cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тхьэгъэпсо Мэжьид
Тхьэгъэпсо Мэхьмуд и къуэ Мэжьид (къыщыхъуар 1929 гъэм нъакъыгъэм и 31-м, Хьатэжъыкъуае къуажэм Шэуджэн къедзыгъуэм Адыгэ Республикэм ) — советым щыщ дзэзэшэщ, контр-адмиралщ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хэтахэм ящыщ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Тхьэгъэпсо Мэжьид 1929 гъэм, накъыгъэм и 31-м къэхъуащ Хьатажъыкъуае къуажэм, Шэуджэн къедзыгъуэм, Адыгэ аутоном къедзыгъуэм, Краснодар къэралым деж РСФСУ-м, РССЗ, иджырей Адыгэ Республикэ Урысейм. Школыр къиуха, Киров и цӀэ Къарс и нэхъыщхьэ хыдзэ еджэщ Баку дэтыр.
Сэбийгъуэр
1932 гъэм щыщӀэдзауэ и унагъуэм дэщӀыгъуу Николаевскэ станицэм дэсащ (иджырей Красногвардейскэ Адыгэ Республикэм). И адэ Тхьэгъэпсо Мэхьмуд яубыда яуж (1946 гъэм реабилитациэ ящӀыжа) 1934 гъэм Дэлъэшъу и анэм игъусу мэӀэпхъуэжыр. 1937 гъэм, унагъэм игъусэу Мыекъуапэ дотӀысхьэхэ. Адэншу япӀа, и адэшым и унагъуэм деж, апщыгъуэм дежи сэбий гугъу лъэжьыгъэхэмрэ тхьэмыщкӀэгъуэмрэ къыщищӀащ. Окупациэ зэманыгъуэм, «Десант МэфӀэгъуэм» идеж хыдзэлӀ Хы ФӀыцӀэм хэтахэр 1942 гъэм и жэпуэгъуэм щӀалъхьэжыну ядэӀэпыкъурт. 1943 гъэм щӀышылэм и 29-м, Мыекъуапэ хуит щащӀыжьам, 9-нэ къущхьэ-шэдзыуэ мардэмрэ щӀэплъ гупымрэ ядэщӀыгъуу лъэпкъэгъу мэкъумэшыр зэфӀэгъэувэжыным яуж итащ. «Майшейпром»-мым лэжьыгъэу утащ, лэжьэнымрэ еджэнымрэ зэдигъакӀуэу. 1946 гъэм 10-нэ класыр къиухащ, Мэйкъуапэ и 6-нэ школым (иджырей 18-р).
Хыдзэм къулыкъу зэрихьар
1946 гъэм, Адыгей обком СЗКП щӀегъэхьэри 1950 гъэм къеухыр Киров и цӀэ Къарс и нэхъыщхьэ хыдзэ еджэщ Баку къалэм дэтыр. Киров и цӀэ КъНХЕ къызэриуху щӀалэпс лейтенант Тхьэгъэпсо М. пашэу трагъэувэ минэхэмрэ торпедэхэмрэ ящыщ къудамэм хъумакӀуэ кхъухьым Хы ФӀыцӀэм и хыдзэм. Къулыкъур ихьащ апхуэдуи хыдзэ быдапӀэхэм я кхъухьхэм, абым щыщ къалэ Поти, Керч, Севастопол джоуэ. 1951 гъэм хэтауэ щытащ минэ быдапӀэхэр хэхыжыным Луфтвафем ягъувахэтэмрэ Кригсмаринемрэ Хы ФӀыцӀэм къыхэнахэтэр Одеса и гъунэгъуу.
1952 гъэм, Хы ФӀыцӀэм и хыдзэм щыщ зэщӀэубыда кхъухьипщӀым яхэту ягъакӀуэ къулыкъур Ищхъэрэ хыдзэм ихьыну, ӀэнатӀу абдежым иубыдар нэхъыщхьэ офицеру дзэлӀ гъэсэнымкӀэ псыщхьэ хъумэным. Кхъухьым и тхьэмадэм и дэӀэпыкъуэгъу, абым нэмыщӀу кхъухьхэм я радиотехникэ гупым я тхьэмаду.
1971 гъэм Тхьэгъэпсо М. 1-й рангу капитаныр зэфӀэгъуфэным хэтащ, икӀи япэрей командиру щытащ кхъухь специалхэм Ищхъэрэ хыдзэм. Тхьэгъэпсо М. специал Ӏуэхугъуэхэр ищӀырт гъэхьэзырынымкӀэ икӀи еплъынымкӀэ иджырей ядро-Ӏэшэм, Новая Земла хы тӀыгум. 159 гупыр Ищхъэрэ хыдзэм и кхъухьхэр 1-й рагу капитан Тхьэгъэпсо М. и ӀэнатӀэм щӀэтху, зекӀуэ жыжэхэм хэту зауэ лэжьыгъэхэр зэфӀагъэкӀырт Арктикэмрэ Атлантик океанымрэ.
1978 гъэм трагъэувэ Ищхъэрэ хыдзэ бэщым и тхьэмадэм и дэӀэпыкъуэгъу нэхъыщхьэ зэуэгъуэ унафэхэмкӀэ. А ӀэнатӀэми тету фӀыуэ къэунэхуа хыдзэ пашу, кхъухь зэхэтыныгъэ зэгъэзэхуэнымкӀэ. РССЗ-м и Министырхэм я Хасэм и ӀэдакъэкӀэ Тхьэгъэпсо М. контр-адмиралу ягъэувыр
Къулыкъу нэужым
РССЗ-м и къэралыгъуэ резервым щылэжьащ Ригэм. 1991 гъэм Хэгъуэгум Мыекъуапэ къигъэзэжьащ. Адыгэ республикэм и президентым и комисиэ цӀыху пӀалъэм теухуам и тхьэмаду, Адыгэ республикэм и президентым и чэнджэшэгъуу лъэжьащ.
Унагъуэр
Щхьэгъусэр — Раисэ, медицинэм щылажьэ; къуэ — Мурат, уардэтет; пхъу — Тамарэ, социологиэ щӀэныгъэм и кандидатщ, доцент Мыекъуапэ и къэралыгъуэ технологиэхэм я институтым. Къуэрылъхухэр Руслъэн, Заур, Рустэм, Дана.
Губгъуэкъаргъэ
Губгъуэкъаргъэ — къаргъей лъэпкъщ,  псэущхьэшх къуалэбзу, мыин дыдэщ.
Щхьэр, кӀащхьэр, кӀэр щхъуэщ, къащхъуэфэ мащӀэ къыщӀэуэу, тхыцӀэр улъиягъэфэщ. Анэр гъуэ-хужьыфэщ, тхыцӀэмрэ кӀэмрэ кусэ фӀыцӀэхэр зэпрыкӀыу.
Щопсэу Къаукъазым къинэмыщӀа, Ипщэ Еуропэм, Ипэ Азиэм, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я губгъуэхэм, къумхэм, къумныкъуэхэм, псыхъуэ игъущыкӀахэм, Ӏуащхьэхэм.
Мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ къырхэм, нэпкъ уэх задэхэм, жыг гъуанэхэм, адрей псэущхьэхэм я гъуэуэ щытахэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
Георг Фридрих Гендел
Георг Фридрих Гендел (Georg Friedrich Händel, George Frideric Handel, 1685 щӀышылэм и 23, Гале — 1759 мэлыжьыхьм и 14, Лондон) — инджылызрэ джэрмэнрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Хы МыутӀэ
Хы МыутӀэ (Азовское море, Μαιώτιδα λίμνη, Azaq deñizi) — ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм щыщ Хы ФӀыцӀэм ибэссеиным, дунейм нэхъ хы цӀыкӀу, икууагъыр 15 м. фӀэкӀкъым.
Инджыдж (Зеленчукскэ) къедзыгъуэ
Инджыдж (Зеленчукскэ) къедзыгъуэ (Зеленчыкв район, Зеленчукский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Зеленчукская къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 49, 033 (2010 гъэмкӀэ).
Хы МыутӀэ
ЦӀэр
Зы гупшысыгъэхэмкӀэ Чабак-денгизым зэрихъуэкӀауэ: чабак - дзыбах - забак - азак - азов - цӀэр къыхэкӀауэ, ауэ абэ пылъхэкъым. ПэмыкӀ гупшысэгъуэкӀэ азэкыр - тырку псалъэ, лъахъчэ кыригъэкӀыу. Абы пэмыкӀыу Хым иджыри цӀэ иӀахэр: Барэл-Азов (псы ШъуантӀэ), Хы Фракий (фракийхэм: генуэхэмрэ венециэхэмрэ къырагъэкӀу), Хы Сурож (СурожкӀэ иджырей къалэ Судакым Кърым дэтым еджэт) Хы Каффа (Каффэр - урым быдапӀу щыта, Феодосиэ къалэм иде Къырымым), Хы Киммерий (киммерийхэм яцӀэкӀэ), Акденгиз (тырку Хы Хужь), пэжьм нэхъ ирагъэхьчыр иджырей ицӀэр Азов къалэм къытекӀауэ.
Инджыдж (Зеленчукскэ) къедзыгъуэ
И инагъыр — 2931 км².
Хы МыутӀэ
ЦӀэр
Езы псалъэ "азовым" шъхьакӀи гупшъэсыгъуэ бжыгъэ щыӀа: полов пщым ицӀу щытауэ Азум (Азуф), Ос лъэпӀкъым яцӀэкӀэ (ассхэм), тырку псалъэ азаным ирагъэхьч - "кӀагъ" "кӀагъым", адыгэ - Ӏузэв. ЗэралъытэмкӀэ иджырей урысыцӀэр XVII илъэсишъэм къыщыщӀэдзауэ къытена, Пименым итхылъхэм теухуауэ. ИкӀи ицӀэр здытеубыдатэр Тэн ихыжъэрат. Пётр I Азов зекӀуэхэм ежьа нэуж зэр хыуэ Азов щыфӀашъар.
