cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хьэ (къэкӀыгъэ)
Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къигъэкӀ хьэцэпэцэ лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым.
ЗанщӀэу дэкӀей и пкъ ку гъуанэхэм см. 80-120-м нэс я лъэгагъщ. И бзийхэм см. 20-25-м нэс я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Мэкъуауэгъуэм щхьэмыжхэр, хьэцыпэ бэуэ зытетхэр къыдедз, бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ —.
Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт.
ЩӀэныгъэлӀхэм зэралъытэмкӀэ, хьэр гъавэхэкӀ къэкӀыгъэу щыӀэм я нэхъыжьщ.
Археологхэм щӀэин къатӀэщӀыжахэм къыщыщӀахыжа хьэ жылэхэм я ныбжыр илъэс 7000-м нос. Абы нэхърэ нэхъыжь пкъыгъуэ цӀыхум къитӀэщӀыжакъым, мэкъумэш щӀэным ехьэлӀауэ.
Софией (псы)
Софией (София) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псищым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр
Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр (South Georgia and the South Sandwich Islands) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Грютвикен. Къэралым хеубыдэр хы тӀыгу Ипшэ Джорджэрэ, абы нэмыщӀ Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгу зэхэт. Хы тӀыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкӀэ гъэзахэщ. ЩӀыпӀэхэр Британиэшхуэм хохьэхэр. И инагъыр 3 903 км² мэхъу, цӀыхуу щыпсор цӀыхуу 30 фӀэкӀ хъукъым.
Ипшэ Джорджэ
Ипшэ Джорджэ — хы тӀыгу зэхэт, Атлантикэ Хышхуэм ипшэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзахэу. Хы тӀыгу зэхэтым хохьэр — зы хы тӀыгушхуэр, нэхъ цӀыкӀуу зыкъомрэ.
1675 гъэм къызэӀуихащ инджылы щэхуакӀуэ Антони де ла Роше. Япэу къэзыплъыхьу тепсэлъыхьар цӀэрыӀуэшхуэ хыерсылӀ Джеймс Кукщ 1765 гъэм.
XVIII-XIX лъэхъэнэхэм Ипшэ Джорджэм Инджылым къикӀауэ цӀыху куэд щыпсохэт хы псэущхьэхэм ешэхэу.
Иджы хы тӀыгум щыпсор цӀыхуу 30 нэблагъэщ. Гъэмахуэм абыхэм я бжыгъэр хохъуэ, хы тӀыгум щыпсо псэущхьэхэр къызэыплъыхьынухэм я фӀыгъэкӀэ.
Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгухэ
Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгухэ — Атлантикэ Хышхуэм и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзахэу хы тӀыгу зэхэт. И инагъыр — 310 км². Хы тӀыгу зэхэтым хохьэхэр хы тӀыгу цӀыгу гуп. И нэхъ Ӏэта щӀыр — Ӏуащхьэ Белиндэ (1372 м), ар хы тӀыгу Монтегуэм тетщ.
Япэу къэзыплъыхьу тепсэлъыхьар Джеймс Кукщ 1765 гъэм.
Хы тӀыгухэм цӀыху щыпсокъым. Гъэмахуэм экспедициэхэм къаплъыхьхэ.
Джабэ Лъэбакъуэ
Джабэ Лъэбакъуэ — псым ауэ къыхэщ, джабэ цӀыкӀухэщ. ЦӀырыӀуэ щэхъуар ӀуэрыӀуатэщ, а джабэхэм деж эспан кхъухь дыщэ зэрыз щӀилъэфауэ. А кхъухь ӀуэрыӀуатэхэм я фӀыгъэкӀэ, хыерсылӀ куэдым джабэхэр къаплъыхьауэ щтащ, иджыри къаплъыхь къагъуэтын яфӀэщӀу.
Псэущхьэхэмрэ къэкӀыгъэхэмрэ
Хы тӀыгухэм дунейр щыщӀэӀэми псэущхьэ зэмылӀэужыгъуэ куэд щопсохэ. Псом нэхъ нэхъ къаплъыхьхэр хы тӀыгухэм щыпсо вымпӀухэращ. Ахэм нэмыщӀ хы тӀыгумхэм щопсохэ бзу зэмылӀаужыгъуэ, хы псэущхьэ куэдхэр.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ипшъэ Америкэ Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр Категориэ:ИнджылыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Бзужэрхэр
Бзужэрхэр — вэд лъэпкъ хэкӀыгъуэщ.
Здэпсэухэр
Лъэпкъыгъуэм хыхьэ лӀэужьыгъуийри Урысейм щыӀэщ, тӀум — чыцэбзумрэ бзужэрымрэ — Ищхъэрэ Къауъказым уащыпэщӀэхуэнущ.
ЩӀымахуэр шрах Африкэмрэ Ипщэ Азиэмрэ.
Ӏусыр
Я Ӏусыр гъудэбадзэ, бэдж хэкӀхэращ.
Домбей
Домбей (ур-бз: Зубр; лат-бз.: Bison bonasus) — ШэрыпӀ классым хэт, бизонхэм ящыщ, бжъэнэкӀы лъэпӀкъым ящыщу, Американ бизоным ехьч Ӏэй, зэхэхьи мэхъу. Абы шъхьакӀэ зэзэмызэкӀэ зыуэ ялъытэхэ.
ӀаплъэпӀкъыр
Домбейр нэхъ ину нэхъ хьалъу щыт Еуропэм ишӀэм ис псоушъхьахэм, икӀы изакъуэ къэнэжьа мыӀарыпӀ былымым ящыщу. ИкӀыхьагъыр 330 см мэхъу, илъэгагъыр метритӀым фӀокӀыр, ихьалъагъыр зытоннэм носыр. Бизонми хуэду, цы гъуабджэ ув тет, шкӀэхэм яр плъыжьыфу щыт. Шъхьао хуэкӀэкӀыу щыт, егъэзыхауэ, "жакӀэ" тету, мыину бжъакъуит иӀа. Домбеймрэ Бизонымрэ Ӏэуэ зэшъхьащыкӀкъым. Домбейм иджабэр нэхъ лъагэ, ибжъакъуэхэмрэ икӀэпэмрэ нэхъкӀыхьхэ. Домбейм ишъхьар Бизоным ем нэхъри нэхъ Ӏэта, гъэ хуабэр къыщихьакӀэ Бизоным икуэпкъхэм цыр йокӀыр, кӀэкӀыу къонэ, Домбейм илъэспсом зэркӀыфу цыр зэхуэдизу тет. ЯинагъкӀэ тӀури зэхуэдиз ауэ Бизоным ипӀкъыр егъэзыха хуэду зэрщытым шъхьакӀэ нэхъ быдафэ тоуэр.
Домбей лъэпӀкъыр тӀуэ ягуэч - беловеж домбейрэ (B. b. bonansus) къаукъаз домбейрэ (B. b. caucasus). Къаукъаз домбейм ицыр нэхъ къуафӀцӀэ икӀи нэхъ бэрину щыт.
Здэпсохэр
Япэдыду Домбейхэр здэпсоуар Переней хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Сыбырым икъуэхьапӀэм нэгъунэ, абы Инджылызымрэ Скэндинавиэм я ипшъэ лъэныкъуэр хэту, а хэкушхуэм мэз закъуэкъым здыкӀэсахэр, губгъуэми итахэ. ЦӀыхум зэпимыуду зэрешъакӀуэм шъхьакӀэ Домбейр мэздэгу къуэдехэм къыкӀыкӀэнар. Полшэм иде зы къэнэжьар 1921 гъэм брэкониерхэм яукӀа, Къаукъазым щы къэнэжьар 1926 гъэм яукӀа, Ӏуашъхьа Алоус идежь. Идыпсу щыӀа Домбейхэр, зоопаркхэм къырагъэкӀауэ, специал программэмкӀэ, зэфӀагъэувэжьыным шъхьакӀэ. Заповедникхэм: Полшэм, Урысыхум, Литуэм, Молдавиэм, Укрэинэм, Къаукъазым джоуэ.
Шэныр
Домбейхэр гупурэ мэпсоухэ щым къыщыкӀэдзауэ тӀокӀым нэгъунэ, джэмрэ шкӀэрэ зэхэту. Гупым янэхъыжъыр джэм сытчыгъуи. Гухэм язакъу мэпсоухэ, илъэсым зэ нэхъ джэмхэм гупым яхэмыхьу. Джэмым яхэхьан щыхуэжьэр дунем елъыта: хуабэм, шӀыӀам, къэру яхуримыкъумэ. Абы шъхьакӀэ Домбей зэповедник-зэказникхэм яӀыгъхэр ( фӀыуэ здагъашхэм ) гур щыхуэм иде джэмхэм яхэхьафыну, дунер фӀымэ. Хуиту псо Домбейхэр шыщхьэӀу – фокӀадэм яхохьа джэмхэм. Гухэр зэпеуэн кӀадзэмэ хьалъу зауӀажьинкӀи мэхъур. ШӀымахуэм гуп зтӀущыр зэхыхьауи мэхъу зыгупышху, гу зтӀущи яхэту. Джэмыр мэзибгъукӀэ псэф. Накъыгъэмрэ мэкъуауэгъуэмрэ язэхуакум малъхуэхэ.
Категориэ:ШэрыпӀхэр
ЦыпӀий
ЦыпӀий — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр тэху-гъуабжафэщ, щхъуафэ къыщӀэуэу, кусэ фӀыцӀэ инхэр хэлъу. Щхьэщыгум гъуафэ къыщӀоуэ. Ныбэ щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ чыцэ зэрыт губгъуэхэм, хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм. Абгъуэр — хъунгъалӀэ, удз тхьэмпищ, нэгъуэщӀхэми я щӀагъым. Щопсэу Еуропэм, Азиэ цӀыкӀум, Ищхъэрэ Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыбэгъуащ, лъэтэжкъым, щогъуалъхьэ тафэ, бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм.
