cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Демократ Джэрмэн Республикэ
Тхыдэр
Къэралым шъхьэщыувар Вилгелм Пик (1960 гъэм нэгъунэ). Варшавэ тхылъым и Организациэхэм хэту, Эконом дэӀэпыкъуэгъу Хасэм хэту ДДжР нэхъ здеплъэкӀыу зызтригъапсэтэр Совет Зэгуэтхэм.
1961 гъэм, КъуэхьэпӀэ Берлиным цӀыхухэр мыкӀуэсэн шъхьэкӀэ, зэгуэтхэм яӀыгъа лъэныкъуэм ихъуреягъкӀэ гъунапкъэ яшъыр, илъэс бжыгъэкӀэ Зауэ шӀыӀэм и символу хъуар яужым.
1973 гъэм ФДжР-мрэ ДДжР-мрэ тхылъ кӀатхэ, зэпылъынымрэ я гъунапкъэ зэмыхъуэкӀынымрэ. А гъэм ДДжР ЛъЗ-м хохьэ. ЯужкӀэ апхуэдэ тхылъхэри социал лагерым щыщ пэмыкӀ къэралхэми дэкӀыгъу кӀетхэ.
Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
1949-1960 гъэхэм къэралым и президенту щытар - Вилгелм Пик. Дунем ехыжьа яуж президент пӀэр Ӏуахэ, къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу хъуар Къэрал хасэ. Партиэ тхьэмадэр - Джэрмэным и Социал Партиэ Зэгуэт (ДжСПЗ). Партиэ тхьэмадэм пэмыкӀыу иджыри партиэ бжыгъэ щыӀа - Чыристэн-демократ зэгуэт (ЧДЗ), Джэрмэным и Либерал-демократ партиэ (ДжЛДП), Джэрмэным и Лъэпкъэгъу-демократ партиэ (ДжЛъДП),
Экономикэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ ин къэрал зэфӀэувэжьыным Совет Зэгуэтхэм хуашъат. ДДжР къэрал индустиэмкӀэ лъэшу щытт, абымкӀэ Еуропэм 6 пӀэр иӀыгъу. Экономикэр планкӀэ шъауэ щытт. Индустриэм и лэжыгъэхэр - машинэшъыгъэ, гъушӀлэжьыгъэ, химиэмрэ кӀэх лэжьыгъэмрэ, элекротекнологиэ, элетроникэ пэмыкӀхэр джоуэ. ДДЖр-м я псэукӀэр адрей къэрал соц. лагерым щыщхэм нэхъри нэхъыфӀу щытт.
Къэралыдзэр
Къэралыдзэм зэреджэтэр Лъэпкъ джылэ армиэ (ЛъДжА). 1987 гъэм и бжыгъэр 120 000 хъут. Къэралхэр зэхэхьэжьа яуж ЛъДжА-р ФДжР-м и къэралыдзэм хэмыхьу, хом-хомурэ зэхагъэкӀа, и текникэм и нэхъыбэр пэмыкӀ къэралхэм ираща.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ Категориэ:Джэрмэн
ПсытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ
ПсытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ — хытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Здэпсэур
Еуропэм, Азиэм, КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм щопсэу. Къаукъазым Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Къарс я Ӏуфэхэм ущыхуэзэщ. ЩӀымахуэр Ипщэ Еуропэм, Ипщэ Азиэм, Африкэм щырахщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Хытхьэрыкъуэ лъэпкъыр
Къалмыкъ БетӀал
Къалмыкъ БетӀал, Едыдж и къуэ - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат.
Биографиэ
Къалмыкъ БетӀал 1893 гъэм ХьэтӀокъущӀыкъуей къуажэм къыщалъхуащ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къэрал лэжьакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ къэрал лэжьакӀуэхэр
Стокголм
Стокголм (Stockholm) — Шуецэым и къалэ нэхъышъхьэр.
Джылэ
Джылэр — 942 370 цӀыхухэр (2017). Агломерациэ — 2 287 950 цӀыхухэр.
Категориэ:Шуэц Категориэ:Хьэблэхэр хьэрыфылъэкӀэ зэхэдзауэ
Лондон
Лондон (London) — Британиэшхуэм и къалэ нэхъышъхьэр.
Джылэр
Джылэр — 8 173 900 цӀыхухэр (2011). Агломерациэ — 8 631 000 цӀыхухэр. Лъэпкъхэр — британхэр (59 %). Динхэр — чирыстэнхэр (58,2 %), атеистхэр (15,8 %), мыслимэнхэр (8,5 %).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Британиэшхуэ
Франклин Делано Рузвелт
Франклин Делано Рузвелт (Franklin Delano Roosevelt, 1882 шӀычылэм и 30-м — 1945 мылыжъыхьым и 12-м) — америкэм и кърал цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ, 32-рей президент АШЗ-м (1933-1945)
Гъашъэтхыдэр
Къыздэхъуар Гайд Парк къалэм, Ниу-Йорк штатым, унагъуэ къуэлем. Гаруардымрэ Колумбиэ университетхэм щеджа, абыхэм юрист щӀэныгъэр зэригъэшъа. Теодор Рузвелт АШЗ-м и президенту щытар и Ӏыхьлыуэ хуэхъут.
Политикэм щыхэхьауэ, лэжьэн щыкӀидзар Рузвелтым 1910 гъэм, Демократ партиэм синатору щыхагъэкӀым Ниу-Йорк штатым. 1913-1921 гъэм хымкӀэ и министырым и дэӀэпыкъуэгъу мэхъур, хыдзэм ахъчэ нэхъыбэ хэлъхьаным къыдошъыр, АШЗ-м и президентым и ӀэнатӀэм пӀалъэ нэхъыбэ иӀэнми пылъ.
1921 гъэм Рузвелтыр сымаджэ мэхъур, полиомиелит къыхохьэ, абым яужым къигъэшъауэ хъуа зэманым Ӏэрызехьу щыта, изакъуэ земыкуэфу згуэрэ дэмыӀэпыкъу.
1928 гъэм Рузвелт Ниу-Йорк штатым и губернатор мэхъур. 1932 гъэм презыдент хэхыным токӀуэри хокӀыр (ӀэнатӀэм щыӀухьэр 1933 гъэм).
Социал-экономикэ програмэ Рузвелтым иригъэжьам, цӀэуэ траӀуам "Гъогу щӀэ" (New Deal), зыпылътэр джылэ лэжьыгъэ зэфӀэгъувэным, къэралым пӀалъэ иӀэным экономикэм шъхьэщытыфыным, мафиэм езэуэным. Япэреуэ и президентыгъуэм реформэ бжыгъэ хуэныкъуэгъуэхэм шъхьэкӀэ иригъэкӀуэкӀа, абыхэм ящыщ: банкхэм я системэр, уасэтыным я реформэр, пэмыкӀ бжыгъи. Къэрал гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ япэреуэ зияуж ихьар Рузвелтыр РССЗ-р къэлъытэным къэрал джоуэ, ар къыщыхъуар 1933 гъэм.
Реформэхэр узыншу зэрекӀуэкӀам шъхьэкӀэ Рузвелтыр етӀуану хокӀыф президенту 1936 гъэм. 1930-хэм АШЗ-м парими и лъэныкъуэ къиштэкъым къэралым и гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ, 1939 гъм, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀидза яуж эмбаргор Ӏуэхри Ӏэшэр ещэным шъхьэкӀэ къэрал-зэгуэтхэм.
1940 гъэм ЕДЗ-м и пэм, Рузвелтыр ещанэрейэ хокӀыр президенту. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м, япон уэгузауэдзэр Перл Харборым теуа яуж, АШЗ-р ЕДЗ-м хохьэ къэрал-зэгуэтхэм я лъэныкъуэр къиштауэ. 1942 гъэм шӀычылэм и 1-м Уашингтоным тхылъ кӀатхэ Лъэпкъ Зэгъуэтхэм яр, дунейпсо-палъэ къэлъытэгъуэр дэкӀыгъу абым.
1944 гъэм Рузвелтыр еплӀану хахыр президенту. И лъэжьыгъэ куэд хэлъ Кърым зэхуэсым 1945 гъэм екӀуэкӀам.
1945 гъэм, мылыжъыхьым и 12-м Рузвелтыр дунем ехыжьа. Рузвелтым и пӀэм иувар Гарри Трумэн.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:АШЗ
ЩӀыбзу
ЩӀыбзу (, Медведка) — цӀыв-псэушъхьахэм ящыщ.
АплъэпӀкъыр
ШӀыбзур цӀыв-инхэм ящыщ, икӀыхьагъыр ( пакӀэцхэр хэмыту ) см 5 носыр. НыбэкӀэр з нэхъин бгъээшъхьам нэхърэ, фэшъабу, хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт; ибгъуагъыр см 1 нэсу, икӀэм псыгъуэ-кӀыхьу цыитӀ тетыр см 1 хуэдиз якӀыхьагъу. Бгъэм фэбыдэ тету щыт, ишъхьар абы кӀигъапшкӀуэфу, нэшхуитӀ фӀыуэ къыхэщу иӀа, пакӀэ-кӀыхьитӀрэ дзэжъытӀрэ ( едзэгъуным тегъэпсыхьауэ ) жэбгъухэм Ӏуту иӀа. Ияпэрей лъэкъуитӀыр адрейхэм ямыхьчу щыт, шӀыгу къэтӀыным хуэгъэпсауэ, кӀэкӀху, бгъуэуэ щытхэ. ШӀыбзу инхэм дамэ ятет, зэтелъэхьауэ щыщыткӀэ псыгъуэ-кӀыхьхэ, нэхъыбъэмкӀэ иныбэкӀэм нэхъри нэхъкӀыхьу.
ИкӀыфэр гъуабджу ишъхьамкӀэ щыт, икӀагъымкӀэ нэхъ нэху хъууэ, пшахъуафэм нэсу, илъэпэхэм ифэри абы хуэду щыт. Ишъхьамрэ ибгъэмрэ гъуабджу щытхэ.
