cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иусыху
Иосифым итхыдэ
ХанаанымкӀэ мэлацӀэ малӀэхэрэ багъ. Иаковым икӀалэхэмэ яриӀуагъ Мысыр ехынхыу дэщхынрэ псырэ шӀэщынхыу фахьныу. Ахэр Мысым яхыхэм къаӀуычагъ Иосифэр. Иосифэр ахэмэ къашӀэжьгъэп, Иосифым къишӀэжьгъэх. Иосифым ЯриӀуагъ яшныхьэкӀ Вениамин къахьныу Мысыр. Вениамин къахьым тгъуакӀо Иосифым риӀуи хьэпсым чигъэцӀхьэгъ, Иосифым адрэ ишыхэр Ханааным чигъэкӀыжьгъэх. Иосифым ишыхэр Ханааным чекӀыжьхэм Иаковым Вениамин къэшъухьыжь яриӀуи Мысыр ригъэхыжьгъэх. Иосифым илъэгъом ягъэ зэракӀрэ, яриӀуэтэжьэгъ зэрэ Иосифэр ежь. Иосифым ишыхэр Иосифым раӀуагъ зэрэчэгъожьхэрэ псынэм зэрадзагъэр. Иосифым яриӀуагъ Ханааным чикӀыжьнэхыу Иаковэр къыращэхныу Мысыр. Мысыр Иаковэр къыращэхым фэпшӀылъгъэх Иаковымри Иосифым ишыхэри Иосифым. Иосифым ишӀагъ зэджарэ пчыхьыу илъэугъагъэ.
Категориэ:Чыристэндин
Антроп (Кондома)
Антроп — Урысейм хэт Алтай республикэм Алтай крайм, Кемеров областым я щӀыпӀэм хэж псыщ Кондома хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 130 хуэдиз мэхъур.
Къажьыкъ
Къажьыкъ — къажьыкъ лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ, дамэ лъэныкъуэр см. 8,4-9,8. ТхыцӀэмрэ дамащхьэмрэ гъуэщ, кӀэпкъыщхьэмрэ дамэхэмрэ гъуабжэ-фӀыцӀафэщ и гъунэхэр хужьу. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, плъыфэ мащӀэу къыщӀэуэу. Анэхэм я тхыцӀэр гъуэщ.
Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Азиэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыбэм щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ, мылъэтэж. Щогъуалъхьэ гъурц гуэрэн щхьэхухэр зэрыт тафэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Къажыкъхэр
Инюпиакхэр
Инюпиакхэр (зэрзэджэжьхэр — Iñupiaq (sg) Iñupiak (dual)  Iñupiat (pl) ) — инуитхэр лъэпкъ, Америкэ Штат Зэгуэт (Аласкэ) и зы лъэпкъ.
Бзэр — инюпиакыбзэ (Iñupiatun).
Диныр — чырыстэнхэр.
Ныбгъу (псы)
Ныбгъу (Небуг) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Фыжьым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 18 хуэдиз мэхъур.
Ӏуащхьэмахуэ
Хэкумэтх
ӀуащхьитӀ иӀа къэхьапӀэмкӀэ щыӀам илъэгагъыр - 5 642 м. къуэкӀыпӀэмкӀэ щыӀам - 5 621 м. Я зэхуакум пшъэ дэлъым илъэгагъым 5 200 м. иӀа, езы ӀуащхьитӀым язэхуакум км 3 хуэдиз дэлъ.
ИцӀэхэр
Нэхъыбэ лъэпӀкъхэр зэреджэр Элбрус иэ абы ехьч псалэкӀэ. Псалъэ Элбрусыр ираныбзэм къыхэкӀ хъун "Айтибарес" (Ӏуашъхьа лъагэ) иэ "Элбурс" (цӀуу, лыд).
Тхыдэр
1813 гъэм урыс академ Вишневскэм япэреуэ илъэгагъыр ебжыр (5 421 м. елъытэ). Япэреуэ изы Ӏуашъхьам щыдэкӀуэяр 1829 гъэм, генерал Эмманеэлыр яхэту. Экспедицэр шъэныгъэ гугъэкӀэ ежьахэт, абы хэтахэр: акэдем - Адолф Купфер, Эмилий Ленц, Эдуард Минетриэ, Карл Мейер, Иосиф Бернардацци, Янош Бессе. Абы пэмыкӀыу Эммануэлым урыс дзэм щыщу 650 шъауэ, 350 къэзакъу дэкӀыгъуа.
Езы Ӏуашъхьа дыдэм дэкӀуэин кӀэздзахэр: Купфер, Ленс, Мейер, Минетриэ, Бернардацци, къэзакъ 20, гъусэхэмрэ. Ауэ гуп емысам къахьэлъакӀын кӀыдзэри дэкӀуэиныр я нэхъыбэм ягъэзэжьа. Къэнар нэрыбгипӀлӀ: Эмилий Ленц, Лысенко къэзакъыр, балъкъэр Соттайхэ Яхьиэрэ, къэрэшей Хьашырхэ Къэлэр джоуэ. 5 300 м. нэсаху, я къэру къымыхьыжьу къэувэӀахэ.
Категориэ:Ӏуащхьэхэр
Къажьыкъ лъэпкъыр
Къажьыкъ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэщ, адрей лъэпкъхэм ӀупщӀу къагуощхьэхукӀ.
Теплъэр
Я пэхэр лъэщщ, цыр щабэ мыӀувщ, дамэхэр кӀэщӀ хъурейщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ теплъэкӀэ зэхуэдэщ. Лъэбжьанэхэр лъэщщ, папцӀэ гъэшащ. Илъэсым зэ цы япхъыж.
Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЛӀэужьыгъуэ 67-рэм щыщу 10-м Урысейм и щӀыналъэхэм уащыпэщӀохуэ. Я нэхъыбэр псэущхьэшхщ, лъэтэж къахокӀ. Абгъуэр егугъуу щащӀ гъурцхэм, е жыг къудамэхэм, мэз Ӏувхэм зыпыӀуадз. Шхын гъэтӀылъыгъэ ящӀ, банэхэм, жыг къудамэ папцӀэхэм къаущэкӀур фӀаӀуурэ.
Щопсэу Африкэм, Азиэм, Аустралиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Еуропэм я гъурцхэм, мэз лъапэхэм, мэз кусэхэм.
ЗэхэгъэкӀыгъуэр
Лъэпкъыгъуищу зэхагъэкӀ, ахэр:
Октавиан Аугуст
Гай Йулий Цезар Аугуст (Gaius Iulius Caesar Augustus, 63 гъэм фокӀадэм и 23 ди лъ. я пэм - 14 гъэм шышъхьэӀум и 19) — урымым и политик лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ.
Гъашъэтхыдэр
Аугуст и адэ Гай Октавиир плебей къуэлейхэм къахэкӀт, шуу лъакъуэм ящыщу, и анэ Атиэр Йулийхэм къахэкӀт, Аугуст Октавианыр Цезарым и патрициу ишъат. Яужым, и гъашъэм Аугустым цӀэ «Октавианыр» къымгъэсэбэпыну пылът нэхъыбэм, Йулий лъэпкъым лъэныкъуэгъукӀэ зэрхэхуам зыщигъэгъупшэжьыным пылъу. И шъэуэгъуэр щекӀуэкӀым зы махуэ гуэрэм тхылъ къыхуэкӀуа и анэм къыригъэхьауэ, къыхуиӀохуар Цезар яукӀауэ. Цезэр тхылъ къигъэнам зэритымкӀэ Октавианыр и къуэуэ къиштат, къану, и мылъкум и нэхъыбэри къыхуигъэнауэ. Ар къишъа яуж, бэуэ хэгупшысыхьурэ, и анэми яужым емыдэӀу Рымым кӀуэн гугъэ ешъыр, Цезэр и унафэкӀэ къыхуэнар иштэну, лъыи шъэжьын игугъу зыукӀахэр къигъэтын гугъэ иӀу.
АпкӀэнтӀэху ӀэнатӀэгъуэр пэмыкӀым иубыдат, а пэмыкӀтэр Марк Антоний, Цезар и шъхьэгъусэ Калкурниэ ахъчэ къыритамрэкӀэ, дзэм и дэӀэпыкъуэгъукӀэ техьат. Аугустым къыщыгурыӀуэм Цезэр къыхуигъэнауэ хъуар пэмыкӀым зэрлъысар, мылъку иӀу хъуар ищэжьын кӀедзэ, яужым и анэмрэ и етӀуанэ хулъхугъэ здэкӀуамрэ я мылъкури ещэ, Цезар гугъэ къигъэнар «урымым щыщ цӀыху къэс сестэрций 300 лъысыну» игъэзэнкӀэным шъхьэкӀэ. Ар щыгъэзанкӀэми Антоний и лажьэкӀэ мылъкуншу къызэрнар къиӀохут, абым пэмыкӀыу Антоний трилъхьэтэр Цезар зыукӀахэм дзэи мылъкуи яӀыгъу хуиту иутыпӀщыжьаху. Абы лъандэрэ Аугустыр нэхъ лъэш мэхъур.
Аугустым губзыгъагъэкӀэ къигъэсэбэпа ӀэнатӀэгъуэ ӀэкӀэлъал, и къэралым дунем гуфӀэгъу тетыр иригъэлъэгъуа, ӀэнатӀэгъуэм и зэпэубыдыгъэм къыхэкӀ гуӀэгъу хъуам хича яуж. Йулий Цезар и губзэгъэгъуэр хэмылъами и гугъэм сыт чыгъуи пэщылът, зэфӀэкӀыгъу игъуэту хъуамкӀи яуж иту. Шъэныгъэм пкӀэ яхуишът, езыр усакӀыу щытт, и цӀэр лъэхъэнэм иритыфа, Ӏэшъагъэхэмрэ шъэныгъэхэмрэ лэшыгъэ щагъуэтам и дэӀэпыкъуэгъукӀэ.