ШӀупс
ШӀупс е ФӀыпс (Супс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Пшахъуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.
Псищ (псы)
Псищ (Псыш) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
Ипшэ Африкэ Республикэ
Ипшъэ Африкэ Республикэ (Republiek van Suid-Afrika, Republic of South Africa) — Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Претория.
Категориэ:Ипшъэ Африкэ Республикэ
Сонэхэр
Сонэ (ур-бз: Сваны, кур-бз.: სვანები) — хъырцэхэм ящыщ зы лъэпкъ. Зэрзэджэхэр - mushwan, лъэпкъ псом - lushnu. Зэрыпсалъэхэр сонэбзэ, хъырцэ-унагъуэбзэм ящыщ. Лъэпкъым куэдым хъырцэбзэ, урысыбзэ яшъэр.
Здэпсохэр Местийрэ Лентех куейхэм, Хъырцейм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм, зэхэту пэсырей Сонеуэ щытахэр. (сонэбзэкӀэ Shwan), 2008 гъэм нэгъунэ абы пэмыкӀыу Къодор ипсыхъуэми щыпсоуахэ Гулрипш куейм Азгъейм (Азгъей СонейкӀэ еджу). Сонейм дэсу мин 62 мэхъухэ, езы лъэпкъ псор мин 80 цӀыху хуэдиз мэхъур
Ипшэ Америкэ
Ипшэ Америкэ — ипшъэ шӀыпӀэ Америкэм, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ипшъэ Лъэныкъуэм щыхэт. ТӀумщыгъуи ишӀыпӀэ гуэрэхэр Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм хеубыдэ. Хыхэм Ӏуфэ здиӀар: Шъэху океаным — къуэхьапӀэмкӀэ, Атлантикэм — къуэкӀыпӀэмкӀэ, и гъунапкъэхэр Ишхъэрэ Америкэм и де Дариэн ӀузэвымкӀэ, Кариб хымкӀэ ирокӀуэ.
Ипшэ Америкэм абы пэмыкӀыу бжыгъэ хы тӀыгу амэ хабжэ, абыхэм янэхъыбэхэр къэрал хэтхэм яуэ. Кэриб хы тӀыгухэр Ишъхъэрэ Америкэм хабжэ. Ипшъэ Америкэм икъэрал Кариб хым илъхэр абы хэт: Колумбиэ, Венесуэлэ, Гайанэ, Суринам, Фрэндж Гуианэ яцӀэр — Кэриб Ипшъэ Америкэ
Псалъэ "Америкэр" япэдыду ицӀу тезытхар итхыпхъэм Мартин Валдзэмуллер, а итхыпхъэм шӀыпӀэм латиныбзэкӀэ Америго Веспуччи ицӀэр тритха. А хулъхугъэра жызыӀар Христофор Колумбым къыгъуэта шӀыпӀэхэр Индиэкъым, ахэр Хэку КӀэхэ, япэкӀэ Еуропэм ямышъахэр.
ШӀылъэм иинагъыр — 17,8 милыуан км², джылу дэсыр — 385, 742, 554.
Тхыдэр
ШӀылъэм итхыдэр щыуэ бгуэч хъуну. Япэрер - лъэпӀкъ исахэм (Еуропэм имыубыд кӀышъэ) язэфӀэувэкӀэр, къэру къыщаштам, яхэкӀуэдэжьыгъэр. ЕтӀыуану — Еуропэ къэралхэм яубыдын щыкӀадзар (Конкиста) — 1500-1800 гъэхэм. А гъэхэм шӀылъэм инэхъыбэр къэралитӀым яӀыгът (Эспаниэмрэ Португалиэмрэ) Апщыгъуэра лэтин-амэрикэм икъэрал нэхъыбэм ябзэри, экономикэри, къэралыгъуэри щызэфӀэувар.
ЛъэпӀкъхэр
ЭтникэмкӀэ Ипшэ Америкэ щыуэ бгуэч хъуну: индехэр, еуропэхэр, африканхэр. Колумбиэ, Экуадор, Венесуэлэ къэралхэм янэхъыбу дэсыр лъэпӀкъ зэхэпхъа (эспанхэмрэ лъэпӀкъ исахэмрэ къатекӀахэр). КъэралитӀ къуэдем: Перурэ Боливиэрэ индехэм янэхъыбаӀуэр. Брэзил, Колумбиэ, Венесуэлэ нэхъыбэ хъухэр африканхэра. Архентинэм, Чили, Брэзилым нэхъыбэхэр еуропэм къикӀахэм ящыщ — Эспаниэмрэ Урымымрэ. Брэзилым португалхэр, джэрмэнхэр, урымхэр, эспанхэр джоуэ янэхъыбу мэпсо.
Бзэр
Ипшэ Америкэм бзэ нэхъ яшъэхэр португалымрэ, эспаныбзэмрэ, Португал бзэмкӀэ здэпсалъэхэр Бразилым, ар 50 % джылу хъуам Ипшъэ Америкэм исхэм. Эспаныбзэр Ипшъэ Америкэм и нэхъыбэ къэралхэм ибзэ Ӏэташъхьа. Абы пэмыкӀыу индеэхэм ябзэхэр: кечуа (Экуадорым, Боливиэ, Перум джоуэ), гуарани (Парагуайрэ Боливиэрэ), араукани бзэр (Чилирэ Архентинэрэ)
Бзэхэмрэ, джылу зезыхьа-псалъэхэмрэ:
Категориэ:Ипшъэ Америкэ
ТӀу (псы)
ТӀу (Ту) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Хы ФӀыцӀэ
Хы ФӀыцӀэ йэ Хы ШӀуцӀэ (Амшын Еиқәа, Чёрное море, ал-бз.: Μαύρη Θάλασσα, Εύξεινος Πόντος) — Атлантик океаным хэлъадэ хы. Ӏузэв БосфорымкӀэ Хы Мраморым холъадэ, яужкӀэ Дарданеллэхэм дэжу Хы Эгеймрэ Хы Курытымрэ яхолъадэ. Керч ӀузэвымкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ФӀыцӀэмрэ зэхолъадэхэ. Хы ФӀыцӀэм ипсыфэмкӀэ Еуропэмрэ Азиэ ЦӀыкӀумрэ я гъунэпкъыр ирокӀуэ.
Зэрзэхэтыр
Иинагъыр км² 422 000 (пэмыкӀыу зэралъытэр км² 436 000). Ибгъуагъыр ишъхъэрэ лъэныкъуэм къыщыкӀэдзауэ ипшъэмкӀэ км. 580, икӀыхьагъыр км. 1 150. Икууагъыр м. 2 210.
ИӀуфэм Ӏут къэралхэр: Урысей, Украинэ, Румыниэ, Болгариэ, Тырку, Азгъей, Хъырцей джоуэ.
Адрей хыхэм зэрамыхьчыр Хы ФӀыцӀэм м. 150 - 200 нэхъ кууэ псэушъхьа зэр хэмысыр, а кууагъым къыщыкӀэдзауэ сероводород куэду хэту йохыр илъашӀэм нэс.
ТӀыкъуэпс
ТӀыкъуэпс (Дукка) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Архъызыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Хы ФӀыцӀэ
Къалэ нэхъ ин Ӏутхэр
Кхъухь къухьапӀэхэр дэту:
ТӀуапс (псы)
ТӀуапс (Туапсе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхэж Псынэкъуэмрэ Чылэпсымрэ я зэхэлъэдапӀэм къыщӀедзэщ, и кӀыхьагъыр км. 45 хуэдиз мэхъур.
Гуэдз
Гуэдз — хьэцэпэцэхэм ящыщ къэкӀыгъэщ.
Зы гъэ нэхъ къэмыкӀ лӀэужьыгъуэ. И пкъым и лъэгагъыр см. 40-150-м нэс. Бзийхэр мм. 3-15-ху хуэдиз я бгъуагъ. Щхьэмыжым см. 3-15 хуэдиз кӀыхьагъ иӀэ.
Дунейпсом цӀыхухэм гуэдз Ӏэрысэ лӀэужьыгъуэу миниплӀым щӀыгъу къыщагъэкӀ. ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, ижь-ижьыж зэманым цӀыхухэм гуэдзым елэжьын япэ дыдэу къыщрагъэжьар Къаукъазщ. Езыр-езыру къэкӀ гуэдз лӀэужьыгъуэхэм нобэр къыздынэсым ущрохьэлӀэ Курджым, Азэрбиджаным, Ермэлым. А гуэдз лӀэужьыгъуэхэр нэгъуэщӀым къыщыкӀкъым. Абыхэм ящыщу плӀыр къуакӀэбгыкӀэм дэс къуажэ пхыдзахэм Ӏэрысэу къагъэкӀ.
Ди къэралым гуэдз бэуэ щытрасэ Ищхъэрэ Къаукъазым, Курыт Урысейм.
Адыгэхэр
Адыгэхэр — Къаукъазым и зы лъэпкъ, Урысейм лъэпкъиплӀу гуэша хъуар — адыгейхэр, къэбэрдейхэр, шапсыгъхэр, шэрджэсхэр джоуэ. Здэпсохэр Адыгейм, Ишъхъэрэ Осетиэм, Краснодар къэралым, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Ставропол къэралым пэмыкӀ хэкухэми джоуэ; Урысейм щымыхъукӀэ пэмыкӀ къэралу адыгэхэр здисхэр: Тыркум, Йорданым, Шамым, Ливиэм, Джэрмэным, Иракум, АШЗ-м иджыри къэрал бжыгъэхэм джоуэ. Лъэпкъым и бжыгъэр зэрыхъур милыуан 5 щыкӀэдзауэ - 7 нэсу къалъытэ. Адыгэбзэр псалъэкӀыу тӀууэ зэшъхьэщокӀ тхыбзэм - къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ (кӀах тхыбзэ); къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ (къэбэрдей тхыбзэ).
