cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тхьэрыкъуэхэр
Цы Ӏув ятетщ; пэ, пщэ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, ауэ дамэ кӀыхь-папцӀэхэщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, задэу заӀэтыф. Ӏусыр къанэ щымыӀэу къэкӀыгъэщ — нэхъыбэу жылэ, пхъэщхьэмыщхэ, мэракӀуэхэкӀ. Я хулъэр лъэщщ, зызужьащ, «шэ» ещӀыр, шырхэр ирагъашхэу. Абгъуэ щащӀ жыг къудамэхэм, къырхэм, нэпкъхэм, зэзэмызи — гъуэхэм, жыг гъуанэхэм. Бжьыхьэ-щӀымахуэ зэманым гупышхуэхэурэ зэрыӀыгщ. Я пэр псым къыхамыхыу, дырамгъэзейуэ йофэхэр.
ЦӀыжьдадэ
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуэжь-удзыфэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжьщ. Бгъэм, кӀэ щӀагъым нэсу, кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. Щхьэщыгур, пщэбгъухэр, жьэгъур, хулъащхьэр фӀыцӀэ-лыдщ, щӀыхуфэ къыщэуэу. Щхьэбгъухэр хужьщ. И лъэпкъым я нэхъ пӀащэхэм ящыщщ.
Андэгурэ
Андэгурэ — гъитӀкӀэ е нэхъыбэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Тхьэрыкъуэхэр
ЩӀэнхабзэм и къэлъытыгъуэр
Къуалэбзум и адыгэ фӀэщыгъэр «Тхьэм и лӀыкӀуэ (къуэ)» жэуэ къыбгурыӀуэ хъунщ. Апхуэдэ лъытыгъуэ тхьэрыкъуэм иратыр чристэн динми.
ЦӀыжьдадэ
Здэпсэухэр
Нэхъыбэр щогъуалъхьэ жыгуӀухэм я абгъуэ, кӀэпхъхэм я гъуэ бгынэжахэм.
Андэгурэ
КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, бгыщхьэхэм къыщокӀ.
Тхьэрыкъуэхэр
ЩӀэнхабзэм и къэлъытыгъуэр
Нарт ӀуэрыӀуатэхэми я деж хышхуэ щӀагъым щыпсэу зэшыпхъуищыр «Тхьэрыкъуафэхэр ятелъу» псэгъу ящӀыным и лъыхъуакӀуэ Нарт Хэкужьым лъэтэрейхэт я дыщэ жыгым махуэм къыпыкӀэ мыӀэрысэ телъыджэ закъуэр ядыгъуу, абыкӀэри нарт щауэхэм гу зылъырагъэтэн ягугъэу
ЦӀыжьдадэ
Ӏусыр
ЦӀыжьдадэхэм мыхьэмышх ящӀкъым — Ӏусым хохьэ хьэпӀацӀэхэр, гъудэбадзэхэр, жылэ, мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ.
Андэгурэ
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Андэгурэпкъыр, гъэгъахэр къыпимыдзэ щӀыкӀэ, адыгэхэм, абазэхэм, къэрэшейхэм, балъкъэрхэм яукъэбзурэ яшх, коротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ. Адыгэхэм андэгурэпкъыр хущхъуэу, маркуэхэр ирагъэкӀуэду, къагъэщхьэпэ.
Тхьэрыкъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 50-рэ зэщӀеубыдэр, ахэр:
ЦӀыжьдадэ
Тхылъхэр
Категориэ:ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр
Андэгурэ
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Щэмэз (псы)
Щэмэз (Цемез) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Адэжынэшхуэ
Адэжынэшхуэ — мэзджэд лъэпкъщ.
Грознэ
Грознэ (Соьлжа ГӀала, Грозный) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Шэшэн Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ.
Адэжынэшхуэ
Щопсэу Къаукъаз ЩӀыбым, Каспий ипщэм, Хы ФӀыцӀэ лъэныкъуэхэм къыщыщӀэдзауэ Афган Гималай къущхьэхэм я ипщэ щӀыпӀэхэм нэсу — чыцэ, удз зэщӀэкӀахэм, псыпцӀэхэм, хыкъум Ӏуфэхэм я къэмылылъэхэм, бжьэхуц, гъавэ зыщащӀэ хьэсэхэм, уеблэмэ санэху хадэхэм, жыг хадэхэми.
И теплъэкӀэ адэжынэм хуэдизынущ, и инагъыр см. 37-рэ хуэдиз мэхъу кӀыхьагъыр, къишэчыр г. 400-500 хуэдизщ. И фэр мэзджэдхэм я нэхъыбэм хуэдуи къуэлэну щытщ, и щӀыфэ гъуабжэм гъуэжьыфэ кусэ-ӀэпапӀэхэр хэлъу.
ЛӀэужъыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзипщӀу зэхокӀыр:
Грознэ
И инагъыр — 324 км². Джылу дэсыр — 277 414 (2013 гъэм)
Гулъытэхэр
Категориэ:Шэшэным и къалэхэр Категориэ:Шэшэн Республикэ
Бзупэгъум лъэпкъыр
Бзупэгъум лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэ лъэпкъщ, лӀэужьыгъуи 120-рэ фӀэкӀыу къызэщӀиубыду.
Пхъэзадэ
Пхъэзадэ (Ольховка) — Урысейм хэт Ставропол крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартсанэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Бзупэгъум лъэпкъыр
Теплъэр
ЛӀэужьыгъу хъуари псори пэгъумхэщ, быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей пщагуэхэщ, зэмыфэгъухэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэхуэдэкъым.
Здэпсэухэр
Бзупэгъумхэр здэмыпсэу щӀыпӀэ гъуэтыгъуейщ. Урысейм щогъуалъхьэ лӀэужьыгъуэ 33-рэ.
Абгъуэ щащӀ мэз зэхэпхъахэм, тундрэм, губгъуэхэм, къумхэм, бгыхэм, цӀыху псэупӀэ Ӏэгъуэблагъуэхэм. Къаукъаз бзупэгъумхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр щӀыпӀэ хуабэхэм ирах.
Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ, гъавэхэкӀ.
Тхылъхэр
Категориэ:Унэбзу хэкӀыгъуэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Андэгурэдэгу
Андэгурэдэгу — зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Къудамэ зы бжанэу зызыгуэш и пкъыр см 50-100-кӀэ докӀейри и щхьэкӀэм къапщӀииплӀ зиӀэ гъэгъа гъуэжь цӀыкӀухэр (накъыгъэм-мэкъуауэгъуэм къыщегъэжьауэ бжыхьэ хъухукӀэ) къыпедзэ. КъэкӀыгъэм нэхъ и щхьэмкӀэ къыщыдидз тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, и кум тетхэр хуэхъурей щыкӀэщ, ищӀагъымкӀэ къыдидзхэр нэхъ инщ, лэдэх куэду яӀэщ, тхьэмпэхэм псоми кӀы япытщ. Жылэ хъурей мм 1-2 нэхъ зи мыинагъыр гъэмахуэм и кӀэм мэхъу.
КъыздэкӀыр
Зэран хъууэ губгъуэхэм, хадэхэм, гъуогубгъухэм къыщокӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъэгъахэм бжыхьэм фо къыпах. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ, и жылэхэм дагъэ зэрыщӀэтым щхьэкӀэ.
Тэхъутэмыкъуае къедзыгъуэ
Тэхъутэмыкъуае къедзыгъуэ (Тахтамукайский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Тэхъутэмыкъуей къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 66, 331 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 440 км².
Нартсанэ (псы)
Нартсанэ (Берёзовая) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
ЦӀыжьдадэжьэгъуху
Panurus biarmicus russicus MHNT.ZOO.2010.11.180.9.jpg щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Щхьэщыгур къащхъуафэ-щхъуэщ, тхыцӀэр гъуэжьыфэщ е гъуафэщ, жьэгъубгъухэм цы кӀыхь Ӏэрамэ фӀыцӀэ цӀыкӀухэр тетщ, жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужьщ, джабэхэм плъыфэ фагъуэ къащӀоуэ, кӀэ щӀагъыр фӀыцэщ.
Здэпсэур
Щопсэу Еуропэм, Азиэм ику, ипщэ, къухьэпӀэ лъэныкъуэхэм, Къауъказым Тэрчыпэм, апхуэдэуи Маныч-Гудило хыкъумым и Ӏуфэхэм. Къаукъазым и щӀэдзапӀэм, абы и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм щыкуэдщ.
ЦӀыцӀэ
ЦӀыцӀэ (Цица) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Мардым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Адэжынэ
Адэжы́нэ — джэдтеплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ, мэзджэд лъэпкъым щыщщ. Жыг щыпытӀысхьэр зэзэмызэ дыдэщ.
Френк Лойд Райт
Френк Лойд Райт (Frank Lloyd Wright, 1867 мэкъуауэгъуэм и 8, Ричленд-Сентер — 1959 мэлыжьыхьм и 9, Финикс) — америкэм и архитекторэр.
Адэжынэ
Щопсэу Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. И нэхъыбэм лъэтэжкъым, мэӀэпхъуэ. Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэу уэсыр здэбэм щыӀэхэр ипщэкӀэ къолъатэри щӀымахуэр щырах Ипщэ Украинэм, Къаукъазыкум, Курыт Азиэм.
Адрей джэдтеплъэхэм ялъытауэ адэжынэр нэхъ щымащӀэщ Къаукъазыкум. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, е 20 лӀэщӀыгъуэм и 50 гъэхэм ар и бжыгъэкӀэ къызэрыкӀуэу щытащ. ИджыкӀэ нэхъ здэплъагъур мэкъумэшымрэ Ӏэшымрэ здэкӀащхьэ къущхьэ лъапэхэрщ — мэкъупӀэхэм, хьэсэпкъхэм, чыцалъэхэм, псыхъуэхэм.