Яуж Аугустым статистикэ тхъылъ къигъэна Урым империэм теухуауэ. Аугустым и гъашъэтхыдэ тхылъ, къэӀуэтэгъуэ лъэшхэм къыхэхауэ Сатониим итхауэ щыта.
Оман
Оман Султанат (سلطنة عُمان‎‎) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Маскат.
Япэрей дунейпсо зауэ
Япэрей дунейпсо зауэ (1914 бадзэуэгъуэм и 28 — 1918 шъакӀуэгъуэм и 11) — цӀыхум я тхыдэм зауэ нэхъ индыдэхэм, нэхъ лъыгъажэхэм ящыщ. Зауэм зыхичар къэрал 38 (а зэманым 59 шъхьэхуиту къэрал щыӀахэм дунейм).
Алеутхэр
Алеутхэр (алт-бз. унаңан) — Алеут хы тӀыгухэм щыщ лэпкъщ, алеутыбзэ м иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр хабзэжьхэм палъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 17,500 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 17,004) АШЗ ым исщ.
Япэрей дунейпсо зауэ
Япэрей дунейпсо зауэр цӀэуэ къыщытенар ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж. ЗауитӀым я зэхуаку зэманым зэреджэтэр Дуней Зауэ иэ Зауэшхуэ (индж. Great War).
КъызхэкӀар
Фрэндж-прусиэ зауэм яуж 1870 гъэм, джэрмэн къарал цӀыкӀу бжыгъэ зэшъхьэщыдзахэр зыуэ зэгохьэхэ Прусиэр яшъхьэщыту, Джэрмэн империэ джоуэ. Зауэншэ тхылъ къыдахамкӀэ Джэрмэным фрэндж провинциэ Элзасрэ Лотарингиэрэ хохьэхэ. 1882 гъэм Джэрмэныр шъхьэщыту Щанэ алианс зэхохьэ Аустрэ-Венгрэмрэ Урымымрэ хэту.
ЗэрыхъумкӀэ 1914 гъэм Еуропэм къэралышхуэхэм я зэпэубыдыгъэхэм зэпэщыту политик-дзэ алянситӀ къыхокӀхэр.
Сараево щаукӀамрэ зауэр зэркӀидзамрэ
Зауэр къэзгъэжьа хъуар 1914 гъэм макъуауэгъуэм и 28 аустрэ-венгрэ герцог Франц-Фердинандыр серб националист Гаврила Принципым щиукӀам. Аустрэ-Венгрэм ултиматум хуигъува Сербиэми 1914 бадзэуэгъуэм и 28 зауэ ирита. Абы щыгъуэ Урысей империэм Сербиэм куэд шъауэ къыдэшътэр и дзэр къыӀэтын кӀедзэ. Джэрмэным къыхуиӀохуа Урысейм щигъэтыну, пэштыхьейм ар къыщимылъытэм 1914 гъэм шышъхьэӀум и 1 Урысей империэм зауэ ирита. 1914 гъэм Джэрмэным Фрэнджымрэ Белгэмрэ, шышъхьэӀум и 4 Британиэшхуэм зауэ ирет Джэрмэным
Зауэр зэрекӀуэкӀар
Белгэм и дзэ цӀыкӀу Ӏэшэ хъэрзыни зимыӀэр пэщытыфакъым джэрмэныдзэм, абы шъхьэкӀэ джэрмэнхэр кӀэху ирикӀуэхэт къэралым, фокӀадэм и 3 Париж Ӏухьахэ, дэхьэным км 40 нэхъ къэмынэжьауэ. ФокӀадэм и 5 Марным идежь зауэр кӀадза.
АпкӀэнтӀэху къуэкӀыпӀэ гъунапкъэм урыс дзэхэр генерал Самсоновымрэ Ренненкампфымрэ джэрмэным и КъуэкӀыпӀэ Прусиэм йохьэхэ, абым шъхьэкӀэ джэрмэнхэм къуэхьэпӀэ гъунапкъэм и дзэныкъуэр къыхечри къуэкӀыпӀэмкӀэ едзыр, яужым фрэнджхэр токӀуэ Марн зауэм.
Япэреуэ урыс дзэзэчэхэм я къэру къыхьами яужым куэдрэ хэукъуахэ, шышъхьэӀум и 26-30 джэрмэныдзэр ятекӀуэн кӀидзэри КъуэкӀыпӀэ Прусиэм къыдахужьахэ. АпкӀэнтӀэху, ипшъэ гъунапкъэм, Галициэм урысыдзэм и къэру къыхьт, Галициэм и кӀуэцӀым хэхьэуэ, аустрэ-венгырым и дзэр зэхикъутауэ, мин бжыгъэ анэмэту ишта. Урысыдзэм и хэкӀыгъэр джэрмэн лъэжьыгъэ-куейхэм нэст Силезиэмрэ Познанимрэ, аргуэру джэрмэнхэм я дзэм и ныкъуэр къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм къыхачыр.
Хъэрзыну зыми щынэмысхэм зэпэщыт лъэныкъуэхэм я гъунапкъэ яӀыгъхэр ягъэбыдэн кӀадза, Зауэ гъунапкъэхэр зэфӀэувахэ.
ШышъхьэӀум зауэм Японыр къыхохьэ (Антантэм и лъэныкъуэм), 1914 гъэм жэпуэгъуэм Уэсмэн имериэр хэхьэ (Джэрмэным къыдэшъу). Зауэр щыкӀидзам Урымыр Щанэ алиансым хэту, ауэ зыми и лъэныкъуэ къызэримыштэр къыӀохуа. 1915 нэкъыгъэм и 23 Урымыр зауэм хэхьа, ауэ иджы Антантэм и лъэныкъуэ иӀыгъу.
1915 гъэм зэгуэт къэрухэм Ӏузэв Босфорымрэ Дарданеллымрэ яубыдын гугъэ яшъыр, урысыдзэм и къэрур хэгъэхъуэн шъхьэкӀэ. ЦӀыху мин бжыгъэ хэкӀуэда, Ӏузэвхэр тӀум щыгъуи къаштакъым.
1915 мэлыжьыхь-нэкъыгъэм инджылызхэр Ипыр къалэм идежь теуэн кӀадзэ ауэ я къэру къыхькъым. КъуэхьэпӀэмкӀэ зауэ гъунапкъыр дистабилизациу зэрщытыр джэрмэныдзэмрэ аустрэ-венгыр дзэмрэ яшъхьэ къыхуагъэсэбэп, я къэрууэ хъуар Урысей империэм теуэным шъхьэкӀэ ядзыр, зэуэм хыгъэкӀын ягугъу абымкӀэ. Урысыдзэ ӀэшэмкӀэ куэду хуэныкъуар Гарициэ, Полшэр, Балтикэм и ныкъуэр къыикъэнэн хуэй мэхъур. Ауэ тауэ щымытми Урысей империэм текӀуакъым. 1915 гъэм жэпуэгъуэм зауэм Болгариэр хохьэ Щанэ алиансым я лъэныкъуэ къыштауэ. Сербиэ зи хъуреягъыр зэхуэшъа хъуар аустрэ-венгырхэмрэ болгархэмрэ оккупациэ яшъа.
Гъатхэпэр урысейдзэм зауэ ирагъэкӀуэкӀа псыхъурей Нароч идежь, къыгъуэт къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм куэду къахуэшъхьэпар. 1916 мэлыжьыхьым и 21 джэрмэнхэр къуэхьэпӀэ гъунапкъым теуэн кӀадзахэ, Верден и лъэныкъуэмкӀэ. Зауэм цӀэ траӀуар «Верден лъыгъажэ» - километыр зытӀущкӀэ джэрмэнхэм хэкӀуэтауэ, цӀыху мин 900-м фӀэкӀыу хэкӀуэда.
1916 нэкъыгъэм урысей дзэр Брусилов Алексейр яшъхьэщыту, ишъхьэрэ-къуэхьэпӀэ зауэ гъунапкъым бгъуэуэ техьэн кӀадза, «Брусилов и пхырыудыпӀэ» яужым зытраӀуам. Урыейм и дзэм и къэру къызэрихьыр Румыниэм щилъагъум Антантэм и лъэныкъуэ къэштэри зауэм хохьэ. ЯпэрейкӀэ румыныдзэм и къэру къыхьа шъхьэкӀэ яужым и дзэр зэгуауда, и шӀыпӀу хъуар аурстрэ-джэрмэн дзэхэм оккупациэ яшъауэ.
Джэрмэныдзэр Верденым нэхъ ипэджыжьу къыкӀэрычын шъхьэкӀэ 1916 бадзэуэгъуэм и 1 зэгуэтхэм зауэ ирагъэкӀуэкӀ Сомма псыхуэм идежь, тхыдэм а зауэр зэр хэхьар япэреуэ танкхэр абдежьым къагъэсэбэпа.
А зауэ 1916 екӀуэкӀам куэд ихьа шъхьэкӀэ лъэныкъуитӀым яз хъэрзыну пари къахуихьэкъым.
1917 мазаем Урысей империэм Мазае револуциэ къокӀуэкӀ, пэштыхьыр трагъэкӀ. ӀэнатӀэм Ӏухьа КӀэх хасэр зауэм къыхэмыкӀыу къэӀуоху, «ТемыкӀуэху хэтыну»
1917 гъэм мэлыжъыхьым и 6 зауэм АШЗ-р хохьэ, Антантэм и лъэныкъуэр къыштауэ. Мин бжыгъэ америкэ шъэуэгъэ Еуропэм къокӀуэхэ.
1917 жэпуэгъуэм Урысейм аргуэру зы револуциэ къокӀуэкӀ, "инхэм" ӀэнатӀэр яубыд. 1918 гъатхэпэм и 3, зауэр иригъэкӀуэкӀын къэру ямыӀу "инхэм" Брест зауэншэ тхылъыр кӀатхэ. Урысейм Полшэр, Балтикэ къэралхэр, Урысыхумрэ Украинэмрэ я ныкъуэхэр фӀэкӀуэдауэ къыхэкӀа, контрибуции итауэ млрд. 6 джэрмэн марку. Урысейр зауэм зэрхэкӀыу Джэрмэным и дзэр къуэхьэпӀэмкӀэ едз зэуэ. 1918 гъатхэпэм и 21 джэрмэныдзэр Фрэнджым йохьэр, нэкъыгъэм и кӀэм джэрмэнхэр аргуэру Марна и псыхъуэм Ӏохьэхэ.
