cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бгъэнбзунабдзэху
Здэпсэухэр
Къауъказым деж нэхъ здалъагъур Тэрч, Псыжъ Ӏуфэхэу чыцэ, къамыл, нэгъуэщӀ псыӀэ къэкӀыгъэхэр къызэбэкӀ щӀыпӀэхэрщ. ДжэдыкӀи 3-6 егъэтӀылъ мэлыжьыхьым и кум деж, абыхэм тхьэмахуитӀ хуэдизу тесщ. Абгъуэр псым щхьэщыт бгъэнхэм, чыцэхэм хещӀыхьыр.
Тхылъхэр
Категориэ:Бгъэнбзухэр
Къазплъыфэ
Къазплъы́фэ — бабыщ лъэпкъым щыщщ, къазкъуэлэным и «Ӏыхьлы» гъунэгъущ., я инагъкӀи зэрзэщхьэщыкӀ щӀагъуэ щыӀэкъым.
Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм.
Абгъуэ ещӀ уашхэ, бажэ, нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэ бгынэжа, нэпкъ бгъуэнщӀагъ, цӀыхум и псэуалъэу щытахэм. Здэшхэр и нэхъыбэм щӀыщхьэфэм деж.
Ӏусыр удз жылэ, къэкӀыгъэ, гъудэбадзэ, псы псэущхьэ жьгъейхэрщ. ЩӀымахуэр щырех Хы Курытым и гъунэхэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэхэм.
Къазплъыфэм и шырхэр щӀэх цӀыхум йосэ, пщӀантӀэм къыщыбгъэхъуфынущ. Къаукъазыкум щыгъуалъхьэ къазплъыфэхэм я нэхъыбэр бжьыхьэм Хы Курыт лъэныкъуэм мэлъэтэж, ауэ щӀымахуэр щрахыну къани къахокӀ. Абыхэм Ӏус щагъуэт псыӀуфэ мыщтхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Къазкъуэлэнхэр
Бланэ
Бланэ (лат-бз.: Alces alces, ур-бз.: Лось) — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ.
Аплъэпкъыр
Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 - 13, ихьалъагъыр кг. 360 - 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу.
Бланэхъухэм ин Ӏэуэ ( иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин ) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 - 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.
Здэпсохэмрэ зэрзэшъхьащыкӀхэмрэ
Бланэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу ШӀыгум и Ишъхъэрэ, нэхъ макӀыу мэзкъуихэм, губгъуэхэм. Еуропэм здэпсохэр: Полшэм, Балтикэ къэралхэм, Чехым, Урысыхум, Украинэм, Скандинавхэм, Урысейикум; Азиэм - Ишъхъэрэ Монголым, КъуэкӀыпӀэ Китайм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ Сыбырым нэгъунэ. Ишъхъэрэ Америкэм идей Аласкэм, Канадáм, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм нэгъунэ АШЗ-м иштат Колорадом нэгъунэ.
Урысейм щыпсор мин 730 хуэдиз (дунем тетым иныкъуэм хуэдиз), езы дуней псом тетыр милыуан 1, 5 хуэдизу ялъытэ.
Шы плъыфэр
Шы плъыфэ — шым и цым, фэм, нэхэм я фэр. Гъэпсыгъуэ я зэшъхьэщыкӀыгъуэмкӀэ нэхъыфӀу языту щытыр.
Нэхъышъхьэ плъыфэхэр
Пэсырей зэманым щыкӀэдзауэ плъыфиплӀ нэхъышъхьу къалъытэхэ, ахэр:
Адрей плъыфэхэр къебжэкӀа плӀым къахэкӀху къэлъытэгъуэ яӀэ.
Гъуабджэ
Зи цыр тхъуауэ щытыр. Схуэдэ плъыфэми къахэкӀыфыну, гъэ къэс я тхъугъэ хэхъурэ. ПцӀэгъуэплъу къэхъуар куэд темыкӀауэ шыкӀэ гъуабджэ хъуфыну мазэ зытӀущ текӀауэ, гъэ къэс цыпэ хужьхэм я бжыгъэр хэхъурэ. Шыр дунан (илъэсиплӀ) ныбджым и нэсыгъуэм дежь и фэр гъуэбджэху щытыфыну.
Гъуэзэфэзэ
И кӀыфэпсор плъыжьу щыт; гъуэжьыхум щыкӀэдзауэ гъуабджэ хуэкӀыфӀым нэсу. И сокумрэ кӀапэмрэ я фэр и кӀыфэм ем шъхьэщыкӀыу щытыфыну — нэхъ хуэнэху иэ нэхъ хуэкӀыфӀу.
КъуафцӀэ
КъуафцӀэ иэ къарэ — фӀыцӀэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Шыхэр
Стип-Поинт
Хэкумэтх
Стип-Поинт къуапэр ныкъуэтӀыгу Идел-Лэндым телъщ, дунейпсо кӀэлъыгъакӀуэ Шарк-Бейм хыхьэу. Административну къуапэр Аустралиэм и штат КъухьэпӀэ Аустралиэм хеубыдэр. Къуапэм щыщӀэдзауэ Перт къалэ нэс 1000 километрэу дэлъщ. Абы и нэхъ ишхъэрэу тӀыгу Дерк-Хартог щылъщ.
Къуапэ Ӏуфэр Индиэ Хышхуэм и псхэм ялъэс. Езы Ӏуфэхэр Ӏейуэ джабэхэщ. Къуапэ джабэ гуэхупӀэр хым 200 метрэкӀэ щхьэщытщ.
Тхыдэ
Еуропэхэм ящыщу, япэу къупэр зылъагъуу къэзыплъыхьар голлэнд плъыхьакӀуэ Уиллем де Фламингщ. Ар 1697 гъэм къуапэм деж къитӀысыкӀри, къиплъыхьа иуж, абы «Steyle Hock» (гуэхупӀэ къуапэ) фӀищауэ щтащ.
1801 гъэм фрэндж плъыхьакӀуэ Луи де Фрейсине, къуапэм нэгъуэщӀ цӀэ «Point Escarpee» иритауэ щтащ. Ауэ куэд мыщӀу, 1822 гъэм инджылыз плъыхьакӀуэ Филлип Кинг, къуапэм и цӀэр Стип-ПоинткӀэ ихъуэжащ. А цӀэри къуапэм иджыри къыздэс зэрехьэр.
Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр
Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр (Совет Зэгуэтхэр, РССЗ, Союз Советских Социалистических Республик, Советский Союз, СССР) — социал къэрал, Урысей империэу щытам и шӀыпӀэ нэхъыбэм къыхэкӀауэ 1922 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ, къэралышхуитӀым я зы (АШЗ-м дэкӀыгъу). Къалэ нэхъышъхьу щытар Мэзкуу.
Тхыдэ
Мазае революциэм яуж 1917 гъэм пэштыхьыгъэр Урысей империэм хэкӀуэда, ӀэнатӀэр зыубыдахэр буржуаз-демократ КӀэх ӀэнатӀашъхьэ, Дунейпсо зауэм къыхэмыкӀа техьэ яуж. А гъэ дыдэм и жэпуэгъуэм Урысейм Жэпуэгъуэ револуциэ къохъур, ӀэнатӀэм инхэр Ӏохьэ Владимир Ленин я шъхьэщыту. Къэралым Джылэ зауэ кӀедзэ, 1922 гъэм нэгъунэ екӀуэкӀа, текӀуахэр а зауэм инхэра.
1922 дыгъэгъазэм и 30 РСФС Урысейм, РСС Урысыхум, РСС Украинэм, РСФС КъаукъазщӀыбыгъуэр джоуэ зэгуэтыныгъэ тхылъ кӀатхэ, Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэу зэхыхьу.
1924 гъэм, Владимир Ленин дунем ехыжьа яуж къэралым и нэхъышъхьу увыр Иосиф Сталин. РССЗ-м «кӀэ эконом политикэ» (КӀЭП) ирагъэкӀуэкӀ, щэхуэн лэжьыгъэм и пӀалъэр зыубыдыфу щыта, ауэ 1930-хэм КӀЭП-ыр хомхомурэ колликтивизациэ къэрукӀэ иригъэкӀуэкӀын кӀедзэ абым пэмыкӀыуи индустирализациэ.
1937 гъэм репрессиэ куэду йокӀуэкӀ Сталиным пэщытхэм шъхьэкӀэ, апщыгъуэм Дзэ Плъыжьым и командир бжыгъэ хэкӀуэдауэ щыта.
1939 гъэм, Молотов-Риббентропп секрет тхылъ пактымкӀэ РССЗ-м Полшэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд - Урысыхумрэ Украинэмрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэр. 1939-1940 гъэхэм совет-финн зауэ, текӀуар абым РССЗ-ра, Карелейм и ныкъуэр апщыгъуэми еубыд. 1940 гъэм РССЗ-м балтикэ къэрал - Латвиэ, Литоу, Эстониэ джоуэ еубыд, абым пэмыкӀыу Румыным хэта Бессарабейри еубыд.
1941 бадзэуэгъуэм и 22 Джэрмэн нацист дзэм и къытеуэнымкӀэ Къэралыгъуэ зауэшхуэр кӀедзэ. Джэрманыдзэр псынкӀыу хэкӀт къэралым Мэзкуу бгъэдыхьу, ауэ къагъэувэӀа хъуа. Сталинград зауэмрэ Курск зауэмрэ яуж совет дзэхэр текӀуэн кӀадза, къуэхьэпӀэмкӀэ хэкӀху. 1945 нэкъыгъэм и 9 Къэралыгъуэ зауэшхуэр иуха РССЗ-р текӀуауэ. 1945 и шышъхьэӀум РССЗ-р зауэм хохьэ Японым пэувауэ.
Къэралыгъуэ зауэшхуэм цӀыху бжыгъэ зымыӀэ, мылъку бжыгъэ зымыӀэ хэкӀуэда РССЗ-м. Зауэ нэужым къэралым и зэфӀэувэгъэжьыным пыхьа ису хъуар.
