cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македониэм и Эскиндар
Гъашъэтхыдэр
И сэбиигъуэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэгъуэм, дипломатиэм, зауэм хуеджэт. А ныбджым щыкӀэдзауэ адрейхэм ямыхьчу щыттджэгухэм макӀыу хэту, млъкум емыгубшысу зэтеубыдауэ щытт, ауэ, и адэм и цӀэрыӀуэгъуэм ефыгъуэт, зекӀуэ бэлъыхьхэм хэтыным егушыпсу. И адэм етӀуанэ фыз къичауэ иричыжьу здызэхэсхэм и шъхьэхъумэхэм я щыщ зыр теуэри иукӀа, и пӀэм иувэнм шъхьэкӀэ зэпэубыдыгъуэ ежьа, теувэфынухэтэр нэрыбгитӀ - Эскиндар, иригъэкӀыжьа Олимпиадэм и къуэр, Арридей - тӀуанэ къимыча бзылъхугъэм и къуэ. Македониэм и дзэм хихар Эскиндар, зауэхэм зэр хэтымкӀэ фӀыуэ къацӀыхуауэ. Апхуэду, илъэс 20 щырикъум Эскиндарыр пэштыхь хъуа.
Адыгэ Республикэ
Джылу дэсыр 443, 043 (2010 гъэмкӀэ).
Македониэм и Эскиндар
Къажэр зекӀуэ
334 гъ. ди лъэхъэнэхэм япэм, Антипарыр Еуропэм и тхьэмаду къегъанэ дзэ дэкӀыгъуи (1500 шууэ, 12 мин лъэсу) езы Эскиндарыр Македониэм, Алыджым, фракийхэм я дзэ зэгуэтхэр джоуэ игъусу къажэр-зекӀуэ йожьэ.
Адыгэ Республикэ
Къэралыбзэхэр: адыгэбзэ, урысыбзэ.
Македониэм и Эскиндар
Къажэр зекӀуэ
Япэрей зауэр къажэрхэм здаритар Троэм ипэмыджыжьу Граник и псыхъуэм идежь. Абым щыкӀэдзауэ Мысырым нэс Эскиндар зы къалэ, зы быдапӀэ къимыгъану нэса псори иубыдурэ. Мысырым къалэ Эскиндариэ хелъхьэ, и ӀэнатӀэгъуэр шӀыпӀэ иубыдахэм лъэшу трегъэувэри къажэр пэштыхь Дариир иубыдыну гугъэ ешъыр, Азиэми нэхъ кууэ и шӀыпӀэхэм хэхьэн, япэреуэ алыджхэр здэщымыӀэхэм.
Адыгэ Республикэ
Хэкумэтхыр
Къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэр губгъу щыт, ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм хохьэ. Къэралым и ныкъуэм хуэдизыр мэзхэм яубыд.
Македониэм и Эскиндар
Къажэр зекӀуэ
331 гъ. ди лъ. япэм, гъэмахуэм Эскиндарыр къэжэрхэм я къэралукум нэса, губгъуэшхуэм дзэшхуэ шууэ нэхъыбу зэхэтху Дариир ежэт македонхэм я дзэм. 331 гъэм и джэпуэгъуэм ди лъ. я. Гаугамелэ и зауэшхуэр екӀуэкӀа, къажэрхэмрэ, лъэпкъ я ӀэнатӀэгъуэм кӀэтхэмрэ я дзэхэр здызэгуаудам. Зауэр екӀуэкӀыху, зэриухынум иджыри хэшъыкӀыгъуэ имыӀа кӀышъэ Дариир хэкуэсыкӀри хэкӀа (яужым дариир и дзэзэшэ дэкӀыгъуам я зым иукӀа). А зауэхэм яуж Эскиндарыр Вавилонымрэ Сузэхэмрэ ихьэ, къэрал иубыдам и пэштыхь хуэду.
Адыгэ Республикэ
Хэкумэтхыр
Псы нэхъ ину ежэххэр: Псыжъ, Лабэ, Щхьэгуащэ
Македониэм и Эскиндар
Къажэр зекӀуэ
Абым яуж илъэс зытӀущ къыкӀэлъыкӀуам шъэхугъэ зытӀущ къыкъуэкӀа, Эскиндарыр яукӀыну гугъауэ, япэрем лажьэр зытехуар дзэзэшэ Филотэм, и лажьэр къилъытэн имыдурэ сыт ирамышъами яужым яукӀа, и адэ Парменионри Эскиндарым кӀэлъигъэкӀуа. ЕтӀуану шъэхугъуэ къыкъуэкӀар шъауэ унэӀутхэм яшъар, абым хэтахэм щымыхъукӀэ пэмыкӀыуи тхыдэ-лэжьыгъэ Каллисфенри яукӀа, пэштыхьым псалъэ сыт щыгъуи пэзыдзэтэм, хабзэ зэхъуэкӀыныгъэ иригъэкӀуэкӀхэм тепсэлъыхьт.
Азиэ Курытымрэ Индиэмрэ
Къажэр империэр иубыда яуж, куэй гуэтахэм шъхьэщыта пщыхэр хуит хъуаху къалъыта. Эскиндар губзыгъэгъэ зыхэлъ лъэпкъухъуар иубыдын зигугъам Курит Азиэм щыщ зекӀуэ бжыгъэхэм хэхьэн хуэя хъуа, илъэсищкӀэ екӀуэкӀахэм.
ЗекӀуэ къыпэщылъху иригъэкӀуэкӀхэтэри япэрейхэм ехьчу щытхэтэкъым, лъэпкъ зэхэкӀхэтэр и дзэр, зэрызхурэ, гуп цӀыкӀуху теуэ загъэпшкӀужьхэт, къэрал иубыдауэ игугъэхэтэм аткӀэмыкӀыу зыкъэӀэтыгъэ ирагъэкӀуэкӀт, Эскиндарым и къытехьэгъуэкӀэ гуп игъакӀуэхэр а зыкъэӀэтыгъэхэр ягъэбэяуным шъхьэкӀэ хьэблэхэр псоуэ хагъэкӀуэадэт. А зауэхэр здекӀуэкӀхэтэр Бактриэмрэ Согдианэмрэ (иджырей Афганистэн, Таджикистэн, Узбэчыстэн).
Сагдианэм дежь Эскиндарым скифхэм я дзэр зэгуиудэ, ипэкӀэ псоми ятэкӀуэфу къалъытэтэр. Бактриэмрэ Согдианэмрэ я джылэр, Эскиндарыр къынэсу щашъэм дежь къуршхэм хэт быдапӀэхэм дэтысхьэхэр, ӀухьэпӀэ-убыдыпӀэ ямыӀу, ауэ, Эскиндарым тӀум щыгъуи иубыдхэт къэрукӀэ мыхъуми акъылымкӀэ.
Согдианэм дежь къалэ Эскиндариэ Эсхата хилъхьа (иджырей Худжанд), Бактриэм Арахосиэм и Эскиндариэ хилъхьа (иджырей Кандагар). Абдежьым, Бактриэми фыз къича Роксана.
Гашъэр зэриухар
324 гъ. ди лъ. я. Эскиндарыр и дзэр дэкӀыгъу къалэ Сузэхэм ихьэ, абдем езыми и дзэми зыгъэпсэхуным зырата, илъэсипшъ зекӀуэм хэта яуж.
323 гъ. ди лъ. я. Эскиндарыр Вавилоным йохьэ, абдежьым унафэхэр ешъыр зекӀуэ кӀэхэр зэрригъэкӀуэкӀыным пылъу. Махуитху зекӀуэ ежьэным къэнэжьауэ сымаджэ мэхъур хьэлъу, махуипшъкӀэ узыр къехьэлъэкӀа яуж Эскиндарыр дунем ехыжьа илъэс 32 иту, и къэралри къызхуигъанэм унафэ имышъауэ.
Къэрал къэнар бжыгъу зэхагъэкӀа и дзэзэшэхэм, яужым зауэ бжыгъэм хэтахэр я ӀэнатӀэгъуэ гуэшыным шъхьэкӀэ. Дзэзэшэ Птоломейм Эскиндар и хьэдэр лъыгъэкӀэ еубыдри 322 гъ. ди лъ. я. Мысырым ечэ Мемфис къалэм, яужым Эскиндариэм, абдежьым хьэдэм шъхьэкӀэ мавзолеи ешъыр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Налшык
Налшык е НалщӀэч (Нальчик, Налчык) — Урысейм щыщ къалэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалэ нэхъыщхьэщ. "НалщӀэч" жыхуиӀэ псалъэр къызытекӀыр адыгэбзэкӀэ псалъитӀ "нал"+"щӀэч" я зы ныкъуэм нал+цӀыкӀу хуэдэу ябжыр. Къапщтэмэ НалщӀэч къалэ нал цӀыкӀум и ку итым ещхьщ. Къалэм и дэмыгъэ нэхъыщхьэр налщ.
Жылэдэсхэр
Къалэм 269,2 мин цӀыхуу дэсщ (2009 гъэм еплъытмэ), ахэр лъэпкъ-лъэпкъкӀэ гуэшащ:
Къущхьэхъуджэд
Къущхьэхъуджэд, къуршгуэгуш — мэзджэд лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Къаукъазым деж джэд теплъэхэм я нэхъ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ, адакъэхэм ч. 3-м къэзышэч къахокӀ. Унэджэдым ещхьщ, зэхэщӀыхьащ, пщэ кӀэщӀщ, щхьэцӀыкӀущ, пагуэ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀщ гъумщ, дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, тхым фӀыцӀэ гъуэжьфэ кусэ Ӏузэхэр хэлъщ. Хулъащхьэм, бгъэгум кусэ къуаншэхэр ирокӀуэ. Жьэгъур, пщэ джабэхэр, дамэ къабзий пхъашэхэр — хужьщ, гъуабжэ-фӀыцӀафу иухыу. КӀэ щӀагъыр хужьыбзэщ.
