cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латиныбзэ
Тхыдэ
Латиныбзэр оскыбзэмрэ умбрыбзэмрэ яхэту италий лъэныкъуэм хэтхэт индэеуропэбзэ унагъуэм. Пэсырей Урымыр зэфӀэувэн, къэру къыштэн щыхъум лэтиныбзэм адрей италий бзэхэм яшъхьарыуву кӀидзэри хом-хому ӀанатӀашъхьар къишта ишъхърэ Еуропэм.
Латиныбзэр тхыдэмкӀэ зэрзэфӀэувар щыуэ бгуэч хъуну, езым икӀуэцӀымкӀи эволуциэ иӀамрэ адрей бзэхэмрэ езымрэ зэрзэпылъахэмрэ.
Къызэрыхъуар
Къызэрыхъуар бзэм хуэду ди лъэхъэнэм ипэкӀэ II. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ I икӀэдзэгъуэм, лэтинэбзэкӀэ хэку Лациэм (лат. Latium) здэпсалъэтэр, а хэкур Апеннин хы тӀыгуныкъэм икъуэхьапӀэм лъэныкъуэм хэта Тибрэ ипсыхъуэкӀагъымкӀэ.. ЛъэпӀкъ Лациэм дэсам латинкӀэ яджэт (лат. Latini), бзэми зэреджэр арат. А хэкум иӀаташъхьа къалэр Риму щыта (лат. Roma), абы ицӀэ яужкӀэ ихъуреягъым щыса лъэпӀкъхэм зытраӀуар зэгуэхьа нэужыуи, рим хъуахэ (лат. Romani)
Классикэ Латин
Классикэ Латин - абы къырагъэкӀыр бзэр щызэфӀэувар, щыгъэгъар усэмкӀэ, тхыгъэмкӀэ Цицеронымрэ (106-43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ) Цезэрымрэ (100-44 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), абы пэмыкӀыу усэхэр Вергилиэ еуэ (70-19 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Горациэ (65-8 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Овидиэмрэ (43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ - 18 ди лъэхъэнэм)
Классикэ латиным изэфӀэувэныгъмрэ игъэгъэнымрэ дэӀапыкъутэр Римыр ипшъэ еуропэм икъэрал нэхъ ин зэрыхъуар, къэхьапӀэ, къэкӀыпӀэ Еуропэр иубыдауэ, ишъхъэрэ Африкэмрэ Азиэ цӀыкӀумрэ. Рим къэралым икъуэкӀыпӀэ хэкухэм (Алыджым, Азиэ цӀыкӀум, Африкэм ишъхъэрэ хы Ӏуфэхэм) римхэм щаубыдам иде алыджыбзэмрэ алыдж културэ гъэпсамрэ зэрахьати, латиныбзэр зэрапэсакъым. ПэмыкӀыу Ӏоху зэртетар къуэхьапӀэ Еуропэм.
II ди лъэхъэнэм ипэкӀэ латиныбзэкӀэ Урым закъуэм ишӀыпӀэтэкъым псэлъэн здыкӀадзар. Ӏаташъхьа бзэ хуэду къэраль яубыдахэм макӀуэ: Переней хы тӀыгуныкъуэмрэ идырей Фрэнджым ипшъэмрэ. Апхуэду бзэр нэхъыбу зыхэхьа лъэпӀкъхэр римхэм нэхъ ягъунэгъу щысхэра-келт лъэпӀкъхэр Галлиэ хэкум исахэр (иджырей Фрэндж, Белгиэ, Нидерлэнд, Шуэцарэ). 476 гъэхэм лъэпӀкъ Галлиэмрэ, Британиэмрэ исахэм латинэбзэр куэду къахонэр, джэрман лъэпӀкъхэми хуэду.
Категориэ:Бзэхэр
Гъэлъэхъукъуэ
Гъэлъэхъукъуэ (Гатляхуко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Аксаызкан
Аксаызкан — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Сумулташхуэм хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Литоу
Литоу (Lietuva) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Полшэм, Урысыхум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Вилнюс.
Шуецэ
Шуецэ (Konungariket Sverige) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Стокголм.
Категориэ:Шуэце
Унэбзу
Унэбзу — цӀыхум къыдэгъуэгурыкӀуэ къуалэбзу нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэщ, и цӀэджэгъу хэкӀыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Анэмрэ хъумрэ зэщхь дыдэкъым. тӀури гъуабжафэщ, я щӀагъымкӀэ нэхъ тэху хъууэ. Хъум и жьэгъумрэ бгъэмрэ фӀыцӀэщ, щхьэщыгур щхъуэфӀыцӀафэщ.
Дэшхуей
Дей (лат-бз.: Juglans regia, ур-бз.: Орех грецкий) — жыг дэхэм ящыщ къэкӀыгъэ.
Сурэтыр
ИпӀкъым фэ псыфэ телъ, хуэзанкӀыу, мы зэгуэудауэ, икъудамэхэр фӀыуэ зэкӀэкӀыу пкӀашъэ ин ешъри, жыгышхуэ мэхъур.
Унэбзу
Ӏусыр
Шырхэр гъудэбадзэкӀэ япӀ, я Ӏус нэхъыщхьэр гъавэщ, цӀыхухэм хэфӀадзэ ӀусхэкӀщ.
Дэшхуей
Сурэтыр
Тхьампэхэр бжыгъу зэхэтхэ, 4, 6 иэ 8-уэ пытхэ, езы тхьампэхэр инкъым мм. 40-70 мэхъухэ, хуэпсыгъуэ-кӀыхьу, жыгыр щыгъагъэм иде къотӀэпӀхэ.
Унэбзу
Тхылъхэр
Категориэ:Унэбзу лъэпкъыр
Дэшхуей
Ӏашъагъэм
Пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ дейр Ӏарысэ ящын кӀадзат, яужкӀэ бжыгъэ зэщымыщу къыхагъэкӀауэ. ЗэрзэшъхьащыкӀхэр я тхьампэхэмкӀэ, къудамэхэр зэрыкӀымкӀэ, кумкӀэм ибыдагъымкӀэ...
Жыгым ипхъэр ӀашъагъэмкӀэ кӀасэ мэхъу, фӀыуэ къалъытэ.
Езы дэхэр шхыным куэду макӀуэ, халъхьа, дагъэфӀы къыхашъыкӀыр нэхъыфӀхэм ящыщу къалъыту (ауэ кӀэху мэкӀуэд, кудрэ яӀыгъыфкъым)
Сурэтылъэ
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Тхыпкъылъэ
Тхыпкъы́лъэ — тхыбзэм и щӀыпхъэ, дэмыгъэ зэгъэзэхуакӀэ зэхэту. Тхыпкъылъэм зы дэмыгъэм (хьэрыф) и мыхьэнэ макъ (фонемэ) зэрехьэ.
Мэзбжэн
АплъэпӀкъыр
Шъыхь мы иным ехьч, пӀкъы кӀэкӀ иӀу, икӀэ лъэныкъуэр нэхъ бгъуэуэ щыту игупэ лъэныкъуэм нэхърэ. Яхьалъагъыр хъухэм - кг. 22-32, якӀыхьагъыр - см. 108-126, ялъэгагъыр - см. 66-81. Бзыхэр нэхъ цӀыкӀухэ, ауэ хъухэмрэ бзыхэмрэ яаплъэпӀкъыр Ӏэуэ зэшъхьащыкӀкъым.
Тхыпкъылъэ
Тхыпкъылъу зэшъхьэщагъэкӀхэр я щытыкӀэмкӀэ:
Мэзбжэн
АплъэпӀкъыр
Шъхьар кӀэкӀ, пэмкӀэ памцӀэ хъууэ, ауэ нэхэм иде хуэлъагу, бгъуэуэ щыт. ТхьакӀумэхэр кӀыхь ( см. 12-14 ), хуэхъурейху, памцӀэху. Нэхэр ин, назу щыту. Пшъэр кӀыхь, хъухэм яр нэхъ бгъуэуэ бзыхэм ям нэхърэ. Лъакъуэхэр псыгъуэ-кӀыхь, гупэхэр нэхъкӀэкӀ кӀыбыхэм нэхърэ, абы шъхьакӀэ кӀыбыр егъэзыхауэ щыт, тхыцӀэр см. 3 Ӏатауэ иблъэпӀкъым нэхърэ. КӀапэр кӀэкӀыбзэ ( см. 2-3 ) цым къыхэщкъым. Лъапэхэр зэву, памцӀу, кӀэкӀыу щытхэ.
Тхыпкъылъэ
[[File:Alphabet world distribution.PNG|center|thumb|500px| Дунем тхыпкъылъэхэр зэрзэхэтхэр:
Мэзбжэн
Бжъакъуэ
Бжъакъуэ зиӀар хъухэра, ину щытхэкъым (см. 15-30 якӀыхьагъу, см. 10-15 язэхуакум дэлъу), занду къыхэкӀху ишъхьам идежь тӀэкӀу гъэчахэ икӀагъымкӀэ нэхъ зэбгъэдэтхэ.
Тхыпкъылъэ
Латин ; Кирилл ; Хьэрып ; Индиэ ; Логографик ;
Мэзбжэн
Бжъакъуэ
Бжьакъуэхэм къэкӀын щыкӀадзэр чырыр мэзипӀлӀ щыхъум идей, илъэс-илъэсрэ ныкъуэрэ щыхъукӀэ бач цӀыкӀуитӀу щытхэ см. 10-15 хъууэ. ЩызэфӀэувэхэр илъэсищ щырикъум идей.
Тхыпкъылъэ
Латин+хьэрып ; Латин+кирилл ; Логографик+тхыпкъылъэ ; Адрейхэр ]]
Мэзбжэн
Бжъакъуэ
Гъэ къэс бжъакъуэхэр япохур жэпуэгъуэ-дыгъэгъазэм, япэ кӀышъэ жьхэм, яужкӀэ нэхъ кӀалэхэм. КӀэхэм къэкӀын щыкӀадзэр зы мазэ текӀа яуж. Псоуэ къэкӀауэ, щызэфӀэувэхэр гъатхэпэ-мэлыжьыхьым; мэлыжьыхь-накъыгъэм бжъакъуэхэр быдэ мэхъухэри жыгхэм япӀкъымрэ, къудамэхэмрэ щахъуэн кӀадзэ, фэ къытенэжьахэр кӀэраху
Фэр
Ин хъуахэм я фэр зыуэ, мы къуэлэну щыт, хъухэмрэ бзыхэмрэ яри зэхуэду. ШӀымахуэм япкъыр псыфу иэ псыфэ-гъуабджу щыт, зэзэмызэкӀэ хуэплъыжьу, икӀыбагъым тхыцӀэм идежь гъуабдж-къуафӀцӀэ хъууэ. ИкӀагъымкӀэ ныбэмрэ лъакъуэхэмрэ ядекӀэ нэхъ хужьу мэхъу, гъуэжьыфэ-пшахъуэфу. Лъакъуэ кӀыбхэм ишъхьам идежь, кӀапэм ихъуреягъыр хужьу иэ плъыжьыху щыт. Лъакъуэхэр икӀагъымкӀэ плъыжьыху хъуурэ йххэ. Шхьамрэ тхьакӀумэхэмрэ кӀыфэм хуэду щытхэ, иэ тэкӀу нэхъ гъуэбджафэхэ. ЖэпӀкъкӀагъыр хужьу щыт пэм ихъуреягъымрэ, Ӏупашъхьамрэ фӀыцӀу щытхэ.
