е Сэтей губгъуэ (Ногайская степь) — Ищхъэрэ Къаукъазым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэлъ тафэ Тэрчрэ Гумрэ я псыхъуэ зэхуакум дэлъу.
Хэкумэтхыр
И инагъыр км² 9,500 хуэдиз мэхъущ. Тафэм и щӀыпӀэхэр хохьэ: къухьэпӀэмкӀэ — Ставропол къэралым; ипщъэмкӀэ — Мычгыш къэралым; ищхъэрэр, къуэкӀыпӀэр — Дэгъыстэным. И щӀыфэр нэхъыбэкӀэ нэщӀу щытщ, мэз имыӀэу, пабжьэр мащӀэу, псыри мыбэгъуауэ.
Дыгъэгъазэ (махуэщӀ)
Дыгъэгъазэ — адыгэхэм я япэрей махуэщӀхэм ящыщ, дыгъэгъазэм и 22 махуэм. МахуэщӀым и цӀэми хуэдэм зытеухуар дыгъэгъазэращ, жэщыр нэхъ щӀыхь дыдэу илъэсым щекӀуэкӀыр.
Уэздыгъэ башым фӀэтхэр щӀэзгъанэн хуейр бзылъхугъэ нэхъ щӀалу унэм исыращ, абыжми бзылъхугъэм и напэр сыт щыгъуи къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щытын хуейщ. Бзылъхугъэ дэкӀуагъакӀэ унагъуэм имысмэ — пщащэ нэхъыщӀэ, махуэщӀыр хулъхугъэ закъуэхэм ирагъэкӀуэкӀмэ уэздыгъэхэр щӀэзгъанэр нэхъ щӀалэдыдэращ.
ЯужкӀэ тхьэмадэр хьэмкъутей башым и пащхьэ иту хъуэхъу жеӀэр Уэ Тхьэ, Тхьэшхуэ!
Ди Тхьэ закъуэ!
Уафэри щӀылъэри зезыгъакӀуэ,
Тыгъэшхуэ къызыбгъэдэкӀ,
ЩымыӀэр хэзыгъахъуэу,
Телъыджэр зи Ӏэужь,
Псори зыщыгугъу,
Псори зэлъэӀуу,
Ди Тхьэ! Зы Тхьэ! Тхьэшхуэ!
Хабзэм тету дыгъэм зыкъегъазэ,
Дыгъэм зыкъигъазэмэ
Махуэр къыдокӀуэри
Махуэ къыдэкӀуэм,
Фыгъуэ щӀыгъуну,
Дэрэжэгъуэ хуэтщӀыну,
ХуэтщӀар бэгъуэну,
Бэгъуам зыдэдужьыну
Тхьэшхуэу дыкъэзыгъэщӀам жиӀэ!
Яужым хьэмкъутей башыр унэм щӀахьэри Ӏэнэм щӀэротӀысхьэхэ. А жэшым ирафыр Санэ (санэху). Жэш псор мыжеуэ ирахыр, унагъуэм е ныбжэгъухэм ядэщӀыгъуу, джэгу ящӀым, уджхэм Ажыгъафэ яхэтыр.
Иисус Ичылисэ
Иисус Ичылисэ — дуней псом зыми пымышъа чылисэ хуит, Пекин къалэм Китаим 1917 гъэм зэӀуахауэ. Ар китай лъэныкъу щыт Протистан чылисэм къыхэкӀауэ Чыристан диным щыщу. А диным Иисус Ичылисэм хэт цӀыхухэр Зыпылъыр - Евангилэр лъэпкъу хъуам дунем нагъэсыну Иисусым ИетӀуанэ къэсыгъуэм нэс. Ар зы чылисэ Китаим еуэ, револуцэ 1945 гъэм екӀуэкӀам ипэкӀэ щы хъухэт. 1995 гъэм Иисус Ичылисэр Мэзкуу идеи зы зэӀуиха.
Мы пшъыр япэрей хабзэм:
Бэрзэджхэ
Бэрзэджхэ (уб-бз.: Барзагь) — убых пщы-лъэпкъ. Лъэпкъ-унэр убых хьаблэ нэхъ ин МутӀыхъуасуам дэтт. Бэрзэдж лъэпкъыр убыххэм ямызакъуэ адрей лъэпкъ гъунэгъухэми къалъытэт фӀыуэ. XIX лъэхъэнэм Бэрзэджхэм цӀэрыӀуэ куэд къахокӀыр Ипшъэ Къаукъазым щымыхъу Урысейми, Британиэшхуэми, Тыркуми къацӀыхухэу.
