cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фикъ
Щэнымрэ Ӏусымрэ
Мы къуалэбзу пӀащэр дэни щыплъагъу, узыпыщӀэхуэщ. Урысейм и Еуропэ Ӏыхьэ къуэдейм щопсэу мелуан 20-м щӀыгъу. Апхуэдизу щӀэбэгъуам и щхьэусыгъуэу къалъытэр щӀыпӀэ, щыӀэкӀэ зэхуэмыдэ ину мыхьэмышх лъэпкъ зэримыщӀыращ, зэгъэсэным, нэхъ ехъулӀэхэм я гъэунэхуныгъэр къэгъэсэбэпыным зэчий зэрыхуиӀэращ. Жьэм жьэдэхуэну ирамыгъэнтӀрэхынкъэгъуэтыгъуейщ. Фикъыр губзыгъэщ, дыгъуэрабзщ, шынэ зымыщӀэ, ауэ сакъщ, джэгурейщ, куэд зыфӀэхьэлэмэтщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къуаргъхэр
Тыркубзэ
Тыркубзэ (Türkçe, Türk dili) — алтайхэм ящыщ, туркэм бзэ группэм хэту.
Джэрмэныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Тырку.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
ХъупӀэбгъэ
ХъупӀэбгъэ — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Зи ныбжыр илъэси 4-м щӀигъуахэм я теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, щхьэщӀыбым гъуэ ӀэпапӀэ хэлъщ, кӀэ къабзийхэм щхъуэ кусэ ирокӀуэ.
Здэпсэухэр
ЩӀыпӀэ хуабэхэм щопсэу. ИщхъэрэкӀэ щыӀэхэр щӀымахуэм ипщэ къэралхэм мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ губгъуэ тафэхэм, уэгъупӀэфэ зиӀэ щӀыпӀэ Къаукъазым иӀэхэм, абы и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм. Накъыгъэм икухэм къыреш.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьу щытыр дзыгъуэхэр, елэн, шындырхъуохэр, блэхэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Бгъэхэр
Бзугъуабжэ лъэпкъыр
Бзугъуабжэ лъэпкъыр — дунейм и щӀыпӀэ бжыгъэм уащыхуозэ. Унэбзу хэкӀыгъуэщ.
Теплъэр
Я теплъэкӀэ зэмыфэгъущ. И нэхъыбэм къуалэбзу жьгъейхэщ, е курытщ, г. 10-20 хьэлъагъ яӀэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж — шыщхьэӀумрэ фокӀадэмрэ я зэхуакухэм деж.
Здэпсэухэр
Нэхъыщхьэу здэщыӀэхэр щӀыгуращ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзугъуабжэ лӀэужьыгъуи 7 щопсэу. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 5-6-щ, зы гъэм тӀо къизыш яхэтщ.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхъупщрэ цӀыврэщ, бжыхьэм абы хохьэ къэкӀыгъэ жылэ, мэракӀуэ. А зэманым къэкӀыгъэхэкӀ нэхъ зымышх лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ.
Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэ 17-рэ, лъэпкъыгъуэ къуэдзэ 41-рэ, лӀэужьыгъуэ 300-рэзэщӀеубыдэ. Абы щыщ лъэпкъыгъуэхэр:
Псыбэ (Ныджыпсыхъуэ)
Псыбэ (Псебе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Ныджыпсыхъуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Фыжьы Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 24 хуэдиз мэхъур.
Хъуэрджэ
КъыздикӀауэ ялъытэр Китайм, абдежым мы Ӏарысу къокӀхэр. Еуропэм къызэрашъар Ермэлым икӀауэ (лэтин цӀэр къызхэкӀыр ара: armeniacus - ермэлей). ЯужкӀэ Римым носыр, абы топсэлъыхь пэсырей урым тхыдэтх Плиний Нэхъыжъыр.
ПэмыкӀ цӀэуэ иӀар: хъуэрэджэ, абрикосжыгей.
ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэпыху жыг, мы индыду, пкӀашъхьа хъурей иӀу.
Тхьампэхэр хъуреуэ щыт, я кӀапэр памцӀу, игъунэхэр дзасу.
Хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ тхьампэхэр къэмытӀэпӀа кӀышъэ.
Азиэ хыв
Азиэ хыв (лат-бз. Bubalus bubalis) — лӀэужъыгъуэ азиэ хывхэм ящыщу. Унагъуэ гухэм яхэт псэушъхьэхэм и нэхъ ин. Псэушъхьэ зэфӀэувам и кӀыхьэгъыр метрэ 3 фӀэкӀыу щытыфыну. И лъэгагъыр метрэ 2 носыр, и хьэлъагъыр кг. 1000 нос, макӀыу 1200 хъуи щыӀэхэ, нэхъыбэм гу зэфӀэувам и хьэлъагъыр кг 900 хуэдиз. Бжъакъуэхэм я инагъыр м 2 носыр, гъэчауэ зэгуэкӀху, кӀыбымкӀэ гъэзаху щытхэ, пӀакӀэху. Джэмхэм я бжъакъуэхэр цӀыкӀуху щыт иэ я теткъым.
Хъуэрджэ
ЗэрзэфӀэтыр
Пхъышъхьахэм зы кумкӀэ ярылъ, езыхэм яфэр, гъуэжь-плъыжьыфу щытхэ, хъурейху. КумкӀэм ифэр Ӏуву щыт, цӀанлъу.
Азиэ хыв
ШӀыпӀэ здэпсохэмрэ хъумэным и гузэвэгъуэхэмрэ
Мы Ӏэсу хывхэр здэпсохэр Индиэм, Непалым, Бутаным, Таилэндым, Лаосым, Камбоджам, Шри-Ланкам джоуэ. ХХ лъэхъэнэм и кум нэс Малайзиэми щыпсоуахэ, ауэ джыпсту хыв мы Ӏэрысу къыщынэжьакъым. Хы тӀыгу Миндором (Филиппинхэм) специал хъумакӀуэ Иглит зицӀэм щыпсоуа хывцӀыкӀу лӀэужъыгъуэцӀыкӀу (В. b. mindorensis). Гукъэуэ, ауэ зэрыгугъэмкӀэ а лӀэужъыгъуэцӀыкӀур дунем къытенэжьакъым. ТхыдэмкӀэ хывхэм я шӀыналъэр инышху щыт. Ди лъэхъэнэм и япэрей миным и кӀэдзэгъуэм азиэ хывым шӀыпӀэшхуэр иубыдт Месопотамиэм щыкӀэдзауэ Китайм ипшъэ лъэныкъуэм нэс.
Хъуэрджэ
КъыздэкӀыр
Курхьэхэр пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ къэрал ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀахэм арысу ягъэкӀыр
Урысем куэду Къаукъазымрэ, ипшъэ куейхэм Еуропэ лъэныкъуэм ягъэкӀыр.
Азиэ хыв
ШӀыпӀэ здэпсохэмрэ хъумэным и гузэвэгъуэхэмрэ
Езы псэушъхьэхэри цӀыхухэм яхуэсэжьа шъхьэкӀ, нэхъыбэм джыпсту здэпсо шӀыпӀэхэр хъумакӀу щытхэ. Азиэ хывыр XIX лъэхъэнэм Аустралиэм ирачахэ, яужым абым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм куэду зэхэкӀахэ.
Азиэ къэралхэм азиэ хывхэм я шӀыпӀэмрэ я бжыгъэмрэ зэкӀэлъыпыту нэхъ цӀыкӀу мэхъу. Абы лажьэ зиӀэр я шӀыпӀэ яубыдыра, яву, губгъуэ яшъху, къуаджэхэр тӀысху. ШӀыпӀэ хуиту здэпсоуфынхэр нэхъри нэхъ макӀэ мэхъухэр. ФактхэмкӀэ Индиэмрэ Шри-Ланкамрэ хывхэр хуиту здэпсоуфын шӀыпӀу къэнэжьахэр къэралхэм я паркхэм (цӀэрыӀуэ къэрал парк Казиранга индиэ штат Ассамым де хыв гуп щопсо 1000 хуэдиз я бжыгъэр хъууэ). Непалымрэ Бутанымрэ я Ӏохур тӀэкӀу нэхъыфӀу щыт.