Гъэмахуэм пӀкъымрэ пшъэмрэ зэхуэду плъыжьыфу щыт; ныбэр плъыжьыфэху; шъхьар псыфу хуэ плъыжьыфу
Здэпсохэр
Мэз бджэнхэм яшӀыпӀэ здэпсом Еуропэ псор хеубыдэ Урысейм и еуропэ лъэныкъуэри дэкӀыгъу. Къаукъаз КӀыбыр, Япэрей Азиэ ( Тыркур, Шамыр, Иракым ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэр, Ираным и къуэхьапӀэ ) Ливанымрэ Джуртымрэ мэз бджэнхэр къынэжьакъым.
Урысем зэр еуропэ лъэныкъу щопсоухэ, Карелым къыщыкӀэдзауэ УралымкӀэ ирокӀуэри Къэукъазым къыносыр.
ЗэрзэшъхьащыкӀхэр
Еуропей мэз бджэныр шӀыпӀэ здэпсом елъытауэ зэшъхьащокӀыр ифэр, иинагъыр. Апхуэдэм здэпсоумкӀэ лъэпӀкъ цӀыкӀу-цӀыкӀурэ ягуэчу зэхагъэкӀхэ.
Иджыпсту нэхъ къыхагъэкӀхэр лъэпӀкъ-цӀыкӀуит хуит хуэду. Зэбгырыдзауэ, адрей мэз бджэнхэм япэджыжьу зэрыпсоуам шъхькӀэ нэхъ ямыхьчу щытхэ:
Къуакъазым имэз бджэн инхэр зэзэмызэкӀэ Capreolus capreolus caucasicus джоуэ лъэпӀкъ-цӀыкӀу ялъытэ
Сурэтылъэ
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Щыхь
Мэзджэд
Мэзджэд (лат-бз.: Phasianus colchicus, ур-бз.: Кавказский фазан) — бзу Phasianinae лъэпӀкъым ящыщу. Азиэм къыкӀауэ.
Ӏарысэ бзухэм ящыщ.
Сурэтыр
Адакъэхэм я сурэтыр Ӏэуэ зэшъхьащокӀыр. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ псохэм яшъхьамрэ пшъэмрэ дышъэфэ-удзыфафу щыт икӀагъымкӀэ фӀыцӀафэ-шхъуэнтӀафэ хъууэ. КӀыбым тет цыхэр дышъэфэ-плъыжьыфу щытхэ я унэр фӀыцӀу. КӀапэм тет цыхэр гъуэжьфэ-гъуэбджафэхэ, я гъунэхэр шхъуэнтӀафу щыту. Инэхъуреягъым фэ къуи къыкӀэщыр плъыжьу щыт. АнэкӀэхэр псыфэ-гъуэбджафу щытхэ, иэ псыфэ-пшахъуафу, фӀыцӀу уэгу хэлъу.
Зэрыпсохэр
Мэз джэдхэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу. Абы пэмыкӀыу - псыхъуэм пабжъэ ирикӀуэхэм, псыхъурейхэм я гъунэм Ӏут пабжъэхэм, мэзхэм икъуацэхэм идежь губгъуэ цӀыкӀухэм нахъ игъунэгъу иэ губгъуэ гъунэхэм ирикӀуэ мэз псыгъуэхэм. Къыщыщтэм иде жыгым щыдэлъэтер макӀэ, нэхъыбэм удзым иэ пабжъэм зыхегъапшкӀуэ.
ИӀусым инэхъыбэр джылэ, мэракӀуэ, пхъышъхьа-мышъхьа цӀыкӀу. Абы пэмыкӀыу цӀыв, бадзэ, хьапӀацӀэ, хьамблу Ӏамэ.
Зэрзэпылъхэр
Гъэшъэгъуэныр: хуиту щыпсохэм адакъэмрэ анэкӀэмрэ зэпыкӀхэкъым, Ӏарысэхэм, унагъуэм яӀыгъхэр хуиту щытхэ, запыкӀыу пэмыкӀхэм япохьахэ.
Я гъуэхэр шӀым щашъыр. ТетӀысхьану бгъуэм джэдыкӀыу ирилъхьар ( гъатхэм ипэм ) 8 къыщыкӀэдзауэ 20 нэсыфыну, езы джэдыкӀэхэм яфэр гъуабджу щыт. Тесри зыпӀри анэшӀэ закъуэра, зэртерыс мазэ хуэдиз.
Сурэтылъэ
Категориэ:Мэзджэдхэр
Мышгыч
Шэшэнхэр (нохчий) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, мышгычыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр млн. 1, 431 мэхъур, абым и нэхъыбэр (млн. 1, 206, 551) Мышгычейм исщ.
КӀыру
КӀыру — унэбзу хэкӀыгъуэм, бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Я теплъэкӀэ кӀырур бзухьэкӀэм ещхьщ. И кӀыхьагъыр см. 13-щ хуэдизщ. БзухьэкӀэхэм ялъытамэ я бгъэм ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэскъым. И пкъы псом гъуабжэ кусэхэр ирокӀуэ. И щӀагъымкӀэ нэхъ нэху мэхъур, хужьыфэм нэсу. И пэр гъумщ, щӀымахуэм гъуэжьыфэщ, гъэмахуэм щӀыхущ.
Здэпсэухэр
Еуропэм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ Азиэ Курытымрэ щогъуалъхьэ. ЛӀэужьыгъуэм и Ӏэхьэ гуэрэ лъэтэжкъым, ауэ я нэхъыбэр мэӀэпхъуэ ипщэ лъэныкъуэм хы Ӏуфэ хуэбапӀэхэм. Здигъуалъхьэхэр тафэ нэщӀ псыпцӀэхэм, абгъуэр чыцэм щащӀщ.
Тхылъхэр
Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Аджариэ
Аджариэ (აჭარა), Автоном Республикэ Аджариэ (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა) — Хъырцейм и тхыдэрэ хэкумэтхрэ политикэ-администрациэмкӀэ хэку хэт ящищ. Къалэнэхъышъхьэ — Батуми. Инагъыр — 2899 км², джылэр — 333 953 цӀыху (2014).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хъырцей
Гулрыпшъ къедзыгъуэ
Гулрыпшъ къедзыгъуэ (Гәылрыҧшь араион, Гулрыпшский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Гулрыпш.
Африкэ
Африкэ — хы Курытымрэ хы Плъыжьымрэ ишъхъэрэмкӀэ щыӀа, океан Атлантикэм икъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм, Индиэ океаным икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Еуразиэм яуж етӀуанэ иинагъымкӀэ.
ЦӀэр
Япэу "афри" псалъэкӀэ Кэрфэгеным дэсахэм ямыпэджыжьу псоу цӀыхухэм яджэт. А псалъэр финикий афарым хабжэ "сыбэ" къырагъэкӀыу. Римхэм Кэрфагеныр щаубыдым, куейм АфрикэкӀэ еджу кӀадза. Абы яуж къэрал къыбгъэдэлъу хъуами. Апхуэду континент псом къытена цӀэр.
Лъэпкъхэр
Африкэ лъэпкъ тхыгъэмкӀэ техьа.
Ипшъэ Африкэ
Категориэ:Африкэ
Уэсбзу
Уэсбзу — унэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжафэщ, щхьэр нэхъ фӀыцӀафэщ, жьэгъум ӀэпапӀэ фӀыцӀэ хэсщ, адэкӀэ пщэри, бгъэри, ныбэ щӀагъри гъуэжь-хужьыфэщ. И кӀэгум хэт бзий пхъашитӀыр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, адрейхэр е хужь-къабзэщ, е я къыхэкӀыпӀэр фӀыцӀафэхэщ.
Здэпсэур
Щопсэу мылъэтэжу Къаукъазым и къущхьэхъу щӀыпӀэхэм, апхуэдуи КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэм я бгыщхьэ лъагэхэм.
Джэдмышх (псы)
Джэдмышх (Гедмыш) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, Джэдмышх Ӏуащхьэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Шуэцарэ
Шуэцарэ (Schweiz, Suisse, Svizzera) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Берн
Категориэ:Шуэцарэ
Актел
Актел — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Сома хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Ӏузэв
Ӏузэв — псым и зы къыхэгъэщхьэхукӀа пӀэ, щӀыпӀитӀым я зэхуакум дэлъу псы бассейнитӀыр ерэ абыхэм я ӀыхьитӀыр зэпызыщӀэу щыт.
Ӏузэвхэр зэрызэхадз
Ӏузэвхэр зэхадз кӀыхьгъкӀэ, бгъуагъкӀэ, кууагъкӀэ. Ахэм нэмыщӀ псы уэрхэм я гъэзапӀэхэмрэ я псынщӀагъымрэ къагъэлъагъуэ. Кхъухьхэр нэхъ щызекӀуэ Ӏузэвхэм лоциэхэр яхузэхалъхьауэ щытщ.
Дунейм и нэхъ кӀыхь дыдэ Ӏузэвыр — Мозамбик Ӏузэвыращ (и кӀыхьагъыр 1760 километрэу мэхъу). Нэхъ бгъуэ дыдэр — Дрейк Ӏузэвыращ (и бгъуагъыр 860 километрэу мэхъу).
Ӏузэвхэм я классификациэхэр
Ӏузэвхэр хышхуэм и бассейнымкӀэ
Ӏузэвхэр континентхэмкӀэ
Ӏузэвхэр дуней-ижь статусымкӀэ
Иджыри феплъ
Категориэ:Ӏузэв
Бабыщжьэгъуплъ
Бабыщжьэгъуплъ — бабыщ лъэпкъым щыщ къаз жьгъей пщагъуэщ, зы чилэм нэс къишэчу.