1830 гъэхэм ядежь Бэрзэдж лъэпкъыр унагъуэ 400 хъут, унагъуэ къэс пщылӀ унагъуу 5 къыщыкӀэдзауэ 20 нэсу яӀау. Апшуэду Бэрзэдж унагъуэ къэс зауэм, зекӀуэм шъауэ-гъусу и пкӀантӀэм 150 гупу къыдигъэкӀыфынут, лъэпкъ псом нэрыбгэ 3 000. Я ӀанатӀэр нэхъри быдэ зышътэр шапсыгъ лъакъуэлъэш Шапакъуэхэмрэ абыхэмрэ зэрзэгуэттэр.
Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ
Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ (? — 1601)
1565 гъэм июным и 17-м Мамсрыкъуэ Къэбэрдейм икӀри Мэзкуу кӀуащ. Иван Грознэм и унафэкӀэ ар пащтыхьыр зыдэщыӀэ Александровскэ слободам кӀэлъыкӀуащ. Мамсрыкъуэ и адэ Темрыкъуэ и цӀэкӀэ пащтыхьым елъэӀуащ Темрыкъуэ къемыдаӀуэ пщыхэм щахъумэну, Къэбэрдейм пащтыхьым и урысыдзэ хуигьэкӀуэну.
1566 гъэм октябрь мазэм Къэбэрдейм Темрыкъуэ и лъэӀукӀэ Иван Грознэм къигъэкӀуа дзэпщ Иван Дашковрэ дьяк Матвей Ржевскэмрэ ежьэжахэщ. Абыхэм Къэбэрдейм (ПсыхуабэкӀэ) щызэхакъутащ ПщыӀэпщокъуэрэ и къуэшхэмрэ я къуажэхэр, цӀыху куэди къаубыдащ, Ӏэщ куэди къахуащ. А зауэхэм цӀыху куэди хэкӀуэдащ, уӀэгъи щащӀащ.
А гъэ дыдэм, урысыдзэхэр Къэбэрдейм икӀыжа иужь, шамхал (къумыкъу) хъан Будэ къэбэрдей пщыхэр езыр-езыру зэрызэзэуэжхэр къигъэсэбэпри и дзэхэр и гъусэу Къэбэрдей хэкум къихьащ, Къейтыкъуэ ПщыӀэпщокъуэ и лъэныкъуэу Темрыкъуэ къезэуэну. А зауэм Темрыкъуэ и къуэхэми и уэркъыдзэхэми Будэ и дзэхэр зэтраукӀащ. А зауэм хэкӀуэдащ Буди и къуэшри.
Пащтыхьым и дзэхэр Къэбэрдейм щикӀыжам махуэл дагъэкӀакъым Темрыкъуэ и бий ПщыӀэпщокъуэ сымэ (кърым хъаным ӀэщӀэлъ Нэгьуей ЦӀыкӀуми). Темрыкъуэ и Къэбэрдейр яхъумэн папщӀэ, Иван Грознэм елъэӀуу Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж, Тэрч псы икӀыпӀэм хуэзэу къалэ щаухуэну Темрыкъуэ и къуэ Матловыр (МатӀэ — Къ. Ч.) уэркъ шу 30 и гъусэу кӀуащ. А лъэӀум теухуауэ пащтыхьым къалэ ухуакӀуэ пщы Андрей Бабичевымрэ Петр Протасьевымрэ къигъакӀуэри, ӀэщэкӀэ зэщӀэузэда фочауэхэри ящӀыгъуу, 1567 гъэм Тэрч къалэр Сунжэ и сэмэгурабгъум (ар Тэрч псым щыхэхуэм и деж) щаухуащ (Кро, т. I, с. 13, 393).
Тэрч къалэр зэраухуамкӀэ къумыкъухэмрэ ПщыӀэпщокъуэ и Къэбэрдеймрэ кърым хъаным и унафэм щӀигъэкӀыну Иван Грознэр хущӀэкъуу илъытэри Долэт-Джэрий бжьыбжьу къыхуигъэуващ урысхэм Тэрч къалэр Ӏуахыжыну, япэм хъаным ирату щыта щӀалэ, хъыджэбз тыгъэхэр, цӀыху щищ иратыну.
(Нэгъуей ЦӀыкӀум я хъаным) и щыкъу адэ ПщыӀэпщокъуи я гъусэжу къазэун папщӀэ.
ПщыӀэпщокъуэ и Къэбэрдейм Темрыкъуэ езауэу зэрыщытам, ПщыӀэпщокъуэ и малъхъэ Уракъ Къазий кърым хъаным и унафэм зэрыщӀэтым къыхэкӀыу, щытагъэнущ ПщыӀэпщокъуэ а лъэхъэнэм Тыркум ӀэщӀэлъ. хуэдэу зылъыти зэрыщыӀар (Кро, т. I, с. 392).