Ӏус нэхъыщхьэр: удз тхьэмпэ, жылэ, гъавэхэкӀ, хьэпщхупщ.
Хабзэм
«Адэжынэм и гъащӀэр Тхьэм уигъэгъэунэху» гъыбзэм къикӀыр: «шынагъуэ зэпымычым ухэмыкӀыу упсэу» жиӀэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Адэжынэхэр
Емынэкъуэпс
Емынэкъуэпс (Кабардинка) — Урысейм хэт Ставропол крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартсанэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Бзуплъыфэ
Бзуплъыфэ — бзупэгъум лъэпкъ, псысхуолӀэ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
И теплъэкӀи, щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи мыр хуабжу ещхьщ псысхуолӀэм, ауэ нэхъ пӀащэщ. Теплъэр плъыжьыфэщ: хъухэм я щхьэр, жьэгъур, пщэр, бгъэр плъыжьыбзэщ, дыжьыныфэ ӀэпапӀэ жьгъейхэр хэпхъауэ. ТхыцӀэри кӀэпкъри плъыжьщ гъуабжафэ мащӀэ къащӀэуэу. Къабзий пхъашэхэр, кӀэ къабзийхэр гъуабжэщ, цы гъунэхэр плъыфэу. Анэхэр нэхъ гъуабжэ-щхъуафэщ.
Здэпсэухэр
Мылъэтэжу щопсэу Къаукъазымрэ Ипщэ Азиэмрэ я бгылъэхэм. Щогъуалъхьэ къырхэм, мывалъэхэм я гъунэгъуу мэкъупӀэхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:ПсысхуолӀэхэр
БанэщӀэж
БанэщӀэ́ж — унэбзу хэкӀыгъуэщ, лъэпкъ щхьэху мэхъу.
Къаукъазым деж къызэрыкӀуэу къуалэбзущ, лъэтэжкъым. Щопсэу хамэ къэрал куэдым. Нэхъыбэу уаздыпэщӀэхуэр псыӀуфэ мэзхэр, мэз Ӏув здыдэт къуэ псыӀэхэращ.
БанэщӀэжыр къащӀэгъуейкъым. И кӀэ цӀыкӀур сытым щыгъуи исащ, и теплъэкӀэ гъуабжэ-морафэщ. Псэху имыщӀэу гъурц, нэмыщӀ къэкӀыгъэ Ӏув щӀагъым щызожэ. Хъухэр уэрэд жыӀэрейхэ.
БанэщӀэжхэм куэд яшх бэдж, цӀыв, хьэндырабгъуэ, нэхъ мащӀэу — къэкӀыгъэ жылэ, бжьыхьэм — мэракӀуэхэкӀ. Здэпсэу щӀыпӀэхэр хуабжьу зэрызэщхьэщыкӀым къыхэкӀыу, мы лӀэужьыгъуэм къуэдзэ 40-м нэс къегъэхъу.
Тхылъхэр
Категориэ:БанэщӀэжхэр
Креус
Къуапэ Креус (Cabo de Creus) — ныкъуэтӀыгуу щыту Эспаниэм и континетал Ӏыхьэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Пиреней ныкъуэтӀыгум и къуэкӀыпӀэ дыдэ къуапэ. Къуапэр хэтщ Эспаниэм и Кадакес муниципалитетым. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ ин къалэр — Фигерас.
Цацэ
Цацэ (Цице) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Пчыхьэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 43 хуэдиз мэхъур.
Шипраге
Шипраге (Šiprage) — Босниэрэ Герцеговинэрэм и шъхьэр.
Джылэр
Джылэр — 788 цӀыхухэр (2013).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Босниэрэ Герцеговинэрэ
КӀах Адыгэбзэ
КӀахыбзэ йэ КӀах псалъэ (West Circassian, Адыгейский язык) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм я бзэ.
Тхыпкъылъэр
КӀэмгуэй хьэрыфылъэ ( КӀах тхыбзэр зытет )
э [ă] макъ кӀэщӀыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэт "а"-мрэ "о"-мрэ щытемыгъэщӀапхъэм деж, абы ещхьу къеджэн хуейщ. Ипэм зэикӀ ирагъувэркъым. Ар псалъэм ипэм щигъэувапхъэм деи "а" ягъэув.
б [b] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэм хэт "б"-ми, инджылызыбзэм хэт "b"-ми ещхьщ.
г [ğ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар "г" "х"-м ещхьу къыщыппсэлъкӀэщ щыхъур. Хамэбзэ псалъэхэм [g] макъыр къыщегъэлъагъуэ.
гу [g°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэпсэлъын щхьа [g] макъым игъусэу [w] жыӀэн хуейщ.
гъ [γ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар шхын ехыпӀэ Ӏупхъуэр щыкӀэзызкӀэ къикӀ макъщ. Нэмыцэбзэмрэ францыбзэмрэ я R пхъашэм ещхьщ.
гъу [γ°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [γ]-рэ [w]-рэ, а [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэсӀам хуэдэу, зэщӀыгъуыу къэппсэлъымэ мэхъу.
дж [dž´] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [č´] макъым и къэхъукӀэу, ауэ жьгъыжьгъыу щыту аращ. Нэхъ захуэу тхын хъумэ, мыр "джь"-уэ тхын хуейт, сыту жыпӀэмэ, абазэбзэм хэт "дж"-р тӀэкӀу нэгъуэщӀщи (дыдейм ещхьыр абазэбзэ "джь"-ращ). Инджылызыбзэм хэт "j"-м къызэреджэри аращ.
дзу [dż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэбэрдеибзэм хэткъым. Зыхэтыр кӀахэбзэращ. Ар зыхэт псалъэ закъуэ-тӀакъуэхэм абы ипӀэ къэбэрдейм [v] жаӀэ. Мыр [d]-рэ [ż°]-рэ щызыгуэхьэкӀэ къэхъу макъщ. [ż°]-м и къэпсэлъыкӀэм иджыри сытепсэлъыхьынущ.
ж [ž] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэтым ещхьщ.
Ипшэ Ӏэсетиэ
Ипшэ Ӏэсетиэ (Республикæ Хуссар Ирыстон, სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა, Республика Южная Осетия) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Къуакъаз кӀыбагъым хэт. Къалэнэхъышъхьэ — Цхинвал.
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
е псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкӀэлъыкӀуэ къыщыкӀуэкӀэ [ja] къегъэлъагъуэ. Адрейхэм [e] макъыр къегъэлъагъуэ.
Ипшэ Ӏэсетиэ
Дунейпсо-дипломатиэмкӀэ и къэлъытэгъуэр
Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къзлъытэр Урысейрэ, Венесуелэрэ, Никарагуарэ, Наурурэ, абыхэм пэмыкӀыу Апхъазым — къэрал ныкъуэ къэлъытэгъу щытыр.
Джабэгъукъуэ
Джабэгъукъуэ — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 770 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Чэнж къуажэм ипэмыжыжэу щытщ.
Ипшэ Ӏэсетиэ
Дунейпсо-дипломатиэмкӀэ и къэлъытэгъуэр
ЛъЗ-м и хабзэкӀэ, де-юре Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Курджым хохьэ, абы и конституциэмкӀэ «Цхинвал куей» зицӀэ (ცხინვალის რეგიონი).
Хэкумэтхыр
Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Къаукъазышхуэ бгытхым и ехыпӀэм хэлъ. ШӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Климэтыр — курыт, шъышъылэм и шӀэӀэгъыр — 20 къыщыкӀэдзауэ −70 °C носыр, шышъхьэӀум и хуэбагъыр -+21 — 24 °C носыр.
Ипшэ Ӏэсетиэм и гъунапкъэхэр ишъхъэрэмкӀэ Урысейм Ӏохьэ, ипшъэмкӀэ Курджым. И шӀыпӀэм и инагъыр км² 3.900.
Тхыдэр
Урысейм Ӏэсетиэр Кучыку-Кайнарджий тхылъымкӀэ хуэкӀуауэ щыта 1774 гъэм, урыс тырку зауэм яуж. 1843 гъэм Ӏэсетиэ куей мэхъур.
1918 гъэм Ипшэ Ӏэсетиэр Совет Урысейм идежькӀэ еуэкӀа, хэхьэным шъхьэкӀэ, апкӀэнтӀэху Курджым къэрал шъхьэхуиту зытриӀуауэ. Ипшэ Ӏэсетиэр Курджым аннексиэ ишъыну щыхуэжьэм зауэшхуэ къыхэкӀа хъуа 1918—1920 гъэхэм.
1922 гъэм ССР Курджейм хэту Ипшэ Ӏэсетиэ автоном куей мэхъур.
1989 шъакӀуэгъуэм и 10 Ипшэ Ӏэсетиэм и джылэ депутатхэм я Хасэм унафэ къадагъэкӀ автоном куейр республикэ хъууэ ССР Курджейм хэту. Езы курджы парламентым абым пэуву унафэ къыдегъэкӀ ишъхъэрэ осетиэ автономыр Ӏуахыну.
1990—1991 гъэхэм Курджымрэ Ипшэ Ӏэсетиэмрэ зауэ къахокӀыр Дъыгъэмыс тхылъкӀэ яужым зэфӀэкӀауэ. 1991 гъэм щыкӀэдзауэ Ипшэ Ӏэсетиэр де-факто къэрал шъхьэхуиту щыта, ауэ дунейм и къэрал зым къымылъытауэ шъхьэхуиту. 2008 гъэм шышъхьэӀум Курджым и къэрал ӀэнатӀэм Ипшъэ Осетиэр къэрукӀэ трихын мурад ешъыр, Урысейр а зауэм зэрхэхьэм шъхьэкӀэ республикэр къэнэфа.
