cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
АӀуейгъурц
КъыздэкӀхэр
КэкӀыгъэхэр я инагъхэмкӀэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ: иныкъуэхэр м. 30 нос, адрейхэр пабжъэ-убгъуауэ мэкӀхэр.
Гъагъэхэм я инагъыр цӀыкӀу дыдэхэм къыщикӀэдзауэ см 20 ябгъуагъу носыр.
Урысейм мы Ӏарысу лъэпӀкъ 18 къокӀхэр, нэхъыбу: Каукъазым, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм.
Сурэтыр
Тхампэхэр зэщымыщ лъэпӀкъ къэс я инагъкӀэ, зафӀэтыкӀэмкӀэ, илъэс бжыгъэкӀэ пыт, илъэситӀкӀэ пыт, зы гъэкӀэ пыт, лъапэ яӀу иэ зэуэ къудамэм пысу, зэкӀэлъыпытху гъэчым фӀэсу иэ ипӀкъым къытекӀыу, лъапэмкӀэ бгъуэуэ ипэмкӀэ памцӀу иэ ипэр бгъуэуэ лъапэр памцӀу
Гъагъэхэр гуп зытӀущу иэ бжъыгъу зэхэтхэ, макӀыу зэрызу-тӀурытӀу фӀэтхэ
КъызэрыкӀхэр зэрызурэ иэ гуп зэхэту пабжъэ Ӏуву, мэзхэм ягъунэгъу, къушъхьахэм. Абы пэмыкӀыу псыпцӀэхэм, тундрэм.
Хому къокӀыр, япэгъэм нэхъ хомдыду. Лъабжъэхэр шӀышъхьамкӀэ нэхъ зеӀыгъ, бжъыгъэ-бжыгъурэ цыжъу щыту.
Гъатхэпэхэм бжъэм фоуфӀ къыхах.
Фирф
Британиэшхуэм ауэ а гурыӀуэгъуэмкӀэ псылъэ зэмыщхь куэд къырагъэкӀ. Псалъэм папщӀэ къэралым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ фирфкӀэ зэджэр щӀым дэхьэ хым и Ӏыхьэ тӀэкӀуращ. Шотлэндым фирф псалъэр пэгъувэурэ йоджхэр хыжьэхэми, хылъэхэми икӀи Ӏузэвхэми, иныкъуэм деж абыхэм псыхъурей хыхэу йоджэхэр.
Фирфхэр Мыл лъэхъэнэ зэманхэращ къыщыхъуар, иджырей зэманым псыкъеуэхэм къагъэхъу эрозиэхэм ахэр далъэсыкӀыурэ я иныгъахэр нэхъ хэхъуахэщ.
Иджыри феплъ
Категориэ:Хыжьэ Категориэ:Британиэшхуэ и хэкумэтх
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы (Восточно-Сибирское море, Илин Сибиирдээҕи байҕал) — Урысейм и ишхъэрэ Ӏуфэм деж Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм и кӀэух хы. Хыр Новосибирск тӀыгухэмрэ Врангел тӀыгумрэ я зэхуакум дэлъщ. Юлий Шокалский и лъэӀум къыхэкӀыу, Урысей хэкумэтх зэхуэсым хым и цӀэр фӀищащ 1935 гъэм, а гъэ дыдэми къэралым а цӀэр хым триубыдащ. XX лъэхъэнэр къихьэх хым иреджэу щтащ ИндигиркэкӀэ е КолымакӀэ.
Хэкумэтх
Хым и инагъыр 944 600 км² мэхъу. И нэхъу ин кууагъыр 358 метрэм нос, кууагъыр 66 метрэ мэхъу.
Хыр ӀузэвхэмкӀэ епхащ хы Чукоткэмрэ, хы Карскымрэ. Хы Ӏуфэр и кумкӀэрэ и къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэрэ захуу щытщ, псы ирижэхэм къуэр далъэсыкӀауэ. А Ӏуфэм деж пшахъуэ зэтехьапӀэрэ тӀыгурэ куэду Ӏулъхэщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ Ӏуфэр джабэу щытщ, абдежым дей иӀэ Ӏуфэ гуэхупӀэхэм я лъэгагъыр 400 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ джабэу щытыр Врангел тӀыгуращ, абы и Ӏуфэр псори джабэ защӀэу щытщ.
Майкл Джексон
Майкл Джо́зеф Дже́ксон (Michael Joseph Jackson; род. 29 августа 1958, Гэри, США — 25 июня 2009, Лос-Анджелес, США) — Америкэм актёр.
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы
Хэкумэтх
Шаууагъыр хым и Ӏыхьэ зэрызхэм Ӏейуэ зэщхьэщокӀхэр, апхуэдэ хы Ӏуфэм деж псым и шууагъыр 5 промил хъууращ, хым икухэм деж шууагъыр 30 промилэм нэс докӀуей. Апхуэдэу зэщхьэщыдзэихуэ абы щиӀэр, хы Ӏуфэм деж, псы къабзэ ин куэд зэрыхэлъадэращ.
Хым хэлъ тӀыгухэм нэхъ инхэщ — Новосибирск, Лах, Де-Лонг тӀыгухэращ. Хым икум тӀыгу зыри итыхэкъым.
Нэхъыщхьэ портыр — Певек къалэращ. Хым псэущхьэхэм ящыщу, куэду хэсхэщ туленхэмрэ моржхэмрэ.
Псы хэлъадэхэр
Хым кӀэщӀхэми, псы псыкуэд холъадэхэр. Абы хэлъадэ псыхэм нэхъ иныр — Индигиркэ псыращ. Абы нэмыщӀ нэхъ ин псыхэм хэббжэ хъунущ Колыма псыр. Абыхэм нэхърэ нэхъ жьгъейхэу псы Ӏэджи абы холъадэхэр.
Ӏуфэм деж хыжьэ куэд дэбзыкӀа хым иӀэщ, абыхэм ящыщу нэхъ инхэщ — Чаун, Омулах, Хром, Колыма хыжьэхэр.
Температурэ режим
Хыпсым и температурэхэр Ӏейуэ мащӀэхэщ илъэс псом. И ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ температурэр илъэс псом −1,8 °C фӀэкӀкъым. И ипшэ ӀыхьэмкӀэ, Ӏуфэм Ӏулъ псыхэм я температурэр гъэмахуэм +5° нэс докӀуей. Псом нэхърэ нэхъ хуабэ хыр щыхъур гъэмахуэм и кӀэм деж, апщыгъуэхэм псыпэхэм деж температурэр +7°С нос.
Бзугъуабжэгъуэщ
Бзугъуабжэгъуэ́щ — унэбзу хэкӀыгъуэ лъэпкъ щхьэхуэщ. Ищхъэрэ къэрал бжыгъэм щопсэу. Къаукъазым зэзэмызэщ щыплъагъунур, уэс бэуэ къыщес хэкухэу, ищхъэрэ щӀымахуэ щӀыӀэхэм зэпыӀуадзу къыщылъатэкӀэ.
Бзугъуабжэгъуэщыр бжэндэхъум хуэдизынщ. И теплъэм удехьэх, тхыцӀэр гъуабжэ-шхъуафэщ, щхьэгуагуэр хуэплъыфэу. КӀэпкъымрэ кӀэ къыхэкӀыпӀэмрэ щхъуэщ, жьэгъур фӀыцӀэщ. И дамэ кӀыхьыр фӀэцӀафэщ, кусэ гъуэжьхэр ирикӀуэу. ИкъукӀэ шхэрейщ, апхуэдизкӀэ ныбаплъэщи, пхъэщхьэмыщхьэу яшхым и зыныкъуэращ я нэгъум хуэгъэткӀур, адрейр зэрыпсэууэ къадохыж, щӀым здынэсми къокӀ. АрдыдэмкӀи мэзым зиужьыным щхьопэ.
Бзугъуабжэгъуэщхэр щогъуалъхьэ Еуропэ, Азиэ, Ищхьэрэ Америкэ мэзхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэгъуэщхэр
Тбилиси
Тбилиси е Тифлис (თბილისი) — Курджым и къалэ нэхъышъхьэр.
Къалэм и инагъыр — 726 км².
Джылу дэсыр — 1 152 500 цӀыху (2010 гъэм).
Лъэпкъ дэсхэр: курджыхэр, ермэлхэр, азэрбиджанхэр, урысхэр, пэмыкӀхэр.
Корей Лъэпкъ Демократ Республикэ
Корей Лъэпкъ Демократ Республикэ, КЛДР (조선 민주주의 인민 공화국, 朝鮮民主主義人民共和國‎‎) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Пхениан.
Категориэ:КӀэрей Джылэр Демократ Республикэ
Долганхэр
Долганхэр (дол-бз. тыа-кихи) — Кросноярскэ крайм щыщ лэпкъщ, долганыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 7, 885 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 5, 805) Красноярскэ крайм исщ.
ГуэхупӀэ Ӏуфэ
ГуэхупӀэ Ӏуфэ — хым (е дэтхэнэ псылъэми) и Ӏуфэ, зэуэ джабэм и лъэгагъыр хым нэс метрэ бжыгъэкӀэ здехуэх. Мыдрей Ӏуфэ тӀэкӀуурэ хым и лъэгагъым нэс еххэм елътауэ, гуэхупӀэ Ӏуфэхэм тафэ яӀэкъым, абыхэм я щӀагъым деж занщӀэу хым щыщӀедзэ. ГуэхупӀэ Ӏуфэ нэхъ хэгъэщауэ зиӀэр фиордхэращ, абыхэм я джабэхэр псым къащыщхьэщыт къохъу 1 000 метрэкӀэ.
Иджырей зэманым гуэхупӀэм и лъэгагъыр мыинмэ, цӀыху куэдым яфӀэфӀщ абыхэм къелъэурэ загъэпскӀын. А къелъэхэр нэхъ экстремал дэхьэхыгъуэхэм хабжэр.
Иджыри феплъ
Категориэ:Ӏуфэ
Аулъ
Аулъ — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 851 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Лазаревскэ къедзыгъуэм (Щачэ къалэм).
Уашингтон
Уашингтон - АШЗ-м и къэлэ нэхъыщхьэ.
Къазхэр
Къазхэр — аращ зэреджэр къуалэбзухэм я нэхъ пӀащэ гупу къаз теплъэкӀэ зэджэм щыщ зэрызхэм.
Ӏэлхэу, Ӏэсэхэу зэгуокӀ, лӀэужьыгъуэ бэуэ зэщхьэщыкӀхэу.