ПэмыкӀыу зэран яхуэхъур зэкӀэлъыпыту унагъуэ хывхэм зэрпыхьэхэр, я лъыр абым зэӀэгъэхьэр. КӀэлъыплъын абым гугъу Ӏэуэ къыкӀокӀыр хывхэм я гъунэгъу цӀыхухэр зэрыпсом шъхьэкӀэ я унагъуэ хывхэр шъхьэхуиту хъупӀэхэм дагъэкӀыу.
Зэрыпсохэр
Азиэ хывым и гъашъэр псым епхауэ щыт, псы хому ежэхым иэ псыхъурехэм. Пщэджыжьымрэ бджэхьэшъхьэмрэ шӀэӀэтауэ щыщытым дежь хывхэр хъупӀэхэм хэтхэ, икӀи псыудзхэр зэзэмызэкӀэ я Ӏусым и 70 %-у щыт, махуэм и хуабэгъуэр я шъхьэм нэхъ къыхэмыщу ятӀэ цӀынэм хотӀысхьэхэри хэсхэ.
Ермэлые
Армение, Республикэу Армение, Ермэлые – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр Ереван. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 29 743 км². БзэшъхьаӀэр - ермэлыбзэ.
Азиэ хыв
Зэрыпсохэр
Псэушъхьэ куэдхэм я гъунэгъуху ядопсохэ индиэ пэрфэбырхэм (къыздэнэжьахэм де - къэрал парк Казиранга Индиэм, парк Читуан Непалым). Абдежым хывым яуж ихьэр псыхэуэ хужьхэмрэ пэмыкӀ бзухэмрэ, я шъхьэхэмрэ я кӀыбхэмрэ тетӀысхьэху цӀэхэр къыхаху. Апхуэдэ къабзэ псыалыркъэчми ешъыр. Хывым и вэнвер сэбэпэгъуэ мэхъур, псы хывхэр зыхэсхэм хэхуа яуж удз къэкӀыгъуэм къышъхьэпу.
Нэхъыбэм хывхэр гуп мы ину зэхэтхэ, абыхэм зы гуужъ, гукӀэ зытӀущ, джэм зытӀущ шкӀэхэр ядэкӀыгъу хэтху. Зэхэтын хабзэ яӀэми абым и пылъыным яуж итхэкъым нэхъыбэм. Гуужъыр нэхъыбэм лъэныкъу зеӀыгъыр адрей псэушъхьэхэм я хэмыхьу, згуэрэ къатеу ешӀыпхъуахэмэ, гупым якӀэлъоплъ, джэм гуэрэхэр хэкӀауэ щытмэ и бжьакъуэмкӀэ еуэкӀыурэ гупым хехуэжьыр. Щежьэхэм идежь хабзу яхэлъ зэпамыуду: джэмыжъхэр ипэм иту макӀуэхэ, шкӀэхэр икум итхэ, икӀэм итхэр гукӀэхэмрэ джэмыкӀэхэмрэ. Згуэрэ къакӀалъежьэмэ гупыр пабжъэхэм холъадэ, хъурей-хъурейуэ жэжу, яужым къоувыӀэхэри я лъэужхэм тету яуж къыхьам йожэхэ. Гуужъхэр апхуэдизымкӀэ бзаджэ мэхъухэр я шэнкӀэ, нэхъыбэм гупым хокӀхэри язакъу мэпсохэ. Апхуэдэ хывыжъхэм хуэсакъу яхущытын хуэй, зэзэмызэкӀэ лажьи имыӀу цӀыхухэми ятоуэхэр.
Тропик лъэныкъуэм щыщ псэушъхьэхэм я нэхъыбэм хуэдуи азиэ хывхэм я зэпыхьэнымрэ лъхуэнымрэ гъэм и зэманым елъытакъым. Псэфу зэрщытыр махуэ 300-340 хуэдиз, яужым джэмым зы шкӀэ къэлъхур. ШкӀэм и цыр гъуэплъ-гъуэжьыфу щыт. Быдзычэм мазэ 6-9 хуэдиз кӀэс.
Ермэлые
Хэгъэгу лӀышъхьэр – НикӀол Пашинян.
Азиэ хыв
Зэрыпсохэр
Псэушъхьэ зхуэсакъын хуэуэ куэд иӀэкъым хывым. къаплъэнымрэ щомышъымрэ зытеуэфхэр джэмыкӀэхэмрэ шкӀэхэмрэ, гу зэфэувар къаплъэнми и къэру къыхьынукъым. Абым емылъытауэ шкӀэхэм я нэхъыбэр зэхьыр хуэбэгъуэмрэ узхэмрэ.
Ермэлые
Географие
Гъунэгъухэр: Грузие, Тыркуе, Азербайджан, Иран.
Азиэ хыв
Хывымрэ цӀыхумрэ
Азиэ хывыр пэсырей зэман дыдэхэм къыщыкӀэдзауэ Ӏэсэ яшъат. Ӏэсэ хывыр нэхъ хому щыт и шэнымкӀэ мэз хывым елъытамэ, и бжъакъуэхэр нэхъ кӀэкӀ, и ӀэплъэпкъымкӀи емыхьчу щыт, нэхъ ныбэфу щыт мэз хывыр нэхъ зэкӀэшта и пкъымкӀэ.
Ӏэсэ хывыр Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм нэхъыбу яӀыгъ унагъуэ былымхэм ящыщ Индиэм, Ипшъэ Китайм Малазиэ хы тӀыгухэм ядежь. Ӏэрысэ хыв куэд Ипшъэ Еуропэм щаӀыгъ, Урымым нэхъ бэуэ, лъэхъэнэ VIII-IX хьэрыпхэм ирачауэ хъун. Ӏэрысэ хывыр абым пэмыкӀыуи Японым, Гавайхэм, Америкэ Латиным ирачахэ. Пэсырей лъандэрэ хывхэр Къэукъаз лъэныкъуэхэми ягъэӀэсэ.
Куэду хывхэр лэжьыгъэ ӀохухэмкӀэ ягъэсэбэпхэр, нэхъыбэм прундж губгъуэлэжьыгъэхэм, пэмыкӀыуэ и шэм шъхьэкӀэ, ауэ хывым щанэк э нэхъ макӀэ шэуэ къыкӀэкӀыр жэмым нэхърэ. Абым емылъытауэ хывым и шэр нэхъ маеу щыт жэмышэм нэхърэ. Хывым и лыр шкӀэрами шабэкъым, абым шъхьэкӀэ шхыным макӀыу ягъэсэбэр.
Мы Ӏэсэ хывхэм яшъэкӀуэныр къадэкъым макӀыу къызэрнахэм шъхьэкӀэ. Аустралиэ къуэдем щымыхъукӀэ, уӀэгъэ хъуа хывыр къэрууншэкъым, куэду хуэсакъын хуэй уӀэгъэм нэхъри къызэкӀегъастэ псэушъхьэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ШэрыпӀхэр
Пхъэмыфыкъуэпс (ИнжыджцӀыкӀу)
Пхъэмыфыкъуэпс (Пхомафуко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Зеикъуэ къуажэм и пэмыжыжэу къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
ЖыуӀуфӀыцӀэ
ПӀащэщ, пщэпсыгъуэ щхьэшхуэщ, теплъэр фӀыцӀабзэщ, тхыцӀэр лыду.
Хъухэм я натӀэр, щхьэгур, щхьэщӀыбыр плъыжьщ.
Здэгъуалъхьэхэр бжей къызэбэкӀ мэз Ӏув дэгухэмщ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ жыгыпкъым къыщырауд.
Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр
Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.
ЖыуӀуфӀыцӀэ
ЩыӀэщ Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Хъутейм. Къишыгъуэм къинэмыщӀа, адрей зэманым жыгыуӀуфӀыцӀэхэр язакъуэу мэпсэу.
Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр
Лъэпкъым хохьэ лӀэужьыгъуищ, инхэкъым, бжэндэхъум хуэдизынщ, ауэ нэхъ зэхэщӀыхьахэщ, цы Ӏув щабэ ятетщ. Щхьэгуагуэхэщ, кӀагуэхэщ, дамэ Ӏузэхэщ. Я пэхэри кӀэщӀщ, ауэ лъэщхэщ. Нэхъыбэу здэпсэухэр мэз тундрэхэмрэ Тайгамрэщ.
