cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хьэщомыщ
Теплъэр
Цыр щӀыхькъым, Ӏувкъым, кӀэщӀу щытщ ипщэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр; ищхъэрэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр Ӏуву кӀыхьу щытщ. Фэм и теплъэр нэхъыбэкӀэ гъуэплъыфэ-гъуэбжафэу щытщ: ныбэр, бгъэгур, лъакъуэбгъухэр нэхъ нэху щытщ. Абым нэмыщӀу нэху ӀэпапӀэхэр тхьэкӀумэ щӀыбагъхэм яӀэщ. ЩӀыфэм кусэхэр ирокӀуэ, гъуабжэм къыщыщӀэдзауэ фӀыцӀэм нэсу я фэр. Пкъымрэ пщэмрэ кусэхэр къохыр захуэу. Езы пкъым кусэхэм я ныкъуэр щӀагъ дыдэм къехыфынухэ, адрейхэр тхымкӀэ дэкӀуейфыну, е ныбэщӀагым нэсу къоххэр. Кусу хъуар, гу лъытыгъу, я щӀагъ иухыпӀэм деж памцӀу щытхэщ, зэзэмызэкӀэ дыкъуакъуэхэу яужкӀэ, иухыпӀэм идеж зы хъужхэу. ТхыӀунэмкӀэ кусэхэр нэхъыбэ мэхъухэ. ТхыӀунэм деж къыщыщӀадзэ кусэхэр куэм и щӀыбагъкӀэ йокӀуэкӀхэ е куэм и кум деж зэпоудхэр. Кусэ гуэрэхэр, лъэдийм и щӀэдзэгъуэм щынэскӀэ къагъэшри лъакъуэ кӀуэцӀымкӀэ йокӀуэкӀхэщ.
Напэр, пэгъуанэ щӀагъым, пащӀэ хэтыпӀэхэм, жьэпкъым, жьэгъум деж хужьщ, Ӏупэ щӀагъымрэ жьэ гъунэмрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэ иӀэхэм щымыхъукӀэ. НатӀэр, щхьэхупцӀапцӀэр, щхьэщӀыбыр кусэ фӀыцӀэ кӀэщӀ бжыгъэкӀэ зэхэлъщ. ТхьэкӀумэ щӀыбагъым деж куэдхэм кусэ щӀыхь къыщӀедзэ, пщэмкӀэ къехэу и тэмакъым къынэсу. Щхьэм и гъунэхэмрэ жьакӀэхэмрэ хужьхэщ, кусэ зытӀущ яхэлъу. ТхьэкӀумэм и гупэкӀэ цы хужь тетщ, щӀыбымкӀэ сыт щыгъуи фӀыцӀэщ, ӀэпапӀэ хужьышхуэ и щхьэмкӀэ хэсу.
КӀапэр сыт щыгъуи фӀыцӀэщ, кусэ зэщӀэлъыпыту кӀуэхэм уэгу ящӀыу. КӀэм кусэхэм я бжыгъэр и нэхъыбэм пщӀы мэхъур, ауэ зэзэмызэкӀэ 8-9 е 11 щыхъуи къохъур.
Фэм тет кусэхэм я теплъэмрэ я зэхуакум дэлъ бгъуагъымрэ зэщхьэщокӀ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм, ауэ хьэщомыщхэм я нэхъыбэм я кусэ бжыгъэр 100 фӀокӀыр. Хъухэмрэ бзыхэмрэ кусэ тхыпхъэмкӀэ зэщхьэщыкӀыгъуэ яӀэкъым.
Кусэ-тхыпхъэр зэи зэхуэду щыткъым, псэущхьэ къэс и тхыпхъэр нэгъуэкӀщ, абым папщӀэ псэущхьэр и тхыпхъэмкӀэ къыхэпщӀыкӀ хъунущ, абым хуэдэщ цӀыхум и ӀэпапӀэри. Ар зэзэмызэкӀэ щӀэныгъэлӀхэм къагъэщхьэпэр псэущхьэхэм щащӀэлъыплъым деж. Кусэхэм я нэхъыщхьэ мыхьэнэр хьэщомыщыр щы щакӀуэм идеж зыхэт пабжьэ-удзхэм къыхэмыщыну аращ.
Гу лъытыгъуэ хьэщомыщым и фэ теплъэр къыдоӀэпыкъур папжьэхэм къыхэмыщыу хэтыну. ЩӀыпӀэ здэщыщым елъытауэ я теплъэр зэщхьэщокӀыр, абым папщӀэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэри зэхагъэкӀыр.
Хъухэм я лъэужьыр нэхъ ин икӀи нэхъ щӀыхьщ бзыхэм ям елъытамэ, Ӏэпхъуамбэ курытхэр нэхъ къыхэщу япэ къыхокӀхэр. Лъэужьым и инагъыр см 15-16 щӀыхьагъуу, см 13-14 бгъуагъу хъухэм; см 14-15 щӀыхьагъуу, см 11-13 бгъуагъу бзыхэм.
Хьэщомыщхэм жэщкӀэ фӀыуэ ялъагъур, гупшысыгъуэ гуэрэхэмкӀэ дунер къуэлэнуи ялъагъур. Пантерэ лъэпкъым ящыщ псом хуэдуи хьэщомыщхэм я къурмакъей зэфӀэтыгъэмкӀэ мэгъуахъуэф, ауэ щыгъуахъуэхэр нэхъыбэкӀэ щызэпыхьэ зэманыгъуэращ.
Здэпсэухэр
Хьэщомыщыр Азиэ къуэдем щыпсэу лӀэужьыгъуэщ. ТхыдэмкӀэ щӀыпӀэ зэщӀиубыдэтэр (иджыпсту ину зэщхьэщыдзауэ, жыжэу зэпэщылъ щӀыпӀэ мыинхэр) КъуэкӀыпӀэ Жыжэм къыщыщӀэдзауэ Къажэрыр, Афганистэныр, Хъутейр, Индиэр, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм и къэралхэр хиубыдэт.
Я щӀыналъэр здыхэлъыр Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэра, къыщызэфӀэувар абдежым илъэс милуанитӀкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ. Илъэс минипщӀкӀэ узэӀэбэкӀмэ, хьэщомыщхэр ипщэ лъэныкъуэмкӀэ пхырыкӀын щӀадзащ, Гималай къущхьэхэмкӀэ, апхуэдэу Индиэ псом, Малай хытӀыгуныкъуэм, Суматра, Ява, Бали хытӀыгухэм пхырыхьаху хъуащ. ЛӀэщӀыгъуэ зытӀущкӀэ зэӀэбэкӀыжамэ хьэщомыщхэр щыпсэуэ щытахэщ Къазахъстэным, Ищхъэрэ Къажэрым, Амур псым и пэм, Зонд хытӀыгухэм. Иджыпсту а щӀыпӀэ псом и нэхъыбэм хьэщомыщхэр цӀыхум къелакъым; бжыгъэкӀэ я нэхъыбэхэр къыздэнар: Индиэм, Малай хытӀыгуныкъуэм. 1995 гъэмрэ 2005 гъэмрэ я зэхуакум хьэщомыщхэр здэпсэуа щӀыпэр 40% нэхъ мащӀэ хъуащ Азиэм; зэрыхъумкӀэ, нобэ, псэущхьэхэм щӀыпӀэ яубыдыр пэсырейм елъытамэ 7% мэхъу къуэдей.
Хьэщомыщхэм я псэупӀэ щӀыпӀэхэр куэду зэщхьэщокӀыр: тропик мэзхэм щыщӀэдзауэ, мангрэ псыпцӀэхэмрэ шамбыр пабжьэхэмрэ, тафэ гъущэхэмрэ, кумхэмрэ, бгылъэхэмрэ ищхъэрэ мэздэгухэмрэ. Къущхьэхэм м. 3000 хуэдизым я лъэгагъэу дэкӀуейхэр.
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзу бгъу къыхагъэкӀыр, абыхэм ящыщ щыр дунем тетыжкӀым цӀыхум и ӀэщӀагъэу.
Хьэщомыщ хужьыр
Хьэщомыщхэм гулъытэгъу мутациэ яӀэщ, псэущхьэхэм я фэр хужьу щыту — бенгал хьэщомыщхэр, езыхэр хужьу, я кусэхэр фӀыцӀэ гъуэбжафу, я нэхэр щхъуантӀэу. Щхьэху псэу псэущхьэхэм апхуэдэ теплъэ зиӀэхэр мащӀэдыдэщ, ауэ ар зиӀэр бжыгъу къахокӀщ цӀыхухэм яӀыгъхэм. Зы хьэщомыщ хужь къыхокӀ 10,000 псэущхьэ гъуэжьхэм. Хьэщомыщ хужьхэр фӀыуэ мэпсэуф Ӏэлу, быни ягъуэтыфыр. Япэреуэ абыхэм теухуауэ къэӀуэхугъуэ щыщэӀэр 1951 гъэращ, абым щыгъуэ зы щакӀуэ хулъхугъэм хьэщомыщ бзым и гъуэм къырихат зы шыр хужь. Яужьым а хьэщомыщыр пагъэхьа зы бзы гъуэжьм, къилъхужьа шыриплӀ, плӀыри гъуэжьу. Зэман дэкӀауэ хьэщомыщ хужьыр и зы пхъухэм пагъэхьащ, шырищ къилъхуащ, а щым тӀур хужьхэт. Хьэщомыщ хужь цӀыхухэм яӀыгъу хъуар зы псэущхьэм къытекӀауэ щытхэщ. Иджыпсту зоохэм, дунейпсом, хьэщомыщ хужьу 130 хуэдиз яӀыгъщ.