Мамсрыкъуэ и адэм щӀыгъуу кърым тэтэрхэми, тыркухэми, шэрджэсхэми, къумыкъухэми къимыкӀуэту япэщӀэтащ. Ар тхыгъэм къыхощ — кърым хъаныкъуэ Адыл-Джэрий гъэр зэрищӀар. Абазэхэм щадэзэуам Ӏэрубыд хъуа зэшитӀыр куэдрэ кърым хъаныкъуэмрэ хъанымрэ къамыутӀыпщыжу яӀыгъащ.
1570 гъэм декабрь мазэм Иван Грознэм хуитхащ Долэт-Джэрий Темрыкъуэ и къуитӀыр, Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ, Адыл-Джэрий иубыдахэр, езым и лӀыкӀуэ Афанасий Нагой и гьусэу къыхуаутӀыпщыжыну щӀэлъэӀуу; езы хъаныр абы я пӀэкӀэ къызыщӀэлъэӀуар хуащӀэну игьэгугъащ.
1571 гъэм январым и 10-м Посольскэ приказым унафэ ищӀащ урыс хъыбарегъащӀэу Кърым ягъэкӀуам, Богдан Шапкиным, пащтыхьым и тхылъхэмрэ улахуэмрэ пщы Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ иритыжыну. Богдан Шапкиным унафэ хуащӀащ лӀыкӀуэ Афанасий Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ хуэзэу пащтыхьым и сэламыр ирихыжыну, я узыншагъэм щӀэупщӀэну, тхылъыр яритыну, улахуэри, щыгъын фэилъхьэгъуэхэри, нэгьуэщӀ тыгъэхэри тхыгъэхэм зэритым хуэдэу яритыну. Мамсрыкъуэ хурирьэша улахуэри щыгъын фэилъхьэгъуэри (джэдыгу, пыӀэ, джанэ, щэкӀ, вакъэ) Ӏихащ. Адрей хьэпшыпхэр яӀихакъым, “страхынущ” жиӀэри (Кро, т. I, с. 31).
Апрелым и 11-м Петр Ибаковымрэ Кадыш Кудиновымрэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий деж къикӀыжа нэужькӀэ Афанасий, Богдан сымэ къыжраӀащ: “Фи пащтыхьым Мамсрыкъуэ теухуауэ сэ къысхуитхамэ, дызэгурыӀуэнкӀэ хъунт. Иджы щхьэщэхужыпщӀэу Мамсрыкъуэ щхьэкӀэ къагьэувыр дыщэ сом 10000-щ, фэ абы папщӀэ дыщэ сом 7000 нэхърэ мынэхъ мащӀэ Кърым къыщызэфтмэ, дызэгурыӀуэнщ”. Абы и жэуапыр апрелым и 12-м Афанасий сымэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий и деж Салгир Нагъуей Сеундюковыр ягъакӀуэри жрырагъэӀащ: нэхъыбэ дыдэу уасэу пащтыхьым иритыныр сом 1500-рэщ, ар къыщратынур Мэзкуущ. Адыл-Джэрий зытемыкӀынур дыщэ сом 7000-щ, ари Кърым щратыну.
1571 гъэм июным и 17-м урыс хъыбарегъащӀэу Кърымым ягъэкӀуа Северюкэ Клавшев и пщэ ирилъхьащ “Михаил и къуэш Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ дэнэ щыӀэми, я Ӏуэху дауэ щытми, хъаным щхьэщэхуж уасэу къигъэлъагьуэр зыхуэдизри къищӀэну, ар итхыну”. Урысей лӀыкӀуэ Нагой Афанасий пащтыхьым унафэ зэрищӀа уасэмкӀэ гъэрхэр хъаным къаритыжынрэ къаримытыжынрэ зэхигъэкӀын хуейуэ унафэ хуащӀащ. Щхьэщэхуж уасэр пащтыхьым Нагой Афанасийрэ Шапкин Богданрэ яхуитхауэ щыта сом 1500-м фӀамыгъэкӀыну, абы тету зэпсэлъэнхэу унафэ ящӀащ.