Адрей къуалэбзу хэкӀыгъуэхэм ялъытауэ къазхэр фӀыуэ мэхъуакӀуэ, псы фӀыуэ ялъагъу, щӀыӀэкӀэ бэшэч, къабзий пхъашэхэр, цыр — быдэщ, кӀынтӀэщ, псы хыхьэкъым, хуабэр иӀыгъщ.
Къазылыр ӀэфӀщ, маещ, и тхьэмщӀыгъур хущхъуэщ. ЦӀыхум ижь-ижьыж лъандэрэ къазыр къигъэӀэсауэ унэм щехъу. Иужьырей илъэс 60-70-м къаз хъуныгъэм хуабжьу зиужьащ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Къаз лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 11 хохьэ, абыхэми лӀэужьыгъуэ къуэдзэ зытӀущ зыхиубыдэжьу, ахэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Бабыщ лъэпкъыр
Сыр-сыр лъэпкъыр
Сыр-сыр лъэпкъыр — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм хыхьэ лъэпкъщ.
КъызэщӀеубыдэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр хуэкӀэхъурейщ, пэ занщӀэ кӀыхь Ӏузэхэщ. Нэхъыбэу я хэщӀапӀэр мэз, хъупӀэ, бгы, псыӀэ щӀыпӀэхэрщ. Я Ӏус нэхъыщхьэр хьэмблурэ гъудэбадзэхэм я хупсрэщ. Къэлъагъугъуэйхэщ зэрысакъум, жэщкӀэ зэрышхэм къыхэкӀыу.
Тхылъхэр
Категориэ:Сыр-сырхэр
Хьэрып тхыпкъылъэ
Хьэрып тхыпкъылъэ — дунейпсом бзэ бжыгъэм я тхыбзэхэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэщ. Тхыпкъэ 28-рэ хэлъщ.
Йорк (къуапэ)
Йорк (Cape York) — къуапэ, Аустралиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ. Къуапэр ныкъуэтӀыгу Кейп-Йоркым телъщ. Административнэу Аустралиэм и штат Куинслэндым хеубыдэр. Нэхъ ину пэгъунэгъу къалэ Кейрнсыр 800 киломерэкӀэ нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щылъщ. Къуапэр къухьэпӀэмкӀэ Арафурэ хым, къухьэпӀэмкӀэ Коралл хым ялъэсхэр. Ишхъэрэ къуапэм и Ӏуфэхэр елъэс Торрес хыжьэм. Торрес хыжьэ аткӀэ ЩӀэ Гуинеэ тӀыгур щылъщ.
Хьэрып тхыпкъылъэ
Тхыпкъэхэр
Категориэ:Тхыпкъылъэхэр Категориэ:Тхыбзэ
Йорк (къуапэ)
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр Категориэ:Куинслэнд и хэкумэтх
Ителменхэр
Ителменхэр (итл-бз. итэмэн) — Камчаткэ крайм щыщ лэпкъщ, ителменыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 3, 180 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 2, 296) Камчаткэ крайм исщ.
БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр
БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр — хэкӀыгъуэр зэрыхъур зы лъэпкъщ, лъэпкъыгъуихрэ лӀэужьыгъуэ 17-рэу зэщхьэщыкӀыжу.
Япэ Podiceps лӀэпкъыгъуэм щыщхэм дунейпсом уащыпэщӀохуэр, Антарктикэмрэ Арктикэмрэ къанэмыщӀа. Адрей лъэпкъыгъуэхэр здэщыӀэр Америкэ закъуэщ. Урысейм бабыщыпцӀэ лӀэужьыгъуитху щогъуалъхьэ, нэхъыщхьэу ипщэ лъэныкъуэм.
Тхылъхэр
Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Гупта империэ
Гупта империэ (санскр.: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavaṃśa) — индиэ пэсырей империэ, 320-550 гъэ ди лъэхъэнэм щэӀэуэ, Индостан хы тӀыгуныкъуэм и шыпӀэ нэхъыбэр иубыду щыта.
Къэралыр хэзылъхьар Шри Гупта махараджэм, классикэ цивилизациэукӀэ зэфӀигъувауэ къэралыр. Гуптэ империэм и лъэхъэнэр шъэныгъэхэмрэ Ӏэшъагъэхэмрэ я зэфӀэувэныгъэ хъуа. А зэманым етӀуанэ цӀэуэ траӀуар «Индиэм и дышъэ лъэхъэнэ», апщыгъуэм бжыгъэ зэӀухыныгъэхэр щытехуэр щӀэныгъэм, текнологиэм, Ӏэшъагъэм, бзэщӀэныгъэм, тхыбзэм, астронимиэм пэмыкӀ шъэныгъэ бжыгъэхэми псори зэхэту иджы хинду културэм хагъэхьэр. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II джоуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщ Гупта лъэпкъым къыхэкӀа пщыхэм.
А лъэхъэнэм Ӏэшъагъэ нэхъ къыхэщхэр архитектурэ, сын, лэчтхыгъэ бэлыхьхэра. Гуптахэ я зэманыгъуэм хиубыдар цӀэрыӀуэ шъэныгъэлэжьыгъэ Калидаса, Ариабхата, Вараха Михира, Вишну Шарма, Ватсияяна, Прашастапада джоуэ, шъэныгъэ лэжьыгъэм абыхэм халъхьэм и инагъым къэлъытэгъуэ иӀэкъым. Шъэныгъэмрэ ӀэнатӀэм и политикэмрэ Гуптэхэ я зэмэныгъуэм зыкъыгъэрэщӀыжа. Щэхуэным къыбгъэдэлъ къэралхэм хуабжу пылът, ар къышъхьэпэгъу хъуа къэралыр курыту, нэхъышъхьэ Ӏэшъагъэ-щэхуэнымкӀэ, и хабзэхэр Бирмэм, Шри Ланкам, Малай хы тӀыгухэм, Индокитайм нэса хъуа.
Пуранэ япэрейхэри къэлъытэгъуэкӀэ а зэманым тохуэхэр. Империэм и хэкӀуэдэгъуэр къыщыкӀуар Хуна Азиэ Курытым къихьэ нэуж. Гуптэ империэр хэкӀуэда яуж еханэ лъэхъэнэм Индиэр аргуэру къэралцӀыкӀу бжыгъэ зэшъхьэщыдза хъуа. Гуптэ лъэпкъым къыхэкӀа лъакъуэ гуэрэхэр Магатхэм тета икӀэм. А Гуптэхэри мэкӀуэдижьхэ я къэралыр Харша Вардханам иубыда яуж и империэ иригъэжьэн шъхьэкӀэ.
Байрон
Байрон (Cape Byron) — къуапэ, Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэм и цӀэр фӀищащ Джеймс Кук, а Ӏуфэм деж 1770 гъэм щыблэкӀам щыгъуэ, дуней псор къикӀухьыну щыпэувам. Административнэу къуапэр Аустралиэм и ЩӀэ Ипшэ Уелс штатым хеубыдэр. Къуапэи деж монумент куэд тетщ, а пӀэр Аустралиэм и кӀэух щӀыпӀэу зэрыщытыр къагъэлъагъуэу. Къуапэ гуэхупӀэ дыдэм деж 1901 гъэм тращӀыхьауэ маяк тетщ.
Гупта империэ
Гуптэхэр къызхэкӀар
Тхыдэлэжьыгъэ Ананд Алтакарым къызэрилытэтэмкӀэ Гуптэхэр кастэ вайшиям къыхэкӀхэт, ар идиэ пэсырей тхылъхэмкӀэ гурыӀуэгъуэ ишъауэ, зэритхэмкӀэ вайшияхэм къахэкӀыу хъуам я цӀэм икӀэм «Гупта» пагъувэт, ауэ а хабзэм куд ебакъуэхэт. Иджырей тхыдэлэжьыгъэ К. Джаяшуалым зэрилъытэмкӀэ Гуптэхэр джат лъэпкъым къыхэкӀахэ. А къызхихар дзэз тхылъ Пунэмрэ Риддхэпурэмрэ Вакатака регентым, Прабахватигупта тхьэмадэм, Чандрагупта II и пхъум ямкӀэ. А тӀум зэритымкӀэ пхъур Дхарана готрам щыщу. ЗэрыхъумкӀэ а лъэпкъэгъу готрам и шъхьэгъусэр щымыщамэ абым Гуптэхэр къыхэкӀа мэхъур. А гупшысэгъуэр яужми пэмыкӀ тхыдэлэжьыгъэми къыубыда Дашаратха Шармэм, абым пэмыкӀыуи хыгъэхьауэ готра Дхаранар иджыр къыздынэсым Раджастханым идежь щыӀэ. Иджыри зы иджырей тхыдэлэжьыгъэ Х. Райчаудхури къыубыда гупшысыгъэр Гуптэхэр готра Дхаранам къызэрхэкӀахэр. Абым пэмыкӀыу къызэрилъытэмкӀэ гуащэ Дхариним епхауэ щытаху, Агнимитра пщым и нэхъышъхьэ фызым. А аргументымкӀэ япэрей джэз тхылъым зэреджахэр мы тэрэзу къыхэкӀынкӀи мэхъу, тэрэз еджэным къызэригъэлъагъуэмкӀэ Прахаватигуптахэм я анэр, Куберангам готра Дхаранам къыхэкӀауэ. Куэд мышъауэ тхыдэлэжьыгъэ Ашвини Агарвалым Гуптэхэр Брахман лъэпкъым благъэ зэрахуэхъуамкӀэ гугъэ къыхегъэкӀ ахэр Брахманхэм ящыщу.
Байрон
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр Категориэ:ЩӀэ Ипшэ Уелс и хэкумэтх
Гупта империэ
Чандрагупта I
Щытетар (319 - 335)
Гхатоткачарэм къуэ иӀа Чандрагупта и цӀу. Чандрагуптэм Личхави пщыпхъу Кумарадеви къэчэ. Личхавихэр Магатхэм и къэрура. Нысэичыжь нэужым Магатхар къылъос Личхавихэми я благъэ хъуауэ, Чандрагуптам и къэралым и гъунапкъэхэр нэхъ бгъуэуэ зэхихын кӀедзэ, Праягамрэ Сакетамрэ иубыдауэ, Магатхэми и нэхъыбэр хэту. 321 гъэм нэгъунэ хэку Гангамрэ Праягамрэ я зэхуакум дэлъу хъуар еубыд. ӀэнатӀапэ Махараджадхираджар зтриӀуэ.