ЖыуӀуфӀыцӀэ
Тхылъхэр
Категориэ:ЖыуӀуфӀыцӀэхэр
Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр
Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
лъэпкъ къуэдзэ бзугъуабжэгъуэщхэр (Bombycillinae)
лъэпкъ къуэдзэ Ptilogonatinae
ЖыгыуӀуцӀыкӀу
ЖыгыуӀуцӀыкӀу — къуалэбзу, нэхъ цӀыкӀу дыдэщ жыгыуӀу лъэпкъым ящыщхэм, унэбзум нэхърэ тӀэкӀущ зэрынэхъ пӀащэр.
Абгъуэр къыщыреуд пхъэщабэ, екӀэпцӀэ жыгхэм щӀылъэм ипэмыжыжьэу. Абы щис зэманым сакъыущехущ, ауэ иужькӀэ гуэурейщ, и макъыр ещхьщ куэдрэ къытезыгъэзэж «КӀы-кӀы-кӀы...-м».
Ӏусыр хьэпщхупщ, хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, гъудэбадзэ, цӀыргъым. Бжьыхьэм нэхъ хуэкуэу пхъыщхьэмыщхьэхэр хагъэхьэ я Ӏусым: кхъужь, къыфцӀэ, мамкъутей.
Тхылъхэр
Категориэ:Picoides
Дзэлыкъуэбгъэ
Дзэлыкъуэбгъэ (лат-бз.: Aegypiinae, ур-бз.: Грифы) — псэушъхьа, шакӀуэ-бзу, бгъэхэм ящыщ
Аплъэпкъыр
ЯкӀыхьагъыр см. 95 - 114, яшъхьамрэ пшъэмрэ цыкӀэкӀ нэхъ теткъым псэхэлӀэл, кӀуэцӀ-фэцӀхэр щашхым къатемынэн шъхьакӀэ. Дамэхэр бгъуэшху щытхэ, куэдрэ жьым ерсыну тегъэпсыхьауэ псэхэлӀэл лъыху (нэхъыбэ дзэлыкъуэбгъэ яшхын), Я лъакъуэхэр адрей бгъыхэм хуэду яубыдыфу яхьыфкъым шхыныр, зекӀуэнымрэ, къэжыхьынымрэ зтегъэпсыхьа къуэдер.
Здэпсохэр
Дунейм ишӀыпӀу хъуам щопсоухэ Аустралиэм щымыхъукӀэ. Ипшъэ Еуропэм, Африкэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм.
Къушъхьа лъэныкъуэшэмкӀэ нэхъ заӀыгъхэр ауэ губгъуэхэмкӀы щыпсоун мэхъур ( шхын ирикъуу ягъуэтмэ ). Урысейм мы куэчу гъэпсом здэпсор Къаукъазым. Ӏуашъхьахэм м. 3 000 бгъуэхэр щешъыр, Алтайм м. 2 000 фӀэкӀыу.
Зэрзэпыхьахэр
Илъэс щырикъухэм дзэлыкъуэбгъэхэр зэфӀэувауэ щытхэ, мазае – гъатхэпэхэм идежь я бгъуэхэм йокӀуэлъэжьхэ, кӀэ ямышъу, зэрамхъуэкӀыу.
Бгъуэхэм я бгъуагъыр см. 130 - 140, я лъэгагъыр см. 60 - 200. Бгъуэ кӀуэцӀым гуафэ, пхъафэ, удз, цы такъырхэр ираубгъуэ.
ДжэдыкӀэ щыгъэтӀылъыр гъатхэпэм, зы мы нэхъыбу. ДжэдыкӀэм ифэр хужь-фӀеифу щыт, плыжьу-гъуабджэу хэпхъауэ.
ДжэдыкӀэхэм хъури бзыри зэрахъуэкӀху тес махуэ 55. Къыщыричхэр накъыгъэм ияпэрей махуэхэм. Чырхэр хомурэ хохъуэхэ, мазэ щырикъу къуэдем икӀыфэцхэр къытокӀэн кӀадзэ, дамэцхэр см. 2-3 носыр, мэзитӀ щырикъухэм бадзэуэгъуэм ияпэрей махуэхэм цыр икӀыфэм фӀыуэ тет, ауэ икӀапэмрэ идамэмрэ кӀэкӀыу щытхэ. Бгъуэ исын-пӀыныр 3 - 3, 5 мазэкӀэ йокӀуэкӀыр.
Псыхъуреишхуэхэр
Псыхъуреишхуэхэр (Great Lakes, Grands Lacs) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт псыхъурей зэрыпха системэ, АШЗ-мрэ Канадамрэ я зэхуакум. Хыкъум бжыгъэ хеубыдэр индыдэхэм ящыкӀэдзауэ цӀыкӀухэм нэс, псыхэмкӀэрэ хэжыпӀэхэмрэкӀэ зэрыпхаху. ШӀыпӀэ яубыдым и инагъыр мин 245,2 км², псыуэ ярытыр мин 22,7 км². Псыхъуреишхуэхэм яуи хабжэр, тху нэхъ индыдэхэр: Ишъхьэр, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио. Абыхэм курыт псыхъурей зытӀущ япхауэ щыт. Нэхъ къылъытэгъу зиӀэхэр абыхэм ящыщу: Сэнт Мэрис, Сэнт Клэр, Нипигон. Псыхъурейхэр Атлантикэм и псыхъуэм щыщхэ, зэрпышъахэр псы Сант Лауренс. Псыхъурейхэм я кумб зэфӀэувэкӀэм нэхъыбу хуэкӀуар тектоник екӀуэкӀыгъэхэра. Мылым и хьэлъагъым шӀыгур пририпӀытӀыкӀа, мылыр тӀкӀуа яуж гъэзэжьыгъуэ хом кӀадза: Мыл яужырей зыкъэӀэтыгъуэ, ар фӀыуэ къыхощыр Ботниэ хыжэмрэ Финлэндымрэ. Псыхъуреихэм ярыт псыр мыл ткӀуэпсым къыхэкӀа. Псыхъуреишхуэхэм я ишъхъэрэ Ӏуфэм нэхъ кӀэху зеӀэтыр ипшъэ Ӏуфэм нэхърэ, ар "шъхьэдэжыхыным" хопасэ, ипшъэ лъныкъуэмкӀэ хэлъ шӀыгухэр псым кӀэхуэху.
Псыхъуреишхуэхэм кхъухьзекӀуэнымрӀэ бжъэжъей убыдынымрэ фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыт, хыкхъухьхэм шъхьэкӀэ гъогу хэлъхьэ зекӀуэным, и кӀыхьэгъыр км 3000 нэсу. Абым пэмыкӀыу псыхъуреихэр каналкӀэ Гудзонымрэ Миссисипи и псыхъуэмрэ.
ХыӀу нэхъышъхьэхэр: Чикаго, Милуоки, Детройт, Кливленд, Буфалло, Торонто.
Хэкумэтхыр
Псыхъурейхэр дунем и зы нэхъин шӀыпӀу щыт псынэпс здызэхэтым. Псыхъурейхэр псырыжкӀэ, псыкӀэ зэпхаху щытхэ, зым ижурэ адрем илъадурэ кӀуэху. Ишъхьэ псыхъуреир и инагъымкӀэ дунейпсом и нэхъ ин псынэпс зэрыт псыхъурейхэмкӀэ, ауэ тхум я нэхъ цӀыкӀур - Онтарио - Еуропэм и нэхъ ин псыхъурей Ладогам фӀокӀыр и инагъымкӀэ. Я курыт кууагъыр къэштамэ, мы индыду щытми, фӀокӀыр инагъкӀэ курыт кууагъым Балтикэ хымрэ Ишъхъэрэ хымрэ.
«Ишъхьэ псыхъурей» цӀэм гурыӀуэгъуэ хелъхьэ хэкумэтхымкӀэ. А псыхъуреир - дунем и нэхъ ин псынэпс зэрытхэмкӀэ, и инагъыр мин 82, 4 км² и псыр Гурон псыхъурем холъадэ Сэнт МерискӀэ.
«Гурон» - етӀуанэ и инагъымкӀэ Псыхъуреишхуэхэм я хэтхэм, дунейпсом ещанэрей и инагъымкӀэ псынэпс зэрытхэм, и инагъыр зэрыхъур мин 60 км². ХэжыпӀэ МакиномкӀэ псыхъурей Сэнт Клэрымрэ Детройт псымрэ япхауэ щыт, яужкӀэ Эри псыхъурем.
