cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баренц Хы
Баренц Хы (Barentshavet, Баренцево море, 1853 гъэ хухъу Мурманское море) — Урысеймрэ Норуегэмрэ я ишхъэрэ Ӏуфэм деж Ӏулъ, Арктикэ хышхуэм и кӀэух хы. Хыр Еуропэм и ишхъэрэ Ӏуфэмрэ Шпицберген, Франц-Иосиф и щӀы, ЩӀыщӀэ архипелагхэмрэ я зэхуакум дэлъщ. И инагъыр 1 424 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ инхэр 600 метрэм нос. Хым и ипшэ-къухьэпӀэ Ӏыхьэр щӀымахуэм щтыкъым, Ишхъэрэ-Атлантикэ уэрым и фӀыгъэкӀэ. И ипшэ-къуэкӀыпӀэ Ӏыхьэр Хы Печорэ и цӀэу къыхагъэщхьэхукӀащ. Баренц хым мыхьэнэшхуэ иӀэщ кхъухь транспорт зекӀуэхэмкӀэрэ бдзэжеящэмкӀэрэ.
НатӀэплъджэд
Теплъэр
Псыджэдым и гъунэгъу дыдэщ, ауэ хьэпщӀыкӀыу нэхъ пӀащэ лӀэужьыгъуэщ. КъэщӀэгъуафӀэ дыдэщ: лъакъуэ лъагэ лъэщщ, лъэпхъуамбэ кӀыхьщ; пэ кӀэщӀ Ӏувыр, натӀэ цыншэр, лъакъуэхэр — плъыжьщ; адрей теплъэр — щхъуэ-удзыфэ лыдщ, кӀэ щӀагъым тэхуфэ къыщӀэуэу.
Баренц Хы
Къызэраплъыхьам и тхыдэ
Баренц хым и Ӏуфэм деж ижь лъандэрэ саамэ лъэпкъыр Ӏусщ. Мыдрей лъэпкъхэр (нэхъыщхьэу викингхэмрэ, урысхэмрэ) Ӏуфэм деж, зэрабжымкӀэ къэтӀысын щыщӀадзар XI лъэхъэнэм щыщӀэдзауэщ. Япэм щыгъуэ урыс документхэм хыр цӀэ Ӏэджэуи иратхэт. 1853 гъэ хухъу хым нэхъыщхьэу зэрыреджэтэр Мурманск хыкӀэт.
НатӀэплъджэд
Здэпсэухэр
Щопсэу къамыл, чыцэ Ӏув лъагэ къыздэкӀ щӀыпӀэхэм — Хы Каспий и гъунэхэу Тэрч, Сулак, Артек я хэлъэдапӀэхэм. Апхуэдэуи — Еуропэ Ипщэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ хэгъуэгухэми. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-7-щ. Къуртыжыр нэхъыщхьэу анэращ, ауэ къишынымкӀэ адакъэри дэӀэпыкъуэгъу мэхъу. Адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ зы щӀыпӀэм къыщизыш натӀэплъжэдхэр икъукӀэ зэрыӀыгъхэщ, бын пӀынкӀэ зэдоӀэпыкъу.
Баренц Хы
Къызэраплъыхьам и тхыдэ
1853 гъэм голлэнд хыерс Уиллем Баренц пщӀэ хуащӀыу, хым фӀащащ Баренц хы.
Хыр ухуауэ къаплъыхьын щыщӀадзар XIX лъэхъэнэм икухэращ. XX лъэхъэнэм и щӀэдзапӀэм хым теухуауэ япэ тхылъхэр къыдагъэкӀын щӀадзащ.
НатӀэплъджэд
Ӏусыр
Ӏусыр къэкӀыгъэщ.
Баренц Хы
Хэкумэтх
Баренц хыр — Атлантикэм и гъунэм деж Ӏулъ, Арктикэ хышхуэм и къуэкӀыпӀэ псылъэщ.
КъухьэпӀэмкӀэ и гъунэгъущ — Норуегэ хыр, ипшэкӀэ — Хы хужьыр, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Хы Карскыр, ишхъэрэкӀэ — Арктикэ хышхуэр. Хым и ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ гъэза Ӏыхьэм Хы ПечорэкӀэ ироджэ.
Шыбэрыт
Шыбэрыт (Синюха) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуарзэпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 120 хуэдиз мэхъур.
Баренц Хы
Хэкумэтх
Хым и ипшэ-къухьэпӀэ Ӏыхьэр нэхъыбэу фиорд джабэ Ӏуфэу щытщ. И ипшэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэхэр нэхъ захуэу щытхэщ.
Баренц хым тӀыгу мащӀэщ иӀэр. ТӀыгухэм нэхъ ин дыдэр — Колгуев тӀыгуращ. Ауэ хым тӀыгу мащӀэ хэтми, ар архипелаг инхэм къаухъуреихь.
Гидрологиэ
Хым хэлъадэ псыхэм ящыщу нэхъ инхэхэщ — Печорэрэ Индигэрэ.
Хым и псыщхьэ уэрхэр сыхьэт чым пэгъэзауэ мэкӀырахъуэ. Абы и гидросистемэм зэрыщыту епхащ Атлантикэм къикӀ уэр хуабэ Нордкапым.
Хыр адрей псылъэхэм ину епхащ, абы илъэсым псы хэщӀым хуэдиз дыдэ къыхохъуэж. Псом нэхърэ нэхъыбэ псы хым къехь хуабэ Нордкап уэрым.
Псыщхьэм и шууагъыр, щӀыпӀэ щӀыпӀэкӀэ зэхедз, псалъэм папщӀэ ипшэ-къухьэпӀЭ лъэныкъуэмкӀэ хым и шууагъыр 34,7—35,0‰ мэхъу, ишхъэрэкӀэ ар 32,0—33,0 ‰ нэсщ здынэсыр.
Флорэмрэ фаунэмрэ
Баренц хыр икъукӀэ къулейщ бдзэжей зэмылӀэужыгъуэхэмкӀэ, къэкӀыгъэ псэущхтэ планктонхэмрэкӀэ бентосорымкӀэ. Туленхэм хым щыкӀэлъплъ. Ӏуфэхэм деж Ӏузу бзу бэзэрхэр Ӏутхэщ. Хы щӀагъым дэнкӀи щылъхэщ зэмылӀэужыгъэ мастафэ псэущхьэхэр, абыхэм ящыщу нэхъыбэхэщ хы цыжьбанэхэмрэ хы вагъуэхэмрэ.
ЦӀыхум къэзэригъэсэбэп
Баренц хым мыхьэнэшхуэ иӀэщ Урысеймрэ Норуегэмрэ ямызакъуэу иджыри къэрал къомым. Псом нэхъ нэхъапэу хым нэхъ пщӀэшхуэ иӀэщ бдзэжеящэ Ӏуэхугъэмрэ минерал къыщӀах мывэхэмрэ. Аы нэмыщӀ хым кӀуэцӀырокӀ ишхъэрэ къэралхэм я дежкӀэ мыхьэнэшхуэ зиӀэ хы гъуэгу Урысейм и ишхъэрэ портхэмрэ еуропэ къэралхэм я портхэмрэ зэпащӀэу.
Абыхэм нэмыщӀ Баренц хым Урысеймрэ Норуегэмрэ я хыдзэхэмрэ псыщӀагъ кхъухьхэмрэ хыр къаухъуреихьахэу къаплъыхьхэу щытщ.
Нэхъыщхьэ портхэр
Баренц хы Ӏуфэм мыхьэнэшхуэ зиӀэ къалэ порт куэд Ӏутщ, абыхэм нэхъ нэхъыщхьэхэу къыхабгъэщ хъунущ мыхэр:
Урысейм
Норуегэм
Литературэ
Категориэ:Арктикэ Хышхуэм и хыхэр Категориэ:ЦӀыхухэм я цӀэ зезыхьэ хыхэр Категориэ:Урысейм и хыхэр
Нуну
Нуну — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Щхьэм, дамэхэм ӀэпапӀэ хужь хъурейхэр хэсщ, кӀэ къабзийхэмрэ къабзий пхъашэхэмрэ кусэ хужьхэр тӀурытӀурэкъарох. Ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ. Лъакъуэхэм цы ятетщ лъэбжьанэм нэсу.
Здэпсэухэр
Урысейм, Къаукъазымрэ абы и щӀыбымрэ къанэмыщӀауэ, хамэ къэрал куэдым я бгылъэ, кхъуакӀэ мэзхэм щопсэу. Абгъуэр — жыг гъуанэхэм. ДэнэкӀи щыӀэхэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэ.
Ӏусыр
Ӏусыр адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм яйм ещхьщ.
Тхылъхэр
Категориэ:КӀукӀумяухэр
Абдзахэбзэ
Абдзахэбзэ (:Abzakh language — адыгэхэм и зы бзэ. Абдзахэбзэр Адыгэбзэ КӀахыбзэмэ ящыщ. Хьэкурынэхьаблым Абдзахэ бэ дэс. Тыркуым 500,000 Абдзахэ ис. Адрэ Абдзахэхэр исых Йорданым, Сурям, Исраэлым и Рихьаные.
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Хьэрыф 'кӀ' ыкӀи 'чӀ'  КӀахыбзэхэмкӀэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӀи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх АбдзахэбзэмкӀэ 'Ӏь'  (Ӏ + й зэхэтэу) я 'щӀ'.
Категориэ:Адыгэбзэр
Бэтэгъей
Бэтэгъей (Два Брата) — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Марэпс и псыхъуащхьэм хэтщ.