Самудрагупта
Самундрагуптам ядэ Паракраманкар 335 гъэм зэрихъуэкӀри техьэ и пӀэм, и лӀэныгъэр къэмыс кӀышъэ 380 гъэм тета а пӀэр иӀыгъу, илъэс 45 хуэдиз. Щытехьа къуэдем идежь пэштыхьей Ахичычхатрарэ Падмаватирэ иубыда. Яужым Малуам, Яудхеям, Арджунаянам, Мадхурам, Абхирам джоуэ ятеуа.
И гъашъэ икӀыху и пӀэм тетыхукӀэрэ 380 гъэм, пэштыхьей 20 хигъэхьа и къэралым, и Ӏэнатэр Гималайхэм щыкӀэдзауэ Нармадэ псым нэгъунэ, Брахмапутрам щыкӀэдзауэ Ямунам нэс хилъхьа. ЦӀэуэ зтриӀуар «пэштыхьхэм я Пэштыхь, Дунейпсопщы». Тхыдэлэжьыгъэ Винсент Смитым и гугъ зэришъар «Индиэм и Наполеон» триӀуауэ. ТхьэлъэӀу Ашуамедха яджна (шы укӀыгъэ) иригъэкӀуэкӀт, и лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ хэлъыр игъэлъэгъуэн шъхьэкӀэ. Мывэ тхьэлъэӀум ер Лакхнау музейм кӀэлъ.
Самудрагуптар дзэзэчэ Ӏэзэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэмрэ тхыбзэхэмрэ яшъхьэщыжт куэду. Иде щигъэпсот шъэныгъэхэм я цӀэрыӀуэ: Харишена, Васубантху, Асанга джоуэ. Езыр усакӀыу икӀи джэгуакӀу щытт. Хиндудиным хуабжу пышъат, хъыбархэм къызэрхэкӀымкӀэ Вишну Тхьэм палъыгъэ хузэрихьэт. ПэмыкӀ динхэми я хуэсакъу щытт, Шри Ланкам и пщы Шримедхваннам пӀалъэ иритат Ботхгайа идежь буддэдин шоджэнхэм я унэ ишъыну.
Самундрагупта и лъэужырытхэр
Самундрагупта и къуэ икӀи и лъэужырыт Чандрагупта II. Хъыбар жъыдыдэм къызэриӀуатэмкӀэ абы япэ къэралым тетар и къуэш нэхъыжъ Рамагупта, абым сакхэм я пщы Рудрасена II напэтеху къытокӀуэри унафэ хуэшъ и фыз Дхрувадевир къыритыну. Ауэ Чандрагуптар сакхэм я дзэщытыпӀэм макӀуэри Рудрасена II еукӀ. Яужым Гупта къэралым и тхьэмадэ мэхъур Дхрувадевир къэчэри. А хъыбарыр куэдрэ романтикэ усэ хуэду къалъытэт, ауэ джыпсту хэшъыкӀыгъуэ щыӀэ джэз ахъчэжгъей тӀокӀитӀым щымыхъукӀэ Рамагупта еуэ иджыри тхылъ «пэштыхьхэм я Пщыуэ» здеджэм. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Чандрагупта II ипэкӀэ тетар и къуэш нэхъыжъыра Рамагупта, (зэркъэралу мыхъуми Видиша и шӀыпӀэм идежь, и ахъчэхэр къыздагъуэтам).
Чандрагупта II
Самундрагупта и къуэ икӀи и лъэужырыт Чандрагупта II ӀэтатӀэпӀашъхьэм щытехьар 376 гъэм, илъэс 30 фӀэкӀыу тета (414 гъэм нэгъункӀэ хъун).
ГъушӀ мы улъиуэ пкъыж щыӀэр Кутубминарым и гъунэгъу, пщы Чандрам хутеухуауэ тхылъ тет, гъугъэмкӀэ Чандрагупта II зтупсэлъыхьыр. ЗэркӀидзэр пщым Ванга къэралым (КъуэкӀыпӀэ Бенгалиэм) и дзэм зэртекӀуар. Ауэ аткӀэ зэритымкӀэ пщым и унафэтэри зыхуэныкъуэтэри къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ. А заманыгъуэра КъуэхьэпӀэ кшатрапхэм я ӀэнатӀэр щыхэкӀуадэр Катхиварам, Гуджаратым, Малуам- а шӀыпӀэм дыжьын ахъчэхэр яшъын кӀадзэ гуптэ пщым и уэркъ тхьэмадэ абым щыӀэхэм.
Абым пэмыкӀыу пкъыжъым тетыр пщым Пенджабыр иубыдауэ «Индым и псыхъуиблым икӀауэ», вахликхэм ятекӀуа. ВахлакакӀэ санскритым зэджэр Балха и джылэра, ауэ абым къыкӀкъым Чандрагупта II и ӀэнатӀэм зэр Балху иубыдауэ. Тхыдэ тхыгъэ щыӀэхэм къызэрагъэлъагъуэмкӀэ Гуптахэм шӀыпӀэ яубыдахэм я къалэ Ӏэташъхьэ яӀэтэкъым, «пэштыхьхэм я Пщыр» ирикъут шӀыпӀэ иубыдахэм я пщыхэм уасэ къыратымрэ и ӀэнатӀэ къэлъытэгъуэмрэ.
Тауэ щымытми IV-V лъэхъэнэхэм Гупта къэралышхуэ зэфӀэува Хьэрып хым щыкӀэдзауэ Бенгал хыжэм нэгъунэ. КъуэхьэпӀэ кшатрапатхэм ятекӀуа яуж, къуэлей хэку Гуджаратымрэ Катхиаварэмрэ иубыда яуж Чандрагупта II ӀэнатӀэ Викрамадитйа (Дыгъэм хуэдэ) къышта.
Гуптахэм я пщым и ӀэнатӀэр куэду джыжьэ кӀуа ипшъэ лъыныкъуэмкӀэ Виндхия Ӏушъхьэхэм къахэкӀыу. Хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ идежь щыпсоуахэ икӀи щылэжьахэ усакӀэхэмрэ шъныгъэлъжьыгъэхэмрэ ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр. Абыхэм зэреджэхэтэр «Нэлъкъутибгъу». Абыхэм яхэтар Калидаса яуж лъэхъэнэхэми цӀэрыӀу къэнар, усэшъэныгъэм. Калидаса цӀэрыӀуэ зэрыхъуар и усэхэм Шрингара (эротикэ) ерагъу къыхэщыгъуэ иӀу хэлъхьэгъуэ ишъхэтэмкӀэ.
Гунхэм я къэкӀуэгъуэмрэ Гуптахэм я хэкӀуэдэгъуэмрэ
Гуптэхэм я зэманыгъэм и икӀэрей илъэсипшъыр гунхэм я къытеуэгъуэ мэхъур. Гунхэм я убыдыгъуэхэр Азиэ Курытым и лъэпкъхэм я пхырыкӀыгъу щытт. Ахэр ныкъуэ-куэч псэукӀэ зиӀэ лъэпкъу щытхэт. Китайм щыщ зекӀуэ Сун Юным гунхэр Индиэм щылъэгъуа 520 гъэм, я гугъ зэришъыр «пщыӀэхэм щыпсо лъэпкъхэм хуэду, фэм къыхэшъыкӀа щыгъынхэр ящыгъу, шъэныгъэхэми пари хамышъыкӀыу». Я пщы Тораманым 500 гъэм иде, зэкӀуэ хьэлъч ишъа Пенджабым пхырыкӀыу Каушамбирэ Варанасирэ нэгъунэ, Магатхам и кум нэса хъуа. Тхыгъэ Гуалиурам щыӀэмкӀэ (515 гъэ) икъуэ Махиракулам зэр Индиу иӀыгът. Михриулым и къалэнэхъышъхьэр Сун Юным зэритхымкӀэ Гандхарам щыӀэт, ауэ Суан Цзаным зэритхымкӀэ Сагала къалэм иде щыӀэ. Индиэ пщыхэм гунхэм я ӀэнатӀэр къалыта, ар къэзыӀохут Матридасэрэ абы и къуэмрэ я тхылъхэм Гуджарат иде къагъуэтахэр. Индиэм, китайхэм, византий къэӀуэтэгъуэхэр - псори зыуэ и гугъ яшъыр Михиракулам и бзэджагъым. Архиологиэми апхуэду къыхокӀыр VI лъэхъэнэм Ишъхъэрэ Индиэм и хьэлъэгъуэ зэману зэрщытар.
Гунхэм зэфӀэгъувэфынутэкъым къэрал быдэшхуэ, куэд мышъу Кашмир лъэныкъуэмкӀэ ирагъэкӀахэ. Ауэ абым къышъхьэпахэр Гуптэхэракъым. Саураштрам лъэпкъ Майтракхэм псалъэ къуэдейкӀэ Гуптэхэм я ӀэнатӀэр къызэралъытэтэр. Мадхия-Прадешым махараджа Привраджакхэм 470 гъэхэм яуж я тхылъхэм гуптэ пщыхэм я гугъ яшъыжькъым, абым пэмыкӀыу шъхьэхуит хъуахэр Ипшъэ Кошалам я пщыхэр. Гуптэхэм я ӀэнатӀэр хэкуэдэху я къэралым пэмыкӀ лъэпкъхэм зэкъаӀэтын кӀадзэ, я къэралыкум пэт къыхокӀыр лъэпкъ Маукхари джоуэ, яужым ӀэнатӀэпашъхьэ «Пэштыхьышхуэ, пэштыхьхэм я Пэштыхь» джоуэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Румыниэ
Румыниэ (România) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бухарест.
Категориэ:Румыниэ
Шэсы
Шэсы (Шесси) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 839 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Апшеронск къедзыгъуэм деж. Пщыщ и лъэгум деж къыщӀедзэр.
БгырыпхиӀэ
БгырыпхиӀэ — жыг цӀыкӀущ, бгырыпхиӀэ лъэпкъэгъум щыщщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр м. 5-8-м нос. И пхъафэр щхъуафэщ, щхъуафэ-фӀыцӀафэщ. Жыгыпкъым тет къудамэхэмрэ къудамэхэм ятет тхьэмпэ хъурей кӀыхьхэмрэ зэпэщӀэтщ. Гъэгъа фагъуэ-щхъуэнтӀафэхэр тхьэмпэхэмрэ къудамэ цӀыкӀухэмрэ я зэхуакум, Ӏэрамэ цӀыкӀухэу гъатхэм икӀэм щыщӀэдзауэ бадзэуэгъуэм нэс ирихьэлӀэу къыпедзэ.
