cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албрехт Дурер
Албрехт Дурер (джэр-бз. Albrecht Dürer; 1471 нэкъыгъэм и 21 — 1528 мэлыжьыхьым и 6) — джэрмэн лэчтхыгъакӀэ, ксилографиэм и нэхъ Ӏэзэгъуэщ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Нунберг къалэм 1471 нэкъыгъэм и 21-м. Албрехт и адэр Мэжарейм къикӀауэ дэтӀысхьат а къалэм и щхьэгъусэри дэщӀыгъуу. Я унагъуэм сэбий пщӀыкӀуий ягъуэтат, ауэ псэуэ къэнахэр ий къуэдей. И адэм дыщэкӀ ӀэщӀагъэм иригъэсэну пылъат и сэбиигъуэм къыщыщӀэдзауэ, ауэ щӀалъэм лэчтхыгъэр къыхихащ.
Былътырыку
Былътырыку, елэн (лат-бз.: Lynx lynx, ур-бз.: Рысь) — шэрыпӀ псэущхьэшхщ, джэдухэм щыщщ.
Ӏэплъэпкъ
Еуразий елэныр, адрей елэнхэм нэхърэ нэхъ инщ, и кӀыхьагъыр см. 80 - 130, и лъэгагъыр см. 70. Елэныхъухэм я хьэлъагъыр кг. 18 - 30, елэныбзхэр нэхъыбэм кг. 18,1 мэхъухэр. Япкъыр елэн псоми нэхъ кӀэщӀыу, къэрууфӀыу зэфӀэтщ. Лъакъуэхэр инщ - лъапэ бгъуэуэ, цыбэу (щӀымахуэм уэсым кӀуэцӀыримгъэху зекӀуэфу), итхьэкӀумэхэм кхъуакӀэ кӀыхьхэр тетщ. КӀапэр кӀэщӀщ.
Я фэр куэду зэщхьэщокӀ, здэпсэу лъэныкъуэм елъытауэ - гъуэплъым къыщыщӀэдзауэ псыфэм нэгъунэ, куэду иэ мащӀэу я щӀыбым, лъакъуэхэм, гъунэхэм и къуэлэнагъыр. Ныбафэм цы тетхэр нэхъ кӀыхьу, нэхъ щабэщ, ищӀыфэм хуэдэу Ӏувкъым, хужьу, фӀыцӀэри нэхъ мащӀэу хэпхъауэ. Ипщэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм яфэр нэхъ плъыжьщ, цыр нэхъ кӀэщӀщ, лъапэхэр нэхъ цӀыкӀущ.
Елэным и лъэкъуапӀэр джэду псом хуэдэщ, ӀабжьанапӀэ къимыгъанэу. ЩызекӀуэкӀэ и кӀэбдз лъакъуэр япэрейм къигъэна лъэкъуапӀэм иригъэувэурэ ещыр. Елэн зытӀущ кӀуэмэ - яуж итхэр хуэзэу япэрейм къигъэна лъэкъаупӀэхэм езыхэм я лъапэхэр ирагъэувэурэ макӀуэхэ.
Здэпсохэр
Елэнхэр джэду лъэпкъу хъуам нэхъ иищхъэрэ-щӀыпӀэ щыпсоухэм ящыщ. Япэрей лъэхъэнэхэм Еуропэ псом дэнэ деи щыпсоуащ, XX лъэхъэнэхэм Еуропэ Курытымрэ, Еуропэ КъуэхьэпӀэмрэ цӀыху щакӀуэным къелакъым. Иджыпсту узыншэу а лъэныкъуэхэм зэфӀагъэувэжхэ.
Зэрыпсохэр
Елэным псей, уэздыгъей мэзӀувхэр нэхъ кӀасэу къыхех псэуну ауэ мэзкъуихэми, къущхьэхъуми щыпсэуфынущ. Жыгхэм фӀыуэ допщейр икӀи псым йос.
Ишхын ирикъу щытмэ и щӀыпӀэм икӀкъым, имыгъуэтмэ куэшын щӀедзэ. Жэщ-махуэм км. 30 фӀакӀыфыр. Ишхыным и нэхъыбэр тхьэкӀумэкӀыхь Ӏамэ, мэзджэдхэм ящыщ, дзыгъуэхэм, мащӀэу къэкӀыгъэшх-шэрыпӀхэм (Мэзбжэнхэм, щыхьхэм... ), абы пэмыкӀыу унагъуэ хьэхэм-джэдухэм щатеуи мэхъу, мэзым бажэхэм уашхэхэм. Бажэхэр щыхузэфӀэкӀым гущӀэгъуншу еукӀ, зыкӀи хуэмыныкъуу щытми.
ЩакӀуэн щежьэр пщыхьэщхьэщ. Гъуащу куэдым зэрагугъэм хуэду щыткъым елэныр: жыгым къепкӀэу иубыду зэщакӀуэр, нэхъыбэу егъэхъур зигъэпщкӀуурэ, кӀэсыкӀукӀыу яужкӀэ лъеурэ (зы пкӀэгъуэм м. 4 ибгъуагъу) тоуэ. Зытеуэ псэущхьэм м. 60 - 80 хуэдиз яужь итыфыну, иужькӀэ и къэрур мэкӀуэд.
Псэущхьэ сакъыу щыт щхьэкӀэ елэныр цӀыхум Ӏейуэ ящышынэкъым. МэзӀэрысэхэм, жыгхадэхэм, мэз ихахэм щыхыхьэ мэхъу, шхын щимыгъуэтым къуажэхэм, къалэхэм дыхьэуи мэхъу.
Зэрзэпыхьахэр
Елэнхэм зэпыхьэн щыщӀадзэр мазаем - гъатхэпэхэм елъэн псэущхьэ щэхухэр абы щыгъуэ ину кӀиин, гоун щӀадзэ зэрылъыхъу.
Елэныбзыр махуэ 63 - 70 псэф. Къилъхур нэхъыбэм 2 - 3 шыру; гъуэуэ къыхиххэр жыг кӀуриям илъабжьэ, кумб, бгъуэнщӀагъ. Шырхэр хъури бзыри зэхэту япӀхэ. Япэрей зэпыхьэгъуэр къэмыс щыкӀэ быныр анэ-адэм ядэщӀыгъуу мэщакӀуэхэ. ЩызэфӀэувэхэр мазэ 21 бзыхэр, мазэ 33 хъухэр. Къагъащэр илъэс 15 - 20.
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Джэдухэр
БэрэтӀинэ
БэрэтӀи́нэ (лат-бз.: Mentha, ур-бз.: Мя́та) — къэкӀыгъэ лъэпкъ. ЛӀэужьыгъуэу хъуам мэ якӀэту щыт, ментол нэхъыбэм куэду яхэлъу.
Къызэрагъэщхьапэр
КъэкӀыгъэр куэду здыхалъхьэр - пщӀэфӀэным, косметикэ лэжьыгъэхэм (япон бэрэтӀинэ, сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita"), фитотерапиэмрэ аромэтерапиэмрэ (сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita" адыкӀэлэн, псыпцӀэ бэрэтиӀнэрэ), формакологиэм (нэхъыбу къагъэшъхьапэр сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita")
ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъым хэтыр лӀэужъыгъуэу 25 хуэдиз абыхэм ящыщу 10 езыр-езыру гибрид хъуахэр. ЛӀэужъыгъуэхэм ящыщ:
КъыупщэфӀыцӀэ
КъыупщэфӀыцӀэ — къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Хьэдэкъазым ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, и пщэ гъэшыкӀари псым зэрытес щӀыкӀэри абы ещхьщ, и пэ дакъэм тес тыкъырыр плъыжьщ. Хъухэр гу лъыптэу нэхъ пӀащэщ анэхэм нэхърэ. Адрей къыухэм къазэрэхэкӀыр теплъэкӀэ я щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэу зэрыщытыр.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу я Ӏусым хэхьэр псыудзхэра, я щхьэр псым щӀагъаурэ къыщӀахыр.
Къаргъэ
Къаргъэ́ — къэргъей лъэпкъм хохьэ, ауэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ.
Анэр нэхъ пӀащэщ. Хуабжьу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ, щопсэу Еуразиэм, Ишъхъэрэ Америкэм я мэзхэм.
Щогъуалъхьэ жыгщхьэкӀэхэми, щӀыгуми. Ди щӀыпӀэхэм бэуэ абгъуэ щащӀ волт лъагэ зэрыкӀуэ электро кӀапсэхэм я гъущӀ щӀэсэнхэм, ауэ щхьэусыгъуэ, гурыӀуэгъуэхэм къахэкӀыу, монторхэм ахэри, шырхэри къырадзыхыж.
Къаргъэ къуалэбзу хахуэщ, жыджэрщ.
Ӏус нэхъыщхьэр — къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ, нэхъ мащӀэу гъудэбадзэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
Хьэдэкъаз
Хьэдэкъаз е къау — къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Къыум теплъэкӀи, инагъкӀи ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ и нэхъ пщэ гъумыр щескӀэ егъэукъуэнш, и натӀэм тыкъыр къыхокӀ. ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 57-62, къешэч ч. 8-13.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ Къаукъазым и ищхъэрэ хыкъумхэм, псыпцӀэхэм я гъунэгъу къэкӀыгъэ Ӏувхэм. ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий, Хы Курытым я Ӏуфэхэм, Ипщэ Къажэрым, Курыт Азиэм. Къаукъазыкум зэзэмызэ щалъагъу щыблэлъэтыкӀкӀэ.
Шэныр
Зыгуэрым игъэгубжьмэ, унэ къазым хуэдэу и пщэр ещэщӀри «с-с-с-с» макъ къегъэӀу, и урыс фӀэщыгъэри аращ къызтекӀар.
И Ӏуэхугъуэр
Мы къуалэбзу бжыфӀэшхуэр къыум хуэдэу, япэм Къаукъазым щынэхъыбащ, нэхъ щӀыпӀэ куэдми щыгъуалъхьэт. Иджы нэхъыбэу щалъагъур бжьыхьэмрэ гъатхэмрэщ — щыблэлъэтыкӀкӀэ. Зы псэущхьэ хуэсакъы, хъумэн хуэймэ мыр етӀуанэу жыпӀэ хъунущ. Хьэдэкъазыр и хьэлкӀэ зэры мыкъыиныр къэгъэсэбэпауэ гъэбэгъуэжьын хуэйуэ орнитологхэм къагъэув. Еуропэм щӀыпӀэ куэдым псы ӀущӀахэм, хыкъум мыинхэм щаӀыгъщ, нэхъыщхьэу ӀускӀэ дэӀэпыкъуурэ. Мылъэтэжын папщӀэ и къабзий пхъашэхэр паупщӀ, е нэмыщӀ амал кӀэлъызэрахьэ.