Тохътэмыщыпс
Тохътэмыщыпс (Абазинка) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 35 хуэдиз мэхъур.
Алэрикъуэдэх
Алэрикъуэдэх (Теснина) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Джэджэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Азэрбиджаным и хэкумэтх
Азэрбиджаным и хэкумэтх — Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ — Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ — Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Къэралым и инагъыр — 86 600 км².
Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° — +4° С, бадзэуэгъуэм 5° — +27° С.
Категориэ:Азэрбиджан
Шотлэнд
Шотлэнд е Искочие (Инджылыбзэ: Scotland; Шотлэнд Гаэлыбзэ: Alba) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Эдинбург.
Ныбгъуэхэр
Ныбгъуэхэр — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Къуалэбзу жьгъейщ, кӀагуэхэщ.
Нэхущ Чэрим
Нэхущ Чэрим, Хьэчим и къуэ - адыгэ уэрэджыӀакӀуэ.
Биографиэ
Нэхущ Чэрим 1970 гъэм Зэикъуэ къуажэ къыщалъхуащ.
Уэрэдхэр
Алий и гъыбзэ Нэхущ Чэрим Хьэтхым и къуэк1э ди Мыхьэмэт Нэхущ Чэрим
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ уэрэджыӀакӀуэхэр Категориэ:УэрэджыӀакӀуэхэр
Дыхьэрэн
Дыхьэрэн — Къажэрейм и къэлащхьэщ, къэралым и къалэ нэхъ инщ.
Категориэ:Къажэреим и къалэхэр Категориэ:Дыхьэрэн
Арусыр
Арусыр — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И лъэгъагъыр см 30-50-м нос, къудамэ мыин зы бжанэ ещӀ. И тхьэмпэхэм кӀы яӀэкъым, бгъузэ-кӀыхьщ. Къудамэ щхьэкӀэхэм гъэмахуэм гъэгъа хужь е пшэплъыфэ цӀыкӀухэр къыпедзэ.
КъыздэкӀыр
КъухьэпӀэмкӀэ Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжэм нэс макӀуэщ удзым и щӀыпӀэр, Скандинавым ищхъэрэм къыщыщӀедзэри ипщэм Филипинхэмрэ Индонезиэмрэ нэс хеубыдэщ.
Арусырыр нэхъыбэу къыщокӀ щӀыпӀэ псыӀэхэм, псыхъуэхэм.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъэм и тхьэмпэхэр сырщ. Медицинэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ. Адыгэхэм я Ӏэзэгъуэ удзщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Категориэ:Тхъуийхэр
Патагониэ
Патаго́ниэ — Ипшэ Америкмэ и Ӏыхьэ, зэралъытэмкӀэ Риуэ-Колорадэ (Архентинэм), Биуэ-Биуэ (Чилим) псыхэм я ипшэ щылъ щӀыхэр абы хохьэ, ауэ Патагониэм хиубыдэ дыдэ щӀыхэр иджыри къыхагъашыпакъым. Иныкъуэм деж Патагониям абы ипшэ щылъ хы тӀыгу ЩӀы мафӀэр храгъэубыдэр.
Патагониэр хохьэр къэралитӀым — Архентинэрэ Чилирэ. «Патагониэ» цӀэр къызыхэкӀр patagón псалъэращ. А псалъэмкӀэ Магеллан Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ щӀыпӀэхэм щыпсо цӀыхухэм иреджэт, ахэр нэхъ цӀыху ину зэрыщытхэтэм щхьа.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Ипшъэ Америкэ Категориэ:Архентинэ Категориэ:Чили
Ныбгъуэбзагуэ
Ныбгъуэбзагуэ — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
ЩыӀэкӀэ-псэукӀэр ныбгъуэм хуэдэ дыдэщ, ауэ теплъэкӀэ зэщхьхэкъым. Щопсэу Хъутейм и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм, Корейм, Японым.
Тхылъхэр
Категориэ:Ныбгъуэхэр
Ныбэхубзу
Ныбэхубзу — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-щхъуафэщ; жьэгъур, пщэр ирекӀуэкӀыу, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ, Ӏэлъыным ещхьу пщэм кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэкӀ; нэщӀащхьэр хъурейуэ гъуэжьщ, и пэр фӀыцӀэщ, натӀэ щӀагъыр хужьщ. Мы бзухэр псыӀуфэ мывэкъуршым къыхэлъагъукӀыгъуейщ, апхуэдизкӀэ хогъуащэри.
Здэпсэухэр
Урысейм къинэмыщӀауэ, къэрал куэдми уащыпэщӀэхуэнущ. Ныбэхубзухэм гъащӀэр здагъакӀуэр псы, хыкъум Ӏуфэ пшэхъуалъэ, мыфэкӀэщхъ здэкуэдыращ. Абгъуэ щащӀ жыгым и гъунэгъуу ятӀагъуэ, пшахъуэ, мывэкӀэщхъ къихыпӀэ мащэхэм. Къаукъазым и псыхъуэхэм ныбэхубзур щыкуэдщ, къыщылъатэр мэлыжьыхьым икӀэхэращ; бжьыхьэкӀэхэм, япэрей уэсым иужькӀи псынэ Ӏуфэхэм щалъагъу.
Ныбэхубзухэр
Ныбэхубзухэр — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Дуней псом и щӀыпӀу хъуам уапэщӀэхуэнущ (Антарктидэм къанэмыщӀа). Я Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщ, гъудэбадзэ е хьэмблущ.
Ашэмыхъэ
Ашэмыхъэ — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удзщ.
Теплъэр
См 20-40-кӀэ дэкӀей ипкъ псыгъуэм и щхьэкӀэм гъэгъа хужь-фагъуэ цӀыкӀухэр гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ зэпытщ. И лъабжьэмкӀэ къыщыдэж тхьэмпэхэм лэдэх яӀэщ, ищхьэмкӀэ тетхэм нэхърэ нэхъ инщ. Ашэмыхъэм лъабжьэ ин ищӀыркъым.
КъыздэкӀыр
Дунейм схуэдэ лъэныкъуэми ущрехьалӀэ, Арктикэмрэ Антарктикэмрэ къынэмыщӀауэ. Ар хадэхэм, губгъуэхэм, жыг щӀагъхэм куэду къыщокӀ.
Азэрбиджаным и джылэр
Азэрбиджаным и джылэр
Ашэмыхъэ
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Джэдкъазым, Ӏэщым яшх. Удзым и къэгъэгъэгъуэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ.
Азэрбиджаным и джылэр
Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху.
Ашэмыхъэ
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Азэрбиджаным и джылэр
Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри.
ДинкӀэ нэхъыбэр мыслимэнхэщ (>90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ.
Категориэ:Азэрбиджан
КъардэнгъущӀ Зырамыку
Биографиэ
КъардэнгъущӀ Зырамыку 1910 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ, ауэ илъэс ныкъуэ мыхъуа щӀыкӀэ и адэр, илъэс 11 иримыкъуа щӀыкӀэ и анэр фӀэкӀуэдащ. Адэ-анэншэу къэна щхьэкӀэ зеиншэ хъуакъым – и къуэш нэхъыжь Мурид зришалӀэри ипӀыжащ, гъуэгу захуэми тригъэуващ.
Псыгуэнсу къуажэ еджапӀэм классибл къиуханэужь Мэзкуу Лунэчарскэм и цӀэр зезыхьэ ГИТИС-м щӀэтӀысхьащ, Сталиным и стипендие къырату еджащ.
1940 гъэм Зырамыку актеру мазитху фӀэкӀа мылажьэу Дзэ плъыжьым къулыкъу щищӀэну яшэ. Десант бригадэм хэту Борисполь къалэм къулыкъур щрихьэкӀыу 1941 гъэм Хэку зауэшхуэм щӀедзэ. А гъэ дыдэм КъардэнгъущӀыр зыхэт дзэр фашистхэм къаухъуреихь, Зырамыку уӀэгъэ хьэлъэ мэхъури гъэрыпӀэм йохуэ. 1944 гъэм Зырамыку дзэм хохьэж, Хэку зауэшхуэм и ордени къырат.
1949 гъэм Шортэн Асчэрбий ӀуэрыӀуатэ зэхуэхьэсыным хешэ, ди щӀэныгъэхутэ институтым я экспедицэхьэм хэтщ. 1941 гъэм иужькӀэ КъБНИИ-м адыгэбзэкӀэ къыдигъэкӀа ӀуэрыӀуатэ тхылъхэр Шортэнымрэ КъардэнгъущӀымрэ здащӀа лэжьыгъэщ.
1950 гъэм къыдэкӀа «Нартхэр» тхылъым и макетыр зэхалъхьэ КхъуэӀуфэ Хьэжбат, БищӀо Аслъэн, Албэч Ӏэуес, КъардэнгъущӀ Зырамыку сымэ.
2008 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 НалщӀэч дунейм щехыжащ.
Унагъуэ
И щхьэгъусэр Къуралей Зулихъан, къуэ къыхуилъхуащ.
Уэрэдхэр
Сэрмахуэ КъардэнгъущӀ Зырамыку (зыусар Абазэ Къамбот)
Андемыркъан и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ТхакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр
Азгъей
Тхыдэ
Къэрал джоуэ Азгъейм зэфӀэувэн щыкӀидзар VI илъэсишъэхэм, икъалэ Ӏаташъхьу Лыхныр. Къэру къыщиштар Леон I щытехьам., Азгъейр Визэнтиэм хэкӀыу хуит щыхъур VIII илъэсишъэхэм, Леон II щытехьам. Апщыгъуэм Азгъейм Курджым икъуэхьапӀэ лъэныкъуэри хиубыдэт. Къэралым лъэпӀкъ дэсхэтэр: азгъэхэр, курджы лъэпӀкъ: рачин, гурий, имерет, мегрел, сууан… Азгъейм къалэ, быдапӀэ, чылисэ бжыгъэ иӀат. Къалэ Ӏэташъхьар япӀэкӀэ Анакопиэм (Афон КӀэм) щыӀа, яужым 806 гъэм Кутаис куэча.
XV илъэсишъэхэм Курджы къэралыр зэхохур. Азгъей пщыхэр Чачба лъэпӀкъым щыщхэр Азгъейм Къэрал Хуит траӀуэ. Адрей азгъэ пщыхэмрэ, мигрел пщы Дадиани лъэпӀкъмрэ япэщытахэ.
XVI илъэсишъэхэм Усмэн Пэштыхьейм къеныкъуэкъу мэхъу Азгъеймрэ Хъырцеймрэ. Хы ФӀыцӀэм иӀуфэм быдапӀэ бжыгъэ ещыр (Согъум-Къалэ, Поти, Ӏанапэ…) икъэрур хэкум зэфӀигъэуву. 1809 гъэм азгъэ пщыхэм ягугъэкӀэ Урысейм хохьахэ Александр I абы хуэарэзыуэ.
1918 гъэм Курджым хохьа. 1921 гъэм Совет Социал Республикэ Азгъей мэхъу 1931 гъэм Аутоном Совет Социал Республикэ мэхъу Хъырцейм хэту 1990 гъэм Азгъейр аргуэру Совет Социал Республикэ мэхъу 2008—2009 гъэхэм Урысеймрэ, Никарагуамрэ, Венесуэлэмрэ, Науру къэралхэм Азгъейр къэрал хуиту къалъыту тхылъхэм яӀэташъхьахэм Ӏапэ кӀадз.
Джылэр
Джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 2003 гъэм Азгъейм 215 972 цӀыху дэс.
Бзэхэр
Къэралым иӀаташъхьа бзэр — Азгъэбзэ. Урысыбзэр азгъэбзэм хуэдуи къэралыбзу къалъытэ. Азгъейм лъэпӀкъу ису хъуар ябзэмкӀэ хуит щытыну: псэлъэну, тхэну Кэралым арэзы ешъ.
Диныр
'''Азгъейм инэхъыбэр Чыристан диным пылъхэ. КӀэупшӀакӀуэ 2003 гъэм джылэм ирагъэкӀуэкӀам къыхэкӀар мыра:'''
Администрациэ гуэшыгъуэр
Азгъейр къедзыгъуи 7-кӀэ гуэча, къедзыгъу хъуам къалащхьэ яӀэ.
Абы пэмыкӀыу къалэ нэхъ инхэмрэ, джылу дэсхэмрэ:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къэралхэр Категориэ:Азгъей
Хъущт Аслъэнбэч
Хъущт Аслъэнбэч, Виталий и къуэ - адыгэ алыдж-урым (классикэ) бэнакӀуэ, Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зырехьэр. 2008 гъэм Пекин щекӀуэкӀа Олимп джэгухэм чемпион щыхъуащ.
Зыгъасэр Къардэн Анзор, Гамзин Михаил Александрович.
Биографиэ
Хъущт Аслъэнбэч 1980 гъэм Белоглинкэ къуажэ къыщалъхуащ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Ащтым
Ащтым — илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
КъыздэкӀыр
Къущхьэхъу куэдрэ уащыхуозэ ащтым фӀэкӀа къыщымыкӀ щӀыпӀэхэм.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым (мэлхэм, бжэнхэм) фӀыуэ яшх.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Агънокъуэ Лашэ
Агънокъуэ Лашэ, Уэсмэн и къуэ (1851 - 1918 ) — адыгэ джэгуакӀуэ цӀэрыӀуэ, уэрэдус.
Аскъэлай
Аскъэлай (Ассоколай) — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Адыгэйым ит. Аскъэлай къуаджэр Теуцожь епхъыгъэ къэлэжъыеу ит.
Агънокъуэ Лашэ
Биографиэ
Агънокъуэ Лашэ (и цӀэ дыдэр Адэлджэрий) 1851 гъ. Докъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж зицӀэм) уэркъ унагъуэм къыщалъхуащ.
Аскъэлай
Егъэпхыгъэ линкыхэр
Категориэ:Адыгэйым хэт Адыгэ къуажэхэр
Агънокъуэ Лашэ
Биографиэ
Уэркъ жаӀэ щхьэкӀэ, мылъку зимыӀэж, къэрэхьэлъкъ псэукӀэм хуэкӀуэжа лъэпкъти, аращ Лашэ джэгуакӀуэм яхэхьэжын щӀэхъуар. Езым талантышхуэ иӀэу къыщӀэкӀри пщыри, уэркъри, къэрэхьэлъкъри къыдихьэхыфащ.
Нэгъуеибзэ, урысыбзэ, кӀахэбзэ ищӀэрти, Кавказ Гупэр къызэхикӀухьу щытащ, къыхуей дэтхэнэми яхуэджэгуу. Нэхъ иусу щытар ауаныщӀ уэрэд, хъуэхъу, гупсысэшхуэ зыхэлъ усэхэращ.
Гъыбзэусхэм ящыщакъым. ДжэгуакӀуэгъуу нэхъ игъусар Абазэ Къамбот, Тырку Къасбот, ШэрыӀуэжь Мыхьмуд сымэщ - щыри шыкӀэпшынауэ Ӏэзэт.
Агънокъуэр 1918 гъэм дунейм ехыжащ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ДжэгуакӀуэхэр
Нало Заур
Биографиэ
Нало Заур 1928 гъэм Хьэтуей къуажэ къыщалъхуащ.
1952 гъэм Къэбэрдей пединститутыр къиухри, щригъэджэн щӀидзащ. 1954 гъэм щыщӀэдзауэ КъБР-м щӀэныгъэхутэ иджы гуманитар къэхутэныгъэхэмкӀэ и институтым щылэжьащ.
Усэ тхылъ зыбжанэм, новеллэ тхылъым, повестым, рассказхэм, адыгэ культурэм и тхыдэм пыщӀа къэхутэныгъэ тхылъхэм, статья щхьэхуэ куэдым я авторщ. И усэхэр, нэгъуэщӀ литературэ лэжьыгъэхэр дунйем къытохьэ 1948 гъэ лъандэрэ. Ахэр щызэхуэхьэсащ «Бзухэм я бзэм» (1959), «Аслъэныкъуэ» (1967), «Усэхэр» (1973), «Дыгъэеджэ» (1976) тхылъхэм, нэгъуэщӀхэми.
Тхыгъэхэр
«Послевоенная кабардинская поэзия», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1970 «Из истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1978 «Культура и быт адыгов. Выпуск III», 3.М. Налоев, Майкоп: АдНИИЭЯЛИ, 1980 «Этюды по истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1985 «Институт джегуако», 3.М. Налоев, Нальчик: ООО «Тетраграф», 2011 (ISBN 978-5-905288-23-4)
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ усакӀуэхэр
НыбгъуэщӀэф
НыбгъуэщӀэф — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Щопсэу чыцэ здэӀув мэзхэм, бгы лъапэхэм къыщыщӀэдзауэ къущхьэхъу лъэгапӀэхэм нэсу. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Мэлъэтэж.
НыбгъуэщӀэфхэр щогъуалъхьэ апхуэдэу, Тыркумэным, Тыркум, Къажэрым и ищхъэрэм, Афганистэным. ЩӀымахуэр щрах Индостэным и ипщэ лъэныкъуэм. Зэрыз дыдэ щӀымахуэм Батум и гъунэгъуу щалъагъущ.
Пэкъыухэр
Пэкъыухэр — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Ашэху
Ашэху — куэд щӀауэ цӀыхур зэлэжь къэкӀыгъэщ. КъызэрыкӀыр зы илъэскӀэщ.
Пэкъыухэр
КхъуакӀэ мэзхэм щопсэухэ, мэгъуэлъхьэфхэ гъэмахуэм хуэдуи щӀымахуэми. Я Ӏусыр нэхъыщхьэу шыкӀуртӀымхэращ.
Ашэху
Теплъэр
И пкъым и лъэгагъыр см 100-м нос. Бзийхэр кӀыхьщ, я бгъуагъыр см 1-1,5-м нос. Гъэгъа цӀыкӀухэр, щхьэмыжым ещхьу зэкӀэщӀэсу, ипкъхэм я щхьэкӀэхэм мэкъуауэгъуэм къапедзэ, жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу.
Пэкъыухэр
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуих зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Пэкъыухэр
Ашэху
КъыздэкӀыр
Къаукъаз Ищхъэрэм, Хуэхуэлейм, Уралым, Хъутейм, АШЗ-м, Мэжарейм щытрасэ. Адыгэхэм куэд щӀауэ къагъэкӀ. Ашэхум и бэвагъым кӀэригъэхуркъым уэгъущӀыгъу къыщыхъу гъэхэм. Нэхъыбэу щыщӀэр уэшх мащӀэ къызыщешх щӀыпӀэхэрщ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Гъавэщ. Джэдкъазым ӀусыфӀ яхуохъу, Ӏэщми яшх.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Арджэн (удз)
Арджэн (Typha, Рогоз) — псыпцӀэхэм къэкӀ удз лъагэ, тропикхэмрэ, курыт лъэныкъуэм хэт къыралъхэмрэ. Итхьампэхэр кӀыхь, лъабжъэм къыщыкӀэдзауэ къыхэкӀыу, ипкъыр шыгу гъуабджэ хьалъэкӀэ еухыр.
Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм арджэным хуэдэ удзу пӀлӀы къэкӀыр.
ИпӀкъым фӀэт шыгур щыхъум идей бжъэхуц мэхъур.
Арджэн тхьампэ зэв
Удз илъэс бжъыгъэкӀэ къэкӀ, икӀыхьагъыр м. 2 нэсу, лъабжъэ гъум иӀу. Итхьампэхэр занкӀэ см 1 хуэдиз хъууэ. Адрей арджэну хъуам хуэду псы Ӏуфэхэм шэдхэм къокӀыр. Гъэгъэн щыкӀидзэр мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэ мазэхэм
Арджэн тхьампэ бгъуэ
ШӀыпӀэ куэдхэм къыщокӀыр, Ӏуву зэкӀэкӀыу, нэхъыбу Урысейм икухэм. Адрейхэм зэрамыхьчыр итхьампэ бгъуэхэмкӀэ см 2 нэсу.
КъыздэкӀыр
Япэрей РССЗ-ым икъэралу хъуам къыщокӀхэ, КъуэкӀыпӀэ Джыжэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ щымыхъукӀэ. Псы чэнджхэм, псыхъурейхэм я Ӏуфэхэм.
Азэрбиджаным и тхыдэр
Азэрбиджаным и тхыдэр
I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт.
VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр.
XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ.
XV—XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта.
XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам.
Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918—1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ.
Къуапэ ГугъэфӀ
Къуапэр Африкэм и ипшэ дыдэ кӀэух къапэу щымытми (ипшэ кӀэух къуапэр Агулас къуапэращ), ауэ Африкэм и Ӏуфэр мыбдежым дежщ япэу къуэкӀыпӀэмкӀэ зыгъэзэн щыщӀедзэр, Атлантикэм къыхэкӀыуи Индиэ хышхуэм кхъухьхэми хэхьэн щыщӀадзэр.
Къуапэр Африкэм и ипшэ-къухьэпӀэ кӀэух пӀэщ. Ар къыхигъэщу къуапэ ӀухьэпӀэм деж Ӏутщ монумент, уздэщыт пӀэм и координатхэр уигъэлъагъуу. ГугъэфӀ къуапэм тӀэкӀу нэхъ ишхъэрэу пэщылъщ Кейп-Пойнт къуапэ. А къуапэращ маяк «Къуапэ ГугъэфӀыр» зытетыр. Ар апхуэдэу щыщытыр, Къуапэ ГугъэфӀыр нэхъ япэу щылъми, кхъухьхэм Кейп-Пойнт къуапэм дежщ къекӀуэкӀын щыщӀадзэр.
Азэрбиджаным и тхыдэр
1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт.
Къуапэ ГугъэфӀ
Кейп-Пойнт къуапэмкӀэ долъадэ ИндиэХышхуэм къикӀ хуабэ уэрыр. Абы къыхэкӀыуи Кейп-Пойнт къуапэм деж псым и температурэр нэхъ инщ, къуапэ ГугъэфӀ зи Ӏуфэ щӀыӀэ Бенгал уэр зыблэжым деж нэхъ.
Азэрбиджаным и тхыдэр
Категориэ:Азэрбиджан
Къуапэ ГугъэфӀ
Тхыдэ
1488 гъэм португал хыерс Бартоломеу Диаш, ГугъэфӀ къуапэм нэс къэсауэ щтащ. Апщыгъуэм абы къуапэ Бур фӀищауэ щтащ. Ауэ а цӀэр къуапэм къыхуинэну Португалым и пэщтыхьым къуапэм къыхуинэну идакъым.
1497 гъэм Васко да Гамэ, Къуапэ ГугъэфӀ ерсэкӀри, Индиэм кӀуэ хы гъуэгу зэӀуихауэ щтащ. Абы лъандэри къуапэм ГугъэфӀкӀэ йоджэ.
Абыхэм нэмыщӀ къуапэм епхащ Лъатэ Голэнд теухуа легендэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Ипшэ Африкэ и хэкумэтх
Аштрамхэр
Аштрамхэр — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша, псыхэкӀыкӀ къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Я лъабжьэ псыгъуэхэр м 1-2-кӀэ йокӀыхри псылъэгум хокӀэ. Я тхьэмпэхэр хуэплӀимэ щӀыкӀэщ, дзэ яӀэщ, см 2-4 я инагъщ, тхьампэкӀэхэр гъумщ, см 3-5 я кӀыхьагъщ, шэрыбым ещхьу жьы иубыдапӀэ яӀэхэщ. Мис абы папщӀэ къэкӀыгъэхэр псы щӀыӀум есу телъщ. См 0,5-1 нэхъ зи мыинагъ гъэгъа хужьхэр гъэмахуэм къыпедзэ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
БжьыплӀ зытет дэм ещхь жылэхэр, хъуа нэужь, шхыныгъуэу къагъэщхьэпэрщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Категориэ:Lythraceae
АӀуей
АӀуей — гъурц лъэпкъыгъуэщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ.
Теплъэр
И лъэгагъыр м 2-м нос. Гъатхэм кӀасэу, тхьэмпэхэр къимыщӀ щӀыкӀэ, гъэгъа гъуэж инхэр гъурц щхьэкӀэм, къудамэхэм къапедзэ. И тхьэмпэхэм кӀы кӀэщӀ яӀэщ, хъурей-кӀыхьщ, см 5 я кӀыхьагъщ, см 2-3 я бгъуагъщ.
КъыздэкӀыр
Къущхьэхэм деж: мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм гуэрэнышхуэу къыщокӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
АӀуейм щхъуэхь хэлъщи, Ӏэщым яӀухуэ хъуркъым, бжьэхэм абы къыхаха фоми щхъуэхь хэлъщ. АӀуей зыхэлъ мэкъур Ӏэщым яшхыркъым. Гъэгъахэм, уи щхьэр ягъэузу, мэ къакӀэрех. Адыгэхэм абы и лъабжьэр гын/хущхъуэ щащӀкӀэ къагъэщхьэпу щытащ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бад
Бад — гъурц лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 40-60-м нос. Бадым и тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьхэщ. Гъатхэм гъэгъа пшэплъыфэхэр см 2 я инагъу къыпедзэ. Гъурцым и пкъхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэшхуэ ещӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъэм и дэхагъэм папщӀэ паркхэм щагъэкӀ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
АӀуудз
КъыздэкӀыр
Бгыщхьэхэм, къущхьэхъум щыӀэ мэкъупӀэхэм куэду къыщыкӀыу ущрохьэлӀэ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым яшхыркъым, щхъухь хэлъщи. Гъэгъахэм щхьэ зыгъэуз мэ къакӀэрех. Мэкъум хэлъмэ мэзэранщ. Хущхъуэу къагъэщхьэпэ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Азгъэбзэ
Азгъэбзэ (азгъэбзэкӀэ; аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа) — азгъэ лъэпкъхэм ябзэ, Азгъей къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр азгъэ-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукӀэ убыхыбзэри зыхыхьар.
Азгъей къэралым бзэмкӀэ цӀыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэӀаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкӀэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм азгъэбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, азгъэ-хъырцей зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ азгъэбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цӀыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цӀыху 7, 836 етӀуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макӀыу къаӀуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм азгъэбзэкӀэ псалъу дэсыр цӀыху 9,447 къыкӀэкӀа.
ПсалъэкӀыу зэрзэшъхьащыкӀыр
Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкӀищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкӀэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкӀахэ. 1860 гъэм нэгъунэ азгъэхэм ялъэпкъ-псалъэкӀэхэр зэкӀэлъыпыту хы Ӏуфэм ирикӀуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкӀыпӀэм.
Мдзымтэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкӀэр щыӀа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкӀа, абдежьым къуаджэ зытӀущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкӀэр тӀууэ бгуэч хъуну:
Азгъэ псалъэкӀэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ:
Азгъэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкӀэмкӀэ шъа.
ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр
ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр — къызэщӀеубыдэ зи теплъэкӀи, инагъкӀи ину зэщхьэщыкӀ хы къуалэбзу гупышхуэ.
Быдэу зэхэщӀыхьахэщ, цы Ӏув ятетщ; пӀащэхэм ч. 12-м нэс къашэч, нэхъ цӀыкӀухэм я хьэлъагъыр г. 42-м нос. ПхузэхэмыгъэкӀыу анэхэри хъухэри зэщхьщ, я гъуэлъхьэгъуэр зы джэдыкӀэщ. Я пэхэр инагъкӀэ курытщ, пэнцӀывыр къегъэшыхащ, пэзджынэхэм бжьэмий теплъэ яӀэщ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
ХэкӀыгъуэм и гъунэгъу дыдэу мэхъу вымпӀу хэкӀыгъуэри.
Тхылъхэр
Категориэ:ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр Категориэ:Къуалэбзу хэкӀыгъуэхэр
Пэхьэнцэбзу
Пэхьэнцэбзу — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 39-м нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, пэ пӀащӀэ хьэнцэм ещхьыр гъуэжьыфэщ. И щхьэ щӀыбым цы кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Каспийм я псы хэлъэдапӀэхэм, атӀанэ Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм.
Ӏусыр
Ӏусыр псы псэущхьэ жьгъейхэр, гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэрщ, Ӏумпэм ящӀкъым хьэндыркъуакъуи шындырхъуои.
Тхылъхэр
Категориэ:Пэхьэнцэбзухэр
Апартхейд
Апа́ртхейд, апартеи́д (афр-бз. apartheid — «зэхэдза, зэхэгъэкӀа» — зэхэгъэкӀа псоукӀэ, лэжьэгъуэ пэмыкӀхэри абым хуэду) — официал политикэ расэ сегрегациэкӀэ, нэхъышъхьэ партиэ Ипшъэ Африкэ Республикэм (ИАР 1961 гъэм нэс цӀэ зэрихьатэр — Ипшъэ Африкэ Зэгуэтыгъуэ, ИАЗ) тетам Лъэпкъэгъу партиэм иригъэкӀуэкӀтэр.
НэхъышъхьэпӀэхэр
ИАР и апартхейдым бантухэм хухача резервациэхэм (бантустан) исынху хигъэзыхьыгъуэ ишът, а резервациэхэм езы ИАР-м елъытамэ шӀыпӀу яубыдыр тӀэкӀут, къэралым и 12 % хуэдиз. Резервациэхэм икӀыу, къалэшхуэхэм дэхьэн шъхьэкӀэ абым теухуауэ пӀалъэ яӀэн хуэйхэт (резервациэхэм щыщ джылэр пристиж зимыӀэ лэжьапӀэхэмрэ, ахъчэ макӀыу здат лэжьапӀэхэмрэ Ӏутхэт, нэхъыбэм сервисым зэпхахэм дежь). Апартхейдым и системэр щырагъэхьам негроид джылэ ИАР псоуахэр цӀыхупӀалъу хъуар ятрахауэ щытауэ къэплъытэ хъуну. КъазэраӀохутэмкӀэ, егъэджэнымрэ медицинэмрэ «зэхэгъэкӀами зэхуэдэкъабзэху» щытху, ауэ, негройдхэм ялъыстэр куэдкӀэ нэхъ Ӏэуэ щытт, еурэпейхэм ям нэхърэ.
Еуропей колониэхэм куэду къекӀуэкӀт «мы хужьхэр» пӀалъэншу яшъыныр, ауэ, Африкэм и деколонизациэм яуж апартхейдым и пэлитикэм хэту къалъытэн кӀадза.
Апартхейдым пэщытыну ЛъЗ-ым и япэрей Ӏохугъуэ хъуа 1970 - 1980 гъэхэм. ПэмыкӀыуи пэщытыным хэхьахэ адрей цӀыхухэм я пӀалъэм пылъ лъэпкъэгъухэр. Езы ИАР-ми лэжьыгъэ иригъэкӀуэкӀт пэщытыныгъэ лъэпкъэгъум. Апартхейдым и зэманыгъуэ кӀуэдыкӀэр зырапхыр Нелсон Манделам, Африкэ лъэпкъ конгрессым (АЛъК), коммунист партиэмрэ я Ӏохугъуэхэм. Яужым, Нелсон Манделам къихьа Нобел и шъыхь мамырыгъэмкӀэ и Ӏохугъуэм шъхьэкӀэ. АшэкӀэ пэщытыныгъэ АЛъК-м иригъэкӀуэкӀамрэ дунейпсо къэралым и теубыдыгъуэми емылъытауэ расизым екӀуэкӀар, апартхейдым и хэкӀуэдэгъуэр зэпхар еуропейхэр къэралым макӀэ зэрыхъуахэмрэ 21 % щыкӀэдзауэ 1940 гъэм 11 % нэс 1990 гъэм, апартхейд системэм и зэхэгъэкӀыгъуэ Фредерик де Клерк зэрригъэкӀуэкӀамрэ, къэралым и президенту тетыхукӀэ.
Апартхейдыр къызхэкӀар
Джыпсту хэшъыкӀыгъуэ зэриӀэмкӀэ, япэреуэ псалъэ «апартхейд» (африкаанс бзэмкӀэ зэдзэкӀамэ — «зэхэгъэкӀа») къэзгъэсэбэпар 1917 гъэм Ян Христиан Смэтс, 1919 гъэм ИАР-м и примиер министру техьар. Апартхейдыр нэхъыбэм зэрапхыр ӀэнатӀэгъуэм африканерхэр нэхъыбу зэрхэтахэра 1948 щыкӀэдзауэ 1994 нэс, Британиэ империэр XIX лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ негройдхэр иубыдт я шӀыпӀэхэм имыкӀыу Каап колониэмрэ Наталымрэ имыхьэнхэм шъхьэкӀэ, хужьхэмрэ къуэлэнхэмрэ здисхэтэм. Негройдхэм куэчын къуэдеиракъым яхуамыдэтэр, хуиту зы куейм икӀыу пэмыкӀым кӀуэн щытхэтэкъым, абым шъхьэкӀэ тхылъ къамыштауэ, пӀалъэ яӀан, ари счыгъуи яӀыгъын хуэуэ. Кейптаунымрэ Натал дэт къалэхэмрэ пӀалъэ яӀэтэкъым дыгъэр къуэхьа яуж Ӏогум дэкӀынху.
Абым хуэду, зэзэмызэкӀэ къалъытэ, апатхейдым и политикэр нэхъ зэкӀэкӀауэ, лъэурыжу щыту сегрегациэ еуропей ӀэнатӀэгъуэхэм ирагъэкӀуэкӀтэр Ипшъэ Африкэм. Абым ящыщу джыпӀэ хъуну ШӀыгум и акт 1912 гъэмрэ, «фӀыцӀэ африкан» лэжьакӀуэхэм я бжыгъэм пыубыдыгъэ зэриӀэмрэ. Ахэр къызхэкӀатэр зэгурӀуэгъуэкӀэ бурхэм, Трансваалым, Оранж хуит къэралым джоуэ Британиэ империэмрэ къыхэхам инджылыз бур зауэм яуж. ПэмыкӀ гупшысэгъу щыӀэр япэрейэ апартхейд къежьам мыхьэну зэрихьэтэр политикэ зэхэдзыгъуэра («апартхейдышхуэ»), мыхъумэ псомкӀи сегрегациэ яшъын («апартхейд цӀыкӀу»). Абым хуэду ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Сметс и ӀэнатӀэгъуэ Зэгуэт партиэр хуабжу кӀэлъыплътэкъым сегрегациэ хабзэхэм зэрпылъхэтэр.
Къэралпсом хэхыгъэ ирагъэкӀуэкӀыным ипэм 1948 гъэм Лъэпкъэгъу партиэм (ЛъП) и нэхъышъхьэ лэжьыгъу игъувар апатхейдым и политикэра. ЛъП кэддыдэкӀэ къихьар яуж итахэм къемыхъуауэ хэхыным хэкӀа, Сметс и Зэгуэт партиэм текӀуэри коалициэ ӀэнатӀэгъуэ зэхагъэхьа Африканерхэм я партиэм дэкӀыгъу зи тхьэмаду тетар шоджэн Даниэл Малан.
ӀэнатӀэгъуэр гузэвэгъуэкӀэ апартхейд гъэзэнкӀэным яуж ихьа. Хабзэхэр къыдагъэкӀа: раса зэщымыщхэм щыщ цӀыхухэр зэрмычэну, раса классификациэ ирагъэкӀуэкӀын джылу хъуам. Апартхейдым и шъхьэгу хъуар 1950 гъэм хабзэ къыдагъэкӀара Гуп хэкухэм я хабзэ (Group Areas Act), гугъу я хэлъахэр расэ гупу зэхэгъэкӀыну джылэхэр. Апартхейдым и зэфӀэувэныгъэр къызхэкӀтэр антиколониал пэщытыныгъэ екӀуэкӀтэм Азиэмрэ Африкэмрэ я къэралхэм, ар гурышхъуэ ямышъу къагъэнэфынутэкъым Лъэпкъэгъу партиэм и зэхэтыкӀэм. Апартхейдым хужьхэм ядэӀэпыкъун хуейт я ӀэнатӀэгъуэр къаӀэкӀэнэн шъхьэкӀэ, «фӀыцӀэ» африканхэм пэубыдыгъуэ хуашъху шӀыпӀэ здэпсоунухэм я пӀэлъэмкӀэ ирагъэтӀысхьэху, яужым бантустан хуэду цӀэрыӀуэ хъуахэр. Абыхэм я кӀуэцӀым, африканхэм я политикэ тхьэмадэхэм я ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, «фӀыцӀэхэм» я нэхъыбэ джылэр исын хуэйхэт, «хужьхэм» яӀыгъ шӀыпӀэхэм сервисымрэ индустриэмрэ зи лъэжьыгъэ хуэныкъуэхэрат къыранахэр. 1953 гъэм хабзэ къыдагъэкӀа зэхэгъэкӀа хуэныкъуэгъуэхэмкӀэ (Separate Amenities Act), абым зэхигъэкӀхэт хы Ӏуфэхэр, узыщхэр, еджэщхэр, университетхэр джоуэ. Паспортым и режимыр нэхъ гугъ яшъа: «фӀыцӀэ» африканхэм счыгъуи я паспэртыр яӀыгъын хуеуэ щытт, абым нэхъри нэхъ гугъ ишът я миграциэр «хужьхэм» я кърал лъэныкъуэхэм яшъын. А хабзэр къызэрежьэрэ «фӀыцӀэ» африканхэм пӀалъэ яӀэтэкъым тхылъ къыдамыхауэ «хужьхэм» я къалэхэм псоуныр щыгъэтауэ дэхьэн къуэдеи абыхэм. Къалэшхуэхэм дэсын пӀалъэ зыратхэтэр лэжьапӀэ абдежьым зиӀэхэрат, ауэ, я унагъуэм щыщхэм апхуэдэ пӀалъэ яраттэкъым.
Йоханнес Стрейдомым Малана яуж примиер министру техьар, «фӀыцӀэ» африканхэм мыкуэду пӀалъэ яӀэхэтэр хэхынымкӀэ ятриха. Япэ ита ӀэнатӀэгъуэр, 1951 гъэм, хабзэ дигъэкӀат хэхыныгъэ зэхэгъэкӀа джоуэ, ауэ, конституциэм темыху мэхьчэмэм ар Зэгуэт партиэм пиубыдри, хабзэр хахыжьа. Капа провинциэм и нэхъышъхьэ мэхьчэмэм яхуидакъым ар яшъэну, ауэ, Апеллациэ мэхьчэмэм я пыубыдыгъуэр къадиштэри а хабзэр мыхьэнэнху игъува, конституциэм зэхъуэкӀыныгъэ хэлъхьэн шъхьэкӀэ тхьэмадэхэм я 2/3 макъ хуэныкъуэт парламентым и лъэныкъуитӀм. Абы шъхьэкӀэ ӀэнатӀэгъуэм хабзэ къыдегъэкӀыр парламентым и нэхъышъхьэ мэхьчэмэм шъхьэкӀэ, парламентым пӀалъэ ириту мэхьчэмэм унафэ ишъар хуимыдэфу. Ар хабзэншу къалъыта Апеллациэ мэхьчэмэмрэ Капа провинциэм и мэхьчэмэмрэ. 1955 гъэм Стрейдом и ӀэнатӀэгъуэм игъэзэнкӀа Апеллациэ мэхьчэмэм тхьэмаду хэтын хуэйхэм я бжыгъэр тхум щыкӀэдзауэ пшъыкӀузым нэс, ахэри апартхейд хабзэхэм нэхъ хуэплъэкӀхэм ящыщху. А гъэ дыдэми Сенатым и хабзэ къыдокӀ, тхьэмадэ хэтхэм я бжыгъэр хигъахъу 49 щыӀар 89 носыр, икӀи, зэгъэзэхуэгъуэ ирагъэкӀуэкӀа яуж ЛъП-м пӀэуэ 79 къылъыса. ЯужкӀи парламент лъэныкъуитӀми я хасэм хабзэ къытагъэкӀ хэхыныгъэ зэхэгъэкӀам шъхьэкӀэ, абым теухуауэ Капа провинциэм зы тхылъ зэхагъэхьа «къуэлэн» хэххэм шъхьэкӀэ.
Апартхейдым и «нэхъышъхьэ хабзу» щытахэр:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Лъэпкъыгъуэ
Пэкъыу
Пэкъыу — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр плъыфэ-лыдщ, дамащхьэхэм гъуабжэ къащӀэуэу. ТхьэкӀумэцхэр, дамэхэр, кӀэр — гъуабжэщ. Анэхэм я теплъэм щхъуэ-удзыфэ йобэкӀ. Пэкъыухэм я пэ кӀапэр гъэшауэ зэблэдзащ
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм я кхъуакӀэ мэзхэм, нэхъыбэу псей здэкуэдхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ, ауэ лъэтэжкъым, куэдрэ мэӀэпхъуэ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ къудамэ Ӏувхэм щащӀ, нэхъыбэм псейхэм я щхьэхэм.
Ӏусыр
Адрей къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу пэкъыухэм я гъуэлъхьэгъуэр Ӏусым елъытауэ ягъэӀэпхъуэ. ЩыкӀэцӀ щыӀэщ бжьыхьэми, уеблэмэ щӀымахуэми (а зэманым псейми уэздыгъейми я шыкӀуртӀымхэр куэду ягъуэт).
Тхылъхэр
Категориэ:Пэкъыухэр
БажэкӀэ
БажэкӀэ — зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 40-60 мэхъу. И бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ. БажэкӀэм, лъэхъцым ещхьу, лъабжьэ псыгъуэ кӀыхь куэд ещӀ. Пкъыхэм я щхьэкӀэхэм, щхьэмыжым ещхьу зэхэт, цы гъуэплъыфэ зэпыт гъэгъахэр къапедзэ гъэмахуэм. ГъэмахуэкӀэм, бжыхьэпэм, хум ещхьу, бажэкӀэ жылэхэр мэхъу.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
БажэкӀэр Ӏэщым фӀыуэ яшх, мэкъуи пыбупщӀ хъуну. Мы лӀэужьыгъуэм и цӀэджэгъу Ӏэрысу Африкэм и тропикхэм къикӀауэ хьэцэпэцэу хасэр къэрал бжыгъэхэм.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Балыджэ
Балыджэ — цӀыхум куэд щӀауэ къагъэкӀ хадэхэкӀщ.
Теплъэр
И тхьэмпэхэм цы теткъым, хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, лэдэх мащӀэ яӀэщ. Балыджащхьэр хъуа нэуж, гъэмахуэм см 20-30 зи лъэгагъ пкъыхэр къыдедз, ахэм я щхьэкӀэм гъэгъа хужьхэр е мащӀэу шакъафэхэр къапедзэ. И жылэ хъурей фӀыцӀафэхэр е гъуэжьыфэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм ирихьылӀэу мэхъу.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Шхыныгъуэ хуэдэу балыджэм цӀыхур зыхуэныкъуэ витамин зэмылӀэужьыгъуэ куэд хэлъщ.
Арагон
Арагон (Aragón, каталоныбзэкӀэ: Aragó) — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ. Эспаниэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэт. И гъунапкъэхэр Фрэнджым ирокӀуэ ишъхъэрэмкӀэ, къэрал кӀуэцӀым: къуэкӀыпӀэмкӀэ Каталониэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Валенисиэм, ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Леонымрэ Ла Риохъамрэ, ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Наваррам
Къалэ нэхъышъхьэр — Сарагоса (Zaragoza)
Джылу дэсыр — 1, 269, 027
ӀэнатӀэбзэр — Эспаныбзэ (Castellano)
Демографиэр
Джылу дэсыр къалэ нэхъышъхьэхэмрэ куейхэмрэ:
ПэмыкӀ къалэхэр:
Джылэ бжыгъэ 1991 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ Арагоным джылу дэсар 1, 178, 000 ар къэралым и 2, 95 % мэхъу къэралым дэсу хъуам.
2005 гъэм Арагоным и джылэр 1, 269, 027 хэхъуа, абымкӀэ зэрыхъум Арагоным джылу дэсым и ныкъуэр Сарагосам дэсхэ.
Псыбзухэр
Псыбзухэр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Арагон
Бзэхэр
Арагоным и нэхъыбу джылэ дэсыр эспаныбзэкӀэ (castellano) мэпсалъэхэ, ар бзэ нэхъышъхьуи щыт. Хэкум и лъэныкъуэ гуэрэхэм каталоныбзэрэ арагоныбзэрэ зи анэдэлъубзи мэпсохэ.
Псыбзухэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуитху зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Арагон
Хэкумэтхыр
Арагон Перенейхэм а Ӏуашъхьэхэм я нэхъ лъагъхэр хэт, Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ зэхагъэкӀху. Нэхъ инхэр абыхэм: Ането м 3, 404; Монте-Пердидо м 3, 355; Пердигеро м 3, 221; Котиэджа м 2, 912.
Псыбзухэр
Тхылъхэр
Категориэ:Псыбзухэр
Арагон
Гидрографиэр
Арагоным и нэхъыбэ псыхэр Эбром холъадэхэ, Эспаниэм ипс нэхъ ин. Куейр Эбрэм тӀууэ егуэчыр. И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ спыхэм нэхъ къыхагъэкӀхэр: Арагорн, Гаджего, Синка джоуэ. ИжьыгъурабгъумкӀэ нэхъ къыхагъэкӀхэр Хъалон, Уэрва, Гуадалупе. Эбро и псыхъуэм, Каталониэм и гъунапкъэм игъунэгъу Микиненса псыхъумэпӀэр щыӀэ гм³, и кӀыхьэгъыр — 110 км. ЦӀыху гъунэгъу щысхэр «Арагон хыуэ» иоджэхэ.
Псейбзу
Псейбзу — псейбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Ди къуалэбзухэм я нэхъ жьгъей дыдэу къыщӀэкӀынщ: дамэ лъэныкъуэм мм. 47-55-щ зэрыхъур, къешэч г. 5-7. Щхьэщыгур гъуэжь-лыдщ, кусэ фӀыцӀэ пщэдыкъым нэс ирекӀуэкӀыу. ТхыцӀэр гъуэ-удзыфэ лыдщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-тэхуфэщ, жьэгъумрэ джабэхэмрэ гъуэжьыфэщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къаукъазым и къухьэпӀэ кхъуакӀэ мэзхэм, къинэмыщӀауэ — Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм.
Ӏусыр
И Ӏусыр нэхъыщхьэу гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, абыхэм я хупсхэр, бэджхэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Псейбзухэр
Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр
Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр — абы хохьэ лъэпкъих. Ахэр къуалэбзу курытщ, е пӀащэщ.
Теплъэр
Я пэхэр къэгъэшащ, лъэбжьанэхэр папцӀэщ, кӀагуэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэри анэхэри я теплъэкӀэ зэщхьщ, анэр нэхъ пӀащэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж.
Здэпсэухэр
Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Псэущхьэшххэм илъэсым зэщ къызэрырашыр, япэ къызэдизышахэр я гъащӀэ псом зэгъусэхэщ. Гъуэлъхьэгъуэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ бжыгъэр зэхуэдэкъым. Нэхъ пӀащэ пэтми къикӀэцӀыр нэхъ мащӀэщ, абгъуэм зэрытесыр нэхъыбэщ. Псалъэм папщӀэ, бланэукъым къикӀэцӀыр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Къришын папщӀэ мэзитӀ хуейщ. Лъэтауэ къинэмыщӀа зэрымыщакӀуэхэм папщӀэ псэущхьэшх къуалэбзухэм я дамэхэр лъэщщ, нэхъ жанщ. Ахэр щӀыуэпсым сэбэпышхуэ хуохъу, шэч хэмылъыуи хъумэн хуейхэщ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Къаргъей теплъэ хэкӀыгъуэр Falconiformes
КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр Strigiformes
Титикакэ
Титикакэ (Titicaca) - Ипщэ Америкэм псынэпс псыитхэм щынэхъиндыдэщ. Гуэлу хъуам етӀыуанэ увыпӀэр щиӀыгъщ. Мы псым ицӀэр кечуэ лъэпкъым и бзэм пумэ къыр жоу къокӀ (тити - пумэ, кака - къыр).
Тхыдэ
thumb|220px|Еуропехэм гуэлыр япэдыдэу зэралъэгъуауэщыта сурэт (1553)
ИӀыпхъэр
Гуэлыр Перумрэ Бэливиемрэ я гъунапкъэм тетщ, Алтиплано къурш щыгум. Илъэсым и уахътэм елъытауэ км² 8300 хъу псыщхьэм иинагъым зехъуэж хэщӀ-хэхъуэурэ. Псым икуагъыр метрэ 281 мэхъу. Гуэлым икуркупсэм итемпературэм зэи зихъуэжкъым, 10-12°C мэхъу, ауэ жэщым псыӀуфэхэр щыдий къохъу кӀэщӀ-кӀэщӀыу. Гуэлым холъадэ мылылъэхэм къыщӀэж псыхъуэ бжыгъэу 300-м нэс, къыхэжыр зыпсзакъуэщ - Десэгуэдеро, ари Бэливием ит Поопо псыитым холъадэж. Псыитым ипс игъэкӀуэдым инахъыбэр дыгъэм Ӏех (%95), адрей %5-р Десэгуэдеро'псым ехь. Псым ишугъагъыр ‰1-м щӀигъукъым, аращи ар псыкъабзэу уеджэхъунущ. ПсыӀуфэм тет къалэхэм янэхъиндыдэр Пунэщ. Абы намыщӀ щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ ӀурэскӀэ зэджэ псым тет псытӀыгу ӀэрыщӀхэм щопсэухэ.
ПсыщӀагъ лэжьыгъэхэр
Е-2000-й илъэсым урым щӀэныгъэлӀхэм Титикакэм метрэ-30 кууагъым нывэкӀэ къищӀыкӀауэ бгыгъунэкӀухьрэ, 1 км хъу блынрэ, нывэм къыхэӀущӀыкӀауэ цӀыхущхьэрэ щагъуэтащ. КъызэралъытэмкӀэ къагъуэта пкъыгъуэхэм яныбжьыр илъэс 1500-м нос. Лъэпкъым яӀуэрыӀуатэм зэрыжыӀэмкӀэ Титикакэпсым и лъабжьэ дыдэм Ванакуу къалэжьыр щӀэтщ
Примечания
Категориэ:Ипщэ Америкэм и псыхъурейхэр
Яп (хытӀыгухэр)
Хэкумэтх
Яп хытӀыгухэм щӀыуэ яубыд км² 105,4.
ХытӀыгухэр
Нэхъинхэр:
НэхъцӀыкӀухэр:
Тхыдэ
ЩӀэныгъэлъхэм къызэрыдагъащӀэмкӀэ, Яп хытӀыгухэр зы уахътэ гуэрым Яп имперэшхуэм и купсэу щытащ. Абы и дамэ щӀэтт хытӀыгубэ (псалъэм папщӀэ Кэролинэ хытӀыгуейр) км 1100-м щӀигъу и кӀыхьагъыу зэкӀэлъыпытыу хым хэтхэу, щхьэж хытӀыгури иерархием и къалэныр игъэзащӀэт. Илъэсым тӀо нэхъыкӀэ хытӀыгухэм ис цӀыхухэр кӀуэти нахъ Ӏэтауэ щыт лъэпкъым и хытӀыгум тыгъэхэр хуашэт, абыхэми зэпамыгэуу нэхъыщхьэжым деж зэхуахьэса тыгъэхэр яшэжт. Псори къыздэнэжтыр Япым тесхэрат.
XVII лӀэщӀыгъуэм Яп хытӀыгухэр чэзуурэ зэӀапэхащ Эспаным, Джэрмэным, Японым. Илъэс 1947—1986-хэм АШЗ'м и дамэ щӀилъхьэжауэ щытащ.
Жылэдэс
Япым дэсщ цӀыху 7391 (илъэс 2000).
Псейбзухэр
Псейбзухэр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.
Банэдэгу
Банэдэгу — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удзыжь.
Яп (хытӀыгухэр)
Экэномикэ
АШЗ'м идолларым нэмыщӀ Раи'кӀэ зэджэ мывэ жьыгъей, икум гъуанэ хъурей дэудауэ ахъшэу щызокӀуэ хытӀыгухэм. Абыхэм янэхъиндыдэхэр метри-3-м нос диаметрэр, я Ӏувагъыр сантиметрэ-50-м, я хьэлъагъыри тонни-4-ыу.
Банэдэгу
Теплъэр
И пкъыр см 50-70-кӀэ докӀей, къудамэ ещӀ. И тхьэмпэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы кӀыхь яӀэщ, лъабжьэ гъум быдэ ещӀ. ЗыкъыпкӀэрызыщӀэ банэ зытет, 1 см хуэдиз зи инагъ жылэ хъурей-кӀыхьхэр гъэмахуэкӀэм-бжыхьэпэм мэхъу.
Псейбзухэр
Теплъэр
Мыхэр къуалэбзу жьгъей дыдэщ, г. 5-7 нэхъыбэ къамышэчу, дамэ лъэныкъуэр мм. 60 щӀимыгъуу. Пэ пӀащӀэхэр ину гъэшащ.
Яп (хытӀыгухэр)
Гулъытыгъуэхэр
Категориэ:ХытӀыгуеим хиубыдэ щӀыпӀэхэр
Псейбзухэр
Здэпсэухэр
Псейбзухэр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм и кхъуакӀэ мэзхэм щопсэухэр.
Банэдэгу
КъыздэкӀыр
Банэдэгур щӀы бгынэжахэм куэду къыщокӀ. Апхуэдэу щӀыпӀэхэм мэл щыбгъэхъу хъуркъым, сыту жыпӀэмэ банэ зытет жылэхэр къыкӀэрынэурэ, цым и фӀагъэр мэкӀуэд.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БажэкӀэцӀынэ
БажэкӀэцӀынэ — зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Чугач МэзгъафӀэ
thumb|220px| Чугач – АШЗ-м хэт Аласкэ штатым щыщ мэзгъафӀэщ. АШЗ-м и мэзгъафӀэхэм ящыщу инагъкӀэ етӀыуанэ увапӀэр иӀыгъщ, псом нэхърэ нэхъипщэщ.
БажэкӀэцӀынэ
Теплъэр
И лъэгагъыр см 60-100 хъууэ. И бзийхэр кӀыхьщ, бгъузэщ. Удзым и пкъыхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэ ищӀхэр псыгъуэ-кӀыхьхэщ, куэдщ, лъэхъцым ещхьщ. Гъэмахуэкум щыщӀедзэри пкъыхэм я щхьэкӀэм гъашэ къыпедзэ. Жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу, гъуэбжафэщ, хум ещхьщ. БажэкӀэцӀынэр щхъуантӀэу щытщ, жэп къехын щӀидзэху.
Чугач МэзгъафӀэ
Хэкумэтх
Чугач мэзгъафӀэр штатым иищхъэрэ Принц Вилгелм хыжьэр къехъуреихь. Кенай хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэмрэ, Коппер псым и делтэмрэ еубыд. Чугачым ищӀыпӀэнэхъыбэр Чугачытхым дэтщ.
БажэкӀэцӀынэ
КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, нартыху щӀагъхэм, дыгъэгъазэхэм, кӀэртӀоф, гыныплъ хьэсэхэм, хадэхэкӀ щащӀэхэм, жыг-хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ.
Чугач МэзгъафӀэ
Тепсалъыхьыгъу
Чугачыр АШЗ-м ипрезидент Теодор Рузвелтым иунафэкӀэ яухуауэщытащ 1907-нэ гъэм Бадзэуэгъуэм и 23-м. ЯпэщӀыкӀэ абы км² 93000 иӀыгът, иджы 2011-нэ гъэм щӀыпӀэр якъузащ км² 27958 нэсыху. Гъуэгухэм якӀыхьагъыр км 140. Мэзым иунафэщӀыр Анкоридж къалэм дэтщ, рейнджэр увыпӀэхэр Кэрдови, Сюарди дэтщ. ИцӀэм емылъытауэ Чугачым мэз иӀэр тхымрэ хымрэ язэхуаку дэт кусэ псыгъуэу ирикӀуэ къудейщ. thumb|220px| Мэзым хэт къуажэхэр (я пащхьэмкэ гъэлъэгъуащ жылу дэсыр 2010-гъэмкӀэ) :
БажэкӀэцӀынэ
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым фӀы дыдэу яшх, силосу иралъхьэ. Адыгэхэм бажэкӀэцӀынэр куэд щӀауэ мэкъуу паупщӀ.
Чугач МэзгъафӀэ
Тепсалъыхьыгъу
Категориэ:АШЗ-м и мэзгъафӀэхэр
БажэкӀэцӀынэ
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Пцыкъуэ
thumb|270px|Пасэрей джэрмэн пцыкъуэхэр, Санкт Блазен музеим щӀэлъхэр Пцыкъуэ — уэс куум щызекӀуэным теухуа Ӏэмэпсымэщ, нэхъ пасэрей дыдэхэм ящыщщ дунейм тетхэм.
Теплъэр
Лъэпкъ бжыгъэм дунейпсом яӀэщ пцыкъуэхэр, я теплъэхэр хуабжьу зэщхьэщокӀыр. Къаукъаз лъэпкъым яхэр: сонэхэм, абазэхэм, хъырцэхэм, адыгэхэм яхэр нэхъ зэщхьщ. Пхъэ псыгъу упсар, гъэшауэ тхъыхь хуэдэу, и кум фэм къыхэхауэ уагъэ бгъуитӀ игъэкӀауэ (лъакъуэм зырагъэубыдыр). Адыгэ пцыкъуэхэр я теплъэкӀэ куэду псынкӀыу щытхэщ зэрыщӀамкӀи, къызэрагъэщхьэпэмкӀи.
БанэкӀэпхъ
БанэкӀэпхъ — зы гъэкӀэ е гъитӀкӀэ къэкӀ удз лъахъшэщ.
Пцыкъуэ
Иджырей лӀэщӀыгъуэм
НобэкӀэ пцыкъуэхэр куэду цӀэрыӀуэ Ӏэмэпсымэщ, хуабжьу къагъэщхьэпэ къущхьэ зыгъэпсэхупӀэхэм ядеж. Я теплъэкӀэ пасэрейхэм куэду ящхьэщокӀыр, фӀыуэ зэкӀужауэ щытхэщ пластик, бдзэху, щэкӀ быдэ дыдэхэр хэлъу ящӀыр.
Ӏэжьэ
thumb|270px|Шым щӀащэ Ӏэжьэр. 1900 гъэ. [[Лахь жылэ]] Ӏэжьэ е Ӏэжэ — гум и зы лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ, шэрхъ имыӀэу, уэсым лъэгукӀэ зэкӀуэу.
Ӏэжьэм и нэхъыбэм шы, вы, къадыр, хьэ, щыхьхэр щӀащэщ.
БанэкӀэпхъ
Теплъэр
Ипкъ зыбжанэу зызыгуэшыр см 20-30-кӀэ докӀей. Гъэгъа къащхъуэ цӀыкӀухэр гъатхэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, ипкъхэм цы щабэ тетщ, и жылэ хъурей цӀыкӀухэм банэ тетхэм мэлхэм я цыр яуцӀэпӀ.
Ӏэжьэ
Адыгэбзэм, адыгэ тхыдэмрэ
Псалъэ Ӏэжьэр къызхэкӀар, мыхьэнэ хьэлъыр адыгэбзэм гъэунэхуауэ щыткъым иджыпстукӀэ. Адыгэ Ӏэжьэм и теплъэри музейхэм щыӀэкъым и зэфӀэтыкӀэр къэунэхуным папщӀэ, ауэ адыгэбзэм псалъэ зытӀущ къыхэнащ Ӏэжьэм теухуауэ, ахэр: ӀэжьакӀуэ — ӀэжьэкӀэ узекӀуэ щыхъу зэман (уэс лъэгу); ӀэжьэлъакӀуэфий — Ӏэжьэ лъэгухэм уэсыр щагъэфий уае; Ӏэжьэпэпс — Ӏэжьэлъэгу къуапитӀыр ипэкӀэ зэзыпх, зыгъэбыдэ пхъэшыкъуращ.
Категориэ:Гухэр Категориэ:Ӏэжьэ
Пцыкъуэ
Иджырей лӀэщӀыгъуэм
Категориэ:ӀэжьакӀуэ
ПсыбзукӀэплъ
ПсыбзукӀэплъ — жьыкъан лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
БзукӀэплъхэм нэхърэ нэхъ инщ, дамэ лъэныкъуэр мм. 84-104 нос, теплъэр къызэрымыкӀуэщ: жьэгъур, бгъэгур, пщэдыкъыр, тхыцӀащхьэр — фӀыцӀэщ, къащхъуафэ лыд къыщӀэувэу; кӀэ плъыжьыр фӀэцӀэкӀэ еух.
Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэм и бгылъэ псы уэрхэм я Ӏуфэм.
БанэкӀэпхъ
КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъуэм ущыхуозэ дыгъапӀэ джабэхэм, хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэху
Банэху — банэдэгу лъэпкъгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 30-50 хуэдиз мэхъу. И пкъым къудамэ зыбжанэу зегуэш. Лэдэх мащӀэ зиӀэ тхьэмпэхэм я щӀагъыр хужьыфэщ, я щхьэр щхъуантӀэщ. Къудамэхэм щыуэ зэхэкӀ банэ, тхьэмпэ къэс хуэзэу, къытокӀэ. И гъагъэхэр гъуэжьщ.
КъыздэкӀыр
Банэхур къыщокӀ къуажэхэм, псэупӀэхэм ягъунэгъуу, мывэкъалэ лъабжьэхэм, н. щӀыпӀэхэми.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъуэм и лъабжьэр хущхъуэу къагъэсэбэп.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэжыг
Теплъэр
Зи лъэгагъыр м 25-30-м нэс, жьауэ мащӀэ зыщӀ жыгщ. И пхъафэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жыгыпкъым, къудамэхэм см 10-15-м нэс я кӀыхьагъу банэ куэд ятетщ, тхьэмпэ цӀыкӀу 16-28-у зэхэт, къабзийм ещхь жыг тхьэмпэхэм я кӀыхьагъыр см 15-20-м нос. МащӀэу гъуэжьыфэ къызыщӀэлъадэ гъэгъахэр накъыгъэм-бадзэуэгъуэм, тхьэмпэ къищӀа нэужь, къыпедзэ. Жылэхэр бжьыхьэм ирихьэлӀэу мэхъу, гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, пӀащӀэ-хъурей щӀыкӀэщ.
КъыздэкӀыр
И щӀыналъэр АШЗ-м и ипщэ-къуэкӀыпӀэ штатхэращ. Абым къырашауэ иджыпстукӀэ сыт хуэдэ къэралми ухуозэщ. Нэхъыбэу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм и ипщэ, курыт лъэныкъуэхэращ, щӀыпӀэ нэхъ хуэбапӀэхэм.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъэгъахэм бжьэм фо къыхах. Банэ жыгкӀэ хадэ, губгъуэхэр, жыг хадэхэр къраухъуреихь. Ар зэщӀэкӀа нэужь, хадэхэр фӀыуэ Ӏэщым щехъумэ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэшэ
Банэшэ — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И пкъым и лъэгагъыр см 50-80-м нос, и лъабжьэр занкӀэу йокӀых. Тхьэмпэ кӀыхь, дзэ цӀыкӀу зиӀэхэр къащхъуэ-удзыфэщ. И щхьэкӀэм деж пкъым къудамэ цӀыкӀу зыбжанэу зегуэшыж. Удз щхьэкӀэм гъэгъа шхъуантӀэхэр гъэмахуэкум къыпедзэ.
КъыздэкӀыр
Джабэхэм, губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм къыщокӀ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Псыджэд
Псыджэд — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Бабыщ курыт хуэдиз хъунщ. Теплъэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ. Пэхущ, лъакъуэ щхъуэ-удзыфэщ. Анэхэм нэхъ хужьыфэ къащӀоуэ.
Здэпсэухэр
Урысейм къинэмыщӀа хэку куэдым щыӀэ. Псы фӀыуэ ялъагъу, къыщыхэкӀыр зэзэмызэ дыдэщ. Щышхэну, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах псы инахэм я гъунэ гъурц Ӏувхэр, къамылылъэхэр. Абгъуэр щаухуэ псы гущӀыӀум.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр псы удзхэмрэ абыхэм я жылэмрэщ: ӀутӀанэ, къамыл, бгъэн, хьэндыркъуакъуэ кӀэнтхъ, н.къ.; псы хьэпщхупщхэр, абыхэм я хупсхэр.
Банэхъурей
Банэхъурей — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удзщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр см 80-100-м нос. Тхьэмпэ щӀагъхэр хужьщ, цы щабэ тетщ, езыхэм лэдэх яӀэщ, кӀыхьщ. Тхьэмпэ кӀапэхэм, пкъым банэ цӀыкӀу куэд тетщ. Удзым и щхьэкӀэм гъэмахуэпэм, топым ещхьу зэкӀэщӀэсу, гъэгъа щхъуэ-хужьыфэхэр къыпедзэ. И жылэхэр гъэмахуэкӀэм-бжыхьэм мэхъу, зэхьфиран, дыгъэгъазэ жылэхэм я теплъэкӀэ екӀуалӀэу, я фэкӀэ гъуэбжафэщ.
КъыздэкӀыр
ДыгъапӀэ джабэхэм, губгъуэхэм, гъурцхэм яхэту, мэкъупӀэхэм къыщокӀ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъагъэхэм бжьэм фо къыхах.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Псыкъуакъо лъэпкъыр
Псыкъуакъо лъэпкъыр — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Къуалэбзу пӀащэхэщ, я теплъэр нэхъыщхьэу фӀыцӀэ-хужь зэхэлъщ. Я пщэмрэ лъакъуэхэмрэ кӀыхьщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъым лъэпкъыгъуищрэ лӀэужьыгъуапщӀрэ зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Банэжь
Банэжь — илъэситӀкӀэ къэкӀ лӀэужьыгъуэщ.