Нэгъуейхэр
Нэгъуейхэр (нэгъ-бз. ногайлар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, нэгъуеибзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 103, 660 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 40, 407) Дагъыстэным исщ.
Бабыщжьэгъуплъ
Теплъэр
И тхыцӀэр, ныбэгущхьэр, пэр, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, джабэхэр, кӀэ щӀагъыр тэхущ. И пщэ гъунэхэм хужь кусэ кӀыхь къырох.
Здэпсэухэр
Урысейм и щӀыналъэхэм къанэмыщӀа нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыгъуалъхьэкъым, ауэ мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щагъакӀуэ Каспий Хым и ипщэ Ӏуфэм, Къажэрым, Иракым. Щогъуалъхьэ псыхъуэ нэпкъ задэхэм, псыӀуфэ, къуэ зэщӀэкӀахэм. Абгъуэр игъэпщкӀукъым. Бадзэуэгъуэм шыри 3-9 къыреш. ШыщхьэӀум и иужырей тхьэмахуэм ехъулӀэу заӀэт. Бжьыхьэм Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум Ӏуфэхэм щыплъагъунущ гупышхуэу зэгъусэу.
Ӏусыр
Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ.
Урысей
Урысей (Россия, Российская Федерация, и цӀэдыдэр псоуэ — Урысей Федерациэ, кӀэщӀыу УФ) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэмрэ ишъхъэрэ Азиэмрэ хэт. И щӀыпӀэм и инагъыр 17 075 400 км² — абымкӀэ Урысейр дунейм нэхъ и къэрал нэхъ ину щыт. Джылу исыр, 2010 гъэмкӀэ — цӀыху 141 927 297 (9-нэ дунейм).
Хэкумэтхыр
Урысейр Еуразиэм хэт, континентым и 1/3 хуэдиз иубыду. ХэкумэтхымкӀэ и пӀэр — континент-курытыгъу, океан-курытыгъу къалъытэр.
Шъхьарыхъуэн
Шъхьарыхъуэныр (Башлыкъ, Башлык) — пыӀами хуэду ягъэлъапӀэт. ЗекӀуэм зэрахьат, джэгум зэрахьат. ЗекӀуэм зэрахьар упӀкӀэ пӀакӀэмкӀэ иэ шэкӀымкӀэ ядт. Игъуапэхэр кӀыхьу ишъхьакӀуэцӀыр кууэ дауэ. ШъхьакӀуэцӀым и гъунэ зэхуакум де шыкъу иэ чышъэ пашъэт, кӀыхьу, хьалъу щъауэ, пыӀам щытралъхьакӀэ икӀэр иричэхыным хуэду, ихъуреягъыр уагъэкӀэ къырадыхьт, игъуапэхэр къыздыкӀыидзэм де лэрыпс идауэ, шыкъу ирижэ тесу, пшъэм иде зэригъэубыдыну. Апхуэдэ шъхьарыхъуэнхэр фӀыцӀу, гъуабджу, хужьу ядт. ШэкӀы пӀакӀэмкӀы ядт шъхьарыхъуэнхэр, нэхъ шэкӀы лъапӀэхэм, нэхъ гъэпсауэ щыту. Дыщъэ идэ хэлъуи щытт апхуэдэм якуэдым, игъунэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ къидыхьауэ, шыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкӀэ зэхэлъу шъауэ.
Урысей
Хэкумэтхыр
И гъунапӀэхэр: ищхъэрэм — хыпэ Челускин (материкым; гъунапӀэхэр Хы тӀыгу зэхэт Франц-Иосиф — хыпэ Флигели, Рудолф и хы тӀыгум), къэхьэпӀэм — Песчанэ хы тӀыгуныкъуэм и пэ (Калининград къэралым), къуэкӀыпӀэм — Дежнев хыпэ, ипшъэм — пӀэ, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэм хэт (Дагъыстэнымрэ Азарбиджанымрэ я гъунапкъэм).
Дунем нэхъ и къэрал ину щыту, Урысейр къуэхьэпӀэмкӀэ къыщӀедзэри къуэкӀыпӀэмкӀэ йокӀуэкӀыр, 11 зэманыгъуэкӀэ гуэчауэ.
Хым и псы иубыдхэм, км 370 Ӏуфэм къыӀукӀыу, Урысейм и хы экономическэ зонэр хэт.
Урысей Федерациэм щӀымкӀэ и гъунапкъыр къэрал 16-м ядеж ирокӀуэ: Норвегиэм, Финляндиэм, Эстониэм, Латвиэм, Литвам, Полшэм, Урысыхум, Украинэм, Апхъазым, Курджым, Ипшъэ Осетиэм, Азэрбиджаным, Къазахъстэным, Монголым, Китайм, Ишъхъэрэ Корейм, абым пэмыкӀыу хым ирикӀуэ гъунапкъхэр, къэралитӀым — Японымрэ АШЗ-мрэ. ЩӀым ирикӀуэ гъунапкъым и кӀыхьэгъыр км 1605.
Джылэр
Росстатым къызэритымкӀэ 2010 гъэм Урысейм дэсыр зэрыхъур цӀыху 141 927 297, абымкӀэ Урысейр дунем 9-нэ пӀэр еубыд.
Джылэм и нэхъыбэр (2/3) Урысейм и къуэкӀыпӀэеуропэ лъэныкъуэм щопсоухэ, адрей 1/3 Уралым и кӀыбагъым.
Лъэпкъхэм я нэхъ иныр урысхэр — 79,8 %. Адрей лъэпкъхэр (милыуаным зи бжыгъэ фӀэкӀ) — къэзанхэр (3,9 %), украинхэр (2 %), башкирхэр (1,2 %), чувашхэр (1,1 %), мышгычхэр (0,9 %), ермэлыхэр (0,8 %). Урысейр лъэпкъ бжыгъу зэхэт къэрал, щӀэм фӀэкӀыу лъэпкъу динуи зэшъхьэщыкӀху.
Къэралым и зэхэтыкӀэр
КонституциэмкӀэ, 1993 гъэм референдум ирагъэкӀуэкӀамкӀэ хэхам, Урысей Федерациэр къэрал демократ федерату щыт, и хабзэӀэнатӀэр республику щыту.
Къэралым и тхьэмадэр
Къэралым и тхьэмаду тетыр президент, илъэситхукӀэ хахыр, къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ. Президентыр зэкӀэлъыпыту тӀо хахын пӀалъэ иӀэкъым.
Адыгэш
Адыгэ́ш — шы лӀэужъыгъуэ дунем и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Дунейпсом и тхылъ шы лӀэужъыгъуэхэм теухуам яхэт.
Урысей
Къэралым и тхьэмадэр
Урысейм и призедентхэм я тхылъ:
Адыгэш
Тхыдэр
Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр зэпымыкӀыу шы зехуэным, къэгъэсэбэпыным, гъэпсыным пышъауэ щыт, адыгэшхэр Къаукъазым щымыхъукӀэ шӀыпӀэ бжыгъэхэми цӀэрыӀуэ хъуахэ. ТхыдэмкӀэ шы лӀэужъыгъуэр адыгэ лъэпкъпсом яуэ къэплъытэ хъуну, инджылыбзэм, урысыбзэм пэмыкӀ бзэхэми шы лӀэужъыгъуэм цӀэ зэрихьэр къэбэрдеиш (Kabardian horse, Кабардинская порода лошадей). Къэбэрдей шӀыпӀэр нэхъ бэлыхь хъуа Адыгэ Хэкум и тхыдэм шы зехуэнымкӀэ, адыгэшым пкӀэшхо хуашът зекӀуэш бэлъыхь хуэду цӀэрыӀу — шы псынкӀэ, джан, емызэч, къушъхьэ гъогухэм техьэф-дэкӀыф.
Урысей
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр
ХабзэдэгъэкӀым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу щытыр парламент (Федерал хасэ), тӀууэ зэхэкӀу — нэхъыкӀэмрэ (Государственная Дума) нэхъыжьымрэ (Федерациэм и хасэ). Государственноэ Думэм хэтхэр къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ зэхохьэ, Федерациэм и хасэр — урысейм и хэку къэсым тӀурытӀ тхьэмадэ къыхэгъэкӀыурэ зэхагъыхьэ.
Лэжьыгъэ ӀэнатӀэр
Лэжьыгъэ ӀэнатӀу тетыр Урысей Федерациэм и правителствэ, абы шъхьэщытыр Правителствэм и тхьэмадэ, президентым тригъэувэ УФ и Государственнэ Думэм идауэ ар.
Федерациэр зэргуэчыр
АдминистрацэмкӀэ УФ-м и шӀыпӀэр 85 хуэку ӀэнатӀэ зэхуэдиз зиӀу гуэчауэ щыт. Хэкухэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Урысей
Ганг
Га́нг (хин-бз. गंगा) — дунем и нэхъ инхэм ящыщ (Брахмапутрар хэту ещанэрей мэхъур псы ихьымкӀэ и инагъыр Амазонэмрэ Конгомрэ яуж).
Акчан
Акчан — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Катуным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 25 хуэдиз мэхъур.
Ганг
Псыхъуэмрэ ПсыежэхыпӀэ лэныкъуэмрэ
Гангыр и псыхъуэм и нэхъыбэмкӀэ губгъуэ псыуэ хъуас яхьчу щыт, и псыр хому, шъэху ежэху, и къыхэжыпӀэр Гималайхэм и лъэгапӀэхэм зэрхэлъым емылъытауэ, псы бжыгъи зыхештэ, есым хуэдуи къушъхьэхэм къыхэжу щытхэр. Индо-Ганг гъубгъуэр, псым и нэхъыбэ ежэхыпӀэр зи Ӏэхьэ хъуам, зандэфӀу щыт. Зэхуэлъытэгъуэ яхуэшъамэ лъэгапӀэ Дели идежь щыӀэмрэ (Джамна псым) Бенгал хыжэмрэ зи зэхуакухэм км 1,600 дэлъхэм, зэшъхьэщыкӀыгъу я лъэгапӀэхэр зэрыхъур 210 метру.