Фрида Кало
Магдалена Кармен Фрида Кало и Калдерон (Frida Kahlo; 1907 бадзэуэгъуэм и 6 — 1954 бадзэуэгъуэм и 13) — мексикэ лэчтыгъакӀэ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Илъэс пщӀыкӀуий щыхъуам авариэ хьэлъэм хэхуащ. И узыншагъэр Ӏеуэ абым хэкӀуэда хъуащ. Операциэ бжыгъэ къехъуалӀауэ, илъэскӀэ гъуэлъыпӀэм къэмытэджу ихьащ, а зэманыгъуэра Фрида тхэн щыщӀидзар. Нэхъыбу итхтэр езым и теплъэхэрат (гъуэлъыпӀэм и щхьэшыгум гунджэ палъауэ фӀэлъырт, абым иплъурэ и сурэт итхыжырт).
1954 гъэм Фридэ тхьэмбыл узым ихьа, илъэс 47 ирикъуауэ.
Пчыхьэ
Пчыхьэ (Пшеха) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэгуащэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Фыщт Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 139 хуэдиз мэхъур.
Ахъмэтыб
Ахъмэтыб (Ахмет-Гора) — Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 313 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэшхуэрэ Лабэжьыйрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм, и лъапэм деж а пситӀыр зэхуэлъадэри Лабэжъ къыщыщӀедзэр.
Къыякъ
Къыякъ — къаргъей лъэпкъщ, псэущхьэшх къуалэбзу.
Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, къыщреш, ауэ лъэтэжрэ щӀымахуэр щырихрэ къигъэлъагъуэкъым. Каталогым (32) иткъым. Гугъэ пщӀы хъунщ ауэ къызэрыкӀуэт къыякъым и лӀэужьыгъуэ къуэдзу.
ЩӀогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм, абгъуэр лъагэу жыгыщхьэм фӀещӀыхь.
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
ХьэпцӀащхъуэныбэху
ХьэпцӀащхъуэныбэху — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр пшахъуафэ-гъуэбжафэщ, ныбэщӀагъыр хужьщ, кусэ гъуабжэхэр зэпырыкӀыу.
Здэпсэухэр
Щопсэу Кърымым, Къаукъазым, Ипщэ Къазэхъсэным, Азиэ Курытым къинэмыщӀауэ, Еуропэ КъухьэпӀэм, Африкэм, Азиэм. Щогъуалъхьэ къыр мылъагэхэм. Ди хэгъуэгум щымащӀэщ, мэлъэтэж.
БжэнщӀэф лъэпкъыр
БжэнщӀэф лъэпкъыр — мы лъэпкъыр зыхыхьэ хэкӀыгъуэм щынэхъыщхьэщ.
Теплъэр
Я теплъэкӀэ щхъуэгъуа-бжафэщ; фӀыцӀэ, хужь ӀэпапӀэхэр я кӀэмрэ дамэхэмрэ хэлъу. Я кӀэхэр кӀыхьщ, дамэхэр Ӏузэщ, пэ кӀэщӀхэщ, жьбгъуэхэщ, нэшхуэхэщ, лъэ кӀэщӀхэщ. ЩылъатэкӀэ даущ ирагъэщӀкъым.
Здэпсэухэр
Щопсэу мэзылъэ щӀыпӀэхэм, къумхэр зи хэщӀапӀэ лӀэужьыгъуи щыӀэщ. Абгъуэ ящӀкъым. Пасэм щыгъуэ бжэнхэм ящхьэщыт гъудэбадзэхэр я жьабгъуэмкӀэ куэду къэзубыд къуалэбзухэр бжэным ящӀэф къафӀэщӀт. Я фӀэщыгъэцӀэри къызтекӀар аращ.
Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъ къуэдзэ тӀу мэхъу, ахэр лъэпкъыгъуэ 14-лӀу, лӀэужьыгъуэ 69-рэу гуэшащ.
Лъэпкъ къуэдзэхэмрэ лъэпкъыгъуэхэр:
Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр
Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр (Integráted Taxonómic Informátion Sýstem, ITIS) — къэралъыгъуэ лэжьыгъэ АШЗ-м, Канада, Мексикэм джоуэ, нэмыщӀ лъэпкъэгъухэри ящӀыгъуу, нэхъыщхьэ лэжьыгъэр — лъэныкъуэ псомкӀи таксономиэ-системэ гъэпса щыӀэным, лӀэужьыгъу хъуамкӀэ.
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч
Инджылыз Джеймс Белл Къэзбэчым и нэӀуасу щытар «адыгэхэм я лиуан» джоуэ еджэт. Яужым Еуропэм и хъыбар щынэсам а цӀэр къытена хъуа.
Къыздэхъуар
1777 гъэм Шорелъыкъуэ лъакъуэлъэшхэм я унагъуэм къэхъуа, Шапсыгъым, Адэгум и псыхъуэм дэт къуаджэ Беанашым (пэмыкӀыу къуаджэ хъыбархэм къаӀохур Нашъхьэ).
ЗекӀуэхэр
ЗекӀухэм я нэхъыбэӀуэм текӀуауэ къигъэзэжьт Къызбэчым, ар лъэпкъым кӀэху къаӀохут, къэӀуэхугъуэм дэкӀыгъуи пкӀэ хуашъри хэхъуэт Къызбэчым. И гуп зекӀуэм ежьэм псалъэ хамылъхьу, гуфӀэгъуэкӀэ хэхьэн хэтми хьэзыру щытт.
1834 гъэм тӀо зекӀуэ ежьэри тӀоми текӀуауэ къигъэзэжьа.
Япэреуэ нэрыбгэ 700 хъу гупым шъхьэщыту Абын идежь Къызбэчым урыс пэштыхьыдзэ мин 14 000 хъур зэбгырихуа, а зауэм пэштыхьыдзэм щыщу нэрыбгэ 150 хэкӀуэда, Къызбэчым гу 7 ӀэкӀэхьа, Ӏэшэ ярылъу.
ЕтӀуану нэрыбгэ 900 хъу гупым шъхьэщыту япэрем нэхъри нэхъ ину щыта пэштыхьыдзэ гупым теуа, пэштыхьыдзэм адыгэ къуэджибгъум Ӏэнэмэту яубыдауэ яшэхэмрэ, мылъу къыдахауэ хъуамрэ къатрихри игъэзэжьа.
1837 гъэм нэрыбгэ 250 дэкӀыгъу Къызбэч Псыжъ и ижъырабгъум Ӏут урыс быдапӀэм теуа. Мэкъуауу абым Ӏута пэштыхьыдзэм щыщ шъауэхэр ирихухэри, нэрыбгэ 200 Ӏэнэмэту иубыдри ягъэзэжьахэ.
Къызбэч дзэзэшэ къуэдеуэ щытакъым. 1837 гъэм бадзэуэгъуэм и кӀэдзэгъуэм Къызбэч изакъуэ Николаевскэ быдапӀэм и хъумакӀуэхэм ятеуэри Ӏэнэмэту иубыдахэ, фончибгъу иштэри игъэзэжьа.
И зекӀу хъуамэ текӀуэныгъэ къихьтэкъым. 1830 гъэм щӀышылэм и 30 нэрибгэ миниплӀ гупу дэкӀыгъу станицэ Елизэветинскэм теуа, и дзэр амалыншэу ''А. Бескровнэм'' зэгуиуда. ПэмыкӀ зекӀуэм, абым текӀуэныгъэр къыдэшъауэКъызбэчым уӀэгъибл яшъа, икъуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, куэд темыкӀыу и зы къуэр дунем ехыжьа.
Еплъ
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч теухуа уэрэд ит уикикъыхэхыпэм
Анри Матис
Анри Эмил Бенуа Матис (фр-бз. Henri Matisse; 1869 дыгъэгъазэм и 31 — 1954 шыщхьэӀум и 3) — фрэндж лэчтыгъакӀэ, щӀэнхабзэм и къудамэ фавизмым и тхьэмадэу къалъытэр.
Къыздэхъуар Ле Като-Камбрези къалэм (Фрэндж). И щӀэлэгъуэм захуэгъуэ хабзэр зэригъэщӀащ. Илъэс тощӀ ирикъуауэ апендицит къехъулӀащ. Узыщым мэзитӀкӀэ щыӀэху лэч тхэным зыригъэса (и анэм Ӏэмэ-псымэхэр къыхуихьауэ), абым къыщыщӀэдзауэ ӀэщӀагъэр къимыгъану иджын щӀидзащ.
Шолэхъуб
Шолэхъуб (Лысая) — Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 662 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Уэрп къедзыгъуэмм (Къэрэшей-Шэрджэсым) деж.
Ӏуащхьэм къыщӀож псыхэр: Джэджэнышхуэ, Грязнуха, нэмыщӀ псы жьгъей бжыгъэхэр.
Джэрмэныбзэ
Джэрмэныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 110 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Джэрмэным, Аустрэм, Шуэцарэм, Лихтэнштейным, Луксембургым, ЕЗ-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
Густав Малер
Густав Малер (Gustav Mahler, 1860 бадзэуэгъуэм и 7, Калиште — 1911 накъыгъэм и 18, Вена) — джэрмэным щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Къубыщ
Къубыщ (Кубыш) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъ хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Пщадэ (псы)
Пщадэ (Пшада) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт МэракӀуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 35 хуэдиз мэхъур.