Здэпсэухэр
Къущхьэхъуджэдхэр Къаукъаз тхышхуэм и къущхьэхъум нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыпсэукъым, эндемикщ, ауэ и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэхэр щыӀэщ Хы Каспий и Ӏуфэхэм, Алтай, Тибет бгылъэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.
Гъэмахуэм уэсылъэхэм, мылэщхэм я гъунэгъущ, щӀымахуэм нэхъ лъахъшу къох. Щогъуалъхьэ къыр бгъуэнщӀагъхэм, мывэшхуэ щӀагъхэм. ЗэрыкӀэцӀыр 5-8-щ, псори къыхуишкъым. Анэр абгъуэм къытекӀкъым цӀыхур гъунэгъу дыдэу екӀуэлӀами. ТӀэкӀу зэбгъасэмэ, еблэмэ узэрегъэӀэб. Шырхэр цы щабэ Ӏув ятету джэдыкӀэм къопщ.
Ӏусыр
Я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ зэмылӀэужьыгъуэ 70-м нэс. Псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀуу яшхыр мащӀэ дыдэщ. Псы ефэхэкъым.
Уэтэ
Уэ́тэ (, зэдзэкӀамэ — пэш цӀыкӀу, безынэ) — дунем гащӀэ зиӀу хъуам я зэфӀэтыкӀэм и зэ бжыгъэ нэхъ цӀыкӀудыдэра, езыр-езыру дунем тетыфыр, зэхэкӀыфыр, зэфӀэувэфыр. Псэущхьу хъуар е уэтэбжыгъэхэ — хьэкӀэкхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, Ӏэргъэбэгухэр — уэтэ бжыгъу зэфӀэтхэ е протистхэмрэ бактериэхэмрэ хуэду зы уэтэу нэхъ зэфӀэтхэкъым. Биологиэм и къудамэ уэтэхэм я дуней тетыкӀэ зыджым и цӀэр — цитологиэ.
Уэтэхэм я зэфӀэтыкӀэр
Уэтэ псэущхьу хъуар дунем тетхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ:
Теплъэхэм я бжыгъэм емылъытауэ, псэущхьэхэм я уэтэ зэфӀэтыкӀэхэр зы хабзэмкӀэ къокӀуэкӀыр. Уэтэм и фэуэ щытыр плазмалема. И кӀуэцӀым цитоплазмэ ит, абым органоидхэр, ДНФӀ хэтхэ. Уэтэм и органоид къэс езым и мыхьэнэ зэрехьэ, зэхэтху псоми я лэжьыгъэм уэтэм и псэукӀэр къыхокӀ.
Категориэ:Уэтэхэр Категориэ:Цитологиэ
Абазэ-Адыгэбзэхэр
[[File:Northwest Caucasian languages map.png|250px|thumb|Абазэ-Адыгэбзэхэр:
Адыгэбзэ
Абазэхэр
Убыхыбзэ ]] Абазэ-адыгэ бзэхэр — къэукъаз бзэхэм изы унагъуэ, ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэшхуэм азэгъуэхэм я гугъэкӀэ хагъыхьа. Бзэ хиубыдэхэр: убыхыбзэ, адыгэбзэ, абазэбзэхэр (абазэбзэ апхъазыбзэ). Убыхыбзэр адыгэбзэм нэхъ игъунэгъу щыт, икӀи нэхъ ехьч ауэ апхъазыбзэми щыщ куэду хэлъ, абы шъхьакӀэ бзэ "курыту" плъытэ хъуну.
Абазэ-адыгэ бзэхэм пэмыкӀыу зэреджэхэр ишъхъэрэ-къуэхьапӀэкъаукъазыбзэхэ, шӀыпӀэ къыздыхэкӀахэм, здызэфӀэувахэм - Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъаз.
Урысейм (Ишъхъэрэ-Къаукъазым) Апхъазым, къуэкӀыпӀэгъунэгъу лъэныкъуэм (Тыркум, Шамым, Иорданым) щопсалъэхэ, бзэр зэрахьэ. БзэмкӀэ псалъу къалытэр милыуан 1, 100 (?) хуэдиз, Урысейм щыпсохэр хэту (мин 764, 660 (2002 гъэмкӀэ джылэ псо бгъыгъэ ирагъэкӀукӀам).
ЗэӀыхьлъыгъуэ
Нэхъ къылъытэгъуэ нупшысэгъуэ щыӀэхэм ящыщыр абазэ-адыгэбзэхэр нах-дэгъыстэныбзэхэм япхауэ, зэдэкӀыгъуху ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэ къыхагъэкӀху. Алтернативэ гупшысэгъуэмкӀэ нах-дэгъыстаным епхыгъуэр тралъхьэ къуэдеуэ ягъэувыр, пкъы кӀэмыту, я зэгъунэгъугъуэм зэхьчыгъуэхэр къыхэкӀауэ лексикэмкӀэ, абым фӀэмыкӀыу, ауэ, фонетикэмрэ морфологиэмрэкӀэ зэшъхьэкӀыгъуэ инхэр яӀу.
Гупшысэгъуэ лъэшхэр щыӀэ, абым пэмыкӀыуи лэжьыгъэхэр ирагъэкӀуэкӀыр абазэ-адыгэбзэхэр хаттыбзэм (дунем темытыжь, III-II ди лъэхъэнэхэм япэ ящыщ) ирапху.
Адыгэхэр
Адыгэ гупыр псалъэкӀитӀу зэхагъэкӀ (Урысейм бзитӀу къалъыту) - кӀах псэлъэкӀэмрэ къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ
Къэбэрдей псэлъэкӀэм беслъэнеибзэри хохьэ.
Абазэхэр
Абазэбзэхэри адыгэ псэлъэкӀэхэм яхуэду зэгъунэгъу щытхэ, абыхэм яхэтхэр:
Абазэбзэхэр гтнетикэкӀэ зэгъунэгъу дыду щытхэ зы бзэуэ къэлъытэгъуэ ятыным шъхьэкӀэ. Гу лъытыгъэр ашхаруа псэлъэкӀэр мыдэвейм нэхъ хуэгъунэгъу щыт тапантам нэхърэ.
Убыхыбзэ
Убыхыбзэм и тхыдэр нэхъ гукъеу къахэкӀа бзэхъуам ям елъытамэ. хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм усахэр, Адыгэ-урыс зауэр уха яуж, зы къэмыну Уэсмэн империэм ирагъэкӀа лъэпкъыр, абдэжьым адыгэхэм яхэсурэ, хом-хомурэ адыгэбзэм техьахэ, яужыреуэ, убыхыбзэр зышъу дунем тетар Теуфик Эсенч, 1992 джэпуэгъуэм и 7 дунем ехыжьа. Езы убых лъэпкъым щыщу Тыркум цӀыху 10 000 хуэдиз дэс. Иджыпсту гупшысыгъуэ ирагъэжьа, бзэр зэфӀэгъувэжьыным теухуауэ.
Уолт Дисней
Уолтер Илайес Дисней (Walter Elias Disney, 1901 дыгъэгъазэм и 5-м - 1966 дыгъэгъазэм и 15-м) — америкэм щыщ лэчтхыгъэкӀэ, продусэр, компаниэ "The Walt Disney Company" хэзылъхьара.
Гъашъэтхыдэр
Къыздэхъуар Чикаго къалэм, АШЗ-м, школым щыкӀэдзауэ сурэттехынымрэ лэчтхыгъэхэмрэ хуэплъэкӀт. 1918 гъэм Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ Джор Плъыжьым хэхьэри зауэ гъунапкъэм Фрэнджым дей амбулансиэм и гузешу хэта.
Зауэр иуха яуж Диснейр Канзас Ситим егъэзэжь, абым дежь лэчтхыгъкӀыу лэжьапӀэм Ӏохьэ. 1920 гъэм и япэрей анимациэ ешъыр. 1923 гъэм Диснейр Голивудым мэкуэч и къуэш Ройм дэкӀыгъу, абым киностудиэ цӀыкӀу яшъыр, анимациэ кӀэкӀхэр къыкӀагъэкӀыу.
1937 гъэм Диснейм и компаниэм япэрей анимациэ кӀыхь къыдегъэкӀ - "Snow White and the Seven Dwarfs" ("Дахэуэсрэ испиблрэ"). Дисней и гъашъэм зэхэту анимациу къыдигъэкӀар 100-м фӀокӀыр абыхэм ящыщхэр: "Пинокио", "Джамбо", "Синдорела", "Питэр Пэн" пэмыкӀ бжыгъи.
1966 гъэм, дыгъэгъазэм и 15-м Уолт Диснейр дунем ехыжьа, хьэмблу узым ихьауэ, тутын ефэным къыхэкӀауэ.
ТехьэпӀэхэр
Дисней, Уолт Дисней, Уолт
Къэбэрдей-Балъкъэр
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ (Къэбэрдей-Балъкъэр; Кабардино-Балкарская Республика; Къабарты-Малкъар Республика) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ.
Умбундубзэ
Умбундубзэ (úmbúndú ) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Умбундубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 4 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Къэбэрдей-Балъкъэр
Игъунапкъэхэр здырикӀуэ
Ставропол къэралым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Ишъхъэрэ Осетиэм къуэкӀыпӀэлъэныкъуэмкэ, Курджым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпӀэлъэныкъуэмкӀэ.
Хэкумэтхыр
Республикэр нэхъыбэу бгыщӀыналъэщ зытетыр, цӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щӀыр захуэщ.
ИпшъэрэмкӀэ зэгуэтукъуршиплӀ ирокӀуэхэ, Къаукъазышхуэм щыщу, ахэр: Меловой, Скалистэ, Боковой, Главнэ (иэ Водоразделнэ).
Тхыдэр
1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном област яшъа, 1936 гъэм АРСС хъуа. Къэралыгъуэ зауэшхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхагъэхьауэ щыта 115-рей шу дивизиэ, и тхьэмаду Скороход А., Къаукъазым и зауэмрэ Сталинград зауэмрэ цӀэрыӀу къыхэкӀа. 1942 гъэм къэралым и нэхъыбэ шӀыпӀэр НалщӀэчи хэту джэрмэныдзэм окупациэм щиӀыгъа, 1943 гъэм и щӀышылэм зэрщыту советхэм я ӀэнатӀэм хэхьэжьа. 1944 балъкъэрхэр зэрырагъэкӀам шъхьэкӀэ къэралым Къэбэрдей АРСС траӀуэ, 1957 гъэм аргуэру Къэбэрдей-Балъкъэр АРСС мэхъужь. 1992 — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ мэхъу.
2008 гъэм Урысейм и Банкым тхыдэм теухуа ахъшэ къыдигъэкӀа, Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуауэ
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къэбэрдей-Балъкъэр
Тебэрды (псы)
Тебэрды (абаз-бз.: Тыпартыб, къэр-балъ-бз.: Теберди, ур-бз.: Теберда) — Ишъхъэрэ Къаукъазым Къэрэшей-Шэрджэс къэралым ежэх псы, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.
Хэкумэтх
И кӀыхьэгъыр км. 60 мэхъур, псыхъуэм и инагъыр км² 1 080. Езы псыр уэру ёжэхыр псыкӀэлъеуэ, псыехуэху хъуурэ. Къаукъаз Ӏуэшъхьэшхуэхэр и къыкӀэжыпӀэ, Псыжъ сэмырабгъумкӀэ хэлъаду.
И псыр зэхэту щыт 55% уэсткӀуэпсым къыхокӀ. Нэхъ ин псыр щыхъур бадзэуэгъуэм – шыщхьэӀум.
ТехьэпӀэхэр
шӀыпӀэтхыпхъэ ХӀХ лъ.
Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Мексикэ
Мексикэ (эсп-бз.: México), ицӀэдыдэр псоуэ: Мексикэ Штат Зэгуэт (эсп-бз.: Estados Unidos Mexicanos) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал, ишъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэхэр АШЗ иде ирокӀуэ, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм Белизымрэ Гуатемалэмрэ иде ирокӀуэ. Къалэ Ӏаташъхьар - Мехико
Джылэр
Мексикэ лъэпӀкъыр зэрзэфӀэувар индеихэмрэ эспан дэтӀысхьахэмрэ къахэкӀахэм.
Къэралым дэсыр 111, 2 милыуан ( 2009 гъэмкӀэ )
Къэрал нэхъ инхэмрэ, джылу дэсымрэ:
Куейхэр
Мексикэр 31 штаткӀэ гуэчауэ щыт, абы пэмыкӀыу зы федеральнэ куэй джоуэ.
Штат къэс езым яуэ конституциэ яӀа. Куейм иӀаташъхьар джылэм хахыр.
Диныр
Категориэ:Мексикэ
Украинэ
Украинэ е Хуэхуэлей (Україна) — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Киеу.
Хэкумэтхыр
Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ — Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Урысейм.
ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.
Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).
Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.
Тхыдэр
XI—X лъэхъэнэхэм Хуэхуэлейм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.
1237—1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ — Посполитым и Реч.
XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.
XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.
1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Хуэхуэлейм зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ — джылэ республикэ Украинэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ джоуэ.
1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Украинэ мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ.
1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур.
Жылэр
2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Хуэхуэлейм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.
Экономикэр
Хуэхуэлейм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).
Хуэхуэлейр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.
Администрациэ гуэшыгъуэр
Хуэхуэлейр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.
Дзэр
Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.
Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Украинэ
Аустриэ
Аустриэ (Áустриэ Респýбликэ; Republik Österreich) — Курыт Еуропэм хэт къэрал, Еуропэ Зэгуэтым хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Венэ.
Жьец лъэпкъыгъуэр
Жьец лъэпкъэгъур — къашыргъэ лъэпкъщ.
Аустриэ
Хэкумэтхыр
Къэралыр Еуропэм и кум хэт, И къэрал гъунэхэр ишъхъэрэм Джэрмэным, Чехым, Слоуакым ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэм Венгрэм, ипшъэм Слоуэным, къуэхьэпӀэм Лихтэнштейм, Шуэцарым.
Жьец лъэпкъыгъуэр
Теплъэр
Жьецхэр дамэ кӀыхь бгъузэщ, кӀэшхуэхэщ. Къашыргъэхэм къагуокӀ хъухэмрэ анэхэмрэ зэрызэмыфэгъуэмкӀи.
Аустриэ
Хэкумэтхыр
Климатыр курыту щыт, шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу. ШӀыпӀу иубыдыр 83 883 км².
Жьец лъэпкъыгъуэр
Здэпсэухэр
Къашыргъэхэм зы къомкӀэ ящхьщ, ауэ мыхэр мэз къуалэбзукъым, нэхъыбэу здэщыӀэхэр тафэ нэщӀхэращ — губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм, хьэсэхэм. Здэгъуалъхьэхэри щӀылъэращ. Дэни щыӀэхэщ, Ищхъэрэ Жыжьэмрэ Антарктикэмрэ къинэмыщӀауэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щопсэу жьец лӀэужьыгъуищ, пщӀыкӀуитхум щыщ. Орнитологхэм зэрагъэунэхуамкӀэ, жьецхэм гъащӀэ кӀыхь — илъэс 60-м щӀигъу зиӀэ къахокӀ.
Аустриэ
Джылэр
Джылэ дэсым и 94% аустрэхэмрэ джэрмэнхэмрэ. ПэмыкӀ лъэпкъцӀыкӀуэгъу бжыгъэ нэхъыбэ зиӀэхэр: венгырхэр, чеххэр, слоуэнхэр, хоруатхэр. Джылу дэсу хъуар зэрыхъур (2023 гъэмкӀэ) 9.104.772 цӀыху.
Къэралым и тхьэмадэр
Къэралым и тхьэмаду тетыр Президент федерал, илэсихкӀэ хахыр.
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр палатитӀу щыт, Федералыр зэхуэс, Федералымрэ Лъэпкъ хасэхэмрэ хэтху.
Лэжьыгъэ ӀэнатӀэр
Тхьэмадэгъуэм и нэхъышъхьэр Федерал канцлерыра.
АдминистрациэмкӀэ зэргуэчыр
Аустрэр федерал республику щытхи администрациэмкӀэ шӀыпӀэ бгъууэ зэхокӀыр - Бургенланд, Каринтиэ, КӀагъ Аустрэ, Ипшъэ Аустрэ, Залцбург, Штириэ, Тирол, Форарлберг, Венэ.
Тхыдэр
Иджырей Аустриэм и шӀыпӀэм цӀыхухэр итӀысхьэн щыкӀадзар иджыри ди лъэхъэнэм ипэм щыгъуэ.
Пэсырейм Аустриэр Урым империэм хэтат.
Ссылки
Категориэ:Аустрэ
Аустрэ империэ
Аустрэ империэ (Kaiserthum Österreich) — Курыт Еуропэм хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 1804 — 1867.
Нарткъалэ
Нарткъалэ (Нарткала) — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къалэ (1955 гъэм).
Джылу дэсыр — мин 33 431 (2010 гъэмкӀэ).
Рабиндранат Тагор
Рабиндранат Тагор (бенг. রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, Rabindranath Tagore, 1861 накъыгъэм и 7 — 1941 шыщхьэӀум и 7, Калкута) — индиэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Владимир област
Владимир област (Владимирская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Владимир.
Адыгэбзэ Уикипедиэ
Адыгэбзэ Википедиэ - Адыгэбзэ Википедиэ
Суфиигъэ
Суфий, суфиигъэ (хьэр-бз. تصوف ‎‎) — мыслимэныгъэм и зы къудамэ. ЦӀэм хеубыдэ диным и щӀэныгъу хъуар, мыхьэнэ зезыхьэхэр цӀыхум дэӀэпыкъуну Тхьэм нэхъ игъунэгъу хъунум.
Суфиигъэм и тхыдэр
И нэхъыбэм суфиигъэм и тхыдэр плӀы Ӏыхьу зэхагъэкӀыр:
Гулъытыгъуэ езытыр
Категориэ:Ислъам
Даниэбзэ
Даниэбзэ (dansk) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.
Официал статус здиӀэхэр — Даниэ-м.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Къишын
Ӏуохум щхьопэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр щыгъуэлъхьэжькӀэ къуртыбгъэ зэрыхъур, е абгъуэц къазэрыхэкӀыр. Къишыным щызэдыхэт щыӀэщ анэхэри хъухэри. Анэхэр и нэхъыбэм теплъэкӀэ зэщхь псэущхьэшх лӀэужьыгъуэхэращ. Анэм нэмыщӀ джэдыкӀэхэм темытӀысхьэ щыӀэщ, къапщтэмэ, бзудэгухэр, мэзджэдхэр, бабыщхэр. Мысырымрэ Хъутеймрэ илъэс 2, 500-кӀэ узэӀэбэкӀыжмэ ӀэрыщӀу джэджьей къращыфу щытащ. Ауэ абы зыщиубгъуар е 20-нэ лӀэущӀыгъуэм и пэублэщ, щӀэныгъэм, техникэм зыужьыныгъэ ин щагъуэтам нэужь. Иджы джэдхъуныгъэ станциэхэм унэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэ псоми — джэдхэм, шылэджэдхэм, гуэгушхэм, бабыщхэм, къазхэм я джэдыкӀэхэр куэду къраш. Унагъуэхэм, уеблэмэ, електролампӀ зыхэт «къурт» ӀэрыщӀхэр хуэӀэзэу къагъэщхьэпэ.