«Эри» - епшъанэрей дунейпсом и инагъымкӀэ, псыхъурей псынэпс зэрытхэм, и инагъыр зэрыхъур мин 26 км² хуэдиз. Псы Ниагарамрэ Уэллэнд хэжымрэкӀэ псыхъурей Онтариом епха, кхъухьзекӀуэпӀэ хэжымкӀэ Гудзон псым епха.
Япэрей зэманхэм тхылъымпӀэ къыдэзгъэкӀ фабрикэхэмрэ пэмыкӀ фабрикэхэми я лейхэр псыхъурейхэм хадзэт. Япэреуэ куэду уфӀеяр псыхъурей Эрира, ятӀэгъу хишъауэ, бжъэжъей хэса куэдыр кӀуэда. ӀэнатӀэгъуэм ахъчэшхуэ тригъэкӀуэда яужым псыхъурер гъэкъэбзэжьыным шъхьэкӀэ. Джыпсту псыхъурер аргуэру къабзэ хъужьа.
Псыхъурейхэм пӀэшхуэ яӀыгъ зыгъэпсэхунымрэ къухьзекӀуэнымкӀэрэ.
Псыхъуреишхуэхэм я шӀыпӀэм псыхъуреитху къуэдеихэракъым хиубыдэр, абыхэм пэмыкӀыуи псыхъурей цӀыкӀу бжыгъэ, псыхэр, псыгу мин 35 хуэдиз хэтхэ.
Транспортыр
Псыхъуреишхуэхэм кхъухьзекӀуэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыт. Мылъку ишыным теухуауэ кхъухьышхуэхэр шъауэ щыт «Псыхъуреишхуэхэм мылъку зэшэ» яцӀу, я кӀыхьэгъкӀэ метрэ 300 нэсыфху, дунейпсом я нэхъ ин кхъухьху хым хэмытхэм ящыщу. Апхуэдиз кӀыхьэгъыр зтеухуар кхъухьхэр шлуз икӀыфыным и бгъуагъ пыубыдыгъуэра.
Валенсиэ
Валенсиэ (Valencia) — Эспаниэм и аутоном лъэпкъыгъуэ, къэралым и кумрэ и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И къалэ нэхъышъхьэр икӀи и къалэ нэхъ ину щытыр Валенсиэ. Хэкур провинциэ щыкӀэ гуэча: Аликантэ, Валенсиэ, Кастейон джоуэ, аищыри я кӀуэцӀым куей 34-кӀэ зэхокӀыжьхэ.
Тхыдэр
ШӀыпӀэм пэсыреуэ иса лъэпкъыр иберийху щытахэ, гуп-гупурэ зэшъхьэщыкӀху: ишъхъэрэ лъэныкъуэм — contestanos-хэр, икум исахэр — edetanos-хэр, ишъхъэрэ лъэныкъуэм — ilercavones-хэр. Иберийхэм хымкӀэ щэхуэн Ӏохугъуэхэм пылъхэт алыджхэм, финикийхэм, карфагенхэм.
Хьэрыпхэм я ӀэнатӀэр Валенсиэ Лъэпкъыгъуэм щыхэхьэр VIII—XIII лъэхъэнэхэм, XI лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къуаджэ-къуаджу зэхэтт, къалэшхуэ Ӏэмэ имыӀу.
Иджырей Валенсиэр къэрал хуэду щызэфӀэувар XIII лъэхъэнэм Пэштыхьей Валенсиэ къыщыхэкӀам. Арагоным и Хайме I-м чыристэныдзэ мыслымэнхэм пигъувэну къэралым къыречэ, и дзэм хэтхэр Арагонымрэ Каталониэмрэ щыщ. 1208 гъэм Валенси Пэштыхьей къыхокӀыр къэрал хуит хуэду.
Иджырей Эспаниэм хуитыныгъэ иӀэным пылъын щыкӀидзэр Валенсиэ Хэкур 1936 гъэм, ЕтӀуанэ Эспаниэ Республикэм, ауэ джылэ зауэ къожьэри а проэктыр къагъанэ.
1977 гъэм Ф. Франко дунем ехыжьа яуж, ныкъуэ къалъыту аутоном пӀалъэ ират. 1982 гъэм аутоном пӀалъэ псоуэ хэкум егъуэтыр.
Хэкумэтх
Хэкум и кӀуэцӀым хэт шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт, нэхъ лъэгапӀэхэр Иберий Ӏуащхьэхэм ящыщ, провинциэ Валенсиэмрэ Кастейонымрэ хэтхэ. Валенсиэ хэкум хы тӀыгу цӀыку Колумбертосхэр хеубыдэ.
Псы нэхъ ину хэкум ежэхыр тӀу: Сегурарэ (Аликанте провинциэм ежэх Андалусиэм къикӀыу) Хукаррэ (Валенсиэ провинциэм ежэх Кастиджэ — Ла Манчэм къикӀыу).
Хы Ӏуфэ зэву ирикӀуэр губгъуэ занкӀыу щыт, къуэкӀэ-бгыкӀэ инхэр имыӀу. Абым пэмыкӀыу Ӏуфэ лъэныкъуэм псыпцӀэ куэд Ӏэмэ иӀэ.
Ӏуашъхьэ нэхъ лъагу хэкум хэтхэр: Калдерон — 1839; Пенияголоса — 1813 м; Айтана — 1558 м.
Джылэр
Валенсиэм и джылэт пэсырей зэманхэм къыщыкӀэдзауэ шӀыпӀэ лэжьыгъэхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щыт лъэныкъуэхэм дэсхэт, псыхъуэ нэхъ инхэм идежь (Виналопо, Сегура, Туриа, Хукар), абым пэмыкӀыу кхъухьӀухьэпӀэ къалэхэм, щэхуэнымкӀэ пӀалъэшхуэ зезыхьахэм.
Джылэм и Ӏувагъыр нэхъ ину здэщытыр хэкум и кумрэ и ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ.
Яужырей илъэс кӀуахэм джылэм я бжыгъэр куэду дэкӀуэя къалэшхуэхэмрэ я англомерациэхэмрэ (Торренте, Мислата, Патерна, Бурхасот, Сан Висенте дел Распеч).
Администрациэ гуэчыгъуэр
Валенсиэ Лъэпкъыгъуэр провинциэ щыкӀэ мэгуэч, езы провинциэхэри куей 34-кӀэ зэхокӀыжьыр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Эспаниэ
Гъуэгупс
Гъуэгупс (Гогопс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хьэхъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Щэсы къыхож, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Иудэдин
Дунейм иудэдин зезыхьэм я 42% Исраел исщ, иджыри 42% Америкэ Штат Зэгуэтхэм, къэнэжам инэхъыбапӀэр Еуропэм.
Океаниэ
Океаниэр - дуней лъэныкъуэщ, хы тӀыгу фӀэкӀ зэхэмыту (Аустрилиэри хэту зэреджэр: Аустралиэрэ Океаниерэ).
Океаниэм зэхэту я инагъыр 1, 26 млн км² (Аустралиэр ядэщӀыгъуу 8,52 млн км²), джылу хэсыр - 10, 7 млн. (Аустралиэр ядэкӀыгъу 32, 6 млн.). ХэкумэтхымкӀэ Океаниэр зэрыгуэтыр: Меланезиэ, Микронезиэ, Полинезиэ; зэзэмызэ Зелэнд КӀэр къыхагъэкӀыр. Я хъуреягъымкӀэ хы Ӏулъхэр: Шъэху океаным еуэ ( Коралл Хы, Тасман Хы, Фиджи Хы, Коро Хы, Соломон Хы, Гуиней КӀэ Хы, Филиппин Хы ), Индиэ океаным еуэ (Арафур Хы).
Къэралхэмрэ Куей хэтхэмрэ
Категориэ:Хы ТӀыгуей
Лабэжьый
Лабэжьый (Малая Лаба) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏеищхьэ Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 95 хуэдиз мэхъур.
Трояны
Трояны, Полшэ.
Джылу дэсыр — 490 цӀыху (2014).