КъызхэкӀахэр
Лъэхъэнэ къэс, лъэпкъ кӀэуэ адыгэхэм къахуэкӀуэхэтэм кӀэуэ цӀэ иратхэт, трауӀэт (зиххэ, меотхэ, керкетхэ, касогхэ пэмыкӀхэр джоуэ).
Бзэм и Ӏохугъуэ щыӀэхэмкӀэ гупшысэгъуэ Ӏэмэ къыхагъэкӀыр адыгэбзэр хаттхэм япхауэ щытауэ.
Дж. Интериано XV лъэхъэнэм Къаукъазым исар, тхыгъэ къыдигъэкӀат «ШэрджэскӀэ зэджэ зиххэм я псоукӀэр», зэритхтэр мыра зиххэр джоуэ алыджыбзэкӀэрэ латиныбзэкӀэрэ лъэпкъым зэреджэтэр, къэзанхэмрэ тыркухэмрэ шэрджэскӀэ йоджэхэ, езыхэм я бзэмкӀэ зэрзэджэжьхэр адыгэ.
XIII лъэхъэнэм монгол цӀэ шэрджэсхэр джоуэ лъэпкъым къытонэ. XIV-XV лъэхъэнэхэм адыгэхэм я ныкъуэ гуэрэм Псыхуабэ къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэм ядежь йотӀысэххэ.
Адыгэ хэкум и гъунапкъэхэмрэ, лъэпкъ къыбгъэдэсхэмрэ лъэхъэнэхэм зэрзэрахъуэкӀтэр:
Адыгэ лъэпкъхэр
Тхыдэм адыгэхэм я гугъэ ящын япэдыду яшъын щыкӀэдзам лъандэрэ, лъэпкъ-лъэпкъу зэхэдзауэ къоӀохур, тхылъ икӀагъымкӀэ итынухэр, гукъэуэми ауэ лъэпкъ гуэрэхэр шӀыналъэм исыжьхэкъым иэ дунем къытенэжьахэкъым.
ПсоукӀэр
Ӏэшъагъэ-лэжьыгъу джылэм нэхъ хэлътэр былым зехуэным епхауэ щытахэрат: фэ лэжьыгъэ, упщӀэ, цей, пэмыкӀхэр джоуэ. Адыгэ хэкум ипшъэ лъэныкъуэм пхъэ лэжьыгъэр фӀыуэ зэфэтт, гъукӀэхэри хэкум бэгъуауэ исхэт, Ӏэшэм елэжьхэми хуэду.
Хьэблэ къэс, гуп лъэпкъ-лэпкъуэрэ зэхэтхэт. А гупхэр хуиту щытхэт, тхьэмадэ яхэту, езы лъэпкъым щыщу. Лъэпкъым хэту хъуар зэрыпхауэ щытхэт, лъэпкъэгъу шӀыгумрэ, хъупӀэхэмрэ елэжьыфу, къигъэсэбэпыфу, абым пэмыкӀыу, Хасэхэм хэтыфхэт, чэнджэшыфхэт.
XVIII лъэхъэнэм ипэм нэс унагъуэшхуэ зэхэтыкӀыу псохэт, нэрыбгэ 100 хуэдизым нэсыфу хэсыр. Апхуэдэ унагъуэ лъэпкъэгъухэр XIX лъэхъэнэм и кӀэм зэфӀэувэжьын кӀадзахэт.
ХапӀэр бжьыхькӀэ къахъуреихьт, унэкӀэхьэпӀэр нэхъыбэм ипшъэ лъэныкъуэм гъэзауэ щытхэт. Унэм и блынхэр, чыкӀэ яхухэт, яужым ятӀэ щахуэжьт, унашъхьэр тӀууэ иэ плӀыуэ къэху щытт, ари чыкӀэ хуауэ ипшъэм бгъэн телъыжьу. Зыуэ иэ зытӀущ пещу зэхэтт унэр, зэкӀэлъыпыту кӀуэху, шъхьэдж и бжэр пкӀантӀэм дэкӀыу. ХьэкӀэщыр иэ унэм и зы пещу щытт иэ пкӀантӀэм етӀуанэ уну дэтт. Блыным дежь, бжэмрэ шъхьэгъумджэмрэ я зэхуакум хьэку итт, уэнджак чыкӀэ хуар шъхьэщыту, абым пхъэ иэ гъушӀкӀэ щауэ фӀэдзапӀэ хэтт, лэгъупым шъхьэкӀэ.
Унагъуэ хьэпшыпхэр (гъуэлъыпӀэ, шэнт, Ӏэнэ пхъэм къыхащыкӀт, лъэгум алэрыбгъу, упщӀэ, арджэн ираубгъуэт.
Нахичеван Автоном Республикэ
Нахичеван Автоном Республикэ (Naxçıvan Muxtar Respublikası) — Азэрбиджаным щыщ автоном хэку цӀэрыӀуэ. Къалэнэхъышъхьэ — Нахичеван. Инагъыр — 5363 км². Джылэр — 400 000 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). Лъэпкъхэр — 99,1 % азэрбиджанхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Азэрбиджан
Убыххэр
Убыххэр (уб-бз туахы) — Къаукъаз лъэпкъхэм ящыщ, и бзэмкӀэ, хабзэмкӀэ абазэхэмрэ адыхэхэмрэ нэхъ я гъунэгъу.
1864 гъэм нэгъунэ Хы ФӀыцӀэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм щыпсоуахэ, Шахэрэ Хъопсэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм. Лъэпкъыр лъакъуэ бжыгъу зэхэкӀхэт, ахэр: Собэшххэр, Хызэхэр, Уэрданэхэр, Псахэхэр, Шъачэхэр джоуэ.
Бзукусэ
Теплъэр
И теплъэр щхъуэщ, ныбэщӀагъыр хужьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэм зэпаупщӀу. Адрей и лъэпкъэгъухэм нэхърэ хэпщӀыкӀыу нэхъ пӀащэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Вэдхэр
Къабардеа (Теберда)
Къабардеа (Теберда) (Теберда, Теберди) — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1971 гъэм). Ишъхъэрэ Къаукъазым щыт.
Тэн
Тэн (ал-бз.: Τάναις; урым-бз.: Tanais; Дон) — Урысейм и Еуропей лъэныкъуэм ежэх псы. И инагъымкӀэ Еуропэм Индылым, Днепырым, Дунайм, Камамрэ джоуэ ныхъ цӀыкӀу, и кӀыхьэгъыр км. 1, 870.
Хэкумэтх
Тэн къызхэж псынэр Урыс курыт джабэхэм къыкӀожыр. Тэн и псыхъуэр губгъуэхэм ежэх псыхэм ям хуэду зэхэт, бгъуэуэ щыту, и пэмкӀэ и бгъуагъыр км. 12-15-м носы. Къалэ Калач-на-Дону иде и псыхъуэр зэв яшъыр Урыс курыт джабэхэмрэ Индыл пэщылъ джабэхэмрэ.
И лъэныкъуитӀхэр адрей псы а шӀыпӀэм щыщу хъуам хуэду зэхуэмыдизу щытхэ. Ижьыгъурабгъу лъэныкъуэр лъагу докӀуэй, сэмырабгъур лъахъчу щыт. Псыхъуэр зэкӀэлъыпыту, гъэчауэ макӀуэр.
Тэн ипэр
Тэн ипэр Хы МыутӀэм и Таганрог хыжэра. Тэнкъалэ идеж къыщыкӀэдзауэ псы бжыгъу зэхэжын кӀедзэ Таганрог хыжэ нэс.
Пхия (псы)
Пхия (Пхия) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэшхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
КӀэлъ
КӀэлъ (Кетль) — Урысейм хэт Адыгеймрэ, Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Хуарзэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Акбарышхуэ
Джэлалудди́н Мухьэмма́д Акба́р (Акбарышхуэ, 1542 джэпуэгъуэм и 14 — 1605 джэпуэгъуэм и 17) — Моголышхуэхэм я лъэпкъым щыщ ещанэрей пэштыхь, Бабурым и къуэрылъху, Темырлэн къытекӀа.
Гъашъэтхыдэр
Акбарышхуэр къалэ Амаракотем къэхъуа иджырей Пакистэным и куей Синдым дэтым. Абдежьым и япэрей илъэс 12-м щыпсоуа. 1555 гъэм, ядэ Хумайуным дэкӀыгъу Дели мэкуэчхэ.
1556 гъм Хумайуныр дунем йохыжь, илъэс 14 хъу Акбарыр ӀэнатӀэпӀашъхьэм тохьэ. ИлъэсиплӀ текӀауэ и дэӀэпыкъуэгъу-тхьэмадэ Байрам-хъаныр къэралым ирегъэкӀыр, яужым зыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэхэри егъэбэяур, и къуэш Хьэчымри зхэтар 1579 гъэм дэкӀыгъу. Ахэр зэфӀигъэкӀа яуж и къэралыр хигъэхъуэным яуж йохьэр. И къэралым хегъэхьэхэ - Раджпутанэр, Гуджаратыр, Бенгалыр, Кашмирыр джоуэ.