Ганг и гъогур бжыгъэгъэ зэрихъуэкӀыурэ йожэхыр, и къыхэжыпӀэм щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ йожэх, Харидварым щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, апхуэду Аллахабадым нэс йожэхыр, яужым Кошим нэс занкӀыу къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Кошим яужкӀэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ. Абы пэтрэ и псыхъуэ нэхъышъхьэмрэ и жэ гуэрэхэмрэ ипшъэ-къуӀкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожэххэ, яужым ипшъэмкӀэ ягъазу Бенгал хыжэм идежь, пэмыкӀ псы хэлъадэхэр Бхагиратхирэ Джалангирэ хуэдэхэр зкӀыпӀи ямыгъазурэ, занкӀыу ипшъэмкӀэ йожэххэ. Жэхэм ящыщ гуэрэхэр Брахмапутрарэ Мегхнарэ я жэхэм хэлъадурэ зэгъусу хыжэм хохуэхэ. Псым и бгъуагъыр и кум и дежь, нэхъ индыду здэщытым здынэсыр метрэ 800 щыкӀэдзауэ 1,500 метрэм носыр. Псыхъуэм и кӀагъымкӀэ жэ бжыгъу зэхэкӀын кӀедзэ, Брахмапутра дэкӀыгъу зы пэуэ зэхэлъадэху, а пэм и кӀыхьэгъыр км 300 мэхъур, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз. .
Псы ихьымрэ псы зыхичэмрэ
Ганг и пыхъуэр Ипшъэ Азиэм и нэхъ ину щыт. КӀыхьэгъкӀэ Гангыр Индымрэ Брахмапутрамрэ нэхъри нэхъ цӀыкӀу щыт щхьэкӀэ, и псыхъуэм и инагъкӀэ япэ ярыт, шӀыпӀу иубыдыр - 1,060,000 км², Брахмапутрам и псыхъуэри хэтмэ (зы дэкӀыгъу Гангым зы пэ зиӀэр) зэрыхъур 1,643,000 км².
Псым и ныкъуэр къызхэкӀыр уэшхыпс, ипшъэ-къуэхьэпӀэ муссонхэмрэ тропик циклонхэмрэ къахуэхэм (и пэм и лъэныкъуэгъуэмкӀэ) мэкъуауэгъуэм щыкӀэдзауэ джэпуэгъуэм нэс, адрей и ныкъуэр ткӀуэпсым къыхокӀ, Гималайхэм телъ уэсым къыхэжу мэлъыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум. Дыгъэгъазэмрэ шӀычылэмрэ псыхъуэм макӀэдыдэ уэпсу хэхьэр. Нэхъыбэм зэрыхъумкӀэ псыхъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм уэуэ къехыр 760 мм/гъэм мэхъур, къуэкӀыпӀэм 2,300 мм/гъэм фӀокӀыр. Псыхъуэм и нэхъыбэм, и пэм щымыхъукӀэ уэуэ къехыр зэрыхъур 760-1,500 мм/гъэм. И пэм циклон уэшхышхуэхэр къошхыр муссонхэм я гъэми, яужми, гъатхэпэмрэ джэпууэгъуэмрэ я зэхуакум.
Уэхэм я гъэр зэпыуду зэрекӀуэкӀым шъхьэкӀэ, псыр илъэс къэс къиуа мэхъур, зэгъэпшэгъуэкӀэ Нил къызэриум хуэду ину щымытми. Зэпхахэр псы зэманыгъуэ нэхъышъхьитӀ — мэлыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум (уэсыр къушъхьэхэм щыткӀум), мэкъуауэгъуэмрэ фокӀадэмрэ я зэхуакум (муссонхэр щекӀуэкӀым). Абым хуэду муссонхэм я гъэм къалэ Варанасирэ Аллахабадымрэ ядежь, псыр метрэ 15-16 къиуфыну. ШӀымахуэм псыр нэхъ цӀыкӀу дыдэ мэхъур.
Илъэс псоми Ганг и псыр утхъуа Ӏэуэ щыт, уэпсхэм къахэкӀауэ емытӀысэх фӀеигъуэхэр зэрыхэлъым шъхьэкӀэ. Гъэ къэс и пэм хохуэ 180 млн м³ уэуэ абым теухуа, Бенгал хыжэм и фэм зыкӀизэрихъуэкӀыр, Ӏуфэм км 150 пэщылъу гулъытэгъуэ зэптыфынум. Псыр къиуа яуж щехыжькӀэ, ятӀэгъуэ куэд къегъанэр псыхъуэм, губгъуэ лэжьыгъэхэм куэду къыхуэшъхьэпэр.
Псыхэлъадэхэр
Ганг хэлъадэ псыхэр зэмыхьчу щытхэ, къызхэкӀахэмкӀи зэхэтыкӀэмкӀи.
Хэкумэтхыр
Гангыр лъэныкъуищу мэгуэчыр: пшъэ лъэныкъуэ (км 800 хуэдиз, къыздыхэжым щыкӀэдзауэ Канпур къалэм нэс), курыт лъэныкъуэ (1,500 км хуэдиз, Канпурым щыкӀэдзауэ Индиэмрэ Бангладешымрэ я гъунапкъэм нэс), кӀэ лъэныкъуэ (км 300 хуэдиз, Бангладеш гъунапкъэм щыкӀэдзауэ псым и пэм нэс).
Пшъэ лъэныкъуэ
Нэхъышъхьу къызыхэкӀыр Гангыр Бхагиратхирар (Ганг и жэ Бхагиратхым хумыгъэгъуащэ), Гаумукхым дежь кӀидзу лъэгапӀэ 7,756 метрэм (Ганготхри мылыжьым и лъабжъэ лъэныкъуэ) Гималайхэм, индиэ штат Уттаракхандым. КъыкӀэжыпӀэм гъунэгъу бгъэдэлъ мылыжъым ицӀэ зезыхьэ хьэблэ Ганготри - Ганга гуащэм и псэупӀэ, хиндудиным пылъ цӀыхухэм я зы тхьэлъэӀупӀэхэм ящыщу.
Ишъхьэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ ежэху Бхагиратхир, хьэблэ Бхайронгхатим дежь, лъэгапӀэ 2,770 метрэм хеубыдэ Джадх Ганга - уэр псыр, япэрей зэмэнэгъуэхэм еуропейхэм Ганг и къэхыжыпӀу къалъытэтэр. ЯужкӀэ псыр Гималай ЛъэбжъэгъуэмкӀэ йожэхыр 2,478 метрэ лъэгапӀэхэм, Девпраяг хьэблэм дежь, лъэгапӀэ 636 метрэм хеубыдэ псы Алакнандар, гималай мылыжъхэм къыхэжыр. А пӀэм щыкӀэдзауэ псым и цӀэр «Ганг». Бхагиратхимрэ Алакнандамрэ я псы зэхэлъэдахэр бгы Шиваликхэм хожыр, лъэгапӀэ 403 метрэм хуэдизым ауш къалэ Харидварым дежь, яужым псыпцӀэ губгъуэ Терам холъадэ, абым хэжа нэуж Инд Ганг губгъуэм хохьэ. И пшъэ лъэныкъуэм Гангыр уэр псыуэ йожэхыр, и нэхъыбэм ипшъэ лъэныкъуэм, къушъхьэхэм къыхэжа яуж, нэхъ хом мэхъури ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъазэ. Губгъуэм илъэда яуж псым кхъухьхэр ирикӀуэфын щыхъур, ауэ, Ганг каналыр ямышъа кӀышъэ кхъухьхэр, псымкӀэ дэкӀуэифхэт иджырей Раджаджи паркым нэгъунэ.
Курыт лъэныкъуэ
И ку лъэныкъуэм Гангыр нэхъ хому ежэхын кӀедзэ, хыжэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэгъымкӀэ хуэку, бжыгъэрэ игъэчу и гъогур, а гъэчыгъэхэм къалэ инхэр тет: Канпур, Аллахабад, Мирзапур, Варанаси, Патна, Бхагалпур, Раджшахи пэмыкӀхэри. ЗандэгъуэкӀэ псым а и лъэныкъуэгъуэм и кӀыхьэгъыр 1,529 км нэхъ мыхъуми, гъэчыгъэхэмкӀэ кӀыхьэгъыр бжамэ зэрыхъур 2,597 км. Каннауджым нэмысу сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ Гангым псышхуэ Рамгангэр холъадэ. АткӀэ, Аллахабадым дежь, Гангым и нэхъ ину хэлъадэ псыр зыхеубыдэ - Джамна, Гангым дэкӀыгъу хиндудиным пылъхэм шъхьэкӀэ ауш «Сангам» мэхъур, и псы къабзэмкӀэ Ганг утхъуам и псыхъуэр метрэ 800 нэхъ бгъуэ ешъыр. Гангым и псыр куэду зэрыхахым шъхьэкӀэ, Джамнам тӀоуэ нэхъыбу псы ехьыр Гангым нэхърэ я зэхэлъэдэпӀэм дежь, абым шъхьэкӀэ гидрологиэ хабзэмкӀэ, абыдем щыкӀэдзауэ псым цӀэуэ зэрихьэн хуэр «Джамна», ауэ, хабзэжъ джылэм хэлъымрэ, динымрэ теухуауэ а Ӏохум гулъытэгъуэ ираткъым. Аллахабадым дежь Гангым и сэмырабгъумкӀэ холъадэ Гамти, ижьырабгъумкӀэ Тамсара Карманашара, Патнам и шъхьэмкӀэ - сэмырабгъумкӀэ Гхагхра, ижьырабгъумкӀэ Сон, Патнам пэщылъ Хаджипурым дежь псышхуэ Гандакир холъадэ.
Бхагалпур къалэм дежь, Гангым псышхуэ Кошир еубыдыр, Гималай къушъхьэхэм къыхэжыр. И курыт лъэныкъуэгъуэм бгъуагъ метрэ 1,500 щынэсым и кууагъри метрэ 10 здыфӀэкӀым, Гангым фӀыуэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъэч, Инд Ганг губгъуэм и нэхъ занкӀэ лъэныкъуэм ихьу. Абдежьы щыкӀэдзауэ и кӀэ лъэныкъуэр щыкӀедзэ, жэ бжыгъэкӀэ зэхэкӀыу. Сахебганджым дежь, сэмырабгъумкӀэ Бхагиратхи-жэ ин хокӀыр, Гангым и псыхъуэ нэхъышъхьэм абы щыкӀэдзауэ цӀэ зэрихьэр Падма. Км 100 фӀэкӀауэ Падмэм щыкӀэдзауэ иджыри зы жэ ин хокӀыр Даланги ицӀу.