Хьэщомыщ дыщафэ
Дыщафэ лӀэыжьыгъуэ — нэхъ мащӀэдыдэу къахэкӀ теплъэ хьэщомыщхэм. Япэрейуэ и къэӀуэхугъуэр къыщыхэкӀ зэманыр XX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм щыщщ. Япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэкӀамкӀэ зэралъытэтэр апхуэдэ теплъэ зиӀэ псэущхьэхэр ятӀэгъуэ гъуэжькӀэ бэгъуа щӀыпӀэхэм щыпсэухэрат, я теплъэр хэгъуэщыхьыным папщӀэ щы щакӀуэхэм деж. Ауэ а гупшысыгъуэр иджыри къыздынэсым захуэ хъуакъым.
ИджыпстукӀэ цӀыхухэм яӀыгъ дыщафэ теплъу псэущхьэ 30 хуэдиз, хьэщомыщ хужьхэми хуэдэу, дыщафэхэм я нэхъыбэр бенгалхэм къатекӀауэ аращ.
Зэрыпсэур
Махуэми жэщми зэхуэду бэлэрыгъщ. Нэхъ щӀасэу щыщакӀуэр, пщэдджыжым, бжыхьэщхьэм, жэщым. Махуэм деж и нэхъыбэкӀэ гъуэм щожейр. Ину хэбэкъукӀыу зэкӀуэщ. Жыгхэм дэпщэйкъым (шыр ч 60 фӀэмыкӀхэм щымыхъукӀэ, илъэситӀым нэмысахэу). Псым щышынэкъым, фӀыуэ йос. Ипщэ лъэнъыкъуэм щыпсэу лӀэужыгъуэхэр хуабэдыдэ щыхъу зэманыгъуэм загъэпскӀыныр яублэ. ЩӀыӀэр фӀыуэ ирахыр, гугъ ятемылъыу. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъатхэпэм, фокӀадэм.
И нэхъыбэкӀэ хьэщомыщыр псэущхьэ щэхущ, макъ къыщыӀукӀыр мащӀэщ. Щыхуэж зэманым щыгъуэ къуэдей хъухэм зыкъагъащӀэ гъуахъуэнкӀэ. Псэущхьэ гуэрэм щытеуэкӀэ е щыбзаджэм мащӀэу, щэху мэгъуахъуэ. Хьэщомыщыр псом хуэмыдэу щэн хэлъщ щыхьхэм, кхъуэхэм нэмыщӀ псэущхьэшхуэ инхэм, цӀыхухэм я лъэужьхэм, гъуэгухэм тету къикӀухьын.
Щэныр
Я щӀыпӀэм и инагъыр куэду зэлъытар здэпсэум, шхыныр куэду игъуэтмэ, хъухэм деж бзыхэр щӀыпӀэм исмэ. Хьэщомыщ бзым и щӀыпӀэр км² 20 хуэдиз хъуфынущ, хъухэм яр куэду нэхъ инщ, км² 60-100 хуэдиз мэхъур. Зы хъум и щӀыпӀэм деж бзы зытӀущым я щӀыпӀэ щхьэхухэр хэтыфынущ. Я екӀуапӀэхэр, гъуогухэр я щӀыпӀэхэм зэи зэрахъуэкӀкъым. Хьэщомыщ бзыхэр зэзэмызэкӀэ зэныкъуэкъу зэзауэ щхьэкӀэ я щӀыпӀэхэр зэхэхьу щытыфыну, апхуэдэм деж нэхъыбэм псэущхьэхэр зэщымыхьу псэуным пылъхэ; хъухэрамэ зэи къагъэхъукъым я щӀыпӀэм нэмыщӀ хъу исыну.
Хьэщомыщ хъухэр бзаджу я щӀыпӀэр яхъумэ папщӀэ, псэущхьэ куэд уӀэгъэ мэхъур щызэфӀэнэхэкӀэ, зэзэмызэкӀэ зэзауитӀым я зыр хокӀуадэ. Ауэ зэбэубыдыгъэм я нэхъыбэхэм макъ гъуахъуэнкӀэ, увыпӀэкӀэ зэхокӀыжьхэ. Хъухэр зэпэубыдыгъэ ямыӀэу бзыхэм ящӀыгъу за щӀыпӀэм зэдопсэуфхэ, абым нэхъыбэу я шхын Ӏыхьэ хухагъэкӀыу къаубыдамкӀи. Бзыхэри абым хуэдэ къэрабзу Ӏэхьэ хагъэкӀыфыр хъум щхьэкӀэ, абым нэхъыбэу, бзыр нэмыщӀ бзыми шхын Ӏэхьэ иритыфыну, хъухэрамэ зэи нэмыщӀ хъум и шхын иритынукъым.
Ӏусыр
Хьэщомыщхэм я нэхъыщхьэ Ӏусыр Ӏэщщ; бенгал хьэщомыщыр нэхъыщхьэу зэщакӀуэхэр щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр; амур хьэщомыщым щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр, бжьо; абым нэмыщӀу хьэщомыщхэр йощэкӀуэфхэ Ӏэщ инхэм — хыв, гаур, бланэ хуэдэхэм. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэр йощакӀуэ псэущхьэ ятемгъэпсыхьахэм — нумин, мэзджэд, тхьэкӀумэкӀыхь, бдзэжьей хуэдэхэм. Хьэщомыщым и ныбэр ирикъуным папщӀэ илъэсым Ӏэщ 50-70 хуэдиз хуэныкъуэщ.
Къэгъэунэхуауэ щытщ хьэщомыщхэм нэмыщӀ псэущхьэшххэри зэраукӀыр, абыхэм яхэт дыгъужьхэр, щомыщхэр, блэшхуэхэр зэзэмызэкӀэ архъуэжьи щиукӀ мэхъур. Амур хьэщомыщым и бий мыщэхэр, щызэныкъуэкъухэр я псэупӀэхэм бжыгъэщ, къэӀуэхугъуэ бжыгъэ щыӀэщ хьэщомыщыр мыщэ шырхэр щиукӀ, мыщэ пӀащэхэри иукӀыу къохъур. Гималай мыщэрэ мыщэ гъуабжэрэ и Ӏус Ӏыхьэ 5-8% мэхъур амур щомыщым, нэхъыбэм ахэр зыукӀыр хъу пӀащэхэращ. Малай мыщэр, и щэнӀкэ бзаджэр, зэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэр я шхыным къыкӀэрехухэщ, ауэ езыр къыщыкӀэрахур нэхъыбэу къохъур. Малай хьэщомыщхэр а мыщэхэм фӀэкӀа ямыщакӀуи мэхъур.
Индиэ пыл пӀащэхэм хьэщомыщыр япэлъэшкъым, абым папщӀэ япэкӀэмыхуэным пылъхэщ, ауэ пыл шырхэр щаукӀ мэхъур. Абым нэмыщӀу хъыбар къэгъэунэхуа щыӀэщ хьэщомыщым пэбжьэ бзы пӀащэ иукӀыфауэ. Унэ псэущхьэхэм щатеуи мэхъур: хьэхэм, жэмхэм, шыхэм, шыдхэм. КъэкӀыгъэ шхын: дэхэр, удзхэр, пхъэщхьэмыщхьэхэр щашхыр гъэмахуэ къуэдейра.
И щӀыпӀэ псэупӀу хъуам хьэщомыщыр псэущхьэ нэхъ лъэшдыдэу щытщ, мащӀэдыдэщ нэмыщӀ псэущхьэу къыпэщыувэфхэр. ЗэзэмызэкӀэ къыпэувэфхэм ящыщыр хьэ лъэпкъым щыщхэра, гупышху щакӀуэхэр, абыхэм яхуэдэщ дыгъужь плъыжьыр. Зэ тӀысэгъу хьэщомыщым ч 30-40 лыуэ ешхыфыр. Хъу пӀащэхэм ч 50 хуэдиз яшхыфщ. Щыхь е кхъуэ иукӀам деж хьэщомыщыр махуэ зытӀущкӀэ Ӏусыфынущ. Ӏус щамыгъуэт зэманыр гугъ емыхьу ирахыфыр, я фэ щӀагъым щэ щӀэлъым папщӀэ, амур хьэщомыщым ием и Ӏувагъыр см 5 носыф.
Бжыгъэр
ЦӀыхур хьэщомыщым зэрещакӀуэм папщӀэ, и псэупӀэхэри зэрыкӀуэдым щхьэ я бжыгъэр къэмыувыӀэу нэхъ мащӀэ мэхъур. Гулъытыгъуэ гуэрэхэмкӀэ, псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэщӀыгъуиткӀэ узэӀэбэкӀыжмэ 95% нэхъыбэу щытащ. Ӏэлу псэу псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэужьыгъуэ къуэдзу хъуар зэхэту, мин 4-6,5 хуэдизу къалъытэ. Нэхъыбэдыду хьэщомыщхэр къыздэнар Индиэращ, минрэ ныкъуэрэ хуэдиз Виетнамым, Лаосым, Таилэндым, Хъутейм, Миянмам щопсэухэщ. Ипщэ Хъутейм щыпсэу хьэщомыщым и бжыгъэр 30 нэскъым, амур хьэщомыщым и бжыгъэр 450 хуэдиз мэхъур. Дунейм къытенэжакъым лӀэужьыгъуэ къуэдзищ Ява, Бали хытӀыгухэмрэ щыпсэуа къуэдзэхэмрэ Виргата хьэщомыщымрэ.
Хьэщомыщым и ещэкӀуэныр
Ижь и жьыжь лъандэрэ цӀыхур хьэщомыщым ещакӀуэт, къуентхъ бэлыхьу къалъытэу иджыри къыздынэсым.
Пэсырей Корейм, щакӀуэ тегъэпсыхьахэрат хьэщомыщым ещакӀуэхэтэр, езы щакӀуэнми хабзэшхуэхэр хэлът: хьэщомыщым и цӀэр къаӀуэ хъунутэкъым, щы щакӀуэхэм деж псалъи хъунутэхэкъым. Щыгъыныр зэрахьэр цӀыху хъуам ям хуэдэтэкъым, чэсей щхъуантӀэм къыхэха джанэрэ пыӀэ щхъуантӀэрэ шыгъэ къуэлэнкӀэ гъэдэхауэ зэрахьэт, абым нэмыщӀу, сыт щыгъуи яфӀэлът хьэджэшымкӀэ щӀа шыгъэ. Я шхыным хьэщомыщ лы хэлъын хуейт. ЩакӀуэхэм ӀэнатӀэшхуэ яӀэт, корей къэралыгъуэм, уасэ зыри яттэкъым пщыгъуэм.