Сауд Хьэрыпей
Пэштыхьей Сауд Хьэрыпей (المملكة العربية السعودية - эл-Мамлака эл-Арабийе эс-Суудийе) — Азиэм хэт къэрал, КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум. Къалэнэхъышъхьэр — Эр Рияд.
Хэкумэтхыр
Сауд Хьэрыпейр ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Азиэм хэт, КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум, Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм.
И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэ лъэныкъуэм — Мысырым, Йорданым, Иракум, Кувейтым джоуэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм — Катарым, ХьӀЗ-м, Оманым джоуэ, ипшъэ лъэныкъуэм — Йеменым. Ипшъэ лъэныкъуэм гъунапкъэр пшахъуалъэм зэрикӀым шъхьэкӀэ Сауд Хьэрыпеймрэ Йеменымрэ я гъунапкъэм хэкӀуэдэгъуэ иӀыу ирокӀуэ.
Сауд Хьэрыпейм и шӀыпӀэр хы Плъыжым и Ӏуфэм Ӏохьэ (къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм), Къажэр хыжэм и Ӏуфэм къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ.
Къэрал шӀыпӀэм и нэхъыбэр пшахъуалъэхэм яубыд. КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм Ӏуашъхьэ Хиджазхэр хэлъ.
Климэтыр ишъхъэрэ лъэныкъуэм субтропику щыт, ипшъэм тропику. Гъэмахуэр хуабэ Ӏэуэ щыт, шӀымахуэр хуабэ. ЩӀышылэм и курыт температурэр +8 щыкӀэдзауэ +21°С нос, бадзэуэгъуэм +26 щыкӀэдзауэ +42°С нос. Къехыгъэхэм мащӀэ Ӏэуэ щыӀэ (70-100 мм гъэм), псы ежэху иӀэкъым.
Тхыдэр
Пэсырем Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм джуртрэ хьэрып лъэпкъхэмрэ исхэт. Абдежыры дунем и зы дин нэхъ иныр къызхэкӀар мыслимэныгъэр.
632 гъэм Хьэрып халифэтыр халъхьэ, и къалэ нэхъышъхьу хъур Мекка. И шӀыпӀэхэр бжыгъу хохъуэ Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм щымыхъукӀэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур зэрщыту хохьэ, Еуропэмрэ Африкэмрэ я лъэныкъуэ гуэрэхэри.
Хьэрып халифэтыр зэхэхуа щыхъум Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм уэсмэн ӀэнатӀэр къохьэри XVI лъэхъэнэм идежь зэр шӀыпӀу еубыд.
XVIII лъэхъэнэм и курытым, зыкъэӀэтыгъуэ быгъэ екуэкӀа яуж, япэрей Сауд къэрал къыхокӀ, илъэс 73 щыӀэуэ, яужым уэсмэныдзэм пэщымтыфу хокӀуадэ. И пэштыхь хъур Мухьэмэд ибн Сауд.
1824 гъэм етӀуанэ Сауд къэрал мэхъур, лъэпкъ Рашидихэм я дзэм пэмыщытыфу хокӀуадэ. Саудхэ я лъэпкъыр Кувейтым йокӀхэ.
1902 гъэм Абдэл Азиз ибн Саудым Эр Риядыр еубыд, 1912-м — Нэдждыр, Хьэрыпым икум хэт хэкужъ. 1926 гъэм Абдэл Азиз ибн Саудыр Хиджазым, хьэрып къэралым и пэштыхь мэхъур, Япэрей дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым хуитыныгъэ къишта. 1932 фокӀадэм и 23 Хиджазымрэ Нэдждымрэ зэгохьэхэ Сауд Хьэрыпей зыуэ.
1930 гъэхэм и кӀэм Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм фатэгын бэуэ хэлъу къагъуэтыр. Я елэжьыныр щыкӀадзар ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щиухам яуж, 1946 гъэм.
Фатэгын лэжьыгъэм къэралым къыхихамкӀэ социал реформэ бжыгъэхэр ирагъэкӀуэкӀа, инвраструктурэ кӀэуэ яшъа.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Сауд Хьэрыпейр пэштыхьей къэралу щыт. Къэралым и тхьэмаду тетыр пэштыхь Саудит лъэпкъым щыщу. Къэралым и конституциу щытыр КъурӀэн, хабзэдэгъэкӀымрэ мэхьчэмэмрэ зытетхэр — Шэриатыра, абыми пэштыхьэм и ӀэнатӀэмрэ и пӀалъэхэмрэ еубыд.
ХабзэгъэзанкӀэ лъэжьыгъэм пылъыр Министырхэм я хасэра, хабзэдэгъэкӀым - Мэджлыс аш Шура. Къэралым сыт хуэдэ партии къадэкъым.
Къэралыгъуэ дину щытыр мыслимэныгъэ.
Джылэр
2009 гъэмкӀэ къэралым джылу дэсу къыкӀэкӀар 28 686 633, абыхэм 5,5 млн. - пэмыкӀ къэралхэм щыщ джылу. 88% джылэм щыщу къалэхэм дэсхэ, куэч псэукӀэ езгъэкӀуэкӀхэр 5% мэхъур.
Лъэпкъ зэхэтыкӀэр къэралым — 90% — хьэрыпхэ, адрейхэр — пэмыкӀ хьэрып къэралхэм къикӀахэр, Индиэм, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм.
Диным пылъым я нэхъыбэӀуэр мыслимэнхэ.
Экономика
Къэралым и экономикэр зтетыр фатэгын къыкӀэхынымрэ и елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу хамэ къэралхэм Меккэмрэ Мединэмрэ хьэджышъ къакӀуэхэм ятымрэ.
Фатэгын къыкӀэхыгъэм къэралым и буджетым 75% хелъхьэ, ВКӀуП-ым 45%. Фэтэгыну и шӀыпӀэм кӀэлъым шъхьэкӀэ Сауд Хьэрыпейр нэхъышъхьу хэт Фэтэгын экспортым пылъ къэралхэм я зэгуэтыгъуэм.
ЭкономикэмкӀэ къыпылъ къэралхэр — АШЗ, Джэрмэн, Китай, Япон пэмыкӀхэр.
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Сауд Хьэрыпейр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 13 куейуэ мэгуэч.
Дзэр
Дзэм цӀыху хэтыр мин 225 фӀокӀыр. 2006 гъэм дзэм и мылъкур 31, 255 миллиард $ хъут — ВКӀуП-ым и 10%.
Дзэр зэргуэшыр — щӀызекӀуэдзэ, Пэштыхьым и уэгу-зауэдзэ, хыдзэ, ракетэдзэ, уэгупэщытыгъуэдзэ.
Ӏэшым и нэхъыбэр НАТО-м къыкӀагъэкӀа.
Гъэшъэгъуэну
Сауд Хьэрыпейр къэралищым я зы, Лихтенштейнымрэ Хьэшымыт Пэштыхьей Йорданымрэ зи цӀэр къызхэкӀыр пэштыхь тетым и унэцӀэм.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Сауд Хьэрыпей
Псыгу
Псыгу (Бзугу) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Алыкъуэтхым къыхож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Щхьэгуащэ
Щхьэгуащэ (Белая) — Урысейм хэт Адыгеймрэ Краснодар крайм я щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Фыщтрэ Уэщутэнрэ къахож, и кӀыхьагъыр км. 237 мэхъур.
Франсиско Гойя
Франсиско Хосе де Гойя и Лусиентес (Francisco José de Goya y Lucientes; 1746 гъатхэпэм и 30 — 1828 мэлыжьыхьым и 16) — эспаниэ лэчтыгъакӀэ, романтизм лъэхъэнэм и нэхъ цӀэрыӀуэщ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Франсиско Сарагоса къалэм къэхъуа 1746 гъэм. И адэр дыщэкӀ ӀэщагъэмкӀэ цӀэрыӀуэт. 1760 гъэм щӀалэр еджэну щӀагъэхьэщ лэчтхыгъакӀэ Лусан и Мартинес идеж. 1780 гъэм Гойя пэштыхьым идеж лъэжьэну къащтэщ, апщыгъуэми пэштыхьым и теплъэр етхщ. Яуж къакӀуэ гъэхэм цӀэрыӀуэ Эспаниэм мэхъур пэштыхьхэм я теплъэхэр итху (япэ Карл III, яужым Карл IV).
Хьэжбабыщ
Хьэжбабыщ — бабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И инагъкӀэ курытщ. Хъур фӀыцӀэщ, джабэхэр хужьщ. Анэхэм я теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжафэщ, щхьэщӀыбым егъэзыхауэ къыхэпӀиикӀ цы Ӏэрамэри нэхъ цӀыкӀущ.
Здэпсэухэр
Хьэжбабыщхэр Еуразиэм и дэнэ щӀыпӀи щыӀэщ. Урысейм деж нэхъыбэу уапэщӀохуэ Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Сахалинрэ Ипщэ Курилхэм я гъунэхэмрэ. Я бжыгъэкӀэ мащӀэкъым. Мэлъэтэжхэр. Къаукъазым щӀымахуэр псынэхэм я деж щизыххэри къахокӀ. Абгъуэр псым и гъунэгъущ. Щырхэр джэдыкӀафэм къипща нэуж етӀуанэ махуэм псым зыщӀагъэмбрыуэф.
Мы бабыщыр Ӏэлми цӀыхум щыщтэкъым, къуажэ кӀуэцӀхэми щыгъуалъхьэ щыӀэщ, къалэшхуэ гъунэ псыӀущӀахэм щыпӀыгъыфынущ щӀыпӀэгъэдахэ хьисэпу. Куэду къаущэкӀу.
Ӏусыр
Ӏусым и нэхъыбапӀэр псэущхьэ жьгъейщ. Ӏус щылъыхъуэкӀэ м. 3-4, уеблэмэ, 10-м щӀигъукӀэ занщӀэу ехэу зыщӀегъэмбрыуэ.
Бэрэжьей
Бэрэжьей (лат-бз Sambucus, ур-бз. Бузина) — пабжъэ къэкӀыгъ, гъагъэхэм ящыщу.
ЦӀэхэр
ЛатиныбзэкӀэ
Сурэтыр
Бэрэжъей - пабжъэ къэкӀыгъэ, м. 4-6 илъэгагъу (м. 10 нэсу мэхъу).