Днестырпыт Молдовэ Республикэ
Днестырпыт Молдовэ Республикэ (Република Молдовеняскэ Нистрянэ, Приднестровская Молдавская Республика, Придністровська Молдавська Республіка) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Еуропэм хэт. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тираспол.
Цыкъан
Цыкъан — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Щхьэщыгур, пщэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъум гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, бгъэр, ныбэ щӀагъыр гъуэщ, тхыцӀэр гъуэбжафэщ, нэхъуреягъхэр тэхущ. Анэр нэхъ фагъуэщ.
Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр куэду щыӀэщ Еуропэм, КъухьэпӀэ Азиэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым щыбэгъуащ. Мэлъэтэж. Абгъуэ щӀыгъуэм щыплъагъунущ гъурц жыг зэрызхэр зэрыт губгъуэхэм, псыхъуэ хуитхэм, мэз кусэхэм, жыг хадэхэм.
Виетнам
Виетнам (Социалист Республикэ Виетнам, виет. Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ханой.
Мэжарей
Мэжарей (Magyar Köztársaság) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Будапешт.
Зеикъуэпс(ИнжыджцӀыкӀу)
Зеикъуэпс (Зеюко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Зеикъуэ къуажэм и пэмыжыжэу къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Кфар Кама
Кфар Камэр (כפר כמא; كفر كما) — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Йзраелым ит. Ар Шапсыгъэ къуадж/куэй, шапсыгъабзэгьэ щэгушаӀэх.
Кфар Камэр Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Ар загъэтӀысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшӀотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшӀыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Ӏофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкӀыжьрэп.
Брижит Бардо
Брижит Бардо (Brigitte Anne-Marie Bardot, 28 и фокӀадэм 1934, Париж) — франдж хьэтий, уэрэджыӀакӀуэ, модел.
Кфар Кама
Кфар Камэм ЛъэкъуасӀэу дэсхэр
зуахътэгьэ Шхьэлахъуэхэри дэсгъэх.
Согъум
Согъум (Аҟəа, სოხუმი, Сухум) — Апхъазым и къалэ нэхъышъхьэр.
ЦӀужьомэхэр
ЦӀужьомэхэр — вэд лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.
Уэстыгъае
Уэстыгъае (Гостагайка) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Мэкъутырым къыхож, и кӀыхьагъыр км. 35 хуэдиз мэхъур.
Къруукъуэ
Къруукъуэ (Тырныауз, Тырныаўуз) — Къэбэрдей-Балъкъэрым хэт къалэщ (1955 гъэм щыщӀэдзэуэ къалу щытщ).
Жылу дэсыр — мин 20 057 (2010 гъэмкӀэ).
Анри Джохадзе
Анри Джохадзе (1980 гъ — ) — Курджым джэгуакӀуэ.
Пщыщ (псы)
Пщыщ (Пшыш) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхэж Пщыщышхуэрэ Пщыщжьыйрэ я зэхэлъэдапӀэм къыщӀедзэщ, и кӀыхьагъыр км. 258 хуэдиз мэхъур.
Азэрбиджан
Азэрбиджан Республикэ (Azərbaycan Respublikası) — Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бэкуу.
Хэкумэтхыр
Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ — Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ — Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Къэралым и инагъыр — 86 600 км².
Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° — +4° С, бадзэуэгъуэм 5° — +27° С.
Тхыдэр
I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт.
Рашукъуауэ
Рашукъуауэ (Рожкао) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэшхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Азэрбиджан
Тхыдэр
VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр.
XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ.
XV—XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта.
Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918—1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ.
1920—1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта.
Жылэр
Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху.
ДинкӀэ нэхъыбэр мыслимэнхэщ (>90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ.
Экономикэр
ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $88.676 млрд.
ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ ($9,809 хуэдиз), къэралым 72-нэ пӀэр иӀыгъ дунем.
Дзэр
Дзэр цӀе — Лъэпкъ Дзэр Азэрбиджаным (Azərbaycan Milli Ordusu).
И бжыгъэр зэрыхъур мин 128,6 хуэдиз.
АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр
Азэрбиджан — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 66 еугуэш (rayonlar).
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Азэрбиджан
Гъуэпс
Гъуэпс (Губс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуэдзэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 49 хуэдиз мэхъур.
Бэдыкъуэпс
Бэдыкъуэпс (Бадук) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тебэрдым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Бэтэдж
Бэтэдж (Ботег) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ, Инжыджышхуэм хэлъадэу Фроловскэ къутырым идеж, къыщӀож Бэтэдж Ӏуащхьэм, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Венесуелэ
Венесуелэ (República Bolivariana de Venezuela) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Каракас.
Категориэ:Венесуэлэ
Бзужэркусэ
Бзужэркусэ — бзужэр лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр гъуабжафэщ, кусэхэр тхыцӀэм ирикӀуэу, ныбэщӀагъыр тэхущ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзужэрхэр
ХьэпцӀий
ХьэпцӀи́й — хьэцэпэцэ къэкӀыгъэщ, ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къагъэкӀ.
ЗанщӀэу дэкӀей и пкъхэм м. 1,5-2 я кӀыхьагъщ. И бзийхэм см. 25-рэ я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Щхьэмыжхэр, хьэцыпэ кӀыхь зиӀэхэр мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэм къыдедз, шыщхьэӀум и пэхэм хагъуэ къыдедз. ХьэпцӀийр къыщагъэкӀ нэхъ щӀыпӀэ щӀыӀэтыӀэхэм.
ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ хьэпцӀийм и къэхъупӀэ-къежьапӀэхэм ящыщщ Ищхъэрэ Къаукъазри. ЦӀыхухэм хьэпцӀийр къагъэкӀыу щыкӀадзар илъэс мин 3-4-кӀэ узэӀэбэкӀыжмэ.
ХьэпцӀийр къытрагъэхъукӀащ хьэм, гуэдзым щыгъуу, зэран хъууэ, езыр-езыру къэкӀ хьэпцӀий лӀэужьыгъуэм.
Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къагъэкӀ. ХьэпцӀий хьэжыгъэр щӀакхъуэу ягъажьэ, нэгъуэщӀ шхыныгъуэхэри къыхащӀыкӀ
Тхыгъэхэр
Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Щхьэпытэ
Щхьэпытэ е Щхьэбыдэ (Скобидо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адыгейм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Бзужэр
Бзужэр — вэд лъэпкъым щыщ, бзужэр лъэпкъыгъуэщ.
Словениэ
Словениэ (Republika Slovenija) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Лубланэ.
Бзужэр
Теплъэр
Инкъым. И жьэгъур, хулъащхьэр — хужьщ, джабэхэр — гъуэ-гъуэбжафэщ.
Словениэ
Хэкумэтх
Словениэр Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Аустриэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Урымым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Венгрэм, ипшъэмкӀэ — Хоруатиэм.
Бзужэр
Здэпсэухэр
Къауъказым, Еуропэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми щопсэу. Лъэтэн фӀыуэ илъагъукъым, удз, чыцэ щӀагъым дзыгъуэм хуэду щӀож. Емышыж уэрэджыӀэщ. Уэрэдбзухэм хуэдэу пщыхьэщхьэм щӀынф щыхуэхъум идеж еублэри жэщыр зэхуэдитӀым блэкӀыху зэпагъэукъым. МащӀэу зэгъэпсэхури нэху щын щӀимыдзэ щӀыкӀэ яублэж, дыгъэр къыкъуэкӀыхукӀэ уэрэд жаӀэ. Нэхъ щыплъагъунур псыӀэ-мэкъупӀэхэм, удз Ӏув лъагэ, чыцэ гуэрэнхэр зэрытырщ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ, щыкуэдщ, мэлъэтэж.
Словениэ
Тхыдэр
I лъэхъэнэм иджырей Словениэм и щӀыпӀэр Урым империэм хэхьа. VI лъэхъэнэм Слоуэнэм слоуан лъэпкъхэр ихьахэ. Урым империэр зэхэкӀа яуж Словениэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ.
Гъурмей
Гъурмей (Гурман) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуэдзэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 18 хуэдиз мэхъур.
Словениэ
Тхыдэр
XIV лъэхъэнэм Словениэр Габсбургхэм я империэм хохьэ, зэхэмыкӀыхукӀэрэ 1918 гъэм нэгъунэ хэту. 1918 гъэм Словенэр сербхэм, хоруатхэм, словенхэм я Пэштыхьейм хэт, 1929 гъэм Йугослау хъур.