КӀэ лъэныкъуэмрэ псыпэмрэ
Губгъуэ лъашӀэм км 160 хэкӀа яуж Бжагиратхирэ Джаланги жэхэр зыуэ зэхолъадэхэ Хугли жэ джоуэ, абым къалэ Калкуттар тет. Псы Дамодарым Хуглимрэ зэхэлъэда яуж, къалэ Чанданнагарым де, хы кхъухьхэр ирикӀуэфын мэхъур Хуглим, хы тӀыгу Сагар идежь, Калкуттам и кӀагъымкӀэ ехамэ Бенгал хыжэм холъадэ. Псым и ныкъуэр жэ Хуглим ирита яуж Ганг и жэ нэхъ ин Падмар ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм темыкӀыу йожэх, жэ цӀыкӀу бжыгъэкӀэ зэхэжу, сэмэгурабгъумкӀэ псы иныфӀ Махананду зыхиубыду, къалэ Раджбарим дежь Джамунар зыхеубыдэ, Брахмапутрам и жэр.
ПситӀыр зэхэлъэда яуж, зэдэкӀыгъху Бенгал хыжэм холъадэхэ Мегхнари ядэкӀыгъу. Раджбарим щыкӀэдзауэ Гангрэ Брахмапутрарэ я делтэдыдэр кӀедзэ, дунем и нэхъ ину, и нэхъ лъэшу щытыр, счыгъуи зэзыхъуэкӀыр. Хуглирэ Мегхнэрэ я зэхуакум шӀыпӀэ дэлъым цӀэ зэрихьэр Сундарбан - бжыгъэ псыкӀэ, псыпцӀэкӀэ, хыблыгукӀэ зэхэту, Бенгал хыжэм и гъунэм ирикӀу км 265-кӀэ, и бгъуагъыр км 350 хъууэ, псыгу бжыгъэхэр ятӀэгъуэм зэтрихьам ящыщу кӀэху къэхэкӀху къэзэрхэкӀам хуэду кӀэхуи кӀуэдыжьху, мэз дэгушхуэ къэкӀхэр псыр къыщикӀым дежь зэкӀештэр, щехыжьым ятэгъуэ псэушъхьэ, къэкӀыгъэ къихьахэр къигъану.
Ганг и делтэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ уэрыр) къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ хомыр) джоуэ мэгуэчыр. Сундарбаныр дунем и нэхъ ину щыт хэку мангрохэм я мэзхэмкӀэ, Ганг и делтэм и зы лъэныкъу щыт, делтэ кӀуэцӀым шӀыр кӀэху мэгъушъыр псыр къикӀа яуж, Бенгалиэм и шӀы нэхъыфӀхэр къыхэкӀыу абым. Джыпсту а хэкур зыкъэмыну джыпӀэ хъуну аграриэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр, лъэныкъуэ цӀыху здимысу къэнахэр мэз дэгу бэлыхьэкӀэ зэкӀэкӀауэ щытхэ. Псыдэм, хыдзэм, тропик циклонхэм ямылъытауэ Ганг и делтэм дэмыкӀыу 145 млн цӀыху дэс (апхуэду 1961, 1991 гъэхэм апхуэдэ уаиэхэм цӀыху 700 мину хэкӀуэдат).
Кудэкъуэ
Кудэкъуэ (Кудако) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 34 хуэдиз мэхъур.
Ганг
Флорэмрэ фаунэмрэ
Тхыдэ тхылъхэм къызэрикӀым Гангрэ Джамнарэ я псыхъуэхэм мэзышхуэхэр къыщыкӀхэт, XVI-XVII лъэхъэнэхэм нэс мы лъэныкъуэм шӀыпӀэ цӀыхур здынэмӀэсахэр иджыри щыӀэт. А мэзхэм бэуэ щыпсохэт - пылхэр, хывхэр, лиуанхэр, къаплъэнхэр, риноцеросхэр. Ганг и псыхъуэ бэгъуам бзу лӀэужъыгъэ бжыгъэхэр щопсо, бжъэжъеуэ лӀэужъыгъу 140 мы нэхъ мыкӀыу, рептилэхэм 35 ящыщ лӀэужъыгъу, шэрыпӀхэм 42 лӀэужъыгъу.
Мы шӀыпӀэм псэушъхьэ кӀуэдыжьэм ящыщхэр щопсо, хъумэныгъэ ӀэнатӀэм щӀэтхэр, абыхэм ящыщ: бабуин, мышъэ гъуабджэ, бажьэ, щомышъ, ирбис. Шъыхьхэм ящыщ лӀэужъыгъуэ зытӀущ (абыхэм ящыщ Шъыхь уэгу), кабарга, хистрикс пэмыкӀхэр джоуэ. Абыхэм пэмыкӀыу бэуэ щопсохэр хьэнтӀрабгъуэхэмрэ адрей хьэпӀацӀэ къуэлэныфу щытхэмрэ. Джылэ къэралым дэсым и бжыгъэр куэду зэрхэхъуэм шъхьэкӀэ Гангым и псыхъуэм иса фаунэр хомурэ мэз къэнэжьахэмкӀэ хэхьэжьа. Инд Ганг губгъуэм пэкӀэхуэ хъуну зэзэмызэкӀэ шъыхь, мэзыкхъуэ, мэз джэду, дыгъужь, бажьэ лӀэужъыгъуэ бжыгъэхэр. Псым хэм псэушъхьэхэм ящыщхэр: ганг хыкхъуэ лӀэужъытӀ, ганг хыхьэ пэмыкӀхэр джоуэ.
Нэхъыбу псэушъхьэ-къэкӀыгъуэ зэхэтыкӀэр къыздэнар псыпэм дежь, Бенгал хыжэм здыпэкӀэхуэм, Сундарбан дежь. А лъэныкъуэм иджыри къэна фӀыуэ зэрамгъэшъа флорэм щыщ лӀэужъыгъэхэр, абыхэм пэмыкӀыуи псэущхьэхэм я пщы хэкум щыщ бенгал къаплъэн. Хэкум щыщу бжъэжъэй къебжэкӀа хъынухэм я щыщхэр: нотоптэридхэр, ципринидэхэр , клариэ батрачусхэр , анабантидэхэр , чанос джоуэ.
Лъэпкърэ динрэкӀэ зэхэтыкӀэр
Ганг и псыхъуэм джылу дэсым 2201 гъэмкӀэ я бжыгъэр зэрыхъуар млн 500 цӀыху, Индиэм, Непалым, Бангладешым я шӀыпӀэхэм, абым пэмыкӀыу мыкуэду Китаймрэ Бутанымрэ. НэхъыбаӀуэм мыбдежьым лъэпкъ зэхэдзыгъуэ яшъкъым, лъыпкъ зыщыщыр (лъэпкъ цӀыкӀухэм щымыхъукӀэ) ямытху джылэбжыгъэ щырагъэкӀуэкӀкӀэ, гупхэр къызэрахагъэкӀхэр динымкӀэ иэ я бзэмкӀэ.
Ганг и псыхъуэм дэс джылэр зэхэпхъауэ щыт. КъуэхьэпӀэмрэ курыт лъэныкъуэмрэ джылэ дэсхэр я нэхъыбэм пэсырей дравид лъэпкъхэм къахэкӀахэра, яужым ариэ лъэпкъхэр яхэхьэри зы хъуахэ. Зэманыгъуэ текӀауэ турукхэр, монголхэр, афганхэр, къажэрхэр, хьэрыпхэр къахэхьэуэ щытат. КъуэкӀыпӀэмрэ ипшъэмрэ, нэхъыбэӀу Бенгалиэм, дравидхэр арийхэмрэ тибет бирма бзэхэм ящыщ лъэпкъхэм хэтӀысхьэхэт. Еуропей яужыреуэ къэкӀуахэтэр хэкум джылэм и нэхъ макӀэхэм ящыщхэ.
Псоуэ къапштэмэ псыхъуэм и джылэр бзэ пшъищым фӀэкӀыу мэпсалъэхэ, я нэхъыбэр инд-арий гумым ящыщу, абым фӀэкыу псалъэкӀэ 200 нэхъри нэхъыбэ зэрахьу. Псом нэхъри нэхъыбу щыт бзэр хиндубзэ (51-61 %), бенгалыбзэ (25 %, нэхъыбэм Бенгалиэм къагъэсэбэп), урду (6%), майтхили (3 %, нэхъыбэм Непалым), непалыбзэ (3 %, нэхъыбэм Непалым), панджаби (0,7 %), бходжпури (0,4-7,5%), тхару (0,3 %), тамангыбзэ (0,3 %), ория (0,3 %). Инджылыбзэр джылэбжыгъэм къамылъытами тӀуанэ бзэуэ, куэду къагъэсэбэпу щыт тхыбзэм.
Инджылызрэ Уелсрэ
Инджылызрэ Уелсрэ (England and Wales, Cymru a Lloegr) — Британиэшхуэм хэт йурисдикциэ в составе. Ар иризэхэтщ Зэгуэт Пэщтыхьейм и хэкуиплӀым ящыщу хэкуитӀкӀэ — ИнджылызкӀэрэ УелскӀэрэ. Шотлэндиэрэ Ишхъэрэ Ирлэндрэ ялътауэ Инджылызымрэ Уелсымрэ я щӀыпӀэм щызокӀуэр инджылыз унафэр. Конституциэм зэритымкӀэ Инджылызрэ Уелсрэ япэм щыӀа Инджылыз пэщтыхьейм я къытехъукӀыгъэу щытщ.
Инджылызрэ Уелсрэ зэгъусэу ябж мурад куэдхэм щхьа, псом нэхъапэу унафэ щӀынымрэ унафэ гъэзэщӀэнхэмрэ щхьа. Псалъэм папщӀэ Инджылызрэ Уелсрэ хабзэ хъуауэ зы йурисдикциэм щӀэту ебж инджылыз унафэ щӀыпӀэм епхахэм.
Категориэ:Британиэшхуэм и ижьхэр Категориэ:Британиэшхуэм и щӀыпӀэ угуэш
Къазийпсынэ
Къазийпсынэ (Казипсила) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тызылым хэлъадэу, Къазий и щыгум къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Къумукъухэр
Къумукъухэр (къум-бз. къумукълар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, къумукъубзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 503, 060 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 431, 736) Дагъыстэным исщ.
Иваново област
Иваново област (Ивановская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Иваново.