Гулъытыгъуэхэр
Категориэ:Хьэщомыщхэр Категориэ:ШэрыпӀхэр
Мэгъэс
Мэгъэс (МагӀас, Магас) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Ингушей Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ.
Гулъытэхэр
Категориэ:Ингушейм и къалэхэр Категориэ:Ингушей
Уашхэ
Уашхэ (лат-бз.: Meles meles, ур-бз.: Барсук) — шъакӀуэ псэушъхьа дзыдзэ лъэпкъым ящыщу
Аплъэпкъыр
ИкӀыфэм икӀыхьагъыр см 60-90 мэхъу, кӀапэм см 20-24, ихьалъагъыр кг 24, бжыхьам, гъуэм игъуэлъхьаным ипэм кг 34 носыр. Иаплъэпкъыр икӀэмкӀэ бгъуэфӀу щыт игупэмкӀэ Ӏузэ хъууэ нэӀу памцӀэм хохьа. Ипшъэр кӀэкӀыу, къыхэмыщу щыт. Илъакъуэхэр кӀэкӀ, къэрууфӀэ, лъэгу псом теувурэ зокӀуэ. Илъэхъуамбэхэм Ӏабжъанэ дзагуэ-кӀыхьхэр пыт шӀыгу къэтӀыным хуегъэпсауэ.
Ицыр шъабэкъым. КӀыбымрэ гъунэхэмрэ фэр гъуэбджафэ-псыфу щыт дыжьыныфэ къыкӀэу, кӀыфэм икӀагъыр къуафӀцӀу щыт. НэӀум илъэныкъуэтӀымкӀэ, пэм къыщыкӀэдзауэ тхьакӀумэхэм нэгъунэ къуафӀцӀу ирокӀуэ.
Здэпсохэр
Еуропэ псом щопсоу (Скандинав хы тӀыгуныкъуэм, Финлэндым, Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм щымыхъукӀэ) Къаукъазым, Къаукъаз КӀыбым, Крымым, Азиэ ЦӀыкӀум, Азиэ Курытым, Ишъхъэрэ Сыбырым, Курыт Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжьэм и ипшъэмкӀэ, КъуэкӀыпӀэ Китайм, Корей хы тӀыгуныкъуэм, Японым
ЛъэпкъцӀыкӀу зэрзэхэкӀхэр
Псэушъхьа Ӏазэгъу гуэрэхэм абы пэмыкӀыу иджыри зэ къыхагъэкӀы азиэ уашхэ (Meles amurensis)
Зэрыпсохэмрэ яшхымрэ
Здэпсохэр нэхъыбу мэздэгухэм, къушъхьамэзхэм. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къум хуэдэхэм, губгъуэхэм щопсоухэ. Гъуэр здишъхэр лъэныкъуэ нэхъ гъушъэхэм, шӀы псы зкӀэмытхэм, ауэ псыхъурейхэм, псыпцӀэхэм ягъунэгъу (км. 1 нэхъыбэ якум дэмылъу), шхын нэхъыбу здигъуэтыфын.
Игъуэхэр кууэ ешъыр пшахъуэ джабэхэм, мэз къуэхэм, псыхъуэхэм ядежь. Уашхэхэм лъэпкъ бжыгъэкӀэ зыр-зым яуж итурэ шӀыпӀэ здетӀысэхахэм, нэхъ ягу ирихьам щысхэ
Зэрыпсор нэхъубе джэщым, сэхьат 5-6 бджэхьашъхьам къыщыкӀэдзауэ, пщэджыжьым сэхьат 8 нэгъунэ
ШхынкӀэ зэхэдз ишъкъым. Дзыгъуэхэр, хьандрыкъуакъуэ, щындрыхъуэ, бзу, бзухэм я джэдыкӀэ, хьапӀацӀэ, цӀыв, псы хьамблухэр, хьамблу, Ӏаргъэбэгу, мэракӀуэ, дэ, удз Ӏамэ ешхыр. Щы шъакӀуэм идей уашхэм дунейр къэкӀухь, жыг уфэрэнкӀахэр зэпиплъыхьу, я фэр къыкӀэритхъурэ хьамблухэмрэ цӀывхэмрэ лъохъуэ. ЗэшъэкӀуэгъуэм уашхэм хьандрыкъуакъуэ 50-70 къыубыдыфыну, шъэ хьаблурэ-цӀыврэ. Ауэ зы махуэм кг 0, 5 фӀэкӀа ишхкъым, бжыхьам идежь шхыным кӀасу зщыритыр, пчэр хъууэ, ишэм шӀымахуэм жеихукӀэрэ иӀыгъу.
Зэрзэхэтхэмрэ, зэрзэпыхьахэмрэ
Уашхэхэр зэргъуэтмэ гъашъэ псом зэрыкӀыгъу мэпсохэ. Бжыхьахэм идежь зэпыхьан кӀадзэ. Бзыр махуэ 271 псэф (гъэмахуэм зэпыхамэ) махуэ 450 (шӀымахуэ рамэ). Чыру къылъхур 2-6. Еуропэм дыгъэгъазэм малъхуэ, Урысейм гъатхэпэ-мэлыжьыхьым. Махуэ зтущ текӀауэ бзыхэр аргуэру зэпохьахэ. Чырхэм янэхэр махуэ 35-42 къызэтрах, мэзищ щыхъухэм езыхэм шхын къагъуэтын кӀадзэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Дзыдзэ
Шэхэ
Шэхэ (Шахе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 60 хуэдиз мэхъур.
Аскъэлай (Тыркуей)
Аскъэлай е Хьаджыкой (Hacıköy) — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Тыркум ит. Аскъэлай къуаджэр Чанаккалэ епхъыгъэ къэлэжъыеу Бигэм ит. Тыгъаджэ Кафказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Ар Бжъэдыгъурэ Абдзахрэ Шапсыгъэрэ къуадж/куэй, ТыркубзэкӀэри АдыгабзэкӀэри щэгушаӀэх. Аскъэлай Адыгэу Кафказ заом хэкужъым къырафыгъэхэмэ 1872 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Непэ Аскъэлайым 500 рагъо цӀыф дэс. Къуаджэм Адыгэхэррэ Тыркухэррэ ящэпсэух. Тыркухэр Булгариям къэкӀуагъэх.
Егъэпхыгъэ линкыхэр
Категориэ:Тыркуейм хэт Адыгэ къуажэхэр
Къазмакъей
ЗэрзэфӀэтыр
Жэпкъ бжыгъу зэфӀэт, тхьампэпыху пабжъэ; зэзэмызэкӀэ, макӀыу жыгу мэкӀыр. Илъэгагъыр иныкъуэм м. 1 - 3 иэ м. 3 - 6, макӀыу м. 15 щынэс мэхъу, ипкӀашъхьар псыфу щыт, банэ кӀыхьу пыту. Къудамэхэм, гъэчхэм жыгым ипкӀахьар хъуреуэ иэ памцӀу иэ бгъуэуэ щыт.
Илъабжъэр шӀыфэм игъунэгъу щыт, см. 40 мы нэхъ кууэ, бгъуэуэ зэкӀэкӀыу.
Тхьампэхэр зэрызу, иэ зэпэщылъу къытокӀэхэ. ИшъхьамкӀэ псыфэ-удзыфу икӀагъымкӀэ гъуэплъ-псыфу иэ гъуэжь-псыфу; хужьу.
МэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ гъуэжьху иэ хуэплъыжьыфу, псы куэду якӀэту, гуашӀыу, мэ къадихьаху. КумкӀэр хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт, нэхъыбэм фӀыцӀу, лыду.
Къазахъстэн
Къэзахъстэн (Қазақстан Республикасы, Республика Казахстан) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Astana.
Хэкумэтхыр
Къазахъстэныр Азиэ Курытым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысей Федерациэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — ДжРК-м, ипшъэмкӀэ — Къыргъызстэным, Узбэчстэным, Тыркумэнстэным, къуэхьэпӀэмкӀэ Каспий хым и Ӏуфэм хуозэ.
Къэралым и инагъыр 2 724 900 км² мэхъур.
Хы
Хы — хышхуэм е щӀыкӀэ е псыщӀагъ ӀуащхьэкӀэ къыгуэгъэщхьэхукӀа, Дуней Хышхуэм и Ӏыхьэ псылъэ. Дуней Хышхуэм абы нэмыщӀ къыщхьэщокӀ и гидрологикэ, метеорологикэ, климат щытыкӀэхэмкӀэ. Ар къызыхэкӀыр Дуней Хышхуэм и къуэгъэнапӀэ щӀыпӀэхэм зэрыдэтхэращ. Хышхуэхэм ялъытауи хыхэм я псызэхъуэкӀхэр нэхъ хому щытщ. .
Къазахъстэн
Хэкумэтхыр
Къэралым и шӀыпӀэм и нэхъыбэр пшахъуалэхэм яубыд (44 %), губгъуэхэм 26% яубыд, мэзхэм 5,5 %.
Хы
Хыхэр Дуней Хышхуэм епхахэу щытщ. Ауэ псалъэм папщӀэ Хы Къарсым апхуэдэ епха Хышхуэхэм яхуиӀэкъым. Хыхэр икӀи зэщхьэщокӀхэр я флорэхэмрэ фаунэхэмрэ елъытауэ икӀи зы хым нэгъуэщӀ хы хэтуи къэхъункӀэ хэлъщ (псалъэм папщӀэ Эгей хыр хы Курытым хэтщ).
Къазахъстэн
Хэкумэтхыр
Къэралым и климэтыр щыуэӀу континенталу щыт. ЩӀышылэм и курыт температурэр −19 °C кӀэдзауэ −2 °C носыр, бадзэуэгъуэм +19 °C кӀэдзауэ +28 °C носыр.