Пхъэщхьэмыщхьэ къыпыкӀэхэр хъурей цӀыкӀухэщ, хъуа нэуж, фӀыцӀафэщ.
КъыздэкӀыр
Мэз лъапэхэм, чыцэхэм къыщокӀ. Паркхэм, мэз Ӏэрысэхэм щыхасэ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм, абазэхэм жыг пхъафэм, пхъэщхьэмыщхьэхэм иӀэгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхах.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
АӀуудз-лъэпкъ
АӀуудз-лъэпкъ (лат-бз. Liliaceae ) — удз-къэкӀыгъэ унагъуэ зэхэт, ШӀыгум илъэныкъу хъуам къыщокӀхэ. Я тхьампэхэр къамэ сурэту, псыгъуэ кӀыхьу щытхэ. Абыхэм янэхъыбэр Ӏарысу ягъэкӀыр хадэхэм, я гъагъэ дахэхэм шъхькӀэ.
Лъэпкъым хэтхэр зэрзэшъхьащыкӀыр (2010 гъэмкӀэ) — 19; лъэпкъ цӀыкӀу зэрыхъухэр — 610.
ЗэрзэфӀэтхэр
Удз-къэкӀыгъэхэ, нэхъыбэкӀэ гъэбжыгъэкӀэ псоу къэкӀыгъэ, мэкӀыу пабжъэ хуэду къокӀхэ.
Тхьампэхэр нэхъыбэкӀэ псоуэ щытхэ, гъэчым зэрызурэ къытемыкӀыэху, зэзэмызэкӀэ кӀы пыту.
ШӀышъхьам къыхэкӀыр нэхъыбэкӀэ зэкӀэкӀэкӀыу щыткъым. Лъабжъэжъу, шъхьауэ щыту, абыхэмкӀэ шӀымахуэм зыщахъуму щытхэ иэ гъэ хуабэ псыншэхэм яде.
Гъагъэхэр гъэчым илъэныкъуэхэм зэхуэмыду зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ ирокӀуэ. Езы гъагъэхэр ину, тхьампэшхуэхэр ятету щытхэ.
Джылашъхьар щыхъум мэгъури щыуэ зэгочыр (джылэр къыдигъэшэшу), иэ маракӀуэу къыпокӀэ.
КъыздэкӀхэр
КъэкӀыгъэ-лъэпкъым щыщхэр ШӀыгум илъэныкъу хъуами къыщокӀхэр, ауэ нэхъыбу къэрал хуабэхэм, нэхъ макӀыу тропикхэм я зэхуакум, къэрал шӀыӀахэм иэ къуэшъхьашхуэ лъэныкъуэхэм. Псыудзхэм хуэду АӀуудз-лъэпкъхэм ящыщхэр къэкӀкъым, нэхъ кӀасу шӀыпӀэ гъушъэхэм къыщокӀхэ.
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Элиша Катберт
Элиша Катберт(Elisha Cuthbert) - артист.
КӀэрей Республикэ
КӀэрей Республикэ (대한민국) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сеул.
Категориэ:КӀэрей Республикэ
Къуапэ
Къуапэ — хым ерэ нэгъуэщӀ псылъэм дыхьэ щӀым и кӀэух. Дунейм нэхъ цӀэрыӀуэу щытхэщ материкхэм я кӀэух къуапэхэр.
Къызэрыхъухэр
Къуапэхэр къагъэхъу Ӏерозиэм еригъэкӀуэкӀ процессхэм. Ахэр къохъу пшахъуэ Ӏуфэм Ӏулъхэр псым зэщӀилъасэурэ, быдэ къэхъугъэхэр къыщигъанэм деж.
Материкхэм я къуапэхэр
Аустралиэ
Азиэ
Ипшэ Америкэ
Ишхъэрэ Америкэ
Сурэтылъэ
Категориэ:Хэкумэтх Категориэ:Ӏуфэ Категориэ:Къуапэ
Дарииху
Дарииху (лат-бз.: Onobrychis, ур-бз.: Эспарцет) — удз-къэкӀыгъэ, джэш-лъэпкъым ящыщу.
КъыздэкӀхэр
Яшъэхэм ящыщу лӀэужьыгъуэу 80 хуэдиз мы Ӏарысу курытымрэ, ипшъэ Еуропэм, Ишъхъэрэ Африкэм, КъуэхьэпӀэ Азиэм къыщокӀхэ. Удз-пабжъу иэ пабжъэ лъахъчу къокӀхэ, банэ куэд япыту.
ЗэрзэфӀэтхэр
Тхьампэхэр зэпэщылъхурэ гъэч кӀыхьым къыпедзэ, тхьампэжгъеухэр якӀэту. КӀы гъэчым кӀэтыр яужкӀэ банэ мэхъур.
Гъагъэхэр плъыжьу, плъыжьыху, хужьу иэ гъуэжьу щытхэ шъхьамыжъхэм тету. Тхьампэшхуэ гъэчам ипэр дэгъэзеяуэ икӀагъым етӀуанэ тхьампэр кӀэт, зэхуэшъауэ, кӀуэцӀ-нэкӀ ишъу.
Мансихэр
Мансихэр (ман-бз. моансь) — Тумен областым щыщ лэпкъщ, мансийбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 12, 500 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 10, 917) Хант-Манси аутоном къедзыгъуэм исщ.
Куракущ
Кураку́щ — бабыщ лъэпкъэгъум щыщщ, пӀащэщ. ФӀыуэ псым йос икӀи зыщӀегъэмбырыуэ.
Куракущхэр щогъуалъхьэ Ищхьэрэ Америкэм и къуэхьэпӀэм, Еуропэмрэ Азиэмрэ, Байкал хыкъумым Азиэ Курытымрэ нэсу, бгъэн, камыл нэгъуэщӀ къэкӀыгъэ лъагэхэр зи Ӏуфэ къыщыкӀ псы ежэххэм, хыхэм, хыкъумхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым куракущыр щыплъэгъунущ Псыжърэ Тэрчрэ я пэ хы хэлъэдэпӀэхэм, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм. И нэхъыбэм мэлъэтэж.
Шырхэм псынщӀу заужь, мазитӀ ныбжьым фӀыуэ къалъэтыхь. Апщыгъуэми ахэр гупышхуэ зэрыгъэхъуурэ Ӏэпхъуэурэ псэун щӀадзэ. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ. Куракущхэм я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэмрэ псэущхьэ жьгъейхэмрэ.
Шы
Шы — псэущхьэ, мылъапэтӀуанэхэм ящыщщ, Ӏэсэ хъуауэ зи закъуэ къэнэжа лӀэужьыгъуэщ шы Ӏэлхэм щыщ дунем къытемнэжахэм хуиту псоуэ. Шыр илъэс блэкӀа милыуан 45-55 хуэдизым зэфӀэуващ, зы псэущхьэ мы иным къыхэкӀауэ иджырей гъэщӀэгъуэным нэсауэ. ЦӀыхухэм Ӏэсэ ящӀын щыщӀадзар шыхэр илъэс 4, 000 ди лъэхъэнэм я пэм. Шыхэм я нэхъыбэхэр Ӏэсу щыт щхьэкӀэ, къэнэжауэ щыӀэ зы закъуэ шы Ӏэл лӀэужъыгъэ Пржевалскэ и шы, хуиту псэуэ ауэ Ӏэсэ шыхэм къатекӀауэ щытыр.
Шыхэм я Ӏэплъэпкъыр лъэшу щытщ, кӀэху, псынщӀэу щытыфыным теухуауэ, ар сыт щыгъуи къащхьапэт захъумэным папщӀэ нэмыкӀ псэущхьэхэр щащакӀуэм ядеж, абым нэмыкӀыу я шэным хэлъ: жэн иэ зауэн.
Нэхъыщхьэ къэӀуэтыгъуэхэр
Шыхэр псалъэм мыхьэнэ зэрихьэмкӀэ — дунейм щыпсэу закъуэ псэущхьэ лъэпкъ шыхэм ящыщ е мылъапэтӀуанэхэм, зэхэдзыгъуэкӀэ мылъапэтӀуанэхэр. Унагъуэм и тӀуанэ цӀэм зэригъэлъагъуэмкӀэ гулъытэгъу псэущхьэхэм ядеж щытыр я лъакъуэхэра, зы лъэхъуамбэшхуэ Ӏэжьанэ бгъуэ тету. Щхьэр кӀыхьу щытщ, нэӀур хуэпсыгъуэкӀыхьу. Куэдрэ шыхэр цӀыхум нэхъ къыхуэщхьэпӀэ псэущхьу и гъащӀэм щытащ, ауэ меканикэм зэфӀэувэн зэркӀидзэрэ шыхэм я щӀэсэгъуэр кӀуэд хъуа. Псалъэ зытӀущ шыхэм теухуауэ: бзыр - шыбз, шым и шырыр - шыщӀэ, шы сэкӀар - алашэ.
Шыхэр губгъуэшхуэхэм, прериэхэм исын нэхъ я щӀасэщ, ящакӀуэ псэущхьэ къатеуэ хъумэ хуиту зэрыжэфынухэм хуэду щытыным щхьэкӀэ.
КъигъэщӀымрэ гъащӀэ екӀуэкӀыгъуэмрэ
ЛӀэужъыгъуэмрэ, зэраӀыгъымрэ, здэпсомрэ елъытауэ Ӏэсэ шым нобэкӀэ къагъэщӀыр илъэс 25-30 хуэдизщ. Ар гъэщӀэгъуэгъуэ, ауэ, псэущхьэ зытӀущым я ныбжыр илъэс 40 фӀэкӀауи псэуахэщ. Нэхъ жьыдыдэу къэӀуэхугъуэ щыӀэр, гъэзэкӀа хъууэ «Old Billy» шыращ, XIX лӀэщӀыгъуэм щыщу, абым илъэс 62 къигъэщӀащ. Иджырей зэманыгъуэм Гинесс и тхылъ дунейпсо рекордхэмкӀэ хэхьар нэхъ гъащӀэ кӀыхь пони доуэ «Sugar Puff», 2007 гъэм лӀа, и ныбжыр илъэс 56 ирикъуауэ. Шыр къыщыхъуа махуэдыдэм емлъытауэ, гъэлъэгъуэнхэм щыхэтым деж и ныбжыр илъэскӀэ хагъахъуэ щӀышылэм и 1-м щыщӀэдзауэ щӀыгум и ишъхъэрэгъуэм шышъхьэӀум и 1-м шӀыгум и ипшъэгъуэм. А хабзэм хэмыхьэр шууным хэт псэушъхьэхэра, конкуренциэм хэтыфыным шъхьэкӀэ шым и ныбджыр и махуэ къызэрхъумкӀэ ябжыр. Шыхэм я ныбджыр, нэхъ тэрэзу къэшъа зэрыхъынур, хэгъуэщэгъуэ хэмыту и дзэхэмкӀэ.