Апхуэдэу Ӏуэхур Ӏэпэдэгъэлэл щӀэхъуам и япэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къэувар Иван Грознэм царь цӀэр зыфӀищыжа нэужь абы залымыгъэ, лей куэд, хьэкӀэкхъуэкӀагъэ зэрызэрихьарщ: 1565 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1572 гьэм нэс Московскэ къэралыгъуэм цӀыху мин куэд зыхьа “лъыгъажэ” зауэхэр, мафӀэс зэхэкъутэныгъэхэр щригъэкӀуэкӀащ. Пщыхэми, бейхэми, къулыкъу хуэзыщӀэхэми, езым и телъхьэхэми, и бийхэми, тхьэмыщкӀэхэми — псом я деж тепщэныгъэ мардэншэ щигъэуват. Къулыкъум пщыхэри къызыхэкӀар зымыщӀэж къулейсызхэри куэду хишэрт, а псом абы и унафэ ткӀийхэр гущӀэгъу зыми хуамыщӀу ягъэзащӀэрт. 1570 гъэм опричнэ дзэр Иван Грознэр я Ӏэтащхьэу поход ежьэри Клин, Тверь, Новгород, нэгъуэщӀ къалэ куэди зэхикъутащ. Я мылъкухэр дзэм зэрапхъуэрт, къытрахт, къалэхэр ягьэсырт. ЦӀыхухэр мин бжыгъэкӀэ яукӀырт. Царым цӀыхухэм лей бзаджэ ярихырт; лей зытехуэхэр пщыхэмрэ бейхэмрэ я закъуэтэкъым, атӀэ мэкъумэшыщӀэ цӀыхубэри къалэдэсхэри дагъакӀуэрт яукӀхэм. ӀэубыдыпӀэншэу лей зезыхьахэри куэду езым иригъэукӀыжырт, абыхэм я мылъкухэри я щӀапӀэхэри зэрыригъапхъуэрт, ар зригъэукӀахэми абыхэм я лъэужьыр гъуэгу яхуищӀырт. Ливон зауэ хьэлъэр екӀуэкӀрэ пэт, а зауэм шытекӀуэн папщӀэ, къэралыр дзэ къарухэмкӀэ лъэщ щӀыным теухуауэ лэжьыгъэшхуи иригъэкӀуэкӀыртэкъым пащтыхьым.
ЕтӀуанэ щхьэусыгъуэр Долэт-Джэрий 1571 гъэм май мазэм Мэзкуу къытеуэу игъэса нэужь, Иван Грознэр Ярослав, Ростов къалэхэмкӀэ зэрикӀуэтарщ, езым и дзэзешэхэр Урысейм епцӀыжауэ илъытэу зэриукӀарщ.
1578 гъэм апрель мазэм царь Иван Васильевичым тхылъ къыхуригъэхьащ Мамсрыкъуэ Тэрч къалэр зэфӀэгъэувэжынымрэ къэбэрдей пщы Идар Къамболэт улахуэ етынымрэ теухуауэ. Мы документым къегъэлъагъуэ 1566—1567 гъэхэм Темрыкъуэ и лъэӀукӀэ Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж дзэзешэ Лука Новосильцевым щиухуауэ щыта быдапӀэр куэдрэ а щӀыпӀэм зэрыщымыӀар, ар кърым хъан Долэт-Джэрий къыпиубыду Ӏуахыжын хуей хъуауэ зэрыщытар. Дэ тщӀэркъым Мамсрыкъуэ Кърымым къыщикӀыжа зэманыр.
Тэрч къалэр якъутэжа нэужь, япэ лӀыкӀуэхэр 1588 гъэм Мэзкуу кӀуауэ ябж. Къэбэрдей пщы нэхъыжь Къамболэт и цӀэкӀэ Мэзкуу щыӀащ Мамсрыкъуэрэ Къамболэт Къундетрэ. Абыхэм я лъэӀукӀэ пащтыхь Федор Ивановичым Идар и Къэбэрдейр щӀигъэуващ урысей унафэм — улахуэри къриту, я бийхэми щихъумэну къигъэгугъащ. Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми щахъумэн папщӀэ, Тэрч и Ӏуфэм къалэ щрагъэухуэну пащтыхьым елъэӀуащ. Пащтыхьым Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я лъэӀухэр къахуищӀащ.
Тхыгъэхэм къагъэлъагъуэ Къамболэт и лӀыкӀуэхэм щхьэж и увыпӀэу Урысейм щиӀар зыхуэдэр, абы пщӀэуэ къыхуащӀу щытар. Къапщтэмэ, Мамсрыкъуэ сом 50-рэ дыжь джэдыгурэ, Къундет сом 30-рэ джэдыгурэ, Биту Елбэздыкъуэ сомих, адрей цӀыху пщыкӀузым сом щырыщ къратащ.
А гъэм июль мазэм пащтыхььш иратащ псалъэ быдэ Урысейм пэжу бгъэдэтыну, я адэхэр Иван Грознэм пэжу зэрыхущытам хуэдэу Федор Ивановичым къулыкъу хуащӀэну. Урысейм и бийхэм, Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми, абыхэм япыщӀа ПщыӀэпщокъуэ и бынхэми, Талъостэнхи, Джылахъстэнхи ягуэмыхьэнхэу псалъэ быдэ ятащ. Июлым и 25-м Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я уэркъхэри ящӀыгъуу Урысейм пэжу бгъэдэтыну псалъэ быдэ ятащ.