ИнжыджцӀыкӀу
ИнджыджцӀыкӀу (аб-бз.: Йынджьыгь-ЧкӀвын, ур-бз.: Малый Зеленчук) — Къэрэчей-Черкесым ежэх псы. СэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.
Къашыргъэгъуабжэ
Къашыргъэгъуабжэ — къашыргъэ лъэпкъщ.
Теплъэр
И инагъкӀэ къуалэбзу курытщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хыжьыфэщ, кусэ зэрызхэр зэпекӀуэкӀыу хэсу. И кӀэм фӀыцӀэ кусищ ирокӀуэкӀ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Куэду щопсэу Ищхъэрэ Къаукъазымрэ КъаукъазыкӀэмрэ, Урысейм и Еуропэ Ӏыхьэм, Сыбыр мэзхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм и ипщэ лъэныкъуэм щрех.
Къашыргъэгъуабжэр мэзышхуэхэр фӀыуэ зылъагъу къуалэбзущ. Абгъуэр жыгыщхьэм щещӀ, адрей лӀэужьыгъуэхэм яйхэр къыщиубыди къохъу. Къизышыр анэращ, хъур зэзэмызэ доӀэпыкъуурэ.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэщ, псом хуэмыдэу фӀыуэ ялъагъу хьэдзыгъуэнэ, щӀыбжьэ шыр. Яшх пкӀауэ, щыгъыныхь, атӀанэ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, блэ, къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къашыргъэхэр
Гуащэпсынэ
Гуащэпсынэ (Гечепсин) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 23 хуэдиз мэхъур.
Ямайкэ
Ямайкэ (Jamaica) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Кингстон. Ямайкэ Карибэ хым и зы нэхъ ин хы тӀыгухэм ящыщщ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Къардэныдж
Къардэныдж (Кардоник) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Унэ джэдхэр
thumb|220px| Унэ джэдхэр е щагу чэтхэр — джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэу мэкъумэш къуалэбзухэм ящыщ нэхъ гупышхуэщ.
ЦӀэхэр
Адыгэ лъэпкъыр зэщхьэщыдзауэ Ищхъэрэ Къаукъазым и бгылъэ щӀыпӀэм зэрыпсэум папщӀэ, куэду ухуэзэ зы псэущхьэм щӀыпӀэ е къуажэ къэсыху цӀэ щхьэху зэрихьэу, унэ джэдми абым хуэдэу цӀэ бжыгъэм дыхуэзэ:
Тхыдэр
КъызтехъукӀар банкив джэд Ӏэлыращ, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэм щыщ щӀыпӀэхэм щыпсэур. Унэм яӀыгъын щыщӀадзар илъэс минищрэ ныкъуэрэкӀэ узэӀэбэкӀыжым хуэдизщ.
ЛӀэужьыгъуэ зэхэгъэкӀыгъэр
Академик Иванов къызэрыхилъхьам тету, я унэтӀыныгъэ елъытакӀэ унэ джэдхэр тхууэ зэщхьэщагъэкӀ: джэдыкӀэ щхьэпэгъуэкӀэ яхъухэр, лыпхъэу ягъашхэхэр, а мурадитӀымкӀи зэхуэдэу къагъэщхьэпэхэр, зэрагъэзэуэну (бэнакӀуэ) яӀыгъхэр, пщӀантӀэ гъэдахэхэр. Нэхъыщхьэр япэрей щыращ. Абы хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм (джэд хужьхэм, плъыжьхэм, пщащхъуэхэм, кусэхэм, нэмыщӀ) езыхэм я пкъы гъэпсыкӀэ яӀэжщ, хьэлъагъкӀи, теплъэкӀи зэщхьэщокӀ. Лыпхъэ лӀэужьыгъуэхэр хэпщӀыкӀыу нэхъ уэндэгъущ джэдыкӀэ хьисэпкӀэ яхъухэм нэхърэ. ИджыкӀэ унагъуэхэм джэдкъурт щагъэгъуалъхьэр зэзэмызэщ, нэхъыбэу япӀыр инкубатор джэджьейхэращ. Унэджэд лӀэужьыгъуэхэр зэхэхьэурэ къэхъуащ щӀыпӀэ джэд тумэхэр.
ЛӀэужьыгъуэхэр
Адыгэбзэм гъэунэхуауэ хэт лӀэужьыгъуэхэм я цӀэхэр:
Адыгэбзэ махуэ
Адыгэ́бзэ ма́хуэ (The day of Circassian language, Çerkes dili günü, День черкесского языка, يوم اللغة الشركسية) — адыгэбзэм теухуа бэрэскӀэ, гъатхэпэмазэм и 14 махуэм ирагъэкӀуэкӀ.
Тхыдэр
Махуэшхуэр зытеухуар 1853 гъэм гъатхэпэм и 14-м Тифлис къалэм япэрей адыгэ Хьэрыфылъэ тхылъ къэзэркӀэкӀам. Зи Ӏэдакъу а тхылъыр къыкӀэкӀар Бэрсей Умар. Хьэрыфылъыр хьэрып тхыбзэмкӀэ зэфӀигъэуват, и хьэрыфылъэ тхылъыр япэрей тхылъу хъуа адыгэ кӀэлэгъуэ школхэмрэ гимназиэхэмрэ кӀэсхэм зэреджахэр.
Абым теухуауэ 2000 гъэм Адыгэ республикэм и ӀэнатӀэгъуэм гъатхэпэм и 14 махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр, адыгэбзэм теухуауэ.
2005 гъэм Къэрэшей-Шэрджэсым и президенту а лъэхъанэм щыта Батдыев Мустафам Адыгэхэм я културэм и аутономиэ лъэпкъэгъум и лъэӀуэгъукӀэ Къэрэшей-Шэрджэсми гъэтхэпэм и 14-й махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр.
Абым пэмыкӀыу, 2011 гъэм илъэсишъэ псоуэ текӀа Тыркум адыгэбзэкӀэ япэрей гэзет къызэрдэкӀар.
1911 гъэм и шышъхьэӀум Истамбылым адыгэбзэкӀэ газет «Guaze» («Гъуазэ») къыдокӀыр. КъыдэгъэкӀыгъуэр зи унафу щытар Адыгэхэм я зэгуэтыныгъэм и лъэпкъэгъура.
Инал
Инал (и цӀэр зэрыщыту Инал Нэху Хъурыфэ-Лъей) — адыгэпщ, къэбэрдей, беслъэней, кӀэмыргуей, хьэтыкъуей пщыхэр къызытекӀарщ.
Къэбэрдей хэкум и пщышхуэ, Темырыкъуэ Идар и куэм и адэшхуэ.
Къызыхэк1ар
Ларун Хъан Вавилоным къыщыхъуар, зэпэубыдыныгъэхэм дамыгъэзагъэу ищӀыналъэр къэгъанэри Мысырым мэкуэж. И къуитӀ Черкесымрэ Бекесымрэ пщӀэшхуэ зыпылъ ӀэнатӀэ ягъуэтыр мысыр лъэпкъхэм я дежь, нэхъыбэу коптхэм ядежь. АпхуэдизымкӀэ я ӀэнатӀэр ин хъуати — яужьым коптхэм гузэвэгъуэ абым къыхахыжыр. Тырку сулътӀаным а хъыбархэр щынэсым, дзэ къэӀэтри зекӀуэ йожэ, а пщыхэр тригъэкӀын шхьэкӀэ. Дзэшхуэр дэкӀыгъу Шамым йохьэ. Пщы къэпэщытхэр хьэзыру абдежым къэжэхэт, мин зытӀущ нэрыбгэ хъууэ дзэ ядэщӀыгъуу. Зауэр мазэ зытӀущкӀэ екӀуэкӀа, икӀэм Черкесымрэ Бекесымрэ хэкӀуэдаху дзэм я нэхъыбэри дэкӀыгъу. Я Ӏыхьлы нэхъ гъунэгу дыдэхэр Туманпайрэ Хьэрып Хъанрэ, сулътӀаным пэщытыныр зэр амалъыншэр къагурыӀу я унагъуэхэр яштэри дзэ къэнэжьами дэкӀыгъу Шамым йокӀхэри Александрий лъэныкъуэм идей мэтӀысхэ.
Алыдж пэштыхьым Тавридэ шӀыпӀэм идежь, Къобардэ псыхъуэм егъэтӀыс и цӀыхухэм ядэкӀыгъу, ахэр сэбэп къыхуэхъунымкӀэ мэгугъэ и къэрал гъунапкъым игъакӀуэху. Зэман гуэрэ текӀауэ Хьэрып Хъаныр дунем йохыжь, и лъэужырыт хъур и къуэ Абдан Хъан. Тыркухэр къэзэрныкъуэкъур яшъэжьу Абдан Хъаныр и унагъуэ дэкӀыгъу кхъухьхэм йотӀысхьэхэри КъуэхьэпӀэ-Къаукъаз шӀыпӀэхэм йокӀхэр, гъогу здытетхэм и фызым къуэ къуыхуэлъху, сэбим Кес траӀуэ. Ахын хым икӀа нэуж я кхъухьыр ЦӀэмэз хыжэм дэхьа. Адыгэ лъэпкъ абдежьм дэсахэм пэубыдыгъуэ хуамышъу Ахын хым и Ӏуфэм идежь тӀысынэху хуит яшъахэ. Куэд темыкӀыу Абдан Хъаныр дунем йохыжьри икъуэ кӀалэ Кесым и ӀэнатӀэр къэштэ. Хабзэ зэрихьэхэмкӀэ адыгэ лъэпкъхэр дехьэхри Кесыр адыгэхэми я пщыуэ къалъытэ, хом хомурэ Кесым и лъэпкъри адыгэхэм я хокӀуадэ. Илъэсу къыгъэшъам хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым ауэ яуж ихьар икъуэ Адо. ТетыхукӀэрэ Адом ӀуэрыӀуату пари ишъакъым, яуж ихьар и къуэ ХъурэфэлӀ.