Къэрал политикэ зэхэтыкӀэр
Ипшэ Ӏэсетиэр президентым и республику щытщ. Къэралым и тхьэмадэр хабзэ гъэзанкӀэр президентыра. Хабзэ къадэгъэкӀ ӀэнатӀэр парламентым иӀыгъ, депутат 33 зыхэтым.
Джылэр
Советым джылэбжыгъэ икӀэу ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 1989 гъэм, Ипшэ Ӏэсетиэм цӀыху дэсар мин 99. Абым я нэхъыбэр осетинхэ, пэмыкӀыу курджыхэр, урысхэр адрей лъэпкъхэр джоуэ. Дин зыпылъхэр — чыристэн.
АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр
Республикэр куеиплкӀэ мэгуэч — Дзау куей, Знаур куей, Ленингор куей, Цхинвал куей.
Цхинвалым щымыхъукӀэ кълэ статус зиӀэр хьэблэ Квайсара.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ипшъэ Осетиэ
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
ё адыгэбзэм хэткъым, ауэ урысыбзэм къыхэкӀа псалъэхэм хэтынкӀэ мэхъу.
Стоккснес
Стоккснес (Stokksnes) — Ислэндым и ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Къуапэм пэмыжыжэу иӀэщ фиорд Хорнафиордюр, абы и Ӏуфэм Ӏусщ къуапэм и нэхъу пэгъунэгъу дыдэ къалэ — Хёбн
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
жъ [ż] макъыр кӀахэбзэм къыщегъэлъагъуэ. Мыр [ž] макъыр [z] хуэдэу къэппсэлъымэ аращ щыхъур.
Стоккснес
ЩӀыӀэ зауэ лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэм деж 1955 гъэм тращӀыхьауэ щтащ американэ зауэ базэ, сэлэту 200 тесхэу. Иджырей зэманым ар ящӀыжащ радиолокационнэ станциэ «Расиаурстобнюн». Къуапэм деж тетщ къаблэнэ.
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
жъу [ż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыри зыхэтыр кӀахэбзэращ. ЗэрыжысӀащи мыбы ипӀэкӀэ къэбэрдеибзэм [v] къокӀуэ. Мы макъыр [w] бгъэзууэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу.
з [z] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэми инджылызыбзэми хэт [z]-м хуэдэщ.
Абу Нувас
Абу Нувас ал-Хасан бен Хани ал-Хаками (أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي, VIII лъэхъынэм, Ахваз — 810) — хьэрып усакӀэхэ.
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
и псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкӀэлъыкӀуэ къыщыкӀуэкӀэ [jı] къегъэлъагъуэ (псалъэм папщӀэ, ибэ [j́ıba], щӀэин [ś'ajın]). Адрейхэм [i] макъыр къегъэлъагъуэ (псалъэм папщӀэ, зыри [zıri]).
й [j] макъыр къегъэлъагъуэ.
к [k] макъыр къегъэлъагъуэ. [kh]-уэ жыпӀи хъунущ, сыту жыпӀмэ, [k]-р [h]-м хэхьэж хуэдэу къапсэлъыри. Псалъэ закъуэтӀакъуэмрэ хамэбзэ псалъэхэмрэ фӀэкӀа хэткъым.
ку [k°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [k]-рэ [w]-рэ щызэгухьэкӀэ хъу макъщ; нэхъ ищхьэкӀэ [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэтӀам хуэдэу мыри къапсэлъ.
кхъ [q] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [q']-р [x]-м хэхьэжу къэпсэлъын хуейщ. Зыхэтыр къэбэрдеибзэмрэ беслъэнеибзэращ, ауэ шапсыгъыбзэмрэ бжьэдыгъубзэмрэ мыбы нэхъ ещхьу макъ къапсэлъ. Арщхьа абыхэм къ хьэрф фӀэкӀа къагъэсэбэпкъым.
къ и нэхъыбэм [q'] макъыр къегъэлъагъуэ, ауэ [q] макъым нэхъ ещхьыу къапсэлъынкӀи мэхъу (п.п., шапсыгъхэмрэ бжьэдыгъухэмрэ). Мыр [g] макъым тӀэкӀу ещхьщ, ауэ джийм къокӀ, жьыр быударэ зэуэ къыщибгъэкӀкӀэ.
къу и нэхъыбэм [q°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар [q']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкӀэ къокӀ; [q']-р джийм къикӀыу, [w]-р ӀупэкӀэ щӀыбгъужыу.
кӀ е [č´'], е [k´'], иныкъуэхэм деи [k'] къегъэлъагъуэ. [č´'] макъыр [č´] хэкъузауэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу. Япэм абы ипӀэ къапсэлъыу щытар [k´'] макъыращ; ар [k´] макъыр хэкъузауэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу. Нобэ ар къэзыпсэлъхэр джылахъстэнейхэмрэ, хыӀуфэ шапсыгъхэмрэ, ӀэщӀыбым щыӀэ адыгэхэмрэщ. Мы хьэрфыр псалъэ закъуэтӀакъуэм [k']-уэ къыщапсэлъ (п.п., шкӀэ, ткӀий, ӀэшкӀэ).
кӀу [k°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыр [k']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъым мэхъу.
Мэзхъурей
Мэзхъурей (Машгурей) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 850 хуэдиз мэхъу. Жэмтхьэлэ къуажэм и пащхьэ итщ Ӏуащхьэр.
КӀах Адыгэбзэ
Тхыпкъылъэр
лъ [ł] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыри къыщыппсэлъкӀэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфӀанэхэм я лъащӀэм нэмысыпэу кӀэрыкъузэн хуейщ, ауэ жьы къипгъэкӀыр бгъэвуунукъым.
лӀ [ł'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [ł]-м ещхьщ, ауэ къыщыппсэлъкӀэ джийми макъ къигъэӀукӀын хуейщ. КъэпсэлъыкӀэу 2 иӀэщ.
м [m]
н [n]
о Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм [o] къыщегъэлъагъуэ, Адыгэ Республикэм [wă] къыщегъэлъагъуэ (хамэбзэ псалъэхэм нэмыщӀ). Къэбэрдеибзэм хэт [o]-р е [ă]-м къыхокӀ (п.п., сощӀэ / сэшӀэ), е [aw]-м къыхокӀ (п.п., дотэ / даутэ).
п [p].
р [r]
с [s]
т
у [w]
х
I [?] макъыр къегъэлъагъуэ (едэӀуэн). Мы макъыр [q'] макъым ещхьу къапсэлъ, икӀи а макъым къыхокӀ, е, нэгъуэщӀыу жыпӀэмэ, мы макъым ипӀэкӀэ япэм [q'] къапсэлъыу щытауэ жыпӀэ хъунущ. Нобэ къыздэсым адыгэм [?] макъым ипӀэ [q'] къэзыпсэлъ яхэтщ, псалъэм папщӀэ, убыххэм, хьэкӀувхэм. Мы макъыр зыхэт адыгэ псалъэхэм хуэзэ адзыгъэ псалъэхэм мыбы ипӀэ къакӀуэр [q'] макъыращ (п.п., ад. Ӏэзэ - адз. aq'aza). Адыгэми адзыгъэми я сабийхэм псалъэкӀэ зыщырагъащӀэм деж [q'] къапсэлъыу щӀадзэн ипэ [?] къапсэлъ. ИкӀи, нэхъ ищхьэкӀэ зэрыстхащи, [q'] макъыр [?] макъым хуокӀуэ (п.п., къэбэрдей адыгэхэм "-къым" суффиксым ипӀэ "-Ӏым" къапсэлъ). Мы макъым и къэпсэлъыкӀэр гурыгъэӀуэгъуейщ, ауэ урысыбзэ, тыркубзэ е нэмыщӀыбзэхэм макъ зешэхэм ипэ и нэхъыбэм итщ мыр. НыгъуэщӀыу жыпӀэмэ, мы макъыр къэпсэлъын щхьэкӀэ макъ зешэ гуэр жьыр къыумыгъэкӀыу быубыдарэ зэуэ къигъэӀукӀын хуейщ.
Ӏу [?°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [?] макъымрэ [w] макъымрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкӀэ къокӀ. НыгъуэщӀу жыпӀэмэ, джиймкӀэ [?] къыбогъэкӀ, ар къыщикӀ дыдэми ӀупэкӀэ [w] къыбопсэлъ.
Категориэ:Абазэ-Адыгэбзэхэр
Андыз
Андыз — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ.
НэмыщӀ цӀэхэр
Адыгэбзэм мы удзым цӀэ бжыгъэ зэрехьэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр м 2-2,5-м нос. ЗанщӀэу докӀей, пкъым гъэгъа щхьэ гъуэжь зыбжанэ къыпедзэ мэкъуауэгъуэм-бадзэуэгъуэм. Лъабжьэжь гъум ещӀ. И тхьэмпэхэр инщ, кӀыхьщ. ИщӀагъ тхьэмпэхэр нэхъ инщ ищхьэмкӀэ тетхэм нэхърэ. Андыз жылэхэр бжыхьэм мэхъу зэхьфиран, дыгъэгъазэ жылэм ещхьщ.
КъыздэкӀыр
Андызыр къыщокӀ мэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, мэзыбгъухэм, псынащхьэхэм, къуэхэм. Ищхьэрэ Къаукъазым и бгыжьэгъухэм куэду ущрохьэлӀэ.
Чыужьыпс
Чыужьыпс (Чвижепсе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Мдзымтэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ажэшхуэтхым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 21 хуэдиз мэхъур.
Абдзах
Абдзах — Адыгэ Хэкум и зы щӀыпэщ, абдзах лъакъуэр здэпсэуа.