Зэрыпсохэр
Инэхъыбэм цӀывыр шӀыкӀэгъым щопсоу ауэ шӀышъхьами фӀыуэ къэжыхьыф, псым йорсыф, мэлъатэф. ШӀым къыщыкӀэпшыр джэщыкӀэ. ШӀымахуэр шӀыкӀагъым ехьыр м. 2 иэ нэхъыбу икуагъу.
Ишххэр нэхъыбу шӀыкӀагъым щыпсоу псэушъхьахэр: хьапӀацӀэ, хьамблу, цӀывцӀыкӀу хэдэхэр. Ауэ езы шхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым.
Зэрзэпыхьахэр
ШӀыбзу-бзым мы кууэ шӀым абгъуэ ешъыр, ипкӀашъхьа хъуреуэ щытыр шӀым къыхэщу - джэдыкӀэ игъэтӀылъахэр дыгъэм игъэхуэбын шъхьакӀэ. ИгъэтӀылъыр джэдыкӀыу 100 хуэдиз, къыкӀхэр псомкӀи инхэм яхьчу щытхэ нэхъ нэху щымыхъукӀэ. Илъэс зытӀущкӀэ зэфӀоувэхэ.
Албаныбзэ
Албаныбзэ (Gjuha shqipe) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, палеобэлканхэр бзэ группэм хэту.
Албаныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 7,6 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Албаниэ, Республикэ Косово дунейпсом къамылъыта къэрал.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Къаргъэжьей
Къаргъэжье́й — къэргъей лъэпкъщ.
Инкъым, пкъым и кӀыхьагъщ см. 29-33. Теплъэр къащхъуэ-фӀыцӀафэщ, кӀэбдзыцхэр гъуэщ, лъэдийхэр, лъэпхъуамбэхэр плъыжьщ. Анэхэм я тхыцӀэр кӀащхэмрэ щхъуэ-фӀыцӀэщ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу, ныбэ щӀагъыр гъуэ-тэхуфэщ. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ.
Щопсэу Еуропэм, Сыбырым я мэз, тафэ зэхэтхэм. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щырах Африкэм и ипщэ тропикхэм, Индиэм. Къаукъазым илъэс кӀыхьагъым щыплъэгъунущ тафэ мэзхэм, жыг хадэхэм, хьэсэхэм, псыхъуэхэм.
Щогъуалъхьэ адрей къуалэбзухэм ябгыныжа абгъуэхэм, жыг гъуанэхэм. Къызэдыраш.
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэ, дзыгъуэ, шындырхъуо, бзу.
Тхылъхэр
Категориэ:Къаргъейхэр
Гурийхэр
Гурийхэр (гур-пс. გურულები (гурулеби)) — Хъырцейм щыщ лэпкъщ, гурей псалъэкӀэмм иропсалъэхэ, динкӀэ чыристэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 300, 000 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр Гурейм исщ.
Тафэджэд
Тафэджэд — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Къуалэбзу щӀылъэрыгъуалъхьэщ. Къаукъазым къышыришкъым, блолъэтыкӀ.
Нэшид
Нэшид (نشيد) — муслъымэн уэрэд жыӀапхъэ, макъамэ Ӏэмэпсымэхэр къамыгъэсэбэпу, цӀыхухъухэм (зэкъуэтэкъуэхэ цӀыхубзхэм) закъуэу ерэ гупуу жаӀэ. Макъамэ Ӏэмэпсымэ къэбгъэсэбэпу нэшидыр жыпӀэну тхьэлъэӀу куэдым ядэкъым. Нэхъыщхьэ мэзхьабиплӀыми макъамэ Ӏэмэпсымэхэр нэшид щыжыпӀэкӀэ къэбгъэсэбэпыну ядэкъым. Ауэ иджырей зэманым иныкъуэ нэшидхэр мэкъамэ программэхэмкӀэ зрагъэзанщӀэ ящӀу щытщ.
Португалэ
Португалэ Республикэ (Republica Portuguesa) — къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Лиссабон.
Хэкумэтхыр
Португалэр Пиреней хы тӀыгуныкъуэм хэт, Еуропэм и къуэхьэпӀэдыдэ къэралу щыту. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр Эспаниэ къуэдемкӀэ ирокӀуэ (ишъхъэрэмрэ куэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ). Португалым Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ хохьэхэ.
Къэралым и инагъыр псори зэхэту 92 391 км2 (109-рей дунем).
ШӀыпӀэр - хы Ӏуфэм дей губгъу щыт (Португал губгъуэ), ишъхъэрэ лъэныкъуэм - къушъхьу (тхы Сиерра де Эстрелла).
Псы нэхъ инхэр - Тежу (Тахо), Дуэро, Гуардианэ джоуэ. Къэралыр ипшъэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ Атлантик океаным и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Португалэм и хьэйуар хыкурытейуэ щыт.
Тхыдэр
Япэрей колонисту Иберий хы тӀыгуныкъуэм щытахэр финикийхэра. 237 гъэм, ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэр Карфаген хэкум хэт мэхъур, ауэ, яужым Карфагеныр щыхэкӀуадэм, Урымым хокӀуэ. Урым зэманыгъуэм щыгъуэ Португалымрэ Эспаниэмрэ я ипшъэ лъэныкъуэхэр куей Лузитаниэм хэхьэхэт.
Урым империэр хэкӀуэда яуж Иберий хы тӀыгуныкъуэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ, яужым абым пэштыхь бжыгъэ яшъу.
711-716 гъэхэм Ибериэр Хьэрып хэлифэтым еубыд. Яужым, Ибериэм и хуитыныгъэм шъхьэкӀэ екӀуэкӀа зауэм Реконкиста траӀуа.
868 гъэм Португалиэ графствэ къыхокӀыр, Леон пэштыхьейм и ӀэнатӀэм кӀэту. 1143 гъэм Португалиэр шъхьэхуит пэштыхьей мэхъур.
XV лъэхъэнэм Португалыр шӀыпӀэ здыхэтым къышъхьэпэгъуэ къыхихурэ и колониэ империэр хегъахъуэ Америкэм (Бразил). Хэкумэтхым къышъхьэпэгъуэ бжыгъи къашъэр (Индиэм нэс хыгъогу къагъуэтыр) ахэр къэзышъахэр Португалым щыщ хызекӀуэхэра.
1580 гъэм Португалым лъэпкъ униэ кӀетхэ Эспаниэм, и ӀэнатӀашъхьэм кӀэт куей хъуа абым яуж. Хуитыныгъэр щигъуэтыжыр 1640 гъэм.
XIX лъэхъэнэм и пэм Иберийр зауэм хэт наполеоныдзэмрэ антинаполеоныдзэмрэ я зэпэщытыным. Абым пэмыкӀыу а лъэхъэнэм револуциэ бжыгъи щокӀуэкыр, Португалым и ӀэнатӀэм Бразилыр кӀокӀыр.
1910 гъэм револуциэм лъэхъэнэ бжыгъэкӀэ тета пэштыхьейр трахур. 1926 гъэм Португалым Салазар и диктатурэ ӀэнатӀашъхьэр тохьэ (1974 гъэм нэс).
1974 гъэм лъыгъажэ хэмыту револуциэ йокӀуэкӀ, диктатурэр трагъэкӀ, португал колониэхэр Африкэмрэ Азиэмрэ хуит мэхъухэр.
1986 гъэм щыкӀэдзауэ Португалыр Еуропэ зэгуэтым хохьэ.
Джылэр
2009 гъэмкӀэ къэлъытэгъуэ щыӀамкӀэ Португалым и джылэбжыгъэр зэрыхъутэр 10 707 924 цӀыху. ЛъэпкъкӀэ 99% - португалхэ.
АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр
Португалыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 18 хэкукӀэ гуэчу, езы хэкухэр муниципал куей 308-кӀэ зэхэкӀыжьху. Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ аутоном статус яэ.
Экономикэр
Португалыр индустриэ-аграр къэралу щыт. Япэрей лэжьыгъэхэр - шэкӀ, идэ, пхъэ, тхылъымпэ, бдзэжьей, санэшъ. Туризмыми пӀэшхуэ еӀыгъ къэралым и экономикэм.
Ахъчэ зекӀуэр - еуро (2002 гъэм щыкӀэдзауэ), абым ипэ къэралым хэта ахъчэр португал эскудо.
Номинал ВКӀуП-ыр 2006 гъэм зэрыхъуар $229 881 млрд (зы цӀыхум - $22 677).
Дзэр
Португалым и дзэм хэтым я бжыгъэр зэрыхъур 67 мин хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкыр: Армиэ, Навигациэ (Португалым и хыдзэ, Хы дзэзэшэри хэту), Уэгузауэдзэ (Португалым и Уэгузауэдзэ - FAP), Республикэм и Лъэпкъ Гуардиэ (GNR).
Сурэтылъэ
Категориэ:Португал
ХытхьэрыкъуэпэпцӀэ
ХытхьэрыкъуэпэпцӀэ — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-хужьыфэщ. Щхьэщыгур фӀыцӀэщ, удзыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. ДамэкӀэ къабзий пхъашэхэр дыжьыныфэ-щхъуэщ, дакъэхэр фӀыцӀэу. Пэмрэ дакъуэхэмрэ фӀыцӀэщ.
Здэпсэур
Еуропэм, Азиэм я хыхэм, хыкъумхэм щопсэу. Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ Ӏуфэхэми щымащӀэкъым. Къаукъазым и псы ежэххэми (псалъэм папщӀэ Тэрч) я уфэхэм зэзэмызэ щыплъагъунущ щыблэлъэтыкӀкӀэ.
Бгъащхъуэлъэбыцэ
Бгъащхъуэлъэбыцэ — къашыргъэ лъэпкъщ.
Теплъэр
КъызэрыкӀуэхэм я кӀыхьэгъыр см. 51-61, дамитӀ зэгуэхам 120-150-щ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэщ, и кӀэм кусэ фӀыцӀэхэр ирокӀуэ, ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ тхыпхъэ гъуабжэ хэлъу.
Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэухэр Еуразиэ Ишъхъэрэ Америкэращ. Бгылъэ щӀыпӀэхэм, тафэхэм, мэзхэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.
Лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Щогъуалъхьэ къырми, щӀылъэми. Къауъказым нэхъыбэу щалъагъур щӀымахуэращ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къыйхэр
Чили
Чили (República de Chile) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сантиаго.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Чили
Адэгум
Адэгум (Адагум) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Псыжъ хэлъадэу, Бэкъанрэ Ныбэджайрэ я зэхэлъэдапӀэм къыщыщӀидзэу.
Прохладнэ
КъалэкӀыхь (Прохладный) — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыт къалэ (1937 гъэм).
Джылу дэсыр — мин 59 966 (2010 гъэмкӀэ).
Джылэр
ЛъэпкъкӀэ (2002) :
Сара Бернар
Сара Бернар (фр-бз.: Sarah Bernhardt, 1844 жэпуэгъуэм и 22 — 1923 гъэтхэпэм и 23) — фрэндж артист, джурт лъэпкъым къыхэкӀауэ. И амплуам драмэм щыщ джэгугъэхэра хэтар, абы шъхьэкӀэ «Тхьэм и Сара» фӀашъауэ щыта.
Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Париж иде. Илъэс 13 щыхъум Париж и консерваториэм кӀэхьа. Дебют щиӀэр 1862 фокӀадэм и 1, театр «Комеди Франсэз» идежь.
Артистыр цӀэрыӀуэ щыхъуар 1869 гъэм Франсуа Коппе и «ЦӀыху блэкӀым» менестрел Зенетто джэгуа яуж. Куэд мышъауэ Бернарым «Комеди Франсэз» егъэзэжь.
Лондон гастрол къыкӀыжьа яуж 1880 гъэм контракт «Комеди Франсэз» кӀитхатэр аргуэру зэпеуд. Артистым и репертуар - «Камелиэ зыӀыгъ дама» А. Дюма еуэ, «Фру-фру» Г. Мейлакымрэ Л. Галевирэ ям. 1893 гъэм Бернарым театр «Ренессанс» къэштэ, 1898 гъэм театр «Насион» (иджырей «Сара бернар и театр»). Илъэс 70 щыхъум Бернарым Джелиетта илъэс 13 хъур джэгуа.
1905 гъэм, Рио де Жанейро идежь гастрол щыщэӀэм и лъакъуэр уӀэгъуэ ишъри, яхуэмгъэхъужьу паха илъэс 10 текӀауэ 1915 гъэм. Абым емылъытауэ артистым къыгъэнакъым и лэжьапӀэр, Япэрей дунейпсо зауэр щукӀуэкӀым зауэгъунапкъхэм джэгут.
Сара Бернарыр япэрейхэм ящыщ кином хэхьахэм - 1911 гъэм, кино «Елизавета гуащэмрэ» и «Камелиэ зыӀыгъ дамамрэ» хэту зтриха. XX лъэхъэнэм ипэм, Сара Бернарым «артист нэхъ цӀэрыӀу дунейм» еджэт.
Дунем щехыжьар 1923 гъэм гъатхэпэм и 23 Париж иде, илъэс 78 хъууэ.
ТехьэпӀэхэр
Бернар, Сара
Уэгъу
Уэгъу зэщхьэщыкӀыгъуэхэр
ЩӀыпӀэ курытхэм ядеж уэгъур и нэхъыбэм къыздеуэр тафэ щӀыпӀэхэращ, илъэсищэм тӀо-щэ уэгъу мэз щӀыпӀэхэми къохъулӀэр.
Къамылбзу
Къамылбзу — вэд лъэпкъым и нэхъ лӀэужьыгъуэ инхэм ящыщщ.
Теплъэр
ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. Нащхъэм къыщыщӀедзэри щхьэбгъухэмкӀэ ирокӀуэ кусэ гъуэжьыфэ кӀыхь.
Здэпсэухэр
Къамылбзур щопсэу Еуропэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм, мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ зи Ӏуфэ зэщӀэкӀа хыкъумхэм, псы инахэм, псыпцӀэхэм я деж. Ди хэгъуэгум щӀымахуэри щрах.
Ӏусыр
Нэхъыбэу яшх цӀыв, шейтӀанзешэ, бадзэ, псым и гъунэгъуу щыӀэ нэгъуэщӀ гъудэбадзэ лӀэужьыгъуэхэр; нэхъ мащӀэу — шынакъыкӀ, хьэндыркъуакъуэ шырхэр.
Санэ
Санэм и классификациэр
Санэр санэхум хуэдуи (хабзу, япэреуэ зэрашъын кӀадзар) пхъышъхьэмышъхьэхэмрэ мэракӀуэхэмрэ къыхахыр (санэ нэхъ пудхэра и нэхъыбэм).
Фэмрэ фӀыгъуэмрэ
Я фӀэгъэмрэ зэрыщылъамрэкӀэ санэхэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр:
Санэ зи ныбджыр илъэс 40-70 фӀэкӀахэм гастрономиэмкӀэ пкӀэ я хуашъыжьхэкъым, зэрыхъумкӀэ езы санэшъхэми къаӀохур апхуэдэ санэхэм емыфэным шъхьэкӀэ цӀыхухэр. ӀэфӀагъыр къану, зэӀымыхьэну амал зиӀэхэр коллекционэ санэ Ӏувагъ зкӀэту алкол зыхэт къуэдейхэра.
ЗэӀымыхьу щылъыным бэуэ къышъхьэпэр селфиту хэтыра, ахэр санэм и лӀэужъыгъуэ куэдым (мы нэхъыбэм джумыӀэмэ) яхэт. Антиаксидантыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ сулфитым хуэмыныкъуэ къэгъэвэным къырегъэл санэр, ауэ, куэду къехъу хэлъми и ӀэфӀагъыр зэӀигъэхьэфыну санэм, чэфыжъыпкъэр хьэлъэ ишъыфыну, гумахэ цӀыхухэми аллергиэ риакциэ яритыфыну.
Еуропэмрэ Фрэнджымрэ санэм и классификациэр
Санэм и классификациэр и фӀэгъэ хэшъыкӀыгъэм хуэду щыт. Фрэндж классификациэм санэм категориэ плӀы иӀэ: AOC, VDQS, Ӏэнэ санэ, шӀыналъэ санэ.
Еуропэпсом классификациэр тӀууэ зэхокӀыр — бэлыхь санэхэр, хэку теухуахэм нэхъ къыздыхамых — VDPRD (AOC-мрэ VDQS-мрэ), Ӏэнэ санэхэмрэ - (фрэндж классификациэм щыщ Ӏэнэ санэхэмрэ, шӀыналъэ санэхэмрэ зыхеубыдэ).
Санэшъым и хэкумэтхыр
Санэхур къэрал бжыгъэхэм къыщокӀыр, абым хуэду санэр Еуразиэ пом дежьи щашъыр (нэхъ кӀасу: Эспаниэм, Урымым, Фрэнджым); Ишъхъэрэ Америкэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ; Африкэм (нэхъ кӀасу ИАР-м); Аустралиэмрэ Зеланд КӀэмрэ. Ауэ, тхыдэмкӀэ, санэшъынымкӀэ нэхъ Ӏэсу къанэр Фрэнджыра.
Санэм пышъа хабзэхэр
Санэм пышъа хабзэхэр (этикетыр) — ар зэфӀэгъувауэ щыт Ӏэнэ гъэхьэзырыгъуэ, санэмрэ шхынхэмрэ зэтеухуэгъу яӀэным шъхьэкӀэ.
Бжъэхэр къызэрхаххэр
БжъэмкӀэ санэ ефэныр хабзэ хъуа. Бжъэр кристалым къыхэшъыкӀауэ, лъапэ лъагэ кӀэтмэ нэхъыфӀ. Бжъэ лагэхэр, амдж фэншэхэм къыхэшъыкӀахэр санэ гъушъэхэмрэ плыжьхэмрэ ятегъэпсыхьахэ, ныкъуэӀэфӀ санэхэм шъхьэкӀэ бжъэ зи шъхьэхэр нэхъ бгъуэуэ, зэӀухауэ щытхэр ятегъэпсыхьахэ. Ӏувагъ зкӀэт санэхэм шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэ бжъэхэм я шъхьэмкӀэ хуэзэву дэкӀуеуэ щытхэ; мадерамрэ хэрэсымрэ шъхьэкӀэ бжъэхэм я жэгъур Ӏузу щыт; шъхьэ занду дэкӀуе мыин бжъэхэр санэ ӀэфӀхэмрэ ликорхэмрэ шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэ. Шампаным шъхьэкӀэ бжъэ псыгъуэкӀыхь флутехэр къагъэсэбэп, апхуэдэ сурэтыр зытеухуар бжъэм иракӀа яуж шэрыбжгъейхэр нэхъ куэдрэ хэмыкӀыным шъхьэкӀэ.
Бжъэм и ныкъуэм мыкуэду нэмысу иракӀэ санэр, бжъэр яужым ягъэкӀэрахъу санэр ягъэджэгу, и фэмрэ и мэмрэ нэхъыфӀу зигъэлъэгъуэным шъхьэкӀэ.
Бэршымбэ техыкӀэр
Санэм и ныбджым елъытауэ хуэсакъыгъуи хущытын хуе. Санэ бэршымбэр къытехыным шъхьэкӀэ штопор къагъэсэбэп. ХабзэмкӀэ пхъэмыфыр быугъуэныкӀ хъунукъым. Санэ хужьыр къыщытехын хуер бжъэм ипкӀэным ипэдыдэм дежь. Санэ плъыжьыр дэкъикъэ 30-40 кӀэ нэхъ пасу, бжъэм икӀэным ипэ, санэм жьы ичэн шъхьэкӀэ.