Пщы ХъурэфэлӀыр кӀалэдыдэт щытехьэм. ТетыхукӀэрэ хъэрзыну пари ишъэфакъым, адыгэ лъэпкъхэрзэхэкӀыжьа хъуахэ. И гъашъэр иухыху ХъурэфэлӀым и ӀэнатӀэр игъуэтыжьакъым. Дунем ехыжьа яуж и лъэужырыт хъуар и къуэ Инал.
Къэралыр зэрзэхигъэхьар
Пщыуэ тетын, къэрал Ӏохухэр зэрыгъэзэхуэнымкӀэ Иналыр бэлыхьу щыта. И унафэ зэрихьэтэр адыгэ-абазэ лъэпкъхэр зэуэ зэхэгъэхьэным, хэку цӀыкӀу-цӀыкӀу зэбгырыдзауэ щымыту зэ къэрал лъэш ишъыным.
Адыгуи абазуи пщы бжыгъэхэр пэувауэ щыта, хутыныгъэр зэрахьэным шъхьэкӀэ, и ӀэнатӀэр къэлъытэм ямыду ауэ куэдхэми езыхэм я пӀалъэкӀэ екӀуэкӀахэ Иналым дежь. Абыхэм ящыщу Иналым и ненэфӀым кӀэхьахэр абазэ пщылъэпкъ Ачбарэ Чачбарэ сымэ.
И къэралым зэгъэзэхуэныгъэ иригъэкӀуэкӀт, шъхьэдж и пӀэм итынып пылът, леуэ пари къемкӀуэкӀыну. Пщы къэмыдэӀу и ӀэнатӀэ къэзмылъытэхэр, гузэвэгъуэ къэралым хэзылъхьэхэтэр яубыдыну унафэ ишъа, иныкъуэхэм гъуэз яхилъхьэри иутӀыпщыжьа, зэкӀэгъастэм лэжьэ нэхъыбэ зиӀэхэм я псэр хиха.
Пщы куэд Ӏэмэ и ӀэнатӀэр къэхъуахэм яужи къалъытэн ямыду къушъхьэхэм пэджыжьу дэкӀахэ, абэхэм къыхэкӀхурэ зекӀуэ яшъхьэт къэрал къабгъэдэлъхэм. Иналъым ахэм яуж ихьэн унафэ ешъыр, и дзэр зэхуэчэсри зы къэрууэ зэхэхьа пщыхэр зэгуэудыр, дзэзэшэ пшъищ еубыд абдежьым, пшъыр еукӀыр, адрейхэм лӀыгъэкӀэ и ӀэнатӀэр ятрелъхьэ.
Абым яуж ипшъэ лъэныкъуэм дэс къушъхьэ-лъэпкъхэм зыкъаӀэта абазэ пщы Уэздэмырыр яшъхьэщыту, дзэшхуэ зэхуичэсауэ Иналым иригъэжьа кӀаххэм япежьэри, кӀахыдзэр зэгуиуда. Иналыр езыр къэжьауэ и дзэр дэкӀыгу Уэздэмырым къыщишъэм Апхъазэм хэхьэжьа. Иналыр яуж иту абдзэххэм ядежь макӀуэри цӀыху бжыгъэ хегъэкӀуадэ и ӀэнатӀэр къызэрамылъытэм шъхьэкӀэ, езы Уэздэмырри яхэту.
Адыгэ лъэпкъхэм ялъэгъун кӀадза Иналыр, а лъэгъуныгъэри нэхъ ин щыхъуар Мысырым щыщу и джылэхэм адыгэ хэбзэжьымрэ бзэмрэ къыщаштам, адыгэхэм псоуэ щыхэхьэжьахэм.
Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуашът, Иналышхуэ — Инал-губзыгъэкӀэ еджэхэт. И гъашъэр кӀуэхукӀэрэ зпылъар и къэралыр бэгъуэнымрэ и джылэм гузэвэгъуэ имыӀэнымрэ. Яужым Инал Нэху траӀуа, джылэми псалъэ хэлъа яужкӀэ: Уэ Тхьэ — Инал Махуэ къыдэт!
Быныр
Иналым щэ фыз къычат, къуитху къыхуалъхуауэ. Япэрей фызым Жанхъуэт къыхуилъхуа, етӀуанэм Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм Унэрмэсрэ Къэрмыщэрэ. И къу хъуар адыгэ хабзэмкӀэ уэркъхэм яштэри къану япӀахэ. Икъу хъуам зы къыхэкӀакъым я адэм хуэдэ шэнрэ ӀэнатӀэ зехьэнрэ зиӀэн къэралышхуэ зэфӀигъувар Ӏыгъыфын шъхьэкӀэ. Я щыкӀагъэмрэ шэн пагэ яӀамрэ джылэм мыдэӀуэгъуэ халъхьа. Инал зпылъауэ хъуар абымкӀэ хэкӀуэда хъуа, езы къуэшхэми зэгуэтыгъуэ ямыӀу къэралыр зэхэкӀа. Лажьэ къызхэкӀа хъуныр зэкъуэшхэр зы анэм къызэримылъхуарауэ къыкӀэкӀын, зэпэубыдыгъуэхэр абым къыхэкӀауэ.
Гузэвэгъуэ бжыгъэхэм яуж абыхэм я зыр Джаджэ лъэныкъуэм идежь къыдэна, згуэрэхэр КӀэмгуэйм дэтӀысхьэхэ, къэнэжьахэр Къэбэрдейм дэкӀахэ.
ЗдыкӀэлъхьар
Къаукъазым и тхыдэ лэжьыгъэхэм куэд шъауэ гупсысыгъуэ Инал здыкӀалъхьэжьам яуж итхэ, а упшӀэр зэрагъэзаху. Хъыбар щыӀэхэмкӀэ къахэкӀыр и кхъашъхьэр Апхъазым дежь щыӀэ, «Инал-Къубэ» шхуиӀэ шӀыпӀэм идежь. Къуаджэ Псхум идежь, бжъэпэ иӀэм псы Баулым шъхьэщыту метрэ 100 хуэдизу быдапӀэжъ Инал иӀэ. А быдапӀэм и гъунэгъу кхъэӀуашъхьэ бжыгъэ иӀэ я сурэткӀэ къэбэрдей кхъэӀуашъхьэ XIV-XV лъэхъэнэм щыщхэм яхьчу. БыдапӀэм и ныбджри а лъэхъэнэм хухуабжэ. А псоми къагъэпсыр иджыри зэ а зэманым зэртехуэр Инал и лэжьыгъэ къыгъэшъатэм XIV лъэхъэнэм икӀэмрэ - XV лъэхъэнэм ипэмрэ.
Км 3 къуаджэ Псхум пэщылъу бгы Инал-Къубэ къуэм дэт, и лъэгагъыр метрэ 1 200 мэхъур, а бым дежь хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ Инал здыкӀэлъыр. Джылэм я ныкъуэм къызэраӀохумкӀэ Инал бгышъхьэм иӀэ бгъуэнкӀагъым кӀэлъ, адрейхэм зэрджаӀэмкӀэ бгым и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Ӏуашъхьэ иӀэ, кхъашъхьэм ехьчу, Ӏэрышъ-сурэт зэриӀэми гулъытэгъуэ иӀу.
КъашыргъэкӀэху
КъашыргъэкӀэху — къашыргъэ лъэпкъщ.
Теплъэр
Теплъэр гъуэбжафэщ, жьэгъумрэ пщэмрэ гъуэжьфыэ къащӀоуэ, кӀэр хужьщ. Анэр нэхъ пӀащэщ хъум нэхърэ.
Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэур Азиэщ. Щогъуалъхьэ губгъуэм, къум ныкъуэхэм, бгыхэм, псым пэмыжыжьэу. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къамыл Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэр нэхъыбэм дэдыкӀи 2-щ. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр нэхъыщхьэу щрех Индиэм.
Ӏузыр
ЛӀэужьыгъуэм нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьейщ.
Инжыджышхуэ
Инджыджышхуэ (Йынджьыгь-Ду, Большой Зеленчук) — Ишъхъэрэ Каукъазым ежэх псы, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.
ИкӀыхьагъыр - 158 км, псыхъуэр - 2730 км². Къэрэчей-Черкесым, Ставропол къэралым, Краснодар къэралым йожэх. Къызхэжхэр псы: Архъызрэ Псышърэ (Ӏуашъхьа Пшышъ къыкӀож, 3 790 м).
Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Адыгэкъалэ
Адыгэкъалэ (Адыгейск) — Адыгэ Республикэм щыт къалэ (1976 гъэ).
Джылу дэсыр — мин 12 226 (2010 гъэмкӀэ).
Лъэпкъ нэхъ ину щытхэр: адыгэхэр (77,48 %), урысхэр (18,59 %).
Къуэпэ (Къэрэчынт)
Къуэпэ — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Къэрэчынтым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Псыу (псы)
Псыу (ფსოუ, Псоу) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм хэт Ажэпс Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 57 хуэдиз мэхъур.
Псэущхьэшххэр
Псэущхьэшххэр (Carnivora — ‘лышх’)
БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр
БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр — хуабжьу хэкӀыгъуэ бэгъуащ, дунем зы къэралъыгъуи теткъым абы щыщ лӀэужьыгъуэ здэщымыӀэ.