Хы
Зэрызэхадз
Хыхэр я щытыкӀэм елътауэ гупищу яугуэш — кӀуэцӀ хыхэ (щӀыку хыхэмрэ ныкъуэ зэхуэщӀа хыхэмрэ), къуэгъэнапӀэ хыхэ, тӀыгу зэхуаку хыхэ.
Къазахъстэн
Хэкумэтхыр
Къэралым и псы нэхъ индыдэхэр: Иртыш ( абыми хэлъаду — Тоболрэ Ишимрэ), Урал, Эмба, Сырдариа, Или.
Хы
Зэрызэхадз
КӀуэцӀ хыхэр — материкхэм куууэ дэхьэ хыхэ, хышхуэхэм я пэжыжэу щылъхэу. Апхуэдэ хыхэм я псхэр хышхуэхэм я ейм Ӏейуэ къащхьэщокӀ.
Къазахъстэн
Тхыдэр
ЦӀыхур Къазахъстэн и шӀыпӀэм иджыри ди лъэхъэнэм и пэм итӀысхьауэ щыта. Япэрей лъэжьыгъу къагъэсэбэпын кӀадзатэр куэш-былым зехуэкӀэ.
Хы
Зэрызэхадз
Хышхуэм зэрепхам елътауэ кӀуэцӀ хыхэр зэхедз зэхуэщӀакӀэрэ (Хы Къарс, Арал Хы) ныкъуэ зэхуэщӀакӀэрэ (Балтикэ Хы, Хы МыутӀэ). ЗэхуэщӀа хыхэр иныкъуэхэм псыхъурейуэ ябжхэр.
Къазахъстэн
Тхыдэр
1465—1718 гъэхэм Къазахъ хъаныгъуэ щыӀа. XVII лъэхъэнэм Къазахъымрэ Джунгар хъаныгъуэхэмрэ зауэ язэхуакум дэлъа.
Хы
Зэрызэхадз
Абы нэмыщӀ кӀуэцӀ хыхэр яугуэшхэр континент зэхуакум дэт хыхэкӀэрэ, континентым дыхьэ хыхэкӀэрэ.
Къазахъстэн
Тхыдэр
XVIII лъэхъэнэм иджырей Къазахъстэным и шӀыпӀэр Урысей империэм иубыдын кӀедзэ. Къэрал псор щиштэр XIX лэхъэнэм и кум.
Хы
Зэрызэхадз
КӀэух хыхэр — хышхуэхэм хуиту епха хыхэращ. Хышхуэм ахэр къыгуэгъэщхьэхукӀахэщ тӀыгухэмкӀэ е ныкъуэтӀыгухэмкӀэ. Апхуэдэ хыхэм псалъэм папщӀэ хеубыдэ Япон, Кариб, Филиппин хыхэр.
Къазахъстэн
Тхыдэр
Илъэс зытӀущ текӀауэ Жэпуэгъуэ револуциэм яуж 1920 гъэм Къыргъыз Республикэ Совет Социал Автоном яшъыр, 1925 гъэм Къазахъу и цӀэр зэрахъуэкӀ. И гъунапкъыхэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀауэ щыта.
Хы
Зэрызэхадз
ТӀыгузэхуаку хыхэр — тӀыгукӀэ къэухъуреихьауэ хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм я нэхъыбапӀэр Малай архипелаг щӀыпӀэращ здэщыӀэр. Псалъэм папщӀэ Бандэ, Сулавеси, Явэ хыхэр.
Къазахъстэн
Тхыдэр
1936 гъэм Къазахъ РССА-р Къазахъ РСС мэхъур, 1991 гъэм къыщыкӀэдзауэ Къазахъстэныр къэрал шъхьэхуит мэхъур.
Хы
ШууагъкӀэ зэраугуэш
Хыхэр я шууагъым елътауэ гупитӀу яугуэш:
Къазахъстэн
Социальной обеспечение
Ужъя министерствоез но калыклы социальной юрттэт шаерамы социальной обеспечение вылаз поно. Социальной дурбасьтонъя вуоно элемент системаын: кун пособиос; курегпуз питыръямы социальной страхованиея; пенсионное обеспечение; медицинской гарантияя юрттэт сётыны; анайлык но покчилык утён; кылдытон доры кариськиз дунтэк дышетон (огъя но профессиональной); социальной юрттэт. Дунтэк юрттэт быдӟалазы арысь 1-тӥ январе эмтодос кун 2020 модель пыӵатыны. Таӵе юрттэт сётӥськоз ваньмызлы граждан ортчыса, оралман гражданствотэк но иностранецъёс, казахстанын уло ялан.
Джылэр
Джылэбжыгъэ 2009 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, къэралым дэсар 16 005 млн. цӀыху.
Хы
ШууагъкӀэ зэраугуэш
МащӀэу шуугъэ — хышхуэм елътауэ нэхъ мащӀэ шуугъэу щыт хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм псы куэд холъадэ, уэшх куэд хошхэ. Абы къыхэкӀыу хыр шууагъэ ягъэхъукъым.
Къазахъстэн
Къэрал зэхэтыкӀэр
Къазахъстэным и иджырей Конституциэр къыщыдагъэкӀар 1995 гъэм шышъхьэӀум и 30. Абым къызэрикӀымкӀэ Къазахъстэныр республикэ демократу щыт, президент ӀэнатӀэпӀашъхьэ зэрихьу.
Хы
Хы Ӏуфэр зэраугуэш
Хым и Ӏуфэр яугуэш ину дэбзыкӀакӀэрэ мащӀэу дэбзыкӀакӀэрэ. Ауэ псалъэм папщӀэ Саргассэ хым Ӏуфэ иӀыхэкъым.
Къазахъстэн
Къэрал зэхэтыкӀэр
Къэралым и тхьэмадэр — президент, джылэпсом илъэситхукӀэ хагъэкӀыу тетыр. Иджырей президентыр — Нурсултан Назарбаев.
Хы
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хы
Къазахъстэн
Къэрал зэхэтыкӀэр
ӀэнатӀэ нэхъыхьэр, хабзэ дэгъэкӀынымкӀэ — тӀуанэ парламент, нэхъышъхьэр — Сенат (47 пӀэуэ иӀу), тӀуанэр — Мажилис (107 пӀэуэ иӀу). Сенатым и депутатхэр къэралым и хэку къэс тхьэмадитӀу къыхагъэкӀхэр, Мажилисыр илъэситхукӀэ хагъэкӀ, тхылъ-пропорциэ системэмкӀэ.
Тхьэмадэгъуэр ӀэнатӀэ гъэзанкӀэнымкӀэ нэхъышъхьу щыт къэралым, президентым зэхегъэхьэхэ, конституциэм и хабзэм теухуауэ.
Экономикэр
Къазахъстэныр индустриэ-аграрнэ къэралу щыт. Экспортым и япэрей лэжьыгъу щытыр фатэгын, гушӀ кӀэлъыгъуэхэр.
2009 гъэм Дунейпсо фонд валутэмкӀэ къызэриӀохуамкӀэ, Къазахъстэным и ВКӀуПр зэрщытар $133,726 млрд (зы цӀыхум техуэр — $11 000).
Щэхуэнымк э илъэсбжыгъу зыпылъхэр: КъХуЗ къэралхэмрэ (Урысейри яхэту) Балтиэхэмрэ, АШЗ, Джэрмэн, Тырку, Китай, пэмыкӀхэр джоуэ.
ШӀым ирикӀуэ гъогу-магистралхэм я кӀыхьагъыр 106 мин км. мэхъур Абыхэм 13,5 мину — гушӀгъогу, 87,4 мину — аутомагистрал, миниплӀу — псыгъогу.
АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр
Къазахъстэныр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ хэку 14 мэгуэчыр. Абым пэмыкӀыу къалит шъхьэхуит хэку щытхэ — Алматырэ, Астана Байконуррэ.
Дзэр
1992 гъэм накъыгъэм и 7-м президентым и унафэмкӀэ дзэр зэхагъэхьа. Дзэр зэрзэхэкӀыр: ШӀызекӀуэ, Уэгузауэдзэ, Хыдзэ джоуэ. Дзэ зэхэтыкӀэм а псом щымыхъукӀэ Республикэ гуардиэри хохьэ.
Дзэм и бжыгъэм къэӀохугъуэ ираткъым.
Ӏэшэм я нэхъыбэр РССЗ-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀам ящыщ.
Лъэпкъэгъу центр биотехнологиэ информациэкӀэ
АШЗ-м и лъэпкъэгъу центр биотехнологиэ информациэкӀэ (National Center for Biotechnological Information, NCBI).
АШЗ-м и Медицинэ лъэпкъэгъу библиотекэм и зы къудамэщ, Узыншагъэм и лъэпкъэгъу институтым и къуэдзу щӀэту.
БзуупцӀэкъуэлэн
БзуупцӀэкъуэлэн — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ пӀащэщ. Къешэч г. 150 нэсу, пкъым и кӀыхьагъщ см 30 нэблагъэ, дамэ лъэныкъуэм см. 15. Тхыщхьэр — щхъуэ-гъуэбжафэщ, кӀащхьэм гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. Ныбэ щӀагъыр — тэхущ, ӀэпапӀэ хужь-гъуэбжафэхэр хэсу.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къауъказым, Еуропэм, Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм я къущхьэ мэзхэм. Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр нэхъыбэу здыщӀыр мэзым псей къызэбэкӀ щӀыпӀэхэращ. Бжьыхьэм гупышхуэу (200-1000 нэсу) зэрогъэхъухэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Мыщт
Мыщт (Мушта) — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 300 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож и цӀэджэгъуу Мыщтыпс.
Истамбыл
Истамбыл — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Империем и къэлэшъхьаӀэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкӀи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦӀыф млн 13-м нахьыбэ дэс и Ӏэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкӀыпӀэу Босфор ынэпкъмэ атет.