ПсыхъуэжыгыуӀу
ПсыхъуэжыгыуӀу — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Щхьэщыгур плъыжьщ (хъухэм), фӀыцӀэщ (анэхэм), е гъуэжь-плъыфэщ. ЩхьэщӀыбымрэ тхыцӀащхьэмрэ фӀыцӀэщ, тхыцӀэкур хужьщ, и щӀагъымкӀэ кусэ фӀыцӀэхэр щызэпрыкӀыу, ныбэщӀагъыр хужьщ, ныбакӀэмрэ кӀэ щӀагъымрэ плъыжьщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. Къаукъазым деж нэхъыбэу здэплъагъур псыхъуэ мэзхэу екӀэпцӀэрэ дзэлрэ къызэбэкӀхэрщ. Мы лӀэужьыгъуэм щыщхэр, адрей жыгыуӀухэм къагуэкӀыу, мамыру зэхущытщ, зы жыгым гуп щызэдэшхэу.
Афгъанистэн
Афгъанистэн Мыслимэн Республикэ (пушту د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари جمهوری اسلامی افغانستان) — Азиэ курытым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Кабул. Дунем и зы къэрал нэхъ тхьэмышкӀэхэм ящыщ. 1978 щыкӀэдзауэ иджыри къыздынэсым къэралым джылэ зауэ йокӀуэкӀыр.
Хэкумэтх
Афгъанистэным и гъунапкъхэр здырикӀуэхэр: ишъхъэрэм — Тыркумэнистэным, Узбэчыстэным, Таджыкыстэным; къуэкӀыпӀэм — Китаймрэ, Пакистанымрэ; къуэхьэпӀэм — Къажэрым Ӏохьэ. Хым Ӏухьэгъуэ иӀэкъым Афгъанистэным. Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 647 500 км².
Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Къэралым и нэхъыбэр Къажэр Ӏуащхьэхэм хэт. Ишъхъэрэ лъэныкъуэм Бактрий губгъуэр хэлъ. ШӀыпӀэ куэдыр пшахъуалъэ Регистанымрэ Гармсирымрэ яубыд, абым пэмыкӀыу мывэ-пшахъуалъэ Дашти-Маргоми.
Климэтыр континенталу, гъушъу щыт. Темперэтурэ курытыхэр щӀышылэм зэрыхъур 0° — 8° С, бадзэуэгъуэм 24° — 32° С.
Тхыдэ
Афгъанистэным и лъэпкъхэм тхыдэшхуэ яӀа, илъэс мин бжыгъэ хъууэ. СтратегиэмкӀэ хэкум шӀыпӀэфӀ зэриӀыгъым шъхьэкӀэ, Афгъанистэныр бжыгъэрэ зэпэубыдыгъуэ хъут и гъунэгъ нэхъ лъэшхэм я дежь.
Мэзкуу
Урысеймрэ Еуропэмрэ инэхъ къалэ ин (джылу дэсыр бадзэгъуэм 1, 2009 гъэм - 10 527 милыуану) Дунейм тет 10 къалэ нэхъ инхэм яхэт
Афгъанистэн
Тхыдэ
VI ди лъэхъэнэм и пэм Афгъанистэным и шӀыпӀэр Ахьмэдин империэм хэт. ЛъэхъэнитӀ текӀауэ Ахьмэдин империэр хокӀуадэ Македониэм и Александрым и зекӀуэхэм. Александыр дунем ехыжьа яуж, и къэралыр зэхэхуа хъуа, иджырей Афгъанистэным и лъэныкъуэ гуэрэхэр Селеусид империэм хеубыдэ, яужым Алыдж-Бактрий пэштыхьейм хэхьа.
Мэзкуу
Мэзкуу транспортымкӀэ, политикэмкӀэ, экономикэмкӀэ пӀэшхуэ иӀа. Къалэм аэропорту 6 мэлъажьэ, гъушӀгъогу станциэу 9 дэт, псым ипорту 3 (хыхэм пышъауи кхъухьхэр зокӀуэ) 1935 гъэм щыкӀэдзауэ къалэм метро мэлажьэ.
Афгъанистэн
Тхыдэ
Куэш лъэпкъхэм я зекӀуэхэр зэрежэу Алыдж-Бактрий пэштыхьейр хокӀуадэ.
Мэзкуу
Ныпымрэ дэмыгъэмрэ
Ныпри дэмыгъэри жыӀуху пӀлӀиму щыт, ифэр плъыжьу, абы шууэ Джэрджэ ТекӀуэ тет, благъуэр иукӀыу
Афгъанистэн
Тхыдэ
Курыт лъэхъэнэхэм Афгъанистаныр хьэрыпхэм яубыд, дин кӀэ мыслимэныгъэр къыздахьауэ. XI лъэхъэнэм Афгъанистэныр тырку империэ Газнавидэм хэт.
Мэзкуу
Хэкумэтх
Къалэм ишӀэм пӀэ нэхъ лъагу иӀар Теплостаным иде, илъэгагъыр 255 м. мэхъу. Мэзкуу ибгъуагъыр гъогу хъуреягъым икӀуэцӀымкӀэ ишъхъэрэмрэ ипшъэмрэ нэгъунэ 38 км. дэлъ, къуэхьапӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ 39, 7 км. дэлъ.
Афгъанистэн
Тхыдэ
XIV лъэхъэнэм Афгъанистаныр азиэкурытым щыщ пэштыхь Темырым еубыд. Темырыр дунем ехыжьа яуж, Темырейхэм я къэрал зэфӀоувэ, къалэ нэхъышъхьэр Гератэм дэту. Моголышхуэхэм я империэр хэзылъхьа Темырей лъэпкъым щыщу, яужыреуэ къэна пщы Бабурым, къэрал кӀэ хелъхьэ, къалэ нэхъышъхьэр Кабул дэту, абым икӀыурэ зекӀуэхэм макӀуэ Индиэм.
Мэзкуу
Хэкумэтх
Къалэр Мэзкуу псыхъуэм илъэныкъуитӀым тет. Абы пэмӀыкӀыу иджыри зыбжыгъэ щожэхыр къалэм, янэхъ инхэр Мэзкуу псым хэлъаду: Сходнэ, Химкэ, Преснэ, Неглиннэ, Яузэ, Нищенкэ джоуэ (ахэр исэмырабгъумкӀэ), Сетун, Котловкэ, Городнэ джоуэ (ижьырабгъумкӀэ). Псы цӀыкӀу бжыгъэ (Неглинэ, Преснэ пэмыкӀы Ӏамэ...) къалэм иде шӀыкӀагъым гъогу-ежэхыпӀэ хуашъауэ яӀа.
Афгъанистэн
Тхыдэ
XVIII лъэхъэнэм пщы-хэку зытӀущу афгъанистэныр зэхэт, яужым къажэр пэштыхь Надир шахым иубыдхэр. 1747 гъэм афгъан лъэпкъхэм я хасэм унафэ яшъыр Дуррани къэрэлыгъу зэхэхьануху, тхьэмаду теувар абым Ахьмэд шах Дуррани.
Мэзкуу
Тхыдэ
Япэрей дыду Мэзкуу ипӀэм иде щыӀа хьаблэхэр къыщыхъуар лъэпӀкъ къуэкӀыгъэпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэнукъуэмрэ урыс губгъуэм иде, щэхуэн-шъакӀуэн щыкӀадзам. Абы Мэзкуу ишӀыпӀэр хуэкӀуэт гъогухэр иде зэхэкӀыр псы Двинэрэ Неманымрэ Бэлтий лъэныкъуэмкӀэ ежэххэр. Днепырымрэ Индылымрэ Тэнымрэ абыхэм ядежь нэхъ гъогу кӀэкӀхэр Мэзкуурэ Клазмэрэ япсыхъуэмкӀэ ирикӀуэт. А шӀыпӀэм идежь Мэзкуу здашъар.
Афгъанистэн
Тхыдэ
XIX лъэхъэнэм британиэ колонистхэм я ӀэнатӀэр Афгъанистэным трагъэувэ, зауитӀ ирагъэкӀуэкӀа яуж (1838-1842; 1878-1880 гъэхэм).
Мэзкуу
Тхыдэ
XI илъэсишъэхэм Мэзкуу нэхъ быду зэфӀоувэр, Ӏаташъхьар къэштэ, абы куэдыр хуокуэ: урыс пщы хэкухэм тэтэрхэмрэ монголхэмрэ къызэртеуар, Урыс Чылисэм инэхъыжъ шоджэныр къэкуэчу зэрдэтӀысхьар, Иван Калита мылъку бэгъуа зэхуехьасри Мэзкуу иӀанатӀэр пэмыкӀы пщыхэкухэм ятрелъхьа...
Афгъанистэн
Тхыдэ
Къэралым и хуитыныгъэр къыщиштар 1919 гъэм, абым щыгъуэ Пэштыхьей Афгъанистэн джоуэ. Дунейпсо зауитӀым щыгъуэ Афгъанистэным зыми и лъэныкъуэ къыштакъым.
Мэзкуу
Тхыдэ
1353 гъэм Мэзкуу емынэ фӀыцӀэр къэкӀуа, цӀыху мин бжъыгъэ ихьа, пщы Семион икъуэр игъусу яхэту. 1365 гъэм Мэзкуу нафӀэм есыр, апхуэду къалэр бжыгъэрэ иса ( 1331, 1337, 1343, 1354 гъэхэм )
Афгъанистэн
Тхыдэ
1978 гъэм револуциэ йокӀуэкӀыр, япэрей респубрикэ траӀуэ къэралым, и президенту хъур Мухьэмэд Даут. 1979 гъэм аргуэру револуциэ йокӀуэкӀ, Мухьэмэд Даутыр трагъэкӀри яукӀыр, къэралыр Афгъанистэн Демократ Республикэ мэхъур (АДР).
Мэзкуу
Тхыдэ
1712 гъэм нэгъунэ Урысей псом икъалэ Ӏэташъхьу щыта, яужым къалэ Ӏэташъхьу Бытырбыху мэхъу 1918 гъэм нэгъунэ, агъэм Мэзкуу аргуэру къалэ Ӏэташъхьэ мэхъу.
Афгъанистэн
Тхыдэ
1996 гъэм къэралым и ӀэнатӀэр талибхэм яубыд, ауэ абыхэм я ӀэнатӀэр къэзылъытар Пакистаным, Сауд Хьэрыпейм, ХьӀЗ-м къуэдейхэм.
АШЗ-м ултиматум игъувар лъэпкъэгъу террорист Ӏусамэ бин Ладэныр къатын щамыдэм къэралым америкэм и дзэхэр йохьэ, талибхэм я ӀэнатӀэр яфӀокӀуэд.