Лъэпкъитху мэхъу. Ахэр лъэпкъыгъуэ 19-рэ лӀэужьыгъуэ 92-рэу гуэшыжащ. Жэщ къуалэбзухэм щакӀуэн яублэ пшапэр зэхэуа нэужь. Я цыр щабэщ, Ӏувкъым. Щогъуалъхьэ щӀылъэм, бгъуэнщӀагъхэми, жыг гъуанэхэми. Я зы гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ хужьыфэу 4-м щӀигъукъым. Абгъуэ щӀыныр, къишыныр, шыр пӀыныр анэми хъуми зэдахь.
ХэкӀыгъуэм деж гу зылъыуегъатэ зи лӀэужьыгъуэхэр (Курыт, Ипщэ Америкэм щиӀэхэр) зэры нэхъ пӀащэмкӀэ.
ХъупӀэжьец
ХъупӀэжье́ц — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщ псэущхьэшх къуалэбзущ.
Зи ныбжыр илъэсиплӀым нэса, е щӀигъуахэм я теплъэр: тхыцӀэр гъуабжэ-къащхъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, кусэ гъуэбжафэхэр, е щхъуэхэр хэсу. Жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-щхъуафэщ, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ, абым ящхьэкӀэ щыӀэхэр дыжьыныфэ-щхъуэщ, дамэ щӀагъхэм кусэ фӀыцӀэхэр зэпрокӀ. Ныбэ щӀагъым, джабэхэм хужь ӀэпапӀэ гъуафэхэр хэлъщ.
Нэхъыбэу уздэпэщӀэхуэр псынэхэм, псыежэххэм, хыкъумхэм я гъунэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, жыг закъуэхэм ядеж.
Абгъуэ здищӀыр щӀыгъурщ псым пэмыжыжьэу. Шырхэм зыщэӀэтыр я ныбжьыр махуэ 40-м щӀыгъумэщ.
Щопсэу Еуропэм, Азиэ Курытым, Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. ЩӀымахуэр щрах Индиэм, Пакистаным, Ипщэ Африкэм и лъэныкъуэхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыгъуалъхьэхэм лъэтэжын яублэ шыщхьэӀум, щӀымахуэр щизых зэрызхэри къахокӀ.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьецхэр
Уэлъэн
Уэлъэн (Вулан) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 29 хуэдиз мэхъур.
Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и къуэр
Щомáхуэ Амырхъáн Къамы́зэ и къуэр (10.10.1910—13.07.1988) адыгэ тхакӀуэ, усакӀуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и цӀыхубэ усакӀуэ (1977), Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м искусствэмкӀэ и заслуженнэ лэжьакӀуэ (1949). СССР-м и тхакӀуэхэм я зэгуэтыныгъэм 1949 гъэм къыщыщӀэдзауэ хэтащ.
Биографиэр
Щомахуэ Амырхъан Тэрч областым щыщ Къаншыуей къуажэм (иджы Курп Ищхъэрэ) 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м (фокӀадэм и 27-м) къыщалъхуащ. 1920 гъэм Амырхъан, илъэсипщӀ ныбжьым иту, къуажэм къыщызэӀуаха пэщӀэдзэ еджапӀэм щӀотӀысхьэ. Абы илъэсиплӀкӀэ щеджа нэужь, ираджэ ар Налшык дэта Ленинскэ еджапӀэм. А еджапӀэ цӀэрыӀуэм Амырхъан илъэс зыбжанэкӀэ щоджэ, педагогическэ техникумри къыщеух. НЦэныгъэм зыӀэпиша щӀалэр 1929 гъэм щӀотӀысхьэ Ордженикидзе къалэм дэт Северо-Кавказскэ педагогическэ институтам. Ар къеухри Амырхъан Налшык педтехникумым къегъэзэж, абы и егъэджакӀуэу, итӀанэ и директору мэ-лажьэ. 1938 гъэм Щомахуэр адыгэбзэкӀэ къыдэкӀ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редактору ягъэув, 1940-1941 гъэхэм партым и Бахъсэн районым и япэ секретарь къулыкъур егъэзащӀэ. Хэку зауэшхуэ лъэхъэнэм Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м ЩӀэныгъэ ӀуэхухэмкӀэ и народнэ комиссарщ. Зауэ нэужь илъэсхэм Щомахуэр мэлажьэ партым и райкомым и япэ секретару, тхылъ тедзапӀэм и управляющэу, щӀэныгъэ ӀуэхухэмкӀэ министру, «ЩӀэныгъэ» обществэм и ответственнэ секретару, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и заместителу. Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакӀуэхэм я союзым 1958 гъэ лъандэрэ къыдигъэкӀ «Ӏуащхьэмахуэ» журналым и япэ редактор нэхъыщхьэщ, а ӀэнатӀэм ар бгъэдэтащ 1965 гъэ пщӀондэ. 1965-1970 гъэхэм ар лэжьащ республикэм и тхакӀуэхэм я союзым и правленэм и ответственнэ секретару. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и народнэ усакӀуэщ.
Библиографие
Категориэ:Жэпуэгъуэм къалъхуахэр Категориэ:Персонэхэр хьарыфылъкӀэ зэхэдзауэ Категориэ:ТхакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр Категориэ:УсакӀуэхэр тхыпкъылъэмкэ зэхэдзауэ Категориэ:Бадзэуэгъуэм и 13-м дунейм ехыжахэр
Аслъан ЛӀыбзэу
ЛӀыбзэу Аслъэн (Аслан Тлебзу, Aslan Tlebzu, 1981 щӀышылэм и 24) — усакӀэ, адыгэ пщынауэ Урысейэм щыщ. НэпэрамкӀэ, ежь пщынауэ янэхь хэӀуагъхмэ ящыщ.
Къыздэхъуар Адыгэ республикэм и Теуцожъ къедзыгъуэм хэт Джэджэхьэблэм. Адыгэкъалэм школрэ мэкъамэ школрэ къиуха яуж Адыгэ Къэралыгъуэ ЩӀэнхабзэ университетым щӀэхьащ, фэкултет «Макъамэрэ мэкъамэ щӀэныгъэрэ».
Еджэхун зэманыгъуэм «Ошъутенымрэ» къэфакӀуэ гупымрэ яхэтащ, абым нэмыщӀу къафэмрэ уэрэдымрэ и Къэралыгъуэ ансамбыл «Ислъэмейми» хэтауэ щытащ пшынауэу.
Псыфэ
Псыфэ (Псиф) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псэкъупсым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм хэт Псыфэ Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Дзыдзэ
Дзыдзэ (лат-бз.: Martes, ур-бз.: Куница) — шэрыпӀ шъакӀуэ, дзыдзэ лъэпӀкъым (Mustelidae) ящыщу.
АплъэпӀкъыр
Я зэфӀэтыкӀэмкӀэ дзыдзэхэр мы ин дыду щытхэ, лъэгу-теуву зокӀуэхэ, лъапэхэм лъэхъуамбэ тхурытху ятет, лъэхъуамбэхэр хыиут щыту, лъэбжъамэ памцӀэ-цӀыкӀу къыдигъэж пыту, инэӀур памцӀу щыт, тхьакӀуэ кӀэкӀыу. ИпӀкъыр псыгъуэ-кӀыхь, цы Ӏув кӀыхьу тету. ИкӀапэр кӀыхь, икӀыфэ ныкъуэм хуэдиз мэхъу ебгъэлъэтэмэ. Дзэхэр памцӀэ, дзэжъу 5/6 жэдэт, икӀэм ититӀхэрр цӀыкӀу щыт. Я цыр гъуэжьфэм къыщыкӀэдзауэ гъуабджэ-къуафӀцӀафэм носыр, здэпсомрэ зыщыщымрэ елъытауэ.
Яшхыр
Дзыдзэхэр псэушъхьа шъакӀуэм ящыщ. Нэхъ кӀасу яшхыр зэшъакӀуэхэр: кӀэпхъ, дзыгъуэ, фей, тхьакӀумэкӀыхь, бзу, цӀыв, бжъэжъей, джэдыкӀэ. Ягъуэтмэ пхъышъхьа-мышъхьа, дэ Ӏамэ.
Шэныр
Дзыдзэхэр зэрызу псоу псэушъхьа, щызэпыхьахэр гъатхэм якӀэм гъэмахуэм ипэм. Къилъхур тхуы хуэдиз чыр; къуиху нэфху, гъатхэм ипэм къелъхухэ. МэзитӀ хуэдизкӀэ гъуэм исхэ янэр якӀэлъыплъу, мэзищ-мэзипӀлӀым анэм хут ишъын кӀедзэхэ хом-хомурэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Дзыдзэ
Бзикъуэ
Бэикъуэ (Бэюк) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Псыжьыпэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэхэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 31 хуэдиз мэхъур.
Хьэрхьуп
Хьэрхьуп е ХьэрэхупӀ — лъэпкъэгъуми, лъэпкъ зыщыщми и лӀэужьыгъуэ закъуэщ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэ бжыгъэ зэщӀиубыдэу.
Теплъэр
Тхьэрыкъуэм хуэдизынущ. ТхыцӀэр щхъуэ-сырыхущ, дамэхэр кусэ хужь-фӀыцӀэу зэхэлъщ, кӀэ дэхар фӀыцӀэщ. Щхьэр гъуэ-плъыжьыфэщ, щхьэгуагуэшхуэ иӀэщ къиӀэт-игъэтӀылъыжь хъууэ. Жьэгъур, хулъэр, бгъэр гъуэ-плъыфэ фагъуэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъыр тэхущ. Анэхэр нэхъ фагъуэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ди къэралым щымащӀэщ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Урысейм деж ирахыу нэхъ здыхуагъэфащэр КъаукъазыкӀэрщ. Щогъуалъхьэ жыг зэрызхэр, е гуэрэнхэр зырыт губгъуэхэм, мэз кусэ гъунэхэм. Абгъуэ щещӀ жыггъуанэхэм, лъабжьэхэм, мывэ зэтелъхэм.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэр абыхэм я хупсхэр.