Моголышхуэхэм я империэм нэхъышъхьэбзу щытахэр туркубзэрэ хиндубзэрэ. Къэралым и пкъы зэфӀэгъувэныр иуха яуж къэралкӀуэцӀ реформэ егъэкӀуэкӀыным яуж ихьа. Нэхъыбу гулъытэгъуэ абыхэм зариттэр къэралым цӀыху ису хъуам зэхуэдэ пӀалъэхэр яӀэну, нэхъапэреуэ и дзэм и шъхьэщытыгъуэ ӀэнатӀэм гулъытэгъуэ иритт, къэралыр кӀэуэ куейкӀэ игуэча, шъыхь уасэтыныр зыуэ псом шъхьэкӀи ишъа. Шъыхьым и системэр кӀэлъыплъыгъуэ лэш иӀэт, тхьэмадэхэр хэмыӀэбэфыну, дыгъуэгъуэ къыхэмкӀыфыным теухуауэ. Абым пэмыкӀыу гъаблэ къыздихьа лъэныкъуэхэм цӀыху исхэм шъыхь яттэкъым, ӀэнатӀэгъуэми дэӀэпыкъуэгъу хуашъхьэт ахъшэ, хьэцэпэцэ джылэм ирату.
Акбарым динхэм гулъытэгъуэшхуэ яритт езыр мыслымэну щыта шъхьэкӀэ хиндудинми, чыристэныгъэми зэригъашъэт. 1582 гъэм къэралым дин кӀэуэ иригъэхьэн игугъэт «дин и иллахьи» Абу ал Фазил дэкӀыгъу ятхар. Абым хиндудинми, мыслимэныгъэми, заратуштрыгъэми, чыристэныгъэми ящыщ хэту.
И гъашъэм и яужырей илъэсхэр и къуэ Селимым зэкӀэгъэстэгъуэ иригъэкӀуэкӀхэм хэта. Дунем щехыжьар 1605 гъэм, и пӀэм ихьэр и къуэ Салим, Джахангир цӀэ зтриӀуауэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Хыкхъуэ (псыхъуре)
Иинагъыр - 27, 500 м², икӀыхьагъыр - 260 м., ибгъуагъыр - 150 м., икуагъыр 10 м.
ИпсыӀуфэм шышъхьаӀу мазэм уэс телъ мэхъу, ипсышъхьам мыл тэкъырхэр ерсу. Езы псыхъурейр Ӏуашъхьашыгум (1 740 м), къуэуэ къиха кум ит, ихъуреягъыр зэхуэшъауэ. Псым 9-10 мазэкӀэ илъэсым мыл телъ, 15 градус нэхъ къэхуабэкъым псыр. Псэушъхьа Ӏамэ хэскъым.
Тэрч
Тэрч (Терек, თერგი, Терк суу, Терк, Терчыдон, Тийрк, Терка) — Ишъхъэрэ Къаукъазым и псы.
Къасеикъуэпс
Къасеикъуэпс (Касаевская) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Абэшыр и ӀэхъупӀэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
ТхьэкӀагъ (псы)
ТхьэкӀагъ е ТхьэщӀагъ (Тхач) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Ажэжьбэкъум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт ТхьэкӀагъ Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Тхьэрыкъуащхъуэ
Тхьэрыкъуащхъуэ — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр зэфэзэщу щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ тэхуфэу, хулъащхьэм плъыфэ къыщӀэуэу, балигъ хъуахэм — пщэ щӀыбым удзыфэ-лыд пщэхъу ныкъуэу къекӀуэкӀыу.
Здэпсэухэр
АбгъуэмкӀэ нэхъ къыхех жыггъуанэ здэкуэд мэзыжьхэр, къыр нэпкъ задэхэр. Лъэтэжкъым, бжыгъэкӀэ курытщ.
Ӏусыр
Я Ӏусым къэкӀыгъэ нэмыщӀ хыхьэкъым: хадэхэкӀхэр, удз жылэхэр.
Убын
Убын (Убинка) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Афыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Пэпэай Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 63 хуэдиз мэхъур.
Прунж
И лъэгагъыр см. 50-150-м нос, псы бэуэ зыщӀагъэлъадэ лӀэужьыгъуэхэр уеблэмэ м. 2-5-кӀэ докӀей. И лъабжьэр лъэхъцу зэхэтщ, см. 30-40-кӀэ йокӀых, и пкъыр, хьэцэпэцэ къызэрыгуэкӀым ещхьу, кунэщӀщ. КъэкӀыгъэм цы теткъым, и бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ, см. 15-25-рэ я кӀыхьагъщ, см. 1-2-рэ я бгъуагъщ, зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым. Гъэмахуэм гъашэ къыдедз, бжыхьэм и жылэхэр мэхъу. Бэгъавэ ин къезыт къэкӀыгъэщ.
Прунжыр цӀыхухэм щащӀэ щӀы гектар милиони 135-м, гуэдзым къыщинэмыщӀауэ, мыбы хуэдэу щӀы бэуэ зыубыд зы къэкӀыгъи щыӀэкъым.
Прунж къэхъупэ щӀэныгъэлъхэм къалъытэр Индиэращ. Адыгэхэм прунжыр къагъэкӀыу щытами куэд щӀауэ шхыныгъуэу къагъэщхьэпэ, къэкӀыгъэр зыхуэдэри фӀыуэ ящӀэ.
Адыгэудзщхьэху
Адыгэудзщхьэху — удз лъэпкъыгъуэм щыщ къэкӀыгъэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 25-35-м нэс удз лъэпкъыгъуэщ. И тхьэмпэхэр хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, и щӀагъ щӀэтхэр ищхьэм тетхэм нэхърэ гэхъ инщ. И пкъыр занщӀэу докӀейри гъэмахуэкум зи къэпщӀийхэр хужь гъэгъа гъуэжьхэр (къудамащхьэ къэс зэрыз) къыпедзэ.
КъыздэкӀыр
КъыщыкӀыу ухуозэщ губгъуэхэм, щӀыжьхэм, псыхъуэхэм деж.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм хущхъуэу къыщагъэщхьэпэ щыӀэщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Блыпс
Блыпс (Блыб) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэшхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Basshunter
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Дыгъэгъазэм и 22-м къалъхуахэр Категориэ:Артистхэр Категориэ:Шуэц
ЦӀужьомэ
ЦӀужьомэ — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кӀэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьщ, фӀеифэщ, сырыху-гъуэжьыфэ къыщӀэуэу.
И кӀыхьагъыр мм. 120-145 мэхъу, дамэ лъэныкъуэр мм. 60-70, къешэч г. 10.
Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Къаукъазым щымащӀэщ. Нэхъ здалъагъур абы и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэщ. Нэхъ къыхах тафэ, къурш мэзхэр, жыг здагъэуа щӀыпӀэхэр, къэкӀыгъэ кӀырхэр, яутӀыпщыжьа жыг хадэхэмрэ паркыжьхэмрэ.
ЩӀылъэм щогъуалъхьэ, абгъуэр зэпэхъурейщ, ихьэпӀэр ибгъукӀэ щыӀэу. КъикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-8-щ, къыреш тхьэмахуитӀ хуэдизкӀэ.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэращ.
Унэубатэ
Унэубатэ (Уне-Убат) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ ЧӀыбыйм хэлъадэу, Пшахъуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
Къажэрей
Мыслимэн Республикэ Къажэр — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тегеран.
Категориэ:Къажэр
ЦӀужьомэгъуэжь
ЦӀужьомэгъуэжь — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И кӀыхьагъыр см. 12-14; дамэ лъэныкъуэр см. 7, 1-8, 1; къешэч г. 10.
ТхыцӀэр гъуэжь-удзыфэ лыдщ, набдзэ гъуэжь лыди иӀэщ. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, гъуэжьыфэ къыщӀэуэу.
Здэпсэур
Къаукъазым щогъуалъхьэщ, ауэ нэхъыщхьэу здэпсэур Еуропэращ, мэлъэтэж.
Анджырэф
Анджырэ́ф — хьэцэпэцэ къэкӀыгъэщ зи лӀэужьыгъуэхэрзы гъэкӀи, гъэ бжыгъэкӀи къэкӀ.
Я теплъэкӀэ нартыхум ещхьхэщ, лабжьэшхуэ ящӀ, м. 2-2,5-рэм нэс екӀыху. Я пкъыр занщӀэу докӀей, м. 4-7-м нэсу. Анджырэфыр фӀыуэ къыщокӀ нартыхур зыщыбагъуэ щӀыпӀэхэм, хуабапӀэхэм, уэшх щымащӀэхэм. Абы къыхэкӀыуи ахэр хэгъуэгу бжыгъэм къыщагъэкӀ. Иужьрей илъэсхэм анджырэфым зыщиубыдащ Ищхъэрэ Къаукъазым и губгъуэхэм. Силосыпхъэу къагъэкӀ нартыхум дэпщӀыгъумэ, и бэвагъым хохъуэ, мэкъумылэм и къэуатри къеӀэт.
Тхыгъэхэр
Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Миянмэ
Миянмэ (Республикэ Зэгуэтхэр Миянмэ, бирм. ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Нейпиидо.
Хыкхъуэ (Псэушъхьа)
Хыкхъуэ (лат-бз.: Delphinus delphis, ур-бз: Дельфин-белобочка) — шэрыпӀ, хы псоушъхьахэм ящыщ.
АплъэпӀкъыр
Хыкхъуэм икӀыбыр фӀыцӀу иэ гъуабджу щыт, иныбэр - хужьыфу. Ибгъу лъэныкъуэхэм гъуэжьыхум къыщыкӀэдзауэ псыфэ хъууэ тет ирикӀуу. Я фэр здэпсо шӀыпӀэхэм елъытауэ зэшъхьащыкӀыфыну. Я фэр зэр зэшъхьащыкӀым шъхьакӀэ, хыкхъуэхэр нэхъ къуэлэнхэм ящыщ я фэмкӀэ, адрей шэрыпӀ хы псоушъхьахэм ялъытамэ.