Санэ плъыжь гуэрэхэр илъэсихкӀэ щылъа яуж кӀэкъинэ яӀэ. Ар тэрэзыгъуэ. КӀэкъинэр декантациэкӀэ Ӏуахыр. Санэр къэтыным ипэдыдэм дежь яшъ ар. Абым шъхьэкӀэ декантор къабзэм санэ тэкӀу ирагъэжыхь, яужым хомурэ, и гъунэхэмкӀэ ежэхурэ санэр иракӀэ. КӀэкъинэр бэршымбашъхьэм къызэрнэсым хуэду, деканторым иракӀэныр щагъэт (Куэдым, кӀэкъинэр къыщынэсыр нэхъыфӀу ялъэгъуным шъхьэкӀэ бэршымбэпшъэм и кӀагъым уэздыгъэ кӀэгъэна кӀагъэувэ).
Адыгэ тхыдэмрэ хъыбарыжъхэмрэ
Нэхъ кӀасу санэшъыным пылъахэр кӀах лъэпкъхэра. Санэр санэху къуэдейм къахахтэкъым, абым пэмыкӀыуи тут мэракӀуэм, къыфцӀэм пэмыкӀ мэракӀуэхэми къыхахт, къагъэвэжьхурэ. Абым пӀэмыкӀыкӀыу фадэ кхъужьыпсфӀэӀуа яшъыт, мыйрэ кхъужрэ яупкӀату ягъэгъути къагъавэт, псыр къэкъуэнлъа яуж фо халъхьэти къагъанэт махуэкӀэ, яужым язынти къэвэхукӀэрэ хуабэм яӀыгът. Апхуэдэ фадэм ткӀыбжъагъ лъэш иӀэтэкъым, и ӀэфӀагъкӀэ урыс квасым ехьчт.
Дамэ
Дамэ — къуалэбзум (апхуэдуи гъудэбадзэм, шэрыпӀ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ дзыгъуэнэфхэм) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ.
Санэ
Хъыбарыжьхэм
Нартхэм я хъыбархэм санэм пӀэшхуэ хурат. Япэреуэ къызэрыӀохур Тхьэхэм я хасэм фӀэкӀа санэр зкӀыпӀи щымыӀу, Сосрыкъуэ ирагъэблэгъа яуж, санэбжъэ ирифри санэ кӀадэр Ӏуащхьэмахуэ къыредзыхыр «цӀыхухэми яхуэфашэ апхуэдэ фадэ ирафыну» - джиӀу. КӀадэр шӀым теху щызэгуэудым и лэгум илъа джылэхэр шӀыгум хэхуэхэри пхырыкӀа. Сэтэней кӀэху къыгурыӀуа санэр зэрашъри, илъэс нэхъ темыкӀауэ кӀадэм санэху мэракӀуэхэр Абрэ МывэкӀэ зэртриубыдар, санэ къэвам нывэр трича.
Дамэ
ЗэфӀэтыкӀэр
Дамэ къупщхьэхэр икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ къабзийхэр егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха лыпцӀэхэр лъэщщ.
Санэ
Хъыбарыжьхэм
Нартхэм я хъыбару хъуам Хасэм здекӀуэкӀым, санэ бжъэ яӀэту къоӀохур.
Абым пэиыкӀыу джэгу маху Санэхуафэ къоӀохур Сосрыкъуэ и хъыбар бжыгъэхэм.
Дамэ
ЩӀэнхабзэм
thumb|130px|Сэн Мишел (Фрэндж) хьэблэм и дэмыгъэ Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «дамэ къатокӀэ», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу.
Ижьырей алыдж псысэжьхэм я деж дамэхэм псэр зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу пегас, феникс, сфинкс, сирен, гарпий, грифон нэмыщӀхэми.
Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я дамыгъэщ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.
Шым и зэхэзекӀуэкӀэхэр
ЗэхэзекӀуэкӀэ — шыхэм я зекӀуэкӀэ-жэкӀэ.
Абыхэм къахэкӀыу щыӀэхэр: лъэбакъуэ, лъэбакъуэхъу, ущ, лъэхъу, кӀуэр, хьэмкӀэ, хьэмкӀэ теутӀыпщхьэ.
ЗэхэзекӀуэкӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ, ахэр — зэхэзекӀуэкӀэ къабзэмрэ, цӀыхум къигупшысамрэ джоуэ.
Лъэбакъуэ
Лъэбакъуэм дежь шым и лъакъуэхэр зэкӀэлъыужурэ мэбакъуэ, псалъэм папшъу: сэмэгурабгъу икӀэр — сэмэгурабгъу гупэр, ижьырабгъу икӀэр — ижьырабгъу гупэр джоуэ. ЩызекӀуэм иӀэтыр зы лъакъуэ иэ лъакъуитӀ зэдэгъусу.
Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метритӀ зы секундэм хуэдиз. Лъэбакъуэ зэхэзекӀуэкӀэр нэхъыбэм къыздагъэшъхьэпэр хьэлъэзешэшхэм я гъэлъэгъуэнхэм дежь, къэрууэ яхэлъыр гъэлъэгъуэным, гъэпсыным шъхьэкӀэ.
Лъэбакъуэхъу
Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэ мыхьэнэ, ауэ шыр нэхъ бгъуэуэ хэбакъукӀурэ зокӀуэ.
Лъэхъу
Лъэхъум дежь шыр бгъунжырыкӀу мэбакъуэ, зэдэгъусу зытеувэхэр: сэмэгурабгъу гупэр — ижьырабгъу икӀэр, ижьырабгъу гупэр — сэмэгурабгъу икӀэр. ЩызекӀуэм идежь лъэкъуитӀыр еӀэтыр.
Лъэхъум зэхэзекӀуэкӀыу ущи къыхокӀ зы къудаму, лъэхъу хом хуэду
Лъэхъу зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метрипшъ зы секундэм хуэдиз. Къыздагъэшъхьэпэр нэхъыбэм шыгъажэхэра. ЗэхэзекӀуэкӀэм и цӀэм теухауэ шы лӀэужыгъуэ бжыгъэхэм траӀуа: орол, урыс, фрэндж, америкэ джоуэ.
КӀуэр
КӀуэр зэхэзекӀуэкӀэм шым и лъакъуит зы лъэныкъуэхэмкӀэ бакъурэ макӀуэ: сэмырабгъу гупэ — сэмырабгъу икӀэ, ижьырабгъу гупэ — ижьырабгъу икӀэ. КӀуэр лъэхъум нэхъри нэхъ псынкӀыу щыт, къушъхьэ шыхэм я зекӀуэкӀэдыдэхэм щыщу (Кърым, Къаукъаз шыхэм, америкэ лъэхъухэми джоуэ).
КӀуэр уанэ зытелъым иэ гум кӀэшъа шыхэм нэхъ тынч зекӀуэкӀыу къалъытэ.
ХьэмкӀэ
Шым и нэхъпсынкӀэ зэхэзекӀуэкӀэра, и псынкӀагъыр км 80 сэхьэтым нэсыфыну. ХьэмкӀэр ижьрабгъу иэ сэмэгурабгъу лъэныкъу зэхагъэкӀыр: ижьырабгъу лъэныкъуэм дежь шыр япэ сэмэгурабгъу икӀэ лъакъуэмкӀэ мэбакъуэ, яужым ижьырабгъу икӀэмкӀэ — сэмэгурабгъу гупэмкӀэ, ижьырабгъу гупэмкӀэ, а псом яуж шым и лъакъу хъуар Ӏэтауэ щыту мэхъур, шыр гъогушъхьэм «щохуарзэ». ХьэмкӀэ ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) джоуэ кӀеджэр нэхь кӀыхьу щызекӀуэм и ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) гупэ лъакъуэр зэриукъуэдим шъхьэкӀэ.
ХьэмкӀэ теутӀыпщхьа
ХьэмкӀэ зэхэзекӀуэкӀэм и зы къудаму къыхагъэкӀ, зекӀуэкӀэ нэхъ псынкӀэдыдэра. Шым и пкъыр щыжэм дежь и джабэ лъэныкъуэр егъэч, и кӀэбдзитӀыр фӀалъитӀым япэ кӀидзурэ мажэр. Езы зекӀуэкӀэр адрей псомкӀи хьэмкӀэ хуэдэ къабзу щыт.
КӀупхъжэр
КӀупхъжэ́р — дудакъ хэкӀыгъуэщ.
Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 2,4 нэс къешэч. И пкъыр ухуэкӀэмкӀэ дудакъымрэ кӀупхъымрэ ящхьщ. Абыхэм къагуокӀ пщампӀэ хуэдэу цы кӀыхь пщэ лъэныкъуэхэм елэлэххэмкӀэ. И теплъэм пшахъуафэ-гъуафэ, хужьыфэ къызэребэкӀым ар гу лъытэгъуейщ ящӀ къумылъэщӀым. ИкъукӀэ жэрщ.
Гуалъхьэжыр, шырхэр зыпӀыр анэм изакъуэщ. Хъум ар къегъанэ зэрыгъуэлъхьэжу.
Щопсэу Ищхьэрэ Африкэм, Азиэм я къумылъэ щӀыпӀэхэм. Хы Каспий гъунэ тафэхэм щогъуалъхьэ, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым къолъатэ къудей. Гъатхэм кӀупхъжэрыр здэгъуэлъхьа щӀыпӀэм къыщылъэтэжыр адрей и лъэпкъэгъухэм яжькӀэщ.
Абы и щхьэусыгъуэр, дауикӀи, епхащ и Ӏусым. Нэхъыщхьэу ар псэущхьэщ, и нэхъыбэр гъудэбадзэ, ауэ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэхэри Ӏумпэм ищӀкъым.
Абгъуэр еухуэ щӀылъэм. Мэлыжьыхь-накъыгъэм, дунейр хуабэ щыхъукӀэ кӀэцӀын еублэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀищым щӀигъукъым, ауэ и нэхъыбэм тӀущ. Бжьыхьэм кӀупхъжэрыр пасэу мэлъэтэж, шыщхьэӀу-фокӀадэм.
Адыгэкъуэ
Адыгэкъуэ (Адегака) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Шыпсым хэлъадэу, Къаукъаз тхышхуэм къыхож.