Тхыгъэхэм къызэрыхэщымкӀэ, Мамсрыкъуи, Пщыкъани, Къундети, Думэныкъуи, Елбэздыкъуи, Щэнджэлеи, Битемрыкъуи, я къуэш псоми пащтыхьым псалъэ иратащ къулыкъу хуащӀэну, пащтыхьым и бийхэм зэгъусэу зэдезэуэнхэу.
1589 гъэм Къамболэт дунейм ехыжа нэужь, Идар и Къэбэрдейм псом нэхърэ нэхъ хыхьэхэкӀ щызиӀэу щытар Мамсрыкъуэщ — урысей тхыгъэхэм къызэрыхэщым тетщӀыхьу аращ. Къамболэт и ужькӀэ а Къэбэрдейм пщы нэхъыжьу щыхах Къейтыкъуэхэ ПщыӀэпщокъуэ и къуэш Аслъэнбэч, ари а гъэм дунейм ехыжа нэужь, а гъэ дыдэм октябрым и 14-м Тэрч къалэ дэс дзэзешэ А. И. Хворостининым деж къэкӀуащ Сунжэ къэзакъхэм я Ӏэтащхьэ Василий, Аслъэнбэч и къуэш Жансэхъу, Хьэту, Мамсрыкъуэ, Битемрыкъуэ, Елбэздыкъуэ, я уэркъхэри ящӀыгъужу. Япэм зэрызэгурыӀуам тету ахэр пащтыхьым елъэӀурт и унафэм щӀигъэтыну, пщы нэхъыжьу Аслъэнбэч и къуэш Жансэхъу зэрыхахари жаӀащ. Жансэхъу Къэбэрдей псом пщӀэ щыхуащӀу, фӀэлӀыкӀ зиӀэ пщы нэхъыжьу зэрыщытри жаӀащ. Абы пащтыхьым и улахуэрэ щыгъыныгъуэрэ иратыну, Тэрч къалэ зэрыщымыӀэри пащтыхьым иригъащӀэмэ, и гуапэт дзэзешэм. Тхыгъэхэм наӀуэ щохъу Ӏуэхум Хьэту хэлӀыфӀыхьауэ Къэбэрдейр зэщӀэгъэуӀуэным теухуауэ. Жансэхъу и къуэр къашэу Тэрч къалэ шэсыпӀэу къратыхункӀэ, абы и пӀэкӀэ Мамсрыкъуэ къэнащ. Мамсрыкъуэ жану, жыджэру мы Ӏуэхухэм зэрыхэтам ари и щыхьэтщ.
1590 гъэм Мамсрыкъуэ къумыкъупщым гъэру иубыдри иӀыгъащ. Къумыкъупщым лъэкӀ къигъэнакъым, Мамсрыкъуэ кърым хъаным и унафэм щ1игъэувэн щхьэкӀэ. Ауэ абы зыри къикӀакъым. Мамсрыкъуэ Урысейм пэжу бгъэдэту зэрыщытым зыкӀи яхутекӀакъым. Ар Федор Ивановичым лъапӀэныгъэ ину илъытэри дзэзешэ пщы Григорий Засекиным Мамсрыкъуэ и улахуэр хуригъэшащ. 1591 гъэм дагъыстан шамхалым Георгий Засекиныр Мамсрыкъуэ и уэркъыдзэр щӀыгъуу щезэуарщ Сулакъ псы Ӏуфэр щаубыдар. Сунжэ деж Тэрч къалэри Сунженскэ быдапӀэри 1588—1590 гъэхэм яухуащ. А псор ящӀэн хуей щӀэхъуар Кърымым, Тыркум, Шамхалым, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я деж Урысейм и лъэр щамыгъэувыну, урысхэмрэ а лъэпкъхэмрэ я зэпыщӀэныгъэр къызэпаудыну я ужь зэритырт. 1591 гъэм кърым хъан Къазий-Джэрий Мэзкуу щӀытеуари арат, ауэ ари урысхэм къызэпаудащ.