Хъутеибзэ
Хъутеибзэ (中文, 汉语) — син-тибетхэм ящыщ бзэ хэту.
Хъутыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 1,3 млрд хуэдиз.
Официал статус здиӀэхэр — Джылэ Республикэ Хъутей, Хъутей Республикэ, Гонконг, Сингапур.
Тхыбзэр зэрщыт — хъутей дэмыгъэ тхыбзэ.
Категориэ:Бзэхэр
Чарли Чаплин
Чарлз Спенсэр Чаплин (Charles Spencer Chaplin, нэхъ къызэрацӀыхур Чарли Чаплин; 1889 мэлыжъыхьым и 16 — 1977 дыгъэгъазэм и 25) — цӀэрыӀуэ американ артист, режисор, продусер.
Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Лондоным, артист факъырэ унагъуэм. Илъэсибгъу щыхъум идежь сабий ансамбл «Ланкашир щыщ кӀалии»-м хохьэ. Абым щыджэгуныр дэкӀыгъу кӀэт и лэжьапӀэхэм: газетыщэ, унэӀут, дэӀэпыкъуэхъхэмкӀэ.
Кином япэдыду здыхэтар «Зэрыпсоун къэлэжьын», 1914 гъэм трахар. А гъэм кино 34 хэту зтрихат, яужым цӀэрыӀуэ хъуауэ комик джэгуакӀуэ хуэду. Эталон сурэту иӀар дэхьэшхын хьэулей кӀалэ амплуа, пӀыӀэрэ бачрэ иӀу.
1915 гъэм Чаплиным кино 12 къыдигъэкӀа, абыхэм я нэхъыфӀу хъуахэр: «Хьэулей», «Пилигрим», «СабийцӀынэ», «Дышъэуз».
Илъэс текӀауэ Чаплиныр кинокомпаниэ «Миучуэл»-м хохьэ.
1925 гъэм и кино нэхъыфӀхэм ящыщ трех - «Дышъэуз».
1952 гъэм Чаплиным и унагъуэр дэкӀыгъу АШЗ-м къыдокӀыжь. Еуропэм егъэзэжьри Шуэцарэм дотӀысхьэ, къалэцӀыкӀу Корсие сур Вевем идежь вилла къыштауэ. 1956 гъэм Чаплин кинокомпаниэ ешъыр «Аттика-филм компани».
1975 гъэм Британиэшхуэм и гуащэм Чплиным уэркъ пӀалъэ ирет. ИлъэситӀ абым текӀауэ 1977 дыгъэгъазэм и 25 Чаплиныр дунем ехыжьа.
ТехьэпӀэхэр
Чаплин, Чарли
Суахили
Суахили (kiswahili) — нигер-конголезхэр ящыщ, банту бзэ группэм хэту.
Суахили я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.
Тхыбзэр зэрщыт — латин.
Категориэ:Бзэхэр
Индустриал револуциэ
Индустриал револуциэр механикэ къэгъэсэбэпыгъуэ къуэдем епхакъым, лъэпкъэгъум и зэхэтыкӀэ псоми зызэрихъуэкӀа хъуа. Лъэжьыгъэ къэрур куэду хигъахъуэт, урбанизациэр нэхъ кӀэху екӀуэкӀт, экономикэр кӀэху хэхъуэт, джылэм я псоукӀэр нэхъыфӀ хъут. Индустриал револуциэм лъакъуэ 3-5 хуэдизым зэфӀэкӀыгъуэ ярита мэкъумэш лэжьыгъэр къагъану лъэпкъэгъухэм къалэ лъэпкъэгъу зэфӀэувэнэху.
Индустриал револуциэм и тхыдэр
Индустриал револуциэр Инджылызым къежьат XVIII лъэхъэнэм и кӀэм, XIX лъэхъэнэм и пэм деж дунейпсор зэкӀышта хъуа (Еуропэмрэ Америкэмрэ я къэралъхэм къаублауэ).
XVII лъэхъэнэм Инджылызым дунейпсом и нэхъ лъэш къэрал мануфактурэмкӀэ щыта Голандиэм япэ иува, куэд темыкӀауэ а пӀэр дуней щэхуэнымрэ колониал экономикэмрӀэкӀи япэрей хъуа. XVIII лъэхъэнэм икум дежь Инджылызыр япэрей копиталисту къэрал мэхъур. И экономикэ зэфӀэтыкӀэмкӀэ адрей еуропей къэралхэм япэ иува хъуа, лъэпкъэгъум и экономикэ зэфӀэувэныгъэм шъхьэкӀэ зэхуэныкъу хъуар иӀу а зэманыгъуэм - лъэш машинэ къэдэгъэкӀыгъуэ.
Дунейпсом и тхыдэм индустриал револуциэр зэрапхыр бэкхъ машинэ къызэрагупшысам, Британиэшхуэм XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ ныкъуэм. Апхуэдэ къэгупшысыгъуэм хъэрзынэ къыхэмыкӀынкӀи хъунут (абы хуэныкъуэ техникӀэ шъэныгъэхэр япэкӀи яшъэт), ауэ а зэманыгъуэм инджылыз лъэпкъэгъур хуэхьэзыру щытт и экономикэр къигъэкӀэрэкӀыну зэрыпсоуэ. Ар зэпхатэр а зэманым Инджылызыр хабзэ лъэпкъэгъум хэкӀауэ лъэпкъэгъу лъэш щэхуэным хэхьауэ. Абым пэмыкӀыу Инджылызым мылъкукӀэ хуэныкъуэгъу иӀэтэкъым (дунейпсом и нэхъышъхьу щытт щэхуэнымкӀи, колониэ бжыгъи иӀэт),
Британиэшхуэм и индустриал револуциэр шэкӀ индустриэкӀэ ежьа. 1733 гъэм. 1738 гъэм машинэ къагупшыс уданэ зэху цӀыхум и лэжьыгъэ хэмыту. 1771 гъэм Кромфордым дежь цейпшъэ фабрикэ лэжьэн кӀедзэ Аркрайт ицӀу, а машинэхэм я чэрхъыр псым игъэлажьэт. 1780 гъэм Инджылызым апхуэдэ фабрику 20 дэтт, илъэсипшъ текӀауэ 150 нэс хэхъуахэ, апхуэдэ фабрикэхэм я нэхъыбэм 700-800 цӀыху щылажьэт.
Яужым псы шэрхъыр бэкхъ машинэкӀэ зэрахъуэкӀыу кӀадза. 1775 гъэмрэ 1800 гъэмрэ я зэхуакум Уаттымрэ Болтонымрэ я фабрикэхэм бэхъ машинэ 84 къыдагъэкӀ чэсей фабрикэхэм шъхьэкӀэ, 30 - цы шэкӀхэм шъхьэкӀэ, 30 - фӀэмыкӀ къыкӀэхыным тегъэпсыхьауэ, 22 - джэзым, 28 - гъушӀ фабрикэхэм шъхьэкӀэ.
Мэшынэхэм я бжыгъэ хэхъуэм гъушӀ хуэныкъуэгъуэри нэхъ ин ишъа. 1735 гъэм фӀамыкӀымкӀэ япэреуэ къыхах шыгун. 1784 гъэм Кортым егъэзанкӀэ лэжьыгъэ гущӀ къыхэхынымкэ. Псыхэжхэр яшъын кӀадзэ, абыхэмкӀэ фӀамыкӀрэ гъушӀрэ зэрачэ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Текнологиэ Категориэ:Лъэпкъыгъуэ
Молдавиэ
Молдавиэ (Republica Moldova) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Кишинев.
Категориэ:Молдавиэ
Къэдабэщиху
Къэдабэщиху (лат-бз.: Populus alba, ур-бз.: Тополь серебристый) — къэкӀыгъэ жыгхэм ящыщ, Щиху лъэпкъыгъуэ, Дзэл-лъэпкъым къыхокӀыр.
КыздэкӀыр
КъыздэкӀхэр псыхъуэхэм, псы фӀыуэ, куэду здагъуэт шӀыпӀэхэм, мэзу зэкӀакӀэу иэ жыг зэрызу къэкӀху.
ЗэрзэфӀэтӀыр
Я лъэгагъыр м. 30-35 носыр, ипкъым и бгъуагъыр м. 2 нэсу. И пкӀашъхьар бгъуэуэ щыт - лъахъчу, шӀым игъунэгъу къыкӀидзу (зэрызу къыщыкӀкӀэ) ишъхьамкӀэ хуэзэв хъууэ. Жыгыпкъымрэ къудамэшхуэхэмрэ я пхъафэр псыфэ-удзыфу щыт, цӀанлъу; къыдэжхэм яр хужь-пхъашу щыт; жыгыжъхэм я пхъафэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу мэхъур, къэчауэ, зэгуэудауэ щыту.
Гулъхэр цӀыкӀу щытхэ см. 0,5 хуэдиз хъууэ, тхьампэхэр хуэхъуреуэ иэ щиму щытхэ, Ӏувху; яшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀху, лыду якӀагъымкӀэ псыфу.