Тафэмысырджэд
Тафэмысырджэд — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Молэмусэ Хь. къызэрилъытэмкӀэ мы къуалэбзу лӀэужьыгъуэр гъэщӀэгъуэныр щыпсэууэ щытащ Къаукъазым и губгъуэ мывалъэхэм. Е 19-нэ лӀэщӀыгъуэм и 60-70 илъэсхэм кӀуэдыжьыпащ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къущхьэджэдхэр
КъалэпцӀащхъуэ
КъалэпцӀащхъуэ — пцӀащхъуэ лъэпкъщ.
Теплъэр
ПцӀащхъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, кӀэ дыкъуакъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, хулъащхьэм къыщегъэжьауэ и щӀагъыр тэхущ.
Здэпсэухэр
Хамэ къэрал бжыгъэм щопсэу. ЩӀымахуэр щрех нэхъыбэу Африкэм, Индостаным, Индокитайм. Абгъуэ кӀэрещӀыхь псэуалъэ блынхэм. Псэуалъэ здэщымыӀэ къущхьэ щӀыпӀэхэм — къырхэм, мывэ абрагъуэхэм.
Ди щӀыпӀэхэм щыкуэдщ. Мэлъэтэж.
Ӏусыр
КъалэпцӀащхъуэхэм яшхыр гъудэбадзэ къуэдейщ: цӀыв жьгъей, аргъуей, бадзэ, хьэндырабгъуэ.
Тхылъхэр
Категориэ:КъалэпцӀащхъуэхэр
Баскхэм я Къэрал
Баскэм я Къэрал (País Vasco, баск-бз.: Euskadi)
Баскей — пэсырей хэкужъ икӀи автоном зэгуэт Эспаниэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэту.
Къалэ нэхъышъхьэр — Виториэ-Гастейс. Регионыр пэсырей хэкужь шӀыпӀэм щыщ, абы пэмыкӀыу иджыри Фрэнджым и ипшъэ лъэныкъуэр хиубыду.
Тхыдэр
I ди лъэхъэнэм и пэм къыщыкӀэдзауэ V ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэ баскхэр здисар Урым Къэралым хиубыдэт. Вестготхэмрэ хьэрыпхэмрэ Переней хы тӀыгуныкъуэр яубыдауэ щаӀыгъам Баскейм и шӀыпӀэм и нэхъыбэр хуиту абыхэм яхэмыхьу щытт, Реконкистэр къызхэкӀам и шӀыналъу.
11 — 15 лъэхънэхм Баскхэм я Къэралым Наваррамрэ Кастиджэмрэ я ӀэнатӀэр телъ.
XV лъэхъэнэм и кӀэм XVI лъэхъэнэм и пэм эспаниэ къэрал зэгуэхьам хохьэх, 1876 гъэм нэс автоном пӀалъэ гуэрэхэр иӀу.
1936 гъэм джылэ зауэм яуж автоном куей мэхъу, Баскхэм я Къэрал траӀуауэ. 1939 гъэм, республикэр хэкӀуэда яуж Баскхэм я Къэралым ӀэнатӀу иӀэуэ хъуар траха.
1978 гъм конституциэм теухуауэ Баскхэм я Къэралым япэ щыкӀэ автономиэ кӀэх ират, яужым 1980 гъэм автоном поуэ мхъур.
Баскхэм я Къралыр къуэкӀэ-бгыкӀыу зэрщытым шъхьэкӀэ пэсырейм урымхэр провинциэ Алавэм нэхъ ихьэфахэкъым. Ар Баскхэм я Къэралым куэду къышъхьэпа я бхэмрэ я хабзэмрэ зэрщыту зэрахьэным. Провинциищ иджырей Баскхэм я къэралым хиубыдэр щызгуэхьхэр XIX лъэхъэнэм, джылэ зауэхэр щекӀуэкӀам.
Демографиэр
Джылу дэсыр — 2.141.86 мин цӀыху (7-нэ пӀэр еубыд; 2007 гъэмкӀэ къызэригъэлъагъуэм)
Хэкумэтх
Баскхэм я Къэралым Кантабрий Ӏуашъхьэхэм метрэ 1000—1500 хуэдиз я лъэгагъу, я къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд. Хым идежькӀэ нэхъ гъунэгъу хъухукӀэ нэхъ лъахъчу йоххэр, джабэ зэхэту хы Ӏуфэр яшъу, хыжэ бжыгъэхэр иӀу.
Мэсхэм жыг къэкӀхэр: пхъэмыфей, жыгдэгу, бжей пэмыкӀхэр джоуэ.
Бзэхэр
Баскхэм я Къэралым эспаныбзэкӀэ зэрыпсалъэм хуэду баскыбзэми иропсалъэхэ джылэ дэсыр. Баскыбзэр къэралым и анэдэлъхубзэ, Эспаниэм и пэмыкӀ бзэхэм елъытамэ баскыбзэр роман бзэхэм хиубыдэкъым икӀи индоеуропэ бзэхэми хэхьэкъым. 2001 гъэмкӀэ джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀам къызэрхэкӀыр 32 % Баскхэм я Къэралым щыщхэр кагуроӀуэ икӀи иропсалъэ бзитӀымкӀэ, 49,6 % эспаныбзэмкӀэ нэхъ псалъэкъым, 18,2 % баскыбзэр ящӀэ ауэ зэрыпсалъэхэр эспаныбзэ.
АдминистрациэмкӀэ зэрзэхэт
Автоном зэгуэт Баскхэм я Къэралым хэт провинциэхэр:
ТхыдэмкӀэ Баскхэм я Къэралым иджыри хэхьэр Наварра (автоном зэгуэт), и къалэ нэхъышъхьэр Памплона
Къалэ нэхъ инхэр:
Хывбзу
Теплъэр
Бжэндэхъу къызэрыкӀуэм хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр гъуэбжафэщ, кӀэпкъымрэ кӀащхьэмрэ нэхъ тэхуфэкъащӀоуэ. Жьэгъур, пщэр, бгъащхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Пэ кӀэщӀ занщӀэщ, гъуэжьщ, пэнцӀыв дыдэр плъыжь лыду.
Здэпсэур
Хывбзур Африкэм къинэмыщӀауэ зыщӀыпӀи щыӀэкъым, мылъэтэжу мэпсэу, гъэм сыт хуэдэ зэмани гуп цӀыкӀухэурэ унагъуэ Ӏэщышхуи, Ӏэлхэми (хьэрэхэм, пылхэм, уэгъупӀэбжэнхэм) ягъусэщ. Жэщыр къамыл е жыг гъуанэхэм щагъакӀуэ.
Ӏусыр
Ӏусыр псэущхьэ зи гугъ тщӀахэм я тхыцӀэм къыщелъыхъу — хьэпщхупщхэр, хьэпӀацӀэхэр; къинэмыщӀауэ — цӀыв, хьэндырабгъуэ, пхъащхьэмыщхьэ.
Щачэ
Щачэ (Шъачэ) (убыхыбзэ: Шьача, апхъазэбзэ: Шəача, ур-бз: Сочи) — Краснодар Къэралым хэт къалэ.
Къалэр хьаблэ къыбгъэдэтхэр дэщӀыгъуу куейуэ щыт "Щачэшхуэ", хьаблэ Магрим ( Шъэпсы псыхъуэм ) иде къыщыщӀедзэри Апхъазым икъэралгъунэм нэс макӀуэ Псоу ипсыхъуэм. ЩӀыпӀу иубыдыр: 3 502 км², жылу дэсыр мин 411.
Езы Щачэ-Къалэм жылу дэсыр - 337, 947.
Тхыдэ
Иджырей Щачэшхуэм иЩӀыпӀэм апхъазхэр, убыххэр, шапсыгъхэр жоуэ щыпсэуа. Езы Щачэ-Къалэ иджырейм идей убых къуажэхэр щыӀа: Хьадж Бэрзэдж ер, Аублэхэ яхэр.
Жылэр
1864 гъэм ипэкӀэ хы Ӏуфэм КъухьапӀэ Къэукъаз лъэныкъуэм мин 300 хуэдиз жылу иса...
ШэрыпӀхэр
Шэры́пӀхэр — джабэрыӀэ псэушъхьэ классым ящыщхэ, гулъытэгъу адрей псэушъхьэхэм зэрамыхьчхэр зэрылъхуэмрэ (прототериэхэм  щымыхъукӀэ) я быныр шэкӀэ зарыпӀымрэ. Дунейпсом къызэралъытэмкӀэ шэрыпӀ лӀэужьыгъу тетыр 5000 къыщыкӀэдзауэ 5400 нэсу ходиз.
Классификациэ гуэрэхэм шэрыпӀхэмрэ териэхэмрэ зыуэ къалъытэ, адрейхэм териэхэр хуиту къыхагъэкӀхэ шэрыпӀ классым, прототериэхэм пагъэувху.
Щачэ
Жылэр
1900 гъэмкӀэ, Кондратенко зэритхым жылу дэсар:
ШэрыпӀхэр
ШэрыпӀхэм я къэлъытэгъуэхэр
Зэрылъхуэмрэ шэкӀэ я быныр зэрапӀымрэ щымыхъукӀэ шэрыпӀхэм иджыри гулъытыгъуэ бжыгъэ яхэлъхэ. А гулъытыгъуэхэм ящыщ пэмыкӀ джабэрыӀэ гуп гуэрэхэми яхэлъ, гулъытыгъуэ гуэрэхэр згуэрэм хэмылъынкӀи хъун, ауэ зэрыз гулъытыгъуэхэр зыми емыхьчу щытхэ, абыхэм ящыщхэр:
Бахрейн
Категориэ:Бахрейн
ШэрыпӀхэр
Къумщхьэпкъыр
Шэрыпхэм я джабэр тхууэ зэхокӀыр — пщэ лъэныкъуэ, бгъэ лъэныкъуэ, бгы, тхыцӀэ, кӀапэ джоуэ. Джейхэм къуэдейхэм тхыцӀэ лъэныкъуэ яӀэкъым. Пщэ лъэныкъуэр нэхъыбэм джабэкъумщиблу зэфӀэт. Бгъэм 10-24 хуэдиз, бгым 2 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, тхыцӀэм 1-9 нэс. КӀапэ къуэдем ину я бжыгъэр зэщхьэщыкӀыу здэщытыр - 4 щыкӀэдзауэ (нумин гуэрэхэмрэ цӀыхухэмрэ) 46 нэгъунэ.