1953 гъэм и гъатхэпэм Сталин дунем йохыжь, ӀэнатӀэ убыдыным шъхьэкӀэ ныкъуэкъуэгъу екӀуэкӀам яуж къэралым и тхьэмаду Никита Хрущов тохьэ. Абы и ӀэнатӀэкӀэ 1956 гъэм XX СЗКП-м иригъэжьа компаниэ «Сталин култым и къэгъэшъэнымрэ» репрессиэ лъэпкъ яшъахэри реабилитациэ ишъыжьа.
1964 гъэм ӀэнатӀэм Ӏухьэр Леонид Брежнев. Брежнев щытета зэманым траӀуар «Стагнациэ лъэхъэнэ». Брежнев дунем ехыжьа яуж къэралым и тхьэмаду Юрий Андропов тохьэ мыкуэду тет а пӀэм (1982-1984) яуж Константин Черненко (1984-1985).
1985 гъэм КЦ СЗКП-м и тхьэмаду техьэр Михаил Горбачов. РССЗ-м «перестройка» (реструктуризациэ) къожьэ.
1991 гъэм дыгъэгъазэм и 25, Беловежиэ мэзым президентхэм Урысейм (Борис Елцин), Урысыхум (Станислав Шушкевич), Украинэм (Леонид Кучма) зэгуэтыныгъэ тхылъыр дэнонсиациэ яшъри РССЗ абымкӀэ еух и гъашъэр.
Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
РССЗ-м и тхыдэм контитуциищ иӀа - 1924, 1936, 1977 гъэхэм тхауэ.
1977 гъэм и конституциэмкӀэ, къэралым и ӀэнатӀэр джылэм еуэ къиӀуатэт.
Советхэм я къэрал зэхэтыкӀэм къидэтэкъым ӀэнатӀэ гуэчыныр. ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр (РССЗ-м и Нэхъышъхьэ Хасэ) хабзэгъэзанкӀэмрэ мэхьчэмэ ӀэнатӀэмрэ яшъхьэщытт.
Къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьэ лэжьыгъу щытар джылэ депутатхэм я Зэхуэс, илъэсищкӀэ хахтэр. Джылэ депутат Зэхуэсыр хэзыхтэр Нэхъышъхьэ Хасэ.
ХабзэгъэзанкӀэ Ӏэнатэр министр 40 зэхэтт.
Къыгуэтхэмрэ автоном республикэхэмрэ езыхэм я партиэ лэжьыгъэхэр яӀэт.
1990-1991 гъэхэм пӀэ Призедент РССЗ джоуэ щыӀа.
АдминистрациэкӀэ гуэшыгъуэр
Совет Зэгуэтхэм я шӀыпӀэр республикэ совет социалхэм (РСС) яуэ гуэшауэ щытт. Я бжыгъэм зэрихъуэк ыу щытт 4 къыщыкӀэдзауэ (1924 гъэм, щыхалъхьэм) 16 нэгъунэ (1940 гъэм). Совет Зэгуэтхэм я хэкӀуэдэжьыным идежь хэтар 15 республикэ.
Езы республикхэми кӀуэцӀ гуэшыгъуэ яӀэт: республикэ автоном совет социал (РАСС), овтоном област, автоном край, автоном округ, област, край, къалэ сойузым и къэлъытэгъу джоуэ.
Экономикэр
1990 гъэм РССЗ-м и экономикэр дунем и еӀтуанэт (АШЗ-м яуж) дунем и 1/5 лъэжьыгъэр къыдигъэкӀт. Советхэм я экономикэр плану щытт. РССЗ-м и тхыдэмкӀэ «илъэситху» пшъыкӀутӀ иӀэуэ щыта - джылэ лэжьыгъэ илъэситхукӀэ къэӀэтыным и план.
Джылэ лэжьыгъэм и нэхъ зыпылътэр - дуней мылъку (фӀэмыкӀ, пэмыкӀ джоуэ), хьэлъэ индустиэ (жыр, чугун), электроэнегиэ, металургиэ (гъущӀ, метал къуэлэнхэр), петрол лэжьыгъэ (фадэгын, гас), химиэ лъэжьыгъэ, прибор лъэжьыгъэ, машинэ лэжьыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.
Джылэр
1989 гъэмкӀэ РССЗ-м и джылэ бжыгъэр 286 717 млн. цӀыху хъут. Лъэпкъ нэхъ инхэр (милыуаным зы бжыгъэ фӀэкӀ, 1989 гъэ):
Дзэхэр
КонституциэмкӀэ Дзэ Ӏыгъыныр зтеухуатэр къэрал хъумэным шъхьэкӀэрэ социализм зэфӀэгъувэнымрэ. 1946 гъэм нэгъунэ цӀэуэ зэрихьэр Лэжьыгъэ-ЛъхукъуэлӀ Аримэ Плъыжь (ЛЛъАП), 1946 щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ Советхэм я Армиэу щыта (СА). СА и бжыгъэр 1991 гъэм зэрыхъутэр 2 800 мин цӀыху. Армиэр щыуэ гуэчт - ЩӀызекӀуэдзэ, Уэгу-зауэдзэ, Хыдзэ джоуэ, абым пэмыӀыуи дзэ лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, къэбжэкӀахэм я хуэмыду икӀи я хэмыхьу.
ХъыбарыщӀэ гупшысыгъэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Тхыб
Тхыб (Тхаб) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 905 мэхъур. Кхъуэдзэгъурытхым (Къаукъаз тхышхуэ) хеубыдэщ Хылъэжьый къедзыгъуэм деж.
Шэрэдж къедзыгъуэ
Шэрэдж къедзыгъуэ (Черекский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Кашхатау къуаджэ.
Къаз теплъэ хэкӀыгъуэр
Къаз теплъэ хэкӀыгъуэр — къуэдзитӀрэ, лӀэужьыгъуэ 145 хуэдизрэ мэхъу.
Къэрал куэдым щыӀэщ. И инагъкӀэ курыт е пӀащэхэщ. Я пкъыр быдэу зэхэщӀыхьащ, кӀагуэхэщ, дамэ папцӀэхэщ. ЩӀагъуэу зекӀуэфхэкъым, ауэ дэгъуэу мэлъатэ, йос.
Ӏусыр икъукӀэ зэщымыщщ: бдзэжьей, елыркъэщ теплъэхэр, хьэпщхупщ, псыщӀагъ псэущхьэ, къэкӀыгъэхэр.
Бжьыхьэм, лъэтэжын ипэкӀэ, лъынэ ин ящӀ. ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэщ.
Ӏэпэлъхэр
Теплъэр
Къаукъазым Ӏэпэлъэу лӀэужьыгъуитху къыщокӀри, псори илъэс бжыгъэкӀэ мэпсэу, лъабжьэ быдэ яӀэщ. Гъагъэхэр инхэщ, Ӏэрамэ кӀыхьхэу зэхэту, удз щхьэкӀэхэм къапедзэ, къапщӀийхэр, удзыр зыхуэдэ лӀэужьыгъуэм елъытауэ, плъыжьхэщ, пшэплъыфэхэщ, гъуэжьхэщ, гъуэжь-хужьыфэхэщ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
ЛӀэужьыгъуэ псори хущхъуэу къагъэщхьэпэ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Пэчэпсыхъуэ
Пэчэпсыхъуэ (Почепсуха) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 910 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Псыфабэрэ ТӀуапс къедзыгъуэмрэ я зэхуакум деж.
Лудвиг ван Бетховен
Лудвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven, 1770 дыгъэгъазэм и 17, Бон — 1827 гъатхэпэм и 26, Вена) — аустрэрэ джэрмэнрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Красногвардейскэ къедзыгъуэ (Адыгэ Республикэ)
Красногвардейскэ къедзыгъуэ (Красногвардейский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Красногвардейскэ къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 31, 106 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 725.5 км².
БжэнщӀэф
БжэнщӀэф (лат-бз.: Caprimulgus europaeus, ур-бз.: Козодой) — жэшбзу, бжэнщӀэф-лъэпкъым ящыщ, гъэмахуэкӀэ Еуразием икумкӀэ, Африкэм ишъхъэрэ-къуэхьапӀэ щопсохэ. Я инагъымкӀэ бзуупцӀэм хуэдиз мэхъухэр, ифэр гъуабджэ-псыфу щыту, пхъафэм, тхьампэ пыхуахэм къыхимгъэщу. Адрей бзу лъэпкъым хэтхэм хуэдууи нэшхуэхэр иӀа, пэ кӀэкӀ пыт (кӀэкӀ шъхьакӀэ бгъууэ щыт), и лъакъуэхэри кӀэкӀыу, шӀым къыщикӀухьын, иэ къудамэр пиубыдыкӀын тегъэпсыхьакъым (абы шъхьакӀэ къудамэм икӀыхьагъымкӀэ тотӀысхьахэ, адрей бзухэм хуэмыду). Здэпсохэр уэздыгъэмэз нэхухэм, мэз здырахахэм, мэзыку губгъуэхэм, Ипшъэ Еуропэм - тхьмпэпымыху, гъэпсом удзыфу щыт пабжъэ-банэхэм хэсхэ. ШӀымахуэм мэкуэчхэ, Африкэм Сахарэ пшахъуалъэм нэхъ ипшъэмкӀэ. Ишххэр хьапацӀэ, цӀыв Ӏамэ, здэлъатэм яшъакӀу.