Гай Юлий Цезарь
Категориэ:Персонэхэр хьарыфылъкӀэ зэхэдзауэ
ЦӀыжьдадэцӀыкӀу
ЦӀыжьдадэцӀыкӀу — лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ЩхьэфӀыцӀэ лыдщ, щхьэщӀыбым ӀэпапӀэ хужь хэлъщ, тхыцӀэр, кӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Жьэгъур фӀыцӀэщ. Хулъащхьэр, бгъэр, ныбэ щӀагъыр сырыхуфэщ.
Здэпсэухэр
Щыбэгъуащ къэрал куэдым я кхъуакӀэ мэзхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым и къущхьэ мэзхэм мылъэтэжу щопсэу. Щогъуалъхьэ нэмыщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я абгъуэ бгынэжахэм.
Ӏусыр
Здэшхэр кхъуакӀэ жыг къудамэхэращ. Ӏусым хохьэ хьэпщхупщхэр, гъудэбадзэхэр, уэздыгъей шыкӀуртӀым.
БгъэкӀэхь
БгъэкӀэ́хь — псыхэуэ лъэпкъщ.
И бгъэгу щӀагъыр гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэсу. Къабзий пхъашэхэр гъуэжь-улъиягъэфэщ. Жьэгъур хыжьщ, щхъуэ-фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэсу. КӀагуэщ. Хъухэм я дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 34-м нэс, щӀымахуэм къашэч 1 ч.
Урысейм мылъэтэжу зыщыпсэур Къаукъазыращ.
Абгъуэ щащӀ арджэн, бгъэн Ӏувхэм. Абыхэм зэрызыхигъэгъуэщэнум хущӀэкъуу и пщэр хэшауэ зэриӀыгъынум пылъщ. БгъэкӀэхьыр къэлъэгъуейщ махуэкӀэ зигъэпщкӀуу жэщкӀэ зэрыщакӀуэм папщӀэ. Ауэ гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гуу макъым ещхь къызэригъэӀум папщӀэ здэщыӀэ щӀыпӀэр къэщӀэгъуейкъым.
Ӏусыр: бдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ, псышындырхъуо, нэгъуэщӀхэри.
ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх
ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ПӀащэщ. Щхьэщыгур фӀыцӀэщ, дамакӀэхэр, кӀэр — щхъуафэщ; пщэр, хулъэр, ныбэ щӀагъыр — хужьщ; пэр — плъыжьщ; лъакъуэхэр — фӀыцӀэщ.
Здэпсэухэр
Ипщэ Америкэм къинэмыщӀа, дэни щопсэу. Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм щыкуэдщ, мэлъэтэж. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ хыхэм, хыкъумхэм я пшахъуэ, мывэкӀэщхъ Ӏуфэхэм.
Ӏусыр
Яшх бдзэжъей, елыркъэш зэзэмызэкӀэ гъудэбадзэ пӀащэхэр, джэдыкӀэ е шыр нэмыщӀ къуалэбзухэм яр.
Тхылъхэр
Категориэ:Псытхьэрыкъуэхэр
Рабий Ӏул-аууал
Рабий Ӏул-аууал (ربيع الأوّل) — муслъым махуэгъэпсыи и ещанэ мазэ.
Рабий Ӏул-аууал мазэм, муслъымхэм ягъафӀэр Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэр. Муслъым-суннитхэм ялъытэр бехъымбарыр къыщалъхуар, мазэм и махуэ 12-рауэ. Муслъым-шиитхэм зэралъытэмкӀэ ар махуэ 17-ращ зэхуэкӀуэр. А бы къыхэкӀыу суннитхэмрэ шиитхэмрэ Мулид махуэ лъапӀэр, махуэ зэрызщ щащӀыр.
ЦӀэ Rabī' al-awwal хьэрыпыбзэкӀэ зэбдзэкӀым «япэ мазэ» жиӀэуращ. Ар апхуэдэу щыщытыр япэрей хьэрып махуэгъэпсымкӀэ, Рабий Ӏул-аууал мазэр япэ иту щтащ. Иныкъуэ хьэрыпхэр иджыри къыздэс мазэр, мазэфӀ нэхъыфӀхэм ящыщу ябж.
Мулид
Муслъым суннитхэм Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэу ягъафӀэр Рабий Ӏул-аууал мазэм и махуэ 12-нэр. Муслъым шиитхэм мулид махуэр щащӀыр мазэм и махуэ 17-нэращ. Иныкъуэхэм бехъымбарыр къыщалъхуа махуэр пэж дыдэу зэрамыщӀэм щхьа, мазэм и япэ махуэм щыщӀэдзауэ мазэм и махуэ кӀэухым нэс, махуэу хъаур ягъафӀэу ирах.
Муслъмхэм мулид махуэм гъунэгъухэм шхыныгъуэ, ӀэфӀыкӀэ сытхэр хуахьхэр. Благъэхэм зэрыцӀыхухэм саугъэтхэр зэратхэр. ТхьэмыщкӀэхэм шхын хэкӀхэр ират. Иныкъуэхэм нып удзыфэ яӀыгъхэу уэрам гъуэгухэм ирокӀуэр, махуэр ягъэлъапӀэу.
Ауэ муслъым псоми а махуэр ягъэлъапӀэу щыткъым. Иныкъуэхэм зэралъытэмкӀэ а махуэр бгъэфӀэн хуейуэ щыткъым, КъурӀэными хьэдисхэми апхуэдэу тхауэ зэримытым щхьа.
БгъэкӀэхьцӀыкӀу
БгъэкӀэхьцӀы́кӀу — псыхэуэ лъэпкъщ.
Теплъэр, щыӀэкӀэ-псэукӀэр бгъэкӀыхьхэм ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ.
Нэхъыбэу здэпсэур бгъэн, екӀапцӀэ, дзэл бэуэ къыздыщыкӀ псы Ӏуфэхэращ.
И абгъуэм ущыпэщӀохуэ псы щӀыӀум пэмыжыжьэуи жыг къудамэхэми. Урысейм щыӀэхэр — мэлъэтэж.
Тхылъхэр
Категориэ:БгъэкӀэхьцӀыкӀухэр
Адыгэ къэкӀыгъэ и Центр
Aдыгъэ къыкӀэнгъэ и Центрар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ
Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер.
Адыгъэ музей
Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ.
Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ. А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ.
Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ.
Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых.
Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ.
Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх.
Ганс Христиан Андерсен
Ганс Христиан Андерсен (Hans Christian Andersen, 1805 мэлыжьыхьым и 2, Оденсе — 1875 шыщхьэӀум и 4, Копенгаген) — даниэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэщ.
Бзуущхъуэ
Бзуущхъуэ — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, ныбэ щӀагъур хужьщ, кусэ фӀыцӀэ куэду хэсу. Хулъащхьэм гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. И уэрэд макъыр жьгъыру лъагэщ.
Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэр хуабжьу зызубгъуащ, щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм Еуропэм, Къаукъазым, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым Байкал хыкъумым нэсу. ЩӀымахуэр щырех Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм. Къаукъазым мэлъэтэжу щопсэу.
Бзуущхъуэхэм я абгъуэр инщ, ар щащӀыр жыг зэмылӀэужьыгъуэхэм я къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм м. 1-10-кӀэ щӀыгум пэжыжэу. ТӀо къыраш. Къизышыр анэм изакъуэщ, ауэ шырхэр пӀыным хъури жыджэру хэтщ.
Ӏусыр
Ӏусыр зэщымыщщ — хьэмблу, щыгъыныхь, хьэпщхупщ, цӀыв, бэдж; бжьыхьэм — мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Хыбабыщ
Хыбабыщ — хыбабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ПӀыщэщ, къешэч ч. 3 нэс, дамэ лъэныкъуэр см. 38 нос. Теплъэр фӀыцӀэщ, домбеякъ-удзыфэ къыщӀэуэу, щӀагъыр щӀыхуфэщ. Жьэгъу пцӀанэр, нэкӀыхэр тэхуфэщ, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, пэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ.
Здэпсэур
Ину зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ — щыӀэщ ФӀыцӀэм, МыутӀэм, Къарс хыхэм я псыпэ Дунай, Индыл, Псыжъ, Тэрч, Урал яхэм къынэмыщӀауэ, КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр здэгъакӀуэ щӀыпӀэхэм ящыщщ Хы Къарс и ипщэ ӀуфӀэхэр. Хыбабыщхэм я бжьыгъэр иужьырей илъэсхэм хэпщӀыкӀыу зэрыхэхъуэр, бдзэжьейм зэрегуауэм къыхэкӀыу, къэгъэувыӀэн хуейуэ ӀэщӀагъэлӀхэм къалъытэ.
Ипшэ Хышхуэ
Ипшэ Хышхуэ — къыхэгъэщхьэхукӀауэ Антарктидэм и хъуреягъ щылъ псым зэреджэ. Абы храгъэубыдэ Щэху, Анталнтикэ, Индиэ хышхуэхэм я ипшэ дыдэ Ӏыхьэхэр. Мыофициалну иныкъуэм деж «етхауанэ хышхуэу» йоджэ.
Ипшэ Хышхуэм адрей хышхуэхэм хуэдэу континенткӀэ е тӀыгукӀэ къыхэгъэща щӀыпӀэ иӀыгъкъым. КъызэращтэмкӀэ абы и инагъыр 20,327 млн км² мэхъу. И нэхъ куу дыдэ пӀэр 8428 метрэ мэхъу. .
Бзуущхъуэнабдзэху
Бзуущхъуэнабдзэху — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Здэпсэухэр
Къаукъазым щигъуалъхьэкъым, ауэ блэлъэтыкӀыу бэуэ ялъагъу, щӀымахуэр щызыгъакӀуи къахокӀ.