Хэкумэтхыр
Абдзахыр Адыгэ Хэкум и курыкупсым итт, ипщэмкӀэ и гъунапкъэхэр абазэхэмрэ убыххэмрэ я щӀыпӀэхэм Ӏухьу, къухьэпӀэмкӀэ — Шапсыгъым; ищхъэрэмкӀэ — Бжьэдыгъу, КӀэмгуей пщыгъуэхэм; къуэкӀыпӀэм — Беслъэней пщыгъуэм. ЩӀыпӀэм и нэхъыбэр бгылъэт, мэз Ӏувхэр къыщыкӀыу, псы ежэхкӀэ бэгъуауэ, абыхэм я нэхъыщхьэхэр: Щхьэгуащэ, Пщыхьэ, ПкӀащ, Псейкъуэпс. Ӏуащхьэ нэхъ лъагэу щӀыпӀэм хэтхэр: Аулъ — м. 1, 845; Ошъутен — м. 2, 804; Фыщт — м. 2, 867; Ӏэбэгъу — м. 2, 689; ЧӀыгъушъ — м. 3, 238.
Бгыкъэщ
Бгыкъэ́щ — унэбзу хьэкӀыгъуэм, бзупэгъум лъэпкъым хохьэ.
Нэхъ къуалэбзу жьгъей дыдэхэм ящыщ. Нэхъыбэхэм щыплъагъур къалэтыхьущ. Я теплъэкӀэ къэщӀэгъуейкъым — натӀэр, щхьэщыгум щыщи къиубыду, хулъэр, бгъэгур, кӀащхьэр мамкъутыфэ къыщӀэуэу плъыжьщ, и жьэгъум ӀупщӀу къыхощ ӀэпапӀэ фӀыцӀэ, тхыцӀэр гуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэсу. Анэхэмрэ лъэтэн щӀэздзагъащӀэхэмрэ я щхьэщыгуращ плъыжьыр, адреймкӀэ я теплъэм тэхуфэ къобэкӀ.
И хэкӀыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэ куэдым яхуэдэу бгыкъащхьэр щогъуалъхьэ чыцэр нэхъ здэӀув, бгылъэ щӀыпӀэхэм, нэхъыбэу дзэл, пхъэхуей, жыг мылъагэхэм ягъунэгъуу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхуэхэм. ЩӀымахуэм Къаукъазым къолъатэ. КӀырум и гъунэгъу дыдэщ
Тхылъхэр
Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр
ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ жьгъейхэщ, я кӀыхьагъыр см. 10-17, къашэч г. 7-23. ЦӀыжьдадэхэр пэ кӀэщӀхэщ, кӀагуэхэщ лъакъуэ гъум лъэщхэщ, лъэхъуамбэ быдэ, лъэбжьанэ лъэщ гъэшахэр яфӀэту. Цы щабэ Ӏув ятетщ. Я теплъэри псэукӀэри хуабжьу зэщхьщ.
ПсэукӀэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым тӀо къраш, зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 4-16 носыр. Здэгъуалъхьэ хабзэр абгъуэ зэхуэщӀахэращ.
Здэпсэухэр
Куэду щопсэу Еуразиэмрэ Африкэмрэ, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм къанэмыщӀауэ, ауэ щӀымахуэм мэӀэпхъуэхэр.
ТӀуапсы
ТӀуапсы (Туапсе) — Урысыйм Краснодар къэралым хэт къалэ, ТӀуапсей куейм икъалэ Ӏаташъхьа.
Бзупщэху
Бзупщэху — жьыкъан лъэпкъым щыщщ.
ТӀуапсы
Джылу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).
Бзупщэху
Теплъэр
НыбэщӀагъыр, натӀэр, пщэщӀыбыр, кӀащхьэр, дамэхэм — ӀэпапӀэ хужь хэлъщ. Пщэм, жьэгъум хуэзанщӀэу, Ӏэлъыным хуэдэу хужь хъурей къырокӀуэ. Анэмрэ хъумрэ я теплъэкӀэ гу лъыптэу зэщхьэщокӀ.
ТӀуапсы
Хы ФӀыцӀэм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Ӏуфэм иде Ӏулъ Къаукъаз Ӏуашъхьашхуэшэм я лъабжъэм, ТӀуапсэ ипсыхъуэм.
Бзупщэху
Здэпсэухэр
Щопсэу, щогъуалъхьэ Къаукъазым, а бы и щӀыб къуршхэм, къущхьэхъу мэзхэм. Къаукъазыкум — Къэбэрдей-Балъкъэрым, Тебэрды, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, мылъэтэжу щопсэу, ауэ и бжыгъэкӀэ мащӀэщ. Ипщэ, Курыт Еуропэм къыщизышхэм щӀымахуэр КъухьэпӀэ Африкэм щрах. Щогъуалъхьэхэ жыг гъуанэхэм, жыгыуӀухэм абгъуэ папщӀэу къыраудахэм.
ТӀуапсы
Къалэ нэхъ игъунэгъухэр: Краснодар, Щачэ ( ур-бз. Сочи ), Псыфаб ( ур-бз. Горячий Ключ ), Хъулъыжъый ( ур-бз. Геленджик ), Хъыдыжъы ( ур-бз. Хадыженск ).
Бзупщэху
Ӏусыр
Ӏусыр зэщымыщщ. Нэхъыбэу цӀыв хупс, псом хуэмыдэу мэшбэвым ейхэр, бадзэ, щыгъыныхь, бэджхэр.
ТӀуапсы
Джылэр
Джылу дэсамрэ дэсымрэ гъэхэмкӀэ
Лъэпкъ нэхъыбу дэсхэр - урысрэ ермэлыхэмрэ; адыгэ ( шапсыгъ ), алыдж.
Шыкъэ
Шыкъэ е Шыкхъэ (Чекон) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Лъэпщ и Уадэ УапӀэ
Лъэпщ и Уадэ УапӀэ (Кузнец) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 430 хуэдиз мэхъу. Нижний Акъбаш къуажэм ипэмыжыжэу Тэрчытхым хэт Ӏуащхьэщ.
Бгъэгуплъ
Бгъэгуплъ — Ӏуфэбзу лӀэужьыгъуэ мыинщ.
Рабий Ӏус-сани
Раби́й Ӏус-са́ни (ربيع الثاني — рабий етӀуанэ) ерэ  Рабиий Ӏул-ахир (ربيع الآخر — рабий кӀэух) — муслъым махуэгъэпсыи и еплӀанэ мазэ.
Бгъэгуплъ
ТхыцӀэр гъуабжафэщ, фӀыцӀэ кусэхэр хэлъу. Ныбэ щӀагъыр улъиягъафэщ, и кум хужь хэлъу, кӀэ щӀагъыр хужьщ. Пэр мащӀэу гъэшащ. Хъури анэри зэщхьщ.
Рабий Ӏус-сани
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам мазэхэр
Бгъэгуплъ
Бгъэгуплъхэр емышыж лъэтакӀуэхэщ. Урысейм и Ищхьэрэ Жыжьэм щогъуалъхьэ, щӀымахуэр щырах тропик къэралхэм.
ЩылъэтэжкӀэ Къаукъазым и псыежэх Ӏуфэхэм куэду уащыпэщӀохуэ.
Тхылъхэр
Категориэ:БзупэкӀыхьхэр
ЩӀыгупс
ЩӀыгупс е ЧӀыкупс (Чекупс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Джэзаир
Джэзаир Джылэр Демократ Республикэ (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, Бэр-бз. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Алджазаир.
ХадэкӀырыкъ
Теплъэр
Жьэгъур фӀыцӀэ-щхъуэщ, хулъащхьэм ӀэпапӀэ гъуэжь иӀэщ, бгъэм зэпекӀуэкӀыу щхъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэ хэлъщ, ныбэ гъуэжьыфэм щхъуэмчӀыфэ кусэкӀэ къыгуигъэщхьэхукӀыу. Щхьэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу. ТхыцӀэкум щхъуэмчыфэ кусэхэр хэлъщ и нэзхэр щхъуафэу.
Здэпсэур
Еуропэм и къухьэпӀэ, ипщэ лъэныкъуэхэм щопсэу, Африкэм и ищхъэрэм. Молэмусэ Хьэжмурат зэритхымкӀэ, хадэкӀырыкъхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым мылъэтэжу, бэгъуауэ бгылъапэхэм щопсэу.
Бзуудзыфэ
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым гъунэжу щыӀэщ мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм. Лъэтэжкъым. Ди хэгъуэгухэм бзуудзыфэр зэгуэгъу мэхъур гъатхэпэ мазэм и етӀуанэ Ӏыхьэм къыщыщӀэдзауэ. Апщыгъуэми анэхэм абгъуэ ухуэн яублэ щӀыгум пэмыжыжьэу жыг (нэхъыбэу псей) къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм. ХьэӀулэщӀ бзу лӀэужьыгъуэ псоми яхуэдэу шырхэр тхьэмахуитӀ хуэдизкӀэ абгъуэм исщ, анэми хъуми зэдагъашхэу. Абгъуэр къагъэна иужь зы тхьэмахуэкӀэ фӀыуэ лъэтэф хъуа шырхэм езыр-езыру псэун яублэ, анэр етӀуанэу мэкӀэцӀыж.
Ӏусыр
Я Ӏусыр лӀэужьыгъуитӀу зэхэтщ, гъэмахуэм — цӀыв хэкӀыгъуэ, хъумпӀэцӀэдж, нэмыщӀ, гъэмахуэкӀэмрэ бжыхьэмрэ — мэракӀуэхэкӀ, къэкӀыгъэ жылэ.
Тхылъхэр
Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Махачкъалэ
Махачкъалэ (Махачкала, МахӀачхъала, МахӀачкъала,Анжи, Мягьячгъала,, Анжикъала, Магьачкъала, МахӀачкъала, Анжи, Маһачгала (Mahaçqala))  — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ.
И инагъыр — 468 км². Джылу дэсыр — 576 194 (2013 гъэм).
Къарс хы Ӏуфэм Ӏутщ. Щаухуар 1844 гъэращ.