Урысей пащтыхьым зэрилъытэмкӀэ, Къэбэрдейм пщышхуэу щыщытын хуейр Мамсрыкъуэт. Абы Мэзкуу тхылъ къритащ пщышхуэу ягъэуву. А пащтыхь унафэм Къэбэрдейм щыхабзэр — зи чэзу пщы лӀакъуэм къыхэкӀыу пщышхуэр зэрыхах хабзэр къикъутащ. Абы къэбэрдей пщы-уэркъхэр къызэщӀиӀэтащ. Къазий и Къэбэрдейр “щэхуу” а пащтыхь унафэм пэщӀэуващ. Къазий гъэпцӀагъэкӀэ, фо махъсымэ иригъэфэн хуэдэу, игъэхьэщӀэну, езым и деж Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ иригъэблагъэри зэкъуэшитӀыр 1600 гьэм иригьэукӀащ (Кро, т. I, с. 385). Ар къэмыхъункӀэ хъунут, Мамсрыкъуэ пщышхуэу Мэзкуу игьэувыну тхылъ къримытамэ.
Пащтыхь дзэзешэхэу Астрахан, Тэрч къалэхэм щыӀахэми пащтыхьым и чэнджэщэгъухэми Къэбэрдей псом къуажэу исхэмрэ пщы-уэркъхэм абыхэм щаӀэщӀэлъ жылагъуэхэм цӀыхуу, мылъкуу къащылъысымрэ гулъытэ хуащӀыну хуейтэкъым. Пщы лӀакъуэ, пщы къудамэхэр зэш зэрыпӀ-зэбынхэу зэрызыщхьэщыкӀымрэ, ахэр Тырку, Кърым лъэныкъуэмрэ пыщӀауэ зэрыщытым, урысхэм я бийхэм я телъхьэу цӀыхуи мылъкуи зыбгъэдэмылъыж Идархэ бжьыпэр епткӀэ Урысейм и Ӏуэхур Къэбэрдейм щыдэха зэрымыхъунум пащтыхьым гу лъегъэтэн зэрыхуейр а зэманым къэгъэсэбэпа хъуакъым. Зы псалъэу жыпӀэмэ: Къэбэрдеишхуэм, Къазий и Къэбэрдейм, къуажэ 50 хыхьэрт, абы уэркъыу 1000-м щӀигъу нэхърэ нэхъыбэ дэст. Талъостэнхэ ящыщ пщы Ибакъ къуажэу 40 нэблагьэ, уэркъыу 700 ӀэщӀэлът. Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ я адэшхуэм и къуажэхэм щыщу къахуэнар къуажэ 11 хъурт, абы цӀыхуу щыпсэухэр 250-м тӀэкӀу щӀигъуу арат. Идарейм къуажэу исахэр Темрыкъуэрэ и къуэшхэмрэ я къуэхэм тӀэкӀу-тӀэкӀуу зэхуагуэшыжат: Биту Нартшу къуажиблт иӀэжыр; Жылэгъуэт Къанкълыш и къуэ Щэнджэлей къуажэ иӀэжакъым, цӀыхуу зы мин иӀэжауэ аращ. Къамболэт и къуэхэм къуажиплӀ, уэркъ 35-рэ яӀэжащ. Мы документхэм къагъэлъагъуэ Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей ЦӀыкӀумрэ Идархэ пщышхуэ увыпӀэ дэнэ къэна, атӀэ пщы нэхъыжь увыпӀэ къазэрыщыхуэмынэжар. ИщхьэмкӀэ къыщыхэщащ Анзорхэ, ипэу Идархэ я лӀакъуэлӀэшу щытахэр, мы дызытепсэлъыхь зэманым абы къазэрыбгъэдэмытыжар
Къаргъэуэгу
Къаргъэуэ́гу — къэргъей лӀэужьыгъуэ мыинщ, дамэ лъэныкъуэр — см 23-27,5 хъууэ.
Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр хэсу. Хъум и щхьэр, пщэр щхъуафэщ; тхыцӀэм, дамэхэм яхэс ӀэпапӀэ гъуабжэхэм уэгуфэ къыщӀагъауэ.
Щогъуалъхьэ къырхэм, нэпкъ задэхэм, жыгыщхьэхэм (жыг гъуанэхэм), псэуалъэхэм, уеблэмэ шэрыпӀ псэущхьэхэм я гъуэхэм.
ЩыщакӀуэкӀэ къоувыӀэри уэгум деж а зы щӀыпӀэм «зиутхыпщӀу» талайкӀэ итщ. Ӏусыр — дзыгъуэ, бзу, шындырхъуо, гъудэбадзэ. Къаргъэуэгум «зэпымууэ лажьэ дзыгъуэ теуэ» хужаӀэ, апхуэдизу бэуэ къеубыдри.
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
Фредерик Шопен
Фредерик Франсуа Шопен (Frédéric François Chopin, Fryderyk Franciszek Szopen, 1810 гъатхэпэм и 1, Желязова-Воля — 1849 жэпуэгъуэм и 17, Париж) — полшэрэ фрэнджрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Хьэжыбзу
Хьэжыбзу — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
НатӀэр, щхьэщыгур плъыжьыбзэщ, щхьэбгъухэр, пщэр, бгъащхьэр фӀыцӀэщ, тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэщӀагъыр гъуэжьщ, фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэлъу.