Итхьампэхэр гъэч къыдидзхэм зэпэщылъу пытхэ, см. 10-30 якӀыхьагъу.
ИпӀкъым фэ пӀакӀэ телъ, икӀуэцӀыр шъабу щыту.
Игъагъэхэр жгъуэжь-хужьу зэхэлъхэ (зэрызу хужь Ӏамэ), мм 5-8 ябгъуагъу, тхьампэ тхурытху ятету, гъэчхэм бжыгъу япыт (см. 10-25 бгъуагъ нэсу).
ИмэракӀуэ къыпыкӀэхэр къуафӀцӀу мэхъухэр, мм 5-7 ябгъуагъу.
КъыздэкӀыр
Макаронезиэм къыщыкӀэдзауэ (Азор, Мадейрэ хы тӀыгухэм), Ишъхъэрэ Африкэм (Алжир, Тунис), Азиэм (ишъхъэрэ, къуэхьапӀэ Къажэрым, Тыркум), Еуропэ псом, Къэукъаз кӀыбым (Курджым, Ермэлым, Азэрбиджаным), Укрэинэм, Молдовым, Урысыхум нэгъунэ.
Урысейм и еуропэ лъэныкъуэм ипшъэмкӀэ къыщокӀыр.
Зелэнд КӀэм ирачауэ къыщагъэкӀыр фӀыуэ.
Дыгъужьыб
Дыгъужьыб — Къэрэшей-Шэрджэсым хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 718 мэхъур.
Беслъэней къуажэм и гъунэгъу бгъэдэтщ, Инжыджышхуэ и сэмырабгъумкӀэ. ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам икухэм иджыри, Ӏуащхьэм дыгъужьхэр щыпсэуауэ щытащ. Псэущхьу хъуар цӀыхухэм я щэкӀуэным текӀуэдащ. Иджы бгым Ӏэщ фермэ тетщ, Совет зэманыгъуэм ящӀауэ.
Псыжъ
Псыжъ (абаз.: Къвбин, ал-бз.: Гипанис, къэр.-бэлъ-бз.: Къобан, Кубань) — псыхъуэ Урысейм, Къэукъаз Ишъхъэрэм идежь.
ИцӀэр
Псыжъ (Къвбин, Кубань, Къобан, Губан) 300 ящищ зыцӀэ, псым зэрихьам. Къэрал здежэххэр: Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол къэралым, Адыгейм, Краснодар къэралым. Хы мыутӀэм здыхэхьам идежь хы тӀыгу ин ешъыр зэгуэкӀыу 4300 км² хуэдизу.
Хэкумэтх
Ӏуашъхьэ Махуэ илъэгум ежэхын кӀедзэ Псыжъ. ИкӀыхьагъыр 906 км. мэхъу. Усть-Лабинск къалэм къыщыкӀэдзауэ псыхъуэм кхъухьхэр ирокӀуэ.
ИсэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр:
Абыхэми нэхъ псы цӀыкӀу хэлъэдэхэми ядэкӀыгъу. ИжьэгъурабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр:
14 000 мэхъу псори зэхэту Псыжъ псыуэ хэлъадэр. ИлъэсишъэкӀэ Псыжъ зэркӀэлъыплъам, илъэсым псыуэ иригъэжэхыр, уэшхэпсымрэ уэсэпсымрэ къыхэкӀыр (65 %), къушъхьа мылхэм къахэкӀыр (20 %), псынэпсхэм къахэкӀыр (15 %) 13,5 км³ хуэдиз мэхъур.
Тхыдэ
Илъэс мин бжыгъэкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы МыутӀэ хыжъэ ин иӀа, Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шӀыр зэрахъуэкӀыу, шӀыгу трихьу кӀидзэри хыжъэр хым хигъэкӀри хы тӀыгу хъуа.
Псэушъхьа
Псыжъ бжъэжъей бжыгъэ хэс 106 лъэпӀкъу. Абы пӀэмыкӀыу зоопланктону 400 лъэпӀкъ хуэдиз. Псыжъ, псым Ӏус бзухэм ящыщ бжъыгъи 100 лъэпӀкъ хуэдиз, абы пэмыкӀыу: бажьэ, мэз джэду, кхъуэ джоуэ ипсыӀуфэхэм щопсоу.
Тхьаджэд
Тхьаджэд, Гуэгуш (лат-бз.: Meleagridinae; ур-бз.: Индейка) — мэз-джэд лъэпӀкъцӀыкӀуипӀлӀым я зы, джэд лъэпӀкъым ящыщ бзухэм. Езы тхьаджэдхэмрэ, бзушхуитӀ Америкэм имэзхэм щыпсоухэмрэ хеубыдэ. ШӀыпӀэ здэпсохэр: курытхэмрэ, къуэкӀыпӀэ штатхэмрэ АШЗ-м къыщыкӀэдзауэ ипшъэмкӀэ Гуатемала нэгъунэ
Сурэтыр
Яшъхьамрэ пшъэм игупэмрэ къуиуэ щыт, фэр хуэбэга хуэду къэлэлэху ипэмрэ итэмакъымрэ идежь.
Ибгъэм тет цы гуэрэхэр зэрызу, кӀыхьу, быду щытхэ, Идамэм тет цы ещану кӀуэр адрей дамэцхэм нэхъри нэхъри нэхъ кӀыхь. КӀапэм цы 18 хэт, къиӀатыфу, зэгуихыфху.
Здэпсохэр
Тхьаджэд мы Ӏарысэу здэпсохэр Ишъхъэрэ Америкэм, Миссурирэ Миссисипирэ я псыхъуэ мэзхэм, щыпсохэр я инэгъымкӀэ ирагъэхьчкъым адрейхэм (тхьаджэдыхъухэр кг 8 носыр).
Нэшхуэ тхьаджэдыр (Meleagridinae ocellata) здэпсор Курыт Америкэм
КлассымкӀэ
ЯпэкӀэ бзу Ӏазэгъуэхэм тхьаджэдхэр лъэпӀкъ хуиту къыхагъэкӀт адрей бзухэм Meleagridae. Абы бэмыкӀыу езы тхьаджэдхэр щыуэ зэхагъэкӀт лъэпӀкъцӀыкӀу.
Иджыпсту тхьаджэдхэр лъэпӀкъцӀыкӀуипӀлӀым я зыуэ ялъытэ, мэз-джэд бзухэм ящыщу. Абы хэтхэр:
Унагъуэ, Ӏарысэ тхьаджэдхэр къызхагъэкӀахэр M. gallopavo-хэра
Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
Кфар Камэм и шапсыгъэбзэ (:Kfar Kama's Shapsug language — адыгэхэм я зы псалъэкӀэ. Мыр Исраэл Кфар Камэм Адыгэу шэпсэумэ яшапсыгъэбзээу зэрэмэгущаӀэхэрэр.
ЗэхъокӀгъэ ГущыӀэхэ
Категориэ:Адыгэбзэр
БжэндэхъумацӀэ
БжэндэхъумацӀэ — бжэндэхъу лъэпкъщ.
Теплъэр
Мыр къызэрыкӀуэ бжэндэхъум хуэдизщ, и лъэтэкӀэкӀи ещхьщ, ауэ теплъэкӀэ къыщхьэщокӀ. И щхьэр, пщэр, дамэхэр, кӀэр фӀыцӀафэщ, адрейхэр плъыфэщ. Адрей бжэндэхъухэм ялъытауэ и пэр гъум кӀэщӀщ, щхьэгуагуэщ.
Здэпсэухэр
Къэралъыгъуэ хуабэм щопсэу. Гъэмахуэм зэзэмызэкӀэ гупышху къолъатэ. Зэрызхурэ ахэр зыщӀыпӀи щыплъагъунукъым. Илъэс кӀыхьагъым быдэу зэрыӀыгъ гупышхуэщ, псом хуэмыдэу къишыгъуэ зэмагым. Бзу ныбаблэ бжыгъэншэр уафэр щӀахъумэу, цӀыхухэм я щхьэфэцыр ягъэтэджу, гъуэжькуй плъыфэу зэкъуэхуауэ къатоуэ жыг хадэхэм, пытыр пагъэкъабзыкӀри адэкӀэ мэлъатэ.
Ӏусыр
И Ӏус нэхъыщхьэр мацӀэ лӀэужьыгъуэхэращ. Зы къуалэбзум мацӀэ 200 нэс махуэм ешх, езым и хьэлъагъым хуэди 2,5 хъууэ. КъинэмыщӀауэ, мыхьэмышх гуэри къыхэмыхуэу къуалэбзу гупым пхъэщхьэмыщх жыг хадэхэм япытыр псынщӀэу къыпагъэкъэбзыкӀыр. ЗэрышхакӀуэм къинэмыкӀауэ икӀи хахуэщ. Езыхэм ялъытауэ куэдкӀэ нэхъ пӀащэ къуалэбзухэм, вындхэм, къуалэхэм, къуанщӀэхэм, я абгъуэхэр яхъунщӀэ, зейхэм къытырах, щогъуалъхьэ.
Иужьырейуэ бжэндэхъумацӀэхэр Къаукъазым къыщылъэтар 2002 гъэм и бадзуэгъуэм, Нэгъуей губгъуэм къытеуахэу.
Къаргъей лъэпкъ
Къаргъе́й лъэпкъ — псэущхьэшх хэкӀыгъуэщ, лӀэужьыгъуэ 58-рэ мэхъу. Я пэхэр лъэщщ, гъэша кӀэщӀщ, жьабгъуэхэщ, дамэ кӀыхь бгъузэ, лъакъуэ кӀэщӀ, лъэпхъуамбэ кӀыхьхэщ.
Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ. Дэнэ къэрал и мэзи щопсэу. Абгъуэ ищӀкъым. КъакӀэцӀыр джэдыкӀи 2-6-щ.
Ӏусыр — шэрыпӀ псэущхьэ, шындырхъуо, блэ, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэщ. Ӏумпэм ящӀкъым псэущхьэ лӀаи.
Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъым къыхокӀ лъэпкъыгъуэ 11, ахэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъей лъэпкъыр
Бзыикъуэ зауэ
Бзыикъуэ зауэ — адыгэ лъэпкъым и тхыдэм щыщ Ӏэхьэ нэхъ гуащӀэхэм ящыщщ. Бзыикъуэ псыхъуэм 1796 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 10-м щеӀкуэкӀа зауэ.