1918 бадзэуэгъуэм и 18 америкэ-фрэндж дзэхэм контратакэ кӀадзэ, джэрмэныдзэр хом-хомурэ ӀуагъэкӀуэту. Джэрмэным и къэрухэр иухат.
1918 жэпуэгъуэм и 29 джэрмэным и хыдзэ кхъухь Кил идежь щыӀэхэм унафэ ират, хым хэкӀыу британ хыдзэм я теуэну. Зауэм хущыкӀа хыдзэ шъауэгъуэхэм заӀэтри, а зыӀэтыгъуэр хомурэ револуциэ мэхъур. 1918 шъакӀуэгъуэм и 9 джэрмэн пэштыхьыр трагъэкӀ, къэралым республикэ траӀуэ. 1918 шъакӀуэгъуэм и 11 джэрмэн тхьэмадэхэм зауэншэ тхылъ кӀатхэ, Компиен мэзым (Фрэндж идежь)
Зауэр зэриухар
Зауэ екӀуэкӀам империэплӀы хигъэкӀуэда - Урысей, Джэрмэн, Уэсмэн, Аустрэ-Венгыр джоуэ. Версал зауэншэ тхылъымкӀэ Джэрмэным и колониу хъуар фӀэкӀуэда абы пэмыкӀыу и шӀыналъэми щыщ. И дзэр зэхагъэкӀа, дзэм къулыкъу хьын унафэр Ӏуаха. Дзэр зэрзэфӀэувэн хуэяр шхьэхуиту кӀуэ къуэдейхэмкӀэ, абыхэм я бжыгъэр мин 100 фӀэкӀын хуэйтэкъым. Джэрмэным контрибуциэ бжыгъэ итыжьын хуэя Антантэм хэт къэралхэм.
Япэрей дунейпсо зауэм зэхигъэкӀакъым къэралышхуэхэм я зэпэубыдыныгъэхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Ӏуащхьэмахуэ къедзыгъуэ
Ӏуащхьэмахуэ къедзыгъуэ (Эльбрусский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Къруукъуэ къалэ.
Джылу дэсыр — мин 35, 174 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 1850,43 км².
Ануй
Ануй — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Обым хэлъадэу, Ануйтх къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 330 хуэдиз мэхъур.
Барселонэ (топджэгу)
Барселонэ топджэгу гуп (Futbol Club Barcelona) — ар топджэгу лъэпкъэгъу Барселонэ къалэ Эспаниэм щыщ. Лъэпкъэгъур ягъэувагъэр 29 мафэм, щэкӀуэгъуэ мазэм, 1899 рэ гъэм. Ары къэзщыгъэхэ шуицрэ цыхухэм катэланрэ инджылыз цыхухэм агъусу яшхэм тетыгъ Жоан Гампер.
Категориэ:Топджэгу
Алуторхэр
Алуторхэр (алут-бз. alutal'u) — Камчатскэ крайм щыщ лэпкъщ, алуторыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр хабзэжьхэм палъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 3, 000 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр Камчатскэ крайм исщ.
Шэджэм
Шэджэм (Чегем) — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къалэ (2000 гъэм).
Джылу дэсыр — мин 18 315 (2010 гъэмкӀэ).
Гупэж
Гупэж (лат-бз.: Aquilegia vulgaris, ур-бз.: Водосбoр) — гъэбжыгъэкӀэ псо къэкӀыгъэ, лӀэужьыгъуэ гупэжым ящыщ ( Aquilegia ), лъэпкъ кӀэпхъпащӀэм хэт.
КъыздэкӀыр
ШӀыпӀу хиубыдэхэр курыт, ипшъэ Еуропэм, Скандинавым. Ишъхъэрэ Америкэм ирахьауэ абыми къыщокӀ. Урысейм еуропэ лъэныкъуэм къыщокӀыр.
КъыздэкӀыр губгъуэхэм, мэзхэм.
ЗэрзэфӀэтыр
Жэпкъым къудамэ бжыгъэ къыпидзу, къуиуэ иэ бацу щыт ишъхьамкӀэ, илъэгагъыр см. 30 - 70 хуэдиз мэхъу.
Тхьампэхэр кӀагъымкӀэ нэхъ нэху щыт ишъхьамкӀэ нэхърэ, пхъашэху. Тхьампэ лъабжъэхэм Ӏутхэр щырыщу зэгуэтхэ, кӀы кӀыхьхэм япыту, ишъамкӀэ бгъуэуэ щыту, икӀапэмкӀэ памцӀу, я кӀыхьагъымкӀэ см. 2, 5 - 5 хуэдиз хъууэ, бгъуагъкӀэ см. 1, 5 - 2 хъууэ. Жэпкъым фӀэтӀ тхьампэхэр апхуэдэ къэрабзу щытхэ ауэ я кӀыр нэхъ кӀэкӀыу щыт.
Гъагъэхэр шхъуантӀу, псыху, плъыжьу макӀыу хужьу щытхэ, я бгъуагъыр см. 4 - 5 мэхъу. Тхьампэхэм я кӀыхьагъыр см. 3, я бгъуагъыр см. 1, я пэр дзасу хъуреуэ щыт, я кӀэмкӀэ гъэчауэ цым хуэду, псыгъу тхьампэр еухыр.
Гъагъэм икум ит тхьампэхэр см. 1,5 - 2, 5 я кӀыхьагъу, хъуреуэ, я лапэмкӀэ гъэчауэ щыту.
КъажьыкънатӀапцӀэ
КъажьыкънатӀапцӀэ — къажьыкъ лъэпкъщ.
Теплъэр
Щхьэ щӀыбыр, пщэр, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; натӀэр, нэхэм я хъуреягъыр — фӀыцӀэщ; нэм къыщыщӀэдзауэ пщэбгъумкӀэ ирокӀуэ кусэ фӀыцӀэ. ФӀыцӀэщ дамэхэри, кӀэ бзийхэри.
Здэпсэухэр
Къаукъазым щымащӀэщ, мэлъэтэж. Абгъуэ щещӀ мэз пӀащӀэхэм, жыг хадэхэм, мэз Ӏэрысэхэм.
Ӏусыр
Бэуэ яшх цӀыв, лъэгущӀэуэ, гъудэбадзэ. Мэкъумэшым хуощхьэпэ ину.
Латин тхыпкъылъэ
Латин тхыпкъылъэ — бзэ бжыгъэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэщ. Иджырей латин тхыпкъылъэм тхыпкъэ 26 хеубыдэщ.
ПцӀащхъуэ лъэпкъыр
ПцӀащхъуэ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щы лъэпкъщ.
Здэпсэухэр
Дэнэ щӀыпӀи щопсэу, Ищхъэрэ Жыжьэ щӀыпӀэм щымыхъукӀэ. ЛӀэужьыгъуэ куэд цӀыхум къадогъуэгурыкӀуэ. Емышыж лъэтакӀуэхэщ. Гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 4-6-щ. Зы гъэм тӀо къизышхэр мащӀэкъым.
Ӏусыр
Яшхыр гъудэбадзэщ, къыздалъэтыхьым къаубыдурэ.
Нэфылъ
Нэфылъ е Нэхулъ (Непитль) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
БэрэтӀинагъуэ
БэрэтӀинагъуэ — илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. БэрэтӀинэ лъэпкъэгъум щыщщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 20-40-м нос, ипкъ гъуэплъыфэ къызыщӀэлъадэхэр занщӀэу докӀей. Тхьэмпэ къыпидзэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, дзэ цӀыкӀу яӀэщ. Гъэгъа пшэплъыфэ мащӀэхэр и щхьэкӀэм къыпедзэ бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ фокӀадэм нэс. Удзым мэ дахэ къыкӀэрех.
КъэкӀыгъэм лъабжьэ кӀыхьхэр ещӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэр куэд щӀауэ ироӀэзэ. КъэкӀыгъэм хэлъ дагъэр, эфирыр медицинэм, парфумериэм къыщагъэщхьэпэ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Къажьыкъщхьэплъ
Къажьыкъщхьэплъ — къажьыкъ лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ къызэрыкӀуэщ.
Теплъэр
Дамэ лъэныкъуэр см. 9,3-10,2. Щхьэщыгур, пщэдыкъыр, пщэ щӀыбыр — плъыфэ-гъуэжьыфэщ; пкъым адрей лъэныкъуэхэр хужьрэ фӀыцӀэ-гъуабжурэ зэхэлъщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъаз ЩӀыбым, Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ищхъэрэ Къаукъазым загъуэ-загъуэурэ къолъатэ, ауэ щыгъуалъхьэу, е щӀымахуэр щагъакӀуэу яхуэгъувакъым.
Тхылъхэр
Категориэ:Къажыкъхэр
ШыкӀэпшынэ
ШыкӀэпшынэ (кӀахыбзэкӀэ шыкӀэпщын, пхъэпщын, беслъ-бз. шыкӀэпчынэ) — адыгэ бзэпс Ӏэмэпсымэхэм ящыщ. А цӀэм нэмыщӀу етӀуанэ цӀэ зэрехьэр «пхъэпшынэ».
ШыкӀэпшынэр адыгэ лъэпкъым щӀыпӀэшхуэ иубыдт, хьэщӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыщӀауэ. ШыкӀэпшынэм еуэфыныр, дэжьыуныр сэбихэм я гъэсэныгъэм хэтт. Нарт хъыбархэм, уэрэдыжьхэм, псалъэжьхэм къэӀохугъуэ куэд къахокӀыр шыкӀэпшынэм теухуауэ, лъэпкъым ижьыжь лъандэрэ зэрхэтар.