Гулъытэхэр
Категориэ:Дагъыстэным и къалэхэр Категориэ:Дагъыстэн
ЩӀыбый
ЩӀыбый е ЧӀыбый (Чибий) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэмм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 33 хуэдиз мэхъур.
БзуупцӀэ
БзуупцӀэ — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Хъум я теплъэр зэрыщыту фӀыцӀэщ, я пэхэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, я жэгъум хужьыфэ къыщӀэуэу.. Дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 11, 2-14, 6.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Хуабжьу зэрысакъым папщӀэ гъуэлъхьэгъуэ-къишыгъуэм къэлъагъугъуейщ, ауэ нэщхъеягъуэ мащӀэ къызыщӀэуэ и уэрэдымкӀэ здэщыӀэр къыбэщӀэ. ЩӀымахуэм уеблэмэ къалэ урамхэми щыболъагъу. Къэрал куэдым щопсэу. Къаукъазым щыбэгъуащ. Я зы ныкъуэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ мэзхэм, жыг хадэхэм, гъурцхэм щӀыгум деж, е мылъагу пхъэлъэдакъащхьэхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Къазахъыбзэ
Къазахъыбзэ (қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, qazaq tili) — Къазахъстэнм и бзэ нэхъыщхьэщ. Къазахъыбзэм Къазахъстэн ис къазахъэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ.
Бгъэнджэд
Бгъэнджэд — мэкъупӀэджэд лъэпкъщ.
Дамэ лъэныкъуэр — см. 10,2-12,4, къешэч г. 80-130. ТхыцӀащхьэр фӀыцӀэщ, гъуабжэ-гъуэжьыфэ кусэхэр, ӀэпапӀэхэр хэлъу. Пщэр, хулъэр, бгъащхьэр — щхъуэщ, джабэр гъуабжэщ, кусэ хужьхэр зэпырыкӀыу.
ЩыӀэщ Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэм къыщыщӀэдзауэ Сыбырым нэс. Къаукъазми ущыпэщӀохуэ. Апхуэдуи — КъуэхьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум. ЩӀымахуэр здигъакӀуэ щӀыпӀэхэм ящыщщ Каспий Хым и ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэр — Атрек, Мургаб псыхъуэхэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Бгъэнджэдхэр
Дежнев (къуапэ)
Дежнев (Мыс Дежнёва, эск. Тугнехалха) — Чукоткэ ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ, абы къыхэкӀыуи Урысейми Еуразиэ псоми и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ.
Хэкумэтх
Къуапэр щхьэхуэу къыгуэгъэщхьэхукӀа бгы массив щхьэзэхуэу щытщ. Абы и лъэгагъыр 740 метрэм нос, хы Ӏуфэм дежи зэуэ нол метрэм нэс йохуэх.
Къуапэр Беринг Ӏузэв Арктикэ хышхуэмрэ Щэху хышхуэмрэ зыпызыщӀэм и Ӏуфэм деж Ӏулъщ. А Ӏузэвыми Еуразиэмрэ Америкэмрэ зэхэгъэкӀа ещӀ. Къуапэ Дежневым щыщӀэдзауэ Америкэм и къуапэ Уелс-Принцым нэс 85 километрэ фӀэкӀ дэлъкъым.
Климатыр — субарктикэу щытщ. Ишхъэрэ полар хъурейр къуапэм зэрыпэгъунэгъум щхьа, щӀыпӀэр щӀыӀэу щытщ илъэс псом. Гъэмахуэм температурэр +8°С нэс докӀуей, щӀымахуэм ар -40°С аткӀэ йохуэхуж.
Тхыдэ
Япэ урыс экспедициэр къуапэм къыщынэсар 1648 гъэращ. А экспедициэм урыс плъыхьакӀуэ Семен Дежнев и щхьэгъэрыту щытащ. Абы къыхэкӀыуи, зэман дэкӀа иуж, Урысейм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр абы и фэеплъу къуапэ Дежнев фӀащауэ щытащ.
Ауэ а экспедициэм теухуауэ а лъэхъэнэм куэд ящӀауэ зэрыщымытам щхьа, абыхэм теухуауэ дахэу зыми ящӀэтыкъым. Абы къыхэкӀыу щӀыпӀэр япэ къиплъыхьауэ ялъытауэ щытащ Даниэм щыщ плъыхьакӀуэ Витус Беринг.
XVIII лъэхъэнэ хъуху, къуапэу зэреджэу щытар Чукоткэ пэ ерэ Ӏэмалыншэ пэт. 1778 гъэм инджылыз хыерс къуапэм щыблэкӀым щыгъуэ, абы фӀищауэ щытащ КъуэкӀыпӀэ къуапэ.
1879 гъэм шуэц полар плъыхьакӀуэ Адолф Эрик Норднешолд япэу Атлантикэм къикӀыу Щэху хышхуэм кӀуауэ щытащ, къуапэм къекӀуэкӀыу. Апщыгъуэм абыи елъытащ къуапэм Дежнев цӀэр фӀащыжым зэры нэхъыфӀыр. 1898 гъэм къуапэм а цӀэр УРысей хэкумэтх зэхуэсым трибыдэжауэ щытащ, а къуапэр зэрызэӀуахырэ илъэс 250 зэрыкӀуам къыхэкӀыу.
Иджы къуапэм деж Дежнев и фэеплъу, монумент ягъувауэ тетщ.
Жылэ
Къуапэм пэгъунэгъуу зы къуажэ закъуэ Уелен фӀэкӀ иӀэкъым. Абы нэмыщӀ къуапэ Ӏуфэм деж хыфӀадзэжа тӀысыпӀэ куэд Ӏутщ джейр-ещэхэм къэгъэунэхъуауэ щытауэ.
1958 гъэм къуапэм деж Ӏус къуажэхэр ӀуагъэтӀысыкӀауэ щытащ, америкэ гъунэгъэм пэгъунэгъуу зэрыщылъхэм щхьа.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр Категориэ:Урысейм и къуапэхэр Категориэ:Чукоткэ аутономнэ куей и хэкумэтх
ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь
ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь — цӀыжьдадэкӀэкӀыхь лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Здэпсэур
Ищхъэрэ Къаукъазым гъунэжу щопсэу, щыӀэщ Еуропэм, Анадолейм, Къажэрейм, Сыбырым, нэмыщӀ щӀыпӀэхэми. Абгъуэ щӀын яублэ гъатхэпэ-мэлыжьыхьым ипэм. Зэрыхабзэщи ар щащӀ пхъэхуейм, нэхъ мащӀэу дзэлым, жыгейм е чыцэ лъагэхэм. Чыцэ Ӏувым деж абгъуэр щӀым пэжыжэщ, м. 1,5-3, мэзым м. 7-10-кӀэ къудамэ гъумхэм я зэгуэкӀыпӀэм.
Абгъуэ щӀыгъуэр
Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 10-12. Абгъуэм тесщ махуэ 12-13. Шырхэр ягъашхэ махуэ 15-16. Къаукъазым деж цӀыжьдадэкӀэкӀыхьхэр мэкъуауэгъуэм етӀуанэу мэгъуэлъхьэж. Япэ къишыгъуэ быныр абгъуэм къилъэта нэуж зэщӀыгъуу гъатхэм нэгъунэ мэзым Ӏэпхъэурэ щопсэу.
Бгъэнджэдасмыдж
Урысейм, нэгъуэщӀ къэралхэм я щӀыпӀэ куэдым уащыхозэ; Къаукъазым — и ищхъэрэ лъэныкъуэм, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм я гъунэгъуу; щӀымахуэм — Азиэм и Ипщэ, КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм.
ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь
Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщхэр, абыхэм я джэдыкӀэ, хупс, хьэндырабгъуэ жьгъейхэм я щыгъыныхьхэр.
БзуупцӀэбгъэгуху
БзуупцӀэбгъэгуху — бзугъуабжэ лъэпкъэгъум щыщщ.
Теплъэр
Хъум и теплъэр гъуабжэ-гъуафэщ, хулъащхьэм кусэ хужь ирокӀуэкӀ. Анэм и теплъэм нэхъ хужьыфэ къыщӀоуэ.
Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэм бэуэ ущрохьэлӀэ Къаукъазым, Карпатхэм, КъухьэпӀэ Тыркумэным я бгылъэ мэзхэм. КъанэмыкӀауэ — Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым. Мэлъэтэжхэр. Ди хэгъуэгум щӀымахуэр изыхи къахокӀ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Албаниэ
Хэкумэтхыр
Албаниэр Еуропэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт, Балкан хы тӀыгуныкъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм иту.
Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ — КъушъхьафӀыцӀэм, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Косовом, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Македониэм, ипшъээ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Алыджым.
Ишъхъэрэ-къуэхьэпэмкӀэ Адреатикэ хым и Ӏуфэм Ӏохьэ, ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Ионикэ хым и Ӏуфэм.
Къэралым и шӀыпӀэм и нэхъыбэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, хы Ӏуфэм и гъунэхэра губгъу щытыр, нэхъыбаӀом псыпцӀу.
Хьэйуар субтропик хыкурытыгъу щыт. Гъэмахуэр кӀыхьу, гъушъэ, шӀымахуэр кӀэкӀыу хуэшъабэ. Температурэ курытыр макъуэуэгъуэм 24—25 °C, шӀычылэм 8—9 °C. Къушъхьэ лъэныкъуэхэм хьэйуар континентал-курытым нэхъ хокӀуэ, температурэр нэхъ шӀыӀэ уэи нэхъыбу къохыр.
Албаниэм и псыхэм я нэхъыбэр Адреатикэ хым холъадэхэ, абыхэм ящыщу псы нэхъ инхэр: Дрин, Мати, Шкумбини, Семани, Виоса.