Дзажьэ къумщхьэжъхэр бгъэ лъэныкъуэм и къумшъхьэ къуэдейхэм яфӀэтхэ, гупэмкӀэ бгъэ къумшъхьэмкӀэ зэрыубыдауэ щытхэ.
ШэрыпӀхэм я Ӏэпкъхэр зекӀуэным, ерсыным, лъэтэным, убыдыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр. Дамэкъумшъхьэр кӀэщӀу щыт. Ӏэр - Ӏэпшъэ, Ӏэгу, Ӏэхъуамбэхэр джоуэ зэфӀэт. Ӏэпшъэр къумщъхьиблу зэфӀэт, тӀууэ зэкӀэлъыкӀуэху. Ӏэгум и къумшъхьэхэм я бжыгъэр Ӏэхъуамбэхэм я бжыгъэм тохуэ, тхум фӀэкӀкъым. Ӏэхъуамбэшхуэр къумшъхьитӀу щыт, адрейхэр щыуэ зэфӀэтхэ. Джейхэм я къумшъхьэбжыгъэр нэхъыбу щыт.
Лъэпкъ лъэныкъуэм шэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхужъ къумшъхьэр нэхъ кӀэкӀыу щыт лъэм нэхърэ.
Жьычэныр зэрзэфӀэт
ШэрыпӀхэм я жышэн зэфӀэтыкӀэр къурмэкъейрэ тхьэмбылхэмрэ джоуэ зэхэтхэ. Тхьэмбылхэр адрейхэм яхэм зэремыхьчу щытыр я бронхэхэр ину зэкӀэкӀауэ зэрщытхэр, нэхъ пакӀэдыду щытхэр абыхэм бронхилхэра. Абыхэм я кӀапэхэм пӀакӀэ чэмбырхэр хэт - алвеолэхэр, капилархэр бжыгъу ятету. Диафрагмэр нэхъ къыхэщ гулъытэгъу щыт шэрыпӀхэм я Ӏэплъэпкъым, жышэным пӀэшхуэ иӀыгъу.
Лъырыжыгъэ зэфӀэтыкӀэр
ШэрыпӀхэм я гур шъхьиплӀу щыт. Сэмэгурабгъурэ ижьырабгъу ныбалъитӀ иӀу, абыхэм пэмыкӀыу сэмырабгъу, ижьырабгъу гупэщылъитӀ. Гушъхьэхэр, лъырыжэхэр гум и валвиэхэмкӀэ зэпхауэ щытхэ. Гум кӀыфэм хелъхьэр оксигенрэ хуэныкъуэ псымхэмрэ, зэрӀыгъыным пылъу. Артериэхэм я гъунэхэр быду щыт, жьейхэм кӀуцӀ валвиэхэр яӀэ. ШэрыпӀхэм зы сэмэгу гъэч аортэм еуэ яӀэ.
Шхалъэ зэфӀэтыкӀэр
ШэрыпӀхэм я шхалъэ зэфӀэтыкӀэр шхалъэ кӀэтӀи тракту щыт - щӀэпс, жэм щыкӀидзу анусым нэсыр. Шхалъэ зэфӀэтыкӀэм хэтхэр: жэ, Ӏупс гландхэр, къурмакъеир, шхалъэр, кӀэтӀир анусыр джоуэ.
ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм дзэ яӀут (джей гуэрэхэм, щындырхъуэхэм, хъумпӀэцӀэджышхэм щымыхъукӀэ). Дзэхэр жэгъукъумщхьэм, угъуэнауэ хэтхэ. Дзэхэр плъыуэ зэщхьэщокӀхэ: пэрытхэр, джанхэр, лъыжьхэр, лъэбжьэгъухэр джоуэ.
Ӏусыр жэм ихьа нэуж, дзэкӀэ "мэхьэдж". Яужым Ӏупс хохуэ, Ӏупс гландхэм къахэкӀым. Абым нэхъ кӀэх ешъыр и егъэнтӀрэхынымрэ, тэмакъым ехынымрэ. Ӏупс гландхэр фӀыуэ зэфӀэту щытыр былымхэм. Къапштэмэ жэмым зы жэшмахуэм Ӏупсу литрэ 60 хуэдиз къыхегъэкӀыр. Псэушъхьэ куэдхэм я Ӏупсыр антисептик шъхьэпэгъу щыт.
Тэмакъым пхырыкӀа яуж Ӏусыр шхалъэм йохьэ.
Ислъам махуэгъэпс
Махуэгъэпсым и илъэс къэбжыр щӀидзащ Хьэжрэтыр къыщыхъуам щыгъуэ (622 гъэ, бадзэуэгъуэм и 16) — Мухьэмэд Бегъымбаррэ япэ муслъымхэмрэ Мэчэм икӀыу Мэдинэм щыӀэпхъуам. Абы къыхэкӀыуи мыслъымэн къэралхэм махуэгъэпсым Хьэжрэт махуэгъэпскӀэ ироджэ (الـتـقـويم الـهـجـري, ат-таквиму-л-Хиджри).
ШэрыпӀхэр
Эволуциэр
Япэрей джабэрыӀэ шӀым щыпсо хъуахэр амниотхэрат. тхьэмбыл яӀу, лъапэ якӀэту. Амниотхэм я джэдыкӀэхэм кӀуэцӀ мембранэхэр яӀэ, якӀуэцӀым илъ шырым жьы ирагъэшэфу псыми къыхэнэху. ЗэрыхъуамкӀэ амниотхэм я джэдыкӀэхэр шӀыми къагъэнэфыну щытт, амфибиэхэм яхэр псым хэмылъу мыхъу.
Ислъам махуэгъэпс
Зэрызэхэт
Илъэсыр махуэгъэпсымкӀэ махуэу 354 е 355 мэхъухэ, ахэр мазэ 12 гуэшахэщ. Мазэгъуэ махуэгъэпсыр дыгъэ махуэгъэпсым елътауэ махуэу 10 е 11 нэхъ мащӀэщ. Апхуэдиз махуэ зэщхьэщыкӀ, мазэгъуэ махуэгъэпсым дыгъэ махуэгъэпсым зэрыхуиӀэм щхьа, муслъым дин махуэ лъапӀэхэр илъэс къэс мэкӀуатэхэр григориан махуэгъэпсым елътауэ.
ШэрыпӀхэр
Эволуциэр
Япэрей амниотхэр къыщежьа хъуныр Карбониферум зэманыгъуэм. ШӀы зтехьэхэтэр нэкӀыу щытакъым, абыхэм нэхъ пасу псым къыхэкӀауэ пэмыкӀ псэушъхьэхэр щыпсот, хьэпӀацӀэхэмрэ пэмыкӀ джабэншэхэмрэ, къэкӀыгъэхэмрэ лъэхъцхэмрэ джоуэ. Илъэс милыуан зытӀущкӀэ гулъытыгъуэшхуитӀ къохъур амниотхэм ядежь, зэшъхьэщокӀхэ: синапсидхэр джоуэ, шэрыпӀхэр зыхэтхэр; сауропсидхэр джоуэ - щындырхъуэхэр, блэхэр, динозавырхэр, бзухэр.
Ислъам махуэгъэпс
Зэрызэхэт
Ислъам махуэгъэпсымкӀэ махуэр дыгъэр къухьэжа иуж щӀедзэр, григориан махуэгъэпс жэщ ныкъуэм щыщӀидзэм елътауэ.
Щачэ
Жылэр
Щачэ 1992 гъэмкӀэ лъэпкъ дэсхэр:
ШэрыпӀхэр
Классификациэр
ШэрыпӀ псэушъхьэхэм класификациэ бжыгъэ яӀэ. Мыбдежым итхар абыхэм ящыщ зы къуэдейра. Абым, шэрыпӀхэм я классыр классхэкӀитӀу гуэша, инфраклассу хы, гуп бжыгъу.
КлассхэкӀ прототериэхэр:
ТехьэпӀэхэр
ШэрыпӀхэр
Щачэ
Жылэр
Категориэ:Щачэ
Ислъам махуэгъэпс
Зэрызэхэт
Мазэр махуэу 29 е 30 мэхъу. ХабзэмкӀэ мазэм и япэ махуэу ябж, мазэщӀэр уафэгум къихьэу абы и гъубжыр тэмэму щыплъагъум деж. Ауэ махуэ 29-нэм нэуж, псалъм папщӀэ мазэр икӀыри нэхуу дыгъэм иуж къухьэжамэ, а махуэр мазэм и 30-нэ махуэу ябж. ИтӀанэ мазэщӀэр къызэрихьар муслъымитӀ пщӀэ зиӀэхэм жаӀэн хуейщ.
Адэрбий
Адэрбий (Адербиевка) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Инэгуам хэлъадэу, Къаукъаз тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр км 40 хуэдиз мэхъущ.
Ислъам махуэгъэпс
Зэрызэхэт
Ахэм нэмыщӀ дыгъэр щыкъухьэмрэ мазэр щыкъухьэмрэ я зэхуаку дэлъын зэманыр елътащ щӀыпӀэм и хэкумэтх координатхэм. Мазэр къухьэпӀэмкӀэ къикӀыу къуэкӀыпӀэмкӀэ макӀуэ курыт псынщӀагъ 13,2° зы махуэм иӀэу. Къэралыр е щӀыпӀэр мазэщӀэм елътауэ нэхъ къухьэпӀэкӀэ гъэзауэ щытымэ, абы мазэщӀэр зы махуэкӀэ нэхъапэу къыщихьэн хуэдэу щытщ. Абы къыхэкӀыуи муслъым къэралхэм я махуэгъэпсхэр зэщхьэщыкӀынкӀэ хэлъщ зы махуэкӀэ, абы епха дин махуэ лъапӀэхэри махуэ зэрызым иракӀуу щытыгъэнкӀэ хэлъщ.