ЦӀэр
И цӀэр псалъищу зэхэлъщ: «Шы», «КӀэ», «Пшынэ» — а псалъэм къеӀуатэ шыкӀэпшынэм и зэхэлъыкӀэ. Иджырей шыкӀэпшынэхэм я бзэпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхащӀыкӀ; пэсырей шыкӀэпшынэм и бзэпсхэр шым и кӀэм къыхахт.
ШыкӀэпщынэ пэж
Пкъыр, пщэр, щхьэр зы пхъэ такъырым къыхахт (кӀей, кхъужьей, бжейм). ШыкӀэпшынэныбэр — пкъыр къызхэха пхъэми къыхащӀыкӀт е пхъэ нэхъ щабэм (псей, уэздыгъей).
ШыкӀэпшынэм и кӀыхьэгъыр см 70; пкъым и бгъуагъыр см 7—20; пкъым и кууагъыр см 4—8; бзэпситӀыр щхъэм идеж шыкӀэпшынэтхьэкӀумэхэм егъэубыдауэ шыкӀэпшынэлъакъуэм нэс къеххэт, бзэпс фӀэгъэнапӀэхэм нэс, пщэм деж Ӏэпщэпх идзауэ щытт, фэм къыхэщӀыкӀауэ — фэм къыхэщӀыкӀауэ. Пкъым и щӀыбагъым «Мыстхъу» е «Мэзышэ» телът, еуэным ипэкӀэ шабзэр абым щахъу.
ГъущӀ бзэпс шыкӀэпшынэ
Иджырей шыкӀэпшынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏэмэпсымэхэм ещхьыфу щытщ. И бзыпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхэщӀыкӀащ, я бжыгъэри плӀы мэхъур. ШыкӀэпшынэ шабзэри еуропеу щытщ.
А шыкӀэпщынэм и сурэт зэфӀэгъувэным зи лэжьыгъэ хэлъыр Щауэжь Елмырзэщ.
Зэреуэр
ШыкӀэпшынэм и еуэкӀэр тӀууэ зэщхьэщокӀыр:
Иджырей зэманым и къэгъэсэбэпыгъуэр
ШыкӀэпшынэр куэду къагъэсэбэп Ӏэмэпсымэхэм ящыщ къафэ ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Абым елъытауэ шыкӀэпшынэ еуэным и егъэсэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыткъым, здагъасэ къуэдер Ипщэ Къаукъазым и Къэралыгъуэ Арт Институтым НалщӀэч къалэ дэтым.
Пэсырей шыкӀэпшынэм и зэфӀэгъэувэжын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхуэ хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Абы и фӀагъкӀэ Адыгэ къэралыгъуэ Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ щӀэлъцӀыкӀу еджапӀу Лъэцэрыкъуэ Керим и цӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.
ЯтӀэкъуэ
ЯтӀэкъуэ — Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. ЯтӀэкъуэ къуажэ тӀысыпӀэм и щӀыпӀащхьэ.
Хэкумэтх
Къуажэр Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставропол щӀыгумрэ я гъунэм пэмыжыжэу. Къажэм щыщӀэдзауэ Дзэлыкъуэ къуажэ нэс киломитритху, Псыхуабэ къалэ нэс километрэу 10 дэлъхэщ. Къуажэм и гъунэм блокӀ федерал гъуэгу Къаукъаз.
Къуажэ тӀысыпӀэм щӀы иӀыгъыр — 12,5 км2 мэхъу.
Нэхъ пэгъунэгъу жылэ тӀысыпӀэхэр — Дзэлыкъуэ къуажэ ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, Старопол щӀыгум и хуторхэ Тэмбыкъанрэ Зелонэрэ къухьэпӀэмкӀэ, киломитритхукӀэ нэхъ ипшэ-къухьэпӀэу и цӀэджэгъу къуажэ ЯтӀэкъуэ щылъщ.
ЯтӀэкъуэ республикэм и бгытехьэ Ӏыхьэм тетщ. Ику лъэгагъыр 570 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Релефыр и нэхъыбэу уэрп бгытехьэ щӀызахуэу щытщ. КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къуажэм къыщхьэщытщ Ӏуащхьитху бгыхэр.
Гидрографиэр къуажэм къыщыгъэлъэгъуащ ЯтӀэкъуэ псымкӀэ. Абы нэмыщӀ къуажэм километритӀкӀэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ къэрал псом щыцӀэрыӀуэ Тэмбыкъан псыхъурейр. Ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ ЯтӀэкъуэ псыхъурей цӀыкӀухэр къуажэм къыпэщылъхэщ.
Климэтыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докӀуей. ЩӀымахуэр щӀыӀэтыӀэщ, щӀыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох.
Тхыдэ
Къуажэр яухуащ ЯтӀэкъуэ псым деж щӀапӀэ зиӀэу, Ӏэщабей къуажэм 1934 гъэм къыдэӀэпхъукӀа унагъуэхэм. Къуажэр зыухуахэм ящыщхэщ Быжь, Къардэн, Мэржэхъу, Мурат, Угъурлы, Тэтэркъан, Теувэжокъуэ, Щхьэныкъуэ унэцӀэхэр зезыхьэ унагъуэхэм. ТӀэкӀу тӀэкӀуурэ нэгъуэщӀ унагъухэми къуажэщӀэм къэӀэпхъуэн щӀадзахэщ.
Япэ гъэхэм къуажэщӀэр Дзэлыкъуэ къуажэ и унафэ щӀэту щтащ. Абы иуж къуажэм щхьэхуэ статус иратащ.
Иджы къуажэм мыофициалнэу «Къэбэрдей-Балъкэрым и куэбжэу» ироджэ, абдежым республикэм и хьэщӀэ лъапӀэхэр къыщрагъэблагъэу щырагъэжэжыу щыщытым щхьа.
Жылэ
Жылэ дэсым и Ӏувагъыр — 67 цӀыху/км²
Дин
Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапӀэ-медресе хэту.
Экономикэ
Къуажэм и экономикэр нэхъыбэу зэпхар мэкъумэш ӀэщӀагъэращ. Псом нэхъ нэхъыбэу зыужа ягъуэтахэщ кӀэртӀофымрэ гуэдзмрэ зехьэныр.
Къуажэ тӀысыпӀэм и щӀым хеубыдэр Тэмбыкъан псыхъурейм и къуэкӀыпӀэ Ӏыхьэр. Абы къыщыщӀах ятӀэ пцӀа псыхъурей псыщӀагъым щӀэлъыр, санаториэхэм щхьа.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и жылэ тӀысыпӀэхэр
БабыщыпцӀэкъуэлэн
БабыщыпцӀэкъуэлэн — бабыщыпцӀэхэм я нэхъ пӀащэщ.
Теплъэр
Къешэч ч. 1,4-м нэс. И теплъэр гъуэбжафэ-фӀыцӀэщ, щӀагъыр хужьщ, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ ирокӀуэ. Зэуэ гу лъыботэр и щхъумч-гъуэжьыфэ пщампӀэм, натӀэмрэ щхьэщыгумрэ къэзэщӀэзубыдэ цы Ӏув хьэгуагуэ дыкъуакъуэм. ЩӀымахуэм пщампӀэр фӀокӀуэд.
Здэпсэухэр
Щопсэу Урысейми, апхуэдэуи Аустралиэм, Африкэм, Еуропэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ къамылылъэ псы хуэмхэм. Ищхъэрэ щӀыпӀэхэм щыгъуалъхьэхэм щӀымахуэр Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм щрах.
Тхылъхэр
Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр
Бофорт Хы
Бофорт Хы (Beaufort Sea, mer de Beaufort) — Ишхъэрэ Америкэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэ Ӏуфэм Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм хиубыдэ хы.
Хэкумэтх
Хыр Ишхъэрэ Америкэ и ишхъэрэ Ӏуфэм Ӏулъщ, АШЗ-м и штат Аласкэрэ Канадэм и щӀыпӀэ Ишхъэрэ-КъухьэпӀэмрэ Йуконымрэ я зэхуакум деж. Хым и къуэкӀыпӀэ лъэнукъуэмкӀэ къыбгъэдохьэр Канадэ Арктикэ архипелагым и къухьэпӀэ Ӏыхьэр. Хым и цӀэр фӀищащ 1826 гъэм инджылыз поляр лъыхъуакӀуэ Джон Франклин, гидрограф Френсис Бофорт и фэеплъу.
Хым и инагъыр — 476 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ иныр 4 683 метрэм нос, кууагъ курытыр 1 004 метрэ мэхъу.
Хым и шууагъыр 28 — 32 промилхэм нос, и температурэр щӀымахуэм 0°С тетщ, гъэмахуэм +4°С нэс фӀэкӀ дэкӀуейкъым. Хым и псыщхьэм и нэхъыбапӀэр илъэс псом мылм зэщӀищтауэ щытщ. Ӏуфэм 50-100 километрэкӀэ Ӏулъ псы тӀэкӀуращ гъэмахуэм къэвыжыфыр.
АШЗ-мрэ Канадэмрэ я гъунэ зэхуакум дэлъ хы Ӏыхьэм щхьа къэралитӀыр куэд щӀауэ зоныкъуэкъухэр, абы щӀэлъ дагъэр я ӀэмыщӀэ илъын щхьа.
Псы хэлъадэхэр
Абыхэм нэмыщӀ хы Ӏуфэм деж, хылъэ Ӏэджи Ӏутщ. Хым и уэрхэм циклон къекӀырэхъуэкӀхэр къагъэхъухэр. А циклонхэм мыхьэнэшхуэ яӀэщ а щӀыпӀэм.
Хым и экосистемэр
Хыр, Амундсэн хыжьэм игъусэу и цӀэджэгъу хы экосистемэм хохьэр. Хым къызэраплъыхьамкӀэ 70 щӀигъу фитопланктон зэмылӀэужыгъуэхэр хэсщ, ауэ абыхэм я бжыгъэр куэд хъукъым. Абыхэм нэмыщӀ хым хэсхэщ 80 щӀигъу зооплактон зэмылӀэужыгъуэхэр.