1991 гъэм, илъэсипшъ зауэм яуж къэрал хуит мэхъур. НАТО-мрэ Еуропэ зэгуэтымрэ 2004 гъэм щыкӀэдзауэ хэт.
Джылэр
Джылу дэсым и бжыгъэр - 2 053 355 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). ЛъэпкъкӀэ зэхуэлъытэгъу зэрзэхэкӀхэр - словенхэр (83,1 %), сербхэр (2,0 %), хорватхэр (1,8 %), нэмыщӀхэр.
АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр
Словениэм — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 210 хэку зэхокӀыр (Občina), 12 статистик куейу.
Экономикэр
ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $59,413 млрд. Къэралым и ахъчэр Еуро - конвертациэм хэхьэф.
Дзэр
И бжыгъэр зэрыхъур мин 9,5. 2010 гъэм зауэ буджэтыр Слоуэнэм 1,3% къэралым и ВКӀуП-м хъуа.
Согъум къедзыгъуэ
Согъум къедзыгъуэ (Аҟәа араион, Сухумский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Согъум.
Зэнтхъ
Зэнтхъ — хьэцэпэцэхэм ящыщ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ.
И пкъыхэр занщӀэу см. 100-120-м нэскӀэ докӀейри, мэкъуауэгъуэм и кӀэм бадзэуэгъуэм ирихьэлӀэу, гъашэ къыдедз. И пкъым, бзийхэм цы ятеткъым. Жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу. Зэнтхъыр цӀынэ щӀыкӀэ, гъашэ къыдэдзыгъуэм пыбупщӀмэ, Ӏэшым фӀыуэ яшх, мэкъуфӀ мэхъу.
Жылэхэм шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэ бэуэ къыхах, шы Ӏус хьэлэмэт мэхъу.
ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, зэнтхъыр цӀыхухэм къагъэкӀыу щӀадзащ гъуаплъэ лӀэщыгъуэкӀэ зэджэ лъэхъэнэм.
А зэманым, ди эрэм и пэкӀэ лӀэщӀыгъуаплӀкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ, псэуащ алыдж ӀэзакӀуэ Диехис. Абы и тхыгъэхэращ нэхъапэ дыдэу зэнтхъым тепсэлъыхьыу тхыдэм щыдгъуэтыр. А къэкӀыгъэр жыхуаӀэрщ. Зи гугъ тхыгъэм екӀуэкӀ лӀэужьыгъуэр нэхъ кӀасэу цӀыхухэм къагъэкӀын щрагъэжьар.
Тхыгъэхэр
Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Джэдэщ (псы)
Джэдэщ (Гедсиж) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тебэрдым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Джэдэщ Ӏуащхьэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Кхъуейудз
Кхъуейудз (лат-бз.: Malva, ур-бз.: Мальва) — къэкӀыгъэ кхъуэйудз-лъэпкъым ящыщу.
КъыздэкӀхэр
30 лӀэужьыгъуэ хуэдиз лъэпкъым щыщу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм къыщокӀхэ, къызэрхагъэкӀхэр я гъагъэпкъыр тхьампищу зэрзэгуэтыр, езы гъагъэхэр тхьампэ тхурытху щытхэ, гъэч зыфӀэтхэм тхьампэ куэд ятету. КъыздэкӀыр мэзхэм, гъогугъунэхэм, губгъуэхэм, хадэхэм, бжьыхькӀагъхэм; ежьужь.
Ӏарысу ягъэкӀыр куэду игъагъэхэм шъхьакӀэ.
ЗэрзэфӀэтыр
Кхъуейудзыр - зыгъэпсоу, макӀыу илъэситӀ иэ гъэбжыгъэпсоу удз-къэкӀыгъэ, жэпкъ зыубгъу, зэфӀэт иэ занду щыт иӀу, илъэгагъыр см. 30 - 120 хъууэ. Итхьампэхэм кӀы иӀу, хъурейху, гъунэ 5 -7 зэхэкӀыу, пхъашу щыту.
Гъагъэхэр 1 - 5 тхьампэ кӀыхэм къыдедз; лӀэужьыгъуэ куэдым гъачу пытхэ, гъагъэ-тхьампэхэр я кӀапэмкӀэ тӀууэ зэгуокӀхэр, мы памцӀу хъуреуэ щытху, я фэр плъыжьыху. Щыгъагъэр мэкъуауэгъуэм щыкӀэдзауэ шыщхьэӀум нэгъунэ.
Лъабжъэхэр кӀыхь, бгъуэуэ зэкӀокӀхэр.
Камбоджэ
Камбоджэ (Пэштыхьей Камбоджэ, кхмер. Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Пномпен.
ШӀукъо (псы)
ШӀукъо е ФӀыкъуэ (Сукко) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Хъырцей
Хъырцей (საქართველო) — Ипшъэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Тбилиси.
Хэкумэтхыр
Хъырцейр Къаукъаз КӀыбэгъум хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысейм, Апхъазым, Ипшъэ Осетиэм (яужырей къэралитӀыр Хъырцейм езым и хэкухэу къелъытэ, Урысейм окупациэ ишъауэ), къуэкӀыпӀэмкӀэ — Азэрбиджаным, ипшъэмкӀэ — Ермэлеймрэ Тыркуеймрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏохьэ. КъызэриӀохумкӀэ, къэралым и инагъыр — 69 700 км², Ӏохур зэртетымкӀэ, и ӀэнатӀэм кӀэтыр — 57 200 км². Хъырцейм и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Къаукъазышхуэтхыр ирокӀуэ, ипшъэмкӀэ КъаукъазцӀыкӀуэтхыр. А тхитӀым я зэхуакум Колхи губгъуэр дэлъ. Къэралым къышъхьэпэгъуэ шӀыкӀэлъ бжыгъэхэр иӀэ, абым пэмыкӀыу бэгъуауэ хуабэ псынэхэр, яшъхьэщыту курортхэр. Хъырцейм и хьэйуар зэхэкӀыу щыт, субтропикхэм щыкӀедзэри курытыгъуэм носыр.
Тхыдэр
Япэрей къэралу Хъырцейм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэтар Чолхидэ пэштыхьей, VI ди лъэхъэнэм и пэм зэфӀэувар. IV ди лъэхъэнэм и пэм Хъырцейм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Картли пэштыхьей къыхокӀ.
IV лъэхъэнэм и кухэм Картлим и къэралыгъуэ дину хъур заухэ чыристэныгъэ.
VII лъэхъэнэм Хъырцейр Хьэрып Халифэтым еубыд, Къаукъаз кӀыбагъум мыслимэн диныр хэхьэн кӀедзэ.
Зэманыгъэ нэхъ лъэшу къэлъытэгъуэ зыратыр XI—XII лъэхъэнэхэра — Даут IV-мрэ Тамарэ гуащэмрэ я ӀэнатӀэгъуэм къэралыр щыкӀэтам. Абым щыгъуэ Хъырцейр Къаукъаз кӀыбагъум и къэрал нэхъ лъэш мэхъур, хабзэмрэ экономикэмрэкӀэ зыкъиӀэтауэ.
XIII—XIV лъэхъэнэхэм Хъырцейм Монголыдзэр тоуэр, яужым Темырлэн и зекӀуэ зытӀущым, и къэрур къэралым кӀуэдын кӀедзэ, хэку бжыгъу хэхохур.
XVII—XVIII лъэхъэнэхэм Хъырцейр Уэсмэнеймрэ Къажэрымрэ я зэпэубыдыгъуэ мэхъур. 1783 Урысеймрэ Хъырцеймрэ Джэрджэ тхылъ кӀатхэ, абы щыкӀэдзауэ Картли Кахетиэр Урысейм и протекторатым кӀэт.
1801 гъэм Картли Кахетиэр Урысей империэм хохьэ. XIX лъэхъэнэм Курджейм и хэку хъуари Урысейм зыхеубыдэ, абыхэм щымыхъукӀэ Къаукъаз кӀыбагъум хэт къэралу хъуари.
1922 щыкӀэдзауэ 1936 гъэм нэс Хъырцейр Республикэ Къаукъаз-КӀыбагъу СФС-м хэт, 1936 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэс Хъырцейр РССЗ-м хэт.