Тхыдэр
Антикым щыкӀэдзауэ иджырей Албаниэм и шӀыпэм албанхэр къызхэкӀа лъэпкъ илирийхэр иса. Къэралым и ипшъэ лъэныкъуэр Эпирам хэта.
Лъэхъэнэ курытхэм Урым империэр сызэгуэхум, Албаниэм и нэхъыбэ шӀыгухэр Визэнтиэм хокӀуэ. VI лъэхъэнэм и кӀэм щыкӀэдзауэ слоуан лъэпкъхэр зекӀуэ яшъурэ къэралым йохьэхэ. Яужым бжыгъэрэ къэрал бжыгъэхэм яубыд - венецианхэм, Эпир пэштыхьейм, Неаполитан пэштыхьейм, Сербиэ пэштыхьейм джоуэ. XIV лъэхъэнэм икум Албаниэм и шӀыпэпсор сербиэ пэштыхь Стефан Душаным еубыд.
1468 гъэм къэралыр Уэсмэн империэм иубыдын кӀедзэ, 1571 гъэм кэралыр псоуэ уэсмэнхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ.
1912 гъэм шъакӀуэгъуэм и 28-м, Влорым дежь къаӀоху къэралым и хуитыныгъэр. 1912-1913 гъэхэм Аустрэ-Венгрым, Британиэшхуэм, Джэрмэным, Урымым, Урысейм, Фрэнджым джоуэ, къэралым и аутономиэ къалъытэ, яужым и хуитыныгъэри Уэсмэным хэмытыжьу.
1939 гъэм мэлыжъыхьым и 7-м Урымым и дзэр Албаниэм йохьэри мэлыжъыхьым и 10-м къэӀохур аннексиэ и шӀыпӀэр ишъауэ. 1943 гъэм Мусолини трагъэкӀа яуж, Урымым капитулациэ ишъу къэӀухур, ауэ фокӀадэм и 10-м къэралым джэрмэныдзэр йохьэ. Хуитыныгъэм шъхьэкӀэ екӀуэкӀ зауэр хомурэ джылэ-демократ револуциэ мэхъур. 1944 шъакӀуэгъуэм и 29-м къэралыр хуит мэхъур.
1946 гъэм Албаниэ Джылэ Республикэ мэхъур
1985 гъэм Энвер Паша дунем ехыжьа яуж ӀэнатӀэм Ӏухьэр Рамиз Алия, Энверим и лъэжьыгъэмкӀэ ӀэнатӀашъхьэр игъэкӀуэн игугъэ, ауэ КъуэкӀыпӀэ Еуропэм и къэралхэм къэхъ зэхъуэкӀыгъуэхэм зэрахъуэкӀ Албаниэм и тотолитар щытыкӀэр АШЗ-мрэ еуропэ къэралхэмрэ я шъхэщытыгъуэкӀэ зы лъэныкъуэмкӀэ адрей лъэныкъуэкӀэ къэралым и джылэмкӀэ.
1992 гъэм Албаниэ Демократ Партиэ хокӀыр. Коммунистхэр хэмыкӀа щыхъум Албаниэм джылэр бжыгъу дэкӀын кӀадзэхэ Урымым куэчху. 1996 гъэм Демократ партиэм хэхыгъуэм манипулациэ Ӏэмэ ирегъэкӀуэкӀ парламентым нэхъыбаӀу хэкӀыным шъхьэкӀэ. 1997 гъэм къэралыр джылэ гузэвэгъуэхэм хохуэ гъэпцӀэгъуэ фирмэхэм я ахъчэ халъхьэхэр зэрафӀэкӀуэдам шъхьэкӀэ. А къэхъуахэм теухуауэ 1997 гъэм и хэхыгъуэхэм Социал партиэр хокӀыр. 2005 гъэм Демократ партиэм нэхъыбу пӀэхэр щылъысар парламентым
Джылэр
Джылу дэсым и бжыгъэр - 3,64 млн (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ). Къалэсэсу абыхэм - 47 %.
ЛъэпкъкӀэ - албанхэр 95%, алыджхэр 3% пэмыкӀхэр (валаххэр, цыджанхэр, сербхэр, македонхэр) 2%.
ДинкӀэ - мыслимэнхэр 70%, захуэ чыристэнхэр 20%, католикхэр 10%
Экономикэр
ИндустиэкӀэ зэфӀэмыува аграриэ къэралу щыт Албаниэр, Еуропэм и къэрал нэхъ тхьэмышкӀэдыдэхэм ящыщ.
ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $ 11,9 млрд. ($ 6,3 мин зы цӀыхум теху, 131 пӀэр дунем, Еуропэм етӀуану икӀэм хэт Босниэрэ Герцеговинэрэ дэкӀыгъу, а къэралитӀым яуж къинэр Молдавиэ къуэдейра). ТхьэмышкӀэгъуэм хэтыр 25 % къэралым и джылэм.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Албаниэм и шӀыпӀэр хэку 12-кӀэ мэгуэчыр, езы хэкухэри куей 36-кӀэ зэхокӀыжьхэ
Лаурсэн и Ӏуащхьэ
Лаурсэн и Ӏуащхьэ — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэ.
Шэхурадж
Шэхурадж (Чохрак) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъым хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 85 хуэдиз мэхъур.
ЦӀыжьдадэпэӀув лъэпкъыр
ЦӀыжьдадэпэӀув лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Теплъэр
Къуалэбзу жьгъейхэщ, я кӀыхьагъыр см. 13-18-щ, къашэч г. 8-17. Я цыр щабабзэ Ӏувщ. КӀэ зэтет кӀыхьхэщ, см. 6,5-11 хъууэ. Дамэ кӀэщӀ хъурейхэщ, лъэбжьанэ лъэщ яфӀэтщ. Я пэхэр Ӏув гъэпщащ.
Здэпсэухэр
Щопсэу мэзхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ чыцэхэм, къамылылъэ псыпцӀэхэм.
Ӏусыр
Ӏыс нэхъыщхьэр хьэпхупщхэр, гъудэбадзэхэр.
Лъэпкъыгъуэхэр
Мы лъэпкъым лъэпкъыгъущрэ лӀэужьыгъуэ 19-рэ.
Бгъэнджэдышхуэ
Бгъэнджэды́шхуэ — мэкъупӀэджэд лъэпкъым хохьэ.
Щопсэу Урысейм и КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Азиэм, Индонезиэм.
И теплъэкӀэ адрей бгъэнджэдхэм нэхърэ нэхъ инщ — натӀэ щыгум ӀэпапӀэ плъыжь иӀу тетщ, щхьэщӀыбыр, щыбыр, кӀэр, дамэхэр гъуабжу щытщ, и жьэгъур хужьщ, нэӀур, пщэм и гупэр, бгъэр гъуэплъыфэщ, ныбэ щӀагъым щыщӀэдзауэ и кӀэм нэс и цыр фӀыцӀэу макуэ, кусэ хужьхэр ирикуӀэу.
Урыс-адыгэ зауэ
Урыс Адыгэ зауэ (1763 — 1864 ) — зауэм и щӀэдзэгъу къалъытэр Мэздэгу быдапӀэр щыхалъхьа гъэращ 1763, Джылэхъстэнейм. Щиухар 1864 накъыгъэм и 21, Ӏаткъуаджэм деж.
Зауэм и щӀэдзэгъуэр, Къэбэрдейр Урысейм зэриубыдар
XVIII лӀэщӀыгъуэм и кум Урысей империэм и экспансиэр Къуакъазым носыр. Къаукъаз щӀыбагъым дэт къарууншэ пэштыхьейхэр (Картли Кахети, Имерети нэмыщӀхэр) Урысейм и ӀэнатӀэр къаштэ, ауэ Ӏуэхугъуэр зэӀуохьэр Урысеймрэ и щӀыпӀэ щӀэхэмрэ я зэхуакум Ищхьэрэ Къаукъазыр дэлъ мэхъур.
Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр
Къаукъазыр иубыдын Урысей империэм зэрщӀидзар Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ — Къэбэрдей, а лъэхъэнэм пщыгъуэм щӀыпӀэшхуэр иубыдырт. КъэбэрдеймкӀэ пхырыкӀырт гъуогу нэхъыщхьэхэр КъаукъазщӀыбагъым. Абым нэмыщӀыу Къэбэрдейм ӀэнатӀэшхуэ иӀэт нэмыщӀ къаукъаз лъэпкъхэм — абазэхэр, къэрэшейхэр, балъкъэрхэр, осетинхэр, ингушхэр, мышгычхэр къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэр къалъытэрт.
Урысей ӀэнатӀэгъуэм илъытэт Къэбэрдейр иубыду нэхъщхьэ гъуогу КъаукъазщӀыбагъым кӀуэр (къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэм щӀэттэр) езым зэригъэзэхуэн. Абым нэмыщӀыу Урысейм Къэбэрдейр щиубыдым деж: япэреуэ — Къаукъазыкур и ӀэнатӀэм щӀыхьэрт; етӀуанэу — къаукъаз лъэпкъхэм абымкӀэ и къэрур яригъэлъагъурт, нэхъыщхьэу ар зыхуигъэлъытэтэр Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм. Къэбэрдейр иубыда нэужь Къаукъазыр тӀууэ зэгуэкӀырт — КъухьэпӀэ Адыгэ хэку, Дагъыстэн жоуэ.
Мэздэгу къуэладжэр
1763 гъэм Мэздэгу къуэм деж, Джылэхъстэней пщыгъуэм Урысей ӀэнатӀэгъуэм быдапӀэ хелъхьэ, ар къэбэрдей пщыхэм ямычэнджэшу ещӀыр. БыдапӀэр хахыжыну лъэӀуэгъуэ пщыхэм щыратым Урысейм амалыншэу ищӀэн ар идакъым, абым пэмыщӀу нэхъыбэу быдапӀэм и дзэ зэщӀиубыдащ. Апхуэдэ Ӏуохугъуэ Урысейм щыригъэкӀуэкӀым Къэбэрдейр щӀэхуу зэ къэрууэ зэгуэхьащ, Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэ пщыгъуэхэми щыщ дзэхэри зауэхэм хэтыну къыкъуэкӀахэщ.