ӀэнатӀашъхьэ кӀэуэ трагъува шъхьэкӀэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм и сурэту щыту, и тхьэмадэу Карзай Хьэмиду джылэ зауэр увэӀэкъым, нэхъ иныжьу екӀуэкӀын кӀидзэжьа мыхъумэ.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Иджырей конституциэр 2004 гъэм къыкӀагъэкӀа. Абым зэритымкӀэ, Афгъанистаныр мыслимэн республику щыт, президент ӀэнатӀашъхьэм кӀэту, абым мыслимэн хабзэхэмрэ къуэкхьэпӀэ лъэныкъуэ хабзэхэмрэ зэхэтху щыту.
Къэралым, хасэм, къэрал дзэзэшу щытыр президентыра, илъэсиплӀкӀэ хах, зэрхахыр тӀоуэ мынэхъыбу зэкӀэлъыпыту хахыфыну.
Адыгэ ермэлхэр
Адыгэ ермэлхэр (ябзэмкӀэ хай, ур-бз.: Черкесогаи) — ермэл лъэпкъ цӀыкӀухэм ящыщ. XV лъэхъэнэм икӀэм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым щопсоухэ (иджырей Краснодар къэралымрэ Адыгей къэралымрэ). ЯужкӀэ ермэлы куэчахэм ямыхьчу, къахэкӀыу щытхэ. Я бзэм адыгэбзэм щыщу куэд хэлъ. Я аплъэпкъымкӀэ Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъхэм нэхъ яхьчу щытхэ: я пэхэр нэхъ занкӀыу, лъагэху. Зэрыхъухэр мин 50 хуэдиз (2008 гъэмкӀэ къызэралъытэмкӀэ) Нэхъыбу здэпсохэр Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) Мыекъуапэрэ
Афгъанистэн
Къэрал зэхэтыкӀэр
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр тӀууэ зэхокӀ Лъэпкъ Ассамблеэу, депутат 249 хэту.
Къэщэн (псы)
Къэщэн (Киша) — Урысейм хэт Адыгеймрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Чэпсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км. 14 хуэдиз мэхъур.
Афгъанистэн
Къэрал зэхэтыкӀэр
Абым пэмыкӀыу пӀэшхуэ зыӀыгъыр Лойя-джиргам (Хасэ) — къэрал псом и нэхъыжъхэм я хасэ, зэпэубыдыгъэ къыкъуэкӀхэр зэхэгъэкӀыным шъхьэкӀэ зэхуачэсыр.
Адыгэ ермэлхэр
Тхыдэр
Лъэхъынэ курытхэм къыщыкӀэдзауэ ермэлхэр къэралхэм зэбгырыкӀын, куэчын кӀадзэ. Хом-хомурэ Къаукъазым Ипэмрэ, Ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ ермэлыхэм я тӀысыпӀэ мэхъу. Ермэлыхэм я куэчыныр къызхэкӀар тыркухэмрэ къажэрхэмрэ чыристан лъэпкъхэр я шӀыпӀэхэм ирахун щыкӀадзам. ЗэралъытэмкӀэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым ермэлыхэр щыхэтӀысхьар XV лъэхъэнэм, Кърымым къыикӀаху, тырку ӀанатӀэр кърым хъанхэм яде щызэфӀэувам. Апщыгъуэм идежь Крымым зэгуэрэм нэхъыбу иса чыристэн лъэпкъхэр (алыджхэр, ермэлхэр, кърым-готхэр) я псэукӀэр зэӀохьари икӀын кӀадзэ. Тхыдэм зэритымкӀэ 1475 гъэм тыркухэм Кърымыр щаубыдым (япэкӀэ католик генуэзхэмрэ чыристан къэрал Феодоромрэ яӀыгъар) джылэ-унагъуэ исахэр ирахын кӀадза. Ермэлыхэр куэду Молдавымрэ Полшэмрэ икӀын кӀадза. Апхуэду ермэлыхэм ящыщ гуэрэхэр адыгэхэмрэ абазэхэмрэ яхэтӀысхьа хъуа, а лъэхъэнэм адыгэ-диныжъым иэ чыристан-диным пылъахэм. Ермэлы куэчахэр илъэс 300 адыгэхэм яхэсахэр адыгэбзэ, хабзэ... адыгэхэм я псэукӀыу хъуэр къашта, ауэ лъэпкъ къызхэкӀамрэ я динымрэ (ермэл-григориан) къагъэнакъым, апхуэдэм яужкӀэ къыхокӀыр ермэл-лъэпкъыр "адыгэ-ермэлы" (ур-бз. черкесогаи).
Афгъанистэн
Джылэр
Джылэ зауэ екӀуэкӀым шъхьэкӀэ, джылэ бжыгъэр къэралым ирагъэкӀуэкӀыфкъым, абым шъхьэкӀэ бжыгъэ, лъэпкъх, бзэ зэхэтыкӀэр къэралым гурыӀуэгъуэ иӀэкъым, къэлъытэгъуэкӀэ яшъ мыхъумэ.
Адыгэ ермэлхэр
Здэпсоуахэр
Хьаблэ здыдэсахэр: Гъур-Хьаблэ, Хьатикъуай, Еджэрыкъуай, Хьаджы-хьаблэ, Эним, Шокон, Псыхутыгу. Абы пэмыкӀыу ермэлы хьаблитӀ Хъулъыжъый (ур-бз. Геленджик) идежь щыӀа - Азэтыхъурэ Бжъэтыхъурэ. А-ермэлхэм адыгэхэм я хабзэмрэ фашэмрэ загъэпэшауэ зэрахьат, я псэлъэкӀэ зэфӀэувауэ адыгэбзэм. Лъэпкъым я нэхъыбэр хадэ, щэхуэн Ӏашъагъэхэм елъэжьхэт адрейхэр лъэжьыгъэхэм пышъатэкъым, Болэтыкъуэ Джэмболэт пщым иуэркъ-шъауэгъуэм иныкъуэр а-ермэлыхэм ящыщт, яужкӀэ Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) къызхэкӀар ахэра.
Афгъанистэн
Джылэр
Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2009 гъэм къэралым джылу дэсыр млн 28, 4 цӀыху ягъува.
Лъэпкъ нэхъ ину щытхэр: пуштунхэр (42-38%), таджыкхэр (38-22%), хазарахэр (9-10%), узбэчхэр (9-6%), аймакхэр (4-2%), тыркумэнхэр (3-1%), белэджхэр (2-1%) пэмыкӀхэри.
ДынкӀэ нэхъыбэр мыслимэнхэ.
Экономикэр
Афгъанистэн къэрал нэхъ тхьэмышкӀэхэм ящыщ. Абыми къэдэшъу икӀи нэхъри зэӀызгъэхьэр джылэ зауэ екӀуэкӀым.
ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ (800$ хуэдиз), къэралым 219-нэ пӀэр иӀыгъ дунем.
Хабзэ лэжьыгъу экономикэм хэтыр губгъуэ-лэжьыгъэ, гъавэ къэкӀыгъэхэр (гуэдз, хьэ, пхъышъхьэмышъхьэ гъэгъуахэр), былым зехуэкӀэ.
КъыкӀэгъэкӀыгъуэхэр зэфӀэгъувауэ щыткъым, фабрикэ, советхэм щыщ специалистхэр хэту яшъахэтэр АДР-м щыгъуэ иэ зэхэкъутахэ иэ мылажьу щытхэ.
АШЗ-мрэ НАТО-мрэ я дзэр къэралым зэрихьэрэ, афиян лэжьыгъэхэр нэхъыбу дэкӀуэя. Наркотику къыдагъэкӀымкӀэ Афгъанистаныр дунейпсом япэреуэ ит.
ЩэхуэнымкӀэ къыдэшъ къэралхэр АШЗ, Джэрмэн, Азиэ Курытым и къэралхэр. Къэралым и ахъчэр — афгъани.
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Афгъанистэн — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ вилаят (хэку) 34 мэгуэш, езыхэр куейкӀэ гуэшыжху.
Дзэр
Дзэр зэрзэфӀагъувэр НАТО-м и дэӀэпыкъуэгъукӀэ. И бжыгъэр зэрыхъур мин 100 хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкӀыр щӀызекӀуэдзэрэ, Лъэпкъ уэгу-зауэдзэрэ, специал баталионрэ джоуэ. Ӏэшэ - НАТО къэралхэмрэ РССЗ-мрэ къыдагъэкӀахэра.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Афганистэн
КӀырыкъ
КӀырыкъ — и цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. Ушыбзыгъуэм хъухэм я щхьэщыгур, жьэбгъухэр, ныбэ щӀагъыр — гъуэжьщ; бгъэгур, тхыцӀэр — гъуабжэщ, кусэ, ӀэпапӀэхэр хэлъу. Анэр нэхъ фагъуэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, чыцэхэм, губгъуэ тафэхэм япэмыжыжьэу. Къаукъаз кӀыракъхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэ куэдэм щӀымахуэ ди деж щрах.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз жылэ, гъавэ кӀэрыщэща, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ, удз тхьэпэ.
Тхылъхэр
Категориэ:КӀырыкъхэр
КӀырыкъ лъэпкъыр
КӀырыкъ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъ бзу жьгъейхэщ.
Теплъэр
Цы щабэ Ӏув ятетщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэщхькъым. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым цы зэщ зэрапхъыжьыр. Лъакъуэ лъэщ кӀэщӀхэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу губгъуэхэм, мэз гъэуапӀэхэм, тундрэм. Бгылъэхэм щыпсэухэр къущхьэхъу нэс уащыпэщӀохуэ. ЩӀылъэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, чыцэхэм мылъагэу щогъуалъхьэ.
Ӏусыр
Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ — жылэ, тхьэпэ къыдэжагъащӀэ, апхуэдэуи — хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.
ЗэхэгъэкӀыгъуэр
Лъэпкъыгъуэ зэщӀиубыдэхэр:
Алос
Алос (Алёс) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ СумултацӀыкӀум хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Рундибзэ
Рундибзэ (ikirundi) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Рундибзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 6 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Бурунди.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Хьарыфылъэр
¹ c = ч
РундибзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
ЩыӀэцӀэ
ЩыӀэцӀэ — бзэм и хабзэм и щхьэху Ӏыхьэщ, зэубгъуа мыхьэнэ цӀэм хилъхьэу.