Атолл
Ато́лл — лагунэр хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ къэзыухъуреихьыу щыт коралл тӀыгу. Нэхъ пэжу жыпӀэм атоллыр хышхуэм и лъэгум щыщӀэдзауэ псыщхьэм нэс къыдэкӀуей лъэгапӀэщ, и щхьэр кораллкӀэ дэщӀеижауэ икӀи и хъуреягъ тӀыгу цӀыкӀу гупкӀэ къэхъуреихьыжахэу. Хъуреибзэу щыт атоллхэм я лагунэр хышхуэм ӀузвкӀэ епхахэу щыткъым. Лагунэм ит псыри хышхуэм елъытауэ и щыгъуагъыр нэхъ мащӀэу щытщ. Атоллыр зэпыча хъурейуэ щытым, абыхэм я лагунэр хышхуэм ӀузэвкӀэ епхахэу щытщ тӀыгу цӀыкӀу къом къагъэхъухэу. Атоллхэр къохъу вулкан тӀыгухэр щыбзэхыжхэм деж.
Этимологиэ
«Атолл» псалъэр, малдивыбзэ псалъэ атолу (އަތޮޅު) къытехъукӀауэращ.
Атоллыр зэрыщыт
И нэхъыбапӀэм атоллыр ӀыхьищкӀэ зэхэлъщ: атоллым и щӀыб, риф платформэ итӀанэ лагунэ. Атоллхэм я лъэгапӀэ нэхъ инхэр метрэ 3-4 фӀэкӀ хабзэкъым. Атоллхэм зэмылӀэужыгъуэ щытыкӀэрэ конфигурациэрж яӀынкӀэ хъунущ.
Дунейм и нэхъ ин дыдэ атоллу ябжыр, архипелаг Маршалл тӀыгухэм яхэт атолл Куаджалейнщ. Абы и инагъыр 2336 км² мэхъу, абы щыщу 92% еубыд лагунэ 300 километрэкӀэ хэшам. Псори зэхэту а атоллым и тӀыгу цӀыкӀу 92-м я инагъыр 14,5 км² мэхъу.
Атолл цӀыкӀухэр хэгъэкӀауэ, мыдрей атоллхэм рифхэм процент зытӀущщ атоллым и инагъым щыщу яубыдыр. ЩӀыхым процент Ӏыхьэ тӀэкӀущ яхуэзэр. Адрейхэр псори лагунэм иубыду щытуращ. Ауэ псалъэм папщӀэ атолл Пангелаим рифмэ щӀымрэ яхозэр атоллым и инагъ 4 км² щыщу 3 км².
Атоллхэр и нэхъыбэм къохъухэр коралл рифхэм вулкан тӀыгур псыщхьэм деж Ӏэлъыным хуэдэу хъурейуэ къыщаухъурейм деж. И нэхъыбапӀэм деж абы къыхэкӀыу вулканыр псы щӀагъым йотӀысэхыж. Апхуэдэу къэмыхъум, курылъ атолл къохъу, вулкан тӀыгур лагунэм и кӀуэцӀым иту.
ЩӀым аткӀи зиӀэту щтымэ, Ӏэта атолл къохъу. ТӀысу щтымэ тӀыгур щӀэлъэфа атолл мэхъу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ТӀыгухэр Категориэ:Атоллхэр
Къалэ нэхъыщхьэр
Къалэ нэхъышъхьэ — къэралым и ӀэнатӀэгъуэкӀэ и нэхъыжъ къалэ иэ и администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэм (Аутоном республикэ, провинциэ, штат, куей), абым и нэхъыбэм къэрал тхьэмадэм и унэр (пэштыхьым, президентым, губернаторым), хабзэдэгъэкӀ, хабзэгъэзанкӀэ (Нэхъышъхьэ мэхьчэмэ, Хасэхэр, Нэхъышъхьэ министериэхэр) лъэжьыгъэхэр дэт.
Мацуо Басё
Мацуо Басё (松尾芭蕉, 1644, Ига — 1694 жэпуэгъуэм и 12, Осака) — япониэм щыщ усакӀуэ цӀэрыуэщ.
Анкара
Анкара — Тыркуем и къэлэ шъхьаӀ. Нэбгырэ млн 5-м фэдиз цӀыф дэс. ЦӀыф пчъагъэкӀэ Истамбылым ыуж къэкӀо.
Елэнокъуэпс
Елэнокъуэпс (Аликоновка) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Ставропол краймрэ и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀуым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Чанаккалэ
Чанаккалэ — Тыркуем и къалэ. Нэбгырэ мин 150-м фэдиз цӀыф дэс. ПсыдэкӀыпӀэу Чанаккалэ ынэпкъмэ атет.
Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Тхьэрыкъуэ лъэпкъ къуэдзэр (Columbinae)
Leptotilinae
Columbininae
Otidiphabinae
Didunculinae
Gourinae
Treroninae
Caloenadinae
Тхылъхэр
Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
ЦӀыжьдадэщӀэращӀэ
ЦӀыжьдадэщӀэращӀэ — aegithalidae лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Псейбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэхэм ящхьщ, ауэ и кӀэр нэхъ кӀыхьщ, и цы щабэхэр зэмыфэгъу лыдщ, къащхъуэ, плъыфэ-морафэу зэхэдзауэ. Щопсэу Азиэм и бгы лъагэ щӀыпӀэхэм я чыцэхэм.
Хорхе Луис Борхес
Хорхе Луис Борхес (Jorge Luis Borges, 1899 шыщхьэӀум и 24, Буэнос-Айрес — 1986 мэкъуауэгъуэм и 14, Женева) — архентинэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Къуапэ Рока
Къуапэ Рока (Cabo da Roca) — Еуразиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэр Португалэм хеубыдэр. Ижь зэманым урымхэм щӀыпӀэр щаӀыгъым щыгъуэ къуапэм иреджэт Promontorium Magnum. Инышхуэ хэкумэтх зэӀыхыгъуэ лъэхъэнэм щыгъуэ — къуапэ ЛиссабонкӀэ еджэу щытащ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр Категориэ:Португалэ и хэкумэтх
Убыхыбзэ
Убыхыбзэ (уб-бз. tʷaχəbza — туахэбза) — дунем темытыжь бзэ, абазэ-адыгэбзэ унагъуэм я щыщ. Убых лъэпкъым яуэ, 1990 гъэм нэгъунэ ирапсалъу.
Убыхыбзэр здызэфӀэувауэ драпсалъэтэр Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм, Ишъхъэрэ Къаукъазым, иджыпсту урысыбзэ здызэрахьэ лъэныкъу щыт ПсышӀуап (Лазаревскэ), Курыт, Хъуэпсэ къедзыгъуэхэр Щачэ-къалэм. 1860 гъэхэм Къаукъаз зауэр щыухым идежь Убых лъэпкъыр Тыркум ирагъэкӀа. Мы куэду, къэнэжьа тӀэкӀур адыгэ иэ абазэ къуаджэхэм хагъэтӀысхьурэ яхэгъуэщыхьахэ. Апхуэдурэ убыхыбзэм и шӀыналъэр фӀэкӀуэда.
Убыхыбзэр зышъэжьу икӀэм изакъу къэнэжьа Тефик Есенчыр 1992 гъэм дунем ехыжьа Тыркум щыпсэуауэ.
Беслъэней пщыгъуэ
Беслъэней — Адыгэ Хэкум и зы пщыгъуэщ, кӀахэ лъакъуэхэмрэ Къэбэрдей пщыгъуэмрэ я зэхуакум дэлъа.
Убыхыбзэ
Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакӀэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр "койсаныбзэхэм" Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.
Беслъэней пщыгъуэ
Тхыдэр
Беслъэней пщыгъуэм и зэфӀэувэкӀыу къэплъытэ хъунур XIII-XIV лӀэщӀыгъуэхэращ. Нэхъыщхьэ лъэпкъу пщыгъуэм щхьэщытар Къанокъуэхэрэ Шолэхъухэрэ Инал и къуэ Беслъэн къытекӀахэр.
Убыхыбзэ
Тхыпкъылъэхэр
Латин тхыпкъэхэмкӀэ зэхэгъувар —
Беслъэней пщыгъуэ
Жылэр
Беслъэней пщыгъуэм и жылэм нэхъыбу бжьыгъэкӀэ хиубыдэхэтэр адыгэхэрат (беслъэней лъакъуэр), абыхэм нэмыщӀу абазэхэр: Баг пщыгъуэм, Баракъей пщыгъуэм, Мысылбай пщыгъуэм, Къызылбэч пщыгъуэм, Там пщыгъуэм, Шэджырей пщыгъуэм щыщхэр.
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ.
Беслъэней пщыгъуэ
Жылэр
Пщыгъуэм и лъэшыгъуэ зэманым жылу исам и бжыгъэр фӀыуэ гъэунэхуауэ щыткъым адыгэхэми абазэхэми ящыщ, ауэ 1830 гъэм щыщ тхылъым егъэлъагъуэр лъэпкъхэм я бжыгъэр: адыгэхэр (беслъэней лъакъуэм щыщу) — 25, 000; абазэхэр: Баг пщыгъуэм щыщ — 5, 000, Баракъей — 7, 000, Мысылбай — 8, 000, Къызылбэч — 6, 500, Шэджырей — 5, 000. ЗэрыхъумкӀэ 1830 гъэм жылу пщыгъуэм исар 56, 500. Жылъэм и бжыгъэр гу лъытыгъэу зэрехъуэкӀ 1858 гъэм, абым щыщ тхылъым зэригъэлъагъуэмкӀэ адыгэхэм (беслъэнейхэм) я бжыгъэр 5, 115 фӀэкӀа мыхъуу.
Убыхыбзэ
Убых псалъалъэ
--- ЛъытакӀэ
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ
Теплъэр
Щхьэщыгур, жьэгъур фӀыцӀэщ, гъуабжафэ мащӀэ къыщӀэуэу, тхыцӀэр, дамащхьэхэр щхъуэщ. Пщэмрэ щхьэщыбгъухэмрэ хужьщ.