Бжыхьам тхьампэхэм я нэхъыбэр удзыфу щытурэ похур, макӀыу гъуэжь-нэху мэгъури похухэ.
ПсынкӀыу мэкӀхэр, илъэс 30-40 щырикъум иде я лъэгагъыр м 20-25-м носыр.
Гагра
Гагра (Гагра, გაგრა, Гагра) — Апхъазым хэт къалэ.
Риэ
Риэ ерэ риэс — псыхъуэм и пэ хым щӀихъумэу къэхъуа Ӏуфэ хыжьэ. Риэхэм и нэхъыбэм жыг къудамэ зыубгъуам и щытыкӀэм хуэдэ щытыкӀэ яӀэщ. Риэхэм я инагъымрэ я кӀыхьагъмрэ щӀэх-щӀэхыурэ захъуэж хым и щытыкӀэм елътауэ. Апхуэдэу иныкъуэм деж хыр къоури риэм щӀы иубыдыр зэуэ хегъахъуэ. Иныкъуэм хыр йокӀуэтыжри риэм и инагъри и кӀыхьагъри хощӀыж.
Этимологиэ
Япэм риэкӀэ Эспаниэм и Ӏуфэм Ӏут хылъэхэрат зэджэу щтар. Риэр галисиибзэ rio (псы) псалъэм къыхокӀ. Иджыри къыздэс Галисиэм и хы Ӏуфэм псы хэлъадэу хъуам я пэм риэкӀэ ироджэ.
ТӀэкӀу тӀэкӀуури а гурыӀуэгъуэр, дэни хым щӀигъэна псыхъуэм и пэ Ӏыхьэхэм я цӀэ папщӀэу ятехьащ.
Къызэрыхъур
Риэхэр къыщохъу хым и лъэгагъыр, щӀым и лъэгагъым елътауэ щыдэкӀуейм деж.
Сурэтылъэ
Категориэ:Хыжьэ
Смоленск област
Смоленск област (Смоленская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Смоленск.
Монако
Категориэ:Монако
Вынд
Вынд (лат-бз.: Corvus corax, ур-бз.: Вoрон) — бзухэм ящыщ, вынд лъэпкъ цӀыкӀум яхэт.
Аплъэпкъыр
Бзуужь лъэпкъм яхэтхэм нэхъ ин. ИкӀыфэм икӀыхьагъыр см. 60 - 65 мэхъур. Хъухэр нэхъ ин бзыхэм нэхърэ, адрей псомкӀэ зэхьчху щытхэ. Хъухэм я дамэм икӀыхьагъыр мм. 410 - 473, бзыхэм мм. 385 - 460. Я хьалъагъыр хъухэм г. 1, 100 - 1560, бзыхэм г. 798 - 1315. Дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр м. 1, 20 мэхъу.
Я цыр къуагъми вындыжьми ям хуэду зы фэуэ щыт, ауэ вындыжьхэм зэрамыхьчыр я инагъымкӀэ. Я цхэр фӀыцӀу щыт шхъуантӀу иэ удзыфу хэлыдыкӀыу. Чырхэм я цыр псыфэ-кӀынфӀу щыт, мы лыду. Бзу инхэм я цыхэр фӀыцӀэ; яшхьэр, пшъэр дамэхэр джоуэ плъыжьыфу лыду, ныбафэмкӀэ шхъуэнтӀафу лыду. Цы нэгъу лэныкъуэм тетхэм я кӀэхэр памцӀу щытхэ. Пэр памцӀэ къэрууфӀэ, фӀыцӀу щыту. Лъэбжъанэхэр ину щытхэ, гъэчаху. КӀапэр памцӀу щыт, щы лъатэм идежь зэуэ гу лъыпту.
Вындым икъэлэтыхьын шэныр бзу-шъакӀуэхэм нэхъ ехьч адрей вынд лъэпкъ цӀыкӀум ящыщ бзухэм къызэралъэтыхьым нэхърэ.
Здэпсэухэр
Куэду здэпсэухэр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ипшъэ Африкэм.
Еуропэм ипшъэлъэныкъуэм Норвегиэм, Шуэциэм, Финлэндым къыщыкӀэдзауэ Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэр хэту ипшъэмкӀэ макӀкуэ Португалым, Перенейхэм, Урымым, Алыджым икъуэхьапӀэ лъэныкъуэм, Болгарым, Румыным, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэхэм, Къаукъазым. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Курыт, КъуэхьапӀэ Сыбырым Анадырим, Чукот хы тӀыгуныкъуэм, Камчаткэм, Сахалиным, Курил хы тӀыгухэм нэс щопсохэ. ИпшъэмкӀэ: Ипшъэ Африкэм, Аравиэм, Палестиным, Шамым, Къажэрым, Афганистэным, Ишъхъэрэ-Къуэхьапэ Индиэм, Гималайхэм, Тебетымрэ Монголымрэ. КъуэхьапӀэм Кобдомрэ Лоб-Нора нэс щопсохэ. Абы пэмыкӀыу куэду Гренлэндымрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ щопсэухэ.
Япэрей Совет Къэралым ишӀыпӀэхэм здэпсэухэр: ИщхъэрэмкӀэ Колымрэ (ур-бз. Кольский) Кáнин хы тӀыгуныкъуэхэм, Тиман тундрэм, ЩӀыгу КӀэм, Колгу, Чмалым, Таймырым щыпсэухэкъым. Обымрэ Енисеймрэ я псыхъуэхэм гуп мыинхэу долъатэхэр, ауэ щыпсэухэркъым. КъуэкӀыпӀэмкӀэ я щӀыпӀэр Хатангам носыр. ИпщэмкӀэ дэнэ декӀи щырокӀуэ Хы ФӀыцӀэмрэ Къаукъазымрэ нэс, Туркменистаным и къуэщхьэ лъэныкъуэхэм, Къазэхъстаным тыншу иубыд щӀыпӀэхэр псэущхьэ-азэгъуэхэм иджыри загъэщакъым, абы аткӀэ я щӀыпӀэхэр Монголым носыр.
Зэрыпсэухэр
Сыт щыгъуи зы щӀыпӀэм ису щытхэкъым. Къаукъазымрэ Туркменистанымрэ къущхьэ лъэныкъуэхэм вындхэм я ныкъуэращ къыдэнэр, илъэс гуэрэхэм зэрызууи къыдэнэ мэхъур. Туркменистаным бын къырача яуж гупху зэхохьахэ, бзуу 40 - 70 хуэдиз хъууэ, нэхъ макӀыу щэм фӀэкӀыу гупу зэхохьахэ. Къэукъазым гъэ щӀыӀэхэм гупхэр ину щыткъым бзууэ 10-12 хуэдизу зэхэтщ. Еуропэ лъэныкъуэм бын къырача яуж вындхэр гуп-гупу мэкуэчхэ бзууэ 3-7 хуэдизу зэхэтхэу.
Зэрзэпыхьахэр
Вындхэр щызэфӀэувэхэр илъэситӀ щырикъум идежь. Хъурэ бзырэ зэргъуэтахэр зэхэкӀыжьхэкъым. Абгъуэм джэдыкӀэ щырилъхьар мазаем икӀэм идежь. Ирилъхьар джэдыкӀыу 4 -6 хуэдиз. Махуэ махуитӀ дэлъурэ мэкӀэцӀыр. ЕтӀуанэр иэ ещанэр ирилъхьа яуж тесын кӀедзэр. Зэртесыр махуэ 19 - 21. Чырхэр хъуми бзыми япӀыр езыхэм яшхымкӀэ чырхэри ягъашху. Абгъуэ пӀыныр мазэрэ ныкъуэрэкӀэ йокӀуэкӀыр. Лъэтэн кӀадза яуж быныр куэдрэ нэхъыжъхэм ядэкӀыгъу иджыри, бжыхьам икӀэм идежь щызэхэкӀыжьхэр.
Нартсанэ
Нартсанэ (Кисловодск) — Урысейм хэт Ставропол къэралым и къалэ. ЗыгъэпсэхупӀэ къалэхэм ящыщ. Ӏуашъхьитху хьэблэхэм я зы. Шъэт-Къалэм км. 234 пэщыл, Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэ лъабжъэхэм якӀэту ишъхърэ лъэныкъуэмкӀэ. Урысхэр щытӀысар а шӀыпӀэм 1803 гъэм, абы ипэкӀэ а шӀыпӀэм къэбэрдей лъэпкъымрэ абазэ лъэпкъхэмрэ я гъунапкъэр ирикӀуэт, Джэнтемыр абазэ пщыхэм я шӀыпӀу иубыду нэхъыбэр.
Къалэм джылу дэсыр 149, 496
Кхъуэбэкъу
Кхъуэбэкъу е Къобэкъу (Кабак) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ ТӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.
Нартсанэ
И инагъыр 71,83 км²
Хэкумэтх
Нартсанэ Ставропол къэралым ипшъэ лэныкъуэм хэт, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я гъунапкъэхэм Ӏуту, Ӏуащхьэмахуэ км 65-кӀэ пэщылъу, ГумцӀыкӀу и псыхъуэм дэту.