Зауэр зэрекӀуэкӀар
Урысей дзэзэшэхэм я нэхъыбэм зауэр «мафӀэкӀэ» ирагъэкӀуэкӀырт, губгъуэхэр (гъавэхэр) хаутэт, былымыр ирахурт хэкум. Къуажэхэм бжыгъэ ямыӀэу ягъэсырт. Урысей ӀэнатӀэгъуэм уэркъхэмрэ лъхукъуэлӀхэмрэ ныкъуэкъуэгъу хидзэрт Къэбэрдейм, кӀуэсэжьа лъхукъуэлӀхэр идеж иштэу, я пщы-уэркъхэм пэувэнэхэу къакӀигъастэу. Абым нэхъыбэу гъунэгъу лъэпкъхэр къигъэгугъа — Къэбэрдейм текӀуэмэ, и губгъуэ щӀыпӀэхэр яхуигуэшыну, къэбэрдей пщыхэм фӀэкӀа щыхь ямытыжынэу. Апхуэдэу щыхъум лъэпкъ бжыгэхэр зауэм хэмыхьэу Урысей и лъэныкъуэр яубыда хъуащ. Зауэр екӀуэкӀыху къэбэрдей къуажэу хъуар, Ӏуащхьитху щӀыпӀэм щыӀахэр хагъэкӀуэдащ, зауэм къелахэр Бэлъкъ щӀыбагъымкӀэ ягъэтӀысахэщ, щӀыпӀэ «хуит» хъуахэм быдапӀэ щӀэхэр халъхьа — Константиногорское (Псыхуабэ), 1801 гъэм Нартсанэ къуэм быдапӀэ Кислые воды (Нартсанэ) — абыхэм зэхуащырт къэбэрдейхэм щхьэкӀэ гъуогур Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм, Къэбэрдейр Адыгэ хэкум хэгъэкӀа хъуащ. Хьэлэч къыхэзылъхьэр абым нэмыщӀу къэбэрдей жылэм емынэ узыгъуэращ, зауэ екӀуэкӀым узыр нэхъри нэхъ псынщӀыу лъэпкъыр зэщӀигъащтэрт. ЗэрыхъуамкӀэ, Къэбэрдейм и жылэ мин 500 хъутэр мин 35 нэсащ.
Абым папщӀэ урыс дзэзэшэхэм гу лъытыгъуэ ящӀыр Къэбэрдейм фӀэгъэкӀа хузэфӀэмкӀыжьынэу и шуудзэ мин бжыгъэ хъутэмкӀэ урысей лъэныкъуэхэм теуэн. Ауэ лъэпкъым зэуэныр щигъэтакъым. Къумбалей и псыхъуэм (иджырей Ищхъэрэ Осетиэм) зауэшхуэ щекӀуэкӀащ, текӀуар а зауэм Урысейра. А лъэхъэнэм щыщщ адыгэ псалъэжьыр: Емынэм къелар Къумбалейм ихьа
Къущхьэ лъэныкъуэхэм хэта адыгэ къуажэхэр губгъуэмкӀэ ягъэтӀысын щӀадза, быдапӀэ кусэу ирагъэкӀуахэр хъумэным пылъхэт къэбэрдей жылэр къущхьэ лъэныкъуэмкӀэ пхырымкӀынэу (къущхьэхэр сыт щыгъуи лъэпкъым и быдапӀэу щытащ зауэхэми, абым папщӀэ урысей ӀэнэтӀэгъуэм зихъумэжырт). 1822 гъэм Къэбэрдей къэрууншэ хъуам Ермоловыр зекӀуэу хэхьа. Пщы-уэркъ бжыгъэхэм зауэ иратурэ Бэхъсэн къуэладжэмкӀэ икӀуэтыкӀахэ, яужым Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм икӀахэщ «Хьэжрэт Къэбэрдей» къуажэхэр халъхьауэ, абым нэмыщӀу бжыгъэхэр Мышгычейм хэтӀысхьахэщ.
Зауэр Къэбэрдейм зэриухар
Апхуэдэу, Къэбэрдейр илъэс 60-кӀэ Урысейм иубыда хъуащ. И щӀыпӀэм и ныкъуэм и ныкъуэращ къыхуэнэжьар, жылэ мин 500 хъутэм къелар мин 35-щ.
Джылэхъстэней щӀыпӀэ унэщӀам (иджырей Мышгычейм, Ингушейм, Осетиэм я губгъуэхэр) къущхьэхэм къыдагъэкӀыурэ мышгычхэмрэ ингушхэмрэ ягъэтӀысырт. Къэбэрдеишхуэм и щӀыпӀэ унэщӀахэм къущхьэм къыдагъэкӀа осетинхэм, къэрэшейхэм балъкъэр лъэпкъхэм яратырт.
Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр (Къэбэрдейр) Урысейм зэриубыдар 1774 гъэм, зы къэралым дуней псом псалъэ пимыдзэу империэм и зы лъэныкъуэу къалъытэу щӀадзащ, ауэ Адыгэ хэкум и КъухьапӀэ лъэныкъуэр Урысейм хэту къалъытэртэкъым.
Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэр
1829 гъэм, Урысей империэм дипломатиэ Ӏэзэгъуэхэр къигъэщхьэпэу Адыгэ хэкур «езым еуэ» дуней псо къэралхэм къахуеӀуохур.
Абым куэдрэ япэу Уэсмэн империэр бжыгъэрэ пылъащ Адыгэ хэкур и ӀэнатӀэгъуэм щӀигъэхьанэу, ар Кърым хъанейкӀи, мыслымэныгъэкӀи игъэзэнщӀэным пылъырт. Зауэу зэ нэхъ зэпэуватэкъым Адыхэ хэкумрэ тыркухэмрэ — уэсмэнхэм я кхъухьхэмкӀэ Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэм дзэ къыщыригъэкӀам, быдапӀэ ящӀыным папщӀэ. Дзэр щӀэху хэкӀуэда адыгэ шуудзэр зэ теуа яуж. Абым лъандэрэ къыщыщӀэдзауэ уэсмэн ӀэнатӀэгъуэр чэнджэшурэ Натхъуэдж пщыхэм пӀалъэ къаӀырахыр быдапӀэ ящӀыну Анапэрэ (Ӏэнапэ) Суджук калерэ (ЦӀэмэз). Ауэ, пцӀыгъэ ящӀамкӀэ, дунейпсом тыркухэм ябым яуж къаӀуохун щӀадзэр Адыгэ хэкур и ӀэнатӀэгъуэм щӀэту.
Тыркухэм я щӀыпӀэтхыпхъэхэм Адыгэ хэкур я къэралым хэту ятхт. Урысейм ар езым игу ирихьу апхуэду щыту къилъытэрт. Аргуэру урыс-тырку зауэм Урысейр текӀуа яуж Адрианопол тхылъыр къэралитӀым щӀатхэр, абым унафэ къыхэкӀымкӀэ Тыркум Адыгэ хэкур «ирет» мэхъур Урысейм, «гъащӀэпсом еуэ щытынэу». Апхуэдэу «Еуропэ псом и дипломатхэр къэгъэпцӀа хъуащ урысей ӀэщӀагъэмкӀэ».
Карл Маркс гу зэрилъытамкӀэ: Тыркум имыӀар дауэ иритыфа Урысейм Абыми итхт Урысейм ар фӀыуэ къызэргурыӀуэр: «Тыркуей пэштыхьыр Ӏэнапэм дэсыхукӀэрэ Урысейм тхылъ щӀитхащ адыгэ пщыхэм ящэхуэну хы Ӏуфэ къалэхэм». Тыркуей Ӏуохугъэхэр зэгъэзэхуэным щхьэкӀэ Истамбыл адыгэ тхьэмадэхэр макӀуэ. Тырку ӀэнатӀэгъуэм мыслымэн диныр къаштэу Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм щӀэхьэнэхэу адыгэхэм къажыраӀэр, ауэ тхьэмадэ кӀуахэм къажыраӀар зэкӀи къамылъытэу зызэпагъазэри хэкум къагъэзэжыр.
ДунейпсомкӀэ Урысейр хуит хъуауэ, къыгурыӀуэт Адрианопол тхылъыр зы хьэрф къуэдеуэ, адыгэхэм къамылъытэнур, и ӀэнатӀэгъуэм Адыгэ хэкур зауэ къуэдейкӀэ зэриубыдыфэнур.
1830 гъэм Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм Урысейм дзэ къэруушхуэхэр тредзэр. Адыгэхэм тхьэмадэ гуп ягъакӀуэр урыс дзэзэшэхэм ядеж чэнджэшэгъуэ. Абдежым урыс Ӏэтащхьэхэм къаӀуохур Адыгэ хэкур адыгэхэми ядэщӀыгъуу Урысейм ирита я нэхъыжьу ящхьэщыт тырку пэштыхьым. Тхылъ бжыгъэ яужым адыгэхэм ягъэкӀуа урыс пэштыхьхэм, къэрал бжыгъэхэм я ӀэнатӀэгъуэм ауэ абыхэм зауэр зыкӀи ягъэувэӀакъым.