Ӏэплъэпкъыр
ИкӀыхьагъыр см. 26 - 28 мэхъу, дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр см. 54 - 60 мэхъу, я хьэлъагъыр г. 60 - 110 мэхъур. ИкӀыфэр тӀэкӀу кӀыхьу щыт, кӀыгуугум ем хуэду, дамэ кӀыхь-памцӀэхэмрэ, кӀапэ кӀыхьрэ иӀу. Пэр кӀэкӀ Ӏэй икӀы лӀахуэу щыт, ауэ бгъуэшхуэ. Лъакъуэхэр кӀэкӀ Ӏэуэ щыт, шӀым тес бзум уэплъмэ шӀыгум икӀыфэмкӀэ зыкӀэрикъузауэ тес хуэду щыт. Лъэхъуамбэ курытыр адрейхэм нэхъри нэхъ кӀыхьу щыт, пэмыкӀ лъэхъуамбэхэмрэ абырэ я зэхуакур фэкӀэ зэрыубыдауэ. Ицыр шъабу, пхъашу щыт, жьындум ям хуэду, абы шъхьакӀэ нэхъ ин хуэду къыпщохъур зэрщытым нэхърэ. Ифэр зэр хэгъуэщэным, къыхэмщыным тегъэпсыхьа, бзу мыхъеуэ жыг къудамэм тесыр, иэ тхьампэ гъуа шӀым телъым хэсмэ къэплъэгъун гугъ Ӏэй. ИкӀыфэм ишъхьар гъуабджэ-псыфу щыт, уэгу гъуэплъ, фӀыцӀэ, гъуабджэ хэпхъауэ. Ныбафэр гъуабджэ-пшахъуафэ, уэгу нэхъ кӀынфӀу хэпхъауэ. ИнэкӀагъхэм фӀыуэ къыхэщу, хужьу цӀэла хуэду щыт. Ипшъэ лъэныкъуитӀым хужьыбзу хъуреитӀ хэлъ (хъухэм), плъыжь (бзыхэм). Абы пэмыкӀыу хъухэм я дамэпэхэми хужь хэлъ, кӀапэц гъунэхэми япэм, адрей псомкӀи хъухэмрэ бзыхэмрэ зэхуэду щытхэ. Бзу нэхъ кӀалэхэр я сурэтымкӀэ бзым нэхъ ехьчу щытхэ.Я пэр фӀыцӀэ, нэ хъуреягъхэр фӀыцӀэ-гъуабджу щыт.
ЦӀыху иэ псэушъхьа шъакӀуэ къыбгъэдыхьу къышъэмэ бзу щысым, зыхегъэгъуащэ шӀым иэ къудамэм зыкӀэрикъузу. Ауэ гъунэгъущу бгъэдыхьамэ, бзур псынкӀыу, шъэху долъэтей, мэ джыжьу зыкӀыпэ олъэтыкӀ.
Макъыр
ИфэмкӀи бжэнщӀэфыр къыхэмыщу щыт шъхьакӀэ иуэрэд джэӀакӀэмкӀэ цӀэрыӀу щыт, адрей бзу макъхэм емыхьчу 1 км. ипэджыжьу ущыӀами зэхэпху. Къэгор хъура, жыг гъуа къудамэм тесу мэзыку губгъуэм иэ мэзгъунэм итым. Иуэрэдыр мы джану, кӀыхьу щыт «тр-р-р-р-р-р-р» джоуэ, хьандыркъуакъуэхэм джаӀам ехьчу ауэ нэхъ ину. Апхуэдэ уэрэдыр зэпимыуду бджэхьашъхьам къыщыкӀэдзауэ пщэджыжь нэгъунэ джеӀа, имакъ инагъымрэ, уэрэдым икӀыхьагъымрэ зэрихъуэкӀыурэ. Бзу гъэщтам иуэрэдыр гомакъ «фирр-фирр-фирр...» хуэду зэпиудыфыну. Къэкуэча яуж хъум махуэ зытӀущ дигъэкӀауэ уэрэд джиӀан кӀедзэ, апхуэду гъэмахуэ псор йокӀуэкӀыр, тӀэкӀу щызэпиудыр бадзэуэгъуэм икум къыщыкӀэдзауэ икӀэм нэгъунэ.
Здэпсохэр
БжэнщӀэфыр абгъуэ здишъыр, здэпсор ишъхъэрэ-къуэхьапӀэ Африкэмрэ Еуразиэмрэ я хуабэ, курыт лъэныкъуэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Байкалым нэсху. Еуропэ псом щопсоухэ, Хы Курытым ихы тӀыгухэри хэту, ауэ Еуропэ курытым нэхъ макӀыу. Нэхъ кӀасу здэпсохэр Переней хы тӀыгуныкъуэм, КъуэкӀыпӀэ Еуропэм. Здэмыпсохэр Ислэндым, Шотлэндымрэ Скандинавымрэ я ишъхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ.
ШӀыпӀэ здыхэсхэр
Здыхэсхэр шӀыпӀэ зэӀухауэ, гъушъу щытхэм, дыгъэм фӀыуэ къыгъэхуабэхэм. Абгъуэхэр яшъыным шъхьакӀэ нэхъ къахуэсэбэпыр тхьампэ гъушъэ шӀым телъыр, иэ езы лъэгур гъушъэфу щыту, хъуреягъыр фӀыуэ къаплъыхьыфу, абгъуэм занкӀыу, пари зэран хуэмыху дэлъэтеифыкӀыну абы пэмыкӀыу джэщ цӀыв-хьапӀацӀэхэр куэду щыӀану, игъуэтыфыну.
КӀасу уэздыгъэ мэзхэм кӀотӀысхьа иэ мэзкъуийхэм, зи лъэгу пшахъу щытхэм, мэз ихахэм я лъэныкъуэ гъунэхэм, губгъуэ гъунэхэм, псыхъуэхэм, псыпцӀэхэм ягъунэгъу. Ипшъэ, ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Еуропэм куэду гъэ псом удзыфу щыт, тхьмпэпымыху пабжъэхэм хэс "Макитахэм", я лэгур ныву иэ пшахъу щыту. ИИшъхъэрэ Африкэм нэхъыбу здыхэсыр бжъэпэхэм пабжъэ мы инхэр ятету, лъэгур ныву. Губгъуэхэм здэпсохэр псыхъуэхэм дэт мэзхэм, къуэхэм жыг гуп къыздэкӀхэм иэ пабжъэхэм.
Здэкуэчхэр
БджэнкӀэфыр бзу-куэчыхъуам хуэду, илъэс къэс джыжьу мэкуэчхэ бжыхьам. Лъэпкъым инэхъыбу Еуропэм иде абгъуэ зышъхэр шӀымахуэр къуэкӀыпӀэ иэ ипшъэ Африкэм щыӀахэ, бзухэм яныкъуэр къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ мэлъатэхэ. ЛъэпкъцӀыкӀу meridionalis-хэр, Хы Курытым, Къаукъазым щыпсохэр шӀымахуэр ипшъэ иэ курыт Африкэм мэкуэчхэ, макӀыу къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀахэ. ЛъэпкъцӀыкӀу sarudnyi, unwini, dementievi губгъуэхэм иэ къушъхьа Азиэ Курытым щыпсохэр ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Африкэм мэкуэчхэ. Абы пэмыкӀыу Джуртейм, Пакистаным, ишъхъэрэ-къуэхьапӀэ Индиэм unwini-хэм ящыщ мэлъатэхэ. Ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Африкэм plumipes-хэми шӀымахуэр яхьыр. Куэду куэчыр йокӀуэкӀыр, ауэ бзухэр гупу зэхэту лъатэхэкъым, зэрызурэ мэкуэчхэ.
Зэрзэпыхьахэр
ЩызэфӀэувэхэр етӀуанэ илъэсур щекӀуэкӀым идежь ауэ шъхьагъусэ лъыхъуэн щыкӀадзэр иджыри зы илъэс текӀауэ абы яуж. Абгъуэхэм тӀурытӀу исхэ, инэхъыбэм япэгъэрей гъусэхэр зэхэхьажьурэ. Хъухэр махуэ 10 хуэдизкӀэ бзыхэм нэхърэ нэхъ псынкӀыу къагъэзэжьыр, абгъуэ здашъын пӀэ лъыхъуу, яужкӀэ уэрэд джэӀан кӀадзэ. Уэрэдхэр кӀыхьурэ ирачажьэ, я дамэхэмкӀэ ину тоуэхэ, зэгъачэрэзурэ къалъэтыхьхэ. Бзым пылъын щыкӀидзэкӀэ бджэнкӀэфыр хьантӀрабгъуэм хуэду хому мэлъатэ, зы пӀэм имыкӀыу жьм ерсу, апхуэдэм идежь ипкъыр занду щыт идамэхэр ину зэгуиху идамэцхэм хужь хъурей хэлъхэр игъэлъагъу.
Езы абгъуэр адрей бзухэм хуэду яшъкъым, джэдыкӀэхэр шӀым телъхэ: тхьампэхэм, уэздыгъей банэхэ къэшэшэхахэм яхэлъу. Нэхъыбэм пабжъэцӀыкӀу кӀагъым иэ къудамэ къэхуэхахэм хэт "абгъуэр", ауэ ихъуреягъкӀэ зэӀухауэ (зиплъыхьыфын шъхьакӀэ) иэ гузавэгъуэм шъэху, псынкӀыу дэлъэтеифын.
ДжэдыкӀэ щыгъэтӀылъыр накъыгъэм – мэкъуауэгъуэм, зэрыхъур нэхъыбэм 2, хуэкӀыхьу щытху. Яфэр цӀанлъу, лыду, хужьу иэ псыфу щыт нэхъ кӀынфӀу къуэлъэн хэлъу. Зэр тесыр махуэ 17 - 18 хуэдиз. Нэхъыбэм тесыр бзыра, зэзэмызэкӀэ пщэджыжьым иэ бджэхьашъхьам хъум зэрехъуэкӀыр.
Яшхыр
ЗэшъакӀуэхэр цӀыв, хьапацӀэ лъэтэхэм бадзэхэм кӀынфӀ щыхъум идежь. Нэхъыбу яубыдхэр джэщ-хьантӀрабгъуэхэмрэ джэщ-цӀывхэмрэ, нэхъ мыкӀыу аргъуейхэр, гъудэхэр, бжъэхэр...
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:БжэнщӀэфхэр
Португалыбзэ
Португалыбзэ (Português) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту.
Португалыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 193 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Португал, Бразил, Мозамбик, Ангола.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Категориэ:Бзэхэр
КъазфӀыцӀащхъуэ
КъазфӀыцӀащхъуэ — къаз теплъэхэм ящыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Унэ къазым хуэдизынщ, ауэ нэхъ быдэу зэхэщӀыхьащ. И теплъэкӀэ гъуабжэ-щхъуэуэ зэхэлъщ, и пэр фӀыцӀэщ, кусэ гъуэжьхэр и гъунэхэмкӀэ ирикӀуэу. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэщхьэщыкӀхэкъым, ауэ анэр нэхъ цӀыкӀу щытщ.
Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Ищхъэрэ жыжьэм щопсэу. Я зыныкъуэм щӀымахуэр Хы ФӀыцӀэм, Хы Курытым я Ӏуфэхэм щрах.
Сэмышхуэ
Сэмышхуэ (Семашхо) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 039 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ ТӀуапс къедзыгъуэм деж.
Хъырцэ тхыпкъылъэ
Хъырцэ тхыпкъылъэ (ქართული დამწერლობა) — тхыпкъэ 33-рэ зыхиубыдэ. Хъырцэ тхыбзэм къагъэщхьэпэр.
Тхыпкъэхэр
Категориэ:Хъырцэ тхыпкъылъэ
Балий
Балий (лат-бз.: Prunus avium, ур-бз.: Черешня) — жыг къэкӀыгъэхэм ящыщ (м. 10 нэсу илъэгагъыр), мы Ӏарысу къыздэкӀыр Укрэинэм (Кърымым), Ипшъэ Урысей (Къаукъазым). Ӏарысу куэду ягъэкӀыр.
Сурэтыр
Балийр - жыг-къэкӀыгъэ нэхъ инхэм ящыщ. ПсынкӀыу мэкӀыр адрей жыгхэм ялъытамэ. ПкӀашъхьар хъуреуэ, тӀэкӀу хуэкӀыхьу щыт иэ икӀагъым бгъуэуэ ишъхьамкӀэ памцӀэ хъууэ. ЖыгыкӀэм ифэр гъуабджу, плъыжьыфу иэ псыфу щыт.
Лъабжъэр шӀым кууэ хэхьакъым ауэ хузэфӀэкӀмэ фӀыуэ зэкӀегъэкӀхэр.
Тхьампэхэр ину щыт, лъапэмкӀэ хуэпамцӀу ипэмкӀэ хуэхъуреуэ, пэм памцӀэ цӀыкӀукӀэ иуху. КӀыхьагъкӀэ см. 16 хуэдиз хъуху.
Хужьу мэгъагъэхэ, къудамэм игъунэгъу пысху, тхьампэ тхурытху ятету. Тхьампэхэр къэтӀэпӀыным ипэкӀэ мэгъагъэ, гуп цӀыкӀу-цӀыкӀурэ зэхэсху.
МэракӀуэхэм зы кумкӀэ хэлъ, езыхэм псы якӀэту, хъуреуэ щытхэ, яфэкӀэ флъыжым къыщыкӀэдзауэ къуафӀцӀэм нэгъунэ нос. Мэзым къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ см 2 хуэдиз мэхъухэ. КумкӀэхэр хъуреуэ, цӀанлъу щытхэ.
ЛъэпӀкъыр
Шэдыгъуэм зэршъхьащыкӀыр ипӀкъ зындэмкӀэ, фэхуу щыту, икъудамэхэмкӀэ, тхьампэхэр нэхъ удзыфэху щытхэ, дзасу. ШӀыпӀэ къыздэкӀхэр ( Былийр нэхъ хуабэ лъэныкъуэ къздэкӀыфыр ), Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэхэм.
Ненэйхэр
Ненэйхэр (нен-бз. ненэче) — Тумен областым щыщ лэпкъщ, ненэйбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 44, 640 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 31, 621) Тумен областым исщ.
Сыр-сыр
Сыр-сыр — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ
Теплъэр
БзуупцӀэм хуэдизынщ. Теплъэр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, кусэ гъуэжьыфэхэр, хужь-гъуафэхэр ирехэу хэлъу. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэмрэ бгъэгумрэ гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, кусэ фӀыцӀэхэри хэлъу. Пэ кӀыхьщ.
Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Ипщэ Азиэмрэ хуабжьу зыщызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Къаукъазыкум куэду уащыӀуощӀэ гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ щыблэлъэтыкӀкӀэ, ауэ щыгъуалъхьэхэкъым. ЩӀымахуэр здырах щӀыпӀэхэм ящыщ КъаукъазщӀыбагъыри, ауэ нэхъыщхьэу здэлъэтэжхэр Африкэм и щӀыпӀэ щхьэхухэмрэ Ипщэ Азиэмрэщ.
Шэуджэн къедзыгъуэ
Шэуджэн къедзыгъуэ (Шовгеновский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Сыр-сыр
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ хьэмбылу, цӀыв, хьэндырабгъуэ, мащӀэу удз жылэ. ЩышхэкӀэ сыр-сырым куэдрэ ятӀэ хъудырым, е псым и пэр хеӀу, хьэмбылу цӀыкӀу сыт къыпэщӀэхуэмэ и пӀэр къимыӀэту ирегъэнтӀрэх.
Шэуджэн къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Хьэкурынэхьабл къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 15, 359 (2010 гъэмкӀэ).
БгъащхъуэкӀэху
БгъащхъуэкӀэху — къашыргъэ лъэпкъым щыщщ.
Шэуджэн къедзыгъуэ
И инагъыр — 521,4 км².
Шылэджэд
Шылэджэд — мэзджэд лъэпкъщ.
БгъащхъуэкӀэху
Теплъэр
ПӀащэщ, и кӀыхьагъыр см. 77-100-м нос, и зы дамэр см. 57-69-рэ, къешэч ч. 6-м щӀигъу, теплъэкӀэ бгъащхъуэм ещхьщ, кӀэр тэхуфэщ.
Шылэджэд
Быду зэхэщӀыхьащ, цы Ӏув тетщ. Шылэджэд псори щхьэ, пщэ пцӀанэщ, я теплъэ нэхъыщхьэр фӀыцӀэщ, ӀэпапӀэ хужьхэр хэпхъауэ. Щхьэшыгум сыдж пӀащӀэу бжьэ тетщ, жьэгъул кӀыхь тӀууащӀэ иӀэщ.
БгъащхъуэкӀэху
Здэпсэухэр
Хамэ къэрал бжыгъэм щыӀэщ. Абгъуэ щещӀ лъагэу Ӏэтауэ жыгыщхьэм, къырым. Нэхъыбэу уащыпэщӀохуэ хы Ӏуфэхэм, хыкъумхэм, псыежэххэм я гъунэгъуу.
Шылэджэд
Здэпсор Африкэмрэ Мадагаскаррэщ. ФӀыуэ елъагъу мэз лъахъшэ Ӏувхэр. Жэрщ, ауэ щылъатэкӀэ псынщӀэу йозэш. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-8-щ. Абгъуэм зэрытесыр махуэ 25-рэщ. Джэджьейхэр анэми адакъэми зэдапӀ.
БгъащхъуэкӀэху
Ӏусыр
Ӏусыр икъукӀэ зэщымыщщ, нэхъыбэу — бдзэжьей, псыбабыщ, къазхэкӀ.
Шылэджэд
Ӏусыр — хьэпщхупщ, мэракӀуэ, гулъ, гъавэ.
БгъащхъуэкӀэху
Тхылъхэр
Категориэ:Haliaeetus
Шылэджэд
Унэ шылэджэдхэр къызтехъукӀар мыращ. НэгъуэщӀ шылэджэд Ӏэл лӀэужьыгъу щыӀэр — шылэджэдщхьэпӀинэ
Джейхэр
Джейхэр - хышэрыпӀхэм ящыщ джейпсоущхьэхэ, хыкхъуэхэм емыпхауэ щытхэ.
КъызхэкӀахэмрэ лӀэужьыгъэхэмрэ
джейпсоущхьэхэр джейдыдэхэр дунем и псэушъхьэ нэхъ ину щытхэ - джейшхъуантӀэм и кӀыхьэгъыр метрэ 25 мэхъу (нэхъ индыдэр метрэ 33), я хьэлъагъыр тоннэ 90-120 носыр. Джейпсоущхьу хъуар - джейхэр, хыкхъуэхэр шӀыпсэушъхьэ шэрыпӀ лъапэтӀуанэхэм къахэкӀахэ. ПсыпсоукӀэ джейхэм щыкӀадзар илъэс 50 милыуанкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ.
Джейпсоущхьэхэр лӀэужьыгъуэйцӀыкӀуитӀу мэгуэчхэ:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ШэрыпӀхэр
Ацтекхэр
Ацтекхэр е Азтекхэр (зэрзэджэхэр: mēxihcah) — индей лъэпкъ Мексикэм и къэралыкум щыпсоуэ. Я бжыгъэр цӀыху 1,5 хуэдиз мэхъур. Ацтекхэм я цивилизациэр бэгъуауэ щытт ӀэшъагъэхэмрэкӀэ мифологиэмрэкӀэ. Къэралым и къалэнэхъышъхьу щыттэр ТеночтилӀан, псыхъурей Тескоком и Ӏуфэм Ӏутар, иджыпсту абы ипӀэм къалэ Мехъико тет.
ЦӀэр къызхэкӀар
НауалӀыбзэкӀэ, ацтек лъэпкъым я анэдэлъхубзэм, псалъэ «ацтекым» къыкӀыр «АцлӀанам къыкӀа гуэрэ». Иджыреуэ псалъэ «ацтекхэр» къызхуагъэсэбэпу, абымкӀэ еджэхэр лъэпкъ зэхэгъэхьауэ зэпылъхэр щэхуэнымкӀэ, хабзэмкӀэ, динымкӀэ, бзэмкӀэ, ар Александр фон Гумболт и гукъэкӀыгъуэм къыхэкӀа, яужым XIX лъэхъэнэм ар мексикэ шъэныгъэ лъэжакӀуэхэм къашта, иджырей мексикэ джылэм индей джылэхэм ар траӀу зэхэдз яшъыфыным шъхьэкӀэ.