Хым Ӏуэхугъэ куэд зэрырамыгъэкӀэкӀым и фӀыгъэкӀэ, абы куэду хэсхэщ джейхэр, белугэхэр. Хы Ӏуфэм гъэмахуэм Ӏузу Ӏусхэщ бэбыщхэр, къазхэр икӀи нэгъуэщӀ къуалэбзухэр. Хым мыл зэтелъ Ӏыхьхэм мыщэхужьхэм къыщакӀухь.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Арктикэ Хышхуэм и хыхэр Категориэ:ЦӀыхухэм я цӀэ зезыхьэ хыхэр Категориэ:Канадэ и хыхэр Категориэ:АШЗ-м хыхэр
Гъаф
Гъаф (лат-бз.: Aquila pomarina, ур-бз.: Малый подорлик) — къуэкӀыпӀэ еуропэм щыпсоу бзу-шъакӀуэ инхэм ящыщ.
Аплъэпкъыр
Бзыхэр нэхъ ин хъухэм нэхърэ, яфэмкӀэ зэхуэду щытхэ.
Хъухэм яхьэлъагъыр кг. 1,5 — 2,0 мэхъу, бзыхэм кг. 1,7 — 3,0; якӀыхьагъыр см. 59—67; хъум идамэм икӀыхьагъыр см 45—50 мэхъу; бзым см. 47—53; зэгуэхауэ ябгъуагъыр см. 134—160 мэхъур.
Жыг зэхуакухэм — псынкӀыу, джану мэлъатэ; губгъуэм — хому, занкӀыу, дамэхэмкӀэ ину дэмыуэуэ.
Здэпсохэр
Еуропэм икъуэкӀыпэ лъэныкъуэмрэ, ипшъэ-къуэкӀыпэмрэ (Урысейм къуэхьапӀэ лъэныкъуэмрэ, Къаукъазымрэ) губгуэхэм, мэзхэм нэхъ кӀасу псыпцӀэ мэзхэм ядекӀэ щопсоу. Азиэ цӀыкӀум, Индиэм джоуэ. ШӀымахуэкӀэ Африкэм ипшъэ, ипшъэ-къуэкӀыпэмрэ лъэныкъуэм мэкуэчыр.
Зэрыпсохэр
Губгъуэхэм, мэз-губгъуэхэм, ипшъэ-къушъхьа лъэныкъуэхэм мы мэзышхуу лъэныкъуэ къыхах, губгъуэхэм нэхъ ягунэгъу.
Бгъуэхэр жыгышъхьахэм трашъыхь, куэдым пкъызэгуэкӀыпӀэ зэхуакум идежь иэ лъэныкъуэ-къудамэшхуэхэм м. 7-17 лъэгагъу. Езы бгъуэр къудамэ гъумхэмкӀэ зэтралъхьа, икӀуэцӀым пхъафэ, къудамэ псыгъуэ, тхьампэ, удз ираубгъу. Бгъуэм ибгъуагъыр см. 50—110; лъэгагъыр см. 30—80; кӀуэцӀ лъэныкъуэм икууагъыр см. 4-5. ДжэдыкӀыу ирилъхьар 1-2.
Сурэтылъэ
Категориэ:Бзухэр Категориэ:Бгъэ
Бгъэмопэ
Бгъэмо́пэ — бзугъуабджэ лъэпкъ цӀыкӀу. И тхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. Нэхъыбэу щопсэу мэзхэм. Абгъуэ щещӀ къэкӀыгъэ лъабжьэхэм, жыг уа, мывэ щӀагъхэм. Ӏусыр — цӀыв, хьэпӀацӀэ, хьэндырабгъуэ, нэгъуэщӀ хьэпщхупщхэрщ, бжьыхьэм — мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр.
Хуабжьу сакъщ, уэрэд жыӀэрейщ, абы папщӀэ пшэплъхуэусэкӀи йоджэ. Щопсэу Еуропэм, Сыбыр КъухьэпӀэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Ищхьэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу, ауэ щӀымахуэм Ӏэпхъуэу щыпсэууэ хуагъэфащэ. ПӀащӀэу къыраш я уэрэд жьгъырур нэхъыбэу щызэхэпхыр пщыхьэщхьэкӀэщ жэщыр хэкӀуэтэху. Адрей бзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу бгъэмопэхэм уэрэд жаӀэ бжьыхьэми, ауэ гъатхэм хуэдэу ар дахэкъым икӀи нэхъ кӀэщӀщ.
Бгъэмопэ ди хэгъэгум лӀэужьыгъуэ къуэдзэ щиӀэщ:
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабджэхэр
Тайлэнд
Тайлэнд Пэштыхьей (сиам-бз.: ประเทศไทย, нэхъыщхьэцӀэу зэрихьар 1939 гъэм нэгъунэ — Сиам) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бангкок.
Хэкумэтхыр
Тайлэнд и шӀыпӀэр хы тӀыгуныкъуэ Индэкитаимрэ Мэлаккамрэ хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэм — Миянмам, ишъхъэрэм — Лаосым, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм — Камбоджам, ипшъэм — Мэлайзиэм.
ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъу щыт, къушъхьэр къэралым и къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ хэтхэ.
Хьэйуар муссон субэкваторилым щыщ. Хьэйуам и шъхьэпэгъуэкӀэ къэралым илъэсым щэ хадэхэх яшъыр, абым пэмыкӀыу туризымымкӀэ Тайлэндыр илъэспсом тегъэпсыхьа.
И шӀым кӀэлъ — фӀамыкӀ, мывэрэ калий шыгъурэ, бдзапцӀэ, цинк джоуэ, дышъэ-дыжьынхэр, мышӀэхэр.
Къэралыр псыкӀэ бэгъуауэ щыт. Щэху океным идежь ӀухьэпӀэ иӀэ ишъхъэрэ лъэныкъуэ къэралым.
Тхыдэр
Иджырей тайлэндхэр къызхэкӀа лъэпкъыр Хъутейм и курыт шӀыпӀэхэм къикӀаху щыщахэ. 1238 гъэм къэрал Сукокай халъхьэр, яужым илъэсишъэрэ ныкъуэрэ текӀа яуж пэштыхьей Аютиям еубыдыр.
Аютия пэштыхьейм и зэманыгъуэр 1767 гъэм нэс екӀуэкӀа, яужым къэралыр бирманхэм яубыд.
1782 гъэм лъэпкъ Чакрихэр тохьэр, иджыри къыздынэсым тетыр ахэра.
XIX лъэхъэнэм Тайлэндым изакъуэ къэрал хуиту къанэр Ишъхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. И политикэмкӀэ Тайлэндыр Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я зэпэубыдыгъуэхэм теджэгухьурэ.
1939 гъэм нэс Тайлэндым Сиам цӀэуэ зэрихьа. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Тайлэндым Японым и лъэныкъуэр диӀыгъауэ щыта.
Зауэ нэужым Тайлэндым дзэзыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀа, абыхэм яужым ӀэнатӀэм Ӏухьар дзэм и хунта.
1980 гъэм туризымыр зэфӀэувэн кӀедзэ къэралым.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Тайлэндыр конституциэ пэштыхьей къэрал. Пэштыхьыр къэралым и тхьэмадэ, Чакри лъэпкъым щыщ, 1782 гъэм щыкӀэдзауэ тетхэр.
Мэхьчэмэм и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр — Мэхьчэмэ нэхъышъхьэ, абы и тхьэмадэхэр пэштыхьым хехыр.
Джылэр
2005 гъэмкӀэ къызарадзамкӀэ къэралым джылу дэсыр 65,4 млн. цӀыху. Тайлэндыр лъэпкъ быжэ зэхэс къэралу щыт. Лъэпкъ нэхъ иныр тайхэра джылэм и 80% мэхъухэр. Къушъхьэ лъэныкъуэхэм тайхэм и Ӏыхьлъыгъуэ хъууэ лъэпкъ бжыгъэхэр мэпсо. ЕтӀуану инагъкӀэ лъэпкъ дэсыр лаохэра. Абыхэм пэмыкӀыу диспорэ виетнамхэр, хъутхэр, кхмерхэр джоуэ дэс.
Фэндыкъуэ
Фэндыкъуэ (Фандуко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бахъсэным хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Тайлэнд
Дзэр
2002 гъэм, джэм шъауэ хэттэр нэрыбгэ 200 мину хъут. Дзэр зэргуэшыр — щӀызекӀуэдзэ, уэгу-зауэдзэ, хыдзэ джоуэ. Ӏэшым и нэхъыбэр НАТО-мрэ ДжРК-мрэ къыкӀагъэкӀахэм ящыщ.
Категориэ:Тайлэнд
Шуэцэбзэ
Шуэцэбзэ (svenska) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
Шуэцэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 9 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Шуэц, Финлэнд, ЕЗ-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ШуэцэбзэкӀэ Уикипедиэ
Категориэ:Бзэхэр
Бзэхэм я гинетикэ классификациэр
Дунейпсом мин бжыгъэ бзэуэ тет. Нэхъ цӀэрыӀуэ щӀэнгъуазэхэм хаубыдэхэр иджырей бзэ къуэдейхэра (иджы дунем тетхэмрэ, куэд мышъауэ кӀуэдахэмрэ).
Унагъуэбзу къалъытэхэр генетикэмкӀэ бзэ зэпхауэ щытхэра, псалъэм папшъу индо-еуропеибзэхэм яхуэду, илъэс мин 6-7 хуэдиз хъууэ зэхэкӀахэр. Унагъуэбзэ гуэрэхэр, апхуэду зытеӀуауэ щытхэр, зэгъэшъа яуж я Ӏыхьлыгъуэр нэхъ быду зэпхауэ къыкӀокӀыр (аустронезиэбзэхэр, кушитыбзэхэр). АткӀэ тхылъым ахэм унагъуэшхуэ джоуэ ятеӀуа.