1991 гъэм Хъырцейр къэрал хуит мэхъур. 1991—1993 гъэхэм Хъырцейм и ӀэнатӀашъхьэм Апхъазымрэ Ипшъэ Осетиэмрэ кӀокӀхэр, де-факту къэрал хуит хъуху, ауэ дунем къамлъытаху.
2008 гъэм, ШышъхьэӀу зауэм яуж, Урысеймрэ, яужкӀэ пэмыкӀ къэралхэми Апхъазымрэ Ипшъэ Осетиэмрэ я хуитыныгъэр къалъыта.
Джылэр
Хъырцейм и джылэр 2002 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 4 369 579 цӀыху. Лъэпкъ дэсхэр: хъырцэхэр (83,7 %), азэрбиджанхэр (6,5 %), ермэлы (5,7 %), урысхэр (1,5 %), осетинхэр (0,9 %), пэмыкӀхэр (1,7 %).
АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр
Хъырцей — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 10, автоном республикэ 2 — Апхъазрэ Аджариэмрэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хъырцей
Адыгэбзэ
Адыгэбзэ (Circassian language, Адыгский; адыгейский; кабардино-черкесский) — адыгэхэм я бзэ, абазэ-адыгэбзэхэм я унагъуэм хэхьэ. Къаукъазым бзэр здызэрахьэр: Урысейм (Адыгеим, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Ишъхъэрэ Осетиэм, Краснодар крайм, Ставропол крайм), Тыркум, Шамым, пэмыкӀэ къэралхэм.
Бзэм зезыхьэхэм я бжыгъэм хэшъыкӀыгъуэ тэрэзу езыт къуэдейр къэралитӀ — Урысей (788,300 ); Исраэл (5,000 ).
Адыгэбзэр шъэныгъэмкӀэ тӀууэ захэгъэкӀауэ щыт:
Дифтонгхэр
Мы гуыщыӀэлъитӀуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыӀэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитӀуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкӀэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшӀ ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкӀэ зыми гурышхъуэ ышӀырэп. Ау кӀахэ тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ Ӏэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкӀыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиӀуэрэ тхылъми мы мэкъитӀуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтӀани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкӀыбзэм къызыхафэкӀэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкӀыщтыри гурыӀуэгъуаепщтын.
Адыгэ яшапхъэхэр (орфографие)
Адыгабзэм гъогушхо къыкӀугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чӀышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкӀэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лӀэшӀэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыӀабэ, гущыӀэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чӀыпӀабзэхэр, зылъэныкъо горэкӀэ адыгэ лъэпкъыбзэм текӀэу, яӀэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикӀым нахь къыхэщхэу тиӀэр чӀыпӀэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кӀэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лӀэшӀэгъу пчъагъэкӀэ узэкӀэӀэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкӀэ зигугъу къэтшӀыгъэ адыгэ чӀыпӀабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашӀэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылӀэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Ӏофхэр зэшӀохыгъэным пае зэкӀэ адыгэхэм ялӀыкӀохэр хэгъэгу хасэм щызэӀукӀэхэу, Ӏофэу згъэгумэкӀхэрэм тегущыӀэхэу. А хасэхэм лӀыкӀоу агъакӀощтгъэхэр акъыл зэбгъотылӀэнэу, жэбзэ къабзэ зыӀулъэу, цӀыфхэр згъэдэӀон зылъэкӀыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкӀэу, ащ фэдэ лӀыкӀор ӀэнатӀэу иӀэм елъытыгъэу е ӀэнэтӀэ лъыхъоу, е зэрэкӀуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛӀыкӀор цӀыфхэм зэлъашӀэу, шъхьакӀафэ фашӀэу, акъылыгъи, цӀыфыгъи, адыгагъи, лӀыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чӀыпӀэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакӀощтгъэ. Ащ фэдэ лӀыкӀоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекӀолӀагъэхэр зэкӀэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкӀэ нахьыбэмкӀэ гущыӀэщтгъэх. Ащ фэдэ лӀыкӀоу, губзыгъэу къэгущыӀэрэм игугъу хэкум дахэкӀэ щыӀущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкӀэ мэгущыӀэ, жэбзэ къабзэ Ӏулъ аӀощтгъэ. Мы зигугъу къэтшӀырэм къикӀырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапӀэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылӀэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яӀагъэхэп. ЗэкӀэ адыгэу адыгабзэм рыгущыӀэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкӀэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылӀагъэу щыӀагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиӀэнхэу хъурэр тхэн амал зиӀэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиӀэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныӀэп адыгабзэкӀэ тхылъхэр къыдэкӀхэ зыхъугъэхэр. ЦӀыкӀу-цӀыкӀ Ӏзэ адыгэ тхылъыбзэ тиӀэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекӀэу тхэкӀэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иӀэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Ӏэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкӀых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Ӏэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етӀанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятӀонэрэу къыщыдэкӀыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокӀэ зэраштагъэм къикӀырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылӀагъэу къыдагъэкӀыгъэхэр зэкӀэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкӀэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызӀэкӀэзгъахьэщтгъэмкӀэ а апэрэ тхэкӀэ амалэу, шапхъэу Ӏэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшӀогъэшхо къакӀощтгъэ, ар иӀэпэӀэгъоу шӀэныгъэм ипчъэхэр къызэӀуихыщтгъэ, егъашӀэм зыкӀэхъопсыщтгъэ шӀэныгъэ нэфыр къызӀэкӀигъахьэщтгъэ.
Орфографием ишапхъэхэм гущыӀэр зэрэптхыщтыр, а гущыӀэм иӀахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыӀэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цӀыкӀоу къебгъэжьэщтмэ, гущыӀэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкӀэ амалэу бзэм иӀэхэм къатекӀызэ, орфографием зэкӀэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкӀэн фэе тхэкӀэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкӀэу къэпӀон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иӀэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкӀэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкӀи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышӀэу, икъоу шӀэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакӀоу, цӀыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаӀэу иӀэр, а бзэр зыӀулъ цӀыфхэр зэдэгущыӀэнхэр, зэгурыӀонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкӀэ укъызекӀуалӀэкӀэ, цӀыфхэр тхыгъэкӀэ зэдэгущыӀэнхэ алъэкӀын амал къеты. ЖабзэкӀэ узэдэгущыӀэным фэдэп тхыгъэкӀэ узэдэгущыӀэныр: жабзэм чӀыпӀабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъӀ, къыбгурымыӀоу укӀэупчӀэжьмэ, уздэгущыӀэрэм къыбгуригъэӀожьыщт, ау тхылъкӀэ узэдэгущыӀэмэ зэкӀэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыӀорэ къэӀокӀэ-тхакӀэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цӀыфхэм узыфаер агуӀымыӀонкӀэ щынагъо.
Ӏэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкӀэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкӀаехэр ышӀыгъэх. А тхэкӀэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шӀагъо яӀэ хъугъэ, научнэ ӀофшӀагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыӀэх, ублэпӀэ, гурыт, апшъэрэ еджапӀэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкӀэ а тхэкӀэ унашъоу аштэгъагъэм ииӀуогъэшхо къызэрэкӀуагъэр ары. Ау обществэм ищыӀэныгъэ лъыкӀуатэ къэс бзэми зэхъокӀыныгъэхэр иӀэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкӀэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокӀныгъэхэр фанӀынэу тинаучнэ ӀофышӀэхэр зыкӀыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкӀэ, ар щыӀэныгъэм къыгъэуцугъэ Ӏофышхоу щыт. Ащ изэшӀохын пылъ ӀофышӀэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыӀэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашӀэрэм пэшӀуемыкӀохэу, хахъо фашӀын фае. Мы Ӏофыр зэшӀозыхрэ ӀофышӀэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкӀэ къекӀуалӀэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чӀыпӀабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкӀу, адыгэ лъэпкъымкӀэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкӀэм адыгэ цӀыф лъэпкъхэр зэриутэкӀынхэ ылъэкӀыщт, шэпхъэ уцугъахэм шӀэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшӀэныгъэ ашӀузэщикъощт, еджапӀэхэм аӀут кӀэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Ӏоф хидзэщтых. ТикӀэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышӀэми. Адыгэ тхэкӀэ шапхъэм егъэгумэкӀых тиусакӀохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ ӀофышӀэхэри, тимэкъу-мэщышӀэ ӀофышӀэхэри - зэкӀэ адыгэ тхылъыбзэр шӀу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкӀэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылӀагъэхэу цӀыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тӀокӀым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тӀоп зэрэтегущыӀагъэхэр, мыхъун ашӀошӀэу къыхэфагъэхэри авторхэм араӀожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкӀыгъэхэми анаӀэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цӀыфхэр зэкӀэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкӀэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшӀэ Исхьакъ зэкӀэми, къариӀогъагъ: нэпэмыкӀэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкӀоцӀ зэхэзгъэуцон щыӀэмэ тежэнышъ, къырахьылӀэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыӀуи. Ари хъункӀэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкӀи илъэсым къыкӀоцӀи къыгъэхьазэрыгъагъэп.
Мы проектым нэӀуасэ зыфэзыиӀынхэу, тегущыӀэщтхэмкӀэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекӀогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаӀигъэутынэӀ редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылӀэгъэ тхэкӀэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкӀугъэп, тегущыӀагъэ щымыӀэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекӀогъум джыри «къыдэӀэпэӀагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараӀуагъ. Ау къэгущыӀагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекӀогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкӀи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шӀокӀэу, имыӀэу аӀуи зэбгырыкӀыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекӀогъум «къыдэӀэпэӀэхэрэм» ялӀыгъэ, язэшӀокӀ къагъэлъагъоу аӀуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкӀыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекӀогъум къытырэ проектыр тхэкӀэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кӀэлэегъаджэхэмкӀи кӀэлэеджакӀохэмкӀи гурыӀогъуаеу бзэ хьылъэкӀэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекӀогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплӀ хэт, тхэкӀэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшӀынэу атемыфэуи параграф зытӀущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыӀэ зэхъум хагъэкӀыжьхэмэ нахьышӀу зыфаӀуи хагъэкӀыжьыгъэхэу параграф зытӀущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чӀыпӀэбзэ къэӀуакӀэх аӀоу щыхагъэунэфыкӀыгъэхэр ЗекӀогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чӀыпӀэбзэ закӀэх. Ащ къикӀырэр, ежь ЗекӀогъум тхэкӀэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цӀыфхэм зэдаштагъэу, яшӀэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекӀырэ екӀолӀакӀэм тетэу е ежь зыщыщ чӀыпӀэмкӀэ ыукъудыи пӀоигьоу зэритхыгъэр ары.
Мы статьям проектитӀум язи, ящыкӀэгъэ-ямыщыкӀагъэхэм, сакъыщытегущыӀэрэп, сыда пӀомэ ахэр авторхэми мызэу-мытӀоу ясӀуагъэх, комиссиеми щытегущыӀэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысӀогъагъэх. КъэсӀуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкӀи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткӀэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цӀыфхэр хъунэу зытегущыӀэхэрэр унашъокӀэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.
СигущыӀэ икӀэухым, къыхаутыгъэ статья зытӀу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшӀоигъу. АпэрэмкӀэ, Хъут Казбек истатьяу «Ӏофгъошхомэ ащыщ» зыфиӀоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыӀэрэ «Ӏофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риӀуалӀэу къыхэкӀы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацӀэ зыщызэхагъэкӀокӀэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкӀыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкӀыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыӀэ мыщыухэр пӀонри птхынри къекӀурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкӀуакӀэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.
Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкӀуакӀэу еӀошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкӀокӀэгъэ Ӏоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыӀэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы:
1. Д-кӀэ къегъэжьэгъэ гущыӀэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкӀэ. Щысэхэр: къыд-дэкӀон, къыд-дэӀэпэӀэн, къыд-дихьан.
2. Буквэхэу дз, дж зыфиӀохэрэм апэкӀэ бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр щыт хъумэ. Щысэхэр: д-дзын, хэд-дзэн, д-джын /егъапш диал.: ты-дзын, хэты-дзэн, ты-джын/». ХэткӀи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшӀоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапӀэкӀэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкӀыщтых, Хъут Казбек зэрипӀырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нӀыкӀэри, къыгурыӀуакӀэри емыкӀу.
Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкӀыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.
Хъут Казбек джы ар щыкӀагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишӀошӀыкӀэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкӀагъэп. Ар къэӀуакӀэу иӀэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иӀоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пӀоми хъущт Ӏ-р гущыӀэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиӀохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачӀыпӀэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цӀыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкӀагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкӀыбзэми зэратхырэмрэ къэӀуакӀэу яӀэрэмкӀэ зэтекӀыхэу боу гущыӀэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Ӏофхэр зэшӀуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакӀорэп. Шъыпкъэ, щыӀэх бзэ зырызхэр, гущыӀэр къызэраӀорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыӀэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкӀубгъохэм научнэ Ӏофыгъохэр ащызэшӀопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыӀэмэ тшӀоигъор бэ.
ЯтӀонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшӀоигъор ХъокӀо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиӀоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шӀэныгъэхэмкӀэ кандидат нахь мышӀэми, дэхэкӀаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышӀу шӀыгъэным ыгукӀэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкӀи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокӀо Аслъан анахь згъэгумэкӀэу хигъэунэфыкӀырэр нэпэмыкӀыбзэмэ къахэкӀхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыӀэхэм ятхыкӀ. Ар Ӏофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышӀхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кӀэкӀыкӀэ уцугъэ. Ащ къыхэкӀэу интеӀнациональнэ гущыӀэхэри, урысыбзэ гущыӀэ зырызхэри, гущыӀэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цӀыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкӀодынкӀэ щынагъо щыӀэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакӀохэм къахэкӀыщтгъэх, гущыӀэ пстэури адыгабзэкӀэ къэӀогъэн фае зыӀощтгъэхэр, ау ар бзэми цӀыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкӀэ ешӀы нахь, зыгорэм ишӀоигъоныгъэкӀэ, искусственэ зыфаӀорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкӀыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыӀэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.
Хьарыф ЗэхъокӀыгъэхэ
КӀахыбзэмрэ Къэбэрдейбзэмрэ хьарыф зэхъокӀыгъэ куэд щыӀэщ:
= Щысэхэр =
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Адыгэбзэр
Кхъужьей
Кхъужь, Кхъужъ (лат-бз.: Pyrus communis, ур-бз.: Груша) — Кхъужьей, къуэкӀыпӀэ Еуропэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэ Азиэм нэс къыщокӀыр.
Кхъужейра къызхагъэкӀар Ӏарысэ-кхъужьхэм я нэхъыбэр Еуропэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Аустрилиэм къыщагъэкӀхэр.
Бжэнлъэгуажьэхэр
Бжэнлъэгуажьэхэр — лӀэужьыгъуэ бжыгъэ, 100-м фӀэкӀыу зэщӀыубыдэ лъэпкъщ, бжьэгъалӀэ унагъуэм хеубыдэ.
Теплъэр
Илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз е жыг лъахъшэ. Я нэхъыбэм лъабжьэ гъум, занщӀэу екӀых яӀэщ. Тхьэмпэхэр зэщхьэщокӀ хуэхъурей лэдэххэр яӀэу е бгъузэ-кӀыхьхэу. Пкъыр я нэхъыбэм къудамэншэу щытщ. Къудамэ щхьэкӀэ ящӀым щхьэ жьей якӀэщӀэсу гъагъэ цӀыкӀу бжьыгъэхэр къыпидзэу гъэмахуэм къыдадз.
КъыздэкӀыр
Еуропэ псом (Ипщэм щымыхъукӀэ), Урысеим (Сыбыр псор хиубыдэу), Ищхъэрэ Хъутей, Япон хытӀыгухэм уащырохьэлӀэщ.
ЛӀэужьыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщхэр:
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Хьэ (къэкӀыгъэ)
Хьэ — хьэ лӀэужьыгъуэ, мэкъумэш лэжьыгъэм и нэхъыбэм ягъэкӀыра.