Тхыдэ
Мыекъуапэ Къэралыгъуэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 3500-1200) къыщыкӀэдзауэ Нартсанэ и шӀыпӀэм цӀыху исахэ, Мыекъуапэ Къэралыгъуэм яуж Ишъхъэрэ-Къаукъаз лъэпкъхэр къохьэхэ; яужкӀэ Къубан културэм щыщхэр; абыхэм яуж иту кӀуэхэр Аланхэр; XVI лъэхъэнэм щыщу адыгэ-абазэ лъэпкъхэм ящыщ сынхэр, кхъэ Ӏуашъхьэхэр къалэм ихъуреягъ шӀыпӀэхэм къыщагъуэтыр тхыдэ-Ӏазэгъуэхэм. XIX лъэхъэнэм адыгэ-абазэ лъэпкъхэр щопсоу къалэм и шӀыпӀэм (къэбэрдейхэмрэ, (тапанта) ашуахэмрэ)
1803 гъэм урысхэм быдапӀэ халъхьэ Нартсанэм и псынэхэм ядеж.
Лъэпкъ дэсхэр
Абыхэм пэмыкӀыу дэсхэр: адыгэхэр, алыджхэр, мычгышхэр, осетинхэр.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы
Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684 — 1750) — Адыгэ Хабзэм куэд хэзылъхьа, и губзыгъагъэм и хъыбар Къэбэрдей пщыгъуэм икӀауэ, щӀыпӀэ бжъыгъэхэм къаӀуэхут, Хьэтохъущокъуэ Кургъокъуэ и щауэгъусэт, Къанжал зауэм хэтащ. Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэр. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.
Гъашъэтхыдэр
Бахъсэн псыхъуэм, Зеикъуэ къуажэм и лъэныкъуэм деж, иджыпсту КъэзэныкъуэйкӀэ щӀыпӀэ зэджэм — 1684 гъэм, Къэзэнокъуэ Жэбагъы къэхъуащ. Унагъуэ къызхэкӀам и хъыбар къынэсакъым ди зэманым, ауэ и гъашътхыдэм щыщ къэӀуэтыгъуэхэр къэнащ.
Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ.
Испаныбзэ
Испаныбзэ, кастийэбзэ (эс-бз.: español, castellano) — ибер-роман бзэхэм ящыщ, пэштыхь-къэрал Кастийэм, лъэхъэнэ курытхэм зэфӀэувауэ.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы
Гъашъэтхыдэр
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм дунейм ехыжа, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.
Испаныбзэ
Индоеуропей унагъуэ бзэхэм ящыщ (роман группэм хэт) Тхыгъэр латин хьэрыфкӀэ зэхэт.
ЦӀыху милыуан 358 я анэдэлъхубзэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэ бзэуэ зезыхьахэр хэбгъыхьамэ милыуан 430-450 мэхъур
Къэралхэр
{ ! colspan="2" | Къэрал джылэ ИспаныбзэкӀэ псалъэ нэхъыбэ здыдэсхэр ! Джылу псалъэр
Испаныбзэм ипсэлъэкӀэхэр
Категориэ:Бзэхэр
Микеланджело
Микеланджело Буонарроти (1475 гатхэпэм и 6 — 1564 мазаем и 18) — Урымым щыщ цӀэрыӀуэ хулъхугъэ, ЗэфӀэувэжьыныгъэм техуауэ щыпсоуа — лэчтхыгъэм, мывэӀэшъагъэм, усэм теухуауэ и лэжьыгъэхэр.
Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар къалэ Капрэзэм (Тоскана хэкум) ӀэнатӀэпӀашъхьэ зиӀэ хулъхугъэм и унагъуэм. ИцӀэр тезыӀуар ядэра, а цӀэр Тхьэм и пӀалъэкӀэ къытеху къиӀохут. КӀалэцӀыкӀум и анэр илъэсих щыхъум идежь дунем ехыжьа.
1488 гъэм Микеланджело лэчтхыгъэ цӀэрыӀуэ Доминик Гирландайо идежь еджэну Ӏохьэ, илъэскӀэ абым идежь щыӀа, яужкӀэ мывэӀэшъагъэм зырегъасэ Бертолдо ди Джованни идежь.
1508—1512 гъэхэм Микеланджело лэчкӀэ етх Систина капэллэр Ватиканым. 1534 гъэм Микеланджело къыдэмкӀыжьу Рым дотӀысхьэ.
ИкӀэм, илъэс 30 псоужьар Микеланджело усэмрэ лэчтхыгъэмрэ пылъа. Рым иде дунем ехыжьа.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ЛэчтхыгъакӀэхэр
Махуэ Гъэпс
Махуэ Гъэпс Тхьамахуэм (ур-бз.: Неделя) — МахуэцӀэхэмрэ мазэцӀэхэмрэ ехьэлӀауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкӀа игъэзэщӀауэ щыткъым. Абы къыхэкӀыу, мурад тщӀащ мы темэм зэрытхузэфӀэкӀкӀэ делэжьыну икӀи а Ӏуэхугъуэм теухуауэ щыӀэ еплъыкӀэхэр утыку къитлъхьэну. Мыбдеж жыӀапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр.
Махуэхэм адыгэхэр зэреджэу щытар гугъуехь хэмылъу зэ еплъыгъуэкӀэ къыпфӀэщӀ щхьэкӀэ, ар апхуэдизу ӀупщӀкъым.
Мы псалъэхэм – блыщхьэ, гъубж, бэрэжьей, махуэку, мэрем, щэбэт,тхьэмахуэ – жыхуиӀэхэм ар наӀуэ къащӀ. Мыхэр культурэ зэмыщхьхэм пыщӀащ, дин зэтемыхуэхэм я деж я къуэпсыр къыщожьэ. Абы щыхьэт техъуэ куэд тхыгъэхэм хэту урохьэлӀэ.
Блыщхьэ
1-Япэу къэтщтэнщ блыщхьэ «понедельник» псалъэр. къэб. блыщхьэ – понедельник. Тхьэмахуэ зэхуакум къызэрыщӀидзэ,адыг. блыпэ – понедельник. МэфацӀэ, тхьэумафэм къыкӀэлъыкӀорэ маф.2 Щапхъэ : къэб. Блыщхьэ махуэм зэӀущӀэ щыӀэт. адыг.Блыпэ мафэм зэӀукӀэ щыӀэщт. къэб. блыщхьэ адыг. блыпэ блы «семь» – щхьэ «начало» блы «семь» – пэ «начало» Мы псалъитӀыр я мыхьэнэкӀэ зэтохуэ. ТӀуми тхьэмахуэ зэхуакум хиубыдэ махуиблым я щхьэ, я нэхъапэ, къежьапӀэ къокӀ. Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукӀэм адыгэбзэм куэдрэ ущрохьэлӀэ. Мыбдеж лъабжьитӀ: блы +щхьэ // блы + пэ зэхыхьэри псалъэщӀэ къэхъуащ. Щапхъэ: бгы + щхьэ – бгыщхьэ тхьэ + махуэ + пэ – тхьэмахуэпэ Сирием, Иорданием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм блыпэ жаӀэ.3 Ар адыгэхэр ди щӀыпӀэм щикӀым здахьащ, къагупсысакъым езыхэм. Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм хэтщ: « б л и ш х а h – понедельник”. Совр. блыщхьэ – “понедельник”4 Ар щыхьэт тохъуэ мы фӀэщыгъэцӀэм ныбжьышхуэ зэриӀэр. Нэгумэм макъ щ, хь –хэр къыщигъэлъагъуэкӀэ, ш, х – хэм диакритическэ дамыгъэ щӀыгъуу къегъэсэбэп. Хьэрф h – кӀэ мы псалъэм макъзешэ э къэгъэлъэгъуащ. Мы махуэм ехьэлӀа нэщэнэхэри щыӀэщ. Нэхъыжьхэм къызэраӀуэтэжымкӀэ, блыщхьэм зыбгъэпскӀыну, ужьыщӀэну фӀыкъым.
Гъубж
Тхьэмахуэ зэхуакум хэт махуэхэм ящыщу блыщхьэм къыкӀэлъокӀуэ къэб. гъубж адыг. гъубдж сир. гъубдж Иджырей адыгэбзэм и макъ дэкӀуашэ ж, ш, щӀ –хэр къатекӀащ пасэрей адыгэбзэм (общеадыгскэ) и аффрикатэ дж, ч, чӀ, джъ, чь, чӀь –хэр зэтехуэху щабэ хъуа иужь.1 Япэ щӀыкӀэ пхъашэхэр щабэ хъуащ, итӀанэ щабэхэр спирантхэм хуэкӀуащ. Спирантизацие екӀуэкӀа нэужь мыхэр хуэкӀуащ ж, ш, жь, щ, щӀ спирантхэм. джъ, чъ, чӀъ – дж, ч, чӀ – ж, ш, жь, щ, щӀ Гъубж - Гъубдж псалъэхэм щытлъагъури а процессыращ. Шагъыр А. зэритхымкӀэ, къэб. гъубж адыг. гъубдж псалъэхэр нэгъуэщӀыбзэм къыхэкӀащ. ЩӀэныгъэлӀым къызэрилъытэмкӀэ, абхъаз-абазэбзэхэм махуэцӀэхэм я нэхъыбэр зыпэхъу бжыгъэцӀэхэм епхащ. Псалъэм папщӀэ: «ср. а –wуaшa гӀуаша «вторник» при wу-ба гӀу-ба «два», а-хъша хъаша «среда» при хъ-па «три» и т.д.2 Абы теухуауэ нэгъуэщӀ еплъыкӀи щыӀэщ. Адыгэхэр мажусий диным щита лъэхъэнэм «Гъубж» жиӀэу тхьэ яӀауэ, абы къыхэкӀыу а цӀэр а махуэм фӀащӀауэ. ИщхьэкӀэ къызэрыхэдгъэщащи, Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм «гъубдж» псалъэр къагъэсэбэп, «зэманыр бжы» кърагъэкӀыу.3 Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм а махуэм ехьэлӀауэ итщ: «губж – вторник совр. гъубж – вторник»4 Гъубж псалъэм къытекӀауэ адыгэбзэм хэтщ унэцӀэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ Гъубж, Гъубжокъуэ. Ахэр мыпхуэдэу къэхъуащ: Гъубж – Гъубж (зэрыпсалъэпкъыу къэнэжащ, н.ж. аффиксыншэу унэ- цӀэр къэхъуащ). Гъубж «вторник» + (интерфикс) + къуэ «сын» Гъубжокъуэ – букв. «сын вторника». Дунейм и пӀалъэ зыщӀэу псэуа пасэрейхэм къащӀэнащ мы махуэм ехьэлӀа нэщэнэхэр: Гъубж махуэм Ӏуэху яублэркъым, гъуэгу техьэртэкъым. Гъубжымрэ бэрэжьеймрэ кхъуэ пэтрэ и кхъуэц зыхигъэхукъым жаӀэрт. Бзэртэкъым, дэртэкъым, Ӏэбжьанэ паупщӀыртэкъым, бзылъхугъэм и щхьэц паупщӀтэкъым.
Бэрэжьей
Чристан динымкӀэ а махуэхэр тхьэмрэ езы Исус Христосымрэ яйти «пост» яӀыгът, улажьи упщӀантӀи хъуртэкъым, махуэр «тхьэ уелъэӀуу» епхьэкӀын хуейти, абы къытехъукӀыжащ а нэщэнэри. Тхьэмахуэ зэхуакум щыщу гъубжым къыкӀэлъыкӀуэ махуэм бэрэжьейкӀэ «среда» йоджэ. адыг. бэрэскэжъый – среда. МэфацӀэ. Гъубджым къыкӀэлъыкӀорэр – бэрэскэжъый.1 Щапхъэ: адыг. бэрэскэжъые маф къэб. бэрэжьей махуэ Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукӀэр адыгэбзэм куэдрэ къигъэсэбэпкъым. жьей – суффикскӀэ къэхъу псалъэхэм «цӀыкӀуныгъэ» мыхьэнэ яӀэщ: джэд «курица» + жьей – джэджьей «цыпленок» щӀэ «новый» + жьей – щӀэжьей «детеныш» Языныкъуэ псалъэхэм хэт суффикс – жьей-м и мыхьэнэр фӀэкӀуэдауэ урохьэлӀэ. Щапхъэ: къэб. бдзэжьей адыг. пцэжъый «рыба» Шагъыр А. зэритхымкӀэ, бэрэжьей бэрэскэжъый псалъэхэр мыпхуэ- дэу къэхъуащ: Бэрэскэ + жъый («маленький, «малый»). Япэ Ӏыхьэр грекыбзэм (алыджыбзэм) paraskeue “пятница» жиӀэу хэтащ. Абы къыхэкӀри грузиныбзэм къэкӀуащ – paraskewi «пятница», иужькӀэ адыгэбзэм къыхыхьащ. А псалъэм апхуэдэ гъуэгу къикӀуащ грузиныбзэм къыхэкӀри. Апхуэдэщ убых. брасхьэ «среда», инг. пӀфьраска, чеч. пӀураска «пятница», осет. барысчӀи бархскӀх «траур», «пост». 2 Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэпыр баражiе – «среда» псалъэращ.3 Сирием, Иорданием щыпсэу адыгэхэми аращ нэхъыбэу къагъэсэбэпыр.4 Бэрэжьей псалъэм «маленький пост» къикӀыу ялъытэ. Ар и щыхьэтщ адыгэхэм чристан диныр зэрахьэу зэрыщытам. Мы махуэм ехьэлӀауэ нэщэнэ зыбжанэ щыӀэщ: «Гъубжым Ӏэбжьанэ иубзи, бэрэжьей гыбзэ къыптихуэ». Мы нэщэнэм къызэриӀуатэмкӀэ, бэрэжьей махуэр фӀыкъым жыхуаӀэхэм хуэдэщ. Абы и мыхьэнэкӀэ пэщӀэуэ нэщэнэ ӀуэрыӀуатэм ущрохьэлӀэ: «Ӏуэху быублэну, жылэ хэпсэну, жыг бгъэтӀысыну, тхьэмахуэр, щэбэ- тыр, бэрэжьейр фӀыщ жаӀэрт»,- жыхуиӀэр. ЗэрыгурыӀуэгъуэщи, мы махуэм ехьэлӀауэ цӀыхухэм зэхуэмыдэ еплъыкӀэхэр яӀэщ. Ауэ, дапхуэдэу щымытми, бэрэжьей махуэр нэхъ ягъэлъапӀэхэм ящыщу къэгъуэгурыкӀуащ.
Махуэку
Тхьэмахуэм и еплӀанэ махуэм махуэкукӀэ «четверг» йоджэ. къэб. махуэку адыг. мэфэку Адыгэбзэмрэ адыгейбзэмрэ мы псалъэхэр фонетикэ и лъэныкъуэкӀэ щызэщхьэщокӀ. Ар къызыхэкӀыр адыгейхэм ху-м ипӀэкӀэ ф зэрыжаӀэрщ. Абыхэм ху –р къыщагъэсэбэпыр ш-м и гъусэу къыщыкӀуэм и дежщ. ( «шхуэ» псалъэхэм хуэдэхэм). НэгъуэщӀу жыпӀэмэ, къэб. ху адыг. ф. Щапхъэ: къэб. Махуэкум уджэу мэремым къызэхуэсарэт. адыг. Мэфэку мафэм зэӀукӀэ щыӀэщт. махуэ + ку – махуэку Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукӀэм адыгэбзэм ущрохьэлӀэ: мазэ + ку – мазэку «середина месяца» жэщыку «середина ночи» Нэгумэ Ш. и тхыгъэхэм хэтыр махок – «четверг» псалъэращ.1 Сирием, Иорданием, Тыркум щыпсэухэм – мэфэку жаӀэ. Ар адыгеиб- зэм ещхьщ.2 Нэхъыжьхэм зэрыжаӀэжымкӀэ, адыгэхэм чристэн диным щитам «тхьэ- махуэку» жаӀэу щытащ. ИужькӀэ, япэ Ӏыхьэ – тхьэ-р пыхури, махуэку хъуащ. Дапхуэдэу щымытами, а псалъэм тхьэмахуэм «неделя» ику къикӀыу аращ.
Мэрем
Мы махуэм и фӀэщыгъэцӀэм теухуауэ еплъыкӀэ зэхуэмыдэхэр щыӀэщ. Апажэ М. къызэрилъытэмкӀэ, мэрем псалъэр нэхъ пасэу урысыбзэм къыхэкӀыу адыгэбзэм къыхыхьахэм ящыщ зыщ. Абы и щыхьэту къегъэув Нэгумэ Шорэ и тхыгъэхэм «хьэгэбз Мэрэм-Дева Мария, Богородица» жыхуиӀэхэр зэрыхэтыр.1 Лопатинскэм мэрем псалъэр хьэрыпыбзэм щыщу къелъытэ, maryam –Мери – Мария ирепхри. Шагъыр А. зэритхымкӀэ, а псалъэм нэгъуэщӀ къежьапӀэ иӀэщ: тур. «бауram» «праздник», «торжество»; ног. байрам (мусульманский праздник); кирг. майрам «праздник». ЗэрыгурыӀуэгъуэщи, еплъыкӀэ щыӀэхэр зэщхьэщокӀ. Ауэ, шэч зыхэ- мылъыращи, мэрем фӀэщыгъэцӀэр диным епхащ. А махуэцӀэм къытекӀауэ унэцӀэ, цӀэ щыӀэхэщ: Мэрем, Мэремщауэ, Мэремкъул, Мэремыкъуэ.2 Мэрем –Мэрем-Маремов. Мэрем «пятница» + щауэ «парень» – Маремшаов, букв. «парень пятницы». Мэрем «пятница» + къул «раб» – Маремкулов, букв. «раб пятницы». Мэрем «пятница» + къуэ «сын» – Маремуков, букв. «сын пятницы». Адыгэхэм мэрем махуэм ехьэлӀа нэщэнэхэри яӀэщ. Мэрем пшыхьымрэ гъубж пшыхьымрэ цы япхтэкъым, яджтэкъым, ятӀэ зэрахьэртэкъым.Мэремымрэ гъубжымрэ Ӏуэху яублэртэкъым, гъави ясэртэкъым. Мэрем гъэш гъэшыншэм ептыну фӀыщ жаӀэрт. Мэрем джэдыкӀэри апхуэдэу ятырт. Мэрем пшыхьым уэздыгъэ умыгъаблэу кӀыфӀу узэхэсыну фӀыкъым жаӀэрт. Мэрем пшыхьым сабыныпс ипкӀутыну фӀыкъым, хьэдэм щӀолъадэ жаӀэрт. Мы нэщэнэхэр нэхъыбэу муслъымэн диным пыщӀащ. Ди зэманым муслъымэн псоми нэхъ ягъэлъапӀэ махуэр мэремыращ. Абы и щыхьэтщ хьэрыпхэм я тхьэмахуэр а махуэмкӀэ зэриухыр, зыгъэпсэхугъуэ махуэуи къалъытэр зэрыарар.
Щэбэт
Тхьэмахуэ зэхуакум щыщу мэремым къыкӀэлъыкӀуэ махуэм щхьэкӀэ щэбэт «суббота» жаӀэ. Адыгейхэм – шэмбэт, Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм мэфэзакъу жаӀэ (махуэ закъуэ кърагъэкӀыу).3 Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм хэтщ шабет «суббота» псалъэр. Мы псалъэм грузиныбзэм ущрохьэлӀэ. Шагъыр А. къызэрилъытэмкӀэ, sabbath «суббота» еврей (журт) псалъэм къытекӀащ. Абы епхащ абх.-абаз. асабша «суббота», убых шъэбэ. НэгъуэщӀу жыпӀэмэ, «щэбэт» псалъэр журтыбзэм къыхэкӀащ.1 Абы шэч къытозыгъыхьэ жыӀэгъуэ адыгэхэм ди бзэм хэтащ: «Щэбэт и гугъэр уи гугъэщ»,- жиӀэу. Сирием щыпсэу адыгэхэм зэрыжаӀэмкӀэ, Щэбэтыр – пасэ зэманым жыжьэу уӀэбэжмэ, псэуа лӀы гуэрщ. А жыӀэгъуэри абы и цӀэм пыщӀащ.2 Абы къищынэмыщӀа, щэбэт псалъэр хьэтхэм, семитхэм яӀащ «махуэ- шхуэ» мыхьэнэр иӀэу. Псоми ди зэманым а махуэр иудаизм диным пыщӀауэ къалъытэ. Ар журтхэм нэхъ ягъэлъапӀэ махуэхэм ящыщщ, уеблэмэ мы махуэм ахэр лажьэркъым, я зыгъэпсэхугъуэ зэманщ.
Тхьэмахуэ
Щэбэтым къыкӀэлъыкӀуэ махуэр тхьэмахуэращ «воскресенье». Тхьэмахуэ псалъэм нэгъуэщӀ мыхьэнэи иӀэщ: «Неделя» махуибл зэхуаку Нэгумэ Шорэ и лэжьыгъэм мыпхуэдэу щетх: т х а у м а х о h – воскресенье. совр. тхьэмахуэ – воскресенье, Тхамахо – неделя. совр. тхьэмахуэ – неделя3. къэб. тхьэмахуэ адыг. тхьаумаф Мы псалъитӀыр я мыхьэнэкӀэ зыщ, ауэ фонетикэ и лъэныкъуэкӀэ зэщхьэщокӀ. Пасэрей адыгэбзэ лабиализованнэ макъ ху-р адыгеибзэм спирант ф-м хуэкӀуащ, шипящэ спирант ш-м и ужь иту щыбгъэдэтым фӀэкӀа къэмынэу. псалъэм папщӀэ, хуабэ – фабэ; хуы –фы; махуэ – мафэ. Ауэ шхуэ, шхужь, шхуэл.4 Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэпыр тхьэумаф псалъэ- ращ.5 Ар адыгеибзэм ещхьщ. Тхьэмахуэ псалъэр лъабжитӀ зэхыхьэри къэхъуащ. Апхуэдэ псалъэ къэхъукӀэм ди бзэм куэдрэ ущрохьэлӀэ: тхьэ – напэ – тхьэнапэ «икона» тхьэ – лъэӀу – тхьэлъэӀу Псалъэм япэ Ӏыхьэр тхьэ –кӀэ къыщӀидзэуи щыӀэщ: Тхьэншагъэ – «безбожие» Тхьэншэ – «безбожник» Тхьэпэлъытэ – «богоподобный» ТхьэрыӀуапӀэ – «место, где собирался народ для суда над кем-либо». Тхьэшхуэ – «главный Бог» ТхьэрыӀуэ – «клятва»
Категориэ:Къытыратхъ
Губгъуэжьец
Губгъуэжьец — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ.
Теплъэр
Я теплъэкӀэ хуабжьу зэщхьэщокӀ. Хъур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, къащхъуэ мащӀэ къыщӀэуэу, кӀащхьэр хужьщ, тхъуагъэфэ къыпщыхъуу. Дамэ щӀагъыр хужьщ. Анэхэм я тхыцӀэр гъуабжэщ, гъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэхэр хэсу. Ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ, тхыпхъэ гъуабжэхэр зэпекӀуэкӀыу хэлъу.
Здэпсэухэр
Губгъуэжьецыр щогъуалъхьэ тафэ нэщӀхэм — губгъуэхэм, хъупӀэхэм, псыхъуэхэм, мэз псыпцӀэхэм, мэз лъапэхэм. Абгъуэр щӀыгум щащӀ. Гъуалъхьэр анэм изакъуэщ, хъум абы Ӏус къыхуехь.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу губгъуэдзыгъуэ, бзу жьгъей, щӀылъэрыгъуалъхьэхэм я щыр, джэдыкӀэ, нэхъ мащӀэу — шындырхъуо, гъудэбадзэ пӀащэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьецхэр
Гагрэ къедзыгъуэ
Гагрэ къедзыгъуэ (Гагра араион, Гагрский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Гагра.
Монгол
Монгол (Монгол Улс, ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Улан-Батор.
Категориэ:Монгол
Къэбэрдей щӀызахуэ
Къэбэрдей щӀызахуэ — Къэбэрдей-Балъкъэрым и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ щӀызахуэ, Къаукъазыпэ и ику ӀыхьэмкӀэ гъэзауэ Балъкъыпсымрэ Тэрчыпсымрэ я зэхуаку дэлъ щӀы къызыщӀэзыубыдэ.
ЩӀызахуэм къуршыпэм щыщӀэдзауэ аткӀэ ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэкӀэ иригъэзыхыу щытщ. ЩӀызахуэм и лъэгапӀэхэр 200 метрэм щыщӀэдзауэ 500 метрэхэм щӀигъуу щытщ. Иныкъуэ щӀыпӀэхэм иджыри къыздэс мэз пӀэ Ӏувхэр къытенэжахэу щытщ. ЩӀызахуэм щынэхъыбэщ фӀыцӀэщӀхэмрэ губгъуэ-фӀыцӀэщӀхэмрэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:ЩӀызахуэхэр Категориэ:Урысейм и щӀызахуэхэр Категориэ:Къэбэрдей-Балъкъэр и хэкумэтх
Шэрджэс къалэ
Адыгэ къалэ (Черкесск) — Урысейм и къалэ, Къэрэшей-Адыгэм и къалэ нэхъыщхьэ.
Джылэр
Джылу дэсыр — мин 116,5 (2009 гъэмкӀэ).
Лъэпкъхэр — урысхэр, къэрэшейхэр, адыгэхэр, абазэхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къалэхэр
Консепсион (Чили)
Консепсион (Concepción) — Чили и къалэ. Джылу дэсыр — 225,158 цӀыху (2007), Ӏувагъыр — 1016,0 цӀыху/км². И инагъыр — 221,6 км².
Гал къедзыгъуэ
Гал къедзыгъуэ (Гал араион, Галский район) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Гал.
ЩӀыщхьэфэ
ЩӀыщхьэ́фэ — ЩӀыгум и гущӀыӀум телъ быдэфэра, дунейпсом щӀэныгъэм зэреджэр — геосферэ (γῆ — щӀы; σφαῖρα — топ), щӀыщхьэфэм и щӀагъым мантиэр щӀэлъщ. ЩӀыщхьэфэмрэ мантиэмрэ я зэхуакум Мохоровичич и гунапкъэр дэлъ. Щхьэфэм и гущӀыӀум и нэхъыбэр гидросферэм щӀэлъу щытщ, нэхъ мащӀэр атмосферэм щӀеубыдэ.
Дамэ къабзийхэр
Ахэр зэхуэдизкъым я инагъкӀэ. Дамэ къупщхьэкӀэм (ӀэфракӀэм) егъэбыдылӀахэр нэхъ кӀыхьщ, блыпкъым ейхэм нэхърэ. Дамэ къабзийхэм я гущӀыӀу къытелъыжьщ нэхъ щабэ дамэцхэр. Къабзийхэм дамэр ткӀий ящӀ, къуалэбзум зиӀэтынымкӀи дэӀэпыкъуэгъу ин хуохъу. Я бжыгъэкӀэ зэщхьэщокӀ къуалэбзур зыщыщ лӀэужьыгъуэм, хэкӀыгъуэм елъытауэ.
ЩӀыщхьэфэ
Геосферэр плэнетэ нэхъыбэм яӀэ щӀыщхьэфэ гупым яхэтхэм, Мазэм, нэмыщӀ гъусэхэм гиган планетэхэм ядэщӀыгъухэм. Я нэхъыбэм базалту зэхэтщ я щхьэфэр. ЩӀыгум и щхьэфэм гъэщӀэгъуэну хэлъыр тӀууэ зэрзэщхьэщыкӀыра — континеталрэ хышхуэрэ джоуэ.
Дамэ къабзийхэр
Тхылъхэр
Категориэ:Къуалэбзум я Ӏэплъэпкъыр Категориэ:Орнитологиэ
Шынтыку (Щхьэгуащэ)
Шынтыку (Шентук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Щхьэгуащэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Нартыху
Нартыху (лат-бз.: Zea mays, ур-бз.: Кукуруза) — лъэпкъ нартыхухэм (латиныбзэ лат-бз. Zea) ящыщ закъуэ Ӏэрысу. Нартыху Ӏэрысэм нэмыщӀ иджыри хэтхэр (Zea) лъэпкъым - Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis.
Морфологие
Нартыхур - лъагэ, зы илъэскӀэ псо удз-къэкӀыгъэ, и лъагагъкӀэ метрищым нэсу (зэзэмызэ м 6 иӀэ нэхъыбэм фӀокӀыр), лъабжьэ фӀы иӀэу. Ипкъыр занщӀэу щыт, и бгъуагъыр см. 7 нос, и кӀуэцӀыр мы нэкӀыу.
Тхьэмпэхэр ин, я бгъуагъымкӀэ см. 10 носхэ, я кӀыхьагъымкӀэ метрым, я лъапэмкӀэ пкъым и хъуреягъыр иубыду.