Я кӀыхьагъыр м. 2, 4 носыр, я хьалъагъыр кг. 60 къыщыкӀэдзауэ 75 носыр.
Здэпсохэр
Хыкхъуэр дуней океаным тэнкӀи щопсоу, ауэ инэхъыбэм тропикхэмрэ, абыхэм нэхъ я гъунэгъу лъэныкъуэхэмрэ. Лъэныкъуэ здыхэсхэр я нэхъыбэм джыжьу зэбгырыдзауэ, зэрмыпхауэ щытхэ. Я нэхъиныр Хы Курытымрэ, Хы ФӀыцӀэмрэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Атлантик океаным, абы пэмыкӀыу иджыри къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм Шъэху океаным.
Шэныр
Хыкъуу хъуам хуэд ишхыр бжьэжъей. Нэхъ псынкӀыу ерсхэм ящыщ, кхъухьхэр щыкӀуэкӀэ ягъунэм щыджэгу. Адрейхэми хуэду гупу зэхэтхэ, я хабзэкӀэ зэрыӀыгъу, гупхэр миным нэсыфыну. Гъэмахуэм зэхокӀхэри гуп цӀыкӀу-цӀыкӀу зэбгырокӀ, здызэхэтхэм зэдоӀапыкъу, шъхьщожхэ. Зэр кӀэлъыплъахэмкӀэ зы хыкхъуэр уӀагъэ хъуамэ адрей игупым хэтхэр дэӀапыкъурэ псым къыдрахьейт, жьы ишэн шъхьакӀэ.
Хыкхъуэм икъэхъукӀэр сэхьатытӀым нэсыфыну. КӀапэр япэ иту къохъухэ, имытхьалэн шъхьакӀэ. Къэхъуа яужкӀэ анэм дрехьейр, чырым япереуэ жь ишэфын шъхьакӀэ. АнэкӀэр щылъхуэм идежь адей гупыи хэт хыкхъуэхэр мэхъумэ, къытемыуэн шъхьакӀэ шъакӀуэ псэушъхьа нэхъ ин гуэрэ. Чырыр илъэсищ хуэдизкӀэ анэм дэкӀыгъу, зы илъэсыр быдзышэм кӀэсу.
КиноПоиск
«КиноПоиск» — кинемотогрофым теухуауэ урысыбзэ интернет-проект. Сайтым илъщ филмхэм, сериалхэм, актерхэм, режиссорхэм сытхэм ятеухуауэ информациэ. Социал хъым и зэфӀэкӀхэр иӀэщ. Ахэм нэмыщӀ сайтым кином и сытхуэдэ гъэзапӀэм теухуауи махуэ къэс хъыбэрыщӀэхэр къралъхьэхэр, кино екӀуэкӀхэм ахъшэ къыщӀаххэм ятеухуауи анализхэр ящӀ.
2014 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм сайтым цӀыхуу регистрациэ зыщӀахэм я бжыгъэр милуанищым щӀигъуащ.
2013 гъэм и жэпуэгъуэ мазэ хъухъу сайтым и 60% Ӏыхьэр ООО «Кинопоиск» иӀыгъыу, адрей 40% абы и дэзыӀыгъыгъуэ фрэндж компаниэ AlloCiné ӀэщӀэлъу щытащ. Жэпэуэгъуэм и 15-м сайтыр къищэхуащ Яндекс компаниэм.
Сайтым и щытыкӀэр
Сайтым уегъэлъагъу кинохэм, сериалхэм, мултхэм икӀи абыхэм епха киноиндустриэм и лэжьакӀуэхэм ятеухуаухэу информациэ зэмылӀэужыгъуэхэр. Сайтым и медиэбазэм хохьэхэр вагъуэхэм я сурытхэр, кино сериалхэм къыхэха кадрхэр, абы япха саундрекхэр, трейлерхэр икӀи нэгъуэщӀхэр
Зэрзэхэлъхэр: Сайтым иӀэ пычыгъуэхэр:
Сайтым и тхыдэ
Сайтыр яухуаущ 2003 гъэм и щакӀуэуэгъуэм и 7-м. Сайтыр зыухуауэ щытхэр Виталий Тацийрэ Дмитрий Сухановрэщ.
Рейтинг
2012 гъэм и гъатхэпэ мазэмкӀэ сайтым махуэ къэс 1,3 милуан цӀыхуу ихьэу щытащ.
Alexa Internet компаниэм къызэрибжамкӀэ сайтым дунейм 517 увыпӀэр (Урысейм 27 увыпӀэр) иӀыгъщ уеб-сайтхэм популарнагъкӀэ.
Гулъытэгъуэхъэр
Категориэ:Киносайтхэр
Хытхьарыкъуэ
Хы Тхьарыкъуэ, Хы тхьарыкъуэ (лат-бз.: Laridae, ур-бзэ: Чайка) — бзу, хы Ӏуфэхэм, псы Ӏуфэхэм щыпсоу. ЛъэпӀкъ 60 зэшъхьащокӀхэ.
АплъэпӀкъыр
Хы тхьарыкъуэм я нэхъыбэкӀэ лъэпӀкъу хъуари зэхьчхэ. Я пкъыр иныфӀу щыт, дамэ къуанчэ-кӀыхьху, пэ кӀыхь, быду, икӀэр тӀэкӀу егъэзыхауэ щыту, я лъэхъуамбэзэхуакухэр фэкӀэ зэгуэту ерсыным шъхьакӀэ.
Я инагъхэр см 25 - 81 носыр, я хьалагъыр г 100 - 2 кг носыр. ЛъэпӀкъым я нэхъ цӀыкӀур Larus minutus - ихьалъагъыр 100-150 г фӀэкӀкъым, нэхъ иныр Larus marinus - ихьалъагъыр км 2 фӀокӀыр. Нэхъыбэм я фэр хужьу иэ псыфэху щыт, шъхьашыгумрэ дамэхэмрэ фӀыцӀэ хэлъу. ИкӀыфэ-кӀагъымрэ кӀыфэшъхьамрэ зэшъхьащокӀыр, ишъхьамкӀэ нэхъ къуафӀцӀу щыт, кӀыфэ-кӀагъыр нэхъ хууэ. Псэушъхьа Ӏазэхэм зэрагугъэкӀэ ар бжъэжъейхэм къамышъэн шхьакӀэ бзур щышъакӀуэм идей.
Здэпсохэр
Дуней псом ишӀыпӀу хъуам хы тхьарыкъуэхэр щопсохэ. ЦӀыхур хэресамкӀэ, игугъэмкӀэ хы Ӏуфэм Ӏусхэ, ауэ бжыгъэ гупсэр къалэхэм дэтӀысхьахэ: свалкэхэм, скотобойняхэм, губгъуэхэм щопсоухэ Ӏус лъыхъу цӀыхум игъунэгъу. Апхуэду псынкӀыу цӀыхум игъунэгъу Ӏус зэригъуэтыфым шъхькӀэ хы тхьарыкъуэхэр бжъыгъэкӀэ нэхъыбэ хъуа дунейм. Ишъхъэрэ хым 30%, пэмыкӀы лъэныкъуэхэм 70% носыр бзухэм я Ӏусыр, бжъэжъей йэшъэ кхъухьхэм къалеяуэ яшхыр.
Ажэгъуэмэ
Ажэгъуэмэ — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.
Ди щӀыпӀэм къыщыкӀ ажэгъуэмэ лӀэужьыгъуэхэр щӀышылэм, мазаем, гъатхэпэмазэм къогъагъэхэ. Нэхъыбэу абыхэм уащыхуозэ хъупӀэ е мэкъуапӀэу къагъэсэбэп дыгъафӀэ джабэхэм. Я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ, лъэужьыгъуэ языныкъуэхэр адыгэ пщӀэфӀэгъуэхэм къагъэщхьэпэщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Хьарып Ӏэмирэт Зэгуэтхэр
Хьарып Ӏэмирэт Зэгуэтхэр (الإمارات العربية المتحدة) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Абу-Даби.
БзукӀэзэгуэх
БзукӀэзэгуэх — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
ЗекӀуэрейщ, кӀэ кӀагуэ занщӀэщ, хужьыфэщ, и дамэ кӀапэр фӀыцӀэщ, кӀэ зэгуих хуэдэу фӀыцӀэ кусэ къыдохьэ. Гъатхэм, уэгум уэрэд жиӀэу къыщехыжкӀэ и дамэхэри кӀэри зэгуэхауэ къотӀысыж.
Здэпсэухэр
Илъэсым тӀо къыреш. ШыщхьэӀум и кӀэхэм гуп цӀыкӀу-цӀыкӀуурэ зуагъуейхэурэ ипщэмкӀэ мэлъэтэж.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхупщщ: цӀывхэр, щыгъыныхьхэр, хъэндырабгъуэхэр. Бжьыхьэм мэракӀуэ яшх.
Майскэ
Майскэ (Майский) — Къэбэрдей-Балъкъэрым хэт къалэ (къалэщ 1955 гъэ лъандэрэ).
Джылу дэсыр — мин 26 558 (2013 гъэмкӀэ).
Беслъэнейхэр
Bеслъэнейхэр, Бэслъэнейхэр е Беснийхэр - къэбэрдейм щыпсэурэ адыгэ лъэпкъщ. Иджирей Тыркуемрэ Урысыемрэ щыпсэущ. Закъуэу Къонакъо унагъуэр абыхэм я пщы лъакӀощ. Лабэшхуэм иджабгъу Ӏуфэмрэ Урупрэ Таджэмшхуэмрэ я Ӏуфэхэмрэ щыпсэуащ. Я бзэр къуэкӀыпӀэ адыгэбзэм и лъэпкъщ.