Здэпсэур
Щопсэу Азиэм, Пакистэным, нэмыщӀ щӀыпӀэхэм я къуршхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, жыгыщхьэхэм, чыцэхэм щащӀ. Ди хэгъуэгум мылъэтэжу щопсэу бгылъэ щӀыпӀэхэм, бжыгъэкӀэ курытщ.
Ӏусыр
Шырхэр хьэпщхупщкӀэ, гъудэбадзэкӀэ япӀ, ныбжыр мазэм нэсмэ яшх удз жылэ пхъэхуей, екӀапцӀэ жылэ.
Антонин Дворжак
Антонин Леополд Дворжак (Antonín Leopold Dvořák, 1841 фокӀадэм и 8, Нелахозевес — 1904 накъыгъэм и 1, Прага) — аустрэрэ чехрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Салвадор Дали
Салвадор Доменек Фелип Жасинт Дали и Доменек, Пубол и маркиз, нэхъ къызэрацӀыхур Салвадор Дали (Salvador Dalí; 1904 накъыгъэм и 11 — 1989 щӀышылэм и 23) — эспаниэ лэчтхыгъакӀэ, режисор, усакӀэ. Суреализмым и нэхъ цӀэрыӀуэлӀщ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Каталониэм и къедзыгъуэ Жиронэм щыщ къалэ Фигерасе (Эспаниэм) 1904 нэкъыгъэм и 11, къуэлей унагъуэм къыхэкӀащ. И сэбиигъуэм щэн хьэлъэ хэлъу ихьащ, гу лъытыгъуэ абым куэду иретыр и жьыщхьэм тхылъ къыдигъэкӀам итхуу ар. Сэбиигъуэм щыщӀэдзауэ лэч тхэным зыригъасэрт, япэ арт школхэм, яужым академиэм щӀэхьауэ.
ЩӀэлэгъуэм деж и лэч тхыгъэхэр гъэлъэгъуэн бжыгъэм хэт, жылэм яр яублэр, щӀалэр цӀэрыӀуэ мэхъур Эспаниэ къуэдейкъым, зэр Еуропэу.
Удхэр
Уд — бзылъхугъэ, Ӏэзэгъуэ зиӀэ, щхъуэ зезыхьэ, Ӏоху Ӏей е фӀы зыщӀэ.
Тхыдэм зэригъэлъагъуэр
ЦӀыху Ӏэзэгъуэ зиӀахэм, шхъуэ зезыхьахэм пэсырей зэманым пщӀэ хуашъурэ щыта. Еуропэ къэралхэм уду хъуар Ӏеуэ ягъэлъагъуэмэ адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм удхэр Ӏеуи фӀыуи къыхокӀыр. Сэтэней нарт хъыбархэм уду хэт, Ӏэзэгъуэ куэд зэрехьэ, и ӀэзэгъуэмкӀэ нарт лъэпкъым ядоӀэпыкъур бэуэ, ӀэзэгъуэкӀэ Сэтэней пыщыту нартхэм зэран яхуэхъур нэуэжъ-уд НэжьгъущӀыдзэ.
Адыгэхэм удхэм я Ӏэшъагъэм нэхъыбэм тралъхьэтэхэр: уз цӀыхум хуагъэкӀуэн, мэшыр, былымыр хагъэкӀуэдэн, алмэстыхэм дэпсоху, я теплъэр зэрахъуэкӀыфху (шэрхъу, джэдууэ, тхьэджэду е пэмыкӀыу хъуфху).
Уд Хасэ
Адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм къахокӀ хъыбар бжыгъэ удхэм Хасэ яӀу, я Хасэр илъэсым зэ Собэр-Ӏуащхьэ и шыгум ирагъэкӀуэкӀыу (езы Ӏуащхьэми етӀуанэ цӀэ зэрихьэр «Уд-Ӏуащхьэ», Ӏуащхьэмахуэ хуэдыуи адыгэ лъэпкъым пкӀэ зыхуашъ Ӏуащхьэ).
Категориэ:ӀуэрыӀуатэ
Бжьэшх
Бжьэшх — щу лъэпкъым хохьэ, нэхъ пӀащэхэм ящыщщ, бжэндэхъум хуэдизынщ.