Зэхэту дунем унагъуэбзу хашъыкӀхэр 240 хуэдиз, абыхэм 100 шъхьэхуиту щитхэ, 100 фӀэкӀыу классификациэ зэрамыта. Унагъуэхэр куэдым гупышхуэ филум джоуэ зэхагъэхьэхэ, ауэ, я нэхъыбэм апхуэдэм шъэныгъэмкӀэ лъэшыгъэ яӀэкъым.
Пакистэн
Пакистэн Мыслимэн Республикэ (اسلامی جمہوریہ پاکِستان‎‎, Islamic Republic of Pakistan) — Ипшъэ Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Исламабад.
Категориэ:Пакистэн
Арыскан
Арыскан (Араскан) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Ак Кемым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Шэджэм къедзыгъуэ
Шэджэм къедзыгъуэ (Чегемский район) — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.
Хьэблэ нэхъышъхьэр — Шэджэм къалэ.
Джылу дэсыр — мин 68, 852 (2010 гъэмкӀэ).
И инагъыр — 1503,32 км².
Бжэнкъурэхэр
Бжэнкъурэхэр — лӀэужьыгъуэ бжыгъэ зыхэзубыдэ удз лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Зы илъэс е илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэхэщ. Я лъэгагъэр метритӀым нэсхэу.
КъыздэкӀыр
Еуропэ Ипщэм щыщӀэдзауэ Ищхъэрэ Африкэм нэс къыщокӀхэр, абым нэмыщӀыу Азиэ Курытымрэ Азиэ Къухэпэм ущрехьылӀэ.
ЛӀэужьыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэхэм ящыщ:
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Хы Регрессиэ
Хы Регрессиэ (regressio — зызгъазэ, икӀуэт) — хыр Ӏуфэм жыжэу икӀуэту, хым и лъэгагъыр Ӏуфэм елътауэ щехым деж зэреджэ. Абы Ӏуфэ ирикӀуэм и щытыкӀэр ехъуэж.
Хым регрессиэр къыщыхъур щӀы лъабжэм къыщыхъу къекӀуэкӀыгъуэхэм къагъэхъу псыщӀагъ щӀысысхэм щӀыр драӀэтейуэ, хышхуэ лъэгур щрахьэхым дежщ ерэ хышхуэм и бассейным ит псыр мыл лъэхъэнэхэм деж нэхъ мащӀэ щыхъу.
Регрессиэхэр щӀэхыурэ къэхъуу щтащ ЩӀылъэм и лъэхъэнэ зэмылӀэужыгъуэхэм. Псалъэм папщӀэ Хы ФӀыцӀэм регрессиэр куэдрэ къыщыхъуащ, антич лъэхъэнэм щыгъуэ абы и лъэгагъыр 10-15 метрэкӀэ нэхъ цӀыкӀут иджыпстурейм елътауэ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хы
Аргъеикъуэ
Аргъеикъуэ (Аргаюко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бахъсэным хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Аргайры
Аргайры — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Кызыл Чиным хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
МэщбэщӀэ Исхьэкъ
МэщбэщӀэ Исхьэкъ - адэгэ тхакӀуэшхуэ. КӀахэ адыгэбзэкӀэ тхэуэ щытщ.
Гъуэжьудз
Гъуэжьудз (лат-бз.: Hypericum, ур-бз: Зверобой) — къкӀыгъэхэм ящыщ Гъуэжьудзлъэпкъ (Hypericaceae).
ЗэрзэфӀэтыр
ГъэбжыгъэкӀэ къэкӀхэм ящыщ, макӀыу гъэкъэкӀыгъу удзу щытхэ, пабжъэхэ, пабжъэшхуэхэ иэ жыгху къокӀхэ.
Жэпкъхэр янэхъыбэм, мы хъуреуэ адрей къэкӀыгъэхэм хуэду, плӀыму щытхэ.
Тхьампэхэр занкӀэху, кӀыхьу щытхэ, я лъапэхэр кӀэкӀыу иэ занкӀыу жэпкъым фӀэсу.
Гъагъэхэр зэрызу иэ гупышху зэхэтхэ. Тхьамэ тхурытхурэ ятет, макӀыу плӀы ятет мэхъур, дышъафу иэ гъуэжьу щыту я фэр.
КъыздэкӀыр
Лъэпкъым 110 хуэдизкӀэ зэшъхьащокӀхэр, нэхъыбу ШӀыгум Ишъхъэрэ ныкъуэмкӀэ иэ тропикхэм нэхъ ягъунэгъу, ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ къэкӀху. Нэхъыбэдыду здэщыӀахэр Хы Курытым иӀуфэ лъэныкъуэхэм.
Лъэпкъ нэхъ цӀэрыӀуэхэр къэкӀыгъэ-шъэныгъэм
Урысейм илъэпкъхэм ящыщу зытӀущ къыщокӀыр; еуропэ лъэныкъуэмкӀэ - Hypericum perforatum, Hypericum quadrangulum. КъэкӀыгъитӀри удз гъэбжыгъу къэкӀхэм ящыщ, я лъабжъэхэр шӀым къыкӀэну. Я гъагъэхэр тӀуми гъуэжьу щыт; удзытӀри хъушхъу ялъытэ.
ПэмыкӀхэм ящыщу- гъэпсом удзыфу щыт Hypericum calycinum, Hypericum oblongifolium, къудамэхэр плъыжьыху, итхьампэхэр кӀыхьу щыту. ( Гималай къушъхьахэм къыщокӀыр ), Hypericum androsaemum ( Ишъхъэрэ Еуропэм щыщ ), аищыр удзгъагъэ хуэду ягъэкӀхэр Ӏарысу.
Къышъхьапагъэм шъхьакӀэ ягъэкӀхэр:
Парсыбзэ
Парсыбзэ (زبان فارسی) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, къажэр бзэ группэм хэту.
Официал статус здиӀэхэр — Къажэр, Афганистэн, Таджикистэн.
Ныджыпсыхъуэ
Ныджыпсыхъуэ е Ныгьыпсыхъу (Нечепсухо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 29 хуэдиз мэхъур.
Шэдыгъуэ
Шэдыгъуэ, Чэдыгъуэ (лат-бз.: Prunus cerasus, ур-бз.: Вишня) — жыг-къэкӀыгъэ, КъыфӀцӀэ лъэпкъым ящыщу.
ЗэрзэфӀэт
Жыгу иэ пабжъу мэкӀыр, илъэгагъыр м. 10 нэсу.
Тхьампэхэр бгъуэуэ щытхэ, ипэмкӀэ хуэпамцӀу, гупэмкӀэ удзыфу хуэкъуафӀцӀу, кӀыбымкӀэ удзыфэху, якӀыхьагъыр см 8 хуэдиз мэхъу.
Хужьу мэгъагъэ, тӀурытӀ-щырыщу зэхэтху. Гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет.
МэракӀуэхэр гуашӀу щытхэ, зы кумкӀэ хъуре ярылъу, см 1 ибгъуагъу.
Щыгъагъэр гъатхэпэм икӀэхэм мэлыжьыхьым ипэхэм, щыхъур накъыгъэм икум къыщыкӀэдзауэ
Ашока
Ашока́шхуэ (санскр. अशोक «уз-(хэмыту)-ыншу къэхъуар») — Мауриэхэм я пэштыхь, 273 гъ. ди лъ. я. щыкӀэдзауэ 232 гъ. ди лъ. я. нэс. ЗекӀуэ бжыгъэ зэфӀигъэкӀа яуж Ашокэм Ипшъэ Азиэм и нэхъыбаӀор иубыдауэ щыта иджырей Афганистэным къыщыкӀэдзауэ Бенгалымрэ нэгъунэ, ипшъэмкӀэ Майсурым нэс. Буддэдиныр цӀыхум яхилъхьэну зэрпылъамкӀэ цӀэрыӀуэ хъуа тхыдэм.
Гъашъэтхыдэр
Ашокар Чандрагуптам и къуэрылъху щыта, и адэр Биндусара, и анэ Субхадрангир факъырэ брамин Чампаканагар и пхъут. Хъыбарыжъым къызэриӀохумкӀэ и адэм кӀыдигъэкӀуатэр и пхъур пкӀыхь илъэгъуа яуж и пхъурылъхур цӀэрыӀуэ пэштыхь хъуну. Адрей и къуэшхэм елъытамэ Ашокэм пӀалъэшхуэ иӀэтэкъым ӀэнатӀэпӀашъхьэм ихьэну, адрей и къуэш мылъхуанэхэмкӀэ иӀэхэм, абыхэм пэмыкӀыуи къуэш нэхъыжъ иӀэт и анэм къилъхуауэ.
И сэбиигъуэм Ашокэ джану щыта, гъэдэӀуэныр гугъу. Зы закъу гупшысэгъу иӀэр и псэр хущылъу шъакӀуэныра, яужым шъакӀуэ бэлъыхь хъуа.
Пщыкъу хъуам я зы къыхэкӀакъым Ашокэ и лъыгъэм пэлъэшын, зекӀуэхэр фӀыуэ зылъагъун, ӀэнатӀэгъуэ зехьэнымкӀэ, абым шъхьэкӀэ пэштыхьей тхьэмадэхэри джылэри Ашокэм хэлъхэр ялъагъу фӀыуэ хущытхэт. Биндусарам гу лъитат и къуэм ӀэнатӀэгъуэр зэрзэрихьэфри и кӀэлэгъуэм емылъытауэ Анванти и тхьэмаду тригъува.
Авантим дежь Ашокэ пэштыхь бэлыхьу тета. Фыз къича, Шакия Кумари - къуэлей унагъуэм щыщу, къуитӀ яужым къыхуилъхуа.
Абым яуж тхьэмадэ-хасэм къагурыӀуа Сусемэр Биндусарам и къуэ нэхъыжъми, пэштыхь хъумэ къэралым и ӀэнатӀэр зэримыӀыгъыфынур, зыкъэӀэтыгъуэхэр зым-зыр яуж иту зэрекӀуэкӀынухэр, къэралри зэрхэкӀуэдэнур. Абым шъхьэкӀэ тхьэмадэхэм Ашокэм къыхуаӀохур и адэм и псэр зэрхэкӀыр, гузаву къызэркӀуэн хуэр. Биндусарар 272 гъ. ди лъ. я. дунем ехыжьа, тхьэмадэгъуэ хасэм Ашокэр и пӀэм трагъува, Магадхам и пэштыхь хуэду.