1830-1850-гъэхэм Беслъэней къуажэхэм ящӀыпӀэхэр.
Джэдмышх (Ӏуащхьэ)
Джэдмышх (Гедмиш) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 963 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож Джэдмышх псыр.
Рафаэл Санти
Рафаэл Санти (Raffaello Santi, 1483 гъатхэпэ и 28 — 1520 мэлыжьыхьым и 6) — Урым лэчтхыгъакӀэ, график, архитекторэр.
Фаджэхъу
Фаджэхъу (Фаджако) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуэдзым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Мэзэхэ
Мэзэхэ (Мозеха) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 500 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Хьэбэз къуажэм и пащхьэ итщ, Балъкъыпс и ижьырабгъу лъэныкъуэмкӀэ.
ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ
ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Вэд лъэпкъыр
Ажэгъуэпщ
Ажэгъуэпщ — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Я тхьэмпэхэр хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ. Гъатхэм пасэу ажэгъуэпщым къэкӀын ирегъажьэ, купсэ къыдожри и щхьэмкӀэ гъэгъа закъуэ къыпедзэ
КъыздэкӀыр
Бгыщхьэм щыӀэ мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, мэзхэм деж къыщокӀщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Псыфэнд
Псыфэнд е псышъонт — шэрыпӀ псэущхьэщ, лапэтӀуа хьэкӀыгъуэм щыщщ, кхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэ къуэдзэ, псыфэнд лъэпкъщ. Иджырей зэманым щыщ лӀэужьыкъуэ закъуэщ псыфэнд лъэпкъэгъум щыщу дунейм къытенэжа.
Псыфэндыр псэущхьэ цӀэрыӀу щыт щхьэкӀэ, и псэукӀэ-дунейтетыкӀэр фӀыуэ гъуэнэхуауэ щыткъым. Абым хуэдэу, и псэукӀэр, шэныр, нэмыщӀ псэущхьэхэм генкӀэ зэрапыщӀар, Ӏэплъэпкъ щытыкӀэр мащӀэу щӀэныгъэкӀэ гъэпсауэ щытщ. НэхъыбэкӀэ ар къызхэкӀыр псыфэндхэм я щӀэлъыплъыныр гугъу зэрщытыращ, махуэм и нэхъыбэ зэманыр псым хэсу ягъакӀуэ. Абым хуэдуи иджыри къыздынэсым фӀыуэ къэгъэунэхуауэ щыткъым псыфэндым и эволуциэм и тхыдэр, дауэ щымытми, ящӀэщ зэман куэд дыдэ дэмыкӀауэ, эволуциэмкӀэ къэлъытамэ, Африкэм зэдэпсэуауэ щытащ псыфэнд лӀэужьыгъуэ зы бжьыгъэ. Иджыпсту Африкэм, псыфэндым щымыхъукӀэ, мащӀэу къэнэжауэ щопсэу зы лӀэужьыгъуэ, лъэпкъыгъуэ псыфэнджьейхэм ящыщу Choeropsis liberiensis
ШэнкӀэ псыфэндыр бзаджэ дыдэщ. Псыфэнд хъуитӀ щызэзауэм деж, и нэхъыбэм зыр хуокӀуадэр. ЦӀыхум щытеуэри куэдщ. Псыфэндыр Африкэм и псэущхьэ нэхъ щынагъуэ дыдэу щытщ, абым и ӀэщӀагъэу цӀыху нэхъыбэ хуокӀуадэ илъэс къэс, хьэщхэм, хывхэм, щомыщхэм яӀэщӀэкӀуадэм елъытамэ.
Теплъэр
Псыфэндыр и теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ. И пкъыр фэндышхуэ гъэпщам хуэдэу щытщ, лъэ кӀэщӀ гъумхэм тету. И лъакъуэхэр апхуэдизымкӀэ кӀэщӀщи, щызекӀуэм деж и ныбэр щӀым щилъэфыхь жыпӀэ хъунущ. И щхьэр иныжьщ, и бгъумкӀэ уӀуплъэмэ плӀимафэу щыту, и хьэлъагъкӀэ и Ӏэплъэпкъым и еплӀанэ Ӏыхьэ хуэдизщ, ч. 900 нэсу. Пэгъуанэхэр, нэхэр, тхьэкӀумэхэр, хуэӀэтауэ зэхуэзэху щытхэщ, абым папщӀэ псыфэндыр мэбауэ, маплъэ, мэдаӀуэ псым къыхэмыкӀыу, и щхьэшыгу къыхих къуэдеуэ. И пщэр кӀэщӀ дыдэщ, иӀэкъым жыпӀэ хъунэу. Нэхэр цӀыкӀущ, напӀэ Ӏувхэр я хъуреягъкӀэ къекӀуэкӀыу. И пэгъуанэхэр бгъуэщ, дэгъэзеяуэ щытху, быду зызэтрапӀэфӀ лыпцӀэ лъэш зэрахэлъым папщӀэ. ТхьэкӀумэхэр цӀыкӀущ, нэжэгужэщ. Псыфэнд псым хэсыр сыт щыгъуи и тхьэкӀумэхэр егъэджэгу гъудэ-бадзэхэр е бзухэр, и щхьэшыгум тетӀысхьэхэр триху.
Псыфэндым и нэӀур бгъуэщ, и гупӀэкӀэ Ӏув пащӀэхэр тету. Жьэбгъум и бгъуагъыр см 60-70 хуэдиз мэхъущ. И жьэр гу лъытыгъуэу ину зэтрехыфыр, градус 150 хуэдизу. И лъапэхэм лъпхъуамбиплӀу япытщ, псори лъабжьэ теплъу иуху. Лъэпхъуамбэ зэхуакухэм фэ ядэтщ, есыным къыдэӀэпыкъу. ЩӀым е псыпцӀэм тету псэущхьэм къыщикӀухьым деж, и лъэхъуамбэхэр зэгуокӀри я зэхуакум дэт фэр зэщӀэкӀаш, абым папщӀэ и лъэм фӀыуэ тетщ, ятӀэгъуэм хэмыфахъуэу. И кӀэр кӀэщӀщ, теплъэ зэхуэмызагъэ иӀэу, и къыхэкӀыпӀэм деж хъуреуэ, кӀапэм деж хуэкӀурэ пӀащӀэ хъууэ, апхуэдэ кӀэр къедзэщхьэпэщ и вэнвейр зэбгыридзыным папщӀэ, абым мыхьэнэ хэлъщ нэмыщӀ псыфэндхэм зыкъаригъэщӀэным щхьэкӀэ.
Инагъыр
Псыфэндыр иджырей псэущхьэ щыӀэхэм я нэхъ индыдэхэм ящыщщ. Псэущхьэ т. 3 къэзышэч кудщ къахэкӀыр, къэӀуохугъуэ бжыгъи щыӀэщ псэущхьэ зи хьэлъагъхэр т. 4,5 щӀыгъу. Нэхъ хьэлъэдыдэу щытахэм я хъыбархэр заху щыткъым, згуэрэм къызэрыхэкӀымкӀэ ч. 4, 064 мэхъур, нэмыщӀхэм къызэрыхэкӀыр ч. 4, 500 . Псыфэндым и лъэгагъыр м 1, 65 носщ. Псэущхьэ зэфӀэувам и кӀыхьагъыр м. 3 щӀогъур, м. 5,4 щынэси щыӀэщ. КӀэм и кӀыхьагъыр см 56. ЗэрыхъумкӀэ псыфэндыр пэбжьэхужым поуэр и хьэлъагъкӀэ етӀуанэ пэмкӀэ, нэхъ хьэлъэдыдэ псэущхьу щыӀэхэм дунейм.
Bad Cat
Bad Cat (Kötü Kedi Şerafettin) — фантастикэ филм.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тырку
Сосрыкъуэ (Ӏуащхьэ)
Сосрыкъуэ (Тонау-Укешчентюбе) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 400 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псыжьей бжыгъэ, псори Балъкъыпс холъадэр.
Фэрз
Фэрз е Хуэрз (Фарс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 200 хуэдиз мэхъур.
Псым и цӀэжьу щытар Сосыркъуей
Петр Паул Рубенс
Петр Паул Рубенс (Pieter Paul Rubens, 1577 гъэмахуэпэм и 28, Зиген — 1640 вэнгъуэкӀэм и 30, Антверпен) — нидерлэндхэр и барокко лэчтхыгъакӀэ.
Губгъуэтхьэрыкъуэ
Губгъуэтхьэры́къуэ (, ур-бз.: Голубь) — тхьэрыкъуэ лъэпкъщ.
Зи теплъэр псоми фӀыуэ ящӀэ унэ тхьэрыкъуэхэмкӀэ. Адрей лӀэужьыгъуэхэм къагуокӀ и кӀэпкъыщхьэ хужьымрэ и дамэхэм ирекӀуэкӀыу хэлъ кусэ фӀыцӀэ тӀурытымрэкӀэ. Къэрал куэдым щопсэу.
Абгъуэр емыгугъуу зыхуедзыс мащӀэу кумбу. Щыкъуным хохьэ удз жылэ. Къаукъаз губгъуэтхьэрыкъуэхэр лъэтэжкъым, ауэ щыӀэпхъуэ къохъу. КъызэралъытэмкӀэ, мыращ унэ тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэ псори къызтрагъэхъукӀар.
Тхылъхэр
Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
ЦӀыжьдадэхэр
ЦӀыжьдадэхэр — цӀыжьдадэ лъэпкъым и лъэпкъэгъум къызэщӀиубыдэ лӀэужьыгъуэхэращ.