И пэр Ӏувщ, мащӀэу къэгъэшауэ, кӀэ кӀыхь дахэщ. Жыгыщхьэпысщ, щӀылъэм щытӀысыр зэзэмызэ дыдэщ, жьажьэурэ зегъазэ, мэлъатэ. Хъум и теплъэр плъыжь-мамкъутыфэ, щхъуафэ мащӀэ къыщӀэурэ жыпӀэу. Нэхъ плъыфэщхулъащхьэр, жьэгъур, гъэр. Анэр гъуэжьыфэ-щхъуантӀафэщ. Щылъэтэжхэр хэкӀэсауэщ щакӀуэгъуэ-дыгъэгъазэм.
Бжьэшххэр щыӀэщ Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Здэгъуалъхьэр мэзхэращ. Къаукъаз бжьэшххэр мэлъэтэж.
Тхылъхэр
Категориэ:Щухэр
Къаргъэпагуэ
Къаргъэпа́гуэ — къаргъей лъэпкъым щыщ бзу.
И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэщ, бгъэмрэ ныбэщӀагъымрэ хужь-гъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр къырехэу. Пэ кӀэщӀ гъэшащ. ИкъукӀэзызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Щопсэу ди къэралым Ӏыхьэ нэхъыбэм, Ищхьэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм и Ищхъэрэ лъэныкъуэм. Ищхъэрэ Къаукъазым мылъэтэжу бэгъуауэ щыӀэщ.
Щогъуалъхьэ мэзышхуэхэм. Мыбыи къаргъэжьейм хуэдуи, езым абгъуэ ищӀкъым, адрей къуалэбзухэм жыгыщхьэхэм щащӀауэ щытахэр къегъэщхьэпэ.
Ӏусыр — къуалэбзу жьгъейхэр, гъудэбадзэ.
Özbekistan
Рюфенсяшьх иеяпс ьасщвь Рюфенясшдх Ъкпгкишешч (Рюфенле- Дюфенсяшдх Иеязкфвсньяс) Дишь Ѝящь“аь фьцспяспасюаси.
Рхепвс хегчишвеи
Яещгкх эе ъещгкх ех рфепвс хегчивеиачи.
Бжэндэхъу лъэпкъыр
Бжэндэхъу лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэщ.
ЛӀэужьыгъуищэм щӀегъу, лъэпкъыгъуэ 32-м нэсу къызэщӀаубыду.
Нэхъыбэу здэпсэур ЩӀым и къухьэпӀэ лъэныкъуэращ. Щогъуалъхьэ щӀыпӀэ нэрымылъагъухэм, жыг гъуанэхэм, къыр дурэшхэм, нэпкъ бгъуэнщӀагъхэм, унащхьэхэм.
Я Ӏусым хохьэ хьэпщхупщ, гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр, бжьыхьэм мэракӀуэ, пхъэщхьэмыщхьэ.
Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэ 28-рэ къылъытэгъуэмкӀэ зэрзэхагъэкӀыр:
Хъыдыжъы
Джылу дэсыр мин 20, 900 (2008 гъэмкӀэ).
Къалэр Пщышъ ипсыхъуэм дэт, Краснодар къалэм км. 113 пэщылъу, Апшеронск къалэм км. 15-кӀэ.
Къалэ игъунэгъухэр: Краснодар, ТӀуапсэ, Апшеронск, Псыфаб
Хэкумэтхыр
Хъыдыжъы къалэр Пщышърэ Хъыдыжъэрэ я псыхъуэхэм дэт, Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым. И шӀыпӀэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, псы куэд мы ину щежэху. Къалэм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ уфӀэкӀмэ Ӏушъхьэ гуэрэхэм я лъэгагъыр м. 500 къыщыкӀэдзауэ фӀокӀыр. КъуэкӀэбгыкӀэ къалэм ихъуреягъыр зэрщыту мэз.
ЦӀэр къызхэкӀыр
ЦӀэр къызхэкӀыр адыгэ псалъитӀым — «Хьэдэ» «Жъы»; абым пылъу къыдэшъыр нэхъыжъу хьэблэм къыдэнэжьахэм я хъыбар, къызэраӀуатэмкӀэ япэрей зэманхэм псыхъуэм идежь, тэнэ деи псым зэкӀиха кхъашъхьэхэм пэкӀэхуэхэт.
Тхыдэ
ЯпэремкӀэ абдзэх лъэпкъыр щыпсоуэ а шӀыпӀэм. Къаукъаз зауэм идежь шӀыпӀэр урысхэм яубыда щыхъуам станицэ Хъыдыжъыр халъхьа 1964 гъэм, 1949 гъэм станицэм къалэ траӀуэ.
Аугусто Де Лука
Аугусто Де Лука (урым-бз. Augusto De Luca; 1955 бадзэуэгъуэм и 1 Неапол) —  Урым сурэттех.