Псалъэ къагъэсэбэпхэр шыхэм я ныбжым теухуауэ:
ИлъэситӀым фӀэкӀаху шыхэр зэхадзын ящӀыр цӀэкӀэ
Инагъымрэ зэрапшэмрэ
Ӏэгур дунейпсом стандарту къашта кӀыхьэгъщ, шыхэм я лъэгагъэр зэрапшымкӀэ, зы «Ӏэгур» зэрыхъур см 10,2 иэ дуйм 4-м, шым и лъэгагъыр щӀым щыщӀэдзауэ жалым нэгъунэ. Къэралхэм я нэхъыбэм шыхэм я лъэгагъыр япшыным папщӀэ сантиметырхэр къагъэсэбэпын щӀадзащ, ауэ, «Ӏэгур» иджыри куэдым къагъэщхьэпэщ пшэным папщӀэ, шы цӀыкӀуу хъуахэмрэ понихэмрэ зи лъэгагъыр «Ӏэгуипщым» фӀэмыкӀхэр дуймхэмкӀэ е сантиметырхэмкӀэ япшэ. Дуймищ быщӀ хъуну я зэхуакум дэтхэр "пщӀанэ инагъ" хуэду макӀуэ, абым папщӀэ, ятхмэ, шым и инагъыр 14,1 - къикӀыр - Ӏэгу 14-рэ дуйм 1-рэ.
Шым и лъэгагъыр зэрапшэр и дэмэгъуэм дежь, пшъэмрэ кӀыбымрэ здызэхуэзэхуэзу и нэхъ лъэгапӀэм. А пӀэр пшыгъу къыкӀыхахар анатомиэмкӀэ нэхъ лъэшыгъу, зызэримхъуэкӀыу зэрыщытым шъхьэкӀэ, шъхьэмрэ пшъэмрэ ялъытамэ, драхьэ-ирачэху щытхэм. Шыхэм я инагъыр зэпхар лӀэужъыгъуэ зыщыщым, и Ӏусым псом нэхъыбуи зэркӀэлъыплъым. Абым пэмыкӀыу, шыхэр я инагъкӀэ зэрзэшъхьэщыкӀхэр: псынкӀэ зекӀуэшхэр - я лъэгагъыр Ӏэгу 14 щыкэдӀзауэ 16 нэс (142 - 163 см хуэдизу щыт), я хьэлъагъыр кг 380 щыкӀэдзауэ 550 нэсу ; зекӀуэ шышхуэхэр - я лъэгагъкӀэ Ӏэгу 15,2 щыкӀедзэ (см 157) куэдыр носыфхэр Ӏэгу 17-м (см 173), я хьэлъагъыр кг 500 щыкӀэдзауэ 600 нэс ; хьэлъэшхэр - нэхъ индыдэхэра, я лъэгагъыр Ӏэгу 16 щыкӀэдзауэ 18 нэс (см 163-183), я хьэлъагъыр кг 700 щыкӀэдзауэ 1000 нэсыфыну.
Тхыдэм хэту нэхъ индыду щыта хъуныр Шайр лӀэужъыгъуэм щыщ шы «Mammoth» зи цӀу щытар, къащахъуатэр 1848 гъэм. И лъэгагъкӀэ см 220 хъут, нэхъ индыду щыту щачэчам и хьэлъагъыр кг 1,500 хъут. Шыхэм я нэхъ цӀыкӀу дыду хъуар «Thumbelina» ныбджкӀэ зэфӀэува шы, ауэ и инагъкӀэ хэмыхъуар. И лъэгагъыр см 42-м фӀэкӀкъым, и хьэлъагъыр кг 26 мэхъур
Понихэр
Пони - шыхэм парикӀи яшъхьэщыкӀхэкъым. Зэрамыхьч къуэдеуэ щытыр я лъэгагъыра. Дунейпсом пони джоуэ ябжхэр шы цӀыкӀухэра, зи лъэгагъыр дэмэгъуэм дежь см 145 фӀэмыкӀыр иэ Ӏэгу 14,2-м. Ауэ, лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, понихэм ящыщу а лъэгагъым фӀэкӀыфынухэ уэлс кобам хуэдэр, ауэ, тӀум щыгъуи поним хабжэну. Я зэшъхьэщыкӀыгъуэ зэрзэхагъэкӀыр я лъэгагъ закъуэракъым я фенотиприра. Нэхъыбу абы гу лъыптэ зэрыхъунур я сурэтымрэ я шэнымрэкӀэ. Понихэм я шъхьэцыр, кӀапэхэр, цыр нэхъыбэм нэхъ Ӏуву щыт, икӀи я лъакъуэхэр нэхъ кӀэкӀыу щыт, къумшъэхьэр нэхъ хьэлъэ, пшъэр нэхъ бгъуэ, шъхьэр нэхъ кӀэкӀ натӀэ бгъуэ иӀу.
Шым я фэр
Шым я фэ - цым, фэм, нэхэм я фэр. Нэхъ япэреуэ шым и къэӀохугъуэ щыт. Джэдухэмрэ хьэхэмри хуэду, шым и фэм генетикэ мыхьэнэ зэрехьэ, фэ зэхэлъыгъуэмкӀэ, пигментхэм я зэхэкӀыгъуэмкӀэ джоуэ. Шым и цыр зы фэуэ щыту, ауэ нэмрэ фэмрэ зэщымыщмэ, иэ, пкъым и фэр зыуэ щыту ауэ шъхьэцымрэ кӀапэмрэ яр пэмыкӀмэ, я фэр (сурэт) зэщымыщу щытыфыну. Ауэ, зы фэр (сурэт) нэхъ нэху иэ нэхъ кӀынфӀу щытыфыну, куэду зэшъхьэщыкӀху. Адыгэхэм къагъэсэбэп цӀэхэм ящыщ, шы  плъыфэм теухуауэ
Шым и фэм теухуауэ гурышхъуэ бэуэ яшът адыгэхэм, абыхэм ящыщ:
Ӏэплъэпкъыр
<tt>1 — натӀэц; 2 — пэ; 3 — жьэгъу джабэ; 4 — пщэлъынтхуэ; 5 — щхьэпхэтӀыгу; 6 — пщэ; 7 — соку; 8 — жал; 9 — уанэтелъхьэпӀэ/шыбг; 10 — кӀэсыпӀэ; 11 — шхужь къуапэ; 12 — пхэщӀ егъэзыхыпӀэ/кӀэнтӀыӀу; 13 — куэ; 14 — кӀэпкъ; 15 — пхэщӀыщхьэ лъагапӀэ; 16 — кӀэ; 17 — бгъэгу лъагапӀэ; 18 — ӀэфракӀэ; 19 — лъэгуажьэ зэрытыпӀэ; 20 — фӀалъэ лъэдий; 21 — лъэӀэгъу зэрытыпӀэ; 22 — лъэӀэгъу; 23 — лъащхьэ; 24 — лъабжьэ; 25 — ӀэфракӀэ зэрытыпӀэ; 26 — блыпкъ; 27 — блатхьэ, 28 — джабэ; 29 — ныбэ; 30 — куэбзэпс (хъухэм)/жэрыбз (бзыхэм); 31 — гъубзиикӀэ; 32 — кӀэбдз; 33 — кӀэбдз зэрытыпӀэ.. </tt>.
Къумшъхьэхэр
Шым и скелетым къумшъхьу 205 хэт. ЗэшъхьэщыкӀыгъу щытыр цӀыхумрэ шымрэ я къумшъхьэ зэхэтыкӀэм, шым блыпкъ къумшъхьэ зэримыӀэр - шым и гупэлъакъуитӀыр джабэм лъыпцӀэ увхэмкӀэ пышъауэ щытхэ, и дамэ къумшъхьэри и пкъым тракъузу. Шым и лъэхэмрэ и лъэгухэмрэ гъэшъэгъуэныгъу щытхэ. Я лъэ къумшъхьэхэр, цӀыхум ехэм елъытамэ, зэхуэзанкӀэху макӀуэхэ. Зэхуэлъытэгъуэ шъыным шъхьэкӀэ, шым и лъэгуанджэр къумшъхьэ зэрзэхэтхэр цӀыхум и Ӏэпшъэр зэрзэхэт къумшъхьэхэм хуэдэ къэрабзэ. Апхуэдэ зэхуэлъытэгъуэкӀэ и кӀыбымкӀэ щыӀэ лъэхэри зэфӀэт, и кӀыбым ит лъэгуанджэхэр цӀыхум и лъапшъэмрэ-лъэдакъэмрэ я зэфӀэтыкӀэм хуабгъэлъытэ хъуну. Абым пэмыкӀыу шым и лъэгуанджэ кӀагъхэм лыпцӀэ кӀэлъкъым - фэ, цы, къумшъхьэ, хуэ, хъыщтхэр, зэпыдзэхэр джоуэ а и лъэгур фэ бжыгъэкӀэ зэхэт-зэтеубыдахэм къыхокӀыр.
Лъабжьэр
Шы лъабжьэр - лъэхъуамбэм бжъэгъу телъ, ауэ, Ӏув Ӏэуэ щыту, кератинрэ пигментрэ бэуэ зыхэлъ фэм и шъхьэгъу, Ӏэхъуамбэхэм ятет Ӏэбжъанэхэм яхуэбгъэлъытэ хъуну абымкӀэ. Ауэ, и кӀуэцӀ дыдэм хэт шъхьэгъур, дермэм Ӏухьэм пигментхэр хэлъкъым ар кӀы шъхьэгъура. А шъхьэгъум и целлулахэр зэпамыуду мэгуэчхэр, ахэра бжъэгъум и нэхъыбэр къызхэкӀыр.
Лъэгум и лъапэм щыкӀэдзауэ сантиметрэ тӀу-щыкӀэ дэкӀуэуэ бжъэгъу фэ пӀакӀыу миллиметрэ зытӀущ хъууэ и Ӏувагъыр телъ, абым лъэгур ехъымэ псы зкӀимгъэфу.