Блып
Блып (Блыб) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Лабэшхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Бзыикъуэ зауэ
КъызхэкӀар
XVIII лӀэщӀыгъуэм и кӀэм дунем и хэку бжыгъэм лъхукъуэлӀ-уэркъ зэпэубыдыгъэ бжыгъэхэр къежащ. Лъэпкъ куэдхэм шэчыгъуэ ямыӀэжу заӀэтащ пщы-уэркъхэм я ӀэнатӀэгъуэ гугъыр яхуэмыхьыжу. Псалъэм папщӀэ 1789 гъэм Фрэндж револуцэшхуэм къыхэкӀащ хуитыныгъэр. А зэманыгъуэми Адыгэ Хэкум лъхукъуэлӀ-уэркъ зэныкъуэкъуэгъухэри къыхэкӀыурэ щӀадзэщ, лъхукъуэлӀхэм я бэмпӀэгъуэхэр яхуэмшэчыж мэхъур.
Зэпэубыдыгъуэхэр къожьэр щхьэху щӀыпӀэхэм — Абдзэхым, Шапсыгъым, Натхъуэджым, абыхэм нэхъ мышэчу къахэкӀыр шапсыгъхэращ. Абым емылъытауэ езы Шапсыгъым щыщ лъакъуэлъэшхэри гугъэ зэрахьэ пщы ӀэнатӀэгъуэ яӀэну, бжьэдыгъу-къэбэрдей пщыхэм хуэдэу лъэпкъым щхьэщыувэну, абым папщӀэ лъхукъуэлӀхэм шэч имыӀэу бэлыхьыр кӀуэ пэтми нэхъыбэу тралъхьэрт. Езы лъхукъуэлӀхэми я хуитыныгъэр яфӀэмыкӀуэдыным пылъхэу Лъэпкъ Хасэхэм я псалъэри я пӀэри яӀыгъыным пылъхэт къимыкӀуэтху.
Апхуэду, зы Хасэм, лъхукъуэлӀ лъэпкъым хабзэ щӀэуэ къаштэр уэркъ-лъакъуэлъэшхэр хейуэ щымытыжынэху, я ӀэнатӀэгъуэм щӀэт жылэм и Ӏуэхугъуэ зэрамгъэзэхуэфхэу, мылъку яӀэр къытрахыжэу.
Абым нэмыщӀыу лъхукъуэлӀхэр нэхъыбэу къызэщӀэзгъэста хъуар Шорэлъыкъуэхэ Адыгэ Хабзэм ебакъуэу хьэщӀэхэр зэрахъунщӀар, ахэр зыгъэхьэщӀахэм ящыщ щӀалитӀри яукӀауэ. Абым нэхъ ямыщӀауэ, ипэмкӀи хьэулей бжыгъэ лъакъуэлъэшхэм яӀэрти лъхукъуэлӀхэм а сэхьэту заӀэта хъуа. Гупышху зэхэхьэхэу Шорелъыкъуэхэ я лъэпкъым щыщ зы унэм теуа хъуахэ, мылъкур зэрщыту ираха, зы унэӀут пщащэ ираша, унэ-гуащэм псалъэ лей бжыгъэ жыраӀащ, цӀыхум ящыщ гуэри бзылъхугъэм еуа.
Зауэм ипэкӀэ
Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр Бэт Джэрий деж кӀуахэ, псэлъэну, пщыгъуэм Хасэ зэхуишэсыным щхьэкӀэ лъаӀуэху. А лъэхъэнэм Бэт Джэрий пщы цӀэрыӀуэт Бжьэдыгъу пщыгъуэм имызакъу, зэр Адыгэ Хэку къащӀэрт, и псалъэм къыбгъэдэт пщыгъуэхэми къадэӀурт.
Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр зэрлъэӀуам хуэдэу Хьэджэмыкъуэм Хасэ зэхуишэсащ. Хъымыщхэм ящыщ лъакъуэлъэш пщӀэшхуэ зиӀэ Бжыхьэкъуэ Борыкъуэ псалъэ къиштэри жиӀащ Шорелъыкъуэхэ пщыгъуэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэгъэхьэным япэ жылэм егъэфӀыжыным пылъын, Хьэджэмыкъуэ пщӀэшхуэ иӀэмкӀэ абым сэбэп хуэхъуну, зауэри ямыщӀу, лъыгъажэм лъэпкъхэр хагъэкӀыну лӀыхъужьыр лъэӀуащ.
ЛӀыхъужьым и псалъэр шынэным къыхэкӀауэ уэркъхэм къалъытэри гу лъамытакъым. Уэркъ щӀэлъэгъуэ зауэм хуенэцӀхэр лӀыжьыр щӀэнкӀалъэ ящӀри къагъэнащ.
1793 гъэм хьэщӀэгъакӀуэ гуп Бытырбыху ежьа хъуащ. II Екатеринэ ӀущӀахэщ, хъыбару хуахьар гуащэшхуэр къадэӀэпыкъуну, жылэ зызӀэтауэ лъакъуэлъэшхэм ямыдэӀур я пӀэр ирагъэувэжын папщӀэ къадэӀэпыкъуну, езы адыгэхэри Урысейм и ӀэнатӀэгъум щӀэхьэн хуэдэу къагъэгугъэу. ХьэщӀэгъакӀуэ гупым пашэу хэттэр Шорелъыкъуэ АлисулътӀан, Бэт Джэрии дэщӀыгъуу. Гуащэшхуэр арэзыуэ къэзакъ МыутӀэ губгъуэм исхэм унафэ яхуищӀащ адыгэхэм ядэӀэпыкъуну, цӀыху 300 къэзакъу ядэкӀуэу зы топышэ фочи щӀыгъуу.
Зауэ махуэр
Нэхущым бджэдыгъу-натхъуэдж дзэ зэгуэтымрэ (миниплӀ хуэдыз хъууэ) къэзакъхэмрэ зэхуэзахэ Бзыикъуэ деж иӀэ Нэджыд губгъуэм. Куэд темыкӀауэ шапсыгъ-абдзах лъхукъуэлӀыдзэри къызэрыкӀуэр къэунэхуащ.
Бэт Джэрий шапсыгъхэр къызэрилъагъу къэзакъхэм ялъэӀуа топышэкӀэ яхэуэну. Абым яуж шапсыгъхэм я шабзэхэмкӀэ шэхэр яутӀыпщащ, уэгур щӀагъэхъумауэ, фочкӀэ зэ къауэри я лъэныкъуэм дзэхэр зэхэхьа я сэшхуэхэр къырахауэ. Къэзакъхэр лъэныкъу щытахэ, зауэр екӀуэкӀыху хэмыхьэху.
Шапсыгъхэр, бжыгъэкӀэ нэхъыбэ хъухэр а сэхьэту теуахэ бжьэдыгъудзэм, кууэ я кӀуэцӀым хэхьэхэу. Ар бжьэдыгъухэм я щхьэм къырагъэщхьэпа хъуащ. Гузавэу шапсыгъхэм я шуудзэр зыкӀэлъагъакӀуэри, лъэсыдзэ къуэм дэсхэм яку дашахэ. ЛъэныкъуитӀымкӀи дэубыда хъуа шапсыгъхэм я шуудзэр зызэпигъэзауэ щигъэзэжьым я лъэсыдзэ яуж итам щыщ бжыгъэр хигъэкӀуэдэжащ езым. Шапсыгъхэм я пашэхэр дзэр ягъэзэнщӀэжэным пылъхэт, ауэ мыхьэнэ къахуихьэкъым, зыри яхуэмыщӀэу. Шапсыгъхэм я лъэсыдзэм куэдрэ зиӀыгъащ, ауэ бжьэдыгъу шуудзэ къэзгъэзэжа хъуар я щӀыбымкӀэ къыдэуэри лъэсыдзэр кӀуэдащ абымкӀэ.
Бэт Джэрий щымыхъукӀэ а зауэм натхъуэджхэм я пашэ Къэлбэти хэкӀуэда. Бжьэдыгъухэм губгъуэм хьэдагъэ ин ящӀащ я пщыр щӀакӀуэ ираубгъуахэм тралъхьэри, жыгей губгъуэм итам и пщӀэм щагъэтылъащ.
Зауэр зэриухар
Зауэ нэужым уӀэгъуэ хъуа лӀыхъухэри хэкӀуэдахэри лъэныкъуэ къэс зэбгырашыжьахэщ. Шапсыгъ лъхукъуэлӀхэм я унафэкӀэ Шорэлъыкъуэхэ Шапсыгъым ягъэзэжьащ, япэрей ӀэнэтӀэгъуэ ямыӀэжу. Шорэлъыкъуэ АлисулътӀан Шапсыгъ Хэкум ирагъэхьэжьакъым, Псыжъ и ижьырабгъу ӀуфэмкӀэ къэзакъхэм яхэтӀысхьэри хьэблэ и цӀэкӀэ хилъхьащ.
Бэт Джэрий Нэджыд губгъуэм ита жыгейм и щӀагъым щӀалъхьащ, жыгым пщым и цӀэр траӀуауэ абым яуж (куэд темыкӀауэ, урыс-адыгэ зауэр щыщӀидзам жыгыр къэзакъхэм ирахащ). Лъэпкъым хабзэ хэлъамкӀэ жыгым пщӀэшхуэ хуащырт, бжьэдыгъу лъэпкъми яужкӀэ а щӀыпӀэм куэдрэ я пщыр ягъейжащ.
Къэлбэт и гусэ лъэпкъэгъухэри дэщӀыгъуу Нэджыд губгъуэм ипэмыжыжэу щыщӀалъхьащ, Ӏуащхьэ хузэтралъхьауэ, абым къыбгъэдэту Ӏуащхьэ нэхъ ин щытым хъыбарымкӀэ шапсыгъ 800 хэкӀуэдахэр щӀэлъщ. А ӀуащхьитӀыр иджырей къалэ Крымск щыхэкӀуэда и щӀыпӀэхэм.
ЩӀэнхабзэмрэ тхыдэмрэ
Шапсыгъ лъэпкъым псалъэжь къыхэна, хъыбарыжьу «''ЛӀыхъужьхэм къагъэзэжауэ Хэкум къыщихьэжахэм зы бзылъхугъэ къапежащ — Схуэдэ хъыбар къыздэфхьа? — жиӀэу. — Уи лӀыри, уи къуищри хэкӀуэдащ. — къыжыраӀа. — ХъыбарыфӀ къыздэфхьакъэ нтӀэ? — жыӀэри аргуэру яупщӀащ. — Бэт Джэрий дыукӀа — жаӀари, жэуап ирата. Бзылъхугъэр гуфӀэу, Ӏэгу еуэн щидза къафэу. — Сыт укъыщӀэфэр? — щыжаӀам, бзылъхугъэм жиӀащ — дэ дыфӀэкӀуэдар ди фызхэм зы жэщым япшыныжьыфынущ! Бжьэдыгъухэм яфӀэкӀуэдар я фызхэм илъэс минкӀэ яхуэпшыныжьыфынукъым! — къажыриӀащ.''»