Зауэр зэрекӀуэкӀар Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм
Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм урысей дзэзэшэхэм Къэбэрдейми хуэду «мафӀэкӀэ» зауэр ирагъэкӀуэкӀырт — губгъуэм гъавэхэр хаутыхьырт, былымыр ирахут жылэм гъаблэр хагъыхьэу. Къуажэхэр бжыгъэу ягъэсу, цӀыху дэмкӀыжыфыхэр яукӀыу. ЦӀэрыуӀэ а зауэм хъуар дзэзэшэ Зас Григорий, и быдапӀэ гъунэм бжыхь иригъэкӀуат бжыкӀ хэсахэм цӀыхущхьэхэр фӀэгъэтӀысхьауэ, мыхьэну абым хилъхьэтэр адыгэ жылэр игъэшынэным папщӀэ. Апхуэдэ Ӏуохугъуэр урыс пэштыхьым нэгъунэ игу темыхуэу хъуат. Апхуэдэ зауэкӀэм жылэр куэду хэкӀуадэрт ауэ урысыдзэм и Ӏэтащхьэм текӀуэныгъуэр къахуэкӀуэтэкъым.
Урысыдзэм щыщ гуп Адыгэ хэкум зекӀуэу хэхьэхэтэр кӀуэдт, къамыгъэзэжэу. Урыс пэштыхьхэм адыгэ лъэпкъ закъуэракъым хигъэкӀуадэтэр а зауэм, езым и дзэми бжыгъэ имыӀэу цӀыхухэр ихьт.
Хы Ӏуфэр блокадэм зэрхэхуар
Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэр блокадэ щӀыным папщӀэ Ӏэнапэм къыщыщӀэдзауэ Мдзымтэпэ нэс хы Ӏуфэ быдапӀэ кусэ ирагъэкӀуа.
Адыгэхэм бжыгъэрэ а быдапӀэхэр яубыдт, ауэ яужкӀэ урысхэм щӀэуэ трагъэзэжырт. Апхуэдэу, 1840 щӀышылэм и 19 адыгэхэм яубыдри, яужым зэхакъута быдапӀэ Лазаревскэр (ПсышӀопэ); гъатхэпэм и 12 — Велияминовскэр (ТӀуапсы); мэлыжьыхьым и 2 — Махайловскэр (Цопсын); мэлыжьыхьым и 17 — Николаевскэр; накъыгъэм и 6 — Навагинскэр (Щачэ). БыдапӀэ Михайловскэр адыгэхэм щаубыдым деж, урысыдзэм хэт щӀалэ Архип Осиповым гын здыщӀэлъ щӀыунэр къигъэуат. Абым папщӀэ быдапӀэ Михайловскэм (Цопсын) и цӀэр Архипо Осиповку зэрахъуэкӀащ.
Зауэр хым зэрекӀуэкӀар
Зауэр здекӀуэкӀтэр щӀы къуэдейратэкъым, хыми апхуэдэу дзэхэр зэпэщӀэувэрт. Пэсырей лъэхъэнэхэм щыщӀэдзауэ адыгэ лъакъуэ хы Ӏуфэм Ӏусхэтэр (шапсыгъхэр, натхъуэджхэр, убыххэр), азгъэхэр хым фӀыуэ зекӀуэхэрт. Страбон щыщӀэдзауэ хъыбархэр къынэса адыгэ-азгъэ лъакъуэхэр хым зекӀуэ зэрхэтхэр, лӀэщӀыгъуэ курытхэм а Ӏуохугъэр индыдэ хъуат.
Адыгэ кхъухьхэр инхэтэкъым, псынщӀэхэт; щӀэху бгъэпшкӀуфхэт. «Кхъухьхэм я лъащӀэр занщӀу щытт нэрыбгэ 18-20 ихуэу, абым нэмыщӀу кхъухь инхэри щыӀэт нэрыбгэ 40-80 ихуэу»
Зауэр зэрщӀидзэрэ адыгэхэм фӀыуэ къагъэсэбэпырт я кхъухьыдзэр. Урысей кхъухьышхуэхэр жьым пылъхэт зыкъэмынэу, хьэлъэхэт, щӀэху загъэзэфхэтэкъым, абым папщӀэ ар я тхьэсхъапӀэт адыгэ кхъухьхэм ягъэлъытамэ. Адыгэ кхъухьзекӀуэхэр нэрыбгэ 100-м фӀэкӀыу зэрысхэтэр ятеуэрт урыс кхъухьхэм, абым нэмыщӀыу кхъуафэ гупууи теуэ щащӀ хъут. Мазэншэ жэщхэм щэхуу хым хэхьэхэти я кхъухьхэмкӀэ урысхэм ятеуэхэрт. «Япэ щыкӀэ фочкӀэ плъакӀуэхэр траудырт, яужым теуэхэрт къамэкӀэ, сэшхуэкӀи я Ӏуохур щӀэху зэфӀагъэкӀырт.»
Хыбабыщхэр
Хыбабыщхэр — хыбабыщ лъэпкъым хиубыдэ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэхэщ, бабыщым е къазым хуэдизхэщ. ТеплъэкӀэ хъумрэ анэмрэ зэрзэщхьэщыкӀхэр и нэхъыбэм я инагъыращ (хъухэр нэхъ пӀащэщ). Я фэр куэдым фӀыцӀу щытщ, хужь Ӏыхьэхэр хэлъу е щӀыфэр псоуэ фӀыцӀэщ.
Здэпсэухэр
Дунейпсом уащыхуэзэнущ тропик, щӀыпӀэ курытхэм деж. Хы Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм, хыкъумхэм, псыпцӀэхэм ягъунэгъуу.
ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъэгъум лӀэужьыгъуэ 36 зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Хыбабыщ лъэпкъыр
Пиай
Пиай (Tanjung Piai) — Малаккэ ныкъуэтӀыгум и ипшэ кӀэух къуапэ, Еуразиэм и континентал Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Малайзиэм къэралым хейбыдэр, Сингапур и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 30 километрэкӀэ щылъу. Къуапэм гъэлъагъуэ монумент тетщ, пӀэр континентал Еуразиэм и ипшэ дыдэ пӀэр къигъэлъагъуэу икӀи хэкумэтх координатхэр тетхэжауэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр Категориэ:Малайзиэ и хэкумэтх
Гуащэ и Мывэ Зэтелъ
Гуащэ и Мывэ Зэтелъ (Бечасын) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я гъунапкъэм тет Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 300 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм асы бжыгъэ къыщӀож.
Хьэщомыщ
Хьэщомыщ е Къаплъэн — псэущхьэшх шэрыпӀхэм ящыщ джэдуушхуэщ, пантерэ лъэпкъым къахэкӀыу.
Мы лӀэужьыгъуэхэм ящыщхэм къахокӀ джэду лъэпкъым щыщ нэхъ индыдэ псэущхьэхэр. Хьэщомыщыр дунейм и нэхъ ин псэущхьэшххэм ящыщщ, япэ итхэр и инагъкӀэ мыщэхэращ (хужьымрэ гъуабжэмрэ). КъыхагъэкӀщ лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀ, абыхэм ящыщу XXI лӀэкӀыгъуэм къынэсар хы къуэдей, я бжыгъэр мин 4-6,5 фӀэмыкӀыу, абыхэм я нэхъыбэр бжыгъэкӀэ бенгал хьэщомыщыращ, зэщӀеубыдэр 40% лӀэужьыгъуэ псом и бжыгъэм.
Дунейпсом хъумэнхэм я тхылъым хатхащ XX лӀэщӀыгъуэм, 2012 гъэм къызэрнэхумкӀэ хьэщомыщхэм ещэкӀуэныр теубыдауэ щытщ дунейпсом.
Теплъэр
Жалым и лъэгагъыр м 1,15. Хъу зэфӀэувам къешэч ч 180 къыщыщӀэдзауэ 250 нэс. Къэунэхуауэ щытщ хьэщомыщ хъу щыӀэу я хьэлъагъыр ч 325, 340, 350, 360 хъухэу, ауэ я пэжыгъэр а хъыбархэм захуэу щӀэныгъэлӀ псоми къалъытэкъым. Бенгал хьэщомыщыр и нэхъыбэм къешэч ч 220, хьэщомыщ ищхъэрэ Индиэмрэ Непалымрэ щыпсэухэм къашэч ч 235 хуэдиз. Бзыхэр гу лъыптэу нэхъ цӀыкӀухэщ бенгалхэмрэ амурхэмрэ я лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм, я хьэлъагъыр ч 100-181 хъууэ. Иджырей лӀэужьыгъуэ къуэдзих щыӀэмкӀэ къэплъытэ хъунущ хъухэм къашэчу и нэхъыбэм ч 170 хуэдиз, бзыхэм ч 115 хуэдиз.
Нэхъ хьэлъэдыдэу гъэунэхуар амур хьэщомыщ цӀыхум я Ӏыгъауэ, къишэчырт ч 423.
Хьэщомыщыр и ӀэплъэпкъкӀэ щэджащэщ, щӀыхьщ, джанщ. И гупэмкӀэ нэхъ лъэшу щытщ и кӀэмкӀэ нэхъ, жалыр нэхъ лъагэщ тхыӀунэм нэхърэ. КӀэр щӀыхьщ, цыр щӀыхьэгъкӀэ зэщхьэщымыкӀыу, зэхуэдизу тету.
Хьэщомыщ пӀащэм адрей джэду лъэпкъэгъухэми хуэдэу дзэ 30 иӀэщ. ДзапэфӀанэ къыбгъурыт хырых жьэбгъум хэтщ (ищхьэмкӀи ищӀагъымкӀи); хьэдзитӀ; жьэкъупщхьэм премоларищрэ зы моларрэ, жьэбгъум премоларитӀрэ зы моларрэ. Дзэхэм я тхыпхъэр:.
Хьэдзэхэр фӀыуэ зэфӀэтхэ, я щӀыхьагъыр см 8 носыфхэр къахуэщхьэпэр фӀыуэ щэкӀуэным. Бзэгу иным, щӀыхьым и бгъухэмкӀэ бэгуфэ мыинхэр яӀу, абым кератин дия телъщ, абымкӀэ лъыр къупщхьэм къыкӀэрехыр, абым нэмыщӀу а бэгуфэхэр зыщитхьэкӀкӀи къегъэщхьэпэщ.