Хъыбарыжъым къызэриӀуатэмкӀэ Ашокэ къыщилъагъум цӀыху хэкӀуэдауэ хъуар а зауэм и лажьэм къыхэкӀар, буддэдиныр къишта. Яужым Ашока тхьэлъэӀум шъхьэкӀэ укӀын егъэкӀуэкӀыгъэхэр триубыда, пщылӀ лэжьыгъэхэри апхуэду триубыда. Псэушъхьэ хъумэным кӀэтхэм я тхылъ итха, джэгум шъхьэкӀэ шъакӀуэныр имыду хъуа, мыхьэнэншэ мэз ихынри апхуэдэ къабзу. Къэрал псом Ашокэ цӀыхухэм я хэныкъуэгъуэ унэхэр ишът: университетхэр, узэщхэр, хьэкӀэщхэр, ирригациэмкӀэ теухуа лэжьыгъэхэр. Абым пэмыкӀыу, зэр индиэпсом и гъогухэр къигъэкӀэрыкӀыжьахэ.
Хъыбархэм къызраӀохумкӀэ Ашока и тетыгъуэм и кӀэм буддэдин шоджэнхэм шъыхьышхуэхэр яритт, къэрал мылъкур абхуэду иухауэ. И къуэрылъху Сампадим ар къыщишъэм, Ашокэ буддэныгъэм тыгъэ ишъын игугъу хъуар яхунимгъэсури пиубыда и унафэкӀэ. Апхуэду, тхьэмадэ-хасэм, пэштыхьфыз Тишиярикшита я дэӀэпыкъуэгъукӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр и къуэрылъхум хуэкӀуа хъуа.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
YouTube
YouTube (Ютюб) - видеохостинг, видео иплъхьу, ущеплъу хъууэ.
Къажьыкъышхуэ
Къажьыкъышхуэ — къажьыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. Мы бзур псэущхьэшххэм хабжэ, зэрану къихьым сэбэпыр ебэкӀыу къалъытэ.
Теплъэр
И лъэпкъэгъухэм ялъытауэ пӀащэщ. Дамэ лъэныкъуэр см. 10,4-12,3. Я щӀыбыр щхъуэ-ежьафэщ, щӀагъыр хужьщ, щхъуэхэр мащӀэу къыщӀэуэу.
Здэпсэухэр
Къажьыкъыщхуэр щопсэу Еуразиэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах чыцэ жыг гуэрэнхэр, жыг щхьэхуэхэр зэрыт тафэхэр, чыцэ зыкӀэрыт джабэхэми уащыпэщӀохуэ. Абгъуэр жыгыщхьэхэм фӀащӀыхь.
Ӏусыр
Ӏусыр — гудэбадзэ, шындырхъуо, губгъуэдзыгъуэ, хьэндыркъуакъуэ, езыхэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀу къуалэбзухэр.
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Молэмусэ Хь. мы псоми адыгэбзэкӀэ зэреджэу зы фӀэщыгъэщ къигъэлъагъуэр. Хьэлэмэтщ, Брэм А. ахэр зэгъунэгъу дыдэу къелъытэ, зэгъусэуи я щыӀэкӀэ-псэукӀэми топсэлъыхь.
Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, етӀуанэр Ищхъэрэ Къаукъазыкум къолъатэ жэпуэгъуэм щӀымахуэр щрихыну, мэлыжьыхьым пщӀонди зыщеӀэжьэ. ЗэрхуигъэфащэмкӀэ, къажьыкъыщхуэдамэхур ди хэгъуэгум щогъуалъхьэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къажыкъхэр
Чэнж (псы)
Чэнж (Кенже) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэлыкъуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Хы Трансгрессиэ
Хы Трансгрессиэ — геологиэ къэхъугъуэ. Ар къыщыхъум деж псым и лъэгагъыр Ӏуфэм елътауэ докӀуей, абы къыхэкӀыуи хы Ӏуфэ нэхъ лъахъшэу щылъхэр щӀехъумэ.
Трансгрессиэр къыщыхъур щӀыр щех, хышхуэ лъэгур къыщдэкӀуэтей ерэ хым ит псыр щыхэхъуэм дежхэщ. Трансгрессиэри регрессиэри къыщыхъур щӀысысхэм деж ерэ климатым псынщӀэу зыщихъэжым дежщ.
Трансгрессиэм и пэувэпӀэу щытщ регрессиэр. Регрессиэм деж хыр икӀуэтуращ щӀы щӀихъумэу щтахэр къыщӀигъэщу. Псалъэм папщӀэ Мыл лъэхъэнэ регрессиэм къыхэкӀыущ Беринг Ӏузэвыр къызэрыхъуахэр.
Категориэ:Хы
Вепсхэр
Вепсхэр (веп-бз. vepsläižed) — Карелиэм щыщ лэпкъщ, вепсыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 6, 400 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 3, 423) Карелиэм исщ.
Фашэ
Цейм, амэ-псымэ кӀыгъу хъуам ягугъ кӀуэну, пэсыре дыдэм ягугъкъым, XIX илъэсишъэхэм, фашэ бэлыхьыр щызэфӀэувам, урысхэми адрей лъэпкъхэми адыгэм я щыгъын къаштар, я дзэхэми я пэштыхьхэми нэсам. Хульхугъэ фашэм, куэд зэпыль, куэд зэдэкӀыгъу. ХХ илъэсишъэхэм я ныкъуэм къыщыкӀэдзауэ фашэм исурэтыр "кӀуэдын" кӀедзэ. ИдыкӀэр, зэрзэпылъыр, цейм куэду зехъуэкӀы. Хулъхугъэм и щыгъыным хэтар: Вакъэ, Лъей, Гъуэнчэдж, Джанэ, КъэптӀал, Цей, ПыӀа, Шъхьарыхъуэн ( Бэшлыкъ ), КӀакӀуэ.
ЗэфӀэлъыкӀэ
ИшъхьэмкӀэ зэритхам хуэду счыгъу зэкӀэлъыпыту щыттэкъым фашэм, згуэрэ хущыкӀэнти хъунт, згуэрэ тӀуану щатӀэгъэн, псоми утепсэлъыхьын мыхьэнэншэ.
Езы щыгъын нэхъ япэрейхэм я гугъу:
ЛъакъуэфӀэлъхьа
Вакъэр куэду зэшъхьащыкӀыт. ЛъэпӀкъ нэхъ тхьамышкэхэм упӀкӀэ вакъэ зэрахьат бжыхьа-шӀымахуэм, гъатхэ-гъэмахуэм янэхъыбэр лъамцӀэт. Лъхукъуэлъхэм гъэмахуэм, губгъом щиткӀэ, мэкъу щеуэм, фэкӀэ шъауэ вакъэ пӀакӀэ зэрахьат, илъэгум пӀакӀыу мэкъу илъу лъапшъэм иде лэрыпскӀэ папхыкӀыу. Уэркъхэм, Лъакъуэлъэшхэм, Пщыхэм афэ-вакъэ, лъэхъстэн вакэ, Урысем къырах фэ вакъэ лъагэм хуэдэ ящыгът. Афэ-вакъэр иэ лъэхъстэн-вакъэр фэр пӀакӀэу, плъыжьу лауэ, шъагъэрэ, уагъэрэ къэдыкӀауэ яшът.
Лъер упӀкӀэм иэ фэ пӀакӀэм къыхашъыкӀыт, лъапшъэм къыщыкӀэдзауэ лъэгуанджэм фӀэкӀыт, лъакъуэм хуэфӀу. ЗэгуэдапӀэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ зэхуашът. Лъэгуанджэ кӀагъам лэрыпс ирашъэт дыжьын зэрыдзэ иӀу.
Джанэ
Джанэр шэкӀы пӀакӀэхэмкӀэ ядт, чэсе, чэтэн... ШэкӀыр тэкӀу къуэлэн хэлъыуи хъут. Ӏашъхьар кӀыхьу, занкӀыу, Ӏапшъэм нэсу, пшъампӀэ имыӀу зы кӀыӀукӀэ иэ кӀыӀуитӀкӀэ пшъэм иде япху. И кӀыхьагъкӀэ куэпӀкъым нэст, езы джанэр хуиту ядыт, быхъу дыдуи щымыту, зэвуи щымыту.
КъэптӀал
КъэптӀалыр цейм ехьчу ядт, икӀыхьагъкӀэ нэхъ кӀэкӀыу, лъэгуанджэм нэмысу, Ӏашъхьар зэву, Ӏапшъэм кӀыӀу идауэ, бгъэр зэхуэшъауэ, пшъампӀэ кӀэту, уагъэ кӀыӀу иэ тучаным къащэхуа кӀыӀу пшъампӀэм къыщыкӀэдзауэ ибгым нэгъунэ ирадэт. КъэптӀалыр фӀыцӀу, плъыжьу, псыфу, гъуабджу иэ тӀэкӀу къэлэн хэлъу ядт. Зэзэмызэ цейри къытрамылъхьу, бгырыпхымрэ, къамэмрэ зыралъхьати къэптӀал закъу зырахьат.
Цей
Цейр лъэпӀкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкӀу цейр зэрахьа. Япэ кӀышъэ цейм ифэкӀэ зезыхьар къацӀыхут: Хужь ( Пщы ), псыфэ ( хужьым нэхъ хуэкӀуэ )  плъыжь, фӀыцӀабзэ ( къуафцӀэ ) ( Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ ), псыфэ, фӀыцӀэ, гъуабджэ ( лъхукъуэлӀ ). ( Цей къуэлэн, шхъуантӀэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкӀы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм! ) Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кӀыхьу, лъапэм нэс джыпӀа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, Ӏашъхьар бгъуэуэ Ӏапшъэм нэсу иэ нэхъ кӀыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитӀым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкӀы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкӀэ традэжьу. Цей къуапэмрэ Ӏашъхьамрэ ихъуреягъкӀэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпӀкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ. Цейр хуэфӀу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пӀкъэм фӀыуэ фӀэсу, кӀыбыр иӀыгъу бгым нэгъунэ кӀуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кӀыӀу ирадэт, кӀыӀуитху хуэдиз.