Цикл
Махуэгъэпсым и зы циклыр илъэс 30 мэхъу: занщӀэу 19-рэ (махуэу 354 хъухэу) ублауэ 11-рэ (махуэу 355 хъухэу). Убла гъэхэр а илъэс 30-м яхуокӀуэр 2, 5, 7, 10, 13, 16,18, 21, 24, 26, 29 гъэхэм.
Мазэгъуэ гъэр дыгъэ гъэм нэхъ мащӀэщ: махуипщӀкӀэ, мазэгъуэ гъэр ублауэ дыгъэ гъэр занщӀэу щыщытым деж, махуэ 11-кӀэ тӀури занщӀэу щыщытым деж, ерэ махуэ 12 дыгъэ гъэр ублауэ, мазэгъуэ гъэр занщӀэу щытым.
Мазэгъуэ мазэхэр сезон гуэрым епхауэ щыткъым, мазэхэр илъэсым и зэманыгъуэхэм ирикӀуэу щытщ.
ЗэдзэкӀыныгъэм и формулэ
ЗэдзэкӀыныгъэм и зэгъэдзэкӀыж формулэ:
Мазэхэр
Мазэгъуэ мазэр йокӀуэкӀ мазэщӀэр уафэм къихьэу, къыкӀэлъыкӀуэ мазэщӀэр уафэгум къихьэху. Зы мазэм и кӀыхьагъыр мэхъу — махуэу 29, сыхьэту 12-рэ, дакъикъэу 44-рэ, тэлайуэ 3,8-рэ. Абы елътащ зы мазэр махуэр 29 хъууэ, адрей мазэр 30 хъууэ зэрыщытыр.
Мазэгъуэ мазэ 12-р, мэхъу зы мазэгъуэ гъэ. Зы мазэгъуэ гъэр махуэу 354 (нэхъ пэжу къапщтэм 354,367) мэхъу. Ауэ ар псо бжыгъэу зэрыщымытым щхьа, махуэгъэпсыр астрономиэ махуэгъэпсым елътауэ зэтекӀхэр хуимыӀэн щхьа гъэ ублахэр илъэс бжыгъэ теухуахэм ялътауэ илъэс занщӀэхэм якӀэлъокӀуэ. Зы убла гъэр махуэ 355 мэхъу.
Пэубыда мазэхэр
Пэубыда мазэхэр (شهر حرام) — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкӀуэкӀын, укӀыныгъэ пщӀэн, КаӀабэм и хъуреягъ ущыщакӀуэн цӀыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плӀы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапӀэхэу ябжхэр.
Тхьэмахуэм и махуэхэр
ИщӀагъым таблицэм къыщыгъэлъэгъуащ, хьэрыпыбзэкӀэ тхьэмахуэм и махуэхэм зэреджэр. Абы нэмыщӀ нэгъуэщӀ Къаукъазым бзэ ит нэхъыщхьэхэмкӀи, махуэхэм зэреджэхэри щапхъэу къэхьащ. Къаукъаз бзэхэм нэмыщӀ, ахэр псэлалъэкӀэ зэпха хъуа урысыбзэ, тыркубзэ, парсыбзэхэри щапхъэу къэхьахэщ.
Бразилэ
Категориэ:Бразил
Париж
Париж (Paris) — Фрэнджым и къалэ нэхъышъхьэр.
Джылэ
Джылэр — 2 268 265 цӀыхухэр (2010). Агломерациэ — 12 672 102 цӀыхухэр.
Хъутей Жылэ Республикэ
Хъутей Жылэ Республикэ (Хъутей дэмыгъэ тхыбзэжъкӀэ: 中華人民共和國, Хъутей дэмыгъэ тхыбзэкӀэмкӀэ: 中华人民共和国 ) — къэрал КъуэкӀыпӀэ Азиэм хэт, джылу дэсысмкӀэ дунейм япэрей 1,3 млрд. фӀокӀыр, дэсым и нэхъыбэхэр этникэ хъутхэм щыщ, зэрзэджэхэр - хань. ШӀыпӀэ иубыдымкӀэ дунем ещанэ Урысеймрэ Канадамрэ яуж ит.
Хъутей Жылэ Республикэ зэртраӀуэрэ 1949 гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Хъутейм и Коммунист партиэ абым пэмыкӀыу иджыри 8 политик партиу щыӀэ, ККП-м гуэтху.
Тхыдэ
Хъутей цивилизациэр дунейм и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Езы Хъутей тхыдэ-шъэныгъэхэм къызэрыӀуатэмкӀэ и ныбджыр илъэс минитхум носыр, ауэ пэсырей тхыгъэ щыӀахэм къагъэлъагъуэмкӀэ 3, 500 илъэс паубыду зтепсэлъыхьхэр. Пэсырейм къыщыкӀэдзауэ администрациэхэмкӀэ гуэчауэ къэралым и ӀэнатӀэр зэрыщытар, пэщтыхь лъэпкъхэм зэрахъуэкӀми а ӀэнатӀэ системэр къанурэ, нэхъ бэлыхь хъууэ, нэхъ зэфӀэуву къэралым куэду къышъхьэпа къэру къыштэным, нэхъ лъэш хъуным шъхьэкӀэ адрей къэрал гъунэгъухэм елъытамэ.
ПолитикэмкӀэ уэплъмэ илъэс мин бжъыгъэкӀэ Хъутейр къэрал зэгуэт-зэхэгъэкӀауэ и тхыдэр макӀуэ. Хъутейм и шӀапӀэм зэкӀэлъыпыту хамэ быйхэр къытеуэт, ауэ хэт къытемыуами, къэралыр имыубыдами кӀэх езы бийхэри Хъутей хъужьхэт. Иджырей Хъутей лъэпкъыр лъэхъэнэ бжъыгъэкӀэ зэхэхьэ азиэ лъэпкъхэмрэ Хъутей лъэпкъхэмрэ я културэ я политикэ хабзэхэмрэ, милыуан бжыгъэ лъэпкъ куэчынхэри абым хэту.
Политикэр
Дыгъэгъазэм ДжРК зэрыхъурэ конституциэ плъы кыдагъэкӀауэ хэхат къэралым (1954, 1975, 1978, 1982 гъэхэм). Джылэ Республикэ Хъутейм и КонституциэмкӀэ (дыгъэгъазэ 1982), ДжРК - демократ диктатура лъэпкъ зиӀэ социал къэрал. Къэралым и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр - зы зэхуэсу Хъутейпсом и лъэпкъ тхьэмадэхэм я хасэ (КЛъТХ), 2 979 депутат хэту, ахэр куейхэм я зэхуэсхэм илъэситхукӀэ хахху.
Депутатхэр куэд зэрыхъум шъхьэкӀэ сессиэхэм я зэхуакум КЛъТХ-ым и лъэжьыгъу хъуар зышъхэр ЗэзмыхъуэкӀ Комитет депутатхэм хэхам ящыщху, нэрыбгэ 150 хъууэ.
Хэхынхэм хэхьэхэр Хъутейм и Коммунист партиэм щыщ депутат къуэдейрэ партий демократхэм хуэду зэджэхэмрэ, ахэр Хъутейм и Джылэ чэнджэш политикэ хасэм хохьэхэ (КДжЧПХ). Шхьэхуит ӀэнатӀэ администрациэ зиӀэхэр Гонконгрэ Макаорэ.
Депутат КЛъТХ-м хэту хъуар, псори иэ коммунист иэ демократ партиэм щыщхэ.
Фрэнджыбзэ
Фрэнджыбзэ (le français, la langue française) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту.
Хъутей Жылэ Республикэ
Политикэр
ДжРК и тхьэмадэр - Ху Дзиньтао, генерал секретарь Нэхъышъхьэ комитет Хъутейм и Коммунист партиэм (НКККП).
Фрэнджыбзэ
Фрэнджыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 хуэдиз.
Хъутей Жылэ Республикэ
Политикэр
ДжРК-м и Дзэм и Нэхъышъхьэ Хасэр 1982 гъэм зэӀуаха. И япэрей тхьэмаду тетар Ден Сяопин, 1990 гъэм абы ипӀэм Дзян Дземинь иува.
Фрэнджыбзэ
Официал статус здиӀэхэр — Фрэнджым, Канадам, Шуэцарэм, Луксембургым, ЕЗ-м, ЛъЗ-м + 25 къэралым.
Хъутей Жылэ Республикэ
АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр
Джылэ республикэ Хъутейр куей 22 иӀыгъ и ӀэнатӀэмкӀэ, абы пэмыкӀыу Хъутейм и провителствэм Тайвань хы тӀыгур и 23 куейу къэлъытэр. Абы нэхъыбу ДжРК-м автоном куейу 5 хохьэ, Хъутейм и лъэпкъ нэхъ цӀыкӀухэр здыщыпсом, муниципал куейуэ 4, къалъэ нэхъышъхьэхэм я ӀэнатӀэм кӀэту, специал администрациэ куейуэ тӀу.
Фрэнджыбзэ
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
Хъутей Жылэ Республикэ
АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр
Категориэ:Къэралхэр
Фрэндж
Фрэндж (France, Франция, ицӀэдыдэр псоуэ — Фрэндж Республикэ (République française)) — къуэхьэпӀэ Еуропэм щыщ къэрал. Къалэ Ӏаташъхьар — Пэриж. Къэралым ицӀэр джэрмэн лъэпӀкъ франкхэм къахокӀыр, Фрэнджым инэхъыбэ джылэ дэсыр галл-романску зэхэпхъа шъхьакӀэ, ябзэр романскэ группэм щыщ.
Джылыу дэсыр — милыуан-65,4 (2010-нэ гъэмкӀэ), абы 90 % — Фрэнджым иджылэ. Диныр — нэхъыбэр католикхэ (76 %). ХабзэкӀэ къэралыр — пэлатитӀ парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукӀэ гуэча.
ШӀыпӀэр
Фрэнджым и нэхъыбэ шӀыпӀэр Еуропэм и къуэхьапӀэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Белгэм, Луксебыргым, Джэрманэм иде ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Джэрманэм Шыуецарэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Монакомрэ Урымымрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмкӀэ Эспаниэмрэ Андоррэмрэ.