Езы ацтекхэр зэрзэджэхэр «меши́ка», «тено́чка» иэ «лӀалтело́лка» — къалэ къызхэкӀахэм елъытауэ (ТеночтилӀан, ЛӀателолко). Паслъэ «меши́кам» шъхьэкӀэ ацтекхэм я бзэмкӀэ mexica, Мексикэ псалъэр къызхэкӀыр ара, абым мыхьэнэ иӀэхэм гупшысыгъэ бжыгъэ къэтыр: псалъэ «Дыгъэ» науалӀыбзэкӀэ, ацтекхэм я пщы МешилӀи и цӀэ, псыудз теско псыхъурем къэкӀми апхуэдэ цӀэ зэрехьэ. Нэхъ цӀэрыӀуэ науалӀыбзэр зэздзэкӀ лэжьакӀуэ Мигел Леон-Партиджэм къэӀоху, а псалъэм къыкӀир «мазэку» — псалъэ metztli (МецлӀи — Мазэ), xictli (ШиклӀи — и ку). ПэмыкӀ зэджэгъуэ яӀэ «теночки» къэзхэкӀа хъуныр Теноча пщы цӀэрыӀуэ щэӀам къытекӀауэ.
Хъыбарыжъхэмрэ хабзэхэмрэ
Хъабарыжъхэм къызэрхэкӀымкӀэ гуп бжыгъэ гуэрэхэр, яужым ацтек хъуахэр, Анауак и псыхъуэм къэкӀуауэ щытахэ, Тескоко псыхъурем и ишъхъэрэ лъэныкъуэ Ӏуфэм. А шӀыпӀэхэр здэщыӀэр фӀыуэ хышъыкӀыгъу щыт, ар иджырей Мехъико къалэм и курыкупс, ауэ езы лъэпкъ ацтекхэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъыи.
Хыбарыхъым къызэриӀуатэмкӀэ ацтекхэм я жъыхэр ишъхъэрэ лъэныкъуэм къыкӀахэт, шӀыпӀэ АцлӀан зицӀэм, ахэр къэнэжьагъибл науалӀакахэм ящыщхэт (АцтекыбзэкӀэ nahuatlaca «науалӀыбзэкӀэ псалъэхэр», псалъэ «tlaca» къыхэкӀыр «лӀы» иэ «цӀыху»). ХъыбарымкӀэ ацтекхэр Тхьэ УиципочлӀим ичэхэт (ацтекыбзэмкӀэ Huitzilopochtli — «колибри сэмэгурабгъу» иэ «колибри-Ӏэсэмэгу»). Хъыбарыжъ пэмыкӀ цӀэрыӀум къыӀуатэр бгъэм топсэлъыхь банэпкъым хы тӀыгу псыхъурейкупсым итым тесу, блэ ишху — апхуэдэм идежь здалъагъум хъыбарымкӀэ лъэпкъым я унэкӀэр яшъын хуэт. А бгъэ блэ зышхым и сурэтыр мексикэ ныпып тет иджы.
ЗэрыхъумкӀэ 1256 гъэм ацтекхэр къурш ауэуэтэ къызтекӀэмрэ псынэ здежэхымрэ идежь тӀысахэ. Ар Чапултэпэку щыта - апщыгъуэм мэзт. Абым и пашъхьэм пыхъурей Тескокор илъа.
Ацтекхэм я къэкӀуэгъуэм идежь Тескоко и хъуреягъ шӀыпӀэр и Ӏуфэм Ӏут къалэ-къэралхэм яхэгуэчыхьэауэ щытт. Къалэ Аскапоцалко и тхьэмадэм и ӀэнатӀэр къалъытэри хы тӀыгу цӀыкӀуитӀым яде тӀысахэ, абдежьым къалэ ЛӀателолко халъхьа. Теноча и къалэр (ТеночтилӀан) щыхалъхьар 1325 гъэм. Зэманыр кӀуэхукӀэрэ ар Ӏэрышъэ хы тӀыгушхуэ хъуа, джыпсту ар Мехъиком и къалэку щыт.
Ацтекхэм я хабзэхэм куэд халъхьэт адрейхэм къыхахурэ, абыхэм щыщу дунер къызэрыхъуам и хъыбар, лъэхъэнэшхуиплӀым тепсэлъыхь, абыхэм ящыщу хъуар, псори, дунейкъутэжьыгъуэкӀэ иуху. Ди лъэхъэнэр — Науи-Оллин, етхуанэ лъэхъэнэ, етхуанэ дыгъэ, иэ етхуанэ къэхъукӀэ — къутэжьыгъуэм къыкӀелар НанауалӀ Тхьэм абы ицӀэкӀэ зызэриукӀыжьам шъхьэкӀэ. НанауалӀ - «уӀэгъэ закӀэ» (Тхьэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэ я нэхъ шъэхухэм ящыщ, уэ Ӏэйхэм зэхьтэр, бэлыхь телъу, яужым Дыгъэ хъуа). А хъыбарыжъыр пэсырей къалэ Теуэтиуэканым («Тхьэ здэхъуа шӀыпӀэ») епха, ацтекхэр иджырей Мехъиком и псыхъуэм къыщыкӀуа зэманым идежь, къалэр нэкӀыу, пари къыдэмнэжьауэ щытт.
ПэмыкӀ хъыбарым къызэриӀуатэмкӀэ ШӀыгур тхьэ-зэтӀолъхуэныкъуэхэ ТескалӀипокимрэ КецӀалкоалӀымрэ я Ӏэшъагъу. ТескалӀипоким и лъэгур фӀэкӀуэда, шӀыгур щашъым де, абы шъхьэкӀэ и сурэтыр лъэгуншу ятхт, и къумшъэр къаплъу.
Къэралыр
Ацтекхэм я ӀэнатӀэм кӀэта къалэхэм тыгъэ уасэ ин яту щыта шъхьэкӀэ, шӀым къыкӀах а лъэхъэнэм щыщ Ӏэмэпсымэхэм къагъэлъагъуэр лъхукъуэлӀхэм я псэукӀэр нэхъыфӀ хъуауэ къалэхэр ацтекхэм яубыда нэуж. Щэхуэныр я бий къалэхэми дэкӀыгъу рирагъэкӀуэкӀт. Зы лъэпкъ закъуэ ацтекхэм ятекӀуэфау щытар — пурепечар джэз джыдэ шъыным и нэхъышъхьэт.
Ацтекхэм я ӀэнатӀэм и нэхъ лэжьыгъэшху хъуар къалэ яубыдахэм я зэхуакум коммуникациэ далъхьэхэр. Курыт Америкэм (Месоамерикэ) псэушъхьэ гум кӀышъэ зэрахуэтэкъым, шэрхъи яӀэкъым абым шъхьэкӀэ гогухэр лъэс зекӀуэным тегъэпсыхьауэ яшът. Нэхъыбэм гъогу шъыныр тыгъэ уасэм хэхьэт. Гъогухэм счыгъу кӀэлъыплъхэт, бзылъхугъэр изакъуэ зекӀуэ хуиту ежьэфынут, гурышхъуэ хэмылъу, зекӀуэ тетхэр гъогум км. 10-15 къэс загъэпсэхуфынут, шхэфынут икӀи псунэми кӀуэфынухэт. Абым пэмыкӀыу гъогухэм зэкӀэлъыпыту хъыбарышъэхэр зекӀуэхэт, къэралым хъыбар къэхъухэр ацтекхэм къыхуаӀоху.
ТеночтилӀаным и нэхъышъхьэ тхьэмадэм еуропейхэр императору еджэхэт. НауалӀыбзэкӀэ императорым и ӀэнатӀэпӀашъхьэм ицӀэтэр Уэй ЛӀатоани, зэдзэкӀауэ — «Къэпсалъэшхуэ»: лӀатокхэр (науалӀыбзэкӀэ tlatoque, «къэпсалъэхэр») уэркъу щытхэт, джылэм я нэхъышъхьэху. ЛӀатоанихэм я ӀэнатӀэр хэхъуэт ТеночтилӀаным нэхъ зыкъиӀэтыху къэс. АуицолӀа щытехьэм идежь «лӀатоани» ӀэнатӀэпашъхьэр императорым хуэзэт, ауэ, а ӀэнатӀэпӀашъхьэр бын унагъуэ лъэужырыткӀэ кӀуэтэкъым.
Тхьэмадэхэр
Ацтекхэм я тхьэмадэхэр «лӀатоани»:
Лъэпкъэгъухэр зэрзэшъхьэщыкӀтэр
Хабзэ щыӀахэмкӀэ джылэр тӀууэ зэшъхьащыкӀт масеуалихэр (науалӀыбзэкӀэ macehualli — цӀыхухэ) лъхукъуэлӀхэр, пиллихэр уэркъхэр. Япэреуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэр бынлъэужырытхэм яӀэкӀэхьэтэкъым, пиллихэм я быным пӀалъэ нэхъыбэ зэраӀэм еджэнымрэ мылъкумрэ емылъытауэ, уэ зэреджэфхэм шъхьэкӀэ гугъ нэхъ макӀэ ятелъу пилли хъуфхэт. Яужым, ӀэнатӀэпӀашъхьэр бынлъэужырытым яӀэкӀыхьу хъуа. Абым хуэду ацтек зауэлӀхэри пилли хъухэт, зауэм цӀэрыӀуэ хъуахэр. Ӏэрубыд зауэм къызэчхэрат зауэлӀ дзэм хэмыкӀ хъуфтэр, яужкӀэ зауэм къахьахэмрэ я цӀэрыӀуэгъуэмрэ ирагъэлъытэти зауэлӀхэр пилли хъухэт. Ацтек зауэлӀым Ӏэрубыд 3-4 зауэм къызэричым хуэду текиуакӀэ (науалӀыбзэкӀэ tequiua) еджэн кӀадзэт, апхуэдэм ӀэнатӀэпӀашъхьэ Бгъэ иэ Щомыщ иратыфынут, абыхэм яуж ӀэнатӀэпӀашъхьэ лӀакатэккалӀ иэ лӀакочкалкалӀ иратыфынут. ЛӀатоани хъун шъхьэкӀэ зауэм Ӏэрубыд 17 мы нэхъ макӀыу иубыдын хуэт. КӀалэр щызэфӀэувэм идежь и шъхьэц пиупкӀтэкъым зауэм япэрей Ӏэрыубыд къыримыч кӀышъэ. ЗэзэмызэкӀэ нэрыбгу тӀууэ иэ щыуэ зэхэхьэхэт ар яшъэным шъхьэкӀэ апщыгъэ абыхэм зареджэтэр ияк. Зэман бжыгъэ гуэрэ текӀауэ (зауищ хуэдиз) абыхэм Ӏэрыубыд къамычэфтэмэ траӀуэхэтэр масеуали, напэтеху къалъытэт зауэлӀ шъхьэцкӀыхьыр, Ӏэрыубыд къэзмычэфа къыкӀым, ауэ лӀыхэм къахэкӀт масеулиуэ щытын къыхэзых.