Псков област
Псков област (Псковская область) — Федерациэ Урысеим хэт хэку. Къалэ нэхъыщхьэр Псков.
Хэкумэтхыр
Псков хэкур Урысейм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ еуропэ лъэныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Ленинград хэкум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Новгородымрэ Тверымрэ, ипшъэмкӀэ - Смоленскымрэ Урысыхумрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Латвиэмрэ Эстониэмрэ.
Хэкум шӀыпӀу иубыдыр зэрыхъур 55,3 мин км².
Езы шӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм губгъу щыт, мэзкӀэ бэгъуауэ (мэзхэм шӀыуэ яубыдыр зэхэту 2450 мин га) абым пэмыкӀыуи псыхъурей бжыгъэхэр (яубыдыр 210 км²). Псыхъурей нэхъ индыдэр Псков Чудской; хэку псом псыхъуреуэ хэтыр 3 700 фӀокӀыр.
Хэкум мэзу къинэжьар 250 млн. м³ носыр(тхьэмпэбанэхэм ящыщ - 45%). Хэкур бэгъуауэ щыт мэзкъэкӀыгъэ къэщхьэпэгъуэхэмкӀэ: Ӏэргъэбэгухэр, мэракӀуэхэр, гынкъэкӀыгъэхэр.
Хьэйуар континет-курыту щыт. Гъэм и температурэ курытыр +5°С. Мазэкурыт температурэр щӀышылэм -7,8°С, бадзэуэгъуэм +17,3°С. Уэуэ къэхыр гъэм 625 мм.
Тхыдэр
Къалэ Псковыр япэреуэ тхыдэтхыгъэхэм къыщыӀохур 903 гъэм. X-XII лъэхъэнэхэм Псков хэкур Киеу Урысеим хэтт, ауэ и къэрур кӀуэдын щыкӀидзэм Новгородымрэ Владимирымрэ и ӀэнатӀэпӀашъхьэм кӀэхьэ.
1242 мэлыжъыхьым и 5-м Чудской псыхъурем Мыл-зауэ щекӀуэкӀа Александр Невскэ и урысыдзэмрэ Ливон лъэпкъэгъумрэ дзэмрэ яуэ. зауэр урысыдзэм и текӀуэныгъэкӀэ иуха.
1348-1510 гъэхэм Псков хэкур шъхьэхуит республику щыта. Мэзкуумрэ Псковымрэ я зэпылъыныр нэхъ лъэш щыхъум Псковыр Урыс къэралым хохьэр.
Ишъхъэрэ зауэшхуэм щыгъуэ 1700-1721 гъэхэм Псковыр урысыдзэм и гъунапкъым тет быдапӀэ къэлъытэгъуэшхуэ зиӀу щыта, къышхьэпэгъуэ дзэм шъхьэкӀэ зэрихьу.
1710 гъэм Петр I и унафэмкӀэ псков шӀыпӀэхэр Ингерманлэнд хэкум хохьэхэ, 1727 гъэм Екатэринэ II и унафэмкӀэ Новгород хэкум хохьэхэ.
Псков хэку къыщыхагъэкӀыр 1776 гъэм шышъхьэӀум и 24.
1917 гъэм гъатхэпэм и 2-м пэштыхь Николай II тхылъ кӀетхэ Псков къалэм и ӀэнатӀэпӀашъхьэр къигъану. Советхэм я ӀэнатӀэр 1917 гъэм йохьэр хэкум.
1927 гъэм Псков шӀыпӀэр Ленинград хэкум хохьэ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм оккупациэм хэта.
Псков хэкур щызэфӀэувэжьар 1944 гъэм.
Джылэр
2010 гъэм и шӀышъылэм и 1-м къэлъытэгъуэкӀэ Псков хэкум дэсар 688563 цӀыху (Псков къалэм - 191760). Демографиэмрэ хэку тхыдэмрэ ятеухуауэ Псков хэкум и джылэр щимыгъэту нэхъ макӀэ мэхъур.
Экономикэр
Хэкум и валовэ продуктыр 2008 гъэм 73,4 млд. рубылу хъуа (зы цӀыхуа абы теуэр - 104,8 мин рубылу гъэм).
Экономикэм и лэжьыгъэ нэхъышъхьу щытыр губгъуэ-былым лэжьыгъэхэр - чэ, лы, кэнтроф, пхъышъхьэмышъхьэ, джэд-зехуэныгъэ.
Абыб пэмыкӀыу хэкум дэт Псков ГРЭС, цӀыкӀу СГ-хэр джоуэ. Великие Лукахэм локомотивщӀыж фабрикэ дэт.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Псков хэкур и администациэмкӀэ муниципал куей 24-кӀэрэ къалэ-куей 2-кӀэрэ мэгуэч.
Къашыргъащхъуэ
Къашыргъащхъуэ — къашыргъэ лъэпкъщ, къуалэ-бзуушхщ.
Теплъэр
Теплъэр зэфэзэщу щхъуэщ, пщэ щӀыбагъым ӀэпапӀэ хужьхэр хэсу, ныбэ щӀагъым кусэ гъуабжафэхэр зэпокӀуэкӀ. Анэр нэхъ пӀащэщ, тхыцӀэми гъуэбжафэ кусэхэр хэлъщ.
Здэпсэухэр
Урысейм и щӀыпӀэ бжыгъэм (Къаукъазри хиубыдэу), КъухьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъащхъуэхэр гъэ къэси а зы щӀыпӀэращ здэгъуалъхьэр, абгъуэжьым и гъунэгъуу щӀэ ящӀурэ. Абгъуэр нэхъыбэу зыфӀищӀыхьыр уэздыгъей жыгхэращ. Гъуэлъхьэжыр анэм изакъуэщ. Хъур абы доӀэпыкъу.
Шэныр
Брэм А. зэритхымкӀэ, къашыргъащхъуэр цӀыхум щышынэми, адрей къуалэбзухэмкӀэ хуабжу гуейщ. Зэрыхахуэм къинэмыщӀауэ сыт хуэдэ щытыкӀэ имыхуами Ӏэнкун хъукъым икӀи хьылэщ, гъуогушхуэхэм уащыхуозэ дыгъуакӀуэ-хъунщӀакӀуэхэщ. Хьэлэмэтщ, ӀэкӀуэлъакӀуэу къалэбзу жьгъейхэр къызэригъэпцӀэфыр, абы папщӀэ мэзкъанжэм и лъэтэкӀэм зыпещӀыж. ЗэщакӀуэм иужь здитым ар апхуэдизу щӀехьэщэри, унэ, вагон кӀуэцӀым щыщӀэлъатэ, цӀыхухэм ис гъуогурыкӀуэхэм щажэхэуэ къохъу.
Тхылъхэр
Категориэ:Къашыргъэхэр
Псыфаб
Псыфаб (Псыхуабэ, Горячий Ключ) — Урысейм и Краснодар къэралым хэт къалэ. Къаукъаз Ӏуашъхьахэм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ПсыкӀупс ипсыхъуэм дэт.
Псыхуабэ къалэ-зыгъэпсэхупӀэхэм ящыщ, Къаукъазым дэтхэм я нэхъ жьыхэм ящыщ - 1864 гъэм урысхэм къалу траӀуа.
Джылу дэсыр - мин 29, 174 ( 2009 гъэмкӀэ ). Хьаблэ къыбгъэдэтхэр хэту джылу хъуар зэрыхъур - мин 55, 716 (2009 гъэмкӀэ).
Тхыдэр
XIX лъэхъэнэм иныкъуэм нэс къалъэм ишӀыпӀэм адыгэ (абдзэх) къуаджэ щыта.
1960 гъэхэм, Урысейм зауэр Къаукъазым иригъэкӀуэкӀыурэ шӀыпӀэр еубыдыр, джылэ адыгэ исар Тыркум ирегъэкӀри къэзакъхэм хьаблэ щащыр.
Къалэмрэ хьаблэ хэтхэмрэ
хьаблэ хиубыдэхэр:
Джылу дэсыр
Лъэпкъ нэхъ ину дэсыр урысхэра - 85 %, абыхэм пэмыкӀыу ермэлыхэр. Хьаблэ хиубыдэхэм джылэ щыпсохэр игъусу дэсыр зэрыхъур мин 55, 716.
БжэнщӀэфин
БжэнщӀэфин — бжэнщӀэф лъэпкъым щыщ къуалэбзу пӀащэщ и лъэпкъэгъум елъытамэ.
Теплъэр
КъызэрыкӀуэ бжэнщӀэфым елъытауэ пӀащэщ, къещэч г. 100 нэс, дамэ лъэныкъуэр см. 20-25, теплъэкӀи и лъэпкъэгъухэм мащӀэу къащхьэщокӀ, къапщтэмэ, кӀэ бзийхэм яхэлъ ӀэпапӀэ хужьышхуэхэмкӀэ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Жыжэм я мэзхэм, КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Индиэм.
ЩӀылъэку Хы
ЩӀылъэку Хы (Mediterranean Sea, Средизе́мное мо́ре) — Атлантикэ океаным Гибралтар ӀузэвымкӀэ холъадэ, материкхэм я зэхуакум хэт хы.
ИцӀэр къызыхэкӀыр пэсырей алыджхэмрэ, урымхэмрэ траӀуам (ал-бз. Μεσόγειος Θάλασσα, урм-бз. Mare Mediterranea — "шӀыпӀэм я кум хэт хы"), пэсырей еуропэмрэ пэсырей ишъхъэрэ-африкэмрэ и къэралхэр абы иӀуфэм щызэфӀэувахэ, абыкӀэ щызэпылъу щытахэ.
Езы Хы Курытым пэмыкӀыу хы хэтхэр: Алборан Хы, Балеар Хы, Лигурий Хы, Тиррен Хы, Адриатикэ Хы, Ион Хы, Эгей Хы. Абы пэмыкӀыу, хэлъадэхэр: Мрамор Хы, Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Киликий Хы.