Беслъэней пщыгъуэ
Пщыгъуэм и хэкӀуэдэгъуэр
Урыс-адыгэ зауэм и щӀэдзэуэм куэд темыкӀауэ Къэбэрдей пщыгъуэм урысыдзэр зэртеуэу Беслъэнейми и «Ӏыхьэ гуащӀэр» лъысащ. 1787 гъэм и фокӀадэ-жэпуэгъуэм Потиомкинымрэ Текелирэ Беслъэней пщыгъуэм теуахэ, абым щыщу япэува адыгэ-абазэ дзэр зэбгыраудри къуажэм я нэхъыбэхэр Уэрп, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ я псыхъуэм дэтахэр хагъэкӀуэдащ губгъуи, жыг хади къамыгъанэу псори нафӀэм ирагъэхьащ. Абым папщӀэ 1787 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м Потиомкеным хуиӀуохуа II Екатеринэ беслъэнейхэм я нэхъыбэр Уэрп псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэм икӀахэу, къэнэжахэр Къаукъаз губерниэм ирагъэтӀысхьащ.
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ
Здэпсэухэр
Щопсэу Ищхъэрэ Америкэм, Еуропэм, Азиэм, Къаукъазым, Сахалин, нэмыщӀ щӀыпӀэхэм щыӀэ мэзхэм. Лъэтэжкъым. Бжьыхьэмрэ щӀымахуэмрэ щыплъагъунущ мэз зэхэпхъахэм, щӀыӀэ щыхъукӀэ къалэ паркхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ чыцэхэм.
Беслъэней пщыгъуэ
Пщыгъуэм и хэкӀуэдэгъуэр
МынэхъгуащӀэу хъуащ Коцырев зекӀуэ ищӀар Беслъэнейм 1824 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18. Уэрпрэ Инжыджхэмрэ я псыхъуэм къыдэнэжа адыгэ-абазэ къуажэхэр Къанокъуэхэ, Дударыкъуэхэ, Кълышхэ яхэр. А зекӀуэм цӀыху 200 хэкӀуэда, 370 яубыда, шыуэ 600, жэм 1200, мэл-бжэн 10000 ирахуащ.
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ
Ӏусыр
ЦӀыжьдадэфӀыцӀэхэр и лъэпкъэгъухэм къагуокӀ Ӏус щылъыхъуэкӀэ къудамэ псыгъуэхэр зэриуӀумкӀэ, жыгыуӀухэм яхуэдэу, Ӏусыр хьэпщхупщхэр, къэкӀыгъэ жылэщ.
Беслъэней пщыгъуэ
Пщыгъуэм и хэкӀуэдэгъуэр
Яужырейуэ, Беслъэней пщыгъуэр хэзгъэкӀуэда хъуар 1828 гъэм и щакӀуэгъуэм Эмануэл генералым зекӀуэ ищӀаращ. Псыжъ икӀри Уэрп и псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэр, Инжыджхэм я псыхъуэр иунэщӀащ, зы цӀыху къыдимынауэ. А и зекӀуэм беслъэней къуажэ 210 хигъэкӀуэдащ.
1859 гъэм, урысыдзэм зыкъырагъэлыным папщӀэ Беслъэней пщыгъуэм щыщу къэнэжа къуажэхэр, Хуэдз и псыхъуэм дэсау урыс ӀэнатӀэгъуэм щӀэхьэну гугъэ ящӀащ, ауэ 1860 гъэм урысей лъэныкъуэм унафэ яхуищӀащ къуажу хъуар къущхьэ-мэз щӀыпэхэм къыдэкӀыу губгъуэм итӀысхьэнэу. Губгъуэм зэрагъэтӀысхьэм папщӀэ жылэм и нэхъыбэр ныкъуакъуэ хъуащ дэкӀын ямыдэу, апщыгъуэм урысхэм унафэу ягъувар е губгъуэм йокӀхэр е Тыркум. 1861 гъэм макъуауэгъуэм и 22 Лихутин пашэр баталионибгъу лъэсыдзэу, 150 къэзакъхэу, эскадронитӀ, топ-Ӏэшэ 14 дэщӀыгъуу беслъэней къуажэхэр къыхъурейхьащ пхырыкӀыпӀэ зы лъэныкъуэмкӀи ямыӀэу. Мэкъуауэгъуэм и 23 къуажу хъуар Каладжинскэ быдапӀэм деж къыдагъэкӀа. Унагъуэ зы бжыгъэ губгъуэм итӀысхьэн зыдахэр Бескорбнэрэ Попутнэрэ станицэ зэхуакум ягъэтӀысахэ, адрейуэ хъуар Прочный ОкопкӀэ Псыжъ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкӀэ Темэн нагъэсри аткӀэ Тыркум ирагъэкӀахэщ
Алыджей
Алыджей (ал-бз. Ελλάδα; и цӀэр псоуэ — Алыджей Республикэ; тхыдэмкӀэ ицӀэр — Ελληνική Δημοκρατία) — Еуропэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэм хэт хэку, Бэлкан тӀууащӀэм тету. ИщхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Албаниэ, Македониэм, Болгариэм ядежым ирокӀуэщ, ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Тыркум. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Эгейр Ӏулъщ, къухьэпӀмкӀэ — Хы Ионэр, ипщэмкӀэ — Хы Курытым. Къэралым езы алыджхэм яцӀэмкӀэ теӀуа. Къалащхьэр — Афинэхэр
КъухьэпӀэ ицивилизациэ здызэфӀэувар, япэре демократ къэралхэр къыздежьар Алыджейращ.
Администрациэ гуэшыгъуэр
Алыджейр къедзыгъуэ 13 зэхэтщ, ахэр 54 номэ-кӀэ (префектурэ) гуэшащ. Абы нэмыщӀу зы аутоном къедзыгъуэ иӀэщ — Айон-Орос, Афон Ӏуащхьэм игъунэгъу. Ар шоджэн къэрал, ӀэнатӀэр зыӀыгъыр — хасэ, чылисэ 20-кӀым ящыщу.
Лэпкъ дэсхэр
Нэхъ лъэпкъ ин къэралым исыр алыджхэращ — 90 %. Лъэпкъхэр Алыджейм иджыри къыздынэсым динымкӀэ зэрагуэшыр (Уэсмэн империэм и хабзу къэнауэ)
Этногрэфхэм бзэкӀэ лъэпкъ къыхагъэкӀхэр:
Категориэ:Алыдж Категориэ:Къэралхэр
Къалэ
Къалэ — хьэблэшхуэ, зи джылэр нэхъыбэм губгъуэ лэжьыгъэхэм емыпхауэ щытым.
Хьэблэм къалэ категориэр къэралыгъуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэкӀэ зэфӀокӀыр, икӀи къэрал къэс джылу (и бжыгъэр щыкӀэдзауэ) дэсын хуэр зэшъхьэщокӀыр. Даниэр къэштамэ цӀыху 250 къыщыкӀэдзауэ, Японырамэ - мин 50 цӀыху дэсын хуэй.
Тхыдэр
Къалэхэм я тхыдэр нэхъыбэм зэпхар «къалэ» псалъэм гурыӀуэгъуэ халъхьэхэм - джылэм я псоупӀу шӀыпӀэ яубыдым и инагъыр, джылу дэсым и бжыгъэр, хьэблэкум и шӀыпӀэм мыхьэнэ зэрихьэр, быдапӀэ иӀэмэ (къэлъытэгъуэ къалэ джоуэ ирату бжыгъи щыӀа, быдапӀэ зимыӀэ хьэблэхэм) пэмыкӀхэр джоуэ.
Къалу хъуам я тхыдэр щыкӀидзэр цӀыху я шӀыпӀэм щихьа лъандэрэ, цӀыху псэукӀэ лъэуж къэгъэнахэмкӀэ.
Джыпсту дунем и къалэ нэхъ жъыдыду къалъытэхэр VIII-VII мин гъ. ди лъ. я. щыщхэр, абыхэм ящыщ: Иерихон, Чатал Гуйук пэмыкӀхэр джоуэ.
Курыт лъэхъэнэхэм къалэхэр нэхъыбэм къыздыхэкӀхэтэр быдапӀэхэм здэщытам дежь иэ я хъуреягъкӀэ. Адыгэбзэм хэт псалъэми ар егъэлъагъуэ, туркубзэхэм къахэкӀауэ къыхэхьа псалъэ «къала»-р зэдзэкӀамэ мыхьэнэ хэлъыр «быдапӀэ» иэ «чэшъанэ».
XIX-XX лъэхъэнэхэм къалэхэм я зэфӀэувэныгъэр зэпхатэр Индустриал револуциэ екӀуэкӀам. Къалэшхуэхэм я пашъхьэм нэхъ факъырэдыдэхэм ящыщ лъакъуэхэр щыпсохэт, ауэ гушӀгъогу транспортым и зэфӀэувэныгъэр къыщысым Еуропэмрэ АШЗ-мрэ къалэпашъхьэ къыхэкӀыу кӀадзахэ унагъуэ къуэлейхэр дэсу.
Къалэм и пкъыр
Къалэхэр гъогукӀэ зэпхауэ щытхэ, къалэ кӀуэцӀым ирикӀуэ гъогур урам мэхъур, урам гъунэхэм унэ (псоупӀу, лэжьапӀу, еджэщу) яшъыр
Коралл тӀыгу
Коралл тӀыгу — тропикэ хыхэмрэ хышхуэхэмрэ, рифыщӀ организмхэм я псэукӀэм къыхэхъукӀа тӀыгу. Коралл тӀыгу хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ щытхэм атоллкӀэ йоджэ. Коралл тӀыгухэм я нэхъыбапӀэр Щэху хышхуэм и тропикэ Ӏыхьэращ здэщыӀэр.
Къалэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хэкумэтх
Коралл тӀыгу
Къызэрыхъу
Коралл тӀыгухэр къыщыхъум деж щытыкӀитӀ блокӀхэр — зыӀэтынрэ зыкӀэщӀэкӀынрэ.
Литературэ
Категориэ:ТӀыгухэр Категориэ:Атоллхэр
ЕкӀэпцӀэкъуэпс (Шэрэдж)
ЕкӀапцӀэкъуэпс (Экепцока) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэрэджым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Дербент
Дербэнт ( Дарбанд — «куэбжэ зэвхэ» ерэ «дэкӀыпӀэ зэвхэ», Dərbənd, Кьвевар, Дербенд, Дербент, Цур, Цалли, Дарбант, Чурул)  — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ.