Псыф
Псыф (Псиф) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Хьэрхьуп
ЩӀэнхабзэм
Хьэрхьупыр, бжыгъэкӀэ апхуэдэу мыкуэдми, цӀыхухэм нэхъыфӀу ящӀэ къуалэбзущ. Гъатхэм и къэлъэтэжыгъуэр адыгэхэм я гуащӀэдэкӀ махуэгъэпсым нэщэнэу хыхьащ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къуаргъкъащхъуэ хэкӀыгъуэр
Бжьыхьэджэд
Бжьыхьэджэд — щӀупхъым и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэ фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, гуабжэ кусэхэр ирикӀуэкӀыу, пэ кӀыхьщ.
ПсэукӀэр
Здэгъуалъхьэр щӀыгум дежщ, къикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-щ. Ди щӀыпӀэхэм бжьыхьэджэдыр нэхъыбэрэ щыплъагъунур гъатхэмрэ бжьыхьэмрэщ, къыщылъэтэжкӀэ, е щылъэтэжкӀэ, ауэ Къаукъазым щыгъуалъхьэу орнитологхэм быдэу яхужаӀэкъым.
Ирбид (мухьэфазэ)
Ирбид (محافظة إربد) — Йорданым и ишхъэрэ-къухьэпӀэмкӀэ гъэзауэ щыӀэ мухьэфазэ. Мухьэфазэм и къэлащхьэр — къалэ Ирбидщ.
Гулъытэгъуэхэр
Ирбид
Джэджэнэжьый
Джэджэнэжьый (Малый Тегинь) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.
Словакиэ
Категориэ:Слоуакэ
Инджылыбзэ
Инджылыбзэ (инджылыбзэкӀэ: English, English language; ур-бз.: Английский язык) — инджылызхэм ябзэ (Инджылызымрэ Британиэшхуэ псомрэ я бзэ Ӏаташъхьа), АШЗ-м ибзэ (31 штатым я бзэ Ӏаташъхьа), Ирландым, Канадам, Малтэм джоуэ бзэ ӀаташъхьатӀым ящыщ, Аустралием Зеланд КӀэм я бзэ Ӏаташъхьа. Ӏаташъхьа хуэду щыт, къагъэсэбэп Африкэмрэ Азиэмрэ я къэрал гуэрэхэм (Индиэ, Пакистэн...) ИнджылыбзэкӀэ псалъэхэм лингвистикэм англофонкӀэ йоджэхэ. Нэхъыбэу а псалъэр къыздагъэсэбэпыр Канадэм.
Джэрмэн бзэхэм ящыщ индоеуропей бзэхэм я унагъуэм. Анэдэлъхубзэу къэзылъытэр - 410 милыуан хуэдиз, псалъэхэр (етӀуанэ бзэ хуэдуи) - 1 млрд хуэдиз (2007). Лъэпкъ Зэгуэт Хасэм иӀаташъхьэ бзихым ящыщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
Унэ къазхэр
thumb|220px| Унэ къазхэр — губгъуэкъаз (е къазыщхъуэ) Ӏэлым къытехъукӀащ.
Теплъэр
ТеплъэкӀи, пкъы гъэпсыкӀэкӀи хуабжьу ещхьщ къазыщхъуэм.
Зехуэныгъэм
Я лыр джэдкъаз лӀэухьыгъуэ псом яйм нэхърэ нэхъ къыуатщ. ХъупӀэхэр хуабжьу дэгъуэу къагъэщхьэпэ. КӀэцӀын яублэ я ныбжьыр илъэс иримыкъупэу. ДжэдыкӀэу къакӀэцӀыр 30-40-щ. Урысейм унэ къаз лӀэужьыгъуэ куэд щыхъу, хамэ къэралхэм къырашауи, къыщагъэхъуауи.
Тхыдэр
Унэ къазхэм ижь-ижьыж дыдэм рымхэм я къэлащхьэ Рим бийм къызэрырагъэлам и хъыбар куэдым ящӀэ. Ауэ мащӀэщ щыгъуазэр къазхэр Ӏэщэ (сэшхуэ) гъэхьэзырыным адыгэ гъукӀэ Ӏэзэхэм къызэрагъэщхьэпэу щытар. Сэшхуэр къызыхахыну гъущӀ пычахуэхэр Ӏусым хэлъу къазхэм ирагъэшхт. Ар нэгэгъум ипсыхьт мафӀэм нэхърэ нэхъ лъэшу икӀи Ӏэщэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ быдэ, лантӀэ хъуным щхьэпэт
ЛӀэужьыгъуэхэр
Унэ къазхэм лӀэужьыгъуэ тӀощӀым фӀэкӀ зэщӀеубыдэщ, я нэхъыбэр Еуропэ къэралхэм къэхагъэшауэ, абыхэм ящыщщ адыгэбзэм гъэунэхуауэ хэтхэр:
Дзэлыкъуэ къедзыгъуэ
Дзэлыкъуэ къедзыгъуэ (Зольский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Дзэлыкъуэкъуажэ.
Джылу дэсыр — мин 50, 433 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 2124 км².
Джэджэн
Джэджэн (Большой Тегинь) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ахъмэтыбым къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 90 хуэдиз мэхъур.
Тыркуей
Тырку (Türkiye Cumhuriyeti) — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Анкара. 1923-рэ илъэсым, Осмэн Империер зызэхэзым, къэралыгъуэ щхьэху хъуа. Хы ЩӀыгугурытымрэ, Хы ФӀыцӀэмрэ я зыхуакум дэтщ. 2000-рэ гъэм Еуропэ-Зэкъуэтым хэхьану Ӏэмал зиӀэ къэралыгъуэкӀэ ящӀащ.
Къалэ нэхъыщхьэр — Анкара. Янэхъ къалэ иныр — Истамбыл.
Къэралыгъуабзэр — Тыркубзэщ.
Къэрал уэрэд
Тырку къэралыр и уэрэд ар Истиклал Маршыщ (хуитыныгъэ марш). Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ.
Gallery
Категориэ:Тырку
Симпсонхэр
Си́мпсонхэр - дыхьэшхэн хэзыуэ зыхэт шоущ. Абы къыхедыхьэщхыкӀ жылэм я гугъэ нэпцӀхэр, я псэукӀэр, цӀэрыӀуэхэм я псэукӀэр. А сериалыр лъоӀэс политикэми, диными, хъущщэхэм я унагъуэ зыхэгъэувэным и лъэныкъуэ гугъухэми, дарвинистхэмрэ креационистхэмрэ я банэми, езы телевидениеми, "FOX" канал дыдэми. 2007 гъэм Бадзэуэгъуэ мазэм и 27'м АШЗ'м щекӀуёкӀащ и япэ къэгъэлъагъуэныгъэ «The Simpsons Movie». Урысейм ар щекӀуэкӀар 2007 гъэм ШыщхьэӀу мазэм и 16'м, ицӀэу фӀащари "Симпсоны в Кино".
Хэтхэр
Хомер - бын унагъуэ зиӀэ цӀыхухъущ. Илъэс 30'м щӀегъу. Щылажьэр Монтхомери Бернс и макъ щэху энергостанцэмщ.
Мардж - абы и щхьэгъусэщ. Сытым дежи Хомерым къыдоӀэпыкъу, и делагъу хъуар къыхуегъэгъу.
Барт - я къуэ нахъыжь. ЩӀалэцӀыкӀу зэраншущ. Ауэ и зэраныным къыдэхуэу гу иӀэщ.
Лизэ - я пхъу нахъыжьщ. Ар Бартым нэхърэ илъэскӀэ нахъыщӀэщ, ауэ икъукӀэ губзыгъэщ. И щӀэныгъэмрэ и гумахагъымрэ хуитыу дунейм тыригъэткъым
Мегги - я пхъу нахъыщӀэщ. Сериалым и кӀыхьагъкӀэ зы псалъэ къыждэкӀакъым (зэзэмызэм къыщынэмыщӀа)
Бгъунж
Бгъунж (Бугунж) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хуэдзэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ ТхьэкӀэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 27 хуэдиз мэхъур.
ЖыгыуӀу лъэпкъыр
Жыгыу́Ӏу лъэ́пкъыр — жыгыуӀу хэкӀыгъуэщ, къызэкӀэубыдэ лӀэужьыгъуэ 208-рэ лъэпкъыгъуэ 36-рэ.
Я нэхъ пӀащэхэр вындым хуэдизщ, ауэ нэхъыбэр бжэндэхъум хуэдизынщ. Зэмыфэгъухэщ.
Илъэсым зэ нэхъ къырашкъым, къакӀэцӀыр джэдыкӀи 3-13-щ. Абгъуэм хъури анэри захъуэжурэ тесщ. Псори мэзым щопсэу, жыг гъуанэхэм щогъуалъхьэ. Аустралиэ, Мадагаскар, Полинезиэ щӀыналъэхэм къанэмыщӀа, дунейм и къэрал псоми щыӀэщ.
Къаукъазым жыгыуӀу лӀэужьыгъуэхэр лъэтэжкъым.