Унэбзу хэкӀыгъуэр
Унэбзу теплъэ хэкӀыгъуэр — къызэщӀеубыдэ лъэпкъ, лӀэужьыгъуэ куэд дыдэ.
Хьисэп къызэращӀамкӀэ, щӀыгум къуалэбзу лӀэужьыгъуэ тетым и процент 63 унэбзу хэкӀыгъуэщ, дэни уащыпэщӀэхуэнущ, Антарктидэм къинэмыщӀауэ. Я нэхъыбэр жьгъейщ, курытхэри яхэтщ, г. 3-4-м къыщыщӀэдзауэ 1,100-1,600-рэм нэс къашэч.
Унэбзу хэкӀыгъуэхэр моногамнэщ, хьэӀулэщӀхэщ. Шырхэр джэдыкӀэм къопщ цыншэу, я нэхэр къэмыпщӀауэ. МахуипщӀ хуэдизкӀэ ягъашхэ, апщӀондэхункӀэ цы къатокӀэри абгъуэм къолъэтыкӀ. Къуаргъым къинэмыщӀа, адрей унэбзу хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм кӀэцӀын яублэ илъэс нэбжым иту. Къуаргъхэм — илъэситӀым. Илъэсым зэщ цы зэрапхъыжыр. Ӏусыр хуабжу зэщымыщщ.
ХэкӀыгъуэм къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 5,100-рэ, лъэпкъ 66-рэу, хэкӀыгъуэ къуэдзэ плӀыуэ гуэшыжауэ. Ищхъэрэ Къаукъазым икум узщыхуэзэ унэбзу хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ятеухуащ орнитолог Молэмусэ Хьэжмурат и лэжьыгъэ щхьэхуэ.
Кацусика Хокусай
Кацусика Хокусай (яп-бз. 葛飾 北斎; 1760 — 1849 нэкъыгъэм и 10) — япон лэктыгъакӀэ цӀэрыӀуэ, и лэжьыгъэхэр укийо-э щӀэнхабзэ къудамэм щыщщ.
ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Эдо къалэм, 1760 и фокӀадэм. И цӀэдыдэу щытар Токитаро, и гъащӀэ псом лэжьэхукӀэрэ цӀэлей бжыгъэ къиштурэ зэрихъуэкӀащ. ЛъэпкъкӀэ унагъуэ тхьэмыщкӀэ дыдэм къыхэкӀащ.
ЛэчкӀэ тхэн щыщӀидзар илъэсих щырикъуам.
Бэхъсэн
Бэхъсэн (урыс.: Баксан) — Урысейм щыщ къалэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Бэхъсэн куей и къалэ нэхъыщхьэщ.
Бэхъсэн къалъэр Бэхъсэныпс и Ӏуфэ Ӏутщ. НалщӀэч къалэ километыр 24 пэжыщӀэщ, НалщӀэчкӀэ укъикӀмэ Бэхъсэн щӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ.
ЦӀэрыӀуэхэр
Бэхъсэн щалъхуащ усакӀуэ Ӏэзэ ЩоджэнцӀыкӀу Ӏэдэм Угъурлы и къуэр, уэрэд жыӀакӀуэхэу Тут Заур, Нэхущ Чэрим, дирижер Темыркъын Юрэ.
ХьэпцӀащхъуэ лъэпкъыр
Теплъэр
Пагуэхэщ, жьабгъуэхэщ. Дамэ кӀыхь зэвхэщ, сэшхуэ щыкӀэу гъэшауэ. ХьэпцӀащхъуэхэм я лъакъуэхэр кӀэщӀ дыдэщ зекӀуэным ауи темыгъэпсыхьауэ.
ПсэукӀэр
ЛъэтакӀуэ емышыжхэщ. Къыздалъэтыхьым машхэ, абгъуэ ящӀынур зэхуахьэс, псы йофэ, мэушыбэ, уеблэмэ загъэпскӀ. ПсынщӀагъэкӀэ абыхэм ятекӀуэн къуалэбзухэм яхэткъым. ИкъукӀэ даущхэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Лабэшхуэ
Лабэшхуэ (Большая Лаба) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Пщыщ къыхож, и кӀыхьагъыр км. 133 хуэдиз мэхъур.
Ажэжьбэкъу
Ажэжбэкъу, Аджэжъбэкъу е Ачъэжъбэкъу (Ачешбок) — Краснодар краймрэ Адыгеймрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 486 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Адыгеймрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэжьыйрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и лапэм псы бжыгъэхэм къыщыщӀадзэр, нэхъ инхэм ящыщ Ажэжьбэкъур.
ХьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэр
ХьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэр е ХьэпцӀащхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэр — япэкӀэ мы хэкӀыгъуэм лъэпкъитӀ хагъыхьу щытащ, хьэпцӀащхъуэхэмрэ колибрихэмрэ, иджы колибрихэр хэкӀыгъуэ щхьэху щытхэщ.
ХьэпцӀащхъуэхэр лъэпкъитӀу ягуэш — хьэпцӀащхъуэхэу, хьэпцӀащхъуэ хьэгуагуэхэу.
Джэрмэн
Джэрмэн Федерациэ Республикэ е Джэрмэный (Bundesrepublik Deutschland, Deutschland; ур-бз.: Федеративная Республика Германия, Германия) — къэрал Еуропэм икум. И гъунапкъэхэр здырикӀуэр Диниэм, Лахь жылэм, Чехым, Аустрэм, Шуэцарэм, Фрэнджым, Луксембургым, Белгэм, Нидерландхэм.
Тхыдэр
Япэдыду джэрмэнхэмрэ келт лъэпкъхэмрэ я гугъ тхыдэм щащӀыр пэсырей алыджхэмрэ урымхэмрэ. Апхуэду яперей дыдэхэм ящыщыр 98 гъэ ди лӀэщӀыгъуэм щыщу. Тацитым тхыдэ-тхыгъэм иритхауэ щыта. Урым къэралыр хэкӀуэда яуж КъухьэпӀэ Еуропэм Франк къэрал зэфӀоувэщ 300 илъэс текӀа яуж, Карлышхуэр тету. Карл икъэрал-щӀыпӀэм иджырей къэрал бжыгэр хеубыдэ, Джэрмэнри ящӀыгъуу. Ауэ Карлышхуэ и къэралыр куэдрэ щыӀакъым, и къуэрылъхухэм ягуэшыжри къэралищ хъуа — КъухьэпӀэфранк (яужкӀэ Фрэндж хъуащ), КъуэкӀыпӀэфранк (яужкӀэ Джэрмэн хъуащ), Курыт Къэрал (яужым Урым, Прованс, Лотарингэ хъужащ)
Джэрмэн къэралыр къыщыхъуар 2 мазае 962 гъэ рауэ ялъытэ. А махуэм пщы Отон I Рим Хэкум техьа. Пщыхэр тауэ мыпылъами Рим Къэралыр (Урым Къэрал) зэгуэту яхуэмыӀыгъу бжыгъу зэгуэкӀащ, къэрал хуиту. Апхуэду 1806 гъэм нэгъунэ щыта, фрэндж Наполеоныр къохьари Джэрмэным и нэхъыбэмрэ, Аустриэмрэ еубыд.
ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм хэкӀуэда яуж къэралъыр пӀлӀыуэ ягуэшри акупацэ ящӀыр советымрэ, америкэмрэ, британымрэ, фрэнджымрэ джоуэ. 1949 гъэм америкэм, британиэм, фрэнджым яӀыгъар Джэрмэн Федерациэ Республикэ ящӀыр, советым иӀыгъар Демократ Джэрмэн Республикэ мэхъур
1990 гъэм ДжДР хохьа ДжФР зы хэку мэхъур
Жылэр
1 щӀышылэм 2009 гъэм Джэрмэным 82 002 356 жылу дэс.
Къуажэхэм жылу дэсыр 10 % къуэдеращ, 90 % къалэхэмрэ, къыбгъэдэт урбанизациэхэмрэ.
Къалэ нэхъ инхэмрэ, жылу дэсхэмрэ (2008 гъэмкӀэ): Берлин — 3 424 700; Гамбург — 1 773 200; Миунхен — 1 315 400; Колн — 996 700; Франкфурт Майным — 670 600.
Лъэпкъхэр
Нэхъыбэр - джэрмэнхэращ (92 %), Бранденбург Саксониэ къедзыгъуэхэм лужхэр, сербхэр мэпсэу (мин 60); ищхъэрэ лъэныкъуэм Шлезвиг-Голштейным — даниэхэр мэпсэу (мин 50), абы нэмыщӀу хэкум 6 750 000 милыуану хэку-хэсу щопсэухэ, абыхэм: тыркухэр — 1 749 000; япэрей Югославиэм щыщ — 930 000; Урысейм — 187 000; Хуэхуэлейм — 129 000
Диныр
Джэрмэным я нэхъыбэр — чыристэн, ахэм: католику — 32,4 %, лутерану — 32 %, мыслимэну — 3,2 %, журт диным пылъу — 0,12 % абы нэмыщӀу 31 % джэрмэным иджылэр Тхьаншэ.
Къедзыгъуэхэр
Категориэ:Джэрмэн
Севиджэ
Севи́джэ (Sevilla) — Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къалэ, мин 700 цӀыху дэсу. Андалусиэ хэку лъэпкъэгъумрэ Севиджэ куеймрэ я къалэ нэхъышъхьэ.
Тхыдэр
Пэсырем Севиджэм цӀэ зэрихьэтэр Гипалис, Урым колониэу щыта.
712 гъэм хьэрыпхэм къалэр яубыдри куей Ишбилиям (إشبيلية) и къалънэхъышъхьэ яшъа, куейм и цӀэм къыхокӀыр иджырейуэ къалэм цӀэ зэрихьэр.
Кордобэм и халифатыр зэхэкӀа яуж Севиджэр зыубыдахэр Тайфа лъэпкъым, абыхэм щыгъуэ къалъэм и лъэшыгъуэр щызэфӀэувар.
1091 гъэм Севиджэр берберхэм яубыдри илъэс шъитӀкӀэ я ӀэнатӀэм кӀэт.
1248 гъэм, мазэрэ ныкъуэрэкӀэ Севиджэм и хъуреягъыр Кастиджэм и Ферденанд III-м убыдауэ щыта нэуж, калэр эспанхэм яӀэкӀохьэ.
ЩӀэуэ и лъэшыгъуэр аргуэру щызэфӀэувар XVI-XVII лъэхъэнэхэм, Америкэр къагъуэта яуж. Апщыгъуэм Севиджэр къэралым и хыӀухьэпӀэ нэхъышъхьэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэм пылъу хъуари къалэм екӀуэкӀхэт.