Адыгэбзэм абым хуэдэу щыӀэцӀэр: цӀыхухэм — хулъхугъэ, бзылъхугъэ, пщащэ, щӀалэ, сабий нмщӀ.; псэущхьэхэм: домбей, шы, хьэщ, нуну нмщӀ.غانم الطائي
Гъэунэхугъуэр
ЩыӀэцӀэр бзэм къызэрхэбгъэщыр:
КӀырыкъпӀащэ
КӀырыкъпӀащэ — кӀырыкъ лъэпкъщ.
Теплъэр
Адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ и теплъэмкӀэ. Хъум и щхьэр, тхыцӀэ лъащӀэр, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ; тхыцӀэкур, дамэхэр, кӀэр — фӀыцӀэщ. Анэм и тхыцӀэр фӀыцӀэ-щхъуафэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Щогъуалъхьэ нэпкъхэм, къырхэм, хы Ӏуфэхэм, мывэ зэтелъхэм, цӀыхум и псэуалъэхэм. КӀырыкъпӀащэр ищхъэрэ бзущ, Къаукъазым щӀымахуэр щрех къуэдейр.
Беслъэней
Беслъэней:
Шъэт-Къалэ
Шъэт-Къалэ (Ставрополь) 1777-1935 гъ. — Ставропол-Кавказкэ, 1935-1943 — Ворошиловск. Ставропольскэ къэралым инэхъышъхьа къалэ.
Шъэт-Къалэ 366 мин цӀыху дэс, ар Урысе Хэкум джылэ бжыгъэ 2002 гъэм зэрагъэкӀуэкӀамкэ. ПэмыкӀыкӀэ 450 мин дэсу ялъытэ. Къалэм дэсхэр:
Тхыдэр
Япэдыду къэна Шъэт-Къалэм иплан тхыпхъэр 1778 гъэм щыщ, тедзамкӀэ а зэманым нэхъыфӀым хуэфашэт быдапӀэ яшътэр. кӀыхьу шъауэ къушъхьахъу лъэныкъуэмкӀэ зы гъунэр плъэуэ, адрер къэлмыкъ губгъуэм хуэгъэзауэ. Ихъуреягъыр дэтӀыкӀауэ абы 3,5 м. икуагъу, 6 иэ 9 м. ибгъуагъу. БыдапӀэр здагъувынур фӀыуэ къыхахат, бгы здытетыр ихъуреягъымкӀэ нэхъ лъагэт. ДжэкэмкӀэ къуэ куу иат Ташлы псыр ежэху, занду къуэкӀыпӀэмкӀэ ехуэху къутырыр здэщытым иде. ипшъэмкӀэ, апщыгъуэм нэхъ зыхуэсакъ лъэныкъуэмкӀэ къуэуэ щы Мэмайкэ, Мутнянкэ, Жэлэбовкэ псыхэм, быдапӀэм ипашъхьам ирикӀуэт. Зы псыр быдапӀэм и нывэкъалэм де ежэхт, хьаблэм псыну къыкӀэжт иджыпсту абде Совецкэ, Дзержинскэ, Жуковэ, Октябрскэ Револуцие урамхэр тет.
Тэнэ деи апщыгъуэм быдапӀэ здашъым, игъунэгъу къутырхэр тыст. Апхуэду 1778 гъэм Шъэт-Къалэ иде, Хопёрскэ дзэм иштабыр здыщэам, 197 унэу къэзакъхэмрэ урысхэмрэ яуэ, гын здыкӀэлъ шӀунэ, тучанитӀ джоуэ дэтт.
Экономикэ
Иджыпсту Шъэт-Къалэ и экономикэр зтетыр 400 хуэдиз предпиятие. Гъэ кӀуахэм хъушъхъуэ здашъ цеххэр зэӀуаха. Лэжьыгъэр илъэс зтӀущ блъэкӀам 1,6 дэкӀуея. Зэр къэралу и производствэм Шъэт-Къалэ и Ӏахьар 24 %. Абы пэмыкӀыу Шъэт-Къалэ дэт Северо-Кавказым и Ӏаташъхьа офисыр Урысей СберБанкым.
Псыхъуэжьынду
Псыхъуэжьынду — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм, жьынду лъэпкъыгъуэм я нэхъ пӀащэщ.
Теплъэр
Дамэ дияхэр м. 2-м, къишэчыр ч. 4-м нос. Теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Урысейм и КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Сахалин, Курил хытӀыгухэм. Азиэм я псыхъуэхэ мэзхэм. Мэгъуалъхьэ псым пэмыжыжьэу.
Ӏусыр
Ӏусыр — бдзэжьей, елыркъэш, хьэндыркъуакъуэ.
ПсыкӀэ (Гундэлэныпс)
ПсыкӀэ (Гундэлэныпс) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Гундэлэныпсым хэлъадэу, Къазий и щыгум къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Хъырцэхэр
Хъырцэхэр, къартвэлхэр (ქართველები, картвелеби) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, хъырцыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ чыристэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 3, 661, 173 мэхъур, абым и нэхъыбэр Хъырцейм исщ.
Емынэ фӀыцӀэ
Емы́нэ фӀы́цӀэ е емы́нэ фӀы́цӀэ узыгъуэ — емынэ узыгъуэм и падемиэ, XIV лъэхъэнэхэм Еуропэм, Азиэм, Африкэм къекӀуэкӀар.
Монголиэм къыхэкӀа хъуа. ЦӀыху млн 78 ихьа дунейпсом. Еуропэм и тхыдэм емынэ фӀыцӀэр гуӀэгъуэшху къыхэна и экономикэм, псэрыджым, щэнхабзэм еуауэ.
Экологиэм и мыхьэнэ
XIV лъэхъэнэр хышхуэхэм я уэрыгъуэ зэману щыта, Еуразиэ псом и дунем зэрихъуэкӀыу. Ахэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым, нэхъыбэм гупшысыгъуэ щыӀэр, ар: дыгъэм и нэхур макӀыу шӀыгум зэрнэсамрэ, атмосферэмрэ псырыжэмрэ ишъхъэрэ Атлантикэм зэрзэхуэхъуахэмрэ. Дунер нэхъ шӀыӀэ хъуа, бэуэ зызэрихъуэкӀыу, псыӀэлъэгъуэм уэгъукӀэ зэрихъуэкӀыу. 1300-1309 гъэхэр Еуропэм уэгъу Ӏэуэ екӀуэкӀахэ, 1312-1322 гъэхэр уэшх шӀыӀэхэр къешху икӀахэ мэкъумэшу хъуар ихьауэ.
А зэманым и хъыбар, тхылъ къынэсахэм ягъэлъагъуэ Хъутей хэкум гузэвэгъуэ зэрщэӀахэр, уэгъу ин Янцзырэ Хуайхэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм зэрекӀуэкӀар, мацӀэ зэреуар Хонаным, а псом яуж уэшхышхуэхэр, уайэхэр Хъанбалыкъым зэрщэӀахэр, а гузэвэгъуэхэм цӀыхугъашъэ мин 400 ихьа. Псы къиуахэм цӀыху мин 400 хэкӀуэда. Ӏуашъхьэ Цинчоур кӀуэда шӀыхъем яуж, здэщытам дежь машэшхуэ къигъэнауэ. Къушъхьэ Ки Мин Чан-хэр кӀуэдахэ, здэщэӀам дежь машэ ин къагъэнауэ, яужым псыкъум хъужьа (1334 гъэ). Хъутей хэкум гузэвэгъуэхэр 1347 гъэм нэс зэпымыуду екӀуэкӀахэ, цӀыху гашъэ млн 5 яхьауэ.
1333 гъэм Еуропэм къэбэкъауэ Этнар мэгызыр, тхъуэбзащхъуэ пчагъуэм Кипыр нэгъунэ кӀелъафэ. Илъэс зытӀущ ипэу Емынэ фӀыцӀэм, гъэ шӀыӀэ уэшх закӀыу екӀуэкӀахэм лъэхъэнэр кӀэдзэгъуэм зэман хуабэ псыӀэлъэгъу къихьа, 1337 гъэм мацӀэ ин Ӏэй къихьа, япэ Хъутей хэкур зэкӀиштауэ, яужым хомурэ Еуропэм нэсауэ. МацӀэм «унэшъхьэхэр кӀихъума, псынэхэр зэкӀиуа псыр къыкӀэмыщу». 1342 гъэм Фрэнджымрэ Джэрмэнымрэ уэшх-уэсышхуэхэм псыдзэ бжыгъэ ирагъэжьахэ 1343 гъэм нэс екӀуэкӀаху, 1345 гъэм щыкӀэдзауэ «псыпцӀэ Ӏэй» зэманыгъуэр къожьэ, илъэс зытӀущкӀэ екӀуэкӀыр, яужым аргуэрыу Азиэм къикӀа мацӀэм Еуропэр зэкӀештэ. Унэ Ӏэшым уз бжыгъэхэр къахохьэ
ШӀыхъей 1348 гъэм шӀычылэм и 25 къэхъуар Аустрэм и къедзыгъуэ Филаха дежь Скандинавым нэгъунэ нэса, аргуэру мазаем и 2 къэхъея шӀыр, нэхъ Ӏеуэ хэкӀуэдахэр Урымым и ишъхъэрэ къедзыгъуэхэра. 1349 гъэм аргуэру шӀыхъей къэхъуа, Полшэр, Инджылызыр, Ишъхъэрэ Еуропэр джоуэ хэкӀуэдахэ. ШӀыхъехэр 1360 гъэм нэс зэпаудакъым.
Гулъытыгъуэхэр
ペスト
Агулхэр
Агулхэр (аг-бз. агъулар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, агулыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 34, 160 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 23, 314) Дагъыстэным исщ.
Ингушей
Ингушей, Мышкъыш (Гъэлгъай) Республикэ (ГӀалгӀай Мохк, Республика Ингушетия) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэнэхъышъхьэр Магас.
БабыщкӀэпсыгъуэ
БабыщкӀэпсы́гъуэ — къаз теплъэ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.
Ингушей
Хэкумэтхыр
Мышхэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыухьэр: къуэхьэпӀэм — Ишъхъэрэ Осетиэм, къуэкӀыпӀэм — Мычгышейм, ипшъэм — Курджейм.
Алгаир
Алгаир — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Катуным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Ингушей
Хэкумэтхыр
ШӀыпӀэр ипшъэмкӀэ къушъхьу щыт, ишъхъэрэмкӀэ губгъу. Къэралым и инагъым тэрэзу хэшъыкӀыгъэ иэкъым Мычгышейм шӀыпӀэкэ пэубыдыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ, абым шъхьэкӀэ зэратхыр 3 400 щыкӀэдзауэ 3 600 нэгъунэ км2.