УнэӀутхэр
«ЛӀакотин» — унэӀутхэр адрейхэм хуэдууи ацтек лъэпкъэгъум пӀэшхуэиубыду, мыхьэнэшхуэ зэрихьэт, зауэ Ӏэрубыдхэм ямыхьчу. А унэӀутыгъэр куэду еуропэ колониэхэм яӀам емыхьчу щытт, пэсырей унэӀутэгъэм нэхъ ехьчу щыту. Нэхъапэ къэлъытэгъуэр зтехуэр унэӀутыр бынлъэужырытхэм я ӀэкӀэхьэтэкъым зеяр дунем ехыжьа яуж, унэӀутым и бын къэхъуар цӀыху хуиту щытт. УнэӀутым езым и мылъку иӀэфынут абым пэмыкӀыу езым и унэӀути иӀыгъыфынут. УнэӀутхэм я хуитыныгъэр къащэхужьыфынут икӀи яутӀыпщыжьыфынухэт зы Ӏыгъхэр Ӏэуэ къызэрахущытыр иэ зыӀыгъхэм яуэ саби къалъхуауэ къаӀохумэ ари ягъэзанкӀэфыжьмэ.
Нэхъыбэм, унэӀутыр зыӀыгъар лӀа яуж унэӀут зи лэжьыгъэр фӀыуэ къалъытэхэр яутӀыпщыжьхэт. Адрейхэр мылъкум дэкӀыгъу быным хуэкӀуэт.
УнэӀутыр езым и пӀалъэ къымытауэ пщэ хъунутэкъым, тхьэмадэ хасэм унэӀутыр мыдаӀу къыщалъытам щымыхъукӀэ. МыдэӀуэгъуэм къыкӀтэр: шъхьэхынэгъэ, кӀуэсэн бжыгъэрэ пылъамэ, иэ шэн Ӏэй иӀамэ. УнэӀут мыдаӀуэхэм пхъэм къыхэшъыкӀа пшъэрыдзышхуэхэр фӀалъхьэт я кӀыбымкӀэ хъуреуэ фӀэлъху. А пшъэрыдзхэм и къуэнчагъуэ къуэдеракъым игъэлъагъуэтэр, ахэр зэрыщытым зэран хуэхъут унэӀутым цӀыху гупым хэжын иэ зэв дэкӀыпӀэхэм идежь.
УнэӀут пшъэрыдз зыфӀэлъыр къыщащэхум идежь къэзыщэхум къыхуаӀохут а унэӀутыр дапшэрэ ящэжьу-къызэращэхуатэр. УнэӀут плӀэуэ ящэжьар мыдэӀуэгъуэм шъхьэкӀэ, тхьэлъэӀу укӀыгъу ящэфынут, апхуэдэ унэӀутхэм я уасэр нэхъ инт адрейхэм ям нэхърэ.
Джэгухэр
Фадэ алкол тӀэкӀу зыхэт «пулке» (науалӀыбзэкӀэ pulque), яӀу ефэн хуиту щытами, ацтекхэм хуадэтэкъым чэф хъуху абым ефэну илъэс тӀокӀищ иримыкъу кӀышъэ. А хабзэм ебэкъуар яукӀт.
Иджырей Мексикэми хуэду ацтекхэм топджэгу фӀыуэ ялъагъут, ауэ абыхэм щыгъуэ щыӀэр «лӀачлӀи» (науалӀыбзэкӀэ tlachtli), пэсырей америкэкурытым щыщ джэгу «Ӏуламым» къытекӀа. Топ цӀыхушъхьэ хуэдиз хъууэ, каучук псом къыхэшъыкӀамкӀэ ириджэгухэт. Топым зэреджэтэр «олли» (науалӀыбзэкӀэ olli).
ПэмыкӀ къэӀуэтэгъуэ щыӀэхэмкӀэ топыр мывэм къыхэшъыкӀауэ щытт, апхуэдэ топ зхэта джэгур бзаджэ, гугъ Ӏэуэ щыта — топым и хьэлъагъыр апхуэдизкӀэ инти, гугъышху щыта хъуре дэдзапӀэ щэӀэм техуэныр, абым пэмыкӀыу а дэдзапӀэр лъагу щытт, джэгу цӀыхур уӀэгъэ мыхъуауэ макӀэ Ӏэуэ къыхэкӀыжьт а джэгум. ЦӀыху хъуре дэдзэгъум топыр издзэфар джэгу нэужым тхьэлъэӀу-укӀыгъэ яшът.
Егъэджэныгъэр
Илъэс пшъыкӀуплӀым нэгъунэ сабихэм я егъэджэныр анэ-адэхэм ятелът. Усэ хъыбарыжъ (хабэ гъэсэныгъэ зэхэлъ) щэӀэм уэуэлӀатоли («адэжъхэм я псалъэжъхэр») ицӀу, абым ацтек лъэпкъым и гъэсэныгъэ хабзэр хэлът. ГуфӀэгъуэми нашхъейгъуэми схуэдэ къэмыхъуами теухуауэ псалъэ щэӀэт; сэби дунем къытехьам фӀэхъус ирах псалъэ, дунем ехыжьар зэрагъэкӀуэтэжь псалъэ. Адэхэм я пхъухэм ирагъэшъэжьт зыкӀэлъыплъыжьын зэрхуэхэм, ауэ я напэхэр ямылэну ауанихэм яхьчу щымытын шъхьэкӀэ. Анэхэм я пхъухэр ягъасэт псомкӀи я шъхьэгъусэхэм къыдэшъыну, лъхукъуэлӀ тхьэмышкӀу щытми. КӀалэхэр шъэху, даӀуэху, лэжьакӀуэху ягъасэт.
КӀалэхэр еджэщым илъэс пщыкӀутхум ирагъажьэт. Еджэщхэр тӀууэ зэхэкӀхэт. Тепочкалим (науалӀыбзэкӀэ tepochcalli) тхыдэм, диным, зауэшъэныгъэм, щэхуэным, Ӏэшъагъэхэм джоуэ ирагъасэт. Калмекакым (науалӀыбзэкӀэ calmecac) нэхъыбу кӀэхьэхэтэр пиллихэм я быныра, абым тхьэмадэхэр (tlaktoc), шоджэнхэр, егъэджакӀуэхэр (tlatinimi) тхыгъэегъэкӀуэкӀхэр (tlacuilo). Абым дин хабзэхэм, илъэсым и бжыгъэ егъэкӀукӀыным, усэбзэм икӀи тепочкалими хуэду зауэшъэныгъэм ирагъасэхэт.
Саби нэхъ губзыгъэхэр иэ уэрэдхэмрэ къафэ унэхэмрэ ягъакӀуэт иэ топджэгу унэм ягъакӀуэхэт. А итӀури пӀалъэшхуэ яӀу къалъытэт.
ТхьэлъэӀу егъэкӀуэкӀыгъэхэр
Гугъ шъын хуэй цӀыхухэр счыгъуи яукӀтэкъым тхьэлъэӀум идежь, кудхэм псэушъхьэхэри яшът, абым шъхьэкӀэ тегъэпсыхьэуэ ацтекхэм лама Ӏэсэхэр яӀыгът. Абым пэмыкӀыу мылъкум щыщ ятыфынут, ахэр якъуту тхьэхэм шъхьэкӀэ. Тхьэ КецӀалкоалӀым шъхьэкӀэ хьэнтрабгъуэхэмрэ колибрихэмрэ яукӀт. Абым пэмыкӀы цӀыхухэм езыхэм уӀэгъэ зашъыжьт апхуэдэм теухуэ тхьэлъэӀухэр щырагъэкӀуэкӀым, тхьэм шъхьэкӀэ я лъыр ягъажу, банэхэ щыгъэным иэ пкъым фӀэлъу зэрахьэт я кӀыфэр счыгъуи уӀэгъэ зышъ. Лъыр курыту, нэхъышъхьу щытт Курыт Америкэм и културэм. Хъыбарыжъ куэдым къаӀоху тхьэ науэхэм я лъыр зэратыр цӀыхухэм ядэӀэпыкъун шъхьэкӀэ. Етхуанэ Дыгъэм и хъыбарым тхьэуэ хъуам я гъашъэр ятыр цӀыхухэр къэнэжьын шъхьэкӀэ.
А псоми цӀыхухэр зыхуэгъэхьэзыртэр тыныгъэ нэхъ индыдэм - цӀыху гъашъэм. ЯукӀыным и фэр шхъуантӀу ялэт (тыныгъэм и фэ), яужым яукӀынур пирамидэшхуэм и шъхьэм иӀэ пӀэм драчет. Абдежьым яукӀынур мывэ Ӏэнэм тралъхьэти и ныбэр тхьэлъэӀу сэкӀэ зэгуагъэжт, абым яуж и гур къырахти Дыгъэм худрахьет. Гур нывэ лъагъэ абым тегъэпсыхьэм иралъхьэт chac-mool зицӀэм, хьэдэр кӀэлъемкӀэ ирадзыхт, икӀагъым шоджэнхэм Ӏуалъэфыжьт. ТхьэлъэӀу укӀыгъэхэр нэхъыбэм зэрщытар езы яукӀынухэм пӀалъэ ятауэ, езыхэм я хуитыныгъэкӀэ, ауэ Ӏэрубыдхэм щыгъуэ, «тхьэлъагъу» яхуримыкъутэмэ наркотик иратт.
Щыгъынхэр
Ацтехэм я лъэпкъэгъум зыхуэпэныр Ӏэшъагъу къалъытэт, пӀэшхуэ щыгъыным хуашъу. Дунем адрей и лъэпкъхэм хуэдуи я щыгъынымкӀэ ягъэлъэгъуэн пылъхэт зэшъхьэщыкӀыгъуэ щыӀэхэтэр. Я щыгъыныр даху, куэду зэхэлъу щытами, Ӏэмэпсыму хэту хъуам гурыӀуэгъуэ яӀэт.