Дэнэ къэрали уащыпэщӀохуэ. Нэхъыщхьэу здэпсэухэр мэзщ. Абгъуауа иужькӀэ гуп цӀыкӀуурэ мэӀэпхъуэхэр.
Ӏусыр
Я Ӏусыр гъудэбадзэхэр, бэджхэр, жылэщ.
Хьаплъ
Хьаплъ (Хабль) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аущэджм хэлъадэу, Убын Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Хьэдрыхэ Лъагъуэ
Хьэдрыхэ Лъагъуэ (Восточный Кинжал) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 700 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэ, псори Бэхъсэным холъадэщ.
Иракъ
Иракъ (الجمهورية العراقية) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Багдад.
Категориэ:Иракъ
Санскрит
Санскри́т (дев-ри: संस्कृता वाच् «тхыбзэшъэкӀэбзэ») — Индиэм и пэсырей тхыбзэщӀэкӀэбзэ, щӀэнщапхъэ бэлыхь иӀу.
ШӀыпӀэ хиубыдэхэр
Индиэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэ еубыд, бгыкъ тхыбзэм щыщу, илъэс зы мин къыщыкӀэдзауэ ди лъ. япэ. Санскритыр зы лъэпкъ гуэрэм и бзэ хуэду къэлъытэгъуэ епт хъунукъым, ауэ зы щӀэнхабзэм и бзу бгъэув хъуну, уэркъ лъакъуэхэм нэхъ зэрамхьауэ антич зэманыгъуэм. ЩӀэнхабзэр и нэхъыбэкӀэ къызэрнэсар ди зэманыгъуэм индиэ дин хылъхэмкӀэ, алыджыбзэмрэ латиныбзэмрэ хуэду КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, санскритыр КъуэкӀыпӀэм къекӀуэлӀа зэманхэм щӀэнхабзэ зэпылъыгъуэхэм я бзэуэ хъуа щӀэныгъэлӀхэм, тхьэмадэхэм. Иджыпсту санскритыр Индиэм и официал бзэ тӀокӀитӀрэ тӀурэм я зэ бзэу щыт.
Адрей бзэхэмрэ щӀэнхабзэхэмрэ зэрхэхьар. Тхыпкъэр къыздагъэшъхьэпэр
Санскритыр куэду шъхьэпа Индиэ бзэхэм я зэфӀэувэкӀэмрэ (и нэхъыбу псалъэзэшэм), пэмыкӀ бзэхэми санскритымрэ буддэ щӀэнхабзэмрэ здынэса лъэныкъуэхэм.
Бзэхэм ящыщхэр:
Хатэпс
Хатэпс е Хадэпс (Хатыпс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псэкъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.
Санскрит
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Бзэхэр Категориэ:Санскрит
Амудэгу
Теплъэр
И лъэгагъыр см 20-60 хъу удз лӀэужьыгъуэщ. АмунэпцӀым и лъэпкъыгъуэщ. Ипкъ занщӀэу дэкӀейм цы теткъым,, и тхьэмпэхэр куууэ зэгуэбзащ, кӀы кӀыхь яӀэщ, амунэпцӀым и тхьэмпэм ещхьу. Гъэгъа хужьыфэхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ, удз щхьэкӀэм гъэмахуэм къыпедзэ. ШыщхьэӀу мазэм жылэхэр мэхъу, я теплъэкӀэ кӀыхьщ, я фэкӀэ гъуабжафэщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Нартанэ (Ӏуащхьэ)
Нартанэ (Нартия) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм псы жьгъей бжыгъэ къыщӀож.
Хьэбэз къедзыгъуэ
Хьэбэз къедзыгъуэ (ХӀабаз район, Хабезский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Хьэбэз къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 28, 047 (2009 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 565 км².
Синан-Архитектор
Синан-Архитектор е Мимар Синан (Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf, 1489 гъатхэпэм и 15, Агырнас — 1588 щӀышылэм и 6, Истамбыл) — Тыркум инженерэр, архитекторэр.
Мамышыкъуэ
Мамышыкъуэ — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 300 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Былым-къуажэм пэщытщ.
Ирлэнд
Ирлэнд (Éire, Ireland) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Дублин.
Категориэ:Ирлэнд
БзукӀэплъ
БзукӀэплъ — жыкъан лъэпкъ, бзукӀэплъ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ. Теплъэр зэмыфэгъу дахэщ. КӀэ плъыфыбзэр дэкъикъэ къэс еутхыпщӀ, апщыгъуэми мафӀэ бзий къыкӀэщӀих къыпщохъу. КӀэцӀыгъуэм хъум и щхьэмрэ тхыцӀэмрэ щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ, дамэхэр гъуабжэщ. КӀэр, бгъэгур, ныбэ щӀагъыр, джабэр плъыжь фӀейфэщ. Жьэгъур, хулъэр, нэхэм я къэухьымрэ жьэгъу щӀагъымрэ фӀыцӀэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъыщхьэу гъуабжэщ, кӀэр гъуэ-плъыфэщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
УэрэджыӀэрейщ — пщэдджыжьым жьы дыдэу (сэхьэтыр 2-3-м) адрей мэз бзухэм япэ къыщӀедзэри зыщиущэхужыр жэщыр хэкӀуэтауэщ.
Къэрал куэдым щыӀэщ, мэзхэм, жыг хадэхэм щопсэу. Къаукъаз бзукӀэплъхэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, мывэ зэтелъхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къинэмыщӀ щӀыпӀэхэм. Гъэм тӀо къыраш.
Тхылъхэр
Категориэ:БзукӀэплъхэр
Бзупагуэ
Бзупагуэ — бзупэгъум лъэпкъ, бзупагуэ лъэпкъыгъуэ.
ХъурылӀ (псы)
ХъурылӀ (Херота) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, ХъурылӀышхуэмрэ ХъурылӀжьыймрэ я зэхэлъэдапӀэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Бзупагуэ
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ пӀащэщ. Щхьэшыгур, кӀэр — фӀыцӀэщ, тхыцӀэр — къащхъуэ-щхъуэщ, кӀащхьэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ, щхьэбгъухэр, ныбэщӀагъыр — плъыфэщ. Анэм и теплъэм нэхъ щхъуэ-гъуэбжафэ къыщӀоуэ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъазым, Урысейм и уэздыгъей псей мэзхэм, Хъутейм, Японым нэгъуэщӀ хэкухэми.
Ӏусыр
Ӏусыр къэкӀыгъэщ: шыкӀуртӀымхэр, гулъхэр, тхьэпэ къыдэжагъащӀэхэр. Шырхэри зэрапӀыр аращ. ЩӀымахуэм жыжьэ мэӀэпхъуэ, апщыгъуэми къалэхэм, къуажэхэм я гъунэгъу жыг хадэхэм, паркхэм щалъагъу.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзупагуэхэр
БзулъэкӀыхь
БзулъэкӀыхь — псыкъуакъо лъэпкъ, бзулъэкӀыхь лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Дамэхэр, тхыцӀэр, пщэ, щхьэ щӀыбыр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, щӀагъыр хужьыфэщ. КӀэр кӀыхькъым, занщӀэуэ пыгъэшхъуам хуэдэщ. Пэ занщӀэ псыгъуэ, кӀыхь жанщ. Лъакъуэхэр икъукӀэ кӀыхьщ, плъыфэщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Мы бзур щыплъагъуну Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ Ӏэгъуэблагъуэхэм щыӀэ хыкъум Ӏуфэхэм, Тэрч и пэм деж. ЩӀымахуэр Хы Каспий и ипщэ лъэныкъуэхэм щизых къахокӀ. Дунейм и щӀыпӀэ бжыгъэм щопсэу. Абгъуэхэр гуп-гупурэ ящӀ. Ар хъумэным йогугъхэу. ЦӀыху ялъагъумэ полъатэри, гум техуэгъуей гоу, хьэбанэ макъым ещхь ирагъэщӀэкӀ. Абгъуэм и гъунэгъу хъуамэ хьилагъэкӀэ зэрыпыӀуишынум пылъщ, елъэшауэ, дамэхэр къыдэмыбзафэ хуэдэ зищӀу. ЩӀыкӀуэкӀэ гузавэкъым, лъэбакъуэ къэси лъакъуэхэр лъагэу дреӀэтей. ФокӀадэм и япэ тхьэмахуэм бзулъэкӀыхьхэр мэлъэтэж.
Бибэрс Натхъо
Натхъо Бибэрс (ביברס נאתכו Bibras Natkho, 1988 щӀышылэм и 18), адыгэ футболист Исраэл Кфар Камэ чылэм щыш, шэджагу Урысейэм футбол Рубин Казаным хату. япэрэм Натхъор Исраэл Хапоэл Тел-Авивым фэджэгогъ. 2010 гъэм хэхьагъ Рубин Казанэм илъэсиплӀы фэшъкӀэ.
Хъопс (Адэгум)
Хъопс (Хобза) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэмм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Къэбэрдей Адыгэбзэ
Къэбэрдеибзэ йэ Къэбэрдей псалъэ (Къэбэртайбзэ, East Circassian, Кабардино-черкесский) — къэбэрдейхэмрэ, беслъэнейхэмрэ я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр.
Тхыпкъылъэр
Къэбэрдей хьэрыфылъэ
Категориэ:Абазэ-Адыгэбзэхэр Категориэ:Адыгэбзэр
Псыбгъунж
Псыбгъунж (Псыбгунж) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 500 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы ицӀэджэгъу.
Къэбэрдей пщыгъуэ
Къэбэрдей – Адыгэ Хэкум и зы пщыгъуэ. Ищхъэрэ Къаукъазым я нэхъ лъэщ пщыгъуэхэм щыщу щытащ.
