cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
КӀэпхъ
КӀэпхъ (лат-бз.: Sciurus, ур-бз.: Белка) — шъэрапӀ псэушъхьа, кӀэпхъ лъэпӀкъым ящыщу, абы пэмыкӀыу иджыри бурундукхэр хагъыхьа а лъэпӀкъым. Езы кӀэпхъхэр 30 хуэдизу зэшъхьащокӀхэ Еуропэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Азиэм щопсохэ.
АплъэпӀкъ псыгъуэ-кӀыхь иӀа, кӀапэ бэлацэ пыту, итхьакӀумэхэр кӀыхь, цыр гъуабджэ ныбэр хужьу (шӀымахуэм гъуабджэр псыфэ мэхъур). Аустралиэм щымыхъукӀэ шӀыпӀу хъуам щопсохэ.
Удзхуэусэ
Удзхуэусэ —  уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
КӀэпхъ
Я шэнымкӀэ нэхъыбэм зэрашъэр кӀэпхъхэм шӀымахуэм зэр зыхуагъэхьазырыр ӀускӀэ. Я ныкъуэхэм дэхэр шӀым кӀатӀэ, адрейхэм жыг-кӀуэцӀым иралъхьа. Псэушъхьа азэхэм къызэращыхъумкӀэ кӀэпхъхэм зэрамышъэжьм я нэхъыбэм, зэр я щыгъупшэжьым шъхьакӀэ дэхэр здыкӀатӀар мэзым доӀапыкъухэ илъэсыкӀэм аа дэ къэнахэр жыгыкӀыу кӀыжьху. КӀэпхъ гуэрэхэр щы хуэсакъым идей лъэкъуитӀым тоувэхэри заплъыхьыр. КъашъакӀуу згуэрэ ялъэгъуамэ ину мэкӀийхэ, адрей кӀэпхъхэм ягъашъыу.
Удзхуэусэ
Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуафэщ, е гъуэ-пшахъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэсу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, хулъащхьэм налым ещхьу ӀэпапӀэ фӀыцӀэ хэсщ. КӀэ бзий гъунэхэр хужьщ.
КӀэпхъ
Зэман нэхъ къахьалъэкӀыр гъатхэр къыщихьам, шӀым кӀатӀа дэхэм кӀын щыкӀадзэкӀэ яшхыжьыфкъым. Апхуэдэм иде жыгхэм я тхьампэ къэтӀэпӀахэр яшхыр. КӀэпхъхэм я нэхъыбэм апхуэдэ зэманым шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым : дэхэм, джылэм, Ӏаргъэбэгухэм щымыхъукӀэ - цӀыв Ӏамэ, джэдыкӀэ, бзу цӀыкӀу, псэушъхьа цӀыкӀу, хьандыркъуакъуэ джоуэ яшхыр.
Лъэпкъхэр:
Ак Кул
Ак Кул (Ак-Куль) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чаганым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Марк Твен
Марк Твен, Сэмюэл Лэнгхорн Клеменс (Mark Twain, Samuel Langhorne Clemens, 1835 щакӀуэгъуэм и 30, Флорида — 1910 мэлыжьыхьм и 21, Реддинг) — америкэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
КӀэпхъпащӀэ
КӀэпхъпащӀэ (лат-бз.: Ranunculus, ур-бз.: Лютик) — удз-къэкӀыгъэ кӀэпхъпащӀэ-лъэпкъым ящыщу (лат-бз.: Ranunculaceae).
КъэкӀыгъэ зы гъэкӀэ иэ гъэ бжыгъуэкӀэ къэкӀ псыудзу иэ губгъуэм къыщыкӀыу.
ЗэрзэфӀэтыр
Гъагъэхэр зэрызу пытхэ, къудамашъхьам иэ гъэчым гупу пытхурэ. Тхьампу щы-тху пыт, нэхъыбэм тхурытху.
Джылашъхьахэр ину щыт, джылэ-бжыгъэ ярылъу
КъыздэкӀхэр
КӀэпхъпащӀэ-лъэпкъыр зэрзэшъхьащыкӀыр 160 хуэдизу, я нэхъыбэхэр курытхэм иэ шӀыӀа лъэныкъуэхэм къыщокӀхэр, ШӀыгум Ишъхъэрэ лъэныкъуэм. Урысейм иеуропей лъэныкъуэм лъэпкъ 40 хуэдиз къыщокӀыр. Нэхъыбу:
Кейп-Пойнт
Кейп-Пойнт (Kaappunt, Cape Point) — ИАР-м и зы къуапэ.
Кейп-Пойнт къуапэ ГугъэфӀым игъусэу Кап тӀыгуныкъуэм и ипшэ пӀэ кӀэухщ. Къуапэр тӀэкӀу нэхъ къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ ГугъэфӀ къуапэм елътауэ, Кейптаун къалэ и нэхъ ипшэу. Ар хеубыдэр ИАР-м и КъухьэпӀэ-Кап провинциэм.
Еуропэхэм щыщу къуапэм япэу къэсащ португал хыерс Барталамеу Диаш 1488 гъэм.
Къуапэм и Ӏуфэр джабэу щытщ, къуэкӀыпӀэмкӀэ зэуэ зегъэшри ПцӀы хыжьэ къигъэхъу хуэдэу щытщ.
1857 гъэм къуапэм и кӀэухым деж, джабэм хэщӀыхьауэ маяк ящӀащ.
Къуапэр къэралым и Бгы лъэпкъ паркым хеубыдэр, абы къыхэкӀыуи къуапэм цӀыхухэм я ӀуэхущӀыгъуэхэр а щӀыпӀэм щрагъэкӀуэкӀкъым, ар вымпӀухэмрэ нэгъуэщӀ зэмылӀэужыгъуэ бзухэмрэ я хъумапӀэ пӀэуэ зэрыщытым щхьа.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Ипшэ Африкэ и хэкумэтх
Бжьо
Бжьо (лат-бз.: Dama dama, ур-бз.: Лань) — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, щыхь лъэпкъым ящыщу. Адрейхэм нэхъ зэрамыхьчыр бжъакъуэ бгъуэшхуэхэмрэ фэ уэгумрэ.
Аплъэпкъыр
Бжьор мэзбджэным нэхърэ нэхъ иныфӀу щытщ, ауэ шъыхьым нэхърэ нэхъ цӀыкӀу икӀи нэхъ псынкӀэ. Еуропэм щыпсохэм я кӀыфэм икӀыхьагъыр см. 130 - 175 мэхъу, кӀапэ см. 20 хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкӀэ метритӀым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцӀу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кӀэкӀыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекӀэфыну.
Ифэр гъэ екӀуэкӀым елъытауэ зэрехъуэкӀыр. Гъэмахуэм кӀыбышъхьамрэ кӀапэмрэ плъыжь-гъуабджу щыт, хужь хэпхъауэ; ныбафэ лъэныкъуэмрэ лакъуэхэмрэ нэхъ нэху щытхэ. ШӀымахуэм шъхьар, пшъэр, тхьакӀумэхэр джоуэ гъуабджэ-кӀыф мэхъухэр, кӀыбыр, ибгъухэр фӀыцӀэм носыр, ныбафэмрэ лъакъуэхэмрэ псыфэ мэхъу. Куэду иэ фӀыцӀабзэху иэ хужьыбзэуи къохъухэр.
Здэпсохэр
Пэсырей лъэхъэнэхэм финикийхэмрэ абыхэм яуж иту римхэмрэ Ишъхъэрэ Африкэмрэ, Азиэ ЦӀыкӀумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Эспаниэм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкӀыу Даниэм ирачэри абы икӀыу Еуропэ Курытым носыр. ЯужкӀэ ирачэ Ишъхъэрэ Америкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм, Ипшъэ Африкэм, Японым, абыхэм шъхьахуиту иджыпсту щопсоу.
Зэрыпсохэр
Бжъом ипсэукӀэмкӀэ шъыхьым ехьч, ауэ абы хуэду псэупӀэ къыхэхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым, нэхъыбу здыхэсхэр уэздыгъей мэзхэм иэ мэзкъуийхэм. ИкӀи шъыхьым хуэду гумаху, сакъу щыткъым ауэ ипсынкӀагъымрэ, джэнагъымрэкӀэ къыкӀэрыхукъым. Бжъор ишхыным къэкӀыгъэ фӀэкӀа хэткъым: удз, жыг тхьампэ. ЗэзэмызэкӀэ пхъафэр къыкӀэратхъурэ яшхыр, ауэ шъыхьхэм хуэду жыгхэм зэран яхуэхъухэкъым. Щызэпыхьахэр фокӀадэм къыщыкӀэдзауэ щакӀуэгъуэм нэгъунэ. Абы щыгъуэм бжъохъухэр ину гоун кӀадзэ, бзыхэр ираджу, я шӀыпӀэхэм пӀалъэ яӀар ягъэлъагъу. Хъу нэхъ къэрууфӀэхэм я пӀалъэр зэрагъэлъагъуэр шӀыр мыкууэ кыратӀыкӀыу, игъуалъхьу, абы илъу гоун, бзыхэр ираджу. Бзыхэм гуп цӀыкӀурэ заӀыгъхэ, хъу нэхъ къэрыуфӀэхэм я шӀыпӀэхэм лъыхъу. Шъыхьыхъухэм ялъытауэ бжъом зы гупышху зэхихуэхэкъы бзыхэр, яужкӀэ ежьэжьхэми зэран яхуэмыхъу еутӀыпщхэ.
Мэкъуауэгъуэм икум къыщыкӀэдзауэ бадзэуэгъуэм икӀэм нэс, тхьамахуэ 32 псэфа нэуж бзыхэр гупым яхэкӀыурэ чыр къалъху, зы макӀыу тӀу къилъху мэхъу. МэзиплӀ хуэдизкӀэ бжъо чырыр быдзычэм кӀофыр. ЩызэфӀэувэхэр илъэситӀ илъэсищым идежь. Къагъэшъыр илъэс 30 хуэдиз.
КъалъхуагъакӀэхэр куэду бажьэм, мэзкхъуэхэм, къуалэхэм ятокуадэхэ.
Щачэпс
Щачэпс (Сочи) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 45 хуэдиз мэхъур.
Бранск област
Бранск област (Брянская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Бранск.
Актуру
Актуру (Ак-Туру) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чуям хэлъадэу, Чуятхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 23 хуэдиз мэхъур.
Селена Гомес
Селена Мари Гомес (Selena Marie Gomez ; 22.7.1992) — Америкэм актриса, певица.
Дахъо
Дахъо (Дах) — Урысейм хэт Адыгеймрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэгуащэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 27 хуэдиз мэхъур.
Гудаута
Гудаута (Гәдоуҭа, გუდაუთა, Гудаута) — Апхъазым хэт къалэ.
Дагъыстэн
Дагъыстэн Республикэ (Дагъистаналъул Республика,, Дагъыстан Республикасы, Дагъустандин Республика, Дагъусттаннал Республика, Dağıstan Respublikası, Дағыстан Республикасы, Дагъустан Республика, Республика Дагестан, Дагъустан Республика) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Мэхьэчкъалэ
Хэкумэтх
Дагъыстэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Къэлмыкъым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ставропол шӀыпӀэмрэ Мышгычеймрэ, ипшъэмкӀэ — Курджымрэ, Азэрбиджанымрэ, къуэкӀыпӀэм — Каспий хым и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Къэралым ежэх псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сулак, Самур. Дэгъыстэным и ишъхъэрээ лъэныкъуэр псыкӀэ мыбэгъуауэ щыт. Къушъхьэхэм ежэх псыхэр инхэ, шӀымахуэкӀи щтыхэкъым. Къэрал псом псыуэ 1800 хуэдиз йожэх, псыхъуреуэ 100 хуэдиз.
ШӀыпӀэр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къушъхьу. Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэр — Базардузу.
Хьэйуар къэралыкумрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ — курыт-континенталу щыт, Каспиим и Ӏуфэм — субтропик.
Курыт температурэр губгъуэ лъэныкъуэхэм шӀычылэм зэрыхъур +1°С щыкӀэдзауэ 3°С нэс, къушъхьэхэм 5°С—11°С. Уэуэ къехыр 200—300, 600—800 мм зэрыхъумкӀэ.
Тхыдэр
Дагъыстэным и тхыдэр — тхыдэ лъэпкъ 30-м фӀэкӀ, къэралым дэсхэм.
Ди лъэхъэнэм и пэм, иджырей Дагъыстэным и ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Албэнейм хэтт.
XII лъэхъэнэм Сарирыр хокӀуадэ. 1239—1240 гъэхэм монголхэр Дагъыстэным йохьэхэ.
1722—1723 гъэхэм Петыр I Къажэр зекӀуэ ишъа яуж Каспиим и Ӏуфэр зэрщыту Урысейм хохьэ, ауэ дунем ехыжьа яуж, шӀыпӀэр зэрщыту Урысейм фӀокӀуэд.
1813 гъэм Гулистан тхылъымкӀэ Къажэр къэралым пэубыдыгъу иӀэуэ хъуар къуэкӀыпӀэ КъаукъазымкӀэ къегъанэ. 1820 гъэм Урысейм хохьэ Дагъыстэным дэс пщыхэм я шӀыпӀэхэр, ауэ, 1829 гъэм щыкӀэдзауэ 1859 гъэм нэгъунэ Къаукъаз зауэ йокӀуэкӀ.
1860 гъэм щыкӀэдзауэ 1917 гъэм нэгъунэ Урысей империэм Дагъыстэн област джоуэ хэта.
Советхэм я ӀэнатӀэр техьа яуж, Къаукъазым Дагъыстэн РССА къыхокӀ (СФСРУ-м хэту).
РССЗ-р зэхэкӀа яуж, 1991 гъэм, Дагъыстэныр Урысей Федерациэм къыхэна. Советхэм яуж зэманыгъуэм къэлъытыгъуэ хьэлъэ ират къэралым дежь, политикэмрэ зэхэтыкӀэмрэ тэрэзыгъуэ имыӀу.
Джылэр
Урысстатым къызэриӀохумкӀэ, 2009 гъэм Дагъыстэным джылу дэсар 2 711 679. Дагъыстэныр япэрей республику щыт Урысейм лъэкъ дэсхэм я бжыгъэкӀэ.
Лъэпкъхэр:
Экономикэр
Нэхъыбу джылэр зыпылъхэр хадэрэ, былым зехуэнымрэ. Лэжьыгъэ нэхъ индыдэр хэкум — Дагдизел фабрикэ, дзэм щымыхъукӀэ джылэми шъхьэкӀэ Ӏэмэпсымэ къыдигъэкӀыу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Дагъыстэн
Мэзытхьэ
Мэзы́тхьэ — шъакӀуэхэм, мэзхэм, хьэкӀэ-кхъуэкӀэхэм я Тхьэ. Натрхэм я ӀуэрыӀуатэ бжыгъэхэм хэт.
И псэукӀэр
Мэзытхьэр мэзыкхъуэ цыпэплъым тесу мэзхэм къыщекӀухьыр, бжьом и фэм телъу мэжейр, и шыкъухэр псэушъхьэхэм я бжьэхэм къыхэшъыкӀа.
Езым и шъхьэм бжъэкъуитӀ ину тет, и дамитӀым бзуитӀ зэрызу тес, и шалъэм шабзэшищ илъу зэрехьэ.
ШъакӀуэхэм зэпэубыдыгъуэ гуэрэ къахэкӀмэ Мэзытхьэр я хеящӀэ.
Адыгэ хабзэм
Хулъхугъэм зы псэушъхьэ къиукӀауэ щытамэ, и фэр триху зэпкъыриха яуж, унэм къигъэзэжьыным ипэкӀэ Мэзытхьэ и Ӏэхьэр (шхьэ-лъагъуэ) мэзым къыкӀинэти хъуэхъу псалъэ дэкӀыгъу, къежьэжьыт.
Сэтэней
Сэтэне́й-гуа́щэ, Сэтэна́е-гуа́щэ — нарт хъыбархэм хэт гуащэ, Сосрыкъуэ и анэ, бзылъхугъэ-уд, нарт лъэпкъыр чэнджэшыну къызхокӀуэхэр, жъы мыхъу зи дэхагъэр мыкӀуэд.
Адолф Гитлер
Адолф Гитлер (Adolf Hitler, 1889 мэлыжьыхьым и 20 — 1945 мэлыжьыхьым и 30) — идеологиэ национал-социализмыр къыригъэжьа, НСДАП политик партиэри, фурер Ещанэ Рейхым (1933-1945), Джэрмэным и дзэзэшэ нэхъышъхьэ ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм, агрессиэ политикэм хэта, иригъэкӀуэкӀа.
Сэтэней
КъызхэкӀар
Хъыбар бжыгъэхэм зэщымыщу къыхокӀыр Сэтэней къызхэкӀ лъэпкъыр; зымкӀэ Алыджхэ ящыщ, пэмыкӀхэм — Ешъокъуэхэ, Шъауэхужьхэ ящыщу къыхокӀыр.
Мэзытхьэ
Тхыдэр
Нэхъ пасу Мэзытхьэм япэ итауэ щытар Мэзгуащэ. Пэкъуэрэ Мазгуащэрэ зэпылъа (пэмыкӀыу Пэкъуэ Мэзгуащэ идыгъуа) яуж мэзгуащэм бын игъуэта — мэзылӀхэр.
Адолф Гитлер
Биографиэр
Къалэ Браунау Инным къэхъуа (а зэманым — Аустрэ-Венгриэ) Алоис Гитлеррэ и шъхьэгъусэ Кларэра я унагъуэм. Алоис Гитлерым 1876 гъэм нэгъунэ унэгъуэцӀэ Шиклгрубер зэрихьэ, абы шъхьэкӀэ куэдым ар Адолф Гитлер и унэгъуэцӀэдыду къащохъур ауэ ар апхуэду щыткъым.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Сэтэней хъыбар псоми уду хэт, бзылъхугъэ зи дэхагъэ мыкӀуэд, и чэнджэшыгъуэхэмкӀэ нартхэм ху джылэри ягъуэтыжьыр, сани хахыфыр, гъубджэри яшъыр. Сэтэней и псалъэм дыгъэр къегъэувыӀэ, уае къырегъажьэ, псыр къырегъэу.
Адолф Гитлер
Биографиэр
Школыр къыуха яуж Венэм и арт академиэм кӀэхьэфакъым. Аустрэ-Венгрым дзэм къулыкъу имыхьыфу и узыншагъэмкӀэ Гитлерыр джэрмэн дзэм зыхетхэ къулыкъур ихьын, абым идежь Япэрей дунейпсо зауэм хохуэ и къуэхьэпӀэ гъунапкъым. Гъунапкъым идежь пӀэ ефрейторым носыр, абы пэмыкӀыу щӀыхьитӀ къэхь: ГъушӀ джорхэр II-рэ I-рэ степенхэу.
Лабэжъ
Лабэжъ (ур-бз.: Лаба) — Краснодар къэралым псы ежэх, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.
Адолф Гитлер
Биографиэр
Джэрмэныр Япэрей дунейпсо зауэм зэр темыкӀуам Гитлер Ӏэуэ гурышхъуэ ишъыти 1919 гъэм Национал-социал лэжьакӀуэ партиэ (НСДАП) ешъыр. НСДАП-ым и мурадыр — Джэрмэн империэм къэру иӀэр зэфӀэгъувэжьын, антисемит тетыкӀэ, парламен демократиэр тегъэкӀауэ тоталитар ӀэнатӀэ щӀын — ахэр Гитлер и автобиографым итхэт — тхылъ Си Зауэ -м (Mein Kampf).
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
...Дыжьын папыщыр зыпелъхьэ,
И лъэуей кӀэкӀым къоувэ,
Адолф Гитлер
Биографиэр
Хом хомурэ НСДАП-ым и къэрур хэхъуэн щыкӀидзэм Гитлерым къэрал ӀэнатӀэр зауэкӀэ иубыдын гъугъэ ешъыр. 1923 гъэм, Гитлерыр НСДАП-м и штурым гупхэм яхэхьэ яуж, пивэфэм, Мунхен и администрациэ унэхэр яубыдын ежьахэ ауэ полициэм зэбгырахуахэ. ЯужкӀэ а къэхъуа хъыбархэм еджэн зэркӀадзар Пивэфэм и путч.
Лабэжъ
ЦӀэр
КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым инэхъ псы инхэм ящыщ, Псыжъ исэмырабгъумкӀэ хэлъадэ. БзэхэмкӀэ азэ цӀыхухэр зэм хуэкӀуакъы м я гупшысэнхэмкӀэ цӀэр къызхэкӀэам. Нэхъ зыхуэкӀуэхэр гупшысагъыитӀ. Зыр ираныбзэм къыхэкӀа псалъэ "алб" - хыжь, абы пашъэ. ЕтӀуанэр - апхуэдууи иран псалъэ "лаб" ("лав") - псы Ӏуфэ къикӀыу. Апхуэдыуи пэмыкӀыуи а гупшысэхэм пагъэувэ щыӀа. К.Х. Мерэтыкъуэм зэритхымкӀэ Лэбэ цӀыкӀум зыпс хэлъадэр Ӏуашъхьа Лоуба (абазэ псалъэ, къыкӀыр гурыӀуэгъуэкъым) къыкӀожыр.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Дышъэ джэдыгур
Лабэжъ
Хэкумэтх
Ӏуашъхьахэм мыл телъхэм къыкӀэжу, Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ япсым къахэкӀыу икӀыхьагъыр км 347 мэхъу. Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ я зэхэлъэдэпӀм къыщыкӀэдзауэ быбжмэ икӀыхьагъыр км 214 мэхъу. Ипсыхъуэм ибгъуагъыр 12 500 км². ИшъхьамкӀэ Лабэмрэ псы хэлъадэхэмрэ уэру щытхэ, къуэ куухэм дэжу. ИкӀагъымкӀэ ипсы Ӏуфэхэр лъахъчу щыт, езыр хом мэхъужь. Псыр къызхэкӀыр зэхэт: уэсыпс, мылтӀкӀуэпс, уэшхыпс.
Адолф Гитлер
Биографиэр
Гитлерыр илъэситху хьэпсэм исыну тралъхьэ шъхьэкӀэ абым яуж, мазэ 9 нэхъ темыкӀауэ яутӀыпщыжь. Хьапсэм идежь Гитлерым къыгуроӀуэ ӀэнатӀэм зэрӀухьэфынут хабзэ закъуэмкӀэ, абым емыбакъу.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
И плӀэ къыредзэ,
Дышъэ бачыр
Лабэжъ
Хэкумэтх
Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Чэмлыкъ (ижьыгъурабгъумкӀэ), Фэрс (сэмырабгъумкӀэ).
Адолф Гитлер
Биографиэр
Джэрмэным и лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ ныбжэгъу иӀэхэм я сэбэпыгъуэкӀэ Гитлерым 1930-мрэ 1932 гъэхэм пэрламент хэхыгъуэм НСДАП-м депутат мандатхэм я нэхъыбэр къэхьыр. 1933 гъэм, щӀыщылэм Гитлерыр рейхсканцлер мэхъур, 1934 гъэм, Джэрмэным и президент Гинденбургыр дунем ехыжьа яуж Ещанэрей Рейхым и фурер мэхъур.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Ӏэдакъэм кӀэлъу,
Лабэжъ
Хьаблэ Ӏуфэм Ӏутхэр
Къэрэшей-Шэрджэсым: Пхиэ, Дамхьуэрц, Зэджэдэн, Рожъкъуауэ, Азиатскэ, Псэмэн, Курджиново, Подскальное. ЯужкӀэ Краснодар къэралыр холъадэ: Ахметовскэ, Каладжинскэ, Мостовской, Лабинск, Курганинск... Адыгей къэралым икъуаджэхэр: Хуэдз, Натырбово, Куэчхьаблэ, Еджэрыкъуэй, Пшизо, Джэмбэчий, Хьатикъуай.
Адолф Гитлер
Биографиэр
ӀэнатӀэм зэрыӀухьэм хуэду Гитлерым и политик оппонентхэр Ӏуэххэри лъыгъажэкӀэ яужым къэралым тоталитар диктатурэ трегъэувэ. Джэрмэным концентрациэ лагер бжыгъэ яшъхэр абым и режимым пэщытхэм шъхьэкӀэ.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
ХуалъэпэкӀуакӀыу,
Адолф Гитлер
Биографиэр
1938 гъэм Джэрмэным Аустрэр (Аншлюс) хагъэхьэ, 1939 гъэм — Чехослоуакыр (Мюнхен тхылъ). 1939 гъэм фокӀадэм и 1 джэрмэн дзэхэр Полшэм тоуэхэ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀедзэ. 1940 гъэм Вермахт (джэрмэн дзэр) Еуропэм и нэхъыбэр яубыд. 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22 Вермахтым къыӀомыху зауэ зэркӀидзэр ССЗР-м тоуэ.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Ужьэ хуэду щэбакӀу
Адолф Гитлер
Биографиэр
1945 гъэм совет дзэхэм къадэшъ дзэхэм ядэкӀыгъу Джэрмэн кӀуэцӀым хэхьэн кӀадзэ. 1945 гъэм мэлыжьыхьым и 30, Джэрмэным зэр текӀуахэр Гитлерым къыщыгурыӀуэм - зеукӀыжь, кӀэрахъуэмкӀэ ишъхьэм еу.
Гималайхэр
Гималайхэр (санскрит हिमालय «уэсым и шӀыналъэ», хин-бзэ. हिमालय, неп-бз. हिमालय, 喜馬拉雅山脈) — ШӀыгум и Ӏуашъхьэ нэхъ индыдэхэра. Гималайхэр Тибет бгылъэмрэ Индрэ Гангрэ я сэтей зэхуакум дэт.
Адолф Гитлер
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Сэтэней гуащэр къыпожьэ...
И дэхагъэм димыхьэх Нарт Хэкум щыӀэкъым, хулъхугъу хъуари къохъуапсэр, ауэ Бэдынокъуэ и хъыбарым яуж йохьэ дихьэхыным пылъ къырегъэблагъэ шъауэр унэм, Бэдынокъуэм къидэкъым мыхъумэ.
Гималайхэр
Гималайхэм я шӀыпӀэр Индиэм, Непалым, Хъутеим (Тибетыр), Пакистэным, Бутаным хеубыдэ.
ЕкӀэпцӀэкъуэшхуэ
ЕкӀэпцӀэкъуэшхуэ (Большая Экипцоко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Вергилий
Публий Вергилий Марон (Publius Vergilius Maro, 70 гъ. ди лъ. ипэ жэпуэгъуэм и 15, Андес — 19 гъ. ди лъ. ипэ фокӀадэм и 21, Бриндизи) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Ак Алаха
Ак Алаха (Акалаха) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аргутым хэлъадэу, Ипщэ Алтайтхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 130 хуэдиз мэхъур.
Гималайхэр
Гималай Ӏуашъхьэхэр Курытымрэ Ипшъэ Азиэмрэ я зэхуэзэпӀэм дежь хэт, и кӀыхьэгъыр км 2,400 фӀокӀыр, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз мэхъу. Шытххэм я курытыгъуэ лъэгагъыр метрэ 6, 000 хуэдиз мэхъур, нэхъ лъагэдыдэр 8, 848 метрэ - Ӏуашъхьэ Джомолунгмара. Абым пэмыкӀыу Ӏуашъхьипшъ хэт зи лъэгагъхэр метрэ 8, 000 фӀэкӀыу.
Дуней зэхэтыкӀэм къышъхьэхэм дежь джылэ дэсым хьэцэпэцэ лӀэужъыгъэ зытӀущрэ кӀэртофрэ нэхъ ямгъэкӀыф шъхьэкӀэ я нэхъыбэр мэкъумэшым лэжьыгъэм пылъхэ, Ӏуашъхьэ задагъэм губгъуэ террасахэр трашъыхьу.
Хэкумэтхыр
Ӏуашъхьэ метрэ 8, 000 фӀэкӀхэр Гималаишхуэхэм хэтхэра, дэкӀыпӀэ нэхъ лъахъчэ дыду а къушъхьэхэм яӀэхэм я лъэгагъыр метрэ 4, 000 фӀокӀхэ. Гималаишхуэхэм нэхъыбу я зэхэтыкӀэр алп шытхху кӀуэуэ Ӏуашъхьэхэр, лъэгапӀэхэр ину зэшъхьэщыкӀху, мылэшъ инхэр ятелъу (я инагъыр мин 33 км² фӀэкӀху). КъуэкӀыпӀэмкӀэ а шытхыр Брахмапутра и къуэладжэм пеупкӀыр, къуэхьэпӀэмкӀэ Индым ем (а псы лъэшитӀым шытхым и лъэныкъуитӀыр къахъуреихь мэхъур).
Гималай цӀыкӀухэм я Ӏуашъхьэхэр нэхъыбэм метрэ 2, 400 носхэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ къуэдем дежь метрэ 4, 000 фӀокӀхэ.
Нэхъ лъахъчэ дыдэр шытхищым Ширваликыра - къушъхьэ псом и лъэныкъуагъкӀэ ирокӀуэ Брахмапутрэм щыкӀэдзауэ Индым нэс, лъэгагъкӀэ тэнэ деи метрэ 2, 000 фӀэмыкӀыу.
Гималайхэм Ипшъэ Азиэм и псы нэхъ лъэшхэр къахожыр — Брахмапутрар, Гангыр, Индыр.
Хьэйуар
Гималайхэм Индиэ губгъуэжъымрэ Тибет бгылъэмрэ зэпечыр. Ӏуашъхьэхэм я ипшъэ егъэзыхыгъуэхэр жьыбгъэ гъэхэмкӀэ къеуэхэм я тегуплӀэныгъэм кӀохуэхэ, я цӀэр а жьыбгъэхэм муссон. Гъэмахуэм уэ бжыгъэ къохыр а лъэныкъуэм - къуэкӀыпӀэмкӀэ мм 4, 000 носыр, къуэхьэпӀэмкӀэ мм 1, 000 носхэр. Абым емылъытауэ ишъхъэрэ егъэзыхыгъуэхэр континент хьэйуам пышъа - шӀыӀу, гъушъу щытым.
Ӏуашъхьэхэм я лъагапӀэхэм дежь, гъэмахуэм шӀэӀэгъуэр -25 °C фӀокӀхэ, шӀымахуэм -40 °C фӀэкӀыу йохухыр. Абым пэмыкӀыу бэуэ жьы уае къоуэ, жым и псынкӀагъыр 150 км/сэхь. нэсу, дуней кӀэх зэхъуэкӀыгъуи.
Мылэщхэр
Гималайхэм я мылэщхэм я инагъыр мин 33 км² мэхъур, уэсу ярылъыр абыхэм - мин 6,6 км³ хуэдиз. Мылыщэхэр я нэхъыбэм Ӏуэашъхьэ нэхъ инхэм, лъагэхэм я шъхьэгу хъуреягъым телъхэ. Мылыщэ нэхъ кӀыхьу щытхэр - Ганготримрэ Земамрэ (км 26), Ронгбук-ри яхэту, Джомолунгмам и ишъхъэрэ егъэзыхыгъуэм телъыр. Мыл къуэхэр, мыл ехуэххэмрэ мыл дурэчхэмрэ счыгъуи зызэрахъуэкӀ. ТкӀуэпс мылыщэхэм къакӀэжыр псышхуэ мэхъухэ — Брахмапутра, Ганг, Инд.
КъэкӀыгъэхэм я пӀашъхьэгъуэхэр
Гималайхэм фӀыуэ гъэлъэгъуэгъуэ ират къэкӀыгъэхэм я пӀэшъхьэгъуэ зэхэкӀыгъэр: лъэгухэм щыкӀэдзауэ аранэхэм нэгъунэ — терайхэм (псыпцӀэ джунглэхэр) зэрахъуэкӀ тропик мэзхэм, гъэ псом уджыфу щытхэр, яуж мэз тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэ, тӀанэ тхьэмпэбанэхэр, мэз зэхэтхэр, яужыреуэ къушъхьэхъу губгъуэхэр.
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Сэтэней нарт псоми я анэ. Сосрыкъуи, Ащэмэзи, Щауеи зыпӀыр Сэтэней. Нарт лӀыхъужъхэм къагурымыӀуэ Ӏохугъуэхэр яхузэпкъырызыхыр Сэтэней.
Гималайхэр
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ӏуащхьэхэр
Сэтэней
Хъыбар къэӀохугъуэхэр
Дунем къыщыхъу, къыщышъэхэми япэ гу лъызытэр ара. Бийхэр Нарт Хэкум къыщытеуэхэкӀэ нартхэр бим ятезгъакӀуэр «нарт анэ» Сэтэней. Лъэпшъ Ӏэдэуадэ шъыкӀэр къыхуэзгъуэтри Сэтэнейщ. Нартхэм санэху яхукӀэзыхури ара.
Сэтэней и шъхьэ закъуэм епхауэ адыгэ нартхэм пчыналъэ хэткъым, ауэ Сэтэней зыхэмыт хъыбари уэрэди ӀуэрыӀуатэм хэткъым.
Зыдэпсо лӀыи, езым къилъхуа быни иӀэкъым.
Сосрыкъуэ бжыгъэрэ доӀэпыкъур и зекӀуэхэм, Тотрэш иукӀа яуж и анэ уд Бырымбыхум къырегъэлыр, Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэри елъагъур, дэӀэпыкъуну мэгуэӀэжьыр ауэ икъуэр къедэӀукъым.
Хъыбару хъуам Сэтэней жъышъхьэм нэскъым, и гъашъэри иухкъым, зы хъыбар закъуэм къоӀохур Сосрыкъуэ яукӀам и псэр иретри езыр малӀэр.
Сэтэней и цӀэр
ТӀуапс км 18 пэщылъ хьэблэ Олгинкэ дежь псы йожэх зи цӀэр Сэтэнаекъо (Сатанок)
Псыжъ и пшъэмкӀэ иджырей Къэрэшейкъалэм и гъунэгъу мывэ щылъа, цӀэуэ зэрихьэтэр «Сэтэней и хьэку».
Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэм удз-гъагъэ Сэтэней цӀэ зэрехьэ.
КӀыгуугу
КӀыгуугу — и цӀэджэгъу лъэпкъым, хэкӀыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Хъухэм я тхыцӀэр, кӀэр — щхъуэ-фӀыцӀафэщ; жьэгъур, бгъэгур, хулъащхьэр — нэхъ хужьщ; и щӀагъыр тэхущ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу; и нэхэри абыхэм я хъуреягъри гъуэжьщ. Анэхэр нэхъ гъуэбжафэщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Урысейм щыпсэухэр щӀымахуэм Африкэм, Индиэм, нэмыщӀ хуэбапӀэхэм мэлъэтэж. Гъуалъхьэкъым. И джэдыкӀэхэр (20-м нэсыр) адрей къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я абгъуэхэм щэхуу ирилъхьэурэ къарырегъэш. КӀыгуугухэм гъатхэ къэси а зы щӀыпӀэра къыздагъэзэжыр.
Ӏусыр
КӀыгуугухэм бэуэ яшх щыгъыныхь (нэгъуэщӀ къуалэбзухэм Ӏумпэм ящӀхэри хэту), нэхъ мащӀэу — цӀыв, бадзэ пӀащэ, мэракӀуэ.
Адыгем и къэрал уэрэдыр
Адыгем и къэрал уэрэдыр – къэрал инэшан зы Адыгейм.
Тыгъэмыс
Тыгъэмыс (Дагомыс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.
Беслъэней (къуажэ)
Беслъэне́й — Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэм хэт къуаджэ. Инджыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэ Ӏуфэм Ӏут. Краснодар къэралым и гъунапкъэдыдэм Ӏухьу.
Псыхъуэгуащэ
Псыхъуэгуа́щэ иэ Псыгуа́щэ — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэмрэ таурыхъхэмрэ хэт. Адыгэхэм я хабзэжъхэм Псыхъуэгуащэр псым епхауэ хъуам: псыхъуэхэм, псынэхэм, псыхъурейхэм адрейхэми я гуащэ. Нэхъ пасэ Псыхъуэгуащэр — псыхэм я гуащэ, я тхьэ хуэду зэфӀэувэр, зэман гуэрэм къоувыӀэри таурыхъхэмрэ ӀуэрыӀуатэхэмрэ хэт зы сурэт мэхъур.
Беслъэней (къуажэ)
ЦӀэр
1920 гъэхэм Тхьэстыкъуей къуаджэм и цӀэр Беслъэнеуэ зэрахъуэкӀ комунизмым къыхэкӀыу (пщыхэм, лъакъуэлъэшхэм я унэгъуэцӀэхэр къуаджэхэм трахын кӀадзэ). Ӏэташъхьэм япэреуэ джылэм хуадэкъым къуаджэм Беслъэней фӀашъыну, Къанокъуэ Беслъэн ицӀэкӀэ фӀашъу ягугъу, ауэ джылэр къимыкӀуэту «адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ дызщыщым и цӀэ джоуэ» къуаджэм Беслъэней траӀуэ.
Тхыдэр
Иджырей Беслъэней къуаджэр щыхалъхьар XIX лъэхъэнэм и етӀуанэ Ӏыхьэм.
Къуаджэр зеуэ щытар Тхьэстокъуэ Азнэур. 1844 гъэ нэгъунэ къуаджэр Абэшыр и ӀэхъупӀэ тхым и гъунэгъу хэта, Уэрпым Булваркэ псыр здыхэлъадэм дежь. Яужым къуаджэр Урысей ӀэнатӀэм УэрпымкӀэ нэхъ ирегъэхри егъэтӀыс Отраднэ станицэм игъунэгъу, илъэс зытӀущ текӀауэ къуаджэр Джан-Джол бгым идежь ягъэтӀысыр, къуаджэм и щысыпӀэр Урысей Ӏэташъхьэм ирэ зэрахъуэкӀа, иджырей и щысыпӀэр ебгъуанэ мэхъур.
Псыхъуэгуащэ
Сурэтымрэ псэукӀэмрэ
Хъыбар бжыгъэм къызэраӀуатэмкӀэ Псыхъуэгуащэхэм хулъхугъэхэр дахьахыр. Къэзлъэгъуам иэ и нэ иплъа хулъхугъэр сымаджэ мэхъур мышхэ-мыжей мэхъу, унэм дэмызагъу дэзхьэхам нэхъ емыгушыпсурэ цӀыхур ӀэкӀохьэр гуащэм. ПэмыкӀ хъыбархэмкӀэ, хулъхугъэ къэзмыдауэ Псыхъуэгуащэм текӀуар — кӀэх сымаджэ мэхъури малӀэ.
Беслъэней (къуажэ)
Тхыдэр
Иджырей Беслъэней къуаджэм хьэблищ зхиубыду щыт, ахэр: Богупсей (къуэджапшъэ), Тхьэстыкъуей (къуэджэку/къуэджэкӀэ), Тэркъаней (къуэджэкӀэ). Къуаджэр щагъэтӀысым беслъэнейхэм щымыхъукӀэ абазэ, нэгъуей, къэбэрдей унагъуэхэри хагъэтӀысхьа.
