cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пыжьынэкъуэ
Пыжьынэкъуэ (Веченок) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Джэджэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Aхъщэ хэдз орэд
ДжэгуакӀохэм апае ахъщэ къыхадзы зыхъукӀэ къырагъэӀорэ, гур къэзыӀэтрэ орэд. Хъярым къырихьылӀагъэхэм агу нахь хьалэлы ешӀы, ахъщэу къатрэри нахьыбэ мэхъу.
Ахъщэ хэх
Адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакӀохэм пшъэшъэ цӀэрыӀо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу "шъхьафит" ашӀыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ. Ахъщэу къаугъойрэр алъытэнэу нэбгырэ заулэ агъэнафэщтыгъэ. Пшъэшъэ гъэшӀуагъэу тыраубытагъэр цӀэрыӀоу зэрэщытым елъытыгъэу нахьыбэ къыфатыщтыгъэ.
Къуэбэ Тэбэ
Къуэбэ Тэбэ (Куба-Таба) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 670 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Балъкъыпсрэ Къулъкъужынрэ я тӀуащӀэм хэтщ.
Лобез
Лобез, Полшэ.
Джылу дэсыр — 10066 цӀыху (2019).
Фарнаваз I
Фарнаваз I (ფარნავაზ I) (326 — 234 гъэ ди лъ. я пэм) — Картлиэм (Хъырцейм) и пэштыхь.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Тхыдэ
Андоррэ
Андоррэ (Principat d’Andorra, Principado de Andorra, Principauté d'Andorre) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Андоррэ-ла-Велиэ.
Категориэ:Андоррэ
КӀэщӀкъытеуэ (Ӏуащхьэ)
КӀэщӀкъытеуэ (Кашкатау) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 100 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэхэр, къуажэ КӀэщӀкъытеуэм щхьэщытщ, къухьэпӀэ лэныкъуэмкӀэ.
Ашрай
Быслъымэнмэ къурмэным ыуж мэфэ гъэнэфагъэм щагъэжъорэ стырыпсэу къэкӀрэ зэфэшъхьафыбэрэ щыгъуи щыбжьыи зыхэлъыр ары. Ар Нухь пегъымбарым тхьэм къызегъэнэжьым къыфэнэжьыгъэ гъомылэпхъэ зэмылӀэужыгъохэм ахишӀыкӀыгъэгъэ стырыпсэу алъытэ.
Ахърэт
араб гущыӀ, «ahiret» - адрэ дунай. Быслъымэн диным къызэриӀорэмкӀэ, а мафэм зэкӀэ лӀагъэхэр Аллахь талэм къыгъэхъужьынхэшъ, шӀушӀагъэу ыкӀи гунахьэу яӀэхэр зэхифыщтых. А мафэр зэфэныгъэ, гукӀэгъуныгъэ зыщызэрахьэрэ мафэу тхьэм ыгъэуцугъэу alo. Ахърэтыр зэрыщыӀэмкӀэ цӀыфым ыгу джэнджэш лъэпкъи къихьанэу щытэп. А мафэм, зэраӀорэмкӀэ зэкӀэ дунаир зыхъожьыгъэхэр Аллахьэм ыпашъхьэ къиуцощтых ыкӀи ащ щегъэжьагъэу яегъэшӀрэ псэукӀи ублагъэу хъущт.
Зэлэнщыгу
Зэлэнщыгу — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1200 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр.
Али Бэрдыкъуэ къуажэмрэ Исправнэ станицэмрэ я зэхуакум дэтщ, Инжыджышхуэмрэ ИнжыджцӀыкӀумрэ я псыхъуэ зэхуакум. Псы жьгъей бжыгъэ къыщӀожыр, Ӏуащхьэм и лъэныкъуитӀымкӀэ кӀуэху.
И адыгэцӀэ Зэлэнщыгур псалъитӀу зэхэт: зэлэн — зэхуэсын, хасэ егъэкӀуэкӀын; етӀуанэ псалъэр щыгу — щхьэ, нэпкъыщхьэ. урысыбзэм Инжыджхэм цӀэ зэрахьэ Зеленчукхэр Зэлэнщыгу псалъэм къыхэкӀауэ щытщ.
Ашъо
Щылыч хъагъэм хэшӀыкӀыгъэ джан. Ашъор хъурджэнэ-хъурджанэу зэхэтыгъ, зы ашъом хъурджэнэ мин 20-м щегъэжьагъэу мин 25-рэм нэс хахьэщтыгъ. Адыгэ ашъохэр инэу агъэлъапӀэщтыгъэх, нэмыкӀ цӀыф лъэпкъхэм ягуапэу ащэфыщтыгъэх.
ШоджэнцӀыкӀу Ӏэсхьэд и къуэ Алий
ЩоджэнцӀыкӀу Ӏэсхьэд и къуэ Алий — тхакӀуэ, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтӀылъа, зи лъэпкъ културэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщӀа усакӀуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым пщӀэ зэхуащӀа тхакӀуэшхуэ. .
Биографие
ЩоджэнцӀыкӀу Алий 1900 гъэм Бэхъсэн къедзыгъуэм щыщ Къушмэзыкъуей къуажэм ( иджы Бэхъсэн къалэм хохьэ), мэкъумэшыщӀэ бынунагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Алий литературэр фӀыуэ илъагъунымкӀэ мыхьэнэшхуэ иӀащ и адэшхуэ Пщыкъан щӀалэ цӀыкӀур дэнэ кӀуэми здишэу, хъыбархэм, таурыхъхэм, уэрэдхэм щӀигъэдэӀуу зэрыщытам. Адэшхуэм и фӀыгъэкӀэ ар пасэ дыдэу и лъэпкъ ӀуэрыӀуатэм пыщӀа мэхъу.
1914 гъэм Алий къуажэ еджапӀэр къеух. Абы иужькӀэ ар зыкъомрэ щоджэ муслъымэн диным и лэжьакӀуэхэм Бахъсэн къыщызэрагъэпэща еджапӀэм.
1915 гъэм ЦӀагъуэ Нурий и фӀыгъэкӀэ Алий макӀуэ Темырхъан-Шурэ ( иджы Буйнакск) щыӀэ егъэджакӀуэ курсым. ЕхъулӀэныгъэ хэлъу мы курсыр къызэриухам папщӀэ, 1916 гъэм ар ягъакӀуэ Кърымым, Бахъшысэрай къалэм дэт педогогэ еджапӀэм. Али абы щыӀэху Урысейм щокӀуэкӀ мазае буржуазнэ револуцэр. Кърымым йокӀри 1917 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжын къемыхъулӀэу Тыркум макӀуэ. Абдеж щыщӀотӀысхьэ егъэджак1уэ щагъэхьэзыр еджапӀэм. Тыркум щыӀэхукӀэ Алий гугъуехь куэд ешэч: еджэнымрэ хьэлъэзехьэу лэжьэнымрэ абы зэдихьын хуей мэхъу, мэжэщӀэлӀагъэмрэ щыгъыныджагъэмрэ еныкъуэкъу зэпытщ. Абы щыӀэху Алий фӀыуэ зэрегъащӀэ тыркубзэмрэ фрэнджыбзэмрэ.
Алий агитационнэ-гупышхуэ лэжьыгъэ ирегъэкӀуэкӀ. Баку щыӀэ политикэ ударнэ курсым щӀотӀысхьэ. Ар къиуха нэужькӀэ, Дагъыстэным щолажьэ. Сымаджэ мэхъури Къэбэрдейм къегъэзэж.
УсакӀуэм и япэ поемэщ 1927 гъэм итха Хамэ щӀыпӀэм жыхуиӀэр. Поемэр дунейм къытехьакъым и щхьэусыгъуэри белджылыкъым. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкӀэ, ар теухуащ Хэкум икӀыжа адыгэхэм Тыркумрэ Хьэрып къэралхэмрэ щателъ хьэзабырщ, щашэч тхьэмыщкӀагъэрщ, я Адэ хэкум къызэрыхуэпабгъэрщ.
ЩоджэнцӀыкӀум и тхыгъэ нэхъыфӀхэм ящыщ зыщ 1928 гъэм итха " Мадинэ" поемэр. ИужькӀэ усакӀуэм и Ӏэдакъэ къыщӀэкӀащ ЩӀымахуэ жэщ (1929 гъ.), Тембот и дыгъуасэхэр (1933 гъ.), Партизан Жамбот (1934 гъ.) поемэ хьэлэмэтхэмрэ Хьэжыгъэ пут закъуэ  (1931гъ.), Кхъужьей щӀагъым (1933 гъ.) тепсэлъыхьыгъуэ гъуэзэджэхэмрэ. Мы тхыгъэ псори зытеухуар гъащӀэжь блэкӀарщ. Абыхэм ӀупщӀу ди нэгу къыщӀагъэувэж адыгэ мэкъумэшыщӀэм и псэукӀар, и щхьэхуитыныгъэм щӀэбэну цӀыхубэм иригъэкӀуэкӀа бэнэныгъэ хьэлъэр, гугъуехь-бэлыхь мыухыр.
ЗэфӀэкӀ ин зиӀэ хъуа усакӀуэр литературэ-ӀэщӀагъэ лэжьыгъэм дехьэх, 1936 гъэм Налшык къалэм къоӀэпхъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр ТхакӀуэхэм я зэгуэтым и унэфэщӀ нэхъыщхьэ секретару лажьэу щӀедзэ, икӀи и гъащӀэри игущӀэри литературэ лэжьыгъэм хуеунэтӀ. И лъэпкъэгъухэм къехъулӀа щхьэхуит псэукӀэр, гъащӀэр ӀупщӀу къыхощ Хьэсет цӀыкӀу, Верховнэ Советым, СегъэгуфӀэ махуэщӀэм, Си махуитӀ гъащӀэ усэхэм.
ТхакӀуэм нимытхысу къэна поэмэхэм ящыщщ Сохъуахъур (1936 гъ.), Дыщэ нэпсейхэр (1937 гъ.), Къызбрун (1938 гъ.) жыхуиӀэхэр. ЩоджэнцӀыкӀу Али и гупсысэм и кууагъ-лъагагъымрэ и тхакӀуэ Ӏэзагъэмрэ псом хуэмыдэу зыгъэбелджылыр Къэмботрэ Лацэрэ романымрэ Мадинэ поемэмрэщ.
Езы ЩоджэнцӀыкӀум зэрыжиӀэгъащи, абы и тхыгъэхэм зыужьыныгъэрэ Ӏэзагърэ халъагъуэмэ, ар зи фӀыщӀэр япэрауэ, адыгэ ӀуэрыӀуатэрщ, етӀуанэрауэ, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.М. Горькэм, Т.Г.Шевченко, А.Н.Некрасов сымэ, нэгъуэщӀхэми я тхыгъэхэрщ.
Абыхэм нэмыщӀ Али куэду урыс тхакӀуэхэм я тхыгъэхэр адыгэбзэкӀэ зэридзэкӀыурэ ищӀт, адыгэбзэкӀэ адыгэ цӀыхухэр абыхэм еджэфынхэ щхьа.
Ди республикэр илъэс тӀощӀ щрикъум ирихьэлӀэу ЩоджэнцӀыкӀум 1941 гъэм етх Нырес си псалъэр уи деж жыхуиӀэ и иужьрей поемэр — и лъэпкъым тхыдэ гъуэгуанэ икӀуар, лӀэщӀыгъуэ кӀыфӀым къыхэкӀыу ар гъащӀэщӀэм, социал псэукӀэщӀэм зэрыхуэкӀар къыщигъэлъэгъуэжар.
Поэмэм къыдэкӀуэу, а зэманым Алий усэ зыбжанэ етх, совет цӀыхухэр бэнэныгъэ гуащӀэм къыхуриджэу,гушхуэныгъэ яхилъхьэу. Ауэ ЩоджэнцӀыкӀур абыкӀи арэзы мыхъуу, 1941 гъэм сентябрым и 15-м Хэку зауэшхуэм макӀуэ, цӀыхубэм и щхьэхуитыныгъэр ӀэщэкӀэ ихъумэжыну. Куэд дыдэ дэмыкӀыуи ар зэрымыщӀэкӀэ гъэр мэхъури, а гъэм ноябрым и 29-м Бобруйск къалэм пэгъунэгъуу щыӀэ немыцэ концлагерым усакӀуэр йолӀыхь.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:УсакӀуэхэр тхыпкъылъэмкэ зэхэдзауэ Категориэ:Адыгэ усакӀуэхэр Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр
БГЫРЫПХКЪЕКӀОКӀ
Бзылъфыгъэ тыжьын бгырыпхэу тыжьын закӀэу шӀыгъэр ары.
БАТЫРЫБЖЪ
Джэгум текӀоныгъэ къыщыдэзыхыгъэ шыум Ӏанэр шхынкӀэ ушъагъэу пагъохыщтыгъэ, ащ хъохъухэр къыфаӀощтыгъэх, тхьэ фелъэӀущтыгъэх, пшъашъэхэм гъэшӀуагъэ къыфашӀыщтыгъ, лӀыгъэр къыфагъэшъуашэщтыгъ. Ахэм адакӀоу батырыбжъи къыратыщтыгъ.
Мысырбзу
Мысырбзу — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ЦӀыкӀукъым, дамэ лъэныкъуэр см. 39 нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ. КӀэ бзийхэр, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр — фӀыцӀэщ; щхьэри пщэри пцӀанӀэ-фӀыцӀэщ, пэ кӀыхьри лъакъуэхэри апхуэдэщ.
Здэпсэухэр
Здэпсэур нэхъыщхьэу Африкэращ. Къаукъазым — Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий агъуэблагъуэхэм зэзэмызэ къыщылъатэ мэхъу.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэ е хьэпщхупщ пӀащэхэр.
Ахын
Адыгэхэм чырыстан диныр къахэмыхьэзэ тхьэу яӀагъэмэ ащыщ. ЫужыкӀэ былымхэмкӀэ ухъумакӀоу алъытэу рагъажьэ. Енэгуягъо, ижъкӀэ былымхэм ямызакъоу адыгэ шапсыгъэ лъэпкъым итхьагъэкӀэ. Джыри Шапсыгъэ щызэхэпхыщт "Ахын ытамэ тычӀэсэу тэпсэу"; "Ахын иӀэмыркӀэ тэтхъэжьы". Ащ нэмыкӀэу "Ахын там" зыцӀэ чылэ ХыӀушъо Шапсыгъэм ит. Ахын цӀыфышъо сурэт иӀагъэу къэзыӀорэ ӀорыӀуатэхэри щыӀэх. Пчэн къарэхэр къурмэнэу фышӀуабзыщтыгъэх. Ау нахьыбэу Ахын гущыӀэр зэпхыгъэу  къэнэжьыгъэр къурмэныпхъэу ежь-ежьырэу зыкъэзгъэнафэщтыгъэ чэмыр ары. Ащ зэреджэхэрэр "Ахынэ ичэм лъэрыкӀу". КъызэраӀотэжьрэмкӀэ, Ахын ичэм бжыхьэрэ Ӏэхъогъум ежь- ежьырэу зыкъыхигъэщыщтыгъ къурмэныпхъэу (изекӀуакӀэкӀэ, ибыукӀэкӀэ). Чэмыр щэкӀэ агъэпскӀыщтыгъ. ЕтӀанэ ар Ӏэхъогъум хафти, ежь-ежьырэу къурмэн зыщашӀыщт чӀыпӀэм кӀощтыгъ. Ащ цӀыфхэр ыуж итэу кӀощтыгъэх, ау афыщтыгъэп. Къурмэн зыщашӀрэ чӀыпӀэр Щэхашъхьэ дэжь щытыгъэ мэз чӀэгъышхор ары.
Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр
Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр ерэ алтитудэ (altitude) — координатхэ, дунейм и сытхуэдэ щӀыпӀэри хы Ӏуфэм къызэрыщхьэщыкӀр ерэ зэрынэмыс къагъэлагъуэу.
Урысейм координатхэр ябжын щӀадзэ Балтикэ хы Ӏуфэм деж щыщӀэдзауэ.
Псалъэм папщӀэ:
Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
Бгыжь щыгу
Бгыжь щыгу (Бгишуг) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 570 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Псыгуэнсу къуажэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм пэщытщ.
Категориэ:Къэбэрдей-Балъкъэрым и Ӏуащхьэхэр
Километр плӀимэ
Километр плӀимэ (км², km², плӀ. км) — щӀылъэр къызарабж бжыгъэ.
Километр плӀимэр — 1 000 метрэм плӀимэм хуэдиз мэхъу. Апхуэдэ плӀимэм и инагър 1000 м × 1000 м = 1 000 000 м² мэхъу.
Зы километр плӀимэр = 1000000м² мэхъу. Абы нэмыщӀ.
Абы къыхэкӀыуи:
Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
Андалусиэ
Андалусиэ (Andalucía) — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ, хэкуи зэхэту: Алмериэ, Кадис, Кордова, Гранада, Ӏуэлвэ, Хъаен, Малага, Севиджэ. И къалэ нэхъышъхьэр Севиджэ. Андалусиэр Еуропэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ипшъэмкӀэ Гибралтар Ӏузэвымрэ Хы Курытымрэ Ӏулъ, къуэхьэпӀэмкӀэ Португалымрэ Атлантик океанымрэ и гъунапкъыр ирокӀуэ. Эспаниэм и кӀуэцӀым и гъунапкъхэр ишъхъэрэм Эстремадурэмрэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мурсиэм бгъэдохьэ.
Тхыдэр
Ал-Андалус — хьарып-мыслимэн цивилизациэ, VIII—XV лъэхъэнэхэм бэлыхьу щытауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэм, пэмыкӀыу иджыри «мыслимэн ЭспаниэкӀэ» еджу. Къэрал Ал-Андалусым Эспаниэм и шӀыпӀэм щымыхъукӀэ иджыри Португалым ери хиубыдэт, и къалэ нэхъышъхьу щытар Кордова XI лъэхъэнэм нэс, яужым абы ипӀэм Севиджэрэ Гранадарэ иувахэ.
Мыслимэнхэр Иберий хы тӀыгуныкъуэм щихьэхэр 711 гъэм, апщыгъуэм хэкум мыгъуэр вестготхэм къыхалъхьэт.
Къэрал Ал-Андалусыр хокӀуадэ Колумбым Америкэр къыщигъуэт зэманхэм идежь.
ӀэнатӀэмрэ политикэмрэ
Хэкум и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Андалусиэм и Хунта (Хасэ)
Партиэхэр Андалусиэм и парламентым хэтхэ:
Политикэ-администрациэ зэхэтыкӀэр
Автоном зэгуэт Андалусиэр щызэфӀэувар 1980 гъэм мазаем и 28, и япэрей статиям автоном статусыр иратхауэ, а автономиэр и тхыдэ идентикэм къыхэкӀыу ӀэнатӀэ хуит иӀэну пӀалъи иӀу, Испаниэм и Констуциэм ар куей къэсым ириту.
Стенли
Стенли (Stanley) — Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэ департамент Фолклэнд тӀыгухэм я къалэ нэхъышъхьэ.
Андалусиэ
Хэкухэр
Пщы тхылъ 1833 гъэм къыдэкӀамкӀэ, куей гуэчыгъуэм теухуауэ, Андалусиэр хэкуийкӀэ мэгуэч. Ахэри яужкӀэ муниципалитет 770 зэхэкӀыжьху.
Сурэтылъэ
Категориэ:Эспаниэ
Стенли
Хэкумэтх
КилометрихукӀэ дыгъэкъуэкӀыпӀэкӀэ бгъазэм къэралым и аэропорт щытщ.
Тхыдэ
Стенли 1843 гъэм яухуащ, Фолклэнд тӀыгухэм я къалащхьэ зэращӀыным хуэдэу. Абы япэ хэкум и къалащхьэу щытар Стенли нэхъ ишхъэрэкӀэ гъэзауэ щыт Порт-Луис къалэщ.
Къалэм лорд Эдуард Джефри Смит-Стенли и фэеплъу Стенли фӀащащ. Абы а зэманым Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэхэм и кӀэлъыплъэгъуу зэрыщытам къыхэкӀыу.
Жылэ
Къалэм 2006 гъэм зэрабжамкӀэ 2 115 цӀыхуу дэсщ. Къэралым щыпсэ цӀыхум и нэхъыбапӀэр Стенли дэсхэщ.
Мысырбзу лъэпкъыр
Мысырбзу лъэпкъыр — псыхэуэбзагуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
ЩӀыпӀэ хуабэхэм куэду щыпсэу лъэпкъщ. Абы хэхьа лӀэужьыгъуэхэр къэщӀэгъуафӀэщ я пщэ, лъакъуэ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэмкӀэ (пэхьэнцэбзум къанэмыщӀауэ). Нэхъыбэм я щхьэр, пщэр цыншэщ, хьэгуагуэ яӀэщ. Мысырбзухэр хулъэншэщ. Гупышхуэхэурэ псыӀуфэхэм гъунэгъуу щогъуалъхьэ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъ къуэдзитӀу, лъэпкъыгъуэ 13-рэ лӀэужьыгъуэ 32-рэ къызэщӀеубэдэ, ахэр:
Абазэхэхэр
Абазэхэхэр Адыгэмэ анахь лъэпкъ инэу ахэтыгъэмэ ащыщ. Мин 200 фэдиз хъущтыгъэхэу alo. Абдзахэмэ чӀыгубэ аӀыгъыгъ. Ащ гъунапкъэу иӀагъэхэр: къыблэмкӀэ Кавказ къушъхьэхэр, тыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ - псыхъоу Шъхьагуащэ, тыгъэкъохьапӀэмкӀэ - псыхъоу Афыпс Нахь цӀыф жъугъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр Курджыпс, Пщыщ, Шъхьагуащэ, Псэкъупсэ янэпкъхэр ары. ЗэкӀэмкӀи I830-рэ илъэсым чӀыгоу аӀыгъыгъэр кв верст 7I50-рэ хъущтыгъэ, ар джы тиреспубликэ чӀыгоу ыубытрэм иӀэгъо-благъу. Абдзахэхэр бгырысщтыгъэх. Ар тхылъхэм ямызакъоу ӀорыӀуатэхэми къаушыхьаты. Ащ фэдэ ӀорыӀуатэм къызэриӀорэмкӀэ, абдзахэхэр Тубэ хьасэ зыгощыгъэхэм къатекӀыгъэх. Тубэ хьасэр зыгощыгъэ лӀакъохэр абдзэхэ шъыпкъэкӀэ алъытэх. Ары джы къызнэсыгъэм зыкӀаӀорэр: "Тубэ хьасэ загощым уахэмытыгъэмэ, тэ укъикӀэу уабдзах о?" Ау а хьасэр зыгощыгъэхэр зэтыраӀотыкӀых. Мыщ фэдэ лӀакъомэ ацӀэ къыраӀо: Цэйхэр, КӀубэхэр, Ашнэджхэр, Даурхэр, Едыджхэр, Бэщыкъохэр, Гъунчъэкъохэр, ЛӀышэхэр, Ебрэмхэр ыкӀи нэмыкӀхэр. Абдзахэмэ пщы яӀагъэп, е ыужкӀэ пщыгъор агъэкӀодыжьыгъагъ. Зэфэдэныгъэмрэ зэфэныгъэмрэ кӀэдэущтыгъэх. Ау яӀагъэх лӀэкъолӀэшхэри, оркъхэри, фэкъолӀхэри. Абдзахэм инахьыбэр Урыс-Кавказ заом хэкӀодагъ. Заор заухым, Тыркуем лӀыгъэкӀэ рафыгъэри макӀэп. Ти Адыгэ Республикэ абдзахэу къинэжьыгъэр мэкӀэ дэд. Ахэри Хьакурынэхьаблэ дэс абдзахэхэр хэбгъэкӀыжьмэ, унэгъо зыхы-зыблэу адыгэ чылэмэ ахэпхъагъэхэу ахэсых. Ар къызхэкӀыгъэри тарихъым нэфэ дэдэ къытфешӀы. Нахьыбэрэ урыс пачъыхьэм езэогъэ абдзахэхэу къушъхьэм ауж дэдэ къычӀафыжьыгъэхэр чылэ-чылэу амыгъэтӀысхэу, унэгъо заулэхэу чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Джащ фэдэу I863-64-рэ илъэсхэм ХъымыщкӀэй къыдафи Мыекъуапэ къырафылӀэгъэгъэ абдзэхэ мин 38-рэм къехъущтыгъэр генерал жъалымэу Евдокимовым иунашъокӀэ бжъэдыгъу, кӀэмгуе, къэбэртэе чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Ары непэ Теуцожь, Тэхъутэмыкъое, Шэуджэн ыкӀи Кощхьэблэ районхэм арыт чылэхэм абдзэхэ лъэкъуацӀэхэу ЕхъулӀэхэм, Гъыщхэм, Тыгъужъхэм, Цэйхэм, БрантӀхэм, Хьаткъохэм ыкӀи нэмыкӀхэм бэрэ узкӀарихьылӀэрэр. Ары къызхэкӀыгъэр джы непи бэрэ зэхэтхырэ гущыӀэу "абдзахэр хэхэс" зыфиӀори.
Мысырбзу лъэпкъыр
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Мысырбзу лъэпкъ къуэдзэр Threskiornithinae
Пэхьэнцэбзу лъэпкъ къуэдзэр Plateinae
Абазэхэхэр
Ежьхэр абазэкӀэ зэджэжьых. Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпӀэ чӀыналъэхэм ащыпсэурэ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ахэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр ары. ПчъагъэмкӀэ мин 44-рэм къехъух. Ахэм ащыщэу мини I0-р ӀэкӀыб къэралыгъохэу Тыркуем, Сирием, Иорданием, Ливаным щэпсэух. Абадзэхэр абхъаз лъэпкъэу алъытэх. ЗэраӀорэмкӀэ, я I4-I7-рэ лӀэшӀэгъухэм апэкӀэ псыхъоу Бзыбэм Ӏулъэшъогъэ чӀыналъэхэм ащыпсэущтыгъэх, ащ ыужым джы зыщыпсэухэрэ чӀыпӀэхэм къарытӀысхьагъэх. Абзэ абхъазыбзэмрэ адыгабзэмрэ яхьыщыр, иберэ-кавказ бзэ унагъом хэхьэ. Ежь абэдзабзэр тӀоу гощыжьыгъэ: зыр тапантыбз, адрэр - ашхарыбз, лъэпкъыри а цӀэ дэдэхэр яӀэу субэтноситӀоу зэтырауты. Я I7-рэ лӀэшӀэгъум щегъэжьагъэу ислъам суннит диныр къахэхьанэу регъажьэ, ау мэджсус ыкӀи чырыстан дин фэӀо-фашӀэхэр я I9-рэ лӀэшӀэгъум ыгузэгухэм анэс абадзэхэм, нахьыбэмкӀэ ашхархэм, ахэлъыгъэх. Джыдэдэм динэу къябэкӀрэр ислъамыр ары. ИжъкӀэ абадзэмэ янахьыбэр адыгабзэкӀэ гущыӀэщтыгъэх. Непэ адыгабзэр къэзгъэфедэхэрэр нахь нэжъ-Ӏужъхэр ары. Шъыпкъэ, джыри абэдзэ унагъомэ адыгабзэр зыгъэфедэхэрэр мымакӀэу ахэтых.
Гулъытыгъуэ
Категориэ:Адыгэ лъакъуэхэр Категориэ:Адыгэхэр
Азэрбиджаным и къэрал уэрэд
«Азербайджан Маршы» (Azərbaycan marşı) — Азэрбиджаным и къэрал уэрэд. Марш хуитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теухуауэр. Ӏюзеир Хьаджыбеков мы уэрэдым ищӀащ икӀи Ахъмэт Джавад, цӀэрыӀуэ тхакӀуэ псалъэхэр итхащ.
Къэрал уэрэдым и текст
Azərbaycan! Azərbaycan! Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni! Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız! Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz! Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa! Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
Minlərlə can qurban oldu, Sinən hərbə meydan oldu! Hüququndan keçən əsgər, Hərə bir qəhrəman oldu!
Sən olasan gülüstan, Sənə hər an can qurban! Sənə min bir məhəbbət Sinəmdə tutmuş məkan!
Namusunu hifz etməyə, Bayrağını yüksəltməyə Namusunu hifz etməyə, Cümlə gənclər müştaqdır! Şanlı Vətən! Şanlı Vətən! Azərbaycan! Azərbaycan! Azərbaycan! Azərbaycan!
Ромэ Империэ
Ромэ империэ (Imperium Romanum; Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων) — хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 27 Иса ыпэу — 1453 Иса ыужы. Ромэм и къэрал динхэр — Политэизм рэ Чыристэныгъэ рэ.
Ромэ (Къалэ)
Ромэ – Италием и къалэнэхъышъхьэ. Къалэ тхьэмадэр – Роберто Гуалтери (2023).
Къущхьэджэдхэр
Къущхьэджэдхэр — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуплӀ зэщеубыдэ, ахэр:
Къайсэркъалэ мафӀэгу станцие
Къайсэрым и ӏистасйон - Къайсэр къалэм и мафӀэгу (трен) станцие.
ЩӀыпӀэ инагъ
ЩӀыпӀэ инагъ — фигурэм и инагъэыр къэзыгъэлъагъуэ геометриэ дэмыгъэ.
ЩӀылъэм и инагъыр къызэрапшххэр
ЩӀылъэр хэхауэ къыщапшкӀэ къагъэсэбэп формулэ:
А дыдэр координаткӀэ къыщапшым деж:
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
Рэджэб Тайиб Эрдогъан
Рэджэб Тайиб Эрдогъан – Тыркуем и президент (2023).
Чыристэныгъэ
Чыристэныгъэ (Чэлэхьстэн, Христиан; Алыджыбзэ: Χρῑστῐᾱνισμός; Джуртыбзэ: נַצְרוּת ‎) – ар зы динщ. Исэ-Мэсыхьым (Иисус-Христ) Чыристэн диным и тхьэщ.
Къайсэр
Къайсэр (Тыркубзэ: Kayseri ) — Тыркуем щыт къалэ. Джылу дэсыр — 1,434,357 (2021 гъэмкӀэ). Мы къалэм Адыгэ (Къэбэрдэй, Хьэтыкъуэй) куэд щэпсэу.
ТехьэпӀэхэр
Къайсэр Адыгэ Хасэм и интернет сайт
Муниципал куей
Муниципа́л куей — Урысейм и зы щӀыпӀэ угуэш щӀыкӀэу муниципал хэгъэхукӀа. Абы къалэ, къуажэ икӀи нэгъуэщӀ тӀысыпӀэхэр хэгъэхукӀахэу зэгуэту зэхэт ящӀ. Урысей Федерациэм 2012 гъэм — 1 821 муниципал къедзыгъуэу иӀащ. .
Къедзыгъуэ къэс зы къалэ е къуажэ нэхъщхьэ яӀэщ, абы и унафӀэщ унэхэр дэту.
Гулъытэгъуэхэ
Категориэ:Урысей
Мысырбзууплъ
Мысырбзууплъ — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ пӀащэщ, и кӀыхьагъ см. 70, къешэч г. 500 хуэдиз. Теплъэр зэфэзэщу плъыжь лыдщ, дамэкӀэрэ пэ фӀыцӀэмрэ къанэмыщӀа. Хъуми анэми я теплъэр зэфэгъущ.
Здэпсэухэр
Нэхъыбэу зыщыпсэур Ипшъэ Америкэм и ищхъэрэ лъэныкъуэращ, Атлантик океаным и Ӏуфэм. Гуп-гупу зэрыӀыгъуэрэ мэпсэухэр.
Ӏусыр
И Ӏусыр нэхъыщхьэу псым хэс хьэпщхупщ, алыркъэш жьгъейхэрщ.
КӀэмыгуябзэ
КӀэмыгуябзэр (:Temirgoy Adyghe dialect) — адыгэхэм и зы бзэ. КӀэмыгуябзэр КӀэмыгуй Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр.
Тхыпкъылъэр
КӀэмгуэй хьэрыфылъэ ( КӀах тхыбзэр зытет )
Алмэстыщхьэцхэр
Алмэстыщхьэцхэр — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Зы гъэрэ нэхъыбэкӀэ къэкӀыркъым. Ипкъ кӀапсэ псыгъуэмкӀэ езыр зыкӀэрыкӀэ къэкӀыгъэхэм зырешэкӀ, ӀэфӀри псыри къыщӀифыкӀыурэ зэран хуабжу яхуохъу.
КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъэ зэхуэмыдэхэм якӀэрокӀэ. Тхьэмпищ трасам алмэстыщхьэцыр щыкӀэрыкӀэкӀэ абы мэкъуу, жылэу къитыр мащӀэ дыдэ мэхъу. Абы къыхэкӀыуи алмэстыщхьэцыр зэран хъу удзыжьхэм хагъэхьащ, абыхэм, зэрыгурыӀуэгъуэщи, сыт щыгъуи ебэнын хуей.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Амфибиэхэр
Амфи́биэхэр — джабэрыӀэ псэушъхьэ лъакъуиплӀхэм ящыщ.
Нэхъышъхьэ тепсэлъыхьыгъуэр
Амфибиэ гупыр шӀым щыпсо джабэрыӀэхэм я нэхъ примитивхэм ящыщхэ, шӀым тесхэмрэ псым хэс псэушъхьэхэм я зэхуакум итху. ЛӀэужъыгъу зэрзэхэкӀхэр 6, 400 хуэдиз.
Амфибиэхэм я фэр цӀанлъу, пӀакӀыу щыт, хуэлъытэгъуэ бышъмэ псымрэ гасхэмрэ тынчу пхыригъэкӀыу. Я фэр псэушъхьэ джабэрыӀэпсом ям хуэду щыт эпидермисымрэ — куэду зэхэлъу къыхэкӀыу, езы фэрмрэ — кориум.
Къумшъхьэхэр я Ӏэплъэпкъым щыуэ зэхэгъэкӀа — шъхьэ, пкъы, кӀапэ (зиӀэхэм), Ӏэхъуамбитху зыпыт лъапэхэр джоуэ. Къумшъхьэпкъыр лъэныкъуэ зэрзэхэкӀыр:
Жьы зечэным Ӏэплъэпкъым щыщу хэтхэр:
Лъынтхуэгъуэр я зэхэтыкӀэр «зэтеубыдауэ» щыт, гур шъхьищу зэфӀэт, шхьэм лъыр зэхэлъаду. Я кӀыфэм и хуэбагъым зызэрихъуэкӀыу щыт, дуней здещыӀэм и хуэбагъым хуэлъытауэ.
Лъынтхуэхэр:
ШхынгъэткӀу
Андзышбаринэ
Андзышбаринэ — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ, андзыш лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ.
Амфибиэхэр
Нэхъышъхьэ тепсэлъыхьыгъуэр
Амфибиу хъуам я шхыну щытыр псэушъхьэ къуэдейхэра. ЖэкӀуэцӀым и лъэгум бзэгур ит. КӀапэншэхэм яде ар жьэпхъэбгъу кӀагъым и пэмкӀэ кӀэрыубыдауэ щыт, хьэпӀацӀэхэр щаубыдкӀэ бзэгур къырадзыр жэм, и кӀапэм иубыдыр кӀэрыпкӀыу.
Андзышбаринэ
Теплъэр
Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 80-м нос. ИщӀагъ щӀэт тхьэмпэхэр нэхъ инщ, ищхьэм нэхърэ, тхьэмпэ щӀагъхэм цы щабэ ятетщ. Удзым лъабжьэжь ещӀ, щӀым куууэ йокӀых. Бадзэуэгъуэм-мэкъуауэгъуэм адзышбаринэм и щхьэмкӀэ, гъашэм ещхьу, зэхэту гъэгъа гъуэжь цӀыкӀу куэд къыпедзэ.
Амфибиэхэр
Нэхъышъхьэ тепсэлъыхьыгъуэр
ЖэкӀуэцӀым Ӏупс гландэхэр Ӏохьэ, абыхэм я зэхэлъыкӀэр шхынгъэткӀугъэ ферментыншу щыт. ЖэкӀуэцӀым йокӀри шхыныр ныбэлынцӀымкӀэ кӀапцӀэм накӀуэр, абым яуж тӀуанэ кӀэтӀим носыр. Абдем дежь тхьэмкӀыгъумрэ панкрэамрэ я хэжыпӀэхэр пыт. ШхынгъэткӀуныр кӀапцӀэмрэ тӀаунэ кӀэтӀиймрэ щокӀуэкӀ. КӀэтӀий зэвыр куэтэным хохьэ, ар бгъуэ хъууэ клоакэ мэхъужь.
Андзышбаринэ
КъыздэкӀыр
МэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхкъым.
Амфибиэхэр
Гъашъэ екӀуэкӀыгъэр
Амфибиэхэм я гъашъэр зыужьыгъуиплӀу зэхокӀыр: джэдыкӀэ, хупс, метаморфозис зэманыгъуэ, имаго.
Андзышбаринэ
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Амфибиэхэр
Гъашъэ екӀуэкӀыгъэр
Амфибиэхэм я джэдыкӀэхэр бжъэжъейхэм ям хуэдуи фэ быдэ псы пхэзмырыгъэкӀ яӀэкъым. ДжэдыкӀэм хупсыр иришъэн шъхьэкӀэ счыгъуи псыфу щытын хуэй. Амфибиэхэм я нэхъыбэм я джэдыкӀэхэр псыӀудзэхэм халъхьэ, ауэ апхуэду зымышъхэри щыӀэ: цецилиидахэр, Амфиума хьэндыркъуакъуэр, саламандрэшхуэхэр пэмыкӀхэр амфибиэхэм джоуэ я джэдыкӀэхэр шӀым щагъэтӀылъ. Апхуэдэм дежьи джэдыкӀэхэр псыфу счыгъуи щытын хуэйхэ, апым пылъхэр псэушъхьэ зыгъэтылъахэра. ЛӀэужъыгъуэ джэдыкӀэхэр я кӀыфэм телъу зезыхьи щыӀэхэ: хьэндрыкъуакъуэ лъхуэнпӀэным джэдыкӀэхэр и ныбэм кӀэрылъу зэрехьэ, алитес хъум джэдыкӀэ псэуэ зэрыдзахэр и лъапэм ечэкӀауэ къырехьэкӀхэ.
ДжэдыкӀэхэм хупсхэр къокӀхэ, псым хэсху, щыпсоху. Я сурэткӀэ хупсхэр бжъэжъейхэм яхьчу щытхэ: лъапэ япытхэкъым, жьыр бранкиэхэмкӀэ ячу (япэ кӀышъэ ябгъухэмкӀэ тетхэр, яужым якӀуэц хъууэ); я гур шъхьитӀу щыт, лъырыжэр зы хъуреягъкӀэ ирикӀу.
АдыкӀэлэн
АдыкӀэлэн — удз лӀэужьыгъуэхэм щыщ къэкӀыгъэщ.
Амфибиэхэр
Гъашъэ екӀуэкӀыгъэр
Метаморфозисыр къащехъулӀэм дежь хупсхэр имаго мэхъухэ, шӀым щыпсоун кӀадзу. КӀапэншэ амфибиэхэм я метаморфозисыр кӀэху йокӀуэкӀыр примитив саламандрэхэмрэ амфибиэ лъапэншэхэмрэ ялъытамэ, абыхэм яр кӀыхь Ӏэуэ мэхъур.
АдыкӀэлэн
Теплъэр
Къудамэ куэд зымыщӀ ипкъхэм я лъэгагъыр см. 50-100 мэхъу, и тхьэмпэ хъурей-кӀыхьхэм дзэ цӀыкӀу яӀэщ. Удзым лъабжьэжь псыгъуэ-кӀыхьхэр ещӀ.
АдыкӀэлэным гъатхэм и кӀэм, гъэмахуэм шакъафэ къызыщӀэлъадэ гъагъэхэр, мм. 3-5 нэхъ зимыинагъхэр, къыпедзэ.
Амфибиэхэр
Амфибиэхэм я псэукӀэр
Иджырей амфибиу хъуар имаго щыхъухэм дежь шъакӀуэхэм ящыщхэ, яшххэр псэушъхьэ цӀыкӀухэр: хьэпӀацӀэхэмрэ джабэрыншэхэмрэ, куэду канибылизыми къохъур.
Классификациэр
Иджырей амфибиэхэр лъэпкъищу зэхокӀхэ:
АдыкӀэлэн
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм ижь лъандэрэ хущхъуэу сымаджэхэм ирахьэлӀэ. Удзым хэлъ эфирыр медицинэм, парфумериэм къыщагъэщхьэпэ.
Амфибиэхэр
ТехьэпӀэхэр
Амфибиэхэр
АдыкӀэлэн
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Аму
Аму — гъиткӀэ къэкӀ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Зи лъэгагъыр см 100-150-м нэс удз лӀэужьыгъуэщ. Удзым ипкъ кунэщӀым, занщӀэу дэкӀейм, цы тетхэр мащӀэу пхъашэщ, и тхьэмпэхэр тхьэмпэ цӀыкӀу куэду зэхэтщ, и лъабжьэр куу дыдэу екӀыхыркъым. Амур бадзэуэгъуэм икӀэхэм къощхьэлъэ, гъэгъа хужьыфэ цӀыкӀухэр, Ӏэрамэ хъуреуэ зэхэту, купсэхэм къапедзэ.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Силосу иплъхьэмэ, Ӏэщым фӀыуэ яшх. ЛъабжьэщӀэ хъурейхэр ещӀ, адыгэхэм ахэр къыщӀахри яшх, нысэщӀащхьэкӀэ йоджэ.
КъэкӀыгъэр къэмыщхьэлъэ ипэкӀэ адыгэхэм, абазэхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми, ипкъ цӀынэр яукъэбзурэ яшх. Каротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Фолклэнд тӀыгухэр
Фолклэнд тӀыгухэр (Falkland Islands, Islas Malvinas) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Стенли. Къэралым хеубыдэр хы тӀыгу зэкъом. Хы тӀыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкӀэ гъэзахэщ. ЩӀыпӀэр Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀахэм язщ. Ауэ щӀыпӀэр Архентинэм и ейуэ ебж.
Хэкумэтх
Фолклэнд тӀыгухэм хеубыдэ хы тӀыгу ину тӀурэ, нэхъ цӀыкӀуу 776-рэ. Архипелагыр Ипшъэ Америкэм и дыгъэкъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ 463 километркӀэ ӀугъэзыкӀащ.
И инагъыр — 12 200 км² мэхъу. Хы Ӏуфэм и кӀыхьагъыр 1 300 км нос.
Нэхъ Ӏэта дыдэу иӀэ пӀэр — бгы Усборн (705 м), ар хы тӀыгу ДыгъэкъуэкӀыпӀэ Фолклэндым тетщ.
Хы тӀыгухэм псы ежэх ин яӀэхэкъым, ауэ псы жьгъей куэд яӀэхэщ.
Нэхъ ин тӀыгухэр:
ТӀыгухэм щопсохэ куэду — вымпӀухэр, албэтросхэр, нэгъуэщӀ бзухэр. КъэӀэпхъуа колонизаторхэм къыздашауэ хы тӀыгум бжэн куэд щыӀэщ.
Хы Ӏуфэхэм деж зэмылӀэужыгъуэ хы къэкӀыгъэрэ псэущхьэ куэдрэ хэсхэщ.
Тхыдэ
ТӀыгухэр 1591 гъэм къызэӀуихауэ ябж инджылыз хырыс Джон Девис. Ауэ эспанхэми япэу хы тӀыгухэр зэӀуахахэу ябж. ЦӀыху а зэманхэм абы щыпсоуахэкъым.
Зэман зэманкӀэ Британиэшхуэмрэ Испанымрэ хы тӀыгухэр зэӀапаххэу щытащ, ауэ щхьэжи щӀыпӀэр и ейуэ ибжыжт.
1982 гъэм хы тӀыгухэм щхьа инджылыз-архентинэ зауэ къэхъеящ. Архентинэм хы тӀыгухэр зэпиубыдыжыпэн щхьа мэлыжьыхым и 2, хы тӀыгухэр иубыдащ. Абы къыхэкӀыу Британиэшхуэм хы тӀыгухэм я деж ӀэщэкӀэ ухуа кхъухьышхуэ игъэкӀуащ, къэрукӀэ хы тӀыгухэр яубыдыжын щхьа.
Зауэр иухащ Архентинэ хэнэу, ауэ иджыри къыздэс хы тӀыгухэр и ейуэ ебж.
Иджырей зэманым хы тӀыгухэм щхьа Британиэшхуэмрэ Архентинэмрэ иджыри зоныкъуэкъухэр.
Британиэм хы тӀыгухэм абы къыхэкӀу и дзэхэр нэхъыбэ щещӀ. Абы къыхэкӀыуи Архентинэр нэхъри йоныкъуэкъу Британиэшхуэм.
Жылэ
Нэхъыбэу щыпсо лъэпкъхэр — инджылызхэр, шотландхэр, ирландхэр, норвегхэр, эспанхэращ.
ЦӀыху исым и нэхъыбапӀэр инджылыбзэкӀэ мэпсалъэхэ, эспаныбзэкӀэ псалъэ куэди щопсо.
Экономикэ
Фолклэнд тӀыгухэм я экономикэр нэхъ епхащ - бжэн зехуэным. ЗэрабжымкӀэ хы тӀыгухэм 500 000 бжэну щызэрахуэр. Абы нэмыщӀ бдзэжьей ещэным пщӀэщхуэ иӀэщ.
Хы Ӏуфэм деж фэтыджын щӀым къыщыщӀах.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ипшъэ Америкэ Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр Категориэ:ИнджылыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Виндхук
Виндхук - Намибием и къалэщхьэщ. Нэбгырэ мин 330 щопсо. Къэралым и экономикэ, културэ икӀи социал гупчэу щытщ.
Тарихъ
И цӀэр германыбзэм къыхэкӀащ, къикӀыр "жьыбгъэ къуапэ цӀыкӀу".
Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэр
Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэр — джэд хэкӀыгъуэщ.
КъызэщӀеубыдэ къуалэбзу курытхэр, е пӀащэхэр. Мэзджэдхэм яхуэмыдэу, мыбыхэм я пэгъуанэхэр цыкӀэ щӀэхъумащ, щыкъупэ-щыпэкӀэ лъэпхъащэхэкъым. Илъэсым тӀо цы зыпхъыжи яхэтщ. Цы щапхъыжкӀэ я лъэбжьанэхэри фӀокӀ. Я дамэхэр бгъуэ кӀэщӀщ. Псори щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. Лъэпкъ къуэдзэм и лӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр здэпсэур мэзырщ. Къущхьэхъу лъэгапӀэхэмрэ гъубгъуэ гъущэхэмрэ щыӀэхэр зэрызщ. Къуртыжри быныр зыпӀри анэхэм я закъуэщ. Лъэтэжхэкъым. ЩӀымахуэм мыжыжьэу мэӀэпхъуэхэр. Мысырджэдхэр лъэпкъыгъуийрэ лӀэужьыгъуэ 20-рэ мэхъу, щопсэу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ.
ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэхэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Къущхьэджэдхэр
Сиддхартха Гаутама
Сиддхартха Гаутама Будда - Буддист диным и пэгъумбар.
Аланхэр
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къаукъазым ис лъэпкъхэр
Дунейпсо Адыгэ Хасэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэ (Международная черкесская ассоциация) - дунейым Адыгэ Хасэхэм я федерацие.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Адыгэхэр
Буенос Айрес
Буэнос Аирэс (Buenos Aires) — Архентинэым и къалэ нэхъышъхьэр. Агломерациэ — 2 891 082 цӀыхухэр (2010).
Багдад
Бэгъдад - Иракъым и къалэ нэхъыщхьэщ. Нэбгырэ млн 6 хуэдиз щопсо. Къэралым и экономикэ, културэ икӀи социал гупчэу щытщ. Къалэ тхьамадэр - Сабир аль-Исави.
Тарихъ
Ижъдыдэ лъэхъэнэм щӀэдзауэ мы щӀыпӀэр ящӀу щытащ. Муслъымэн хьалифу Абу Джафар аль-Мансурэм цӀэу "Мадинат аль-Салам" хуиуса. Ауэ я XI-рэ лӀэщӀыгъуэм щегъэжьауэ "Багдад" закъуэр аращ къытенэжьар.
Мысыркъаз
Мысыркъаз — бабыщ теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Пкъыр зэкӀужщ: пщэ псыгъуэщ, лъакъуэ лъагэщ, дамэбгъуэщ, цы Ӏув дахэ тетщ. Теплъэр: тхыцӀэр щхъуэрэ фӀыцӀэрэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжь-гъуэбжафэщ кусэ фӀыцӀэхэмрэ хужьхэмрэ зэпырыкӀыу. И дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-лыдщ. Хуабжьу лъэрыхьщ: псынщӀэу къежыхь, дэгъуи йос икӀи макъ къигъэӀуу.
Здэпсэухэмрэ щэнымрэ
Нэхъыщхьэу мы къаз лӀэужьыгъуэр здэпсэур Мысырым Нил псыхъуэмрэ Африкэм и тропик щӀыпӀэхэмрэщ. Абгъуэр щӀыщхьэ гъущэми псыпцӀащхьэми щещӀ, ауэ нэхъыбэрэ здэгъуалъхьэ хабзэр жыгыщхьэмрэ къыр дапкъэхэмрэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бабыщхэр
Сыхьэт зонэ
И нэхъыбапӀэм административнэ сыхьэт зонэращ нэхъ хэгъэхукӀауэ ябжыр. Иджы зэманыр зэтраухуэ Дунейпсэ координированэ зэманым (UTC) къагъэсэбэпу. Иныкъуэ къэралхэм гъэмахуэм я сыхьэтхэр зы сыхьэткӀэ япэ ирагъэшри, щӀымахуэм ирагъэкӀуэтыж мыхьэнэншэу току ямыгъэкӀуэдынхэ щхьа.
Зэрызэхадз щӀыкӀэхэр
Дуней псор меридианхэм къазэрыхэкӀыу 24 сыхьэт зонэкӀэ угуэшахэщ. Зы сыхьэт зонэм уикӀыу адрейм укӀуэм, дакъикъэм и мыхьэнэр къонэ, сыхьэтыращ е зы сыхьэткӀэ хэхъуэр ерэ хэщӀыр. Ауэ къэрал гуэрхэри щыӀащ дакъикъэ 30-кӀэ е 45-кӀэ къащхьэщыкӀхэу.
Ишхъэрэрэ Ипшэрэ полюсхэм меридианхэр зы пӀэм деж щызэхохьэжхэри, а щӀыпӀэхэм сыхьэт зонэхэм я мыхьэнэр щокӀуэд. ЗэралъытэмкӀэ а щӀыпӀэм дунейпсо зэман къыщагъэсэбэпын хуейуэ ябж, ауэ Ипшэ полюсым ит станциэ амундсен-Скоттым ЩӀэ Зелэндым и сыхьэт зонэращ къигъэсэбэпр.
Сыхьэт зонэхэр зэмылӀэужыгъуэ къэралхэм
Зи щӀыпӀэхэр зы сыхьэт зонэм нэхърэ нэхъыбэм ит, къэралхэр:
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Хэкумэтх
Намибие
Намибие - Африкэм ит къэралщ. Къалэ нэхъыщхьэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 хуэдиз щопсо. Хэгъэгум иубыдыр 825 418 км². Бзэ нэхъыщхьэр - англыбзэрщ.
Къэрал лӀышъхьэр - Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьамадэр - Саара Куугонгельва-Амадхила.
Географие
Гъунэгъухэр: South Африкэ Республикэ, Анголэ, Замбие, Ботсванэ.
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро — Бразил и къалэ.
Категориэ:Бразил
АнтӀырэ
АнтӀырэ — гъурц лӀэужьыгъуэщ тэрджэм лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ.
Теплъэр
И лъэгагъыр м. 3-4-м нос. И пхъафэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Къудамэхэр зэпэщӀэту и пкъым къытокӀэ, и тхьэмпэхэр папцӀэщ, хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы япытщ. Гъэгъа щхъуантӀэ-гъуэжьыфэхэр, 2-3-уэ зэгъусэу, къудамэхэмрэ тхьэмпэхэмрэ я зэхуакум гъатхэм къыдедз. Бжьыхьэм, пхъэщхьэмыщхьэхэр хъуа нэужь, плъыжьыфэ дахэщ, тӀурытӀу зэгуэтщ.
КъыдзэкӀыр къызэрагъэщхьэпэр
Паркхэм къыщагъэкӀ. Джабэхэр, псыдзэм диха къуэхэр ирибгъэбыдэн папщӀэ хэпсэу къэбгъэкӀ хъунущ.
И пхъэр быдэщ, уадэкӀэ, баш, къыхащӀыкӀ.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Вальпараисо
Вальпараисо— Чили и къалэ.
Категориэ:Чили
Ищхъэрэ Къыпрыс
Ищхъэрэ Къыпрыс (е Ищхъэрэ Кипр) Тырку Республикэ (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт "де факто" къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Ищхъэрэ Никосиэ (Лэфкощэ).
Агулас
Къуапэ Агулас (Agulhas, Kaap Agulhas) — Африкэм и ипшэ дыдэ кӀэух джабэ къуапэ. И лъагагъыр 140 метрэ мэхъу, джабэм и гуэхупӀэ дыдэм деж маяк тетщ. Къуапэм ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэкӀэ 155 километрэкӀэ укъыбгъуэдэкӀым Къуапэ ГугъэфӀ щылъщ. Агулас къуапэр Атлантикэрэ Индиэ хышхуэмрэ я гуэшыпӀэ пӀэуэ ябж.
Къуапэ ГугъэфӀ щыщӀэдзауэ Агулас нэс, пшэхъуэ чэнджу щытщ хыжьэ Аглоабайэр. Ауэ Ӏуфэр чэнджыми къуапэм деж кхъухь куэд щӀилъэфащ, Индиэ Хышхуэм къикӀыу Атлантикэм хэлъадэ Агулас уэрым.
Къуапэм и цӀэр къыхэкӀащ португалыбзэ псалъэ L’Agulhas (agulha — мастэ). Апхуэдэу португал хырысхэр къуапэм еджэн щыщӀадзар, а пӀэм деж компас магнит мастэр, а щӀыпӀэм щыӀэ магнит аномалиэм къызэрырихукӀырат.
1999 гъэм къуапэм деж Агулас национал парк зэӀуахащ.
Гоуидзэ
Гоуидзэ (muttum)  — псалъэ ерэ кӀэщӀ псалъэуха къэралым и жылэм и мурадхэр къэзыгъэлъагъуэ. И нэхъыбэм гоуидзэр къэрал дэмыгъэм тетхауэ тетщ. Гоуидзэр сытхуэдэ бзэкӀи птхы хъунущ, абы къыхэкӀыу дыгъэкъухьэпӀэ къэралхэм я гоуидзэхэр и нэхъыбапӀэм латиныбзэкӀэ ятх. Гоуидзэу иджыри пщӀы хъунущ слоган ерэ зэгуэр зэрыпсэу щӀыкӀэ.
Гералдикэ
Япэу гоуидзэкӀэ зэджэу щтар дэмыгъэ фигурэхэращ, ахэр къэрал гералдикэм игъусэу кърахьэкӀхэт пщӀэшхуэ зиӀэу къэхъуа гуэрым и фэеплъу.
Иджрей зэманым гоуидзэкӀэ зэджэр псалъэуха кӀэщӀщ, къэрал дэмыгъэм зэгуэркӀэ епхыха Ӏам.
Гоуидзэр дэмыгъэм и щхьэкӀэм ерэ и щӀагъым кӀэщӀатхэ.
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Къэрал символхэр
Марэпс
Марэпс (Мара) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 34 хуэдиз мэхъур.
Джэду Ӏэниуар
Джэду Ӏэниуар, Борис и къуэ - адыгэ бэнакӀуэ хуит; Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зезыхьэ.
Зыгъасэр Хьэсэн Арсен, Къэзий Алексей, Закуев Арсен, Магомедов А.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Мысырпсыхэуэ
Мысырпсыхэуэ — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэ нэхъыщхьэр хужьыфэщ, бгъэмрэ пщэмрэ гъуэжь-плъыжьыфэщ, тхыцӀэр ягъэдахэ плъыжь-улъиягъафэ цы кӀыхьхэм. Пэ гъуэжьщ, пщагуэщ.
Здэпсэухэр
Мысырпсыхэуэхэр щопсэу Азиэ Ипщэм, Африкэм, Америкэм. Ди къэралым щымащӀэщ. Мэпсэу Къаукъазым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, Индыл и хэлъэдапӀэм, Ищхъэрэ Къаукъазым деж зэзэмызэ уащыхуозэ чыцэ, къамыл здыӀут Ӏуфэхэм, хъупӀэхэм, ауэ щыгъуалъхьэкъым.
БэтӀал Чэпхъэн
БэтӀал Чэпхъэн (Байтал-Чапган) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Мысырпсыхэуэ
Тхылъхэр
Категориэ:Псыхэуэхэр
Гуардафуй
Гуардафуй (Guardafui, Gardafui) — Африкэм и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм м къуапэ, Сомали тӀыгуныкъуэм и кӀэухым деж Ӏулъу. Ар Аден хыжьэ дыхьэпӀэм деж щылъщ. Сомали и аутономнэ куей Путлэнд хеубыдэр.
Ижь лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэ иреджэу щытащ АроматэкӀэ. Абы Ижь-алыджь хэкумэтхымкӀэ Барбарикэрэ Азаниэрэ иугуэшу щытащ, алыджхэми абы аткӀэ щыӀэ щӀыпӀэ ямылъэгъуауэ хъуахэм АзаниэкӀэ еджэу щтащ.
Къуапэм и щхьэм къыщхьэщытщ Ӏуащхьэ Гардаф,езы къуапэ дыдэм абы Ӏус цӀыхухэр Азорщ зэреджэр. Абы къыхэкӀащ къуапэм и хьэрыпыцӀэ Djard Hafûm-р.
Къуапэм и кӀэ дыдэм деж мылажьэж маяк япэрей тетщ.
Литературэ
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Африкэм и къуапэхэр Категориэ:Сомали и хэкумэтх
Бэчби
Бэчби (Большой Пачби) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Амазонэ
Амазо́нэ (Amazonas) — Ипшъэ Америкэм ежэх псы, псыхъуэкӀэ, псы итымкӀэ, кӀыхьэгъымкӀэ дунем и нэхъ ин.
Нэхъышъхьэ къэӀохугъуэхэр
Амазонэм и нэхъыбэр Бразилым хэт, ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ Боливиэм, Перум, Экуадорым, Колумбиэм джоуэ хэтхэ. И нэхъыбэмкӀэ Амазонэ лъахъшэгъуэм ежэхурэ, экуаторым гъунэгъу пэщылъу, Атлантик океаным холъадэ дунем и нэхъ ин делтэ ишъу.
Амазонэм псы бжыгъэ холъадэхэ, 20 хуэдизыр абыхэм км 1500 фӀокӀыр я кӀыхьэгъкӀэ.
Псыуэ ихыр курытыгъу ипэмкӀэ мин 220 м³/с (гъэм елъытауи щыт мин 70 щыкӀэдзауэ 300 м³/с фӀокӀыфыр). Илъэсым псыуэ ирижэр 7000 км³ хуэдиз мэхъур (шӀыгум псыуэ ирижу хъуам я 15% хуэдиз ар).
Хэлъадэ псыхэм ядэкӀыгъу Амазонэм кхъухь зекӀуэгъуэ гъогу зэпыт бжыгъу мэхъур, я кӀыхьэгъыр мин 25 км фӀэкӀху. Амазонэм и псыхъуэдыдэм кхъухь зекӀуэнымкӀэ 4300 км къагъэсэбэп.
Кхъухь ӀухьэпӀэ къалэ нэхъышъхьэхэр (ипэм щыкӀэдзауэ докӀуэ): Белен, Сантарен, Обидус, Манаус - Бразилым ехэ; Икитос - Перум ей.
ЦӀэр
Конкистар кӀимыдзэ кӀышъэ псым зы цӀэ иӀэкъым, индео лъэпкъу хъуам и лъэныкъуэ къэс цӀэ гуэрэ иратауэ щыта мыбыхэм хуэду: Паранагуасу (Хым и Благъэшхуэ), Гу'иерма, Солимоес пэмыкӀхэр. 1500 гъэм Висенте Яниэс Пинсон, шъэныгъэ хэлъхьэным и зекӀуэм и тхьэмадэр, япэрей еуропеуэ щыта псым ирикӀуар къагъуэта яужым, и псым уэфи хъууэ, кхъухьхэри ирикӀуэфу къишъауэ. Пинсоным псым триӀуар Санта Мариа Хы ӀэфӀ, яужым кӀэкӀ хъужьа Хы ӀэфӀ (иджыри къыздынэсым а цӀэр етӀуану зэрехьэ Ла Платам). ЯужкӀэ кӀуа илъэсхэм 1502 къызэриӀохур Рио Гранде иэ Орейанэ джоуэ. Пинсон и гъусэхэм псым МаранионкӀэ йоджэхэиндеохэм я псалъэм къыхэхагъэн хъууэ а цӀэр. ЦӀэр эспан псалъэ «мараниа» (maraña) къыхэкӀынкӀи мэхъур, зэдзэкӀамэ къикӀыр пабжъэ, Амазонэм и псыхъуэр бэгъуамкӀэ зекӀуэхэми зэран куэду къахуахьауэ щыта. Тауэ щымытми Бразил кӀуэцӀымрэ Перум и джылэмрэ псым зэреджэхэр Мараниао.
КӀыхьэгъыр
Дунем къэлъытэгъуэ къэнамкӀэ Амазонэр счыгъуи етӀуану ягъэувт и кӀыхьэгъымкӀэ Нилым яуж, я кӀыхьэгъ бжыгъэр зэрегъэкӀуэкӀыным зэгъэзэхуа гупшысэгъуэ зэ щымыӀэ шъхьэкӀи. Яужыреуэ зэрапшамкӀэ и кӀыхьэгъым иджыри км 740 хэхьа, абым амалыншу дунем и нэхъ псы кӀыхьу ишъа хъуа.
Нэхъ консерватор къэлъытэгъуэкӀэ псым кӀыхьэгъу иӀэр 6, 762 км. Ауэ, перу-бразил экспедициэ екӀуэкӀам, 2007 гхэм и бадзэуэгъуэм иухам зэрипшамкӀэ кӀыхьэгъыр 6, 800 км къыхэкӀа. Абым псыхъуэм зэхъуэкӀыгъуэ кӀасу зэрекӀуэкӀыр егъэлъагъуэ. И пэм идежь и бгъуагъыр км 300 хуэдиз мэхъур, зэрапшар: Кабо до Норте щыкӀэдзауэ Пунто Патижока нэс, хы тӀыгу Маражори хиубыду, и инагъкӀэ Даниэм хуэдиз мэхъур, псы Парами и пэр хэту, и бгъуагъкӀэ км 60 хуэдиз хъууэ. Амазонэм и пэм и делтэ псым игъэпшкӀуфыр хы телъадэ - текӀыгъуэхэм км 100 хуэдиз мэхъуфыр.
Джыпсту, куэд мышъауэ Лимэм и Хэкумэтх Лъэпкъэгъум къызэриӀохуамкӀэ, ар Дунейпсом шъэныгъэ лъэпкъэгъухэми кӀаубыдауэ Амазонэр къызхэжым и зэпэубыдыгъуэхэм иухыгъуэ ирата, Ипшъэ Перум Андхэм къыхэжу ягъувауэ, дунем и нэхъ кӀыхьу, Нилым км 40-кӀэ и кӀыхьэгъымкӀэ фӀэкӀыу.
И къыхэжыпӀэр здыкӀидзэр Апачета къуэм дежь, Ӏуашъхьэ Кеуишам и уэс гъэпсом телъхэм къыхож Арекипа куейм, 5, 170 м лъэгапӀэм; Перум, Колумбиэм, Бразилым хэжурэ км 7, 062-кӀэ Атлантикым носыр. Псы хэлъадэхэм игъусу быбжмэ Ипшъэ Америкэм и къэралибгъум хож джыпӀэ хъуну - Бразил, Боливиэ, Перу, Экуадор, Колумбиэ, Венесуэлэ, Гаянэ, Фрэндж Гуинеэ, Суринам джоуэ.
Зандэгъуэр
КъуэхьэпӀэмкӀэ икӀэ щэӀэм щымыхъукӀэ псыр и нэхъыбэм занкӀыу йожэхыр. Къапштэмэ къалэ Икитосыр ипэ Атлантикым здыхэлъатэм км 3, 646-кӀэ пэщылъыр и лъэгапӀэкӀэ дунейхым метрэ 106 нэхъ шъхьэщыткъым.
Поророка
И пашъхьэ лъэныкъуэм ишъхъэрэм кабо дел Норте щыкӀэдзауэ км 160 кӀуэуэ зэкӀэлъыпыту хы тӀыгу бжыгъэ хэтхэ, ятӀэгъум хэкӀаху. А хэкумэтх зэхэтыкӀэм зи кууагъыр метриблым фэмыкӀыу щытым зы гулъытэгъуэ иӀэ, океаным псыр щыпэкӀэхуэм зэпоуэхэри хыор къыхокӀыр, гъуахъу кӀуэху къэс нэхъ псынкӀэ, нэхъ лъэш хъууэ, 15 - 25 км/сэхьэтым, зыкъызэриӀэтыр 1,5 - 4 метрэ хуэдизу, псыблын зыӀэтауэ щыт.
Еуропейхэм шъэныгъэзекӀуэ ирагъэкӀуэкӀахэтэр
Япэрей еуропей Амазонэм Ӏухьатэр Америко Веспучио 1499 гъэм, псым и пэмкӀэ хэкӀауэ щыта. Яужым эспан Висенте Яниес Пинсонымрэ Диего де Лопемрэ ипэм зэхэт хы тӀыгу бжыгэхэм ихьэхэри зэпаплъыхьахэ. Япэреуэ еуропейхэм ящыщу Амазонэр Андхэм къызэрхэкӀыр къэзышъар да Орейана 1541 гъэм. Япэреуэ псымкӀэ дэкӀуеяр еуропейхэм къахэкӀауэ Педро Тежиейру Португалым щыщ, 1638 гъэм псы НапомкӀэ гъогу хилъхьэри Кито нэсауэ щыта. 1639 гъэм шоджэн Акунарэ Актиэдэрэ пэштыхьейгуэт Перум и тхьэмадэхэр дэкӀыгъу къигъэзэжьа.
ЦӀэ «río de las Amazonas» - Амазонэхэм я псы да Орейанам щытриӀуар 1542 бадзэуэгъуэм и 24-м, бзылъхугъэ гупым лъыгъэ зэрахьу щезэуахэм.
Абориген лъэпкъхэр
Амазонэм тхыдэ кӀыхь иӀэ и шӀыпӀэм цӀыхухэр зэритӀысхьэм. Ар поувэ гупшысэгъуэшхуэ щыӀэм, уэшх мэзым лъэпкъэгъуэ мыкуэч иныфӀ иса, Колумб Америкэм имыхьа кӀышъьэ. А лъэпкъэгъум керамикэ яшъыт, къэкӀыгъэхэр ягъэӀэрысэт, къашъхьэпэнухэр нэхъыбу ягъэкӀыным пылъу. Гупшысыгъуэ Амазонэ цӀыху здимыхьар къызхэкӀар джылэр икӀын щыкӀидзам XVI лъэхъэнэм еуропейхэр хэкум ихьэн щыкӀадзам. Лэжьыгъэ гуэрэхэм зэрагъэлъагъуэмкӀэ 11,8% мэзым щыщ шӀыгур удынауэ/быду щыт, ар къызхэкӀар цӀыху Ӏэрышъыгъуэм. Иджырей исхэм елъытамэ текникэ къэгъэсэбэпымкӀэ Амазонэм аборигенхэм илъэс минитхукӀэ зырагъэсат езым я къышъхьэпэгъуэр мэзым къыхахыну зэран хуэмыхъуху. ГурыӀуэгъуэ яхэлът лӀэужъыгъу хъуам мыхьэнэшхуэ биологиэ системэмкӀэ зэраӀэр мэз здыкӀэсхэм. А лъэпкъэгъум ящыщ бжыгъэ псышхуэ Ӏуфэхэм Ӏусхэт, кхъухь зекӀуэкӀэр, бдзэжъей ешъэныр фӀыуэ яшъу, псыр щехым шӀы къуэпцӀэнхэр хаду къагъэсэбэпху. Ауэ еуропейхэр къихьа яуж ахэр япэреуэ хъуа хэкӀуэдахэр псыхэр зекӀуэпӀу зэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ. Еуропейхэр хэкум зэрихьэрэ зы лъэхъэнэ текӀа къуэдеуэ индеохэм я бжыгъэр 90% хэкӀа. А лъэпкъым щыщхэм я нэхъыбу къэнахэр мэзкӀуэцӀым кӀэсхэт, еуропейхэр мэз гъунапкъэхэм я хъуреягъыр яубыдагъыхэт апкӀэнтӀэхум, гупшысыгъуи щыӀэ мэзым къыкӀэнахэр счыгъуи ибым кӀэсаху лъэпкъэгъу/гуп нэхъ цӀыкӀуху. Писарро Инкхэм я империэ зэриубыдрэ бразил каучукым дунем и кӀасэгъуэ мыхъу кӀышъэ (Япэрей дунейпсо зауэм и кӀэдзэгъуэхэм) католикхэм я колониэхэм нэхъышъхьэ Шоджэнхэм я ӀэнатӀэгъуэкӀэ, испанхэмрэ португалхэмрэ индеохэр цӀыху ямылъыту яхущытхэт, иджыри къыздынэсым апхуэдэ яхущытыкӀэ щыӀэ каучук лэжьыгъэхэм, колонистхэм, лэжьыгъэ мэзым кӀэтхэм.
Фаунэмрэ Флорэмрэ
Нэхъ бэуэ къэкӀыгъэхэм ящыщу мэзым къыщыкӀхэр жыгдэжейхэра - зэв гъэч, кӀэху къэкӀхэр, я кӀыхьэгъыр метрэ 100-м фӀэкӀху. А къэкӀыдэхэм жыгхэм я пкъым зырачэкӀыурэ жыгышъхьэм докӀуэйхэр, нэху здагъуэтым, абдежьым я къудамэхэри зэкӀокӀыр, мэгъагъэхэ, джылэ къахокӀыр. Жыгхэм зырачэкӀыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр убыдыгъэ гъэчхэр, банэхэр. Гъэшъэгъуэну къэкӀыгъэхэм ящыщыр Амазонэ викториэ, псы-аӀуэйгъурцышхуэ, апшуэдизымкӀэ лъэшу щытхи и тхьэмпэм зы цӀыху ичэчыфыну. Псы Ӏуфэм и пэмыджыжьу капибарахэр щопсо - родентиэхэм я нэхъ ин дунем тет (и хьэлъагъыр кг 50-м носыр). Псы ефэну Ӏуфэм Ӏухьэхэм ешъакӀу яжэр анакондэ - блэхэм я нэхъ индыдэ, псымы щошъакӀуэфхэ, псым дежь каймани иубыду итхьэлэфыну. Амазонэм и псэушъхьэхэм абыхэм пэмыкӀыу яхэтхэр амазонэ хыкхъуэ, тапир - фӀыуэ ерсыф псэушъхьэ, и хьэлъагъыр кг 200 зэрфӀэкӀым емылъытауэ, и нэхъыбэм изакъу зегъэхъур, псыгъунэ гъогухэмкӀэ ирикӀурэ, ишхыр тхьэмпэхэр, къудамэкӀэхэр, пхъышъхьэмышъхьэхэр, псыудз бжыгъэхэм ящыщ. Нэхъ хуэсакъыгъэ зыхуэшъын хуэуэ Амазонэм и псэушъхьэр, псым кӀасу хущытыр, псым кӀэуэфынури щы шъакӀуэм идежьым - ягуар.
Амазонэмрэ и псы хэлъадэхэмрэ бжъэжъей лӀэужъыгъу 2000 фӀэкӀыу хэс. Абдежь къуэдейра бдзэжъей тамбакир здэпсор, каучук жыгхэм я пхъышъхьэмышъхьэхэмрэ джылэ псым хэхуахэм нэхъ ямышху. ПэмыкӀыу иджыри гулъытэгъуэ зыратхэр: протоптэрхэр яужырейуэ денм къытенэжьахэм ящыщ бжъэжъей, псыми шӀыми жьы ичэфу, арауанахэр зи кӀыхьэгъыр метрэм нэсу, псым къыхэпкӀыурэ цӀыв къудамэ псым шъхьэщытхэм тетӀысхьахэр иубыду. Амэзонэм и нэхъ цӀэрыӀу щытыр пираниэхэр - бжъэжъей мы ину щытхэр, я кӀыхьэгъкӀэ 13 см щыкӀэдзауэ 40 см нэсхэр, шхынкӀэ нэпсеуэ щытху, шъакӀуэн псоукӀэ яӀу. Псэушъхьэ инхэми ятеуэфынухэ, псым икӀхэм (блэхэм, шэрыпӀхэм). ЦӀыхухэми ятеуэфынухэ, лъым имэ къакӀихьамэ, бжъэжъей гупыр а сэхьэтым тоуэр, я дзэхэмкӀэ лы такъырхэр хатхъурэ, зытеуам и къумшъхьэ нэхъ къагъанэкъым.
Бдзэжъей харакимрэ Phractocephalus hemioliopterus ину мэгурымхэ, псышъхьэми къэӀукӀыу, Амазонэм бжъэжъей «уэрэдджыӀэ» бжыгъэ зэрыхэсыр зэпхар и псыр Ӏэуэ утхъуауэ зэрщытым шъхьэкӀэ. Апхуэдэ псым бжъэжъэйхэм я зэрлъэгъуныр гугъу щытхи, макъыр къагъэсэбэп зэрыгъуэтын/зэгурыӀуэным шъхьэкӀэ.
XX - XXI лъэхъэнэхэм
Илъэс 400 текӀауэ еуропейхэм Амазонэр къызэрагъуэтрэ, зэрагъэшъауэ и лъэныкъуэхэм 65 км² нэхъ хъутэкъым (абыхэм и къыхэжыпӀэ къушхьэ дэкӀыпӀэ зимыӀэхэр хэмыту). А Ӏохугъуэр XX лъэхъэнэм кӀэху зызэрехъуэкӀыр. Хамэ къэралъыгъуэхэм лъэпкъым и ресурсхэр ирахынымкӀэ Бразилым и тхьэмадэгъуэр XX лъэхъэнэм и 40 гъэхэм Аазонэм и кум хэт шӀыпӀэхэм и зэгъэзэхуэн, къэгъэсэбэпыным похьэ, мэз гъунапкъэм нэхъ ипэджыжьу, хамэ къэралыгъуэхэм здаӀыгъым хапӀэшхуэхэр ящэхуауэ. Абым щыщу унафэ нэхъ инхэр абым хэзылъхьар президент Жетулиу Вергасым, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Дзэ зэгуэтхэм каучукыр яхуигъакӀуэт дэӀэпыкъуэгъу хуэду.
1960 гъэхэм къалэ нэхъышъхьэ кӀэ халъхьэ Бразилиа Амазониэм, ари сэбэпыгъу мэхъур псыхъуэр нэхъ зэгъэшъэным. ЦӀыху дэгъэтӀысхьэным а лъэныкъуэмкӀэ Ӏохушху мэхъур къэралым шъхьэкӀэ, Бразилым и ишъхъэрэ-къуэкӀыпэ лъэныкъуэм унагъуэхэр бжыгъу къырачри ягъэтӀысхэр, шӀыгу пудкӀэ къагъэнацӀэху, мэз къуэдейр абым ихын нэхъ хуэмеуэ. Хьэблэ бжыгъэхэр Бразилиамрэ Белемымрэ я зэхуакум дэлъ гъогум и гъунэм халъхьу кӀадза, ауэ, мэзыр здыраха шӀыгур хадэкӀэ къамгъэсэбэпыфу мыхьэнэншу къыкӀэкӀа.
1, 800 млн цӀыху дэсу Манаусыр къалэ нэхъ ину щыт Амазонэм тету. Манаусым джылу дэсыр 50% мэхъур Бразилым и Амазониэм дэсу хъуам. Къалэм и джылэр нэхъыбэм мулатхэ 32%, еуропейхэр 32%.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ипшэ Америкэм и псхэр
Урыш Анзор
Урыш Анзор, Суадин и къуэ - адыгэ бэнакӀуэ хуит; Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зезыхьэ.
Зыгъасэр Тембот Анзор, Миндиаишвили Дмитрий.
Биографиэ
Урыш Анзор 1987 гъэм Псыхъурей къуажэм къыщалъхуащ. Япу зыгъасэн щӀэзыдзар и адэращ - Урыш Суадин, Мухьэмэд и къуэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Махуэ Билал
Махуэ Билал, Валерэ и къуэ - адыгэ бэнакӀуэ, лӀэужьыгъуитӀымкӀи мэбанэр. Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зырехьэр.
Зыгъасэр Къардэн Анзор, Гаджимагомедов Х. А, Гусейнов М. А.
Къэрал уэрэд
Къэрал уэрэд — къэралым и зы пщӀэшхуэ зиӀэ символ. Къэрал уэрэдыр и нэхъыбэм гуфӀэгъуэ макъамэщ е поэт-макъамэу зэхалъхьа уэрэдщ. Ар къагъэсэбэп, къаралым и унафэм елъытауэ пщӀэ зиӀэ сытхуэдэ мероприятиеми.
Тыркуем и къэрал уэрэд
Тырку къэралыр и уэрэд ар Истиклал Маршыщ (хуитыныгъэ марш). Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ.
Урысейм и къэрал уэрэд
Урысейм и иджрей къэрал уэрэдр кърагъауэ Александра Александрова и макъамэмрэ Сергей Михалков зэхилъхьа уэрэд «Россия — священная наша держава» зэгъусэу.
Махуэ Билал
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Къэрал уэрