cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Интерстеллэр
Интерстеллэр (Interstellar — «Вагъуэ зэхуаку») — режиссор Кристофер Нолан триха щӀэнгъуазэу фантастикэ филм, Джонэтэн Ноланрэ Кип Торнрэ зэхэлъхьа тхыдэм къыхэкӀыу. Кинор топсэлъыхь хьэршым лъэта лъыхъуакӀуэ гупым, зэман-утыку зекӀуапӀэ къагъуэтахэмкӀэ цӀыхум хьэршым хузэфӀэмыкӀын зэхуакушхуэхэр абыкӀэ къракӀухьыну хуежахэм. Кином и тхыдэр зэхэзылъхьар Крстофер Нолан и къуэш Джонэтэн Ноланщ, абы тхыгъэ зэхилъхьар къызэтехъукӀар Кип Торн и щӀэнгъуазэ лэжьыгъэ физикэ теориэхэращ.
Кино техын Ӏуэхухэр япэ щӀыкӀэ студиэ Paramount Pictures-рат щӀэздзар, ауэ зэкъуэш Ноланхэм кином елэжьын щӀадза иуж, абыхэм я кинохэр къыдэзыгъэкӀ хабзэу щыт Warner Bros. кином ахэм ягъусэу елэжьын щӀидзащ. Езы кинор тезыхар Syncopy и Lynda Obst Productions компаниэхэращ. Оператор папщӀэу кином елэжьащ Хьойте Ван Хьойтемэ. Комрозитору уващ Кристофер Нолан и еуж кинохэм елэжьа Хьанс Циммер.
Кинор трахащ 2013 гъэм и етӀуанэ Ӏыхьэм, Алберт провинциэм (Канадэ), Лос-Анджелес (АШЗ), Ислэнд и ипшэ щӀыпӀэхэм.
Жэпуэгъуэм и 27-м кином и япэ гъэлъагъуэхэр щӀадзащ, дунейм и къалэ нэхъ ин хахахэм. ЩакӀуэуэгъуэм и 5, кином дунейпсо гъэлъэгъуэныр щӀидзащ.
Зэтеухуар
Ди лъахъэнэм икухэм къэхъуа гъушапӀэшхуэм, цӀыхухэр шхынкӀуэд кризис бжэӀупэм деж Ӏуигъувахэщ. ЦӀыхухэм а гъей къэкӀуам къыхэкӀыу, дунейм текӀуэдыкӀыжын щӀадзэ. Абы къэхэкӀыу, хьэршым ди щӀылъэм пэмыжыжэу Ӏэзэхэм къыщагъуэта зэман-утэку зекӀуэпӀэр къагъэсэбэпу, цӀыхухэм гугъэ ящӀ абы илъэтыкӀыу нэгъуэщӀ дуней ущыпсэу хъун къыщагъуэту Ӏэпхъуэнухэу. Дуней ущыпсэу хъунхэр къалъыхъуэну хьэршым ягъэлъатэхэр астронавт гуп.
Зэрелэжьар
Кином елэжьын щӀадзащ 2006 гъэм и бадзэуэгъуэм, студиэ Paramount Pictures-рэ Стивен Спилебргрэ, Кип Торн и теориэхэм теухуауэ кино трахыну щыжаӀам щыгъуэ.
2007 гъэм и гъатэпэ мазэм, Джонэтэн Нолэн кином и тхыдэр зэхилъхьэн щӀидзащ, ауэ кинор илъэс куэдкӀэ зэхалъхьэн пӀэм икӀакъым, Стивен Спилберг кинор трихыну зэрыхущӀегъуэжам щхьа.
Езы кинор трахын щӀадзащ 2013 гъэм шыщхьэӀум и 6-м, Канадэм и Албертэ провинциэм. Абы иуж кинор трахын пащащ Ислэндым и ипшэ-къухьэпӀэ щӀыпӀэхэм. ИтӀанэ Лос-Анджелес кинор трахын щаухащ 2013 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм.
Дыгъагъазэм и 14-м кином и япэ тизер къыдэкӀащ, кинор зэтеухуауэ щытынур къыхигъэщу.
Жэпуэгъуэм и япэ махуэм кином и ещанэу еуж трейлерыр къыдагъэкӀащ. Абы иуж кинор къызэрыдагъэкӀынум и Ӏуэхухэр зэрахуэн щӀадзащ.
Адыгэ Хэку
Адыгэ Хэку е Адыгей е хэкужъэ — хэку, Къаукъаз щӀыпӀэм хэтауэ, нэмыщӀ бзэхэмкӀэ пэсырей зэманым Зихиэ яужьым Касогиэ цӀэуэ зэрихьащ.
Жылэр
Хэкум адыгэхэм щымыхъукӀэ лъэпкъ бжыгъэхэри исащ. Адыгэхэм яуж, бжыгъэкӀэ кӀуэхэтэр абазэхэмрэ азгъэхэмрэ (зы лъэпкъу), яужым къущхьэ лъакъуэхэр: осетинхэр, балъкъэрхэр, ингушхэр, къэрэшейхэр. А лъэпкъ псом щымыхъукӀэ хэкухэсу Адыгэ Хэкуми исахэщ. XV лӀэщӀыгъуэм, Хэкум ермэлхэр къыхохьэщ, Кърым хъанейм къикӀахэу, лӀэщӀыгъуэ зытӀущ текӀауэ нэгъуейхэми адыгэ щӀыгухэм я къуажэхэр халъхьэщ. Лъэпкъ Ӏув-Ӏуву зэхэсахэм щымыхъукӀэ Хэкум цӀыкӀу-цӀыкӀурэ хэсахэр бжыгъэрт, абыхэм нэхъ цӀэрыӀуэу ящыщхэр Кърымым къикӀа хъаныкъуэхэращ, Джэрий цӀэуэ зезыхьахэр.
Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ.
Пщыгъуэхэр
Адыгэ Хэкур пщыгъуэ зы бжьанэу зэщӀиубыдэу щытащ, я бжыгъэр лӀэщӀыгъуэ къэс зэрихъуэкӀыу. Пщыгъуэхэм щымыхъукӀэ Адыгэ Хэкум Хасэ Лъэпкъэгъу зэхэтхэри щыӀащ.
Хасэ Лъэпкъэгъухэм ящыщырт Шапсыгъыр (Шапсыгъышхуэмрэ ШапсыгъцӀыкӀумрэ), Абдзахыр, Натхъуэджыр.
Пщыгъуэхэм хэтхэтэр:
Пэсырейрэ курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ
НэмыщӀ къэрал тхыдэхэм хуэдэу Адыгэ Хэку тхыдэм и пэсырей пщышхуэхэр къэгъэунэхуауэ щыткъым. Ауэ, пэсырей Алыджейм, Румейм, Урымейм зэрызурэ я цӀэхэр къыхокӀыр, абым хуэдэу, нэхъ жьыдыдэу къынэсар ди зэманыгъуэм Ариан и къэӀуэхугъуэ (пэсырей Алыджым щыщ хъыбар), зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштыхьэу тетар и зэманыгъуэм Стахемфак.
1022 гъэм щыщ урыс хъыбархэм ягъэунэху адыгэпщ (Касогей Хэкум щыщ) Уэрдадэ (Редедя), урысыпщ Мстиславым бэнэну пэувар гъэпцӀэгъуэкӀэ хэкӀуэдауэ, абымкӀи урысыпщыр зауэм текӀуауэ. ЯужыкӀэ къакӀуэр къажэр хъыбархэм къыхӀэкӀ Рашид ад Дин и къэӀуэхугъуэщ, абым къызэриӀуатэмкӀэ 1237 гъэм адыгэпщ Тукар (Тыкъуэр) тыргъуэт зауэм хэкуэдауэ.
1471 гъэм Румей тхьэмадэ XXII Иуаным адыгэпщ Верзахт (Уэрзэхут) тхылъ хуригъэхьу тхыдэм къыхокӀыр, абым хуэарэзыуэ къыхуетхыр, адыгэ лъэпкъым чристэныгъэр лъэпкъым хигъэхьэным зэрхуэщхьэпэм папщӀэ. 1471 гъэм щыщ тхылъ ди зэманым къынэсащ, а тхылъым зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштых Петрезок (Бэтрэзыкъуэ) Кафэ пщыгъуэм мэш ӀыхьэкӀэ щэхуэну.
XV лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку пщыгъуэ зэрызэу зэбгырыдзауэ щытар зы къэралу зэхигъэхьащ Инал Нэху, Адыгэ Хэкум и пэштыхь. Адыгэ лъакъуэхэм щымыхъукӀэ абазэ лъэпкъ Тапантахэри Мыдэвейхэри Хэкум хигъэхьа хъуа, Къэбэрдейм къыщыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэмкӀэ, Псыжьыпэм нэс ищхъэрэмкӀэ, Бзыпс нэгъунэ ипщэмкӀэ Хэкур зы къэрал ищӀа хъуащ.
Ислъам
Ислъам - ар зы динщ. Мыхьэмэд (с) - Ислъам диныр и тхьэлIыкIуэщ (пэгъумбар). КъурIаныр Мыслъымэнхэм и тхылъщ. Хьэрыпыбзэр КъурIанымрэ нэмазэмрэ я бзэщ.
ЩӀымахуэбзу
ЩӀымахуэбзу — уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И теплъэр зэфэзэщу фӀыцӀэщ, лъэдийхэри апхуэдэщ, пэр щхъуафэщ. Анэм и теплъэр гъуабжэщ, кусэ куэд хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ.
Здэпсэур
ЩӀымахуэбзухэр Индылыпэм и Ӏэгъуэблагъуэхэмрэ Къазахъстэнымрэ я деж хъунгъалӀэ къызэбэкӀ губгъуэхэм, уэгъупӀэ ныкъуэхэм я нэмыщӀ зыщӀыпӀи щыгъуалъхьэкъым, нэмыщӀ хэкухэм уащӀыӀущӀэр ди деж зэзэмызэ щилъэтыкӀкӀэщ. Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр щӀымахуэ щӀыӀэхэращ.
Овидий
Публий Овидий Назон (Publius Ovidius Naso, 43 гъатхэпэм и 20, Сулмо — 17-18, Томис) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Андзыш
Андзыш — лӀэужьыгъуэ зыкъом хъу удз лъэпкъыгъуэщ.
ХъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, гъурцхэм яхэту, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхыркъым. Мэкъур, андзышхэр хэмылъмэ, нэхъ къэуат мэхъу. Хущхъуэ къызыхах лӀэужьыгъуи яхэтщ.
Рас-Бен-Саккэ
Рас-Бен-СакӀэ (الرأس الأبيض) (е Кабо-Бланко, Бен-Секкэ, Рас ал-Абиад) — Африкэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух къуапэ. Тунис и ЩӀылъэку Хы Ӏуфэм деж Ӏулъщ, порт къалэ Бизертэ пэмыжыжэу.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Тунис и хэкумэтх
Жьэдзыуэ лъэпкъыр
Жьэдзыуэхэр — лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэщ.
Къуалэбзухэм ящыщу нэхъ «зэхуэмыфӀэ-зэфӀэӀуащ» жыпӀэмэ ухэукъуэнкъым: пкъы уэндэгъухэщ, дамэхэр абрагъуэщ, лъэ кӀэщӀхэщ, пэ, пщэ кӀыхьхэщ, пэ щӀагъым къыщӀэтщ цыншэ фэ къэп (дзыо). Псым бэуэ хэсми зыщӀагъэмбырыуэкъым, щӀым хуиту щызокӀуэ, фӀыуэ мэлъатэхэр. Анэмрэ хъумрэ я гъащӀэ псом зэгъусэщ. Шырхэр цы ятемыту, нэхэр къэмыплъауэ джэдыкӀэм къопщ. Лъэтэф щыхъур я ныбжьыр махуэ 70-75 нэсмэ.
Жьэдзыуэ лъэпкъыр зэрыхъур зы лъэпкъыгъуэщ, лӀэужьыгъуэу 8 хохьэр:
ЗдэщыӀэр щӀыпӀэ хуабэщ, я гъащӀэр быдэу хым, псыӀу инхэм, хыкъумхэм, бдзэжьей бэуэ здыхэсхэм, япхауэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Лъэхьэнцэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Уэгунэбзу
Уэгунэбзу — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Унэбзум ещхьщ, и теплъэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр я бгъэгухэмрэ джабэхэмрэ хэлъу.
Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэм ущыпэщӀохуэ Къаукъазым и губгъуэхэм, къумыпӀэхэм, нэгъуэщӀ хэкухэми щопсэу. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм уэгунэбзухэр нэхъыбэщохъу ищхъэрэмкӀэ къызэрилъэтыкӀым папщӀэ.
Марсел Пруст
Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust, 1871 бадзэуэгъуэм и 10 — 1922 щакӀуэгъуэм и 18, Париж) — фрэнджым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Андрыгу (псы)
Андрыгу (Андрюк) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэжъыйм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Псыгъуабжэ (Хъыу)
Псыгъуабжэ (Псыгуабжа) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Хъыум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Узбэчыстэн
Узбэчыстэн (O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ташкент.
Амман
Амман (عمان) — Йорданым и къалэ нэхъышъхьэр.
И инагъыр — 1 680 км². Джылу дэсыр — 1 919 000 (2010 гъэ)
Категориэ:Йордан
Къыргъызстэн
Къыргъызстэн (Кыргыз Республикасы, Кыргызская Республика, Киргизия) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бишкек.
Шыгуарэ
Шыгуарэ (Кубрань) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Жьэгъуэ лъабжьэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Мыхьэмэд Пэгъумбар
Мыхьэмэд — Ислъам диным и пэгъумбар.
Ӏуфэбзу
Ӏуфэбзу — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ӀуфэджэдцӀыкӀум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ, и теплъэри нэхъ зэхэдзащ, гъуабжэ-щхъуэ ӀэпапӀэхэр къебэкӀыу, бгъэр ныбэщӀагъым нэсу хужьщ, ӀэпапӀэхэр къыреху.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Ӏуфэджэдхэм уащыпэщӀэхуэ щӀыпӀэхэм, и бжыгъэкӀи нэхъыбэщ. Мэлъэтэж.
Александр Пушкин
Александр Пушкин (Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин, 1799 мэкъуауэгъуэм и 6, Мэзкуу — 1837 щӀышылэм и 10, Бытырбыху) — урысейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Губгъуэкъаз
Губгъуэкъаз — къаз лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
ПӀащэщ, Быдуи зэхэщӀыхьащ. ТеплъэкӀэ унэкъазхэм ящхьщ: щхъуэщ, и джабэхэм кусэ хужьхэр, фӀыцӀэхэр зэпекӀуэщӀыу, нэбэ щӀагъым ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсу.
Здэпсэухэр
Гъубгъуэкъазэыр щогъуалъхьэ Еуропэ псом, Псыжърэ Тэрчрэ я псыӀухэм — хы хэлъэдапӀэхэм, Сыбырымрэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыбэм, Монголым, Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэм я псыхъуэ, хыкъум, псыдэуэ къамылылъэхэм, е нэгъуэщӀ къэкӀыгъуэ Ӏув зыӀутхэм. Ди хэкум деж щӀымахуэм уащыпэщӀэхуэнущ Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм. Загъэпсэхуну, шхэну губгъуэхэм къыщотӀысхьэ.
Ӏусыр
Нэхъыбэу къэкӀыгъэщ — удз, хьэцэпэцэхэр, мэракӀуэ. Гъатхэм хыкъумхэм шхын къалъыхъуэ и нэхъыбэм псыудзхэращ ар. Цы япхъа яуж я Ӏусыр удз жылэ, мэракӀуэ, гъавэхэкӀхэр мэхъур.
Тхылъхэр
Категориэ:Къазхэр
Деипс
Деипс (Дея) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ АкъбашпсыӀэрышэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Ӏуфэбзу лъэпкъыр
Ӏуфэбзу лъэпкъыр — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Теплъэр
Зи инагъкӀэ курыт е нэхъ хуэцӀыкӀу къуалъэбзухэщ. Пщэ, лъакъуэ кӀыхьхэу, я нэхъыбэри дамэ кӀыхь псыгъуэхэщ, къамыхьэлъэкӀэу жыжьэ ирилъэтэфхэу.
Уилиям Шекспир
Уилиям Шекспир (William Shakespeare, 1564 мэлыжьыхьым и 23 — 1616 мэлыжьыхьым и 23, Стратфорд-на-Эйвоне) — инджылызым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Ӏуфэбзу лъэпкъыр
Здэпсэухэр
Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщхэр нэхъыбэу здэплъэгъунур хыхэм, хыкъумхэм, псыежэххэм я Ӏуфэ занщӀэхэм я деж. ЩӀылъэ бзухэщи фӀыуэ къакӀухь, къажьыхь, есыф лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ.
Ӏусыр
Ӏусыр псэущхьэхэкӀщ: гъудэбадзэхэр, хьэмблухэр, хьэпӀацӀэбгъунж.
Шыбэгыкъуэпс
Шыбэгыкъуэпс (Сухой Ерик) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Зэлэн Щыгум къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Жьыкъан
Жьыкъан — жьыкъан лъэпкъым щыщщ, бзу инкъым.
Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ, натӀэмрэ щхьэшыгумрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ, ныбэ щӀагъыр тэхущ, джабэхэмкӀэ гъуэбжафэм хуэкӀуэжу. Пэ къыхэкӀыпӀэм пащӀэм ещхьу цы пхъашэ пӀийхэр тетщ. Жьыкъаныр къэщӀэгъуейкъым, къудамэхэм задэу тесщ, и дамэхэр иутхыпщӀым ещхьу игъэсысу. Гъудэбадзэ гуэрэ блэлъэтыкӀыу къилъагъумэ абы кӀэлъолъатэ, лъэщӀыхьэмэм нэхъыфӀу еплъын папщӀэ и дамэхэр псынщӀэу щӀиупскӀэу пэзазэу къоувыӀэ, атӀанэ къеубыд.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым щыгъуалъхьэхэмэ щӀымахуэр хьэрып къэралхэм щырах. Жьыкъан абгъуэхэм дэни уащыпэщӀохуэ: мэзым, жыг хадэм, дурэшхэм, къалэм, къуажэм, кхъэм, жыг къудамэхэм, щӀыгум, бжыхьэкӀапэхэм, унащхьэхэм. Зы гъэм тӀо къыреш.
Таджыкыстэн
Таджыкыстэн Республикэ (тадж. Ҷумҳурии Тоҷикистон) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Душанбе.
Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэр
Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэр — къызэщӀеубыдэ къуалэбзу гуп инхэр.
Нэхъыщхьэу Ӏуфэхэмрэ псыпцӀэхэмрэ щыпсэухэу: темэнбзухэр, хытхьэрыкъуэхэр, Ӏуфэбзухэр нэмыщӀхэри. Зи пкъыр гъэпсыкӀэкӀэ, шэч хэмылъу, зэгъунэгъу лӀэужьыгъуэхэр. ХэкӀыгъуэр къуэдзиху, лъэпкътощӀу, лӀэужьыгъуи 133 зэхагъэкӀ, ахэр:
Дудакъ лъэпкъыр
Дудакъ лъэпкъыр — къру теплъэ хэкӀыгъуэм щыщщ.
ЛӀэужьыгъуэ 26-рэ къызэщӀеубыдэ. Я лъакъуэхэр лъэщщ, гъумщ, къэкӀухьэнкӀэ, къэжыхьынкӀэ емышыжхэщ. Здэгъуалъхьэхэр щӀыгуращ.
Я Ӏусым хохьэ нэхъыщхьэу къэкӀыгъэ, жылэ, хьэпщхъупщхэр. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр псы ефэкъым.
Дубэкъ
Дубэкъ — бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Бжэндэхъум хуэдизынщ, ауэ нэхъ кӀэщӀщ, быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэшхуэщ. Адрей лӀэужьыгъуэхэм къахощхьэхукӀ пэ гъум кӀэщӀ хъуреймкӀэ. Теплъэр хуабжьу зэщымыщэу зэхэдзащ.
Здэпсэухэр
Къаукъазымрэ Кърымымрэ нэмыщӀу Курыт Азиэм, Еуропэм, Африкэм, Индиэм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэм щопсэу. Дубэкъхэр щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэракӀуэ жыг хадэхэм, паркхэм.
Ӏус
Ӏусым хохьэ гъавэхэкӀ, пхъэщхьэмыщхьэ, жыг жылэ (балий, къыпцӀэпщхьэпэ купкъхэр), джэшхэкӀ, нартыху, дыгъэгъазэ. Яшх гъудэбадзи, жыг хадэхэм мащӀэу я зэран йокӀ.
Гу лъыптэну
Ину зэрыныбаблэхэм папщӀэ адыгэ псыжъ-инжыдж лъэныкъуэхэм щыпсэухэм зэреджэр жыгщхьэмацӀэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзупэгъум лъэпкъыр
Мэлыхъуэбзу
Мэлыхъуэбзу — уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Унэбзум хуэдизынщ, и кӀыхьагъыр см. 18, дамэ лъэныкъуэр — 9,9-12,4; къешэч г. 40-м нэс. Быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэшхуэщ. И теплъэкӀэ гъуабжэщ, щхъуэ-гъуэжьыфэ-хужь ӀэпапӀэхэр хэлъу, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ пхокӀ. Къабзий пхъашэ гъунэхэр хужьщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, мэз гъуапэхэм. КӀэцӀын яухри мэгъуэлъхьэж мэлыжьыхьым и кӀэхэм. ЩӀыӀэм къигъэзэжу уэс къесмэ анэхэм шыӀэныгъэшхуэ яхэлъу абгъуэм тесщ икӀи хуабэм къигъэзэжыхуэнкӀэ джэдыкӀэхэр ягъэупщӀыӀукъым, ехъулӀэныгъэкӀи кърашын яхузэфӀокӀ.
Ӏусыр
Куэду яшх удзыжь жылэ, хьэцэпэцэ, гъавэ щхьэмыжым илъэлъахэр, мэкъуэмэш къэкӀыгъэхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщхэр.
Думэныкъуэпс
Думэныкъуэпс (Деменюк) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ ДумэныкъуэпсыӀэрышэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Ливиа Друзиллэ
hahahahhahaha fuckin wikipedia
Тыркуменистэн
Тыркуменистэн (тыркуменб. Türkmenistan) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ашхабад.
Фрэндж Гуианэ
Фрэндж Гуианэ (Guyane Française) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал щхьэхуимыт. Къалэ нэхъыщхьэр — Кайеннэ. Къэралыр Фрэнджым и хыщӀ щӀыпӀэхэм ящыщ зыщ. Фрэнджым и зы хыщӀ щӀыпӀэ депэртаментщ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ипшъэ Америкэ Категориэ:Фрэнджым и хыщӀ щӀыпӀэхэр Категориэ:ФрэнджыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Жэмтхьэлэ (псы)
Жэмтхьэлэ (Жемтала) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыгуэнсум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Шонэпс
Шонэпс (Большая Шоона) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
МывэкӀэпысхэр
МывэкӀэпысхэр — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Лъэпкъэгъум лӀэужьыгъуэ 13-щ зэщӀеубыдэщ, ахэр:
Къалмыкъ Юрий
Къалмыкъ Хьэмзэт и къуэ Юрий (1934 щӀышылэм и 1 — 1997 щӀышылъм и 16) — урысейм и политик, йурист, професор, йуриспурденциэ щӀэныгъэм и доктор.
ГъащӀэм и тхыдэр
1952-1957 гъэхэм Ленинград къэралыгъуэ университетыр къиухащ, яужым Саратов и къэралыгъуэ академиэм и асперантурэр. 1963 гъэм кандидат дисертациэр итащ, 1971 гъэм Харкоу и пӀалъэ университетым деж доктор дисертациер етыр.
Лъэжьыгъэр
Лъэпкъ хеящӀу лэжьа Къэрэшей-Шэрджэс аутоном областым и Хьэбэз къедзыгъуэм, нэхъыжь егъэджакӀуэу, доценту, професору, кафедрэм и тхьэмаду (лъэпкъ пӀалъэмкӀэ, 1968 гъэм) Саратов и къэралъыгъуэ академием. Саратов деж илъэс тӀощӀым фӀэкӀыу кафедрэм и тхьэмадэу лэжьащ, къигъэна щыхъуар 1989 гъэм лъэпкъыгъуэ депутату РССЗ-м щыхахым.
РССЗ-м и Нэхъыщхьэ Хасэм хабзэ дэгъэкӀымкӀэ и тхьэмадэу лэжьа, яужым Урысей Федерациэм и юстицэ министру.
ХьэщӀэукӀ
ХьэщӀэукӀ (Джингирик) — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1640 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Тебэрды и псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэм дэт, Къэрэшейкъалэм ипэмыжыжэу.
Къалмыкъ Юрий
Лъэжьыгъэр
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу (1990-1993; 1996 гъэхэм)
Жьыкъанжьэгъуплъ
Жьыкъанжьэгъу́плъ — жьыкъан лъэпкъщ, унэбзу хэкӀыгъуэм хохьэ.
Теплъэр
Хъум и теплъэ нэхъыщхьэр щхъуэ-гъуабжэщ, щхьэмрэ пщэбгъухэмрэ щхъуэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀэщ, къыхэкӀыпӀэ гъунэхэм ӀэпапӀэ хужь зэрыз хэсу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ гъуэжьыфэщ. Анэм и теплъэм нэхъ гъуабжэ-фӀыцӀафэ къыщӀоуэ.
Здэпсор
И бжыгъэкӀэ мыкуэду Къаукъаз къущхьэ щӀыпӀэхэм нэсу щопсэу. ЩӀымахуэр Индиэм, Пакистаным щырех. ЩыӀэщ Еуропэм, Азиэм я мэзхэм. Мы бзу жьгъейр нэхъыбэу здэплъагъур мэз лъапэхэми, мэзыку нэхъ нэхупӀэхэми жыг къудамэ лъащӀэхэращ.
ЩӀым къыщагъуэт Ӏусыр: цӀыв, бадзэ жъгъейхэр, щыгъыныхь, хьэндырабгъуэ, бэдж, гъуанэдэс.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьыкъан къуэлэнхэр
Дудакъ
Дудакъ — и цӀэджэгъу лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ.
Теплъэр
Теплъэр икъукӀэ дахэщ. Хъухэм я жьэгъу лъэныкъуитӀымкӀи цы щабэ хужь кӀыхьхэр ирекӀуэкӀыу тетщ, къагъэтэджмэ пщампӀэм ещхь хъууэ, тхыцӀэр, хулъащхьэр — гъуабжэ-гъуэжьу зэхэлъ кусэщ, лъакъуэхэр лъэщщ, кӀэбдз щӀагъыр пцӀанэщ. ЕплӀанэ-щӀыб лъэпхъуамбэр иӀэкъым.
Здэпсэухэр
Щопсэу Африкэм, Азиэм, Еуропэм я губгъуэхэм, бгы тафэ хуитхэм. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Урысейм и лъэныкъуэ бжыгъэхэм щогъуалъхьэ: Индылрэ Тэнрэ я лъэныкъуэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм, Сыбырым къинэмыщӀауэ, Кърымым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дудакъым фӀыуэ елъагъу лэжьыгъэ здамыщӀ тафэхэр, бжьыхьэсэ губгъуэ, гъавэ щӀапӀэ, мэкъупӀэхэр. Къумхэмрэ удз кӀырхэмрэ запыӀуадз.
Къауъказым дудакъхэр щыплъагъур щӀымахуэращ. ЩӀыӀэ зэрыхъуу ахэр гупхэурэ къолъатэ. Нэхъыбэуи уахуозэ псынэ мыщтхэм я гъунэгъуу, мэз лъапэхэм, бгы лъапэхэу уэсыр нэхъ псынщӀэу здэткӀум. КӀэпкъ дагъэ зэримыӀэм къыхэкӀыу щӀыӀэм щошынэ — щӀэх мэпӀыщӀэ, и щыр псыф мэхъуи. Апщыгъуэм лъэтэфкъым. Мис ар къагъэсэбэпурэ дудакъхэм исраф халъхьа Къаукъазм дежи, нэгъуэщӀ щӀыпэхэми. И бжыгъэмкӀэ кӀуэдынхэм нэса къуалъэбзу лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз тхьэпэ, къудамэ къыдэжагъакӀэ, удз жылэ, цӀыв, мацӀэ, н. къ.
ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэр
thumb|250px| ЩӀылъэрыгъуалъхьэ къуалэбзухэр — щыр зыужьыкӀитӀым язым хыхьэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэ гупырщ.
Курп
Курп (Курп) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым, Ищхъэрэ Осетиэм, Ингушейм я щӀыпӀэм хэж псыщ м хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. хуэдиз мэхъур.
ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэр
Абыхэм я шырхэр, хьэӀулэщӀхэм яйм къагуэкӀыу, джэдыкӀэхэм къызэрипщхэу, е тэлай гуэр текӀмэ, абгъуэм къокӀри йожьэхэр. Апщыгъуэм я нэ къоплъэ, тхьэкӀумэхэм зэхах, цы ятетыхэщ.
Мы гупым къызэщӀеубыдэ нэхъыщхьэу щӀыгум, е псым и гъунэгъуу (жыгыщхьэхэр мыхъуу) псэу къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр: джэд хэкӀыгъуэ, бабыщхэр, къазхэр, дудакъхэр, кърухэр нэмыщӀхэри.
Жьыкъанкъуэлэн
Жьыкъанкъуэлэ́н — жьыкъан лъэпкъщ.
Щопсэу Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. Молэмусэ Хьэжмурат зэрилъытэмкӀэ, щогъуалъхьэ Ищхъэрэ Къауъказым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, АфӀыпс псыхъуэм.
Теплъэр хужь-фӀыцӀэ зэхэдзащ, «къанжафэщ» — щхьэщыгур, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, натӀэм ӀэпапӀэ хужь хэсщ, кӀащхьэр гъуабжэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ибгъухэм кусэ хужь ирехыу, ныбэ щӀагъыр тэхущ.
Ӏусым и нэхъыбэр бадзэхэкӀкъым, къудамэхэм, тхьэпэхэм ятес хьэпщхупщщ. Мыхьэмышх ищӀкъым.
Таиз
Таиз (عمان) — Йеменым и зы къалэ нэхъ инхэм ящыщ.
Категориэ:Йемен
Абгъуэ
Абгъуэ (Malva mauritiana) — щыгъуэлъхьэн, къышырашын, захъумэн папщӀэ къуалэбзухэм я ухуэныгъэщ.
ТеплъэкӀи, щӀыкӀэкӀи, къызыхахкӀи, уаздыпэщӀэхуэ щӀыпӀэкӀи хуабжьу зэщхьэщокӀ. КъызэрыкӀуэщ джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ящӀыр: кумб чэнжым и лъащӀэм щӀэдзын мащӀэ илъу аращ. БанэщӀэжым ейр топым хуэдэу зэпэхъуреибзэщ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. ПцӀащхъуэм ятӀэр и ӀупсымкӀэ зэкӀэришхэурэ абгъуэр еухуэ. Ипщэ Азиэм щыпсэу хьэпцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм ейр зэрыщыту хьэуам щыдия Ӏупс къабзэщ, цӀыхухэм яфӀэфӀу яупщэфӀри яшх.
Тропик къуалэбзу щхьэхухэм я абгъуэхэр гуп-гупу зэхэту ящӀ, ауэ нэхъыбэм яйр зэпэщхьэхуэщ. ЗэмылӀэужьыгъуэ къуалэбзухэм я абгъуэхэр зэгъунэгъуу щащӀыр зэзэмызэ дыдэщ. ЩыӀэщ нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэхэр абгъуэ папщӀэу къэзгъэщхьэпэр (бжьэндэхъугъуэжь, бжьэшх, бабыщхэр). Абгъуэ ящӀыркъым, къапщтэм, Аустралиэм щыӀэ джэд лӀэужьыгъуэ Ӏэл гуэрэхэм — пшахъуэм, е къэкӀыгъэ, пщӀащэ зэхэфыхьам хокӀацӀэри абыкӀэ я абгъуэ щӀынри, гъуэлъхьэжьынри, къишынри зэфӀокӀ.
ЩоджнцӀыкӀу Алий мы жыӀэкӀэм щӀагъыбзэ щӀилъхьащ социал (псэупӀэ, быдапӀэ, хъухъумэт) мыхьэна иритри: Маржэ, бэ иныр фыхъейхи, Пщыхэм я абгъуэр ткъутэнщ
МыдаӀуэпсы
МыдаӀуэпсы (Бочаров ручей) — Краснодар крайм хэт къалэ Щачэм и къедзыгъуэ Новый Сочи деж ежэх псы цӀыкӀу.
Урыс-адыгэ зауэм яуж псым ицӀэр урызыбзэкӀэ зэрахъуэкӀэщ, иджыреуэ цӀэ зэрихьэр Бочаров ручей, зэрыхъумкӀэ псыхъуэм дэж щӀыпӀэр урыс хулъхугъуэ къуэлей Бочаровым къищэхуати и цӀэр траӀуа хъуащ, адыгэбзэкӀэ зэбдзэкӀмэ «Бочаров и псы» мэхъур.
1941 гъэм МыдаӀуэпсы и пэм деж пасэ лъэхъэнэм щыщ цӀыху псэуалъэ къагъуэтащ.
Иджыпсту псыхъуэм идеж Щачэ къалэм и санаторийхэр дэт «Узбекистан»-рэ «Салют»-рэ, абым нэмыщӀу Урысейм и президентым и резиденциэр.
Бочей
Ботэщей (Плановскэ, Плановское) — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къуажэ.
Джылу дэсыр — 3456 (2010 гъэмкӀэ).
ЛъэпкъкӀэ (2002) — адыгэхэр (98,6%).
Къуэдымэз (ИнжыджцӀыкӀу)
Къуэдымэз (Кодмаз) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Париниас
Париниас (Punta Pariñas) — Ипшэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. ЗэрабжымкӀэ еуропейхэм япэу къуапэр щызэӀуахар 1527 гъэращ, эспан экспидициэ Франсиско Писсаро и унафэм щӀэтамкӀэ.
Къуапэр Перу и ишхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щылъщ. Ӏуфэр Щэху хышхуэм елъэс. Езы къуапэр къэхъуащ Ӏуфэм лъахъшэу Ӏуша Ӏуащхьэ деж. Къуапэм нэхъ ипшэкӀэ маяк щытщ. Маякым и щхьэм удэкӀуей мэхъу къуапэм деж иӀэ хылъэм уеплъын щхьа.
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Перу и хэкумэтх
ПцӀы Горн
ПцӀы Горн (Falso Cabo de Hornos) — къуапэ, архипелаг ЩӀы МафӀэм хэт тӀыгу Хосте и ныкъуэтӀыгу Хардим и ипшэ дыдэ пӀэ.
Маргъущ
Маргъущ (Маргущ) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыгуэнсум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
ПцӀы Горн
Къуапэ Горн дыдэр тӀыгу цӀыкӀум телъщ. Ауэ ар зэӀуаха иуж плъыхьакӀуэ куэдым Хосте тӀыгум и ипшэ ухыпӀэр Горн къуапэрауэ ялъытэт. Иджырей зэман Ӏэзэ хыерс апхуэдэу щыуэжхэкъым. Езы Горн къуапэр АцӀы Горн къуапэм километрэ 56-кӀэ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ.
КъуапэмкӀэ щыӀэ климатыр, архипелагым и адрей Ӏыхьэхэм щыӀэм хуэдэщ — жьапшэу, уэшхырилэу щытщ, гъэмахуэр щӀыӀэтыӀэу, щӀымахуэр щабэу. Температурэр илъэсым и кӀуэцӀкӀэ 0°С-рэ 15°С-рэ я зэхуакум дэтщ.
Щыугъэ щыӀэми, Горн къуапитӀри Ипшэ Америкэм и ипшэ кӀэуххэу щытхэкъым. Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ пӀэуэ щытыр тӀыгу цӀыкӀу зэхэт Диего-Рамирес и ипшэ дыдэ тӀыгуращ, Ипшэ Америкэм и континент Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэр Фроуард къуапэрщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Чили и хэкумэтх
Ридадэ
Ридадэ е Рэдэдэй, курыт лъэхъэнэм и Адыгэ пщышхуэщ. И лъэщыгъэкӏэ цӏэрыӏуэ хъуащ икIи "иныжь ридадэ" цӏэлейр фӏащащ. Урысыпщ Мстиславрэ къэхъуа зэрыукӏ-рэ цӏэрыӏуащ. Мстислав хьилэ ищӏащи сэкӏэ ридадэм еуащ.
Жэкуэпс
Жэкуэпс (Жако) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Шылыч (псы)
Шылыч (Челик) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Чэфырым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
ЖьыкъанфӀыцӀэ
ЖьыкъанфӀыцӀэ — жьыкъан лъэпкъым щыщщ, жьыкъанкъуэлэн лъэпкъыгъуэм хыхьу.
Теплъэр
Анэм и тхыцӀэр, щхьэщыгур щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр щхъуафэщ, жьэгъур хужь-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Хъухэм я щхьэр, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, е гъуабжэ-фӀыцӀафэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъазым и къущхьэхъу мэзхэм, Тебэрды, Къаукъах къуэдмэзхэм, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, атӀанэ — Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.
Рихьаные
Рихьаные (Rehaniya; الريحانية; רִיחָנִיָּה) — Адыгэ къуаджэ Йзраелым ит. Рихьаныер Абдзах чӀылэ, ябзэ Адыгэбзэ Абдзахэбзэ. 1873 гъэм къуаджэр яшӀэгъ. 1878 гъэм абдзах унагъохэ дэцӀыхьагъэх. Непэ Рихьаныем 1,123 цӀыф дэс. чӀылэм дэт Джаме/Мэщыт, Музейирэ.
Жьыкъан лъэпкъыр
Жьыкъан лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейхэщ.
Теплъэр
Я кӀыхьэгъыр см. 11-17-щ. Лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэ псори пабгъуэщ, пэбгыр ӀупщӀу къыхэкӀыу, пэ лъэдакъэм деж цы пӀийхэр тетщ. Дамэхэр Ӏузэ кӀыхьщ, теплъэр хуабжьу зэщхьэщокӀ — лӀэужьыгъуэхэми, анэхэми, хъухэми.
Нэхъыщхьэу здэпсэур мэз мыӀув, жыг хадэ, паркщ.
Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэщ, хьэпщхупщщ. Ар зи Ӏус нэгъуэщӀ лъэпкъхэм ялъытауэ мыхэр нэхъ «хуэмыхущ» жыпӀэми хъунущ: щакӀуэн хьисэпкӀэ зэрылъэтэр мащӀэщ, нэхъыбэм щысхэ, бадзэ е гъудэ къалъагъумэ кӀэлъолъатэри къаубыд мыхъумэ.
Лъэпкъыгъуэхэр
Жьыкъан лъэпкъым къызэщӀеубыдэ лъэпкъыгъуэ 44-рэ, псори зэхэту лӀэужьыгъуэ 360-м нэс. Абыхэм дэнэ къэрали уащыхуозэ, Америкэм щымыхъукӀэ, псом хуэмыдэу щыбэгъуа тропик къэралхэм.
Лъэпкъыгъуэхэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Унэбзу теплъэхэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Мухьэфазэ
Мухьэфазэ  (محافظة‎ muḥāfaẓä, ерэ محافظات‎ muḥāfaẓāt) — иныкъуэ хьэрып къэралхэм я администрациэм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ. Бахърейн, Мысыр, Йордан, Иракъ, Йемен, Шам къэралхэм, мухьэфазэр администрациэм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ нэхъыщхьэу щытщ. Оманым и иныкъуэ хэкухэм мухьэфазэкӀэ йоджэр. Сауд Хьэрыпейм и администрациэ гуэшыкӀэмкӀэ, провинциэм кӀэлъыкӀуэу щытщ.
Адыгэбзэми мухьэфазэ псалъэр иныкъуэм деж къыщагъэсэбэпу щытщ.
Иджыри феплъ
Категориэ:Мухьэфазэхэр Категориэ:ЩӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр
Курпыгъу
Курпыгъу (Сухой Курп/Курпо) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Курпым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Псыгуэнсу
Псыгуэнсу (Псыгансу) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ м хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. хуэдиз мэхъур.
Америкэ Штат Зэгуэтхэр
Америкэм и Штат Зэгуэтхэр е Америкэм и Къэрал Зэгуэтхэр (ин-бз.: The United States of America, USA, эс-бз.: Estados Unidos de América) — къэрал Ишъхъэрэ Америкэм. И инагъымкӀэ дунем ещанэ (9 522 057 км²), джылу дэсымкӀэ ещанэ (307 000 000). Къалэ нэхъышъхьэр — Уашингтон.
Иштат Зэгуэтхэм я гъунапкъэр ишъхъэрэм КэнадэмкӀэ ирокӀуэ, ипшъэмкӀэ Мексикэм иде. Къэрал щыхъуар 1776 гъэм, 13 британ калониэхэр зэхыхьу хуит къэралу зыщытраӀуам. Хуит хъуным шъхьакӀэ зауэр 1783 гъэм нэгъунэ ирагъэкӀуэкӀри, зауэр къахьа.
Иджыпсту Америкэм Иштат Зэгуэтхэм дунейм нэхъ экономикэ иныр яӀа (14,2 трилиуану $), дзэшхуэ иӀа абы пэмыкӀыу и хыдзэр дунейм нэхъ ин. ЛъэпӀкъ Зэгуэт Хасэм яхэт.
Куейхэр
Къэралыр штат 50 зэхэт, псоми ӀанатӀэ зэхуэдиз яӀу. Штат къэс езыхэм я конституциэ яӀа. Штатхэм яцӀэ нэхъыбэр къызыхэкӀыр индей лъэпӀкъхэм яцӀэхэра иэ Фрэнджымрэ Инджылызымрэ япщыхэм яцӀэхэм.
Диныр
Джылэм янэхъыбэр Чристан динхэм пыл. Мыбы хуэду — 51 % протестантхэ; 29 % — католикхэ; 12, 1% — пэмыкӀ Чыристэн динхэ. Джурт дин — 1,7 %; Буддэ дин — 0,7%; Муслъымэн дин — 0,6 %; ПэмыкӀы дину — 2,5%. Тхьаншу — 4 %
Хэкумэтх кординатхэр
Хэкумэтх координатхэр — дунейм и щӀыпӀэхэр къыхэзыгъэхукӀ тэмыгъэхэ. Координатхэр ди ЩӀыгум нэмыщӀ, уафэ сферэми адрей планетэхэми къыщагъэсэбэп.
Болэтыкъуэ Джанболэт
Болэтокъо Хьэтокъущыкъо и къо Джанболэт (? — 1836 гъ. и жэпуэгъуэ) — КӀэмыргуеим и пщышхуэ. Урыс-адыгэ зауэм и зы пашэхэм ящыщщ. Болэтокъо Аитэч и къо Хьэтокъщыкъо и къуэ. Тхыдэ щӀэныгъэлӀхэм яхэӀуэа щытщ лӀыхъужь цӀэрыӀуэу.
Хэкумэтх кординатхэр
Хэкумэтх координатхэр ятхын щхьа къагъэсэбэп WGS84 системэр.
Болэтыкъуэ Джанболэт
КӀэмыргуеим пщыщхуэу зэртехьар
Болэтокъо Аитэч дунейм ехыжа нэужь КӀэмыргуэй пщыгъуэр тӀууэ зэгуэкӀа хъуащ, и къуитӀым зэдагуэшауэ. Зы Ӏэхьэр Болэтокъуэ Хьэтокъущыкъуэм къылъысащ адрер Болэтокъо Аслъэнбэчым. XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм КӀэмыргуеим и пщыщху техьэр Болэтокъуэ Бэзрыкъо, ари куэду темыту абдзахэхэмрэ кӀэмыргуэйхэмрэ я ныкъуэкъуэгъум хуэкӀуадэ 1808 гъэм. Абым ипӀэкӀэ пщыщхуэу техьэр и къуэш нэхъыщӀэ Болэтокъуэ Мыщэуэст.
XIX лӀэщӀыгъуэм и 20 гъэхэм КӀэмыргуэй пщыгъуэр тӀууэ зэгуокӀыр, пщыщхуэм и ӀэнатӀэм хуэкӀыр Болэтокъуо Джанболэт и щӀыпӀэхэр (Мыщэуэст и ядэкъуэшым и къуэ), Джанболэтыр Болэтокъуэ Аслъэнбэчым и пщыгъуэ Ӏэхьэм нэхъыщхьу тетт. Джэанболэтым и пщыгъуэ щӀыпӀэр Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я псыхъуэ зэхуакум дэлът, Пщыхьэпэм щыщӀэдзауэ Мыекъуэпэ къуэм нэгъынэ. КӀэмыргуэйхэм щымыхъукӀэ щыпсэухэт абдзахэхэр, еджэрыкъуаехэр, мэмхэгъхэр, хьэжырэт къэбэрдеихэр.
Болэтокъуэ Мыщэуэст лӀа нэужь (1927 гъ. и мазэем щыщӀэдзауэ бадзэуэгъуэм нэс) Джанболэт и ӀэнатӀэр лъэщ мэхъур пщыгъуэм. И унафэм едэӀухэу Псыжь псыхъуэм къыдокӀхэри къущхьэ лъэныкъуэхэм мэтӀысхэр Болэтокъуэ Шумафрэ (Мыщэуэст и къуэш нэхъыщӀэр) Болэтокъуэ Лъэустэнрэ (Болэтокъуэ Бэзрыкъуэ и къуэр) я жылэр ядэщӀыгъуу.
1830 гъэм щыщӀэдзауэ 1836 гъэм нэс Болэтокъо Джанболэт КӀэмыргуей псом и пщыщхуэу мэхъур.
КӀуэдыгъэр
Джанболетыр къэзакъхэм яӀэкӀэкӀуэда хъуа. Дзэзэшэ Засым къыригъэблэгъауэ идеж Прошнэокопскэ быдапӀэм, дзызэхэсхэм гузэвэгъуэ къэхъуа хуэдэу хъыбар къаӀуэхуащ, адыгэ губ зы бжьанэ урыс гъунапкъэм пхырыкӀауэ. Засым къэзак гуп абыхэм апыригъэжьащ, Болэтокъуэм и щауэлӀыгъусэхэри ядэщӀыгъуу. Абым яуж, Засыр Болэтокъуэм хуэсакъ хуэдэу, гузэвэгъуэп къызэрхъеям папщӀэ елъэӀуащ Ермэл-хьэблэ Прошнэокопскэм ипэмыжыжэу щытымкӀэ екӀуэкӀынэу. Болэтокъуэм псалъэ абым пимыдзэу, Засым и Ӏуэхугъэ къэхъеяуэ игугъам зэран хуэмыхъун хуэмеэ идэри и зы уэркъ нэхъ имыгъусэу быдапӀэм дэкӀа.
ТӀунэ и кхъуэпс
ТӀунэ и кхъуэпс (Тунакопс) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Курпым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
МывэкӀэпысгъуэжь
МывэкӀэпысгъуэжь — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуа лӀэужьыгъуэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, нэхъыбэу уащыхуозэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм абы и лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀым (нэхъыбэу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ).
МывэкӀэпысгъуэжьхэм нэхъ къыхах хъупӀэ псыӀэхэмрэ удз кӀыру къыздэкӀ псыпцӀэхэмрэ. А щӀыпӀэхэм ядежи куэдрэ мывэкӀэпысщхьэгъуэжьхэм я гъунэгъуу абгъуэ ящӀ кхъандзэгъу лъабжьэм, е удзыр нэхъ здэӀув щӀыпӀэм. Абгъуэхэм нэхъыбэм я зэхуакущ метри 10-20
Шэнтэ ЦӀэрэ (псы)
Шэнтэ ЦӀэрэ (Шантацара) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэшхуэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Шэлкъан
Шэлкъан (Щелканка) — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Уэрп къедзыгъуэм хэт Ӏуащхьэщ Краснодар крайм и гъунапкъэм пэмыжыжэу, и лъэгагъыр м. 1, 350 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.
МывэкӀэпыс
МывэкӀэпыс — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Унэбзум хуэдизынщ, ауэ зэкӀущ, лъакъуэ псыгъуэ кӀыхьщ. И кӀэри кӀыхьщ — см. 10 хуэдиз мэхъу. Ар и пкъым хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьрэ щхъуэрэщ. Жьэгъур, бгъащхьэр, щхьэщыгур, пщэ щӀыбыр, кӀэр (къабзий гъунэхэр) — фӀыцӀэщ. Дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу.
Ӏусыр
МывэкӀэпысхэр здэщакӀуэр щӀылъэращ. УдыпцӀэ тафэм, псыӀуфэ пшахъуэм, мывэкӀэщхъым къыщажыхьурэ къапэщӀэхуэ хьэпщхупщыр, гъудэбадзэр къаубыд. Былым ӀыгъыпӀэхэм я гъунэгъуу гъудэ, аргъуей куэд яшх, сэбэп ини мэхъу.
Тхылъхэр
Категориэ:МывэкӀэпысхэр
ДыгъапӀэ Къыпрыс
ДыгъапӀэ Къыпрыс (е ДыгъапӀэ Кипр) (Κύπρος; Kıbrıs) — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Никосиэ (Лэфкощэ).
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Еуропэм и къэралхэр Категориэ:Азиэм и къэралхэр
КъурӀан
КъурӀан — быслъымэнхэм и тхылъ лъапӏэ. Арапыбзэр къурӏаным и бзэ.
Шэдакъуэ (псы)
Шэдакъуэ (Шидок) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыбэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур ШэдакъуэӀуащхьэм къыщӀож.
Сент-Чарлз (къуапэ)
Сент-Чарлз (Cape St. Charles) — Ишхъэрэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ кӀэух дыдэ пӀэ. Канадэм и провинциэ Ниуфаундлендрэ Лабрадорымрэ и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ лъэныкъуэмкӀэ щылъщ.
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Канадэ и хэкумэтх Категориэ:Ниуфаундлендрэ Лабрадоррэ я хэкумэтх
Уилэят
Уилэят (ولاية,, vilâyet) — иныкъуэ мусылмэн къэралхэм я нэхъыщхьэ щӀыпӀэ угуэшыкӀэ бжьыгъэ.
Къыщагъэсэбэп къэралхэр
Ахэм нэмыщӀ нэгъуэщӀ дэтхэнэ мусылмэн къэралыми а псалъэр къыщагъэсэбэп хабзэщ, къэралым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ бжьыгъэу официалну щымытми. Хъутейм и Синцзян-Уйгур аутономнэ куейм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэу ябж.
Шыгъуэфэпс
Шыгъуэфэпс (Сухая Шалушка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэлыкъуэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км.15 хуэдиз мэхъур.
Уджэ
Уджэ — тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэм, и цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Губгъуэтхьэрыкъуэм хуэдизынщ. Теплъэр гум къинэжщ: пшахъуэ-гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэпхъауэ, кӀэ кӀыхь псыгъуэщ, лъэдийми лъэпхъуамбэхэми цы Ӏув кӀэщӀ ятетщ, лъэпхъуамбэхэр бжьагэм нэмысыпэу зэгуэтщ, лъэгу Ӏувым тету.
Уджэхэр лъэбакъуэ кӀэщӀкӀэ мыпӀащӀэу зокӀуэ, я пкъыр щӀым къытрамыӀэтыкӀыу, ауэ щыхуейм деж псынщӀэуи мэжэф. Лъэтэну зыщаӀэткӀэ, дамэхэм даущ ин ящӀ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Сыбырым, Курыт Азиэм я къумхэм. Ину щыбагъуэ гъэхэм нэгъуэщӀ хэкухэми мэӀэпхъуэ, ар къыщыхъур илъэси 5-6-м деж зэщ. Апхуэдэу 1860 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1923 нэс Къаукъазым пщӀэрэ куэду къэлъэтахэщ, зэманыфӀкӀи зыщаӀэжьащ., ауэ щыгъуэлъхьауэ зэи ялъэгъуакъым.
Рангун пэжыжэу
Рангун пэжыжэу (Beyond Rangoon) — режиссор Джон Бурмен, Бирмэм 1988 гъэм къыщыхъуа Ӏуэхугъуэхэм теухуауэ триха кино.
Зэтеухуар
Америкэм щыщ дохутыр Лорэ Боумен и къуэмрэ и щхьэгъусэмрэ фӀэкӀуэдауэ, аткӀэ сыт щхьа псэунми имыщӀэу къэнащ. И шыпхъум и лъэӀукӀэ Лорэ зигъэпсэхуну макӀуэ Бирмэ, абы тӀэкӀу зыщытригъэужын щхьа.
Бирмэм Лорэ хуозэ япэм профессору щытауэ иджы гиду лажьэ цӀыхухъу гуэрым. АбыкӀэ Лорэ къещӀэ къэралым къыщекӀуэкӀ Ӏуэхугъэхэр. ЗыкъэзыӀэтыну цӀыхухэм я мурадхэр кзэрегъащӀэр.
А зэманым ирихьэлӀэу къэралым цӀыхухэм гупуурэ заӀэтын щӀадзэ. Лорэ а гуп яхэзэрыхьа мэхъу.
Мариатэ
Мариатэ (Punta Mariato) — Панамэм и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и ипшэ дыдэ кӀэух къуапэ.
Хэкумэтх
Мариатэ Панамэм ит провинциэ Верагуас и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ. Къуапэр ныкъуэтӀыгу Асуерэ и ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм деж щылъщ, Щэху хышхуэм и Ӏуфэр илъэсу. Къуапэм щыщӀэдзауэ Панамэ къалэ нэс километрэу 350 дэлъщ.
Къуапэм цӀыху зыри щыпсэукъым. Ар мангрэ мэзкӀэрэ тропикэ мэзкӀэрэ зэщӀэщтауэ щытщ, Национал парк Серро Хойя и щӀыпӀэр зэрыщыту хохьэр. ЩӀыпӀэм уихьэну Ӏейуэ гугъщ, гъуэгу тӀэкӀу фӀэкӀа а лъэныкъуэмкӀэ зэрыщымыӀэм щхьа. Къуапэм и хъуреягъ щыӀэ псылъэр серфингистхэмрэ бдзэжеящэхэмрэ я деж зехьэзехуэщ.
Тхыдэ
Национал парк Серро Хойя яухуащ 1984 гъэм, а щӀыпӀэм джунглэ куэд къызэрынам къыхэкӀыу икӀи а щӀыпӀэм кӀуэд псэущхьэ куэд зэрыпсэум щхьа.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Панамэ и хэкумэтх
МывэкӀэпысщхьэгъуэжь
МывэкӀэпысщхьэгъуэжь — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Бзу инкъым, зэкӀуу зэфӀэтщ, и кӀыхьагъыр см. 17 нос, и кӀэ кӀыхьри хэту. Гъэмахуэм Сыбырым щогъуалъхьэ, псыӀэ губгъуэхэм, тафэхэм е тундрэм. Хабзэу джэдыкӀи 4-5 къуэлэну къекӀэцӀ. ЩӀымахуэр Ипщэ Азиэм щрах.
Яшхыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщ, гъудэбадзэ псы Ӏуфэм щыпсэухэр.
Мерчисон (къуапэ)
Мерчисон (Murchison Promontory) — Канадэм и ишхъэрэкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу щӀыкӀэу щыт къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух пӀэ. Ахэм нэмыщӀ къуапэр дунейм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэхэм ящыщщ. Къуапэм щыщӀэдзауэ Ишхъэрэ полусым нэс километрэу 2 013 дэлъщ.
Хэкумэтх
Къуапэр Беллот Ӏузэвым и ипшэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, Сомерсет тӀыгум 250 километрэкӀэ къыгуэгъщхьэхукӀауэ.
Тхыдэ
ЩӀыпӀэр япэу къаплъыхьауэ щтащ канадэ капитан Уиллиам Кеннедирэ фрэндж плъыхьакӀуэ Джосеф Рене Беллотрэ, Джон Франклин и экспедициэр прагъэхыри. ИужькӀэ Беллот и унэцӀэр къуапэм деж Ӏулъ Ӏузэвым фӀащащ.
1858-1859 гъэхэм щӀымахуэм Френсис Леополд МакКлинтон и унафэ щӀэт ирлэнд гупым, къуапэм деж щӀымахуэр щрахауэ щытащ Франклин и экспедициэр къалъыхъуэу.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Канадэ и хэкумэтх Категориэ:Нунавут и хэкумэтх
Прото-Адыгэбзэ
Адыгэбзэжъэр йэ Прото-Адыгэбзэр (Proto-Circassian language) Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.
Къуапэ Горн
Къуапэ Горн (Cabo de Hornos, Kaap Hoorn) — архипелаг ЩӀы МафӀэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Дрейк ӀузэвымкӀэ гъэзауэ, тӀыгу Горным телъщ. Къуапэр зытет тӀыгур, япэрей цӀыхур ипшэкӀэ нэхъ жыжэ дыдэу здынэса щӀыпӀэу щытшщ.
Прото-Адыгэбзэ
Palatovelar consonants
АдыгэбзэжъымкӀэ щыӀагъ гь, аспирированный кьʰ , кь ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. ШапсыгъэбзэмкӀи БэслъыныйбзэкӀи щыӀэх гь, кь ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. Адгэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӀи кӀ [t͡ʃʼ]. Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӀэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).
Къуапэ Горн
1616 гъэм къуапэр зэӀуахауэ щытащ голлэнд хыерс Якоб Лемеррэ Уиллем Схаутенрэ. Схаутен здыщыщ Хорн къалэм и фэеплъуи, къуапэм фӀащауэ щытащ къуапэм и цӀэр.
Прото-Адыгэбзэ
Labiodentalization
Прото-АдыгэбзэмкӀэ щыӀагъэп хьарыф ф [f] ыкӀи в [v]. Прото-АдыгэбзэмкӀэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӀу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӀи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӀу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӀи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӀэ, хъугъэх в [v], фӀ [fʼ], ф [f] ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэмкӀэ.
Къуапэ Горн
Хэкумэтх
Къуапэр хеубыдэр Чили и нэхъ ипшэ дыдэ регион Магаланесрэ Чили Антарктидэрэ. Къуапэми континентым къикӀыу гъущӀгъуэгхэр къокӀуэр. Абы нэмыщӀ Чилим и флотым и Ӏыхьэхэр къуапэм деж Ӏутхэщ икӀи маякитӀ тетщ.
Прото-Адыгэбзэ
Labiodentalization
Хьарыф ф [f] КӀахыбзэмэ яхэтэр къэкӀэгъ Прото-Адыгэбзэ хьарыф ху [xʷ]. Ар къэнагъ КъэбэрдейбзэхэмкӀэ.
Къуапэ Горн
Хэкумэтх
Къуапэр Ӏутщ Ипшэ Америкэмрэ Антарктидэмрэ зыугуэш Магеллан Ӏузэвым деж.
Прото-Адыгэбзэ
References
Категориэ:Адыгэбзэр
Къуапэ Горн
Климат
ЩӀыпӀэм щыӀэ климатыр щӀыӀэтыӀэу щытщ, Антарктидэр зэригъунэгъум щхьа. Гъэмахуэр кӀэщӀщ, температурэри +10...+12°С нэс дэкӀуейуэращ. ЩӀымахуэр кӀыхьщ, уэс къесхэри куэдрэ телъщ. Уэшхыр куэду гъатхэпэ мазэм къошх, щӀыпӀэм бжьыхьэр къыщихьэм деж.
Абыхэм нэмыщӀ щӀыпӀэм къыщепшэ жьыхэр нэхъ псынщӀэ дыдэхэм хабжэ. Апхуэдэу жьы къепшэм и нэхъыбэм и псынщӀагъыр 30 км/сыхьэтым нэс нос. Иныкъуэхэм деж, жьым и псынщӀагъыр 100 км/сыхьэтым нэс докӀуейр. ЩӀыпӀэм ину къышепшэ жьыхэм я ягъэкӀэ, къуапэ зыгъэшыпӀэм деж япэм кхъухь куэд щӀилъэфахэу щытащ. Абдейм щӀилъафэ кхъухь куэдхэм ятеухуауэ зэмылӀаужыгъуэ зэманхэм, тхакӀуэ куэдым тхыгъэ Ӏэджэхэр ятхащ. Абыхэм ящыщу къыхэпгъэщ хъунущ Жул Верн итха «Джонатан» и кхъухькъутэ тхыгъэр.
Дунейм и къыпекӀуэкӀ нэхъ гугъыр
Къуапэм кхъухькӀэ укъыпекӀуэкӀынур дунейм нэхъ гугъ дыдэу ябж. ЩӀыпӀэм жьышхуэ къышепшэхэм уэрп инхэр къагъэхъейхэр, зи инагъ метрэ куэдхэм нэс дэкӀуей. Псом нэхъ нэхъ гугъыр къуапэм къуэкӀыпӀэмкӀэ укъыикӀыу къухьэпӀэмкӀэ укӀуэнуращ. Жьы къепшэхэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэщ и нэхъыбэм здепшэхэри, къухьэпӀэмкӀэ жьым упыщӀэту укӀуэнур гугъ ящӀ. ЩӀыпӀэм жьышухуэ къышепшэхэм, абыхэм уэрп ин къагъэхъухэм икӀи щӀы щыӀэхэм кхъухь куэд щӀрагъэлъэфащ ерэ къуапэ Ӏуфэм кӀэрадзэурэ зэпкъыраудахэщ.
Иджырей зэманым япэм кхъухь щӀилъэфахэмрэ хыерс хэкӀуэдахэмрэ я фэеплъу, иджырей кхъухьхэм зэпеуэ ящӀхэр къуапэм къекӀуэкӀхэу.
Тхыдэ
Къуапэм и цӀэр голлэнд къалэ Хорным къытекӀыми. Абы и цӀэр мыдрей бзэхэм инджылыбзэ ГорнкӀэ зэхъуэкӀауэ хэхьахэщ. ЭспаныбзэкӀэ «Cabo de Hornos» псалъэм къикӀыр «Къуапэ хьэку» жиӀэу аращ. Ауэ хыерсхэм и нэхъыбэм иджыри къыздэс къуапэм зэреджэр «Бжьакъуэщ».
1992 гъэм къуапэм деж албатросым ещхьу монумент тращӀхьащ, абдежым дей хыерс хэкӀуэдахэм я фэеплъу.
Гъуэзэджэ
Горн къупэр Ипшэ Америкэм и континент Ӏыхьэм и кӀэух пӀэуи, континент шелфым и кӀэух пӀэуи щыткъым. Километрэ 100-кӀэ Горным нэхъ ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ тӀыгу зэхэт Диего-Рамирес. Абы и ипшэ дыдэ тӀыгуращ Ипшэ Америкэм и кӀэух дыдэ пӀэуэ щытыр. Континент Ӏыхьэм нэхъ ипшэ дыдэ пӀэуэ щытыр Фроуард къуапэращ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Чили и хэкумэтх
Кэмал Кылычдарогълу
Кемал Кылычдарогълу — Тыркум щыщ политик. Ресбуликэм и Жылэ Партием (CHP) и тхьэмадэ.
ХьэмыцӀыргъуэтэ
ХьэмыцӀыргъуэтэ (Андрикота) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 6 хуэдиз мэхъур.
Сэралып
Сэралып — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэмрэ Къэрэшей къедзыгъуэмрэ я гъунапкъэм тет Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 327 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.
Бэхъсэн (псы)
Бэхъсэн (Баксан) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъыпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 173 хуэдиз мэхъур.
Кайеннэ
Кайеннэ (Cayenne) — Фрэнджым и хамэ щӀыпӀэ департамент Фрэндж Гуианэ и къалэ нэхъышъхьэ.
Тхыдэ
Кайеннэ яухуащ 1664 гъэм. ЦӀэрыӀуащ кайеннэ шыбжийхэмкӀэ. XVII лъэхъэнэм щыщӀэдзауэ XX лъэхъэнэ хъухъу, къалэр Фрэнджым и тутмакъ папщӀэу къигъэсэбэпурат.
Япэ дуней зауэшхуэм иуж, къалэм и пщӀэр зэуэ дэкӀуеящ. Иджы Ипщэ Америкэм и нэхъ псынщӀэу зызуж къалэхэм ящыщщ.
Хэкумэтх
Кайеннэ щыщӀэдзауэ Париж нэс 7 100 км дэлъщ.
Экономикэ
Кайеннэ нэхъ цӀэрыӀуэщ и шыбжийхэмкӀэмэ. Абы нэмыщӀ къалэм креветкэ куэд адрей къэралхэм ярещэр. Фошыгъу щӀынымкӀэ Ипщэ Америкэм нэхъ япэ увыпӀэхэр лъахъэнэ куэд щӀауэ иӀыгъщ.
Шэрэдж
Шэрэдж (Черек) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 76 хуэдиз мэхъур. ПситӀ зэхэлъэдапӀэм (Шэрэджхахуэрэ Шэрэдж анэрэ) къыщӀедзэщ.
Бэлъшэ
Бэлъшэ (Больше) — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым хэт Ӏуащхьэщ Краснодар крайм и гъунапкъэм пэмыжыжэу, и лъэгагъыр м. 1, 751 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.
Уелс Принц (къуапэ)
Къуапэ Уелс Принц (Cape Prince of Wales) — Ишхъэрэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух пӀэ. НыгъуэтӀыгу Сиуард телъщ, Беринг хымрэ Чукоткэ хымрэ зыугуэш Беринг Ӏузэвым и I и Ӏуфэм деж Ӏулъу.
Къуапэ Уелс Принцым щыщӀэдзауэ Дежнев къуапэм нэс 86 километрэу дэлъщ.
Къуапэм и цӀэр къызыхэкӀар инджылых хыерс Джеймс Кук, Британиэшхуэм и пщыкъуэм и цӀэм къыхэкӀыут. Япэрейм къуапэм и эскимос цӀэуэ щытащ — Ныхта цӀэр. Витус Беринг 1728 гъэм къуапэм фӀищауэ щытащ къуапэ Гвоздев.
Куапэм пэгъунэгъуу къалэ цӀыкӀу Уейлс Ӏутщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:АШЗ и хэкумэтх Категориэ:Аласкэ и хэкумэтх
Къэбэрдей-шэрдэс газетхэмрэ журналхэмрэ я список
См. также
ru:Средства_массовой_информации_России
МывэкӀэпыс лъэпкъыр
МывэкӀэпыс лъэпкъыр — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщрэ гъудэбадзэрэщ. Абгъуэр здащӀыр щӀыгурщ, зэзэмызэ жыг гъуанэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, псэуалъэхэми уащыпэщӀохуэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэм къакӀэц хабзэр джэдыкӀи 4-6-щ. ЛӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъэм тӀо къраш.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъым хохьэ лъэпкъыгъуитху, ахэр:
Шэджэм (псы)
Шэджэм (Чегем) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Беслъэнеибзэ
Беслъэнеибзэ (:Besleney Adyghe dialect) — адыгэхэм и зы бзэ. Беслъэнеибзэр Беслъэнейхэр Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Адыгэбзэр
НалщӀэчыпс
НалщӀэчыпс (Нальчик) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Аруанм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 55 хуэдиз мэхъур.
Къуанчэ
Къуанчэ (Гарнуха) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Лабэшхуэ хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Мэхьмэт Акиф Эрсой
Мэхьмэт Акиф Эрсой — Уэсмэн-Тыркум усакIуэ, ветеринар, педагог. Тыркум и къэрал уэрэдым (Истиклал Маршы) и автор.
Бжъэдыгъубзэ
Бжъэдыгъубзэр (:Bzhedug Adyghe dialect) — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр.
Истиклал Маршы
«Истиклал Маршы» (хуитыныгъэ марш; İstiklâl Marşı) — Тыркуем и къэрал уэрэд. Марш хуитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӀащ икӀи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӀэрыӀуэ тхакӀуэ псалъэхэр итхащ.
Бжъэдыгъубзэ
Хьарыфмэ ямакъэхэр
КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] БжъэдыгъубзэкӀэ :
Бзэхабзэ зэнымкӀырхэр
Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ -мкӀэ (-mt͡ʃa) я -кӀэ (-t͡ʃa).
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Адыгэбзэр
Мывэрыжэ
Мывэрыжэ — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Ди хэгъуэгухэм куэдрэ ущыхуозэ. Щогъуалъэ бгылъэ щӀыпӀэхэм. Мэлъэтэж. И щыӀэкӀэ-псэукӀэр и лъэпкъэгъухэм хуэдэ къэрэпс.
Уэкъаурт
Уэкъаурт (Окарт) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чамлыкъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 36 хуэдиз мэхъур.
Агуй-Шапсыгъ
Агуй-Шапсыгъ — ТӀуапсы къедзыгъуэм хэт Нэбыгъу къуажэ тӀысыпӀэм хыхьэ хьэблэ.
Хэкумэтх
Къуажэр Агуае псым и къуэм дэтщ, Ӏуащхьэ Куэлъыхъуэ и лъабжьэм деж. ТӀуапсы къалэ нэс километрэу 14 дэлъщ.
Тхыдэ
ЩӀыпӀэм ита шапсыгъэ хьэблэр зэуэ нэужым Тыркум Ӏэпхъуауэ щтащ. 1872 гъэм абы и пӀэм деж яухуауэ щтащ къуажэ цӀыкӀу Карповкэ.
1935 гъэм къуажэм и цӀэр яхъуэжащ КуйбышевкэкӀэ.
1993 гъэм, гъэтхапэм и 1-м, къуажэм и цӀэр Агуй-ШапсыгъкӀэ яхъуэжащ, шапсыгъэ дэсхэм я цӀэкӀэ.
Жылэ
1905 гъэм къуажэм адыгэ лъапсэу 60 дэтащ.
1989 гъэм къуажэм цӀыхуу 1649 дэсащ. Ахэм ящыщу адыгэхэр — 1 407, урысхэр — 203 икӀи нэмыщӀхэр.
1999 гъэм цӀыху дэсыр 1722 нэс хэхъуащ.
2010 гъэм зэрабжамкӀэ къуажэм цӀыхуу 1 940 дэсщ.
Аруан
Аруан (Урвань) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэрэджм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 52 хуэдиз мэхъур.
Адыгагъ
Адыгэ шэн, адыгэ хабз, цӀыфыгъ.
ЛэскӀэн (псы)
ЛэскӀэн (Лескен) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 60 хуэдиз мэхъур.
Къэрал
Къэрал — зи политикэ системэ зиӀыж щӀыпӀэ щхьэхуит. И щӀыпӀэм щекӀуэкӀ конституциэ, хабзэ, нып, гимн, дэмыгъэ иӀыжу. Иджыпсу дунейм щхьэхуиту 193 къэралу тетщ, ахэм нэмыщӀ иджыри къэралыитӀым хэха права яӀэу къэрал щхьэхуиту ябж.
Къэралым политикэ институт гуп иӀэщ, нэхъыщхьэ щэхьэнэу къэралым ис цӀыхур яхъумынрэ дэщӀынрэ я къэлэну.
Къэрал и нэхъыщхьэм и щытыкӀэхэр
Пэштыхьей: Республикэ:
Рас-Хьафун
Рас-Хьафун (Xaafuun) — лъахъшэу щылъ, Африкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Къуапэр Сомали и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ хы Ӏуфэм 40 километрэкӀэ ирокӀуэ. Жыжэу Индиэ хышхуэм хохьэр. Рас-Хьафун пэмыжыжэу къуапэ Гуардафуй щылъщ.
Цунами
2004 гъэм щыгъуэ Хьаун Ӏуфэр цунами Индиэ Хышхуэм къыщыхъуам ихьауэ щтащ. Апщыгъэуэм къуапэм Ӏус къуажэхэмрэ къалэхэмрэ унэ дэтхэр зэтрикъутауэ щтащ. Псори зхэту миным нэблэгъэ унэ Ӏуихауэ щтащ, цӀыхуу 170 нэс хэкӀуэдащ. Къуапэр хым деж лъахъшэу зэрыщылъым щхьа, уэрпхэр щӀым кууэ дэхьахэт.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Сомали и хэкумэтх
Къэрал
Къэрал зэрызэтеухуам и щытыкӀэхэр
Унитар къэрал (фр. unitarism — зэкъуэт): Федерациэ (фр. federation — зэгуэхьэн):
Политикэ режим
Демократиэ: Анти-демократиэ:
Азэкъуэ
Азэкъуэ (Сумасшедшая) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Джэджэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Аргуаджэ
Бзыф пхъэшъо чӀэгъ лэнтхъу благъэм хэшӀыкӀыгъэ шэкӀэу, бзыуцыф е нэмыкӀхэр зыкӀоцӀапхэрэр.
Хуарзэ (Чэмлыкъ)
Хуарзэ (Чамлык) — Урысейм хэт Краснодар крайм краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Чамлыкъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.
Псыжьеикъуэ
Псыжьеикъуэ (Картамук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Мывэщбзу
И инагъкӀи, и теплъэкӀи мывэщбзур ещхьщ къэбцӀацӀэм.
Ӏусыр къыр къуэгъуэнапӀэхэм, чыцэхэм къеубыд, нэхъыщхьэу гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, бэдж; бжыхьэм къэкӀыгъэ жылэ, мэракӀуэхэкӀ.
Мывэщбзуин
Мывэщбзуин — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Щопсэу Азиэм и къэрал бжыгъэм, Анадолеймрэ Къаукъазымрэ къыщыщӀэдзауэ Индиэмрэ Пакистэнымрэ нэгъунэ.
ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Тхылъхэр
Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Уэсмэн империэ
Уэсмэн империэ (Osmanlı İmparatorluğu; Уэс-бз: دَوْلَتِ عَلِيَّهٔ عُثْمَانِیَّه) — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 1299 /1302 — 1922.
Къызбырун
Къызбурун е Къази Борэн (Кызбурун) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 900 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм хэту къыщӀож псынэ бжыгъэхэр.