ХэкӀхэр
Лъэпкъ къуэдзэхэмрэ лъэпкъыгъуэхэмрэ:
ХьэӀулэщӀ къуалэбзухэр
ХьэӀулэщӀ къуалэбзухэр — шыр зыужьыкӀитӀым я зым хыхьэ къуалъэбзу гупыращ. ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэм къагуэкӀыу, абыхэм я шырхэр джэдыкӀэм къопщ цыншэу, е мащӀэ дыдэ ятету, я нэхэр къэмыплъэу, зэхамыхэу, я лъакъуэхэр къащӀэмыувэу. Абы папщӀэ, япэрей тхьэмахуэр абгъуэм щагъэкӀуэн хуейщ, анэмрэ хъумрэ ягъэхуабэу, ягъашхэу. А шырхэм я жьэ гъунэм хьэӀулэ ӀуещӀэ гъуэжьу е плъыжьу.
ХэкӀыгъуэ хиубыдэхэр:
Псэкъупс
Псэкъупс (Псекупс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 150 хуэдиз мэхъур.
Къашыргъэ лъэпкъыр
Къашыргъэ лъэпкъыр — псэущхьэшх къуалэбзухэщ, къаргъей теплъэ хэкӀыгъуэм щыщхэщ.
Теплъэр
Я инагъымкӀэ курытхэщ, е пӀащэхэщ, я кӀыхьагъыр — см. 28-114. Дамабгъуэ хъурейхэщ, лъакъуэ лъэщщ, пэ быдэ, гъэшауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Дэнэ къэрали уащыхуозэ. Абгъуэ щащӀ жыгхэм, къырхэм, щӀыгум. Зэ къишыгъуэр шыри 6-м нос. КъаущэкӀу псэущхьэ зэмылӀэужьыгъуэ.
Сербиэ
Сербиэ (Република Србија) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Белград.
Хэкумэтх
Сербиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.
Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Венгрэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Румыниэм, Болгариэм, ипшъэмкӀэ — Македониэм, Республикэ Косовом (дунейпсом къамылъыта къэрал), Албаниэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Хоруатиэм, Босниэрэ Герцеговинэм, КъущхьэфӀыцӀэм.
Къэралым и инагъыр — 88 361 км².
Тхыдэр
Курыт лъэхъэнэхэм Балканхэм Сербиэ пэштыхьей къыхокӀыр. 1389 гъэм, сербыдзэм и къэру къимыхьу туркудзэр токӀуэ Косово губгъуэм, Сербиэр псоуэ Уэсмэн империэм щыхэхьэр 1459 гъэм.
1815 гъэм Сербиэм аутоном статус къештэ Уэсмэн империэм здыхэтым, 1878 гъэм къэрал хуит мэхъур.
Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Сербиэр 1918 гъэм Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэт мэхъур (1929 гъэм щыкӀэдзауэ Йугослау хъуар)
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Йугослаур «Осим» и къэралхэм оккупациэ яшъат, 1945 гъэм и нэкъыгъэм къыхагъэкӀыжьауэ.
1980-хэм я кӀэм Йугослаум политикэмрэ экономикэмрэ я кризис кӀедзэ, къэралыр зэхэкӀынымрэ, джылэ зауэмрэ нигъэсу. ИкӀэм федерациэм хэту къэнэжьахэр Сербиэмрэ КъушъхьафӀыцӀэмрэ, Йугослаур зэрщыту щызэгуэхуар 2006 гъэм.
2008 гъэм Косово Республикэм хуитыныгъэ къештэ, ауэ, Сербиэ ӀэнатӀэгъуэм ар къылъытакъым.
Джылэр
Джылу дэсым и бжыгъэр - 9 млн (2013 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).
ЛъэпкъкӀэ - сербхэр (82.86 %), венгхэр (3.91 %), боснийхэр (1.82 %), пэмыкӀхэр.
Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - сербыбзэ.
Экономикэр
ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $48,816 млрд.
Валютэр — cербиэмкӀэ динар.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Воеводина, Косово Метохиэрэ. АдминистрациэмкӀэ хэку 29, куей 211 мэгуэш.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Сербиэ
ПсышӀо
ПсышӀо е ПсыфӀ (Псезуапсе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу ПсышӀопэ деж, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 39 хуэдиз мэхъур.
Куувэ
Куувэ (Кува) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Куувэ и псыхъуэм пэсырей лъэхъэнэм щыщ псэупӀэ бжыгъэм уахуэзэр, абыхэм хуэдэ: къалэжь, быдапӀэ, чылисэ, псэунэхэр.
Гу лъытыгъуэ
Къэрэшей-Шэрджэсым дэт абазэ къуажэ Кхъуэвыжь и цӀэр мы псым къытекӀащ, абазэбзэм псалъэ Куувэр (кууэ мавэ) Кхъуэвы хъури зызэрихъуэкӀауэ адыгэбзэм къыхэхьэжьа.
Танэжьыкъуэпс
Танэжьыкъуэпс (Танажуко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 9 хуэдиз мэхъур.
Псыбэпс
Псыбэпс (Псебепс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 37 хуэдиз мэхъур.
Бзудамэху
Бзудамэху — бзухьэгуагуэ лъэпкъщ, унэбзу хэкӀыгъуэщ.
Теплъэр
И щхьэшыгур гъуэ-тэхущ, тхыцӀэр гъуабжэ-пшахъуафэщ, кусэ жьгъейхэр хэлъу. И дамэкӀэ къабзийхэм (къабзий пхъашэхэр) я зэхуэдитӀыр хужьщ.
Здэпсэухэр
Куэду уащыпэщӀохуэ Урысейм и тафэхэм. Къауъказым и тафэ, къум губгъуэхэм щыгъуалъхьэу хуагъэфащэ.
Къэмылыкъуэ (ИнжыджцӀыкӀу)
Къэмылыкъуэ (Камлюко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Къырпагуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Индиэ
Республикэ Индиэ (भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya Republic of India) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Ниу-Дели.
Индиэм и щӀыгум и инагъымкӀэ дунейм 7 увыпӀэр щеубыд. Жылэ исымкӀэ етӀуанэр, Хъутей м иужькӀэ (1 210 193 422 цӀыху.). КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Пакистэн ыр, темыр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ viral4d Хъутейр, Непал ыр, Бутан ыр, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мианмэ р, Бангладэш ыр къыпэщылъщ. Хы гъунапкъэхэр Индием диӀэщ Малдивхэм, Шри Ланкэ м, Индонезиэ м.
Категориэ:Индиэ
Хъунгъар
Хъунгъар — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Джэд хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэхэм ящыщщ, тхьэджэдым хуэдизщ. Хъухэм я щхьэщыгур, пщэр, тхыцӀэр щхъуафэщ, фӀыцӀафи яхэлъу, дамэхэр гъуабжэщ, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, жьэгъум ӀэпапӀэ хужь хэсщ. Анэхэм я теплъэр гъуэжь-гъуабжэ кусэу зэхэлъщ.
Здэпсэухэр
Къаукъазым щыӀэкъым, Урысейм и ищхьэрэ уэздыгъей, псей мэзхэм къэнэмыщӀауэ, къухьэпӀэ къэралхэми щопсэу, лъэтэжкъым.
Кувейт
Кувейт (كويت‎‎), и цӀэдыдэр псоуэ Кувейт Къэрал (دولةالكويت) — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Эл Кувейт.
Хэкумэтх
ШӀыпӀэр заху щыт хы Ӏуфэм и гъунэгъупӀэхэм дежькӀэ, къэралыкумкӀэ къуэкӀэ-бгыкӀыу макӀуэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъуэ нэкӀыу щыт, нывэ фӀэкӀа имылъу, ипшъэмкӀэ - пшэхъуалъу.
Климэтыр - тропик, гъушъэ. Курыт темперэтурэр бадзэуэгъуэм - 37° С, щӀышылэм +13° С. Гъэпсом ежэх псырэ псынэпс къыкӀэжрэ къэралым иӀэкъым, псыр лэжьыгъэкӀэ къыхахыр.
ШӀыр нэхъыбэм пшыхъу щыт, елэжьыным хуэмыгъэлъытауэ.
Тхыдэр
Кувейтым и шӀыпӀэм пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ цӀыху ист. Ар археологиэмкӀэ къыкӀаха Ӏэмэ-псымэхэм къаӀуатэ Фейлака хы тӀыгум Кувейт хыжэм и дэхьэпӀэм хэтым къыщаагъуэтахэм.
Лъэхъэнэ курытхэм Кувейтыр Хьэрыпхэм я хэлифатым хэта, Ӏумайад лъэпкъым я ӀэнатӀэм кӀэту (661-750 гъэхэм), яужым - Ӏэббасид лъэпкъым (750-1258 гъэхэм).
XIII-XV лъэхъэнэхэм Кувейтым тетахэр езым щыщ хьэрып лъэпкъхэм я пщыхэр. XVI лъэхъэнэм хэкум Португалым и ӀэнатӀэр къыхохьэ, абым теухуаэ хьэрып пщыхэр Уэсмэн империэм къэру дэӀэпыкъуэгъкӀэ кӀолъаӀуэ.
XVII лъэхъэнэм Кувейтым и шӀыпӀэр стрэтегиэмкӀэ мыхьэнэ зэриӀэм шъхьэкӀэ зэпэубыдыгъуэ мэхъу Уэсмэн империэм, Британиэшхуэм, Фрэнджым, Къажэрым джоуэ. ТхылъхэмкӀэ Кувейтыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэтт - ӀохумкӀэ хэкур зыӀыгътэр къэралым щыщ хьэрып пщыхэрат.