Адыгэшхэм я лъабжъэ быдагъэмрэ я сурэтымрэ къыхагъэкӀ адрей шы лӀэужъыгъуэхэм. Адыгэшхэм я лъэгудыгъуэр езы лъабжъэм кууэ, кӀуэцӀым илът, езы лъабжьэр хъуреуэ, лъагу щыту, къумшъхьэм хуэду быду.
Джаныгъэр
Шым и джаныгъэр цӀыхум ем нэхърэ куэдкӀэ нэхъыфӀу щыт. Псэушъхьэшххэм зыщахъумэным есахурэ, дуней зыхэтым, я хъуреягъэм къэхъулӀэм шыхэр яхуэсакъу щытхэ счыгъуи. Я нэхэр адрей шэрыпӀ шӀым щыпсохэм ялъытамэ нэхъ индыду щытхэ, икӀи шъхьэм и бгъумкӀэ щыӀэхэ. Шыхэр я лъэгъукӀэр 350 ° фӀокӀыр, абым 65 ° щыщыр бинокулар лъэгъукӀыу щыт, адрей 285 ° монокулар лъэгъукӀэ. Шыхэм дэгъу джэщми махуэми ялъагъухэ, ауэ фэуэ зэхазыф къуэдер фэхэм тӀу — плъыжьрэ удзыфэрэ, цӀыху нэфыгъэм (далтонизм) хуэду, плъыжь зыхэлъхэр нэхъ къабзу ялъагъур, къуэлэныфу щытхэр удзыфэ хуэду ялъагъу.
Я тхьэкӀумэхэр лъэшу щытхэ, 180 ° нэгъунэ ягъэзэфху лъэныкъуэ зэщымыщхэм, абыкӀэ 360 ° хъууэ, икӀи абым шъхьэкӀэ я шъхьэр мыхъеуэ къэнэфыну. ЦӀыхум нэхъри нэхъыфӀу мэхэр къакӀыхьэ шъхьэкӀэ, шыхэр я пэм щыгугъэ хутралъхъу щыткъым, нэхъ лъэшу я Ӏэплъэпкъым щытыр я нэхэра.
Шыхэм ӀэфӀагъыр фӀыуэ зэхахыфу щытхэ, Ӏусыр абым шъхьэкӀэ зэхадзыр езыхэм ягу ирихьэр хахын шъхьэкӀэ, я ӀупэхэмкӀэ шыхэм джылэ нэхъ цӀыкӀу дыдэхэри зэхадзыфу щытхэ.
Шы лӀэужъыгъэхэр
Шыхэм я лӀэужъыгъэхэр бжыгъэ мэхъухэр куэдкӀэ зэшъхьэщыкӀху. Абым пэмыкӀыу шыхэм я тип зытӀущ къыхагъэкӀхэр, нэхъ зытегъэпсыхьам елъытауэ. 1993 гъэм дунейспом 427 шы лӀэужъыгъу тету къаӀохуа. И Ӏэплъэпкъым, гъэсэным, шхэным елъытауэ езы шыри зэрыхъунур мыхьэнэ хелъхьэ, къыхагъэкӀхэр — хьэлъэзешэш, уанэш, шыгъажэш.
Шыхэм я зэщымыщ лӀэужъыгъэхэр зэрзэхагъэкӀхэр:
— шӀыпӀэ къызхэкӀахэмкӀэ — зытегъэпсыхьахэмкӀэ — къызхэкӀахэмкӀэ — зехуэнымкӀэ
Къэгъэшъхьэпэгъуэр
Дунейпсом, лъэпкъ бжыгъэхэм шыр лэжьыгъэ бжыгъэхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпт, и псынкӀагъэр, лъэшыгъэр абым ешъхьэпу. Иджыр къыздынэсым нэхъыбэм дежь псэушъхьэ лэжьыгъэм щыхэдэм нэхъыбу къыхаххэр шыхэра. МакӀыу, зэзэмызэкӀэ хом, зэнкӀэ зекӀуэным щыхуэныкъуэхэм дежь шым ипӀэкӀэ нэхъ шъэху щыт къыдырхэр, выхэр иэ махъшэхэр къагъэсэбэп шым и шэн джаным зэраныгъуэ къыхэмыкӀын шъхьэкӀэ.
Аутоматикэмрэ механикэмрэ дунер зэрекӀуэкӀам емылъытауэ, шыхэр иджыри къыздынэсым куэду къагъэсэбэпыр хадэ вэным, мэкъу дэшыным, мылъку мыинхэр зэрешэнымкӀэ, къушъхьэхэм зекӀуэнымкӀэ, былым гъэхъуным. Ветеренархэр, мэзхъумэхэр иэ пэмыкӀэ лъэжьыгъэм щыщ хулъхугъэхэр шыхэм куэду яхуэныкъу щытхэ, нэхъ кӀасу ар къызхэкӀыр къушъхьэ лъэныкъуэхэм дежь, гъогухэр гугъу здэщытым.
Шылыр
Дунейпсом и лъэпкъ нэхъыбэхэм шыхэр я лыми шъхьэкӀэ зэрахуэхэ. Адыгэхэм зэи шыхэр я лым шъхьэкӀэ зэрахуэхэтэкъым, адыгэ шхыни шылкӀэ яупшъэфӀ щыӀэкъым.
Еуропей лъэпкъхэм шылыр хьэӀус хуэду ягъакӀуэт счыгъуи я тхыдэм, лъэпкъ гуэрэхэм шылымрэ шыбзычэмрэ я шхын къыхах. Шыбзычэм къыхах шхур (къымыс) - цӀыху узыншагъэм къышъхьэпу ялъытэр, джаныгъэ цӀыхум ириту шхалъэ иэ тхьэмбыл къызэузхэм яшъхьэпу. Иджырей зэманым куэдым шыбзычэмкӀэ бгъэкӀэс сабийхэр ягъашхэ.
Шылым нэхъ кӀасу здыпылъхэр КъукъазкӀыбагъу къэралхэм, Азиэ Курытым, Еуропэм (Фрэндж, Урым, Белгэ). Еуропэ къэрал къебжэкӀахэм Японым, Якутиэм шылыр шын нэхъыфӀхэм ящыщу къалъытэр. Шылъыр тхьэмкӀыгъум къышъхьэпу щыт цӀыхум гъуэжьуз къеуза яуж, шым и шэр шӀэӀэм писыкӀам, шӀэӀэ къызхэхьэхэм и гъэхъужьыным шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэр.
Шыхэр зауэм
Шыхэр зэуэхэм япэреуэ хагъэхэн здыкӀадзар Псыхъуэзэхуакум (Месопотамиэ)илъэс минищкӀэ ди лъэхъэнэхэм я пэм. X ди лъ. я пэм абыдежьым япэрей шухэр къожьэ. Абым щыкӀэдзауэ къагъэсэбэпын кӀадзэ зауэхэм лъэпкъу хъуам шыхэр здэпсэуа хэкухэм. Шыхэр къэралыгъуэ мылъку къалъытэн кӀадза: шыфӀ щымыӀэмэ зауэм текӀуэныгъи щыӀэнукъым. Абым шъхьэкӀэ шы кӀэлъыплъыныр зэуэлӀхэм я пшъэрылъ хъуа. ЦӀыхухэм шы лӀэужъыгъэхэр къыхагъэкӀхэр, шыхэр нэхъ лъэшху, нэхъыфӀ хъууэ, я ӀэплъэпкъкӀи я сурэткӀи.
XX лъэхъэнэм и кум нэс шым и мыхьэнэр хьэлъэзешэ хуэду индыдэ хъуат. ЕДЗ-м и кӀэдзэгъуэм дежь, къэрал зау хъуам я топыдзэхэр, шыхэм зэрачэхэт.
Шыхэр схуэдэ шӀыпӀэми пхырокӀыфхэр, аутом елъытамэ. Абым шъхьэкӀэ мэзхъумэ гупхэм шыхэр хьэлъэзешу, мылъкузешу къагъэсэбэпхэ.
Шыхэр цӀыхухэм я хабзэхэм
Лъэпкъу хъуам шы зехуэным епхауэ шытхэтэм пкӀэшхуэ а псэушъхьэхэм хуашъхэт пэсырейдыдэ зэманыгъуэхэм ящыкӀэдзауэ Ӏэшъагъэхэм, уэрэдхэм, таурыхъхэм, усэхэм, лэчтхыгъэхэм шыхэр зыхэтыр бжыгъэ.
Адыгэхэми хабзэ бжыгъэ яӀа шыхэр хэту. Абыхэм ящыщу къэӀохуа хъунухэр куэд темыкӀауэ лъэпкъым хэлъахэр пщым иэ лъакъуэлъэшым и хьэдэ кӀэлъхьэм хэтамрэ и илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэмрэ. Хьэдэ кӀэлъхьэм щыгъуэ машэм хьэдэр иралъхьа яуж и шыр щэ ихъуреягъкӀэ къырачэкӀт, яужым Хьэдырхэ ехыжьам и зы къуэхэм ящыщым и адэм и сэшхуэр салъэм къырихти шым и тхьэкӀумитыр пиудт. . ЕтӀуанэ къэӀохугъуэр илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэра — зэркӀадзэтэр шыгъажэкӀэ, ар къэзыхьахэм (япэрей нэрыбгищым) шы Ӏэмэпсымэ, уанэ, пщылӀ, Ӏэшэ къалъысыфынухэт. Шыгъажэм яуж цӀыхухэр Ӏэнэм хуашэхэт, хьэдэӀусым яуж пщыхэмрэ уэркъхэмрэ я шыхэр Хьэдырхэ ехыжьауэ зи хьэдэӀус ирагъэкӀуэкӀым и къашъхьэм идежь къачэхэти я тхьэкӀумакӀэхэр паудхэт сэшхуэкӀэ, яужым шэкӀ лъапӀэ ятрапхъуэт «шыджанэ». Яужым шухэр гупитӀу зэхэкӀхэти джэгу кӀадзэт, зэкӀэлъежьэху, япэ итхэм я «шыджанэхэр» къытрахыным пылъху, а джэгум яуж пэмыкӀ къыкӀэлъыкӀуэт «дэфэзехьэ шыгъажэ».
Шапсыхъуэ (Ӏуащхьэ)
Шапсыхъуэ (Шапсухо) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 677 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ ТӀуапс къедзыгъуэм деж. Псы Шапсыхъуэр и лъэгум деж къыщӀедзэр.
Сауф-Поинт
Сауф-Поинт (South Point — ипшэ пӀэ) — къуапэ, Аустралиэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Къуапэр Ӏулъщ Басс Ӏузэвым и ишхъэрэ лъэныкъуэм. Къуапэр тӀыгуныкъуэ Вилсонс-Промонтори и кӀэух дыдэ пӀэуи щытщ. Административну Аустралиэм и штат Викториэм хеубыдэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр Категориэ:Викториэ и хэкумэтх
Сан-Марино
Республикэ Сан-Марино (Serenissima Repubblica di San Marino) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сан-Марино
Категориэ:Сан-Марино
Нанайхэр
Нанайхэр (нан-бз. нанай) — Хабаровск крайым щыщ лэпкъщ, нанайбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 17, 000 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 10, 993) Хабаровск крайм исщ.
Континент
Контине́нт — шӀыпӀэ нэхъ ину щытыра, адрей нэхъ цӀыкӀу щыӀэхэм ямыхьчыр иэ шъэныгъэхэм къыхагъэкӀхэр хэкумэтхымкӀэ: океанхэм, этнографиэхэм епхаху.
Япэрей къэӀохугъуэхэр
Япэреуэ континентхэм хуэду шӀыпӀэхэр зэхэзгъэкӀын кӀэзыдзахэтэр пэсырей алыдж хызекӀуэхэрат, Эгейм, Дарданелхэм, Мармарам, Босфорым, Хы ФӀыцӀэм я зэхуакум дэлъ шӀыпӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀахэт, зы лъэныкъуэм Еуропэ траӀуауэ адрем Азиэ. Яужым Пэсырей Алыджым и шъэныгъ хулъхугъэхэм тепсэлъыхьын кӀадза Африкэм (апщыгъуэм Ливиэ цӀэ зезыхьэтэм), Азиэм и зы лъэныкъу хэбжэным иэ дунем и ещанэ лъэныкъу бжыным, икӀэм къыхэхар ШӀыгур лъэныкъуищкӀэ зэхэгъэкӀыным. Апхуэдэм дежь алыджэхэм къазэрыщыхъутэр Эгей хыр дунем и кум иту, Азиэр - куэкӀыпӀэмкӀэ пэщылъу, Еуропэр - къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэмрэ, Африкэр - ипшъэм.
Япэрейдыду Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэ зэхуаку ягъуватэр Хы ФӀыцӀэм хэлъадэ псы Риони (апщыгъуэм цӀэ зэрихьэтэр Фазис) иджырей Курджым. Яужым гъунапкъэр Керч Ӏузэвым нэса, Хы МыутӀэмрэ Тэнымрэ ирикӀу, иджырей Урысейм.
Нил и псыхъуэр пэсырей зэманыгъуэм Африкэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъу щыта. V лъэхъэнэм Геродотыр абым хуэмыарэзы хъуа, Мысырыр континетитӀым я зэхуакум гуэчауэ щыту, абым щыгъуэ Мысырыр Азиэм хэту щыт хъуа. Абым пэмыкӀыуи лъэныкъуищ гуэчыгъуэм пэщыта, шӀыр зыуэ, зэпымыч псоуэ щыту гупшысыгъуэм пылъу, а гупшысыгъуэр илъэс минитӀрэ ныкъуэрэ текӀа яужуи щыӀэ.
Псалъэ континентыр
XVI лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ инджылыз псалъэ «continent» къожьэ. Ар къызхэкӀар «continent land» (шӀы зэпымыч, шӀы псо), абым ипэкӀэ езыр къызтекӀар латин псалъэ «terra continens». Ар шӀыпӀэшхуэ къуэдейхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэптэкъым, абым хуэду, XVII лъэхъэнэм Уэлс хэкум, Кентым, Ирлэндым, 1745 гъэм Суматрэми джоуэ континету траӀуахэт. Псалъэ «continent» пэсырей алыдж, латын тхыгъэхэм къыхахат, дунем и лъэныкъуищым зэреджу зэрагуэчхэтэмкӀэ, ауэ, абым яужым мыхьэнэ халъхьар зэрихьэтэкъым. Континент псалъэр шӀыпӀэ мы инхэм шъхьэкӀэ къызэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ хэкумэтх шъэныгъэм пылъ хулъхугъэхэм аргуэру къаӀэта пэубыдыгъэ Геродот зэрихьатэр - сытым шъхьэкӀэ шӀыгум и лъэныкъуэшхуэр континентитӀу гуэчауэ щытын кӀыхуер. XVII лъэхъэнэм и кум, инджылыз шоджэн тхыдэм пылъа Гайлиным и тхылъ «Cosmographie» - «Континентыр шӀыпӀэм и лъэныкъуэ нэхъ ину щытыра, хым зэпимыупкӀыу, псоуэ щытыр, Африкэм, Азиэм, Еуропэм яхуэду». 1727 гъэм, инджылыз энциклопедист Ефрем Чамберсым и «Cyclopædia»-м етхыр: «дунер шӀыпӀэшхуитӀкӀэ мэгуэчыр: жъымрэ кӀэмрэ джоуэ». Апхуэдэм, 1752 гъэм Эмануил Бовэным и атласым континентым гурыӀуэгъуэ хилъхьар: ШӀыгум и гъушъэ лъэныкъуэшхуэра, къэрал бжыгъэхэр хиубыду, псым гъунапкъэ ишъхэм ямылъытауэ. Абым хуэду Еуропэ, Азиэ, Африкэ - зы континентышху, Америкэр пэмыкӀ континентышху. ТӀум щыгъуи пэсырей гупшысэгъуэ щыӀар - Еуропэ, Азиэ Африкэр дунем и лъэныкъуищ зэрыз джоуэ - иджыри къыздынэсым лъэшу щыт.
Континентхэм я моделхэр
ЗэрыхъумкӀэ, зэгъэзэхуауэ, псоуэ зы модел континентхэм яӀэкъым, ар зытеухуар шъэныгъэхэр зэрзэшъхьэщыкӀыра лъэныкъуэ щыӀэ бжыгъэхэм. Ар зэфӀэгъэкӀыным шъхьэкӀэ шъын хуэейхэр: Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэр зэгъэзэхуэн (Еуразиэ) - ар зы лъэныкъуэм, Ишъхъэрэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ я гъунапкъэ (Америкэ) пэмыкӀ лъэныкъуэм. Губшысыгъуэ бжыгъэ къыхокӀыр Еуропэр, Азиэр, Африкэ джоуэ зы континенту щытынху Афрэеуразиэ джоуэ.
Континентибл моделым здыпылъхэр къэралхэм: Китаимрэ инджылыбзэ зезыхьэ къэралхэмрэ. Континентих моделым (Еуразиэр зыхиубыдэр) - Урысеим, КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Японым я хэкумэтх лъэпкъэгъухэм. Континентих (Америкэр зыуэ) - Америкэ Латиным, Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэралхэм Алыджым, Португалым, Эспаниэм, Урымым джоуэ.
Псыушхъо
Псыушхъо (Большой Псеушхо) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 100 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ ТӀуапс къедзыгъуэм деж. Псы Псыушхъор и лъэгум деж къыщӀедзэр.
Континент
Континентхэм я моделхэр
Континентхэм я зэщымыщ моделхэр:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хэкумэтх
Пцэщыщ
Пцэщыщ е Пэкъо (Паук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Мыщэжьым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 14, 5 хуэдиз мэхъур.
Баку
Баку (Bakı) — Азэрбиджаным и къалэ нэхъышъхьэр.
Къалэм и инагъыр — 2 430 км².
Джылу дэсыр — 2 045 815 цӀыху (2011 гъэм).
Лъэпкъ дэсхэр: азэрбиджанхэр, урысхэр, пэмыкӀхэр.
Гулъытыгъуэхэр
Категориэ:Азэрбиджан
Къазкъуэлэн
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, губгъуэбабыщым нэхърэ нэхъ инщ ауэ къазплъыфэм нэхърэ нэхъ цыкӀущ. И теплъэр нэхъыбэкӀэ хужьщ, щхьэр, дамащхьэхэр — фӀыцӀэ лыдщ; пщэбгъу щӀагъыр, хулъэ гъунэхэр, дамащхьапэхэр, кӀэщӀагъыр — гуабжэщ; пэр — плъыжьщ, лъакъуэ кӀыхь плъыжьщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Къазхэм ещхь ещӀ зекӀуэкӀэмкӀэ: псынщӀэу, куэдрэ мэзекӀуэф, щылъатэкӀэ дамэхэр куэдрэ щӀиупскӀэкъым. Зэгуэгъуу мэпсэу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Ущыхуозэ Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъаз гъунэхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр щрех Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий Ӏуфэхэм. Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэ дыдэщ. Абгъуэр щещӀ гъуэ ябгынэжахэм, хьэуазэ хьэвэхэм, псэуалъэ къамыгъэщхьэпэжхэм.
Ӏусыр
И нэхъыщхьэ Ӏусу щытыр: псы псэущхьэ жьгъейхэр, къэкӀыгъэ жылэ, удзыпкъэ цӀынӀэ, тхьэпэщӀэхэращ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къазкъуэлэнхэр
Бгъэнбзу
Бгъэнбзу — вэд лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Инкъым, теплъэр зэхэдзащ. ТхыцӀэр гъуабжафэщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀафэхэр хэлъу. Щхьэщыгум кусэ тэхухэр ирокӀуэ, и щхьэр пэ дакъэм къыщыщӀэдзауэ пщэ щӀыбым нэсу хужь гъуафэщ, и щӀагъыр гъуэжь-хужьыфэщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къаукъазым и бгъэнылъэ-къамылылъэ псы гъунэхэм, къанэмыщӀауэ Еуропэм, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырех КъуэкӀыпӀэ, Курыт Африкэм. Бгъэнбзур зэрысакъым къыхэкӀыу къэлъагъугъуейщ, ауэ кӀыргъ мащӀэ къызыхэщ и уэрэдым здэщыӀэ щӀыпӀэр егъэнаӀуэ.
Къаз теплъэ лъэпкъ къуэдзэр
Къаз теплъэ лъэпкъ къуэдзэр — къаз хэкӀыгъуэщ.
КъазэщӀеубыдэ зи инагъкӀэ курыт, е пӀащэ, лъакъуэ кӀэщӀрэ пщэ кӀыхь къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр. Илъэсым зэ цы япхъыж. Къаз теплъэхэр къыу.
Финлэнд
Финлэнд (Suomen tasavalta, Republiken Finland) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хелсинки.