ПыӀэ
Мэлыфэ, упӀкӀэ, хъурафэ... ПыӀахэр бжыгъэт. МэлыфэкӀэ ядхэр лъагу яшът, ихъуреягъыр цылъэныкъуэфу, шыгур хъуреуэ, Ӏатауэ шэкӀыкӀэ шъауэ. ЕтӀуану мэлыфэкӀэ ядхэтэр хъурепсоуэ, игъунэри ишыгури мэлыфэцкӀыхьу щыту. Апхуэдэ пыӀахэм янэхъыбэр фэ фӀыцӀэм иэ гъуабджэм къыхашъыкӀыт. УпӀкӀэ пыӀахэри тӀуэ бгуэч хъуну: япэрер - шыгу лъахъчэ хъуреуэ, лъэгур бгъуэшху шъауэ. ЕтӀыуанэр - шыгу лъагу, Ӏатауэ илъэгур зэву, гъунэхэр дэгъэзеяуэ. Апхуэдэ пыӀахэм яшыгум шыкъу, чышъэ ирашъу щыта.
ХъурафэкӀэ яд пыӀахэр пщыхэм, уэркъхэм зэрахьат, лъагу шъауэ, кӀагъыр шъхьам хуэфӀу ишъхьар тӀэкӀу зэв хъууэ, апхуэдэ пыӀашэм яшыгур иэ пӀакӀу щытт иэ хъуреуэ, Ӏатауэ, шэкӀыкӀэ шъауэ, дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ идыхьауэ.
Шъхьарыхъуэн
Шъхьарыхъуэныр ( Башлыкъ ) пыӀами хуэду ягъэлъапӀэт. ЗекӀуэм зэрахьат, джэгум зэрахьат. ЗекӀуэм зэрахьар упӀкӀэ пӀакӀэмкӀэ иэ шэкӀымкӀэ ядт. Игъуапэхэр кӀыхьу ишъхьакӀуэцӀыр кууэ дауэ. ШъхьакӀуэцӀым и гъунэ зэхуакум де шыкъу иэ чышъэ пашъэт, кӀыхьу, хьалъу щъауэ, пыӀам щытралъхьакӀэ икӀэр иричэхыным хуэду, ихъуреягъыр уагъэкӀэ къырадыхьт, игъуапэхэр къыздыкӀыидзэм де лэрыпс идауэ, шыкъу ирижэ тесу, пшъэм иде зэригъэубыдыну. Апхуэдэ шъхьарыхъуэнхэр фӀыцӀу, гъуабджу, хужьу ядт. ШэкӀы пӀакӀэмкӀы ядт шъхьарыхъуэнхэр, нэхъ шэкӀы лъапӀэхэм, нэхъ гъэпсауэ щыту. Дыщъэ идэ хэлъуи щытт апхуэдэм якуэдым, игъунэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ къидыхьауэ, шыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкӀэ зэхэлъу шъауэ.
БабыщыпцӀэныбэху
Теплъэр
И щхьэр, пщэр, тхыцӀэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Гъатхэм хьэгуагуэ фӀыцӀэ къыхокӀ, накӀэхэм дыщэ-гъуафэ цы Ӏэрамэ кӀыхьхэр.
Фашэ
КӀакӀуэ
КӀакӀуэр шъхьарыхъуэнми хуэду тӀууэ бгуэч хъуну. 1 - КӀакӀуэ кӀыхь 2 - КӀакӀуэ кӀэкӀы ТӀури упӀкӀэм къыхашъыкӀыт, кӀакӀуэ кӀыхьыр нэхъ Ӏуву яшът, пшъэр къихауэ, дамэ бгъуэуэ зэтедауэ, игупэр занкӀыу зэӀухауэ. ИкӀуэцӀлъэныкъуэмкӀэ фэпӀакӀыу щыту игупэлъэныкъуэмкӀэ цыр атауэ, хуэбэлацу яшът. Пшъэм иде лэрыпситӀ илъэныкъутӀымкӀэ ирапхэт, лэрыпсыр здытедам иде ишъхьамкӀэ фэ традэжьт иэ дышъэ идэкӀэ шъауэ пӀлӀиму. КӀакӀуэ кӀэкӀыр нэхъ пӀакӀэт, икӀыхьагъкӀэ куэпӀкъым иэ бгым къынэст, кӀакӀуэ кӀыхьым хуэду игупэлъэныкъуэр гэбэлэцауэ щыттэкъым. ПӀлӀэӀум ирадзэмэ зы дэмашъхьам телъу утӀуанэ лъэныкъуэр ӀакӀагъымкӀэ кӀагъэжти лэрыпсымкӀэ япхэт. ПшъапӀи пшъэи имыӀу, ишъхьамкӀэ хуэзэву икӀагъымкӀэ бгъуэ шъауэ ( КӀакӀуэ кӀэкӀыр фӀыцӀу, псыфу, гъуабджу, хужьу ядт, КӀакӀуэ кӀыхьыр хужьу иэ фӀыцӀу )
БабыщыпцӀэныбэху
Здэпсэухэр
УщыпэщӀохуэ Урысейм и ипщэ лъэныкъуэ псом, апхуэдэуи КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм. ЩӀымахуэм нэхъыбэу щыболъагъу Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм.
Даниэ
Даниэ (Kongeriget Danmark) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Копенгаген.
Категориэ:Даниэ
Ислэндбзэ
Ислэндбзэ (íslenska) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
Шуэцэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 306 000 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Ислэнд-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Пабло Пикассо
Пабло Пикассо (Pablo Picasso, и цӀэр псоуэ — Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с и Пика́ссо, Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso) — эспан художник, кубизмыр къэзгъэжьахэм ящыщ.
Гъашъэм и тхыдэр
Малага къалэм Эспаниэм къэхъуа. И сэбиигъуэм къыщыкӀэдзауэ лэчтхыгъэм пылът. Илъэс 13 щыхъуам Барселонэ и арт Академиэм кӀохьэ. 1897 гъэм Пикассор Мадрид ягъакӀуэр, Мадрид и академиэ «Сан Фернандо» кӀэхьэн шъхьэкӀэ, Эспаниэм и нэхъ цӀэрыӀуэ академиэ артымкӀэ.
И япэрей лъэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщыр - «Япэрей Еухаристиэ» (1896), «Автопортрет» (1896), «Анэм и сурэт» (1896).
1900 гъэм Пикассо Париж йожьэ, 1900-1904 гъэхэм я зэманыгъуэм Пикассо и «Лэжьыгъэм и шхъуантӀэху зэману» йоджэхэр - и лэчтхыгъэхэм я фэхэр нэхъ гъубджу мэхъухэр, шхъуантӀэхурэ шхъуантӀэрэ куэду яхилъхьу («Гъашъэ» (1903), «Нэфым и пщэджыжьышхэ» (1903), «Мы бэгъуа шхын» (1904), «АбсентлъагъукӀуэ» (1901), «Лъагъунлъагъу» (1902), «Анэмрэ и сабимрэ» (1903), «ЛӀыжъ факъырэрэ кӀалэцӀыкӀурэ» (1903), «Ятутедзэ» (1904), «НэрыбгитӀ» (1904).)
1904-1906 гъэхэм я зэманыгъуэм зэреджэр «Плъыжьыху зэман» - а бым щыгъуэ нэхъ фэ къуэлэнхэр къэгъэсэбэп («КӀалэцӀыкӀу шы зычэр» (1906), «ПшъашъэцӀыкӀурэ бджэнрэ» (1906), помыкӀхэр джоуэ).
1907 гъэм Пикассо цӀэрыӀуэ хъуа «Авинион пшъашъэхэр» етх. А лэчтхыгъэм къыщежьа кубизымыр. «Кубизым» зэманыгъуэр зэргуэчыр 1909 кӀэдзауэ 1917 нэс («Бидонрэ чынакъхэмрэ» (1908), «Бзылъхугъыщ» (1909), «Бзылъхугъэ жьыху зыӀыгъ» (1909), «Амбруаз Воллар и сурэт» (1910), «Хорта де Сан Хуан дэт фабрикэ» (1909), «Фернанда Оливие и сурэт» (1909), «Канвейлер и сурэт» (1910)). Куэдхэм кубизымыр ягухэм яримыхьу щытами Пикассо и лэчтхыгъэхэр фӀыуэ ящэхут.
1925-1936 гъэм сурреализм зэманыр кӀедзэ Пикассо и лэжьыгъэхэм («Кабинэр зэӀузых бзылъхугъэ» (1928), «ПсыӀуфэм Ӏутхэр» (1931), «Гъагъэ зыӀыгъ бзылъхугъэ» (1932) пэмыкӀхэр).
1973 мэлыжъыхьым и 8 Пабло Пикассо дунем ехыжьа, Мужен калэм (Фрэнджым)
Лэхьый
Лэхьый е Полшэ (Polska) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Джэрмэным, Чехым, Слоуакэм, Хуэхуэлейм, Урысыхум, Литоум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Варшавэ.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Полшэ {{Link GA|ja
АӀуейгъурц
АӀуейгъурц, АӀуейшей (лат-бз. Rhododendron, ур-бз Рододендрон) — къэкӀыгъэ, пабжъэхэмрэ жыгхэмрэ ящыщу. 800 хуэдизу зэшъхьащыкӀху.
КъыздэкӀхэр
АӀуейгъурцхэр къыздэкӀхэр янэхъыбэм ШӀыгум ишъхъэрэм и курыт лъэныкъуэм, икӀи нэхъыбу здызэшъхьащыкӀхэр Китаим ипшъэмкӀэ, Гималайхэм, Японым, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм, абы пэмыкӀыу Ишъхъэрэ Америкэм.