Тхыдэ
ӀуэрыӀуатэм зэрыжиӀэмкӀэ Инал Нэху (Нэф) и дэӀэпыкъуэгъу Къэбардэ, иджырей Къэбэрдейм къэӀэпхъуауэ щытащ, Иналым емызэгъыу. Къэбардэ дунейм ехыжа нэужь, Иналым и къуэрылъхуххэр мы щӀыпӀэм къэӀэпхъуэри, Къэбэрдейр яугуэшащ (Къэбэрдеишхуэрэ, Джылахъстэнейрэ). Инал и къуэ нэхъыжь Тобылэ къилъхуащ Инэрмэс, Жанхъуэт, Минболэт.
Жыгзакъуэжь
Жыгзакъуэжь (Жигзакож) — Урысейм хиубыдэ Ингушейм и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 560 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы бжыгъэ жьгъейхэр.
Тэрч къедзыгъуэ
Тэрч къедзыгъуэ (Терский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Тэрч къалэ.
Джылу дэсыр — мин 51, 107 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 893,12 км².
Диего Веласкес
Диего Веласкес (Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, 1599 мэкъуауэгъуэм и 6, Севиджэ — 1660 щыщхьэӀуэ и 6, Мадрид) — Эспаниэм и лэчтхыгъакӀэ.
Тэрч (къалэ)
Тэрч (Терек) — Къэбэрдей-Балъкъэрым хиубыдэ къалэ. Тэрч къедзыгъуэм и къалащхьэ. 1967 гъэм щыщӀэдзауэ къалэцӀэ зэрехьэр.
ЩӀыпӀэ здэщыӀэр
Тэрч къалэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дыгъэкъуакӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ щыӀэщ, Тэрчыпсым и ижь лъэныкъуэмкӀэ зыщиухуауэ.
Къалэр республикэм и бгыгъазэ Ӏыхьэм деж тетщ. ЩӀылъэр захуэщ, ауэ дыгъэкъухьэпэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ зиӀэтурэ макӀуэ. Ику лъагагъыр 254 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Гъэмахуэр хуабэщ, температурэхэр +40°С нэс докӀуей, щӀымахуэр щӀыӀэ-тыӀэщ, температурэр зэзэмызэхэщ -10°С аткӀэ щехыр.
Къалэм гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзей иӀэщ.
Теухуауэ
Къалэр къыщаухуар 1876 гъэрауэ ябж, гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзейр лажьэн щыщӀрагъэдзам щыгъуэ. Станцэм и цӀэр пэмыжыжэу щыт Мэртэзей къуажэм и фэеплъу фӀащащ. Апщыгъуэм станцэм елэжь цӀыху тӀэкӀурат абы щыпсор. Ауэ хуэм-хуэмуурэ станцэм и хъуреягъ щӀадзащ унагъуэхэм я унэхэр абдежхэм щаухуурэ къетӀысэкӀын.
1920 гъэм Джылэхъстэнейм и унафэщӀхэм я зэхуэс щыӀащ. Зэхуэс нэужым абыхэм мурад ящӀащ стэнцэм къыбгъурыту къуажэщӀэ щаухуну. УнафэщӀхэр зэрызэгурыӀуамкӀэ къуажэщӀэр Джылэхъстэнейм къыхуэнэжа щӀыхэм и къалащхьэ хъун хуейт.
Япэу ахэр хуеят къуажэщӀэми Мэртэзей фӀащын, ауэ апщыгъуэм адыгэ къуажэхэм я цӀэхэр яхъуэжын щӀадзат, ахэм я пщхэм я цӀэ-унэцӀэхэр зэрызэрахьэм щхьэкӀи, къэралым къытеува советхэм хуадакъым абыхэм я гугъэхэр.
Къэрал зауэшхуэ зэманым щыгъуэ къалэ нэмыцэхэм мазиткӀэ яубыдауэ щтащ.
1967 гъэм Тэрч, къалэ статусыр хуагъэфэщащ.
Джылэ дэсхэр
ЦӀыхухъухэр — 8 758 цӀыхуу (45,7 %), цӀыхубзхэр — 10 412 цӀыхуу (54,3 %)
Дин
Къалэм мэжджытиплӀ дэтщ, ахэм щыщу щыр зэӀухахэщ, еплӀанэр ящӀын яух.
Хуэдз (псы)
Хуэдз е Фэдз е Хьэгъур (Ходзь) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ ТхьэкӀышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 90 хуэдиз мэхъур.
Тэрч (къалэ)
Экономикэр
Къалэм предприятие куэд дэтщ, ӀэнатӀэ зэмылӀэужыгъуэ куэдхэр ягъэзащӀэхэу. Псом нэхъ къэрал псом нэхъ пщӀэ иӀэу дэтыр «Терек-алмаз» предприятиеращ.
ЕджапӀэхэр
Къалэм еджапӀэ куэд иӀэщ, апхуэдэу абы курыт еджапӀиплӀ, зы лицей, зы училищэ, нэхъыщӀэ еджапӀитӀ дэтхэщ. Ахэм нэмыщӀ зы интернат-еджапӀи дэтщ.
Фенербахьче С.К.
Фенербахьче – истамбылым хэт тырку профеционел футбол гуп.
Республикэ Калифорниэ
Республикэ Калифорниэ — Ишхъэрэ Америкэм щыӀауэ щта къэрал. АШЗ-ым къиӀэпхъукӀахэм 1846 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 14-м къэрал щхьэхуиту забжыжауэ щытащ. Къэралыр ауэ мазэ нэхъ мащӀэщ зэрыщыӀар. Бадзэуэгъуэм и 9-м ар АШЗ-м хыхьащ. Къэралыр щхьэхуитыху абы иджыри иреджэу щтащ Мыщэ ныпым и республикэу.
Тхыдэ
1846 гъэм, нэкъыгъэм и 13-м АШЗ-рэ Мексикэрэ зэзэуэн щӀадзащ. Калифорниэм щыпсэу американхэм абы теухуауэ зыри ямыщӀэу, я щӀыпӀэ капитаным и унафэкӀэ зыкъаӀэтри, Мекикэм и Ишхъэрэ Калифорниэм и комендантыр тутнакъым ирадзэри, щхьэхуит къэрал Республикэ Калифорниэу загъэлъэпӀащ, Сономэ къалэр я къэлащхьэ ящӀри.
Республикэм и президенту хахащ Уиллиам Ид. Ар махуэ 25-кӀэ республикэм и пэщтыхьу щытащ.
Бадзэуэгъуэм и 7-м, Калифорниэ Ӏуфэм американэ кхъухьыдзэр къитӀысыкӀри АШЗ-р Мексикэм зэрезэуар, республикэм жэраӀуэ щтащ. МахуитӀ дэкӀа иуж, бадзэуэгъуэм и 9-м зыкъызыӀэтахэм мурад ящӀащ республикэр якъутэжу, АШЗ-м хэхьэнухэу. АШЗ-м дэщӀыуи Мексикэм езэуэну.
Республикэм и ныпу щтар иужкӀэ, Калифорниэ АШЗ-м и зы штат хъуа иуж зэхъуэкӀа тӀэкӀу иӀэу штатм и ныпу ящӀыжауэ щтащ.
Литературэ
Категориэ:Калифорниэ Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм къэрал щыӀахэр Категориэ:Американэ-мексикэ зауэ
Мэзтхьэрыкъуэф
Мэзтхьэрыкъуэф — илъэс куэдкӀэ къэкӀ, лъабжьэжь зиӀэ къэкӀыгъэщ.
Теплъэр
Тхьэмпэ, къудамэ зытемыт и пкъыр гъатхэм пасу (гъатхэпэмазэм) щӀым къыхокӀри см 10-20-кӀэ докӀей, см 2-2,5-рэ зи инагъ щхьэ гъуэжь къещӀ. Жылэхэр псынщӀэу мэхъури полъэлъыж, пкъыри мэгъуэлэж. Абы иужкӀэ кӀы кӀыхь зиӀэ тхьэмпэ хъурей инхэр къыдедз. Тхьэмпэ щӀагъым цы щабэ цӀыкӀу тетщ, и гущӀыӀур цӀафтэщ. Удзым и тхьэмпэ щӀыӀум гъатхэ, гъэмахуэ жэщхэм, пщэдджыжьыпэхэм уэсэпсыр Ӏуву тохьэ, тхьэмпэщӀагъыр зэрыгъущу къонэ.
КъыздэкӀыр
Удзыр къыщокӀ псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Хущхъуэу къагъэсэбэп. Бжьэхэм гъэгъахэм фо къыхах.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ислэнд
Ислэнд (Ísland) — ишъхъэрэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Рейкиявик.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Ислэнд
Бгыху
Бгыху (Аккаясырт) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 400 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож ЕкӀэпцӀэкъуэцӀыкӀу, Къутатеикъуэпс.
Энди Уорхол
Энди Уорхол (Andy Warhol, Andrej Varhola, 1928 шыщхьэӀуэ и 6, Питсбург — 1987 щӀышылэм и 22, Ниу-Йорк) — америкэм лэчтхыгъакӀэ, продюсерэр, дизайнерэр, усакӀэхэр.
Хъопс
Хъопс (Хоста) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Тхьэрыкъуэхэр
Тхьэрыкъуэхэр — къуалэбзу лъэпкъыгъуэ, тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщщ.
ЦӀыжьдадэ
ЦӀыжьдадэ — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Тхьэрыкъуэхэр
ФӀэщыгъэм къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ зыбжанэ. Мэзхэм, губгъуэхэм, хьэблэхэм бжыгъэу уащыпэщӀохуэ. ПщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ унэм щыӀыгъщ.