И инагъыр — 70 км². Джылу дэсыр — 119 814 (2013 гъэм).
Къарс хы Ӏуфэм Ӏутщ. Дунейм нэхъ къалэжь дыдэ тетхэм ящыщ зы. Урысейм нэхъ и жьы дыдэ къалэ.
Гулъытэхэр
Категориэ:Дагъыстэным и къалэхэр Категориэ:Дагъыстэн
Джордж Гордон Байрон
Джордж Гордон Байрон (George Gordon Byron, 1788 мазаем и 22, Дувр — 1824 мэлыжьыхьым и 19, Мисолунги) — британиэшхуэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Бзухьэгуагуэ
Бзухьэгуагуэ — уэгунэбзу лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
И лъэпкъэгъухэм ялъытамэ пӀащэщ. Щхъуэ-гъуэбжафэщ, и тхыцӀэмкӀэ нэхъ фӀыцӀафэу, и бгъэгу щӀагъыр нэхъ гъуэжьыфэу. Мы зы лӀэужьыгъуэращ хьэгуагуэу лъэпкъым хэтыр.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Хъутейм, Индиэм. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм бзухьэгуагуэхэр нэхъыбэ щохъу, ищхъэрэкӀэ къызэрилъэтыкӀым къыхэкӀыу. ЦӀыхум игъунэгъуу сыт щыгъуи мэпсэу — къуажэ, къалэ гъунэхэм, жыг хадэхэм, гъогу гъунэхэм. ЩӀылъэ бзущ, жыг пытӀысхьэкъым. Илъэсым тӀо къыреш.
Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэщ, къэкӀыгъэ жылэ, удз тхьэпэ къыдэжагъащӀэхэр.
Вэджьэгъуплъ
Вэджьэгъуплъ — вэд лъэпкъщ.
Щхьэбгъухэр, натӀэр, щхьэщыгур гъуабжэ-щхъуафэщ, тхыцӀэр щхъуэщ, жьэгъум плъыфэ къыщӀоуэ.
Къаукъазым нэхъыбэу здэщыӀэр къуэкӀыпӀэлъэныкъуэращ, бгылъэхэм тафэхэм. Мэлъэтэж.
Абгъуэр гъурцхэм щещӀ, джэдыкӀэ 4-5-ху ирилъхьу.
ӀутӀыж
ЦӀэр къызхэкӀар
Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ «Адыгэ унэцӀэхэр» псалъитӀым къыхокӀыр: Ӏу — жьэ, тэмакъ; тӀ (ыжын) — из щӀын. Бзэхэм я нэхъыбэм махуэфӀым и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (πάσχα, La Pascua, Пасха), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ Pesaḥ-м къытекӀахэу, Pesaḥ-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр блэкӀын е фӀэкӀын (згуэрэм).
ЗэрекӀуэкӀыр
ӀутӀыж хабзу хъуар тхьэлъэӀу екӀуэкӀыгъуэхэм зэфӀэува жыпӀэ хъунущ. Абы джэгу теухуа екӀуэкӀхэрами къызхэкӀхэр Бэрэзджышхуэм и иухыгъуэращ. Бэрэзджышхуэр екӀуэкӀыху, Еуропэм и лъэпкъ нэхъыбэхэм джэгу зыри ирагъэкӀуэкӀыртэкъым, псори ӀутӀыжым трагъахуэ хъут.
ТхьэлъэӀур
ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ хуэдэу ТхьэлъэӀушхуэ абым теухуауэ ирагъэкӀуэкӀ. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр. Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀырт.
ӀутӀыж мафӀэр
Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ абым щагъэсыным папщӀэ. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхуэбэфыным папщӀэ.
Категориэ:Чыристэн махуэфӀхэр Категориэ:Чыристэндин
Вэдбгъэгуху
Вэдбгъэгуху — вэд лъэпкъщ.
Щопсэу Еуропэм, Ипэ, Курыт Азиэм, Къаукъазым, Сыбырым, Монголым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Хъутейм.
Щхьэщыгумрэ кӀащхьэмрэ къащхъуэ-щхъуэщ, жьэгъур, бгъэр, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, джабэхэм щхъуафэ къатеуэу.
Щогъуалъхьэ мэз лъапэ, чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэкъупӀэхэм, губгъуэхэм, уеблэмэ къумхэми.
ӀускӀэ, щэӀэкӀэ-псэукӀэкӀэ вэдбгъэхур ящхьщ адрей и лъэпкъэгъухэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Вэдхэр
Иналыпс (Уэрп)
Иналыпс (Большой Закатай) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Ишхъэрэ Америкэ
Ишхъэрэ Америкэ — континент, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ишъхъэрэ лъэныныкъуэмрэ дэлъ. 500 милыуан джылу дэс.
Мигел Сервантес
Мигел Сервантес (Miguel de Cervantes Saavedra, 1547 фокӀадэм и 29, Алкала-де-Энарес — 1616 шыщхьэӀум и 23, Мадрид) — эспаниэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Ишхъэрэ Америкэ
Хэкумэтх
Ишхъэрэ Америкэр къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ океан Шэхумрэ, Беренг хымрэ Ӏулъ, абы пэмӀыкӀыу Калифорниэмрэ Аласкэ - хыжъэхэмрэ дэкӀыгъу. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Атлантик океаныр, хыуэ: Лабрадор, Кариб. Мексикэ хыжъэ, Сант Лаурен хыжъэ. Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм - Ипшъэ океан абы хы игъусу: Бофорт, Баффин, Гренланд джоуэ, Гудзон хыжъэ яхэту.
КъуэхьапӀэмкӀэ Еуразиэм хэзгъэкӀыр Беренг Ӏузэвым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ипшъэ Америкэм хэзгъэкӀыр Панам Ӏузэвым.
Къушъхьахэр
Ӏуашъхьа нэхъ лъагэр Мак-Кингли - 6 192,5 м
Къэралхэр
Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Вэдгъуабжэ
Вэдгъуа́бжэ — вэд лъэпкъым щыщщ.
Щопсэу псыӀэ мэз щӀагъ зэхэкӀахэм, псом хуэмыдэу екӀэпцӀэ, пхъэщабэ жыгхэр здэкуэд щӀыпӀэхэм щыбэгъуащ. Жыг хадэжьхэм къызэрыкӀуэу щопсэу, щогъуалъхьэ. Къаукъазым къинэмыщӀауэ уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм.
ТхыцӀащхьэр гъуабжэ-щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, бгъэмрэ джабэхэмрэ мащӀэу гъуэжьыфэ къащӀоуэ. Хъухэри анэхэри зэфэгъущ.
Ӏусыр — цӀыв, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, бадзэ, мэракӀуэхэкӀ, къэкӀыгъэ жылэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Вэдхэр
Йемен
Категориэ:Йемен
Джумадэ Ӏул-Ӏула
Джумадэ Ӏул-Ӏула (جمادى الأولى) — муслъым махуэгъэпсыи и етхуанэ мазэ. Мазэм иджыри Джумадэ Ӏул-аууалкӀэ йоджэ.
ХьэрыпыбзэкӀэ Джумадэ жиӀэм гъуща жиӀэуращ. А псалъэмкӀи щӀыр щыгъущ зэманым иреджэу япэм щытащ хьэрыпхэр. Мазэ Джумадэ Ӏул-Ӏуларэ, абы къыкӀэлъыкӀуэ Джумадэ Ӏус-санирэ Хьэрыпейм нэхъ гъущапӀэ дыдэу ябжт.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам мазэхэр
Бабэ (къуапэ)
Баба (Baba) — бгъуэуэ Ӏегей хым дэхьэу ЦӀыкӀу Азиэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэм деж телъ къуапэ. Азиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэм и щхьэм ижь лъэхъэнэ лъандэрэ маякхэр тетщ, зыр къутэм нэгъэущӀ дращӀеижу. Къуапэр Тыркум хохьэр, Чанакъалэ къалэм пэмыжыжэу щылъщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр Категориэ:Тыркуей и хэкумэтх
Джэфри Чосэр
Джэфри Чосэр (Geoffrey Chaucer, 1343, Лондон — 1400 жэпуэгъуэм и 25) — инджылызым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Хьэмэз (Уэрп)
Хьэмэз (Бульварка) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 17 хуэдиз мэхъур.
МэкъупӀэджэд
МэкъупӀэджэд — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ЩӀылъэ къуалэбзу мыинщ, къешэч г. 150. И ӀэплъэпкъкӀи и теплъэкӀи бгъэнджэдым ещхьщ. ТеплъэкӀэ гъуабжэ-хужьыфэщ.
Здэпсэухэр
Щыкуэдщ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым, Къаукъазым. Мэлъэтэж. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех мэкъупӀэ псыӀэхэр, гъурц гуэрэнхэр хэту, гъавэ щӀапӀэхэр, тхьэпищудз зытелъ хьэсэхэр, мэз гъуапэхэр. Къизышри зыпӀри анэращ. ФокӀадэм лъэтэжын яублэ. Къаукъаз мэкъупӀэджэдхэм щӀымахуэр Африкэм щрах.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз жылэ, гъавэ, хьэпщхупщ.
Ужьэ
Ужьэ (лат-бз.: Mustela nivalis, ур-бз.: Ласка) — шъакӀуэ псэушъхьа, шэрыпӀ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщу. ШӀыпӀэм я нэхъыбэм щопсо.
АплъэпӀкъыр
Ижьэр шъакӀуэ псэушъхьахэм я нэхъ цӀыкӀу. ИаплъэпӀкъыр псыгъу, кӀыхьу, лъакъуэкӀэкӀыу (абыхэми абжъанэ памцӀэ я тету), ишъхьар псыгъуэкӀыхь, тхьакӀумэхэр хуэхъуреуэ цӀыкӀу, ипэр дзасу.