Тхыдэр
486 гъэм Галл хэкур франкхэм яубыд Хлодвигыр яшъхьащыту. Апхуэду Франк къэралыр зэфӀоувэ. Хлодвигыр япэрей пщыуэ хъуа Меровинг лъэпӀкъым ящыщу. VII илъэсишъэхэм пщым икъэрур куэдын кӀедзэ, ӀанатӀэр мажордомхэм яубыд, зым абы ящыщу Карл Мартеллым 732 гъэм хьарып дзэр зэхекъутэри Еуропэм къуэхьапӀэ лъэныкъуэм ирыгъэхьахэкъым, яригъэубыдкъым. Карл Мартеллым икъуэ Папин КӀэкӀы япэре пщы мэхъу Каролинг лъэпӀкъым ящыщу.
Сантиаго
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Чили
Фрэндж
Тхыдэр
843 гъэм Верден тхылъымкӀэ КъуэхьапӀэ-Франк къэрал мэхъу Карл-Къуй шъхьащыту. Х илъэсишъэхэм ФрэнджкӀэ еджэн кӀадзэ.
Къэрал Дэмыгъэ
Иджырей къэрал дэмыгъэм дышъу, лавр къудамэрэ пхъэмыф къудамэрэ тету, якур джыдэкӀэ убыдауэ, а псом яшъхьам жьӀуху телъу хьарыфит "FR" тедзауэ.
Ныпыр
Фрэндж ныпыр щыуэ зэхэлъ — шхъуантӀэ, хужь, плъыжь. Фрэнджым яхабзэр игъэлъагъу - хуитыныгъэ, цӀыху хъуар зэхуэду - зэшъхьащымыту, зэкъуэшыныгъэ.
Хэкухэр
Хэку 26 гуэча: Аквитаниэ, Бретаниэ, Бургундиэ, Ил-дэ-Франс, Корсикэ, Лангедок-Руссил'он, Лимузен, Лотарингиэ, НормандиэкӀэ, Нормандиэпшъэ, Нор-Па-дэ-Кале, Оверн, Пикардиэ, Прованс-Алп, Пуату-Шаранта, Рона-Алп, Луарэ-Хэку, Франш-Контэ, Центр, Шампан-Арденнэ, Элзас, Перенеем июг. Икъэралгъунэм ипэджыжьэ хэку щыӀахэр: Гуаделупэ, Мартиникэ, Реунион, Фрэндж Гуианэ.
Джылэр
Фрэнджым иджылэр 65,4 милыуан мэхъу (2010 гъэмкӀэ). 20 щыт джылу дэсымкӀэ 192 къэралу (ЛъЗ-м) ЛъэпӀкъхэр. 1975 гъэм нэхъыбу дэсар фрэнджхэра, лэпӀкъ цӀыкӀухэм ящыщу элзасхэр, бретонхэр, джуртхэр, флэмандхэр, баскхэр, корсикхэр.
2005 гъэм Фрэнджым милыуани-3,6 хэку хэсу дэтӀысхьа.
Дин
51 % фрэндж джылэм ящыщ католикхэ, 4 % — мыслимэн, 1 % — джурт диным пылъ. Абы пэмыкӀыу 5 милыуан фрэнджу буддэ диным пылъ, а мылиуанитхум и 65 % дзэн-буддэ диным пылъ.
Категориэ:Къэралхэр Категориэ:Фрэндж
Теуцожь къедзыгъуэ
Теуцожь къедзыгъуэ (Теучежский район) — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Пэнэжьыкъуай къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 19, 444 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 710 км².
Жэгуэтэныпэ
Жэгуэтэныпэ (Усть-Джегута, Джёгетей Аягъы) — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1975 гъэм). Ипшъэ Къаукъазым щыт.
Щачэ лъэпкъ
Щачэ лъэпкъ — 1864 гъэм нэгъунэ иджырей Щачэ-къалэм идей щыпсоуахэ; псыхъуэхэм: Щачэпсы, Псыхэ, Бзыгу, МафӀэпсым. Лъэпкъ хэсахэр: убыххэр, шапсыгъхэр, абазэхэр, апхъазхэр. Ӏаташъхьу яшъхьащыттэр пщы-лъэпкъ Аублэхэ.
Хьэблэхэр
Хьэблэ нэхъ ину зи хъыбар къынэсахэр ди зэманым Аублэ-хьэблэ иджырей Щачэ къалэм и Заречнэ куеймрэ Завокзалнэ куеймрэ я зэхуакум дэта Щачэ и псыхъуэм. Абым 5-6 км пэщылъу пэмыкӀ хьэблэшхуэ а лъэпкъми еуэ хэлът и цӀэтэр Аршъна-Ахъуа. Джылэр псори зэхэту мин 10 хуэдизу къылъыта Ф. Торнаум адыгэхэм я щыхэтатэм.
Лъэпкъ гъунэгъухэр
Къабгъэдэсу щытахэр шапсыгъхэр, абазэхэр къушъхьэ-убыххэр. Къушъхьэ-убыххэмрэ щачэхэмрэ къыбархэм къызэрикӀымкӀэ зэбийхэу щытахэ.
Зы кэӀуэтэгъуэм къиӀохумкӀэ XIX лъэхъэнэм ипэм нэс къушъхьэ-убыххэм я къуаджэ МутӀыхъуасуар шъачэхэм яуэ щыта, ауэ яужым Бэрзэджхэм яубыда хъуа 1803—1805 гъэхэм.
Прохладнэ къедзыгъуэ
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Прохладнэ къуаджэ.
Джылу дэсыр — мин 45, 701 (2010 гъэмкӀэ).
Хиндубзэ
Хиндубзэ (हिन्दी) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, индоарийскэ бзэ группэм хэту.
Хиндубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 490 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Индиэ, Фиджи.
Тхыбзэр зэрщыт — деванагари.
Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр
Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ къуэдзэщ.
Ажэкъуэ
Ажэкъуэ (Ажек) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз тхышхуэм къыхож, и кӀыхьагъыр гъэунэхуауэ щыткъым.
Чэщей
Чэще́й — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжа, гъэмахуи щӀымахуи зи тхьэмпэхэр щхъуантӀэу езыхьэкӀ жыг цӀыкӀу лъэпкъыгъуэщ. Дунем чэщей лӀэужьыгъуэ 30-м нэс тетщ. Ди къэралым езыр-езыру лӀэужьыгъуищ къокӀ.
Абыхэм ящыщ тӀум ди хэгъуэгухэм уащыхуозэ, зи гугъ екӀуэкӀ чэщей лӀэужьыгъуитӀыр я теплъэкӀэ зэщхьщ — я пхъафэр щхъуафэщ е щхъуэ-гъуэплъыфэщ, цӀафтэщ, я тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьщ, къурэщ, цы ятеткъым. Зы гъэм и кӀуэцӀкӀэ къадидз къудамэхэр щхъуантӀэщ, банэ цӀыкӀу щатет къохъу. Гъатхэм цӀыкӀу щхьэкӀэхэм къапидзэ гъагъэхэр гъуэжьыфэщ. Бжьэм фо къыхах.
Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр
ЗэщӀеубыдэ лъэпкъ бжыгъэр. Я теплъэкӀэ куэду зэщхьэщыкӀ (нэхъ цӀыкӀум г.20, нэхъ пӀащэм ч. 1 къешэч). ЛӀэужьыгъуэм я нэхъыбэр псы Ӏуфэхэм щопсэу.
Чэщей
Чэщей пхъэр быдэ дыдэщ, абы адыгэхэм Ӏэмэпсымэ зэмылӀэужьыгъуэхэр (гущэ, шэнт, матэ, шынакъжьей, бжэмышх хуэдэхэр) къыхащыкӀ. Хъыбархэм къахуокӀ зэуэлӀхэм чэщейм и пхъэм фочышэ къыхащӀыкӀыу щытауэ.
ХыбабыщцӀыкӀу
ХыбабыщцӀыкӀу — хыбабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Чэщей
Чэщейхэр къыщокӀ Шапсыгъым, Убыхым, уеблэмэ чэщей мэзхэри щыӀэщ.
ХыбабыщцӀыкӀу
Теплъэр
Хыбабыщ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ жьгъейщ, къишэчыр г. 800 нэсщ, дамэ лъэныкъуэр см. 20-21. Теплъэр фӀыцӀэщ, удзыфэ лыд къыщӀэувэу, щхьэмрэ пщэмрэ гъуафэщ.
Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр
ЗэхэгъэкӀыгъэр
ХэкӀыгъуэ къуэдзэм лъэпкъих зэщӀеубыдэ, ахэр:
ХыбабыщцӀыкӀу
Здэпсэур
Щопсэу Дунай и пэм, Хы Къарсым и ипщэ-къухьэпӀэм, Курыт Азиэм, Балканхэм, Анадолейм, Къажэрейм.
Бгъэнбзухэр
Бгъэнбзу лъэпкъыр — вэд лъэпкъым щыщщ.
Инхэкъым. Я дамэ лъэныкъуэр мм. 56-91. ЛӀэужьыгъуэу 38-рэ къызэщӀеубыдэ, я щхьэщыгум кусэ тэху, тхыцӀэм фӀыцӀафэ ӀэпапӀэхэр ирикӀуэу.
Кострома област
Кострома област (Костромская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Кострома.
Бгъэжьей
Бгъэжьей — къашыргъэ лъэпкъщ, бгъэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэщ.
Теплъэр
Теплъэр лӀэужьыгъуитӀу къокӀуэ — гъуабжафэрэ тэхурэу. Япэрейм къобэкӀ гъуабжэ-фӀыцӀафэр, щхьэщӀыбыр, пщэр, дамэцхэр нэхъ тэхуу, кӀэ къабзийхэри ныбэ щӀагъри фӀыцӀэ-гъуабжафэщ. ЕтӀуанэ теплъэр фагъуэ-гъуабжэщ, къабзий гъунэхэр, ныбэ щӀагъыр тэхуфэщ, пэр лъадийхэр, лъэбжьанэхэр фӀыцӀэщ.