Псыхъуэгуащэ
Хабзэм
Гъэ къэс, гъатхэм, псыр къимыун, псыдзэ щымыӀэн шъхьэкӀэ тхьэлъэӀу Псыхъуэгуащэм хуашът, Ӏус хуагъэхьэзырхэр псым хадзэт иэ псы Ӏуфэм къыӀуанэт.
Зэи ямыду щытар мыхъууи къалъытэтэр — мажьэ псыхъуэм къэплъэгъуамэ къэпштэн, а мажьэр Псыхъуэгуащэм еуэ къыкӀэкӀыфыну. И мажьэр къэзыштам (абым щымыхъукӀэ и хьэблэ здэпсо псоми) бэлыхь дунер къатехуэну, мыхьэни иӀэкъым цӀыхум ар ишъэ-имышъэми. Мажьэр къэзыштам уасу ятехуэнур «джанибл» (цӀыху гъашъэ блы).
Беслъэней (къуажэ)
ЕДЗ-м и зэманыгъуэр
Сэбихэр къуаджэ-тхылъым иратхахэ я цӀэ-унэгъуэцӀэхэр зэрахъуэкӀри, джэрмэн къынэсхэм щахъумэным шъхьэкӀэ.
Абым папшъу 2010 гъэм, нэкъыгъэм и 7, Беслъэней къуаджэм сын зэӀуаха.
Джылэр
Дылу къуаджэм дэсыр 3, 175 цӀыху (2002 гъ.)
Абым, лъэпкъкӀэ:
Нартхэр
На́ртхэр, Нарт ӀуэрыӀуа́тэ — лӀыхъужъыгъэ хъыбархэр Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъ бжыгъэхэм яӀэ: адыгэхэм, абазэхэм, осетинхэм. Абым пэмыкӀыу мычгышхэми, ингучхэми, къэрэчехэми, балъкъэрхэми Нартхэм ятеухуа хъыбар гуэрэхэр яӀэ.
ЛӀыхъужъыгъэ ӀуэрыӀуатэ «Нартхэр» — нэхъ пэсыреуэ, нэхъ лъэшу щыт къэӀотэныгъэ-усыгъэмкӀэ зих-меот-адыгэ лъэпкъым, аборигену щытхэм Ишъхъэрэ Къаукъазым, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм я Ӏуфэхэм, Тэн, Псыжъ я псыхъуэхэм. Зих-меот-адыгэ уэрэдхэм ягъэлъагъуэ лӀыгъэ, къэру, хэхуагъэ яхэлъыр бийхэм щапэщытым, я Хэкужъым ис цӀыхухэр Ӏем къызэрырагъэлыр. Апхуэдэ гулъытыгъуэ ӀуэрыӀуатэм хэлъхэмкӀэ, «Нартхэр» лӀыхъужъыгъэ хъыбар джоуэ бгъэув хъуну.
Къызэрежьар
ӀуэрыӀуатэр къыщыхъуар цӀыхум дуней здэпсом макӀыу щыхишъыкӀ лъэхъэнэрат. «Гъэшъэгъуэн дунеишхуэ, гъунэ зимыӀэ; Тхьэхэр, иныжъхэр, лӀыхъужъхэр здызекӀуэ-здэпсо, дыгъэр, мазэр, вагъуэхэр уэгум здит, езы уэгур; мафӀэр, псыр, хьэкӀэ-кхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, шыблэр псори Тхьэм ей, Тхьэм и Ӏэшъагъэ. Езы цӀыхур а псоми хэт — Тхьэм, дунем, езы цӀыхум и Ӏэшъагъэ гъэшъэгъуэнхэм.
ӀуэрыӀуатэм зэфӀэувэн щыкӀидзар лӀэшъыгъуэ VIII-VII ди лъэхъэнэм япэ. ЛӀэшъыгъуэ XIII-XIV-хэм хъыбар зэмгъэзэхуа зэбгырыдзахэр, зыуэ зэхэхьэн кӀадзэ зы Ӏохугъуэ иэ зы цӀыху нэхъышъхьэм епха хъуху. Нартхэр зэфӀэуву къызхэкӀахэр аланхэм я пэсырей хъыбарыжъхэм, скифхэм я зэманыгъуэм, лӀэшъыгъуэ VII-IV ди лъэхъэнэм ипэм.
Корбин Блю
Корбин Блю (Corbin Bleu Reivers ; 21.2.1989) — Америкэм актёр.
КӀыгуугу лъэпкъыр
КӀыгуугу лъэпкъыр — мыбы къызэщӀеубыдэ зи инагъкӀэ курыт къуалэбзухэр.
Шэныр
КӀыгуугу лъэпкъым иӀэщ зи шырхэр езыр-езыру къизышыжхэри, езыр гъуэлъхьэж пэтми хамэ абгъуэхэми джэдыкӀэ щэхуу якӀэщӀэзылъхьэхэри, е къанэ щымыӀэу зи быныр нэгъуэщӀ къуалэбзухэм къырезыгъэш, езыгъэпӀ лӀэужьыгъуэхэри.
Ӏусыр
Лъэпкъым къызэщӀиубыдэ къуалэбзу псоми я Ӏусым псэущхьэ нэмыщӀ хэхьэкъым: гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр. Ар къыщагъуэт жыгыщхьэхэм, чыцэ къудамэхэм, щӀыгум щылъыхъуэр зэзэмызэ дыдэщ.
ЗэхэгъэкӀыгъуэр
КӀыгуугухэр лӀэужьыгъуи 130-рэ мэхъу, лъэпкъы къуэдзиху, ахэр:
Лъэпкъ къуэдзэ Cuculinae
Лъэпкъ къуэдзэ Phaenicophaeinae
Лъэпкъ къуэдзэ Centropodinae
Лъэпкъ къуэдзэ Coccyzinae
Лъэпкъ къуэдзэ Crotophaginae
Лъэпкъ къуэдзэ Neomorphinae
Хы хуит
Хы хуит — территориэ хыхэм аткӀэ щылъхэу икӀи дунейм и зы къэралым и унафэ щӀымыту, хым и щӀыпӀэ. Хы хуитхэм дэтхэнэ къэралми лъэпкъыми я ижьхэр щызэхуэдэу щытщ.
Хы хуитхэр къыхэгъэщын щхьа признэкитӀ пщӀэн хуейщ:
Хы хуитым и псхэр къызэрагъэсэбэп
А принципхэм я пщӀэр Хы хуитым и Конвенциэмрэ (1956 гъ), ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэмрэ (1982 гъ) итхауэ итхэщ.
Хы хуитхэм я хуитыныгъэхэр
Хы хуитым и псхэм я хуитыныгъэхэр абсолутнэу щыткъым, абы теухуауи дэтхэнэ къэралыми игъэзэщӀэн хуейщ ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэ 1982 гъэм ятхауэ щтар (напэ 87-рэ 89-рэ)
Хы хуитым и хуитыныгъэхэм хеубыдэр:
Кхъухьхэм я хуитыныгъэхэр
Дэтхэнэ кхъухьми хы хуит псыхэм сытхуэдэ къэралми и ныпым щӀэту къикӀухь хъунущ (а къэралым хым Ӏухьэми хуиӀэу щытми щымытми).
Ӏэщэ кхъухьхэми мыдрей кхъухьхэм яӀэ ижьым хуэдиз ижь яӀэщ. Ауэ Ӏэщэ кхъухьэр хуиткъум а псыхэм Ӏэщэ къыщигъэсэбэпын.
Ауэ а псылъэм хуитыныгъэ куэд къыщекӀуэкӀхэми, псом нэхърэ нэхъыщхьэу абыхэм пират Ӏуэхухэр щебгъэкӀуэкӀ хъунукъым.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хы
Акбулак
Акбулак — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Коксум хэлъадэу, Катунытхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 17 хуэдиз мэхъур.
Бабыщгъуабжэ
Бабыщгъуабжэ — бабыщ теплъэ лъэпкъым, псыбабыщ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.
Здэпсэухэр
Бабыщгъуабжэм ущыпэщӀохуэ Еуропэм, Азиэм, Америкэм. ФӀыуэ елъагъу тафэ, псы хуэмхэр, псыхъуэшхуэхэр, къамылылъэ хыкъумхэр, псыпцӀалъэхэр, губгъуэхэр, мэз лъапэхэр. Мэлъэтэжхэр. Къауъказым щӀымахуэми губгъуэ псынэхэм уащыхуэзэ. Зэ къишыгъуэр шыри 9-11-щ. Шырхэр псынщӀэу хохъуэ, мэзитӀ ныбжьым лъатэн яублэ.
Ӏусыр
Я Ӏусыр нэхъыщхьэу къэкӀыгъэщ, гъэмахуэм абы хохьэ хьэпщхупщхэмрэ псы псэущхьэ жьгъей зэмылӀэужьыгъуэхэмрэ. КъаущэкӀу.
Тхылъхэр
Категориэ:Бабыщхэр
Латвиэ
Латвиэ (Latvija; ицӀэдыдэр псоуэ — Латвиэ Республикэ, Latvijas Republika) — къуэкӀыпӀэм Еуропэм хэт къэрал. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Литоум, Урысейм, Эстониэм, Урысыхум. Къалэ нэхъышъхьэр — Рига.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Латвиэ
КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр
КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр — лӀэужьыгъуэ 150-рэ мэхъу, лъэпкъыгъуэ 39-рэм къызэщӀиубыдэу. ХэкӀыгъуэ къуэдзитӀу гуэшащ. Антарктикэмрэ Арктикэмрэ щымыхъукӀэ, адрей щӀыпӀэхэм кӀыгуугу щопсэу.
Я кӀэр, дамэхэр кӀыхьщ, жьабгъуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, цы Ӏув пхъашэхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым. ТеплъэкӀэ хъухэмрэ анэхэмрэ щӀагъуэкӀэ зэщхьэщыкӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ 80-р гъуалъхьэкъым, шыри япкъым, адрей хэкӀыгъуэхэм щыщ къуалэбзухэм я абгъуэм джэдыкӀэхэр кӀэщӀалъхьэурэ къырырагъэш, ирагъэпӀ, илъэсым зэ цы япхъыж.
ЗэхэгъэкӀыгъуэр
КӀыгуугу хэкӀыгъуэм лъэпкъищ хеубэдэ, ахэр:
Донгхой
Донгхой (Đồng Hới) — Виетнамым и къалэ щыт.
Джылу дэсыр — мин 108,000 (2010).
Разан област
Разан област (Рязанская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Разан.
Донгхой
Сурэтылъэ
Категориэ:Виетнам
Воронеж област
Воронеж област (Воронежская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Воронеж.
Ак Кем (Каракол)
Ак Кем (Аккем) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Караколым хэлъадэу, Ак Кем Ӏуащхьэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Судан
Республикэ Судан (جمهورية السودان, Republic of Sudan) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хартум.
ЕкӀэпцӀэкъуэцӀыкӀу
ЕкӀэпцӀэкъуэцӀыкӀу (Малая Экипцоко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ ЕкӀэпцӀэкъуэшхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Унэ бабыщхэр
Унэ бабыщхэр — илъэс минищ хуэдизкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ губгъуэбабыщыр унэм ирагъасэу къытехъукӀыжа лӀэужьыгъуэхэращ.
ПсэукӀэр
КӀэцӀын яублэ мази 6-7 ныбжьым итхэу. Гъэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ 90-130. Цы япхъыж мазытӀым нэскӀэ. Ар зэраухыу кӀэцӀын яублэж. Я джэдыкӀэхэм къашэч г. 85-90. Къраш жэщмахуэ 27-28-рэкӀэ. Бабыщыхъухэм къашэч ч. 3-4, анэхэм 2-3,5. Унэбабыщхэр зэщхьэщагъэкӀ лыпхъэрэ ягъэкӀэцӀхэрэу. Япэрейхэм ящыщэу ди къэралым нэхъыбэу щагъэхъу бабыщхужьхэмрэ абыхэм къытрагъэхъукӀахэмрэщ. ДжэдыкӀэ хьисэпкӀэ зэрахуэр инд бабыщ жэрхэращ. Апхуэдэ зым Аустралиэм щекӀуэкӀа зэпеуэм 1927-рэ илъэсым джэдыкӀэ 366-рэ къикӀэцӀри сыт хуэдэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэмкӀи дунейпсо рекорд игъэувауэ щытащ.
КӀыкъыр лъэпкъыгъуэр
КӀыкъыр лъэпкъыгъуэр — Oscines хэкӀыгъуэ къуэдзэ, унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.
Я нэхъыбэкӀэ лъэтэжхэкъым, щӀыпӀэ нэхъ щӀыӀэ дыдэхэм щыпсэу лӀэужьыгъуэхэм щымыхъукӀэ. ЦӀыкӀухэщ. Я теплъэкӀэ унэбзухэм ящхьщ, я фэр фагъуэу, пэ памцӀэ яӀу. Хъумрэ анэмрэ я теплъэр мащӀэщ зэр зэщхьэщыкӀыр. Гъэмахуэм я Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэщ, щӀымахуэм жылэ, мэракӀуэхэкӀ.
Уысэрэжъ
Уы́сэрыжъ, Уэ́рсэрыжъ — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм хэт цӀыху. Мыхьэнэ бжыгъэхэр хъыбархэм зэрехьэ: нартхэм я тхьэмадэ, лъэпкъым я нэхъ жъыдыдэ, нартхэм уадэрэ гъубджэрэ яхуэзышъар, уд, дунем къыщехъулӀу хъуари къэхъунури зышъэ-зылъагъу. Уысэрыжъыр мы цӀэуэ Ӏэзэгъуэ мыхьэнэ хьэлъу кӀахэ хъыбархэм къыхокӀыр, къэбэрдей хъыбархэм цӀыхум и цӀэуэ щыт. Хъыбар бжыгъэм Уысэрыжъыр фӀыуэ, нартхэм къадэӀэпыкъу къыхокӀыр ауэ хъыбар «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» шхуиӀэм Сосрыкъуэ и бихэм яхуэӀуатэ шъауэм тӀэсхъэпӀэ иӀэр Тхъуэжьейрэ Сосрыкъуэрэ я зэпсэлъэным кӀэкӀэдэӀуэауэ.
Сурэтыр
Хъыбархэм я нэхъыбэм (кӀахэбзэмкӀэ) Уысэрыжъыр лӀыжъыуи нэуэжъыуи къыхэкӀыфыну, абыхэм дежь «Уысэрыжъыр» цӀэкъым Ӏэзэгъуэ цӀыхум зэрыхэлъыр егъэлъагъуэ мыхъумэ. «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» хъыбарым Уысэрыжъыр нэуэжъ уд бжыгъэрэ и сурэтыр зэрехъуэкӀыр — данэ лъахъэ, кӀопшъыкӀэ, дышъэ тадж, Сосрыкъуэрэ иригъэхъуапсу къыригъэштэн шъхьэкӀэ Тхъуэжьейрэ абымрэ якӀэкӀэдэӀуэн игугъу. ПэмыкӀэ къэбэрдей хъыбархэм Уысэрыжъ (Уэрсэрыжь) нартхэм ядоӀэпыкъур — уадэрэ гъубджэрэ зэрашъын хуер яджыреӀэ. Гулъытэгъу а хъыбарым хэлъыр Уысэрыжъым и цӀэр зэрзахъуэкӀым: Хъуыдымыжьыр Уэрсэрыжьым
Мыр жыриӀэу елъэӀуащ:
Сэ уиуыз къэзыхь, Уэрсэр,
Нартуэ щъыӀэм уанэхъыжьщ,
Уэ плъэкӀынущ, сыуыщый,
Дауэ уадэ зэрысщӀынур?
Ак Кол (Ак Алахи)
Ак Кол (Акколь) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Ак Алахи хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Адыгэхэм я хьэдагъэ махуэ
Адыгэхэм я щыгъуэ (хьэдагъэ) махуэ — Шъыгъо мафэ - накъыгъэ мазэм и 21-м адыгэхэм я щыгъуэ махуэщ. А махуэр къызэрыхахар зэпхар мыращ: накъыгъэм и 21 махуэм 1864 гъэм Урыс-Къаукъаз зауэр Кбаадэ къуэм и деж щиухауэ ялъытэ, урысхэр Къаукъазым ис цӀыхухэм къатекӀуэу. Абы къыхэкӀыу 1763 гъэм щыщӀэдзауэ 1864 гъэ хъуху (илъэси 101) екӀуэкӀа зауэр апхуэдэ гуӀэгъуэшхуэкӀэ иухащ. А лъэхъэнэм щыгъуэ адыгэу зауэм къелауэ урысхэм я унафэ щӀэтыну хумейхэр хы Ӏуфэм нэс яшэрти, кхъухьхэм ирагъэтӀысхьэурэ Уэсмэн Империем яхурт. Зауэ нэужым Къаукъазым щыпсэуу щыта адыгэхэм ящыщу Хэкум къинэжар 5% къудейщ.
Накъыгъэм и 21 махуэр Урысейм и республикищым (Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс) я щыгъуэ махуэщ икӀи Къэбэрдей-Балъкъэрым а махуэр мылэжьэгъуэ махуэу щыщытщ.
А махуэм адыгэхэр куэду щыпсэу щӀыпӀэхэм зэхуэс щащӀ, я гуауэм и инагъыр мыдрей лъэпкъхэм ирагъэлъэгъуну икӀи нагъэсэну щогугъхэр.
Накъыгъэм и 21-р щыгъуэ махуэу икӀи мылэжьэгъуэ махуэу 1990 гъэм траухуауэ щытащ. Ар адыгэхэр титул статус яӀэу щыпсэу республикэхэм 1994 гъэм цӀэ иӀэу траухуащ.
Нобэ, адыгэхэм я бжьгъэр мелуаниплӀым носыр, абы я нэхъыбапӀэр хамэ щӀыпӀэ, хамэ къэрал 40 щӀигъум щопсэухэр. Иныкъуэхэм зауэ зэманым къекӀуэкӀа цӀыхуукӀымрэ хэкужьым щхьэхуимыту ирахунымрэ — лъэпкъгъэкӀуэду щытауэ ябжыр.
Адыгэхэм нэмыщӀ, накъыгъэм и 21-р я щыгъуэ махуэу щытщ адыгэхэм я благъэ лъэпкъхэм — абазэхэмрэ азгъейхэмрэ, адыгэхэм ягъусэу зауэм и гуауэмрэ хэкум ихуныгъэмрэ дэзыгуэшахэр.
Категориэ:Адыгэхэр
Урысей рубл
US$ Урысей рубл (Российский рубль) — официал Урысей-м сомыр (валутэр).
НэжьгъущӀыдзэ
НэжьгъущӀы́дзэ, НэжъгъушӀы́дзэ — нэуэжъ плӀэучэ чынагъуэ, гъушӀызэ иэ гъушӀыдзэхэр Ӏуту, и бгъэ кӀыхьыжъхэр и кӀыбым дэдзауэ. Таурыхъхэм НэжъгъушӀыдзэр мэзхэм щопсо, пхъэмгъу унэжъым, изакъу иэ и пхъум дэкӀыгъу (таурыхъу хъуам зы пхъу нэхъ иӀэкъым). НэжъгъушӀыдзэр цӀыхушх, таурыхъхэм сэбийхэр ешъх, Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм цӀыхухэми ятоуэ. Къэру фӀер зэрехьэ, цӀыхум щыдэӀэпыкъур макӀэдыдэ, згуэрэ щыхуашъа къуэдем.
Урысей рубл
ТехэпӀэхэр
Категориэ:Урысей Категориэ:Валютэр
НэжьгъущӀыдзэ
И теплъэр
Нэуэжъым/фызыжъым и сурэтыр хъыбару хъуам Ӏэуэ щыт — щӀыбыкъуэ (плӀэучэ), гъушӀ дзэхэр Ӏут, и бгъэжъ кӀыхьхэр и кӀыбым дэдзауэ зэрехьэ, здэпсор мэз дэгум иэ дыгъэр здыкъухьэ лъэныкъуэм, хитӀ зэхуакум дэт хыгъэхъуным. Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм НэжъгъушӀыдзэр Нарт Хэкум щиси къыхокӀыр щыхэмысыуи къыхокӀыр. Нэуэжъым шы алп гуартэ зэрехуэ, езым егъэхъур, езыр я кӀэлъоплъыр, и шыхэр гъэса, езым нэхъ парими ядаӀуэкъым.
ӀуэрыӀуатэм
Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм нэуэжъым цӀэ бжыгъэ зэрехьэ, и сурэтри хэгъуэгъэщауэ щыщыти мэхъур хъыбар гуэрэхэм. Абым хуэду: Нэуэжъ-цӀыкӀу иэ Ныуэ-уд — я сурэтымкӀи (я бгъэ кӀыбымкӀэ дэдзахэр) я шэнымкӀи (нартхэм я хуэбзаджэ) гурыӀуэгъуэ зэрыхъур ахэр НэжъгъушӀыдзу. Апхуэдэ зы нэуэжъым игъэхъу шыгуартэм Сосрыкъуэ и шы цӀэрыӀуэ Тхъуэжьейр къыхехыр. И бгъэ кӀыбым дэдзам еӀусурэ нэуэжъым и къуэ мэхъури Сосрыкъуэр ненэфӀыу зэкъырегъэплъыр удыжъыр. Сосрыкъуэ ипэ нэуэжъым и бгъэм нэӀусыфа къуэдер Емынэжь закъуэ и шы Къарэлъэкъуищыр къыщихьам.
Нарт хъыбар гуэрэхэм къызэраӀуатэмкӀэ НэжъгъушӀыдзэр Испы лъэпкъым я ану къыхокӀыр.
Мыщэ
Мыщэ (лат-бз.: Ursidae, ур-бз: Медведь) — шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀхэм ящыщ. Мышъэхэм шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым, фӀыуэ йорсхэ, жыгхэм, бгъуэнхэм допшеихэ, псынкӀыу мэжэфхэ, макӀыу зокӀуэфхэ, тотыфхэ лъэкъуитӀкӀэ. КӀапэ кӀэкӀы яӀа, яцыр Ӏув, кӀыхь, фӀыуэ мэхэр къыкӀахьа икӀи макъхэр зэхах. ЩышъакӀуэхэр бджэхьашъхьам иэ пщэджыжьым. Нэхъыбэм цӀыхум яхуэсакъу щыт, ауэ цӀыхухэм здахуесам иде ятеуэнкӀи мэхъу, апхуэдэхэм янэхъыбэр мышъэ хужьымрэ гризлымрэ.
Сурэтыр
Адрей шъакӀуэ- псоушъхьахэм ялъытамэ мышъэхэр нэхъ зэхьчу щытхэ я сурэтымкӀэ, я инагъымкӀэ. Мышъэхэр шӀым щыпсоу шъакӀуэ-псоушъхьахэм я нэхъ ин. Мышъэ хужьхэм и аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 3 мэхъу, ихьалъагъыр 725-1 000 кг. носыр, нэхъ цӀыкӀухэм ящыщыр малай мышъэхэра, я аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 1-1,5, ихьалъагъыр 70 кг. носыр.
Я цыр Ӏуву, кӀыхьу, вэлацу щыт я нэхъыбэхэм, малай мышъэхэм яр кӀэкӀыу, мы Ӏуву ятет. Цым ифэр, мы къуэлэну, псоуэ къуафӀцӀэм къыщыкӀэдзауэ хужьымнэгъунэ, пандэ иным щымыхъукӀэ, абы ицыр къуэлэн, фӀыцэ-хужьу зэхэлъ. Я бгъэхэм иэ я нэхэм ихъуреягъыхэми хужьу цыр щытуи мэхъу. Адрей я ныкъуэхэм я цым ифэр гъэм елъытауэ зэрехъуэкӀыр и кӀыхьагъымрэкӀэ иӀувагъымрэкӀэ.
АплъэпӀкъыр
Мышъу хъуам я аплъэпӀкъыр хуэгъэзыхауэ, шъэджашъу щыт, куэдым джабэ лъагэ яӀу.
Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ
Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ (Адыгьа-ХӀабльа район, Адыге-Хабльский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Мыщэ
АплъэпӀкъыр
Я лъакъуэхэр къэрууфӀэ, лъэхъуамбэ тхурытху ятет, абыхэм лъэбжъанэ кӀыхьхэр яӀу. Я лъэбжъанэхэр мышцхэм яӀыгъу щыт, абы шъхьакӀэ жыгхэми допшеифхэ, шӀыри ятӀыр, къаубыдахэри зэпӀкъыратхъыф. Гризлы мышъэм илъэбжъанэхэм икӀыхагъыр 15 см. носыр, ар шӀыр итӀыным шъхьакӀэ фӀыуэ къыхосэбэп ауэ жыгхэм дригъэпшеифкъым. Мышъэхэр щызекӀуэкӀэ я лъакъуэхэр ялъэфу макӀуэ, лъэгум трагъэуву лъапэр.
Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Адыгэ-Хьэблэ къуаджэ.
Мыщэ
АплъэпӀкъыр
Я кӀапэр кӀэкӀыу щыт, цым къыхэмыщу.
Гудаутэ къедзыгъуэ
Гудаутэ къедзыгъуэ (Гәдоуҭа араион, Гудаутский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Гудаута.
Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ
Джылу дэсыр — мин 11, 931 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 531 км².
КӀыкъыр
КӀыкъыр — и цӀэджэгъу лъэпкъым хыхьэ бзу жьгъейщ.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Езым елъытамэ и абгъуэр инщ, ар щеухуэ жыг къудамэхэм мыӀэтауэ.
Щопсэу, Къаукъазым, Кърымым къанэмыщӀауэ, Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Шамым, КъухьапӀэ Къажэрым я мэзылъэ щӀыпӀэхэм.
И Ӏусыр зэхэдзащ
Мыщэ
АплъэпӀкъыр
Шъхьар ин, я нэхэр цӀыкӀу.
Агубэчеикъуэпс
Агубэчеикъуэпс (Агубачеико) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 8 хуэдиз мэхъур.
Мыщэ
АплъэпӀкъыр
Пшъэр гъуму кӀэкӀ
Зэрыпсохэр
Мышъэхэм я нэхъыбэр губгъуэ-мэзхэм иэ къушъхьа-мэзхэм щопсохэ, макӀыу къушъхьа-мэзыншэхэм. Яныкъуэхэм псым игъунэгъу щыпсоун я хабзэ: псыхъуэхэм, хы Ӏуфэхэм. Мышъэ хужьыр Арктикэм щопсоу Мыл океаным нэгъунэ.
ШхынымкӀэ зэхэдз яшъкъым, ауэ, зы ныкъуэм къэкӀыгъэхэр нъэ кӀасу къыхах адрехэм лы нэхъ къыхах. ЛъэпӀкъу хъуами я шхыным къэкӀыгъэхэр, хьапӀацӀэ, хьамблу, фо, бжъэжъей джоуэ хэт. Я шхыныр гъэм елъыта.
Тулэ област
Тулэ област (Тульская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Тулэ.
Балъкъэрхэр
Балъкъэрхэр е къущхьэхэр (таулула) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, къэрэшей-балъкъэрыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 112 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 108, 577) Къэбэрдей-Балъкъэрым исщ.
Акхем
Акхем (Аккем) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Кадыным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.
Мощеная
Мощеная, Укрэинэ.
Джылу дэсыр — 581 цӀыху (2010). И инагъыр — 1,05 км².
Муниципал къэхъугъэхэр
Муниципа́л къэхъугъэхэр — щӀыпӀэ, зи гъунэ хэгъэшам къэрал унафэщӀым нэмыщӀ, а щӀыпӀэм и унафэщӀхэр ягъувыжыну хуиту щытхэ, щӀыпӀэ упщӀэхэр ягъэзэщӀэжын щхьа. Апхуэдэ щӀыпӀэхэм я унафэщӀхэр езы щӀыпӀэм исхэм хэдэкӀэ къыхах.
Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр
Урысейм и федерал унафэмкӀэ, къэралым иӀэщ муниципал къэхъугъэ зэмылӀэужыгъуэхэу — 5:
2014 гъэм, нэкыгъэм и 27-м къыдагъэкӀэ федерал унафэ № 136−ФЗ-мкӀэ, Урысейм и муниципал къэхъугъэхэм, къэхъугъитӀ щӀэуэ муниципал гуэшыкӀэм хагъэхьащ :
Дэтхэнэ муниципал къэхъугъэр къагъэунэхуауэ щыщытыр, а къэхъугъэм къекӀуэкӀ Ӏуэхухэр ягъэтэрэзу, щӀыпӀэм и бюджетыр зэрагъэзэхуэн щхьащ.
Урысейм и муниципал къэхъугъэхэм я бжыгъэр
Урысейм иӀэ муниципал къэхъугъэхэр щӀэх-щӀэхыурэ яхъуэжу щытщ. Илъэс къэс муниципал къэхугъэ зэмылӀэужыгъуэхэр е зэгуагъэхьэу, е яугэшу щытхэщ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр
Еуро
US$ Еуро — официал Еуро-м валютэр..
ТехэпӀэхэр
Категориэ:Валутэ
ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ
ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ — псыхэуэбзагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ; лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьщ. Къешэч ч. 3,5-4, дамэ лъэныкъуэр см. 58-61. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, дамэкӀэхэр фӀыцӀэ-лыдщ, абы папщӀэ щыщыткӀэ дамэ зэгуэлъхьахэм и щӀыб щӀагъым къыщыщӀэдзауэ и кӀэм нэс зэфэзэщу фӀыцӀэу болъагъу. Пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыжьщ. Анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ, ауэ теплъэкӀэ хъум ещхьщ. Моногамнэхэщ — зэхъузэбзхэр я гъащӀэ псом зэгъусэщ.