1756 гъэм шейх Сабах ибн Джабер ас-Сабахым Кувейтым и лъэпкъ-куейу хъуар зэгуигъэхьэри, зы Ӏэмират зэгуэт ишъа. XVIII лъэхъэнэм и кӀэм Кувейтымрэ Британиэшхуэмрэ зэпылъын кӀадзэ. 1793 гъэм Кувейтым фракциэ зэӀуах британым и «Ост Индиэ компаниэ».
Кувейтыр абым къыздынэсым Уэсмэн империэм хэту щытт тхылъхэмкӀэ ауэ къэралыгъэ Ӏоху хъуар езы къэралым шъхьэхуиту зэфӀигъэкӀт.
Британиэшхуэм и ӀэнатӀэр хэкум хэхъуэт куэдуи - 1899 гъэм Кувейтыр Британ империэм и протекторатым хохьэ. 1927 гъэм къэралым и иджырей гъунапкъэхэр зэфӀоувэ. 1961 мэкъуауэгъуэм и 19 Кувейтыр къэрал хуит хъуа. Ираку гънэгъумрэ Кувейтымрэ я Ӏохухэр куэдрэ зэӀыхьэуэ щыта, шӀыпӀэзэпэубыдыныгъэхэм теухуауэ, абым шъхьэкӀэ Кувейтым зэман гуэрэм Британиэшхуэмрэ пэмыкӀ хьэрып къэралхэмрэ я дзэхэр дэта.
1990 шышъхьэӀум и 2 иракум и дзэр Кувейтым ихьэхэ, пэщытыныгъэ кӀэкӀым яуж Иракум Кувейтыр аннексиэ зэришъар къиӀохуа. А ихьэгъуэм яужым зауэ къыхэкӀа Къажэр хыжэм зы лъэныкъуэр Иракум иӀыгъу ЛъЗ-мрэ АШЗ-мрэ абым пэщыту, зауэр Иракум пэщытхэм я текӀуэныгъэкӀэ иуха. Кувейтым и хуитыныгъэр къыштэжьа, ауэ къэралыр Ӏэуэ зэхэкъутат зауэ нэужым, и фатэгын лъэжыгъэхэми мафӀэ зэркӀадзам шъхьэкӀэ экономикэм и Ӏохухэр хьэлъэт.
Бэлыхьэ иӀэм емылъытауэ къэралыр псоуэ зэфӀэувэжьа.
Джылэр
Кувейтым и джылэр 2004 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 2 257 мин цӀыху. Езы хэкум щыщу джэлэм щыщыр 40% къуэдей. Адрей 60% хэтхэр мигрантхэра - пэмыкӀ хьэрып къэралхэм, Къэжэрым, Пакистаным, Индиэм, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм щыщ. Джылэм и ныкъуэм хуэдиз - 1, 6 млн. цӀыху, къалэ нэхъышъхьэм дэсхэ - Эл Кувейтымрэ хьэблэ къыбгъэдэтхэмрэ.
къэралым и нэхъышъхьэ дину щытыр мыслимэныгъэ суннэт егъэджэным щыщу - абым пылъыр джылэм и 85%. ПэмыкӀ дину къэралым - чыристэныгъэ, хиндуигъэ, буддэдин, заратуштрыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.
Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
Кувейтыр конституциэ монарх ӀэнатӀэ зиӀэ къэралу щыт. Иджырей и конституциэр къыщыдагъэкӀар 1962 шъакӀуэгъуэм и 16.
Къэралым и тхьэмаду тетыр Ӏэмир, абым пэмыкӀыу къэралым и дзэзэшыуи щытыр. 1756 гъэм щыкӀэдзауэ къэралым и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр лъэпкъ закъуэ - Ас-Сабаххэра
Парламентыр илъэсиплӀкӀэ хах, зы лъэныкъу щыт Лъэпкъ Ассамблеэ, хабзэ дэгъэкӀыр и лэжьыгъу. Ӏэмирым вето пӀалъэ иӀэ парламентым хабзэ къыдигъэкӀыу хъуамкӀэ.
Къэрал-хэхыгъуэм хэтыфхэр еджа хулъхугъэ къэдейхэра, илъэс 21 зи ныбдж фӀэкӀа, Кувейтым 1920 гъэм нэгъунэ дэтӀысхьэхэр иэ илъэс 30 текӀахэр зэр дэсрэ, къэралым хэгъэзыхьэ хъуауэ.
Кувейтыр Къэжэр хыжэм и къэралхэм нэхъ япэрей хэдэ хабзэ дэгъэкӀ ӀэнатӀэ зиӀэр.
Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀу къэралым щытыр Министырхэм я Хасэ, абым и тхьэмаду щытыр конституциэмкӀэ Ас-Сабах лъэпкъым щыщ пщыкъуэра, пщым яужкӀэ ипӀэ иувэнур.
Кувейтым политикэ партиэхэр къэмыдауэ щыт, щыӀу хъуар хэбзэншэху мэлажьэхэ.
Администрациэ гуэшыгъуэр
Кувейтыр унитарий къэралу щыт, администрациэмкӀэ хэку 6 мэгуэш, ахэри я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэшыжху.
Экономикэр
Кувейтым и экономикэр зтетыр фатэгын къыкӀэхынымрэ и экспортымрэ, абым пэмыкӀыу фатэгынхимиэрэ фатэгыным елэжьыгъэнымрэ. ВКӀуП-м и 50% зэрзэфӀэувэр фатэгыным къыхэкӀыурэ, 45% - гъушӀэс лэжьыгъэм. Фатэгын компаниу хъуар лъэпкъэгъу шъахэ, зы къэмыну къэралым ехэ.
Фатэгын къыкӀэхыныр щыкӀадзар 1930 гъэхэм ядежь; абым ипэкӀэ къэралым лэжьыгъу иӀэр былым зэхуэнрэ оазыс-хадэ лэжьыгъэрэ. Фатэхын къыкӀэхынымкӀэ Кувейтыр дунем ещанэреуэ щыт Сауд Хьэрыпеймрэ Къажэрымрэ яуж иту. Илъэс къэс къэралым 100 млн. тоннэ фатэгыну къыкӀах.
Къажэр хыжэ зауэр Ӏэуэ къэуа Кувейтым и экономикэм, ауэ 1992 гъэм зауэпэм зэрщитам хуэдэу зэфӀагъэувэжьа.
2000 гъэм ВКӀуП-р 29,3 млрд. $. хъуа. ЩэхуакӀуэмкӀэ нэхъ къыпылъу щытхэр - АШЗ, Британиэшхуэ, Япон, Сингапур, Нидерлэндхэр, Джэрмэныр джоуэ.
Къэралым и 1% шӀыпӀэм щыщу хадэ елэжьынымкӀэ къэбгъэсэбэп хъууэ иӀэр.
Кувейтым и ахъшэр - кувейт динар 1000 филс хуэдиз хъур.
Дзэр
2002 гъэмкӀэ Кувейт и Дзэм хэтым я бжыгъэр 15, 5 мин цӀыху мэхъур + 23, 700 резервым хэту. Къулыкъур армэм илъэситӀкӀэ яхьыр. Дзэхэр зэрзэхэкӀхэр: езы дзэр (щӀым щызауэр), уэгу-зауэдзэ, уэгу-хъумакӀуэдзэ, хыдзэ.
Дзэм и Ӏэшэхэр НАТО-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀахэра - танк М1А2 «Абрамс», пхырымыудмашинэ M113, БМП-1, БМП-2, кхъухьлъатэ F/A-18С, вертолот SA-342K, ракеткхъухь P-37 BRL пэмыкӀхэр.
2001 гъэм зауэ буджэтыр Кувейтым 8,7% къэралым и ВКӀуП-м хъуа.
ТехэпӀэхэр
Категориэ:Кувейт
Валерия Гай Германика
Валерия Гай Германика (къыщыхъуар 1984 гъатхэпэм и 1) — урысейм и режисор, MTV каналым и креатив директор (2010 гъэм щыкӀэдзауэ). Урысейм и режисорхэм я гилдиэм хэт.
ГъащӀэм и тхыдэр
Зэреджар кинологу. Зооинженериэм и факултетыр къыуха Тимеразев и академиэм. 2005 гъэм шъхьэхуит школ киномрэ ТВ-мрэ ей «Интерниус»-ым еджа. Германика вегетарианку щыт.
Зэпэубыдыгъэ къыхэкӀауэ, цӀэрыӀуэ зышъар режисорыр 2010 гъэм и пэм урысей каналымкӀэ кинозэпыт къагъэлъагъуа «Школ»-ра.
Индонезиэ
Республикэ Индонезиэ (Republik Indonesia) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Джакарта.
Категориэ:Индонезиэ
Къашыргъэплъыфэ
Къашыргъэплъыфэ — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Инкъым, кӀэ дыкъуакъуэщ. И тхыр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирехыу хэлъыу. Бгъащхьэмрэ ныбэ щӀагъымрэ гъуэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирехыу. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм ипщэмрэ икумрэ, Азиэ ЦӀыкӀум, Африкэм и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Къаукъазым щымащӀэщ. И хэщӀапӀэр мэз, жыг хадэ, парк гъунэхэращ.
Тхылъхэр
Категориэ:Тынужьхэр
Ватикан
Ватикан (Status Civitatis Vaticanæ, Stato della Città del Vaticano) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ватикан.
Категориэ:Ватикан
Фикъ
Теплъэр
ПӀащэщ. Щхьэр, жьэгъур, дамэхэр, кӀэр — фӀыцӀэщ, адрейхэр щхъуэщ.
Здэпсэур
Щопсэу Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэм зэхуэмыдэхэм. Щогъуалъхьэ мэзхэм, паркхэм, псэупӀэ унэхэм я гъунэгъуу, къамыл кӀырхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым къызэрыкӀуэщ, лъэтэжкъым.