Категориэ:Финлэнд
Агуае (Ӏуащхьэ)
Агуае (Агой) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 994 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ ТӀуапс къедзыгъуэм деж. Псы Агуае и лъэгум деж къыщӀедзэр.
Къамылжьец
Къамылжье́ц — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ.
Анэр нэхъ пӀащэщ, теплъэкӀи зэщхьэщокӀ. Гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэщӀагъым гъуабжэ кусэхэр хэсщ. Анэхэм я щхьэхэр нэхъ гъуафэщ.
Щопсэу къэрал бжыгъэм я псыпцӀэхэм, къэмылылъэ щӀыпӀэхэм.
Абгъуэр егугъуу щегъэпщкӀу бгъэн, къэмыл, Ӏутанэ Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэм нэхъыбэм джэдыкӀи 4-5, ауэ тӀу нэхъ мыхъуи, хы ирилъхьуи абгъуэ къагъуэтащ. Къизышыр анэм изакъуэщ.
Ӏусыр — къуалъэбзу цӀыкӀу, джэдыкӀэ, хьэндыркъуакъуэщ, шэрыпӀ псэушъхьэхэр — жумэрэн, къамылыщхьэдзыдзэ, нэгъуэщӀхэр.
Псыхъуэ (псы)
Псыхъуэ (Псахо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Кудэпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Алыкъуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Аруан куей
Аруан куей (Урванский район, Урван район) — Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и зы администрациэ куейщ.
Къалащхьэр — Нарткъалэ.
Хэкумэтх
Аруан куейр Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и ипшэ-дыгъэкъыкъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэщ щыӀэщ. ДыгъэкъухьэпӀэмкӀэ Шэджэм къедзыгъуэрэ Бэхъсэн къедзыгъуэрэ, ишхъэрэкӀэ Майскэ къедзыгъуэр, дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ ЛэскӀэн къедзыгъуэр, ипшэмкӀэ Шэрэдж къедзыгъуэхэр къыбгъуэдохьэхэр. И инагъыр — 458 км² мэхъу.
Куейм и щӀымкӀэ нэхъ инхэу Шэрэджыпсыр, Арыуаныпсыр, Ахъсырэпсыр, Къэхъуныпсхэр ирожэхэ.
Тхыдэ
Куейр 1921-гъэм къагъэхъуащ нэхъыщхьэ къытеувахэм.
1937-гъэм Аруан куейм ЛэскӀэн куейр хагъэщхьэхукӀащ, щхьэхуит куейуэ.
1962-гъэм куеим хагъэхьэжахэщ ЛэскӀэн куеймрэ Совет куеймрэ, ахэм щынэмыщӀ Нартанрэ Джэрмэншычрэ къуажэхэр Шэджэм куейм хэту щтахэр къыхагъэхьащ.
1964-гъэм Аруан куейрр Къэбэрдей-Балъкъэрым и куей ийм и зы куейуэ ящӀащ, Нартан къуажэр Шэджэм куейм иратыжри.
2003-гъэм куейм аргуэру ЛэскӀэн куейр къыхагъэщхьэхукӀыжахэщ.
Административу зэрыугуэшар
Аруан куейм хеубыдэхэр:
Жылэр
Жылэ исым и Ӏувагъыр — 160 цӀыху/км²
Жылу исыр — 71 782 цӀыхуу мэхъу. Абы щыщу 44 % Ӏыхьэр Нарткъалэ дэсхэщ.
ЦӀыхухъухэр — 33 771 цӀыхуу мэхъу (47 %), цӀыхубзхэр — 38 011 мэхъу (53 %)
Экономикэр
Къедзыгъуэм республикэм нэхъ зызуужауэ япэ итхэм ящыщщ. Нэхъ зрагъэужауэ зэрахьахэр пхъащхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкӀхэмрэ. Нэхъ цӀэ яӀэу къедзыгъуэм итщ предприятиеу 16, абы щыщу 11-р Нарткъалэ дэтхэщ.
Кощхьаблэ къедзыгъуэ
Кощхьаблэ къедзыгъуэ (Кошехабльский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Кощхьабл къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 31, 030 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 606 км².
Шызы
Шызы (Шизе) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 542 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Абын къедзыгъуэм деж.
БгъэдахэщӀудзхэр
БгъэдахэщӀудзхэр — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша удз лъэпкъэгъущ.
Теплъэр
БгъэдахэщӀудзхэм яхэтщ зы гъэкӀэ, нэхъыбэкӀи къэкӀ лӀэужьыгъуэхэр. Япкъхэр занщӀэу докӀей м. 1-1,5-м нэскӀэ, я тхьэмпэ хъурей, кӀы кӀыхь зиӀэхэр 5-9-уэ зэхэтщ. Удз щхьэкӀэм гъэгъа мэ дахэ къызыкӀэриххэр, Ӏэрамэ кӀыхьу зэхэту гъэмахуэм къыпедзэ. ЛӀэужьыгъуэхэр зэрызэщхьэщыкӀ щытыкӀэхэм хохьэ гъэгъахэм я фэри.
КъыздэкӀыр
Ди щӀыпӀэм Ӏэрысу мыхъумэ, езыр-езыру къыщыкӀкъым. Урысеим къыщагъэкӀ зи гъагъэхэр хужьыфэ, пшэплъыфэ, къащхъуафэ бгъэдахэщӀудзхэр. Куэду щыӀэщ Хуэхуэлеим, Урысыхум, Балтикэ къэралхэм, Азэрбиджаным. Ар вагъэм щӀырагъэубыдэ, щӀыр игъэпшэрыным папщӀэ. Ӏэщым ирагъэшхи къохъу. БгъэдахэщӀудзыр щӀыпӀэ щӀыӀэтыӀэхэм нэхъыфӀыу къыщокӀ.
Балеар тӀыгухэр
Балеар тыгухэр (Islas Baleares) — хы тӀыгу гуп зэхэт, Эспаниэм и куейхэм ящыщ, Хы Курытым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм. Къалэ нэхъ инымрэ нэхъышъхьэмри Палма де Майорка.
Биологиэ систематикэ
Биологиэ систематикэ — шъэныгъэм пылъ гъэсэныгъэ, мыхьэну зезыхьэр организымхэм классификациэ зэхэгъэкӀыгъэ языт. Классификациэм къыригъэкӀыр системэм организым кӀуэдахэри, дунем тетхэри ятепсэлъыхьауэ хэгъувэным.
Систематикэм и тхыдэр
Япэреуэ тхыдэм хэшъыкӀыгъуэ зиӀэр, систематикэм пылъауэ лъэжьыгъэ езгъэкӀуэкӀахэр Гептадор, абым яуж Аристотелымрэ абы и гъэса Теофрастымрэ, псэ зыӀуту хъуар я гурыӀуэгъуэхэмкӀэ зэгъэзэхуэгъуэ шъэныгъэм иратаху. Абыхэм организымхэм системэ фӀыуэ зэгъазэхуамкӀэ зэхагъэкӀахэ. КъэкӀыгъэхэр — жыгхэмрэ удзхэмрэкӀэ зэхагъэкӀахэт, псэушъхьэхэр — гупитӀ лъышӀыӀэхэр лъыхуабэхэр джоуэ зэхагъэкӀахэ. Апхуэду системэр къежьа, дунем и зэгъэзэхуэгъуэ щыӀэр зыгъэлъагъуэр.
ЗекӀуэшхуэхэм я зэманыгъуэм, шъэныгъэ хулъхугъэхэм нэхъыбу амал ягъуэта, я хэшъыкӀыгъухэр дуней зэхэтыкӀэмкӀэ хагъэхъуэну. XVI — XVII лъэхъэнэхэм хуабжу дуней зэхэтыкӀэм и зэгъэшъэным похьэхэ цӀыхухэр.
1735 гъэм Карл Линнейм тхылъ «Systema naturae». Абым дунем тет псэ зыӀуту хъуар «лъэпкъыгъуищкӀэ» зэхигъэкӀахэ: минералхэр, къэкӀыгъэхэр, псэушъхьэхэр джоуэ. Абым пэмыкӀыу Линнейм рангиплӀ къигъэшъхьэпа: классхэр, зэхэдзыгъэ, лъэпкъхэр, лӀэужъыгъуэхэр джоуэ.
ТехьэпӀэхэр
Taxonomie Taxonomie
Болгариэ
Болгариэ (Република България) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — София.
Категориэ:Болгариэ
ХытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ
ХытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ — хытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Дамэхэр тхыцӀэр щхъуэщ; пщэр, бгъэр, ныбэр, кӀэр хужьщ; щхьэр фӀыцӀэщ; пэр, лъакъуэхэр плъыфэщ.
Здэпсэур
Еуропэм, Азиэм, КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм щопсэу. Къаукъазым Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Къарс я Ӏуфэхэм ущыхуэзэщ. ЩӀымахуэр Ипщэ Еуропэм, Ипщэ Азиэм, Африкэм щырахщ.
Ежьыгу
thumb|220px|Дунейпсом тет ежьыгухэр. Ежьыгу дыдэхэр гъуэжьу къыхэгъэщащ Ежьыгу — заху щыт щӀыпӀэщ, удз къэкӀыгъэкӀэ зэщӀэкӀауэ и нэхъыбэм, псыӀэ, псыхъуэ Ӏуфэхэм нэхъ жыг къэкӀхэр имыӀэу. Куэдым ӀэрыщӀу, жыг кусэхэр ирикӀуэу уащыхуозэщ.
Адыгэбзэм
Адыгэбзэм ежьыгум цӀэ бжыгъэ зэрехьэщ, нэхъ гъэунэхуауэ абыхэм ящыщхэр: тафэ, губгъуэжь, губгъуэ. Абым хуэдэу Адыгэ Хэкум хиубыдэу щытахэр е и гъунэгъуа ежьыгухэм цӀэ зэрахьэ: Басэ губгъуэ, МыутӀэ губгъуэ, Къарс губгъуэ нэмыщӀхэр.
Теплъэр
КъэкӀыгъэ итым, уэм елъытауэ ежьыгур тхууэ зэщхьащагъэкӀыр:
Бгъэнбзунабдзэху
Бгъэнбзунабдзэху — вэд лъэпкъым щыщ, бгъэнбзу лъэпкъыгъуэм къыхэкӀ бзу.
Теплъэр
И теплъэкӀэ бгъэнбзум ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэм нэхъ тэхуфэ къыщӀоуэ, щхьэщӀыбыр гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀафэхэр къыхэщу. Хъумрэ анэ я теплъэхэр зэхуэдэщ.