Здэпсэухэр
ЩыӀэщ Еуропэм, КъаукъазщӀыбым, Анадолейм, Къажэрым, Африкэм и Ищхъэрэ-КъуӀэпӀэм. ЩӀымахуэр Африкэм щрах. ПсыхауэщӀыбыпцӀэхэр щогъуалъхьэ къуажэхэм я гъунэгъуу, псэуалъэ зэхуэмыдэхэм я щхьэхэм, жыгхэм, телджырам пкъуохэм.
Ӏусыр
Щошхэ псыпцӀэхэм, мэкъупӀэ псыӀэхэм. Я Ӏусыр псыхэуэ псоми яхуэдэу, псэущхьэщ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ, бдзэжьей, дзыгъуэ, тхьэкӀумэкӀыхь шыр, нэгъуэщӀхэри.
Тхылъхэр
Категориэ:Псыхэуэбзагуэхэр
Шэшэн Республикэ
Шэшэней, Шэшэн Республикэ (Нохчийн Республика, Нохчийчьо, Чеченская Республика, Чечня) — республикэ Урысейм хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Грознэ.
Хэкумэтхыр
Шэшэн къэралыр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Ингушымрэ Ишъхъэрэ Осетиэмрэ, ишъхъэрэм — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Дагъыстэным, ипшъэмкӀэ — Курджейм.
ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт (Тэрч губгъуэ), ипшъэмкӀэ къушъхьу, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэр ирокӀуэ.
Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сунжа, Аргун. Мычгышейм и Веденской куейм Къозэн-Ӏэм (Къоьвзанан Ӏам) псыхъурей дэт, Ипшъэ Къаукъазым и нэхъ ин, и нэхъ куу.
Тхыдэр
Шэшэн Республикэм я хабзэкӀэ счыгъуи унагъуэ-лъэпкъэгъу (тейп) зэхэтхэт, ахэр тукхумху зэхэхьэжьху. Лъэпкъ нэхъ гъунэгу мычгышхэм яхущытхэр ингушхэра, зэхэтху лъэпкъ гуп мышкъышхэр мэхъухэ.
Курыт лъэхъэнэхэм Шэшэн Республикэм и шӀыпӀэр Аланиэм хиубыдэт. XIX лъэхъэнэм Урыс империэм и гъунапкъэхэр хигъэкӀуэтэн кӀедзэри Урыс-Къаукъа зауэр къыхокӀ абым. Шэшэныр а зауэр 1860 гъэм еухыр. Револуциэ 1917 гъэм щыӀэм нэс Мычгышейр Урыс империэм и Терскэ областым хэта.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ МИРССА-м и шӀыпӀэр джэрмэныдзэм оккупациэ ишъат, абым шъхьэкӀэ 1944 гъэм мычгыш джылэмрэ ингуш джылэмрэ Курыт Азиэм ирагъэкӀахэ, джэрмэныдзэм дэӀэпыкъуэгъу хуашъауэ тралъхьэри лъэпкъхэм. МИРССА-р ликвидациэ яшъри абым ипӀэкӀэ Грознэ област халъхьэ.
1994 гъэм Япэрей шэшэн зауэр йокӀуэкӀ, 1996 гъэм нэгъунэ, Хасавюрт тхылъхэр кӀэтхэнымкӀэ еухыр, абыхэм зэритымкӀэ Урысейм и дзэхэр Мычгышейм къыдичыжьын хуэйт. Къэралыр Ӏэуэ хэкӀуэдат зауэ нэужым.
1999 гъэм ЕтӀуанэ мычгышей зауэр кӀедзэ, 2000 гъэм нэс зауэр йокӀуэкӀ, Урысейм и ӀэнатӀэм кӀегъэхьэжь къэралыр.
2009 гъэм контыртеррор лэжьыгъэр щагъэтыжь, ауэ зауэ иухам хуэсакъыгъэ хузэрахьэ, иджыри къыздынэсым террористыгъэм и зэраныгъуэ куэду къонэ.
Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар.
Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр Къадыр Рэмэзан.
Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр.
Джылэр
Абсолуту джылэм и нэхъыбэр мычгышхэра (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр урысхэр, къумукъухэр, авархэр, нэгъуейхэр, ингушхэр.
Экономикэр
Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьэ лэжьыгъу экономикэр зпылъыр фатэгынымрэ гас къыкӀэхынымрэ елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу губгъуэ лэжьыгъэхэр. Мычгышейм и фабрикэхэр зауэ нэужым куэду хэкӀуэдахэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Мычгышей
Ливан
Ливан Республикэ (الجمهورية اللبنانية) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бейрут.
Категориэ:Ливан
Ярослав област
Ярослав област (Ярославская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Ярославл.
КӀыкъыржьэгъуфӀыцӀэ
КӀыкъыржьэгъуфӀыцӀэ — унэбзу хэкӀыгъуэм, кӀыкъыр лъэпкъым щыщщ.
Нэхъыщхьэу здэпсэур Азиэмрэ Еуропэмрэ, уащыпэщӀохуэ Азиэ Курытым, Хъутейм, Индиэм, Непалым, Пакистэным, Урысейм джоуэ, зэзэмызэкӀэ щалъагъу, ауэ щыпсэуэу щӀэныгъэлъхэм ягъэунэхуакъым КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум, Скандинавиэм, Фрэнджым, Джэрмэным.
Тхылъхэр
Категориэ:КӀыкъырхэр
КӀыкъырфагъуэ
КӀыкъырфагъуэ — унэбзу хэкӀыгъуэм, кӀыкъыр лъэпкъым щыщщ. Азиэм и щӀыпӀэ нэхъыбэм щопсэу Азиэ Курытым, Афганистэным, Хъутейм, Индиэм, Монголым, Непалым, Пакистэным, Урысейм.
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Гъэунэхуауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэ къалъытэхэр:
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчи (урым-бз.: Leonardo da Vinci, 1452 мэлыжъыхьым и 15 — 1519 нэкъыгъэм и 2) — урымым щыщ цӀэрыӀуэ, шъэныгъэм и лэжьыгъэ (физикэ, математикэ, меканикэ пэмыкӀхэми), искуствэм и лэжьыгъэ (художник, скулптор) Ӏэшъагъэлэжьыгъэ.
Гъашъэм и тхыдэр
Винчи къалэм, Флоренциэ идежь къэхъуа. 1469 гъэм ядэм дэкӀыгъу Флоренциэм мэкуэчхэ, абдежьым 1476 гъэм нэгъунэ Вероккио Ӏэшъагъэунэм мэлажьэхэ. Абдем зырегъашъэ гуманитархэмрэ текникэ шъэныгъэхэм. 1473 гъэм Леонардо квалификациэ къырат Аущ Лукэ и Гилдиэм мастер хъуауэ. 1480 гъэм езым и Ӏэшъагъэунэ зэӀуэхыр. 1482-1499 гъэхэм Милан дэс, и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэр здишъыр абдем дежь.
1512 гъэм Рум дотӀысхьэ, Рум Адэм и ӀэнатӀэпӀалъэм кӀэту, 1516 гъэм Фрэнджым макӀуэ, пщым идежь ходожникурэ инженерурэ лажьу. Фрэнджым дежь Ӏэрызехьэ мэхъу, и Ӏэр мыхъужьу, изакъуэ ерагъу зекӀу.
Клу быдапӀэм идежь дунем ехыжьа (Фрэнджым).
Леонардо нэхъ зыпылътэр шъэныгъэмрэ инженериэмрэ, лэчтхыгъэм макӀэ зэрелэжьтэр. Лэчлэжьыгъэхэм я бжыгъэр куэд хъукъым, я ныкъуэр кӀуэда иэ зэӀыхьэуэ щытхэ.
Ӏэшъагъэ бжыгъэ къыгупшыса Леонардо - кӀэрахъуэ зэрыдзэ фонч кӀэкӀым шъхьэкӀэ, прожектор, Ӏэрзехьэ зауэ лъэмыдж, абым пэмыкӀыу и тхыпхъэ къагъуэтахэмкӀэ и лэжьыгъэм хабжэхэр: паращут, велосипед, лъатэ макинэхэр.
Псыншэкъуэ
Псыншэкъуэ (Псиншоко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Дзэлыкъуэм хэлъадэу, Псыншэкъуэ Ӏуащхьэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
Леонардо да Винчи
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ЛэчтхыгъакӀэхэр
Касогей Хэку
Иджыпсту мы напэкӀуэцӀыр нэщӀ. Узхуэныкъуэм игугъ бгъуэтыфыну нэгъуэщӀ напэкӀуэцӀхэм, тхылъхэм абым теухуа тхыгъэхэм, иэ апхуэдэцӀэ зиӀэ напэкӀуцӀ быщӀыфынущ.
Ингушхэр
Ингушхэр (гӀалгӀай; джылэхъстэней псалъэкӀэмкӀэ — къущхьэхэр) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, ингушыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 407 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 385, 537) Ингушейм исщ.
Латиныбзэ
Латиныбзэ иэ Латин (lingua latina) — латин-фэлий гупым хэт италий бзэхэм индэеуропэбзэхэм я унагъуэм. НобэкӀэ абы изакъуэ къагъэсэбэпыр италий бзэхэм ящыщу.
Латиныбзэр нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщ, тхыпхъэ зиӀа индэеуропэбзэхэм.
Нобэ латиныбзэр Ӏаташъхьэ бзэуэ Ватикан къэралым ей, абы пэмыкӀыу Рим-Кэтолик Чылисэм.
Псалъэ куэд еуропэбзэхэмрэ адрей бзэхэми яӀу латиным къыхэкӀа.