1729 гъэм Севиджэм тхылъ кӀатха зауэ емыгъэкӀуэкӀыным Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ Инджылызымрэ я зэхуакум, яужым Нидерлэндхэри яхэхьа.
ШӀыпӀэр
Къалэр Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт, Андалусиэм и къуэхьэпӀэм, Португалым и гъунапкъым км 90 пэщылъу. Гуадалкивир и псыхъуэм дэт, и лъэныкъуитӀыр иубыду. Севиджэ къыщыкӀэдзауэ хыпэм нэгъунэ Гуадалкивирым хы кхъухьхэр зэкӀуэ. Къалэм и пэсырей лъэныкъуэр псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ хэт, къалэм къыпэщылъ хьэблэ Лос Умерос, Сестериэ, Бартиджо, Карретериэ, Ресолана, Сан Бернардо, Сан Доли, Ла Калсада, Макарена джоуэ и хъуреягъкӀэ Ӏутху. Пэсырей быдапӀэ блыным чэшъанэ 66 хэтауэ щытам, макӀэ щыщу къэнэжьар. Псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм Трианэ хьэблэр хэт.
ПэмыкӀ къалэхэмрэ Севиджэмрэ я зэхуакум дэлъыр: Кадис - 125 км, Кордоба - 140 км, Малага - 219 км, Гранада - 250 км, Мадрид - 541 км, Барселона - 1046 км.
Джылэр
Севиджэр Эспаниэм и къалэ нэхъ инхэм ящыщ, джылу дэсымкӀэ еплӀанэреуэ ит.
Экономикэр
1990 гъэхэм Севиджэм и инфрэструктурэм инвистициэшхуэхэр къэкӀуэн кӀадза. Нэхъыбу ар зытеухуатэр «Expo 1992» Севиджэ екӀуэкӀар, а гъэлъэгъуэным и гъэхьэкӀэгъуэр зэфӀэувауэ щытыным шъхьэкӀэ. Абым пэмыкӀыу къалэм и джылэ транспортым и модернизациэ ирагъэкӀуэкӀа, лъэш яшъа, пэмыкӀ къалэхэм гъушӀгъогу кӀэх «AVE»-хэм пашъа. Къэралыгъуэ аэропорт кӀэи къалэм яшъа.
Зэр Переней хы тӀыгуныкъу Севиджэ закъуэ псым тету кхъухьӀухьэпӀэ зиӀэр, км 80 Гуадалкивирым и пэм пэщылъу. А ӀухьэпӀэр Атлантик океанми, Хы Курытми епхауэ щыт, Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэхэр (Андалусиэрэ Экстремадурарэ) щэхуэнымкӀэ пегъэлъыф Еуропэми Африкэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэми КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъуми. ӀухьэпӀэр гъэтэрэзыгъуэ яшъат. 2006 гъэм, зэгъэзэхуэгъуэ лэжьыгъу хэкӀар 5,3 млн. тонн хуэдиз.
Севиджэм и гъунэгъу чэшъанибгъу иӀэ, дыгъэ энергиэ къыхаху, къалэм и нэхъыбэм экологиэ энергиэ къабзэ езыт. А чэшъанэхэм гъунджэ къагъэсэбэп, дыгъэм и нэхур ирагъэкӀуэалӀу бэкхъ гъэплъа къыхэхын шъхьэкӀэ. А бэкхъым турбинэхэр егъэлажьэ, езы турбинэхэм электроэнэриэ яшъри, джэщми махуэми къалэм ират.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Эспаниэ
Псыхуабэ
Псыхуабэ (Пятигорск) — Ставропол къэралым хэт къалэ. 2010 гъэм 19 щӀышылэм къыщыщӀэдзауэ Ищхъэрэ-Къаукъаз федерал куейм и къалэ Ӏэтащхьэщ.
Км. 196 Щэт-Къалэ пэщылъщ. Урыс-къалэ щыхъуар 1780 гъэм.
Тхыдэ
1334 гъэм япэреуэ Бешто тепсэлъыхьыр тхыдэм Ибн Батуна, хьэрып-зекӀуэ "Биш-даг" (Ӏуащхьитху) псыхуабэ къакӀэжу етхыр. Сигизмунд фон Герберштейным зэритхымкӀэ (джэрмэн пэштыхьым зекӀу Урысеймрэ пэмыщӀ щӀыпӀэхэмрэ игъэкӀуам 1517 1526 гъэхэм) Къаукъаз къущхьэхэр ипщэмкӀэ Псыжь иде здыӀухьам бешто-адыгэхэр е "чики" мэпсохэ ("чики" - жыхуиӀам кӀаххэр къыригъэкӀыу хъунщ, гъуащу а цӀэмкӀэ къэбэрдейхэм еджу).
Лъэпкъ дэсхэр
(2002 гъэмкӀэ урысей псом джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ)
Йорданым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
Йордан къэралыр 12 мухьэфазэкӀэ угуэшащ. Балкъэ мухьэфазэм фӀэкӀ къэмынэу, ахэм псоми я къалащхьэхэр я цӀэджэгъухэу щытхэщ. Мухьэфазэу хъуар 52 куейкӀэ угуэшауэ щытхэщ.
Мухьэфазэхэм я нэхъыщхьапӀэхэм тетхэщ, Йорданым и пэщтыхьым а пӀэм къыхихыу тригъэувэ губернаторхэр.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Азиэм и къэралхэм я щӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр *
Къашыргъащхъуэжьей
Къашыргъащхъуэжьей — къашыргъэ лъэпкъым щыщщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Еуропэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэмрэ Азиэм и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ щопсэу. Мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм ягъунэгъуу зеӀыгъщ. Абгъуэр жыгхэм щещӀ, ябгынэжьахэр къыщигъэсэбэпи къохъу — нэхъыбэу къанжэ абгъуэхэр, я щхьэхэр трахыурэ.
Мы къашыргъэ цӀыкӀур хуабжу зэкӀужщ. Абы икъукӀэ ӀэкӀуэлъакӀуэу къыщелъэтыхь жыг къудамэ Ӏувхэм. Бэуи цӀыхухэм я гъунэгъуу псэупӀэр къыхех.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ щӀылъэ псэущхьэ цӀыкӀу, гъудэбадзэ пӀащэ, шындырхъуо, блэ жьгъейхэр, уеблэмэ дзыгъуэнэфхэри.
Унэ гуэгушхэр
thumb|220px| Унэ гуэгушхэр е щагу тхьачэтхэр е унэ тхьаджэдхэр — лыпхъэ хьисэпкӀэ ягъашхэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ пӀащэхэщ.
Теплъэ-пкъыгъуэр
Гуэгушыхъухэм къашэч ч.12-16, нэхъ пӀащэ дыдэхэм — ч. 20-м нэс, анэхэм ч. 7-9. КӀэцӀын щӀадзэ мази 10-11 ныбжым нэсахэмэ, и нэхъыбэм щӀышылэм-гъатхэпэм. Илъэсым мэкӀэцӀ 90-рэ, нэхъыбэ дыдэм 150-рэ. Зы джэдыкӀэр г. 80-88 мэхъу. Махуэ 28-кӀэ къыраш. Зы анэм гъэм шыр 40-60 ебгъэпӀыфынущ. Хъубжапхъэ гуэгуш анэхэр илъэсищым нэскӀэ къагъэсэбэп. Гуэгушыхъухэр илъэсищ ныбжым нэсмэ я бгъэгум цы пхъашэ кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ я пкъыр жьы хъун зэриублэм и щыхьэту. ЩӀыпӀэ гуэгуш тумэхэр къэхъуащ хамэ къэралхэм къраша лӀэужьыгъуэхэр зэхыхьэурэ.
ЛӀэужьыгъуэхэр
Унэ гуэгушхэм лӀэужьыгъуэ 20 хуэдиз зыхеубыдэщ, абыхэм ящыщ:
Танзаниэ
Танза́ниэ Зэгуэ́т Респу́бликэ (суахилибзэкӀэ Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, United Republic of Tanzania) — КъуэкӀыпӀэ Африкэм хэт хэку.
Къэлашъхьэр — Дар эс Салам
Хэкумэтхыр
Хэкур Африкэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. ИшъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Кениэмрэ Угандэмрэ Ӏохьэ, къуэхьэпӀэмкӀэ — Руандэ, Бурунди, Конго Демократ Республикэм джоуэ, ипшъэмкӀэ — Замбиэ, Мозамбик, Малавим джоуэ. Хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр зэрщыту Индиэ океаным и Ӏуфэм Ӏулъ.
Хэкум и шӀыпӀэ нэхъыбэр бгылъу щыт, Индиэ океан уфэ къуэдер губгъу ирокӀуэ.
Танзаниэ и шӀыпӀэм Африкэм и Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэ Килиманджарор, метрэ 5, 895 хъур хэт.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Категориэ:Танзаниэ
Иоган Себастиан Бах
Иоган Себастиан Бах (Johann Sebastian Bach, 1685 гъатхэпэм и 31, Эйзенах — 1750 бадзэуэгъуэм и 28, Лейпциг) — Джэрмэным щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Бэхъсэн къедзыгъуэ
Бэхъсэн къедзыгъуэ (Баксанский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Бэхъсэн къалэ.
Джылу дэсыр — мин 58, 042 (2010 гъэмкӀэ).
КӀыхьӀуащхьэ (псы)
КӀыхьӀуащхьэ (Пшихашха) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Пчыхьэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт КӀыхьӀуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Кууалэ-Лумпур
Кууалэ-Лумпур, е ицӀэдыдэу Кууалэ-Лумпур Федерал ЩӀыпӀэ (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur), нэхъзэреджэр кӀэщӀыу KLщ, ар къэралым икъэлащхьэщ иджыкӀыи Мэлайзием икъалэнэхъиндыдэщ. Мэлайзием иглобалкъалэу зэрыщыту абы еубыд щӀыпӀэу 243км² щӀигъурэ цӀыху милуанрэ мин щиблрэ тощӀрэ пщӀым нэгъунэ щыпсэуэ. Кууалэ-Лумпурышхуэрамэ (иджыри Кланг кӀэйуэ доцӀыху) ар къалэ агломерацэшхуэ мэхъу жылэдэсыу милуаниым нэблагъэу. Ар нэхъ псынщӀэу хэхъуэ Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азие къалэхэм ящыщ зыщ, экономикэмкӀи, жылэдэсымкӀи.
Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ищэнхабзэ-, финанс-, иджыкӀыи экономикэкупсэщ. Абы нэмыщӀ Мэлайзием ихасэмрэ ипащтыхьымрэ (Лъэпкъыгъэ Уардэунэ) яунэщ. Зэм къалэм иӀыгъащ федерал лэжьыгъэ ӀэнатӀэмрэ хеящӀэ ӀэнатӀэмрэ яунэхэр, ауэ 1999-нэ гъэм Путраджае ягъэӀэпхъуащ ахэр. ТӀом щыгъуэми абыхэм щыщ къудамэхэр къыздынэсым Кууалэ-Лумпур къыдэнащ.
Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ифедерал щӀапӀищым язщ Мэлакка хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэ Ӏуфэм дэт Селангор штатым икӀуэцӀым хэубыдыкӀауэ щытщ. 1990 гъэхэм щыщӀэдзауэ къалэм игъэхьэщӀащ лъэпкъ зэхуакухэу спорт, политикэ, щэнхабзэ зэхьэзэхуэхэр. Яужьре декадэхэм Кууалэ-Лумпурым хуабжьэу зиужьащ; абы изиужьыныгъэм игулъытэу, исимволу къыдэнащ къалэм дунепсом нэхълагэдыдэу тет Батэгъэ ЗэтӀолъхуэныкъуэхэр.
Кууалэ-Лумпур иӀэщ гъуэгу системэ убгъуа публик транспорткӀэ узэщӀауэ, цӀыхубэ къалэ транзит (MRT), Метро псынкӀэ (LRT), ЩӀэх КъешэкӀ Отобус, Монорельс, агломерацэм ищӀыпӀэпхыдзахэр зыпызыщӀэ гъущӀгъуэгу, КхъухьлъатэтедзапӀэм кӀуэ Экспресс. Кууалэ-Лумпурым дэтщ дунепсом нэхъиндыдэ тыкуэнипщӀым ящыщ щыр, аращи туризмрэ щэхуэнкӀэ къалэ пашэхэм ящыщ зыщ.
Кууалэ-Лумпурыр Economist Intelligence Unitым и Дунейпсо псэуакӀуэ рейтингымкӀэ иубыдащ дунем и 70-нэ увыпӀэр, ауэ Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азием 2-нэу щытщ СингэпӀурым иужькӀэ. EIU-м и Къалэ Хъума ИндексымкӀэ дунем къалэнэхъхъумадыдэхэм я 60-м щиӀыгъщ 31-нэ увыпӀэр. Кууалэ-Лумпурым йоджэ КъалэтелъыджэщӀиблым язкӀэ, абы нэмыщӀ Тхылъхэм яДунепсо Къэлащхьэ къэлэныр 2020-нэ гъэм УНЕСКО-м иунафэкӀэ зырихьэнущ.
ЦӀэм икъежьапӀэр
Кууалэ-Лумпурым мэлеибзэкӀэ къикӀыр 'зыхэлъэдапӀэ утхъуа'; kuala жиӀэмэ 'пситӀ здызэхуэзэр' жиӀэу аращ, нэгъуэщӀыу Ӏестуарий, lumpur жиӀэмэ 'ятӀэпс', жи. КъазэрыщыхъукӀэ ицӀэм иӀэщ иджыри зы тхыдэ ар Сунгай Лумпурым (псы утхъуа) къытехъукӀауэ; ар тхыдэм хыхьащ 1820-нэ гъэм Sungei Lumpoor Клангыпсым ипщэм нэс  гъуху къыздыщӀах жылагъуэ нэхъ лъэщу щытауэ. Гурыщхъуэ къызыхэкӀыр, Кууалэ-Лумпурыр здэщылъ щӀыпӀэр Гомбакыпсыр Клангыпсым здыхэлъадэращи, хуэгъэфэщауэ КӀуалэ-ГомбаккӀэ еджэнхуещ, сытым щхьэкӀэ жыпӀэмэ Ӏэстуариир зызейр Гомбакыпсыращ, здыхэлъадэр псы нэхъинщ. Абы едауи къахокӀ, Сунгай ЛымпӀурыр езыр Гомбакапсырауэ, аращи абы иӀэстуарийр Къалэм цӀэр иритауэ, абы нэмыщӀ, зэрыжаӀэмкӀэ, Сунгай-ЛымпӀурыр нэгъуэщӀ псыхъуэцӀыкӀуу щытщ, Гомбакыпсыр Клангым ихэлъэдапӀэм килэметритӀ хуэдизкӀэ нэхъ ипщэу, е  Бату БгъуэнщӀагъхэм ящхъэрэкӀэ щыӀэ щӀыпӀэмкӀэрагъэнщ.
Япэре зэманым
Кууалэ-Лумпур къалэри ицӀэри къыздежьар наӀуэу щыткъым. 1860-нэ гъэхэм иджыре къалэм км-16 хуэдизкӀэ ищхъэрэкӀэ Сылангорыпсым ипщэкӀэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр гъухумывэ къыщӀахыу щытащ, абы иужькӀэ 1860-нэ гъэхэм нэмысу Суматрэ къикӀауэ Мэндайлингхэр щылэжьащ Улу Кланг къыщӀэхыпӀэхэм Рэджа Асалрэ Сутан Пуасэрэ япашэу, аращи Суматрэхэрауэ къыщӀэкӀынщ Клангыпсым ипщэкӀэ дэтӀысхьахэтыр е-19-нэ лӀэщыгъуэм ипэхэм, нэхъапэнкӀи хъунущ. ИпэщӀэдзапӀэм къалэ хъун ипэ, Кууалэ-Лумпурыр хьэблэцӀыкӀуу щытащ, унэ зытӀущрэ тыкуэн зытӀурэ нэхъ дэмытыу. Кланг тхьэмадэу Рэджа Абдуллах бин Рэджа Джэфар икъуэшыу ЛыкӀут Жэмэхьэтым ирэджам идэӀэпыкъуэгъукӀэ Мэлаккэ хъут дэжыгхэм ахъшэр къыхидзауэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр къищтащ мыбде шахтыщӀэхэр къызэӀуихын имурадыу. ЛэжьакӀуэхэр техьащ а щӀыналъэм, адэкӀэ лъэсу дэкӀащ Ампанг нэс, япэре шахтыри абде дыдэм къызыӀуахащ. КхъухькӀэ гъужмылэри, зэрылажьэ Ӏэмэпсымэри, гъухумывэри къызэрепшэкӀыфынутыр Кууалэ-Лумпур нэс къудет, адэкӀэ кхъухьхэр зэрыземыкӀуэм къыхэкӀыу КӀуалэ-Лымпяурыр къэхъуащ гъуху шахтхэр щызымыгъащӀэ купсэу. Япэ шахт лэжьакӀуэхэр техьэгъуэм кужду илӀыкӀами, гъухум куэд федэуэ къыхахат, иджыкӀии нэхъри лэжьыгъэм зиубгъуат. Япэреуэ гъухур ягъэӀекспортащ 1859-нэ гъэм. А уахътэ дыдэм Сутан Пуасэ Ампанг ипэмыжыжьэу ищэнщэхуэн Ӏуэхур иригъэкӀуэкӀт. Гъуху къыщӀэхыным тегушхуа къалэм нэхъри зиужьу здащӀидзар Бэзэрыжь утыкум щыщӀэдзауэ Ампангти, Пудути, Батути, Пыталингрэ Дэмэнсарэрэ нэгъунэ гъуэгухэр дэкӀыу. Гъухур къыщӀэзых гупхэр зыр зым теуэу щӀадзащ, нэхъшахтыфӀхэр къазэууну яужь итхэу. Хъут жылэм япашэхэм «Капитан Сина» титулыр къыхуагъэфэщэу щӀадзащ, япэреуэ Кууалэ-Лумпурым икапитан титулыр зырататыр Хиу Сьют, нэхъапэ дэжыгхэм ящыщ зыт. Кууалэ-Лумпур пасэм ищӀыхь зиӀэ, изиужьыныгъэм куэду хэзылъхьахэм ящыщщ Хьэжы Мухьэмэд ТӀэхьир, Дато Даганг (дэжыгхэм япашэ) щӀыхь зылъысар, Суматрэм щыщ Минангкабау жылэр, а щӀапӀэхэм тыкуэн зыӀыгъарэ табак зыгъэкӀахэмрэ, абыхэм щыщ Дато Сати, Утсман Абдулла , Хьэжы Мухьэмэд ТэӀиб, Кампунг Бару изиужьыныгъэм куэд хэзылъхьахэр.
Иджырей Кууалэ-Лумпурым икъежьапӀэ
Пасэрей Кууалэ-Лумпурыр куэдыу гугъу ехьащ социалрэ политик бэлыхьым теухуауэ, унэхэр, ухуагъэхэр мафӀэсым хуэтыншт, зи къабзэныгъэм, сэнитар щытыкӀэм хущыщӀэм уз куэд къыщыхъет, псыдзэм игъэшынэт. Къалэм икъежьапӀэр тохуэ Сылангорым къыщыхъуа граждан зауэм, Яп Ах Лой Капитаныр Тенгку Кудиным гъусэ хуохъу, абыхэм къезауэ гупхэр Махди пащтыхьым кӀэщӀоувэ. Раджа Асалрэ Сутан Пуасэрэ Махди пщым илъэныкъуэр къащтэри, 1872-нэ гъэм Кууалэ-Лумпурыр яубыдри мафӀэсым ирагъэхьыпэ. Яп Ах Лой Кланг зыщегъэпщкӀури, дзэщӀэ зырегъэпэщ, Пахангым къикӀа зауэлӀхэм яфӀыгъэкӀэ Кууалэ-Лумпурыр еубыд. Зауэ, тало узым икъэлыдыныгъэ, нэгъуэщӀ бэлэхьхэм яягъэкӀэ къалэм изиужьым къикӀуэтыу щӀидзащ. ЦӀыху куэд къалэм къыщӀэкӀуэсыкӀат. Къалэм идэхуэхыныгъэр 1879-нэ гъэ нэс екӀуэкӀт гъухум иуасэр дырагъэхуеиху. 1881-нэ гъэм икӀэм къалэр псыдзэм мызэу ихьащ, А гъэ дыдэм ЩӀышылэм мафӀэсым зэрихьам къыкӀэлъыкӀуэу. Абы яужт къалэр мызэу мытӀэу зыблаухуэкӀащ, Яп Ах Лой иерыщыгъэм ифӀыгъэкӀэ.