ШэкӀыр езэхэм яшът, лъэпкъ нэхъыбэм хуэду зэшътэр шэкӀыр бзылъхугъэхэрат. КъазхашъыкӀтэр бжъэхуц иэ агавам и тхьэмпэм цыжъ къыхэхамкӀэ, абыхэм пэмыкӀыу чыцӀыбжъэ тхьэмпэжэм къыхэха цыжърэ тхьэкӀуэмэкӀыхьыцымрэ.
Хулъхугъэ щыгъыныр
Хулъхугъэхэм я япэрей щыгъыну щытар, джэщкӀи зыщамыхтэр бгырыдз — машлӀалӀ. ШэкӀ тэкъырыр я бгым къыракӀэкӀти лъакъуэ зэхуакум дагъэкӀт яужым ипэмкӀэ япху, кӀапэ къэлэлэху къанэхэр иэ хадыкӀыу иэ кхъуакӀэкӀэ ягъэдахэт. КӀалэхэм бгырыдзэр зэрахьэн щыкӀадзэтэр илъэс пщыкӀуищ щырикъум идежь.
Пкъым щатагъэ щыгъыну щытар кӀакӀуэ — тилманлӀи. И сурэтыр зэрщытар плӀимэ кӀыхь шэкӀ такъыр, ижьрабгу дамэм иэ бгъэм иде япху (кӀыӀу иэ гъушӀ зэрыдзэ ацтекхэм яӀэкъым). Бгырыдзымрэ кӀакӀуэмрэ цӀыху ӀэтатӀэпӀашъхьу щыщу хъуам яӀэт ауэ унэӀутхэм, лъхукъуэлӀхэм яхэр нэхъыбэм хужьу щытхэт, париуи мы гъэдэхаху, ауэ уэркъхэм яхэр фэхэмрэ тхыпхъэхэмрэкӀэ бэгъуауэ щытхэт.
КӀакӀуэхэм я фэмрэ я тхыпхъэмрэ зэзыхьэм игурихь къуэдеракъым къыгъэлъагъуэтэр, зэфӀэкӀыныгъу иӀэхэри игъэпст, куэдым идежь а псори зэхэдзауэ, шъхьэдж хуэфашэм хуэду щытт, хуитыныгъэ щымыӀу зыхуэр зэрахьэну. Япэреуэ ар зтеухуатэр зауэлӀхэм я кӀакӀуэхэм, ахэр щыгъын къуэдеуэ щытакъым икӀи щӀыхьу ятхэт.
Шоджэнхэм я кӀакӀуэхэр фӀыцӀу иэ удзыфэ-кӀынфӀу щытт,тхыпхъэ къумшъхьэ-сурэтхэр яхэлъу. КӀакӀуэ удзыфэ-шхъуэнтӀафэ зезыхьэн пӀалъэ зиӀэтэр лӀатоани къуэдем - ацтекхэм я пщым.
Бгырыдзрэ кӀакӀуэмрэ пэмыкӀыу иджыри джанэкӀыхь зэрахьэхэт хулъхугъэхэм я Ӏэшъхьэхэр кӀэкӀу пыту - шиколли. Зауэм идежь хулъхугъэхэм бжэхуцкӀэ дытӀа джаынэ зщатӀагъэт, кӀыбым псэкӀэ псауэ, пкъым хуэфӀу щытт. ӀэхъуэмбитӀ иӀувагъу щытт апхуэдэ джанэр.
Бзылъхугъэ щыгъын
Бзылъхугъэхэм нэхъэпэреуэ я щыгъынтэр кӀэпхын, шэкӀ такъырыр бгъэкӀагъым къырачэкӀти бгырыпх хэдыкӀамкӀэ кӀапхэт. апхуэдэ кӀэпхыныр и кӀыхьэгъымкӀэ я лъапэм нэст.
УнэӀутхэм ящыщ бзэлъхугъэхэмрэ къуаджэхэм дэс бзылъхугъэхэмрэ нэхъыбэм я бгъэр пцӀану къакӀухьт, ауэ къалэм дэсхэмрэ, лъхукъуэлӀхэмрэ уэркъхэмрэ ящыщ бзылъхугъэхэм джанэкӀыхь — уипил я кӀэпхыным къытралъхьэт, и пшъампӀэм идежь хэдыкӀауэ щыту. , махуэпсом зэрахьэ щыгъыныр кӀэху щытт, и фэр хужьу, ауэ джэгухэм щатӀагъэхэм къуэлэныгъу щыӀэр игъэлъагъуэт. Ахэр зылъэгъуа зекӀу хъуам гъэшъэгъуэну ар къэӀуатэт: А кӀэпхынхэм ящыщ тхыпхъэ-бгъэкӀэ гъэдэхахэт, адрейхэр тхыпхъэ-ухуэнакӀэ, ещанэрейхэм бзубгъэм ехьчу яхэлът, згуэрэхэм кӀэрахъуэм иэ тхьэмпэ зэхэлъым ехьчу тхыпхъэ яхэлът. Псоми кхъуакӀэ яӀэт, кӀэпхыну хъуам я кӀэр хэдыкӀауэ щытт. Джанэхэрамэ — згуэрэхэм тхыпхъэ гъуабджэ къэжэх яхэлът, адрейхэм Ӏугъуэм ехьчу хэлът, ещанэхэм хъыдан псыгъуэ фӀыцӀэхэр ятедат... Джану хъуам я пшъампӀэхэр бгъуэуэ щытт, щыгъынхэм я кӀэ хэдыкӀахэри хуиту бгъуэуэ щытхэт
Унэм къыщыкӀэкӀкӀэ бзылъхугъэм и плъэӀум кӀакӀуэ — кечкемилӀ иридзэт, и сурэткӀэ плӀиму, шъар ирикуну икум пхырыбзыкӀауэ, апхуэдэ кӀакӀуэр куэду ягъэдахэт икӀи хадыкӀт. Нэхъ бэуэ ягъэдахэтэр а псом шэкӀ плӀимэ цӀыкӀу, бгъэм иде традэтэр, зэгуэхам идежь хуэзу къыкӀэщу.
Пшъашъэ цӀыкӀухэм я анэхэмрэ я шыпхъу нэхъыжьхэмрэ хуэду захуапэхэт, джанэ, кӀэпхӀын зэрахьу, ауэ я кӀэпхынхэр куэду нэхъ кӀэкӀыу щытхэт.
Шхыныр
Псыхъурей Тескоком идежь ацтекхэм Ӏэрышъ хы тӀыгухэр яшъауэ щыта, а хы тӀыгухэм хьэцэпэцэхэмрэ Ӏэрысэ жыгхэмрэ ягъэкӀт. Ацтекхэм я япэреуэ шхыным къагъэшъхьэпэтэр нартыху, джэшхэр, къэбхэр джоуэ. А хы тӀыгухэр — чинампэхэр (науалӀыбзэкӀэ chinampa) зы гъэм блэрэ къахьт хъугъэ къагъэкӀхэм. Бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀхэм къызэрхэкӀамкӀэ гектар минибгум къыхэкӀым цӀыху 180 000 яхурикъут илъэсым.
Куэд гупшысыгъу къаӀуатэт ацтекхэм я шхыным протеин иримыкъу, абым шъхьэкӀэ цӀыхушху щытаху, ауэ а гупшысыгъуэхэм пэубыдыгъуэ яӀэ: нартыхумрэ джэшхэмрэ зэхэлъмэ цӀыхум аминокислоту зхуэныкъу хъуар игъуэтыну шхыным, абым протеин хуныкъуэныр Ӏуихыну зэуэ. Ацтекхэм нартыху лӀэужьыгъуэ бжыгъэхэр ягъэкӀт, аминокислот бжыгъэхэр яхэлъу, абым пэмыкӀыу выкӀэхъу ягъэкӀт, ябы и хум протеин куэду хэлъ. Абым фӀэкӀыу ацтекхэм пэмыкӀ шхын бжыгъэ яӀэт: ацеколхэр яубыдт, псыбэджхэр, псыудзхэр (флаворпротеин куэду зхэлъхэр, тхьэвым хьалъхьэт), хьэпӀацӀэхэр: пкӀауэхэр, хьэмблухэр, хъумпӀэцӀэджхэр джоуэ яшхт. ХьэпӀацӀэхэм лым нэхъри нэхъыбу протеин яхэлъ, иджыри къыздынэсым Мексикэм и хэку гуэрэхэм ахэр шхыным я нэхъыфӀу къалъытэ. Ацтекхэм Ӏэсэ псэушъхьэхэр яӀыгът тхьэджэдхэр, ицкуинлӀи (науалӀыбзэкӀэ itzcuintli — унагъуэ хьэ, я лым шъхьэкӀэ яӀыгът), нэхъыбэм я псэушъхьэхэм я лыр щаупшъэфӀтэр пкӀэ згуэрэм щыхуашъын хуэм идежь. ПэмыкӀыу лъыр къыздырахтэр - шъэкӀуэным: бжъо, мэзыкхъуэ, псыджэд пэмыкӀхэр джоуэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Лъэпкъхэр Категориэ:Тхыдэ
Къый
Къый — къаргъей лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
И тхыцӀэр гъуабжэщ, гъуафэ къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэлъу, е зэфэзэщу гъуабжэщ.
Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Къаукъазымрэ Кърымымрэ нэхъыбэу уаздыпӀэщӀэхуэр бгылъэ мэзхэрщ. Абгъуэ здащӀыр жыг лъагэхэращ, мэз лъапэм и гъунэгъуу. ИлъэситӀ-щыкӀэ а зы абгъуэр къагъэщхьэпуу къохъу.
Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къыйхэр
Прикубанскэ къедзыгъуэ
Прикубанскэ къедзыгъуэ (Прикубанский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Кавказский.
Джылу дэсыр — мин 28 018 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 960 км².
Рутулхэр
Рутулхэр (рут-бз. Myhabyr) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, Рутулыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 55, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 27, 849) Дагъыстэным исщ.
Амыкъу
Амыкъу (Амуко) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 918 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Хъопс къедзыгъуэм (Щачэ къалэ) деж.
Нивххэр
Нивххэр (нив-бз. нивах) — Хабаровск краймрэ Сахалин областымрэ щыщ лэпкъщ, нибхыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 5, 800 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 2, 452) Хабаровск крайм исщ.
Фыщт
Фыщт е Хущтэ (Фишт) — Краснодар краймрэ Адыгэ республикэмрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 867 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Лэгъонакъ тыгум деж.
Къазхужь (Ӏэл)
Къазхужь — къаз теплъэхэм ящыщщ.
Теплъэр
И нэхъыбэм къуалэбзу зи теплъэр хужьу щытщ. Инкъым, ч. 3-м нэхъыбэ къишэчкъым. И пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыфэ къащӀоуэ. И пэм и хъуреягъымрэ, дамакӀэхэмрэ цы фӀыцӀэ ятетщ.
Здэпсэухэр
Урысеймрэ Америкэмрэ я Ищхъэрэ жыжьэм щопсэухэр, зэзэмызэщӀэ Къаукъазым щӀымахуэр щизых уапэщӀохуэрщ. Мазэрэ ныкъуэрэ хуэдизым деж щырхэм лъэтэн яублэщ.
Я бжыгъэр мащӀэ дыдэ хъуащ, щэкӀуэным ихьауэ. Иджыпсту хъумэным щӀэт лӀэужьыгъуэщ.
Орочхэр
Орочхэр (ор-бз. ороч) — Хабаровск крайм щыщ лэпкъщ, орочыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр цӀыху 686 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (цӀыху 426) Хабаровск крайм исщ.
БжэмышхлъэщӀ
БжэмышхлъэщӀ — зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, гъуэгубгъухэм, псэупӀэхэм я гъунэгъуу, уэгъупӀэхэм къыщокӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым яшх.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Тафэбзу
Тафэбзу — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
КъызэралъытэмкӀэ, Къаукъазым и зы щӀыпӀи щыгъуалъхьэкъым, ауэ щыблэлъэтыкӀкӀэ тафэхэм куэду щалъагъу
Румат
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. НатӀэ фӀыцӀэщ, щхьэщыгумрэ пщэ щӀыбагъымрэ къащхъуафэщ, тхыцӀэкур гъуабжэщ. Анэм и теплъэр гъуабжэ-удзыфэщ, кӀащхьэмрэ кӀэпкъымрэ гъуэжь-удзыфэ къащӀоуэ, ныбэ щӀагъыр гъуэбжафэ-щхъуэщ.
Здэпсэухэр
Ди мэзхэм нэхъыбэу щыпсэухэм ящыщщ. УащыпэщӀохуэ Еуропэм, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэ КъухьэпӀэм. Щогъуалъхьэ сыт хуэдэ мэзми, жыг хадэми, паркхэми, ауэ нэхъ къыхах псей, уэздыгъей къызэбэкӀ, зи щӀагъыр гъущэ мэзхэр. Хуабжьу зэхэщӀыхьа и абгъуэр щыплъэгъунущ къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм, е къудамэм.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр жылэщ, шырхэр зэрапӀыр гъудэбадзэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Руматхэр
Филипинхэр
Филипинхэр (Republika ng Pilipinas, Republic of the Philippines) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манилэ.
Ар Акиан Щэхум хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филипин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ. Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. Ахэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.
Хэкумэтх
Филипинхэр Акиан Щэхумырэ Индиэ Акианымырэ я зэхуакум дэлъ Мэлай архипелагым хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. А хытӀугухэм яцӀэр Филипин архипелагщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филиппин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ. Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. ИщхьэмкӀэ зэрытхамкӀэ а къалэхэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.
Филипинхэм я хытӀыгу зэмылъэужьыгъуэм и щӀыпӀэтхыпхъэ
Филипинхэм и хытӀыгухэм я бжыгъэр миниблырэ щэм щӀегъу. Абыхэм я нэхъ инхэр: Лусон, Миндэнао, Сэмар, Пэнай, Пэлэуан, Негрос, Миндэро, адрейхэри. Филипинхэр кӀыхьагъкӀэ ипщӀэм щыщӀэдзауэ ищхъэрэм нэс килэметрэ 2000-м нос. КъуэкӀыпӀэм щыщӀэдзауэ къуэхьэпӀэм нэс и бгъуагъыр килэметрэ 900-м нос. Ищхъэрэ къуэхьэпӀэмкӀэ Ӏуфэр Хъутей хы ипшъэм елъэс, КъуэкӀыпӀэмкӀэ - Филипин хым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ - Сулу хым, ИпщэмкӀэ - Сулавеси хым. ИщхъэрэмкӀэ Лусон хытӀыгумырэ Тайуан хытӀыгумырэ зыпеху Баши псыдэжым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ Филипинхэм и хытӀыгу Балэбакымырэ Мэлай Банггимырэ псыдэжым зэпехур. ИщхъэрэмкӀи Филипин гъунапкъэр псыдэжым тетщ, ар Индэнезиэм къыпехукӀ. Филипинхэм и Ӏуфэу хъуам я кӀыхьагъыр зэхэплъхьэмэ км мин-36,3-м хуэдиз хъунущ. Езы хытӀыгуу хъуам я щӀыпӀэр км² мин-299,7-м хуэдизщ.
Филипинхэм и лъащӀэр бгы защӀэщ и нахъыбэм. Къей нэхъ лъагэ дыдэр метрэ 2954-рэ зи лъэгагъ къэбэкъауэ Апуощ. Ар Миндэнао хытӀыгум тетщ. Архипелагым и щӀылъэр нэхъыбапӀэм къэбэкъауэ мафӀэпс жам телъщ. Нэхъри а щӀыпӀэхэр щӀылъэм къэӀэтауэ щыт литосферэ плитымырэ хыщӀагъ литэсферэ плитымырэ я зыжьыхэуапӀэм лъос, ар щӀыхъей куэдыу къыщыхъу Акиан Щэху мафӀэбжьэм щыщ щӀыпӀэхэщ. Абы къыхэкӀыу ФилипинхэмкӀэ гъэщӀэгъуэнкъым хытӀыгухэм я нахъыбэр къэбэкъауэхэм къызэригъэщӀар.
Миндэнао хытӀыгум Филипин хым и Ӏуфэм и пэмыжыжьэу нэхъ куу дыдэхэм ящыщ зы хы арахъэ щиӀэщ. Ари литэсферэ плитхэм я зыжьыхэуэгъуэм и ягъэщ. А хы арахъэм ицӀэр Филипин арахъэщ, и кууагъыри метрэ 10830-м хуэдизщ.
Филипинхэм ипсхэмырэ гуэлхэмырэ
Филипинхэм хытӀыгу къэс я псы ежэх цӀэрыӀуэ яӀэщ, псы къэс таурыхъ лъэпкъхэм яусащ. Нэхъ кӀыхь дыдэу Филипин архипелагым псыуэ иӀэхэр:
Гуэл нэхъ инхэр:
Псэущхьэхэмырэ къэкӀэгъэхэмырэ
Филипинхэм и щӀылъэм иныкъуэм хуэдизыр палмэхэр, баньянхэр, апитонгхэр, маяписхэр, кэучук къызыхах жыгхэр къыщыкӀ тропик мэз псыфхэм яубыд. А мэзхэм абы намыщӀ къыщокӀ архидейэхэр, кэрицэр. Метрэ 1200-м хым теӀэтыкӀа щӀылъэхэм пабжьэхэр къыщокӀ, губгъуэхэр телъщ.
Филипин хытӀыгухэм щыпсэу псэущхьэхэм ящыщщ: щыхьхэр, кхъуэпӀащэхэр, бзу зэмылӀэужьыгъуэ куэд исщ, Ӏуфэпсхэм бдзэжьей хэзщ, абы намыщӀи нэщӀэпкӀи нэгъуэщӀхэри щыкуэдщ.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Филипинхэр - конгресс тӀууащӀэу щыт, хей системэ хуитыу щыт президент республикэщ. Президентыр къызэрыхах пӀалъэм и кӀыхьагъыр илъэсихщ, Сенатыр (пӀэ-24-рэ) - илъэсихщ, Къэзыгъэлъагъуэхэм я Пэлатыри (пӀэ-240) - илъэсищкӀэ.
ЩӀыпӀэхэм я администрат ззэхэтыкӀэр
Флипинхэр провинс тӀощӀиплӀыу зэхэтщ. Ахэр регион 17-кӀэ угуэшащ. ЗЫбжанэ къалэ хуитхэр провинсхэм хэмытыу щытщ, езыхэм я тхьэмадэгъуэр яӀэу. Провинсхэр муниципэлитетыурэ хыхьэ къалэхэмкӀэ зэхэтщ, муниципалитетхэр ауэ барангаикӀэ зэхэтыжщ.
Эспан лъэхъэнэр (1521-1898 гъэхэр)
Категориэ:Филипинхэр
Демократ Джэрмэн Республикэ
Демократ Джэрмэр Республикэ (ДДжР, мы официалу цӀэ зэрихьар КъуэкӀыпӀэ Джэрмэн) — социал республикэ, советхэм оккупациэ яшъа Джэрмэным и шӀыпӀэм къыхэкӀауэ 1949 жэпуэгъуэм и 7. ФДжР-м дэкӀыгъу зэхохьэхэри 1990 жэпуэгъуэм и 3, кэралыр мэкӀуэд.
Тхыдэр
Джэрмэныр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и къэру къымыхьа яуж Антигитлер коалициэм хэта къэлалхэм оккупациэ шӀыпӀиплӀу ягуэча - советым я, америкэм я, британым я, фрэнджым я джоуэ. Апхуэдэ къабзу Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ Берлинри ягуэча. ЯпэрейкӀэ Джэрмэныр зыуэ къгъэнэн ягугъэт, ауэ Зауэ шӀыӀэм яуж, зэгуэта къэралхэм зэпэубыдыныгъэ къахэкӀахэм къэралыр тӀууэ зэхэкӀа ФДжР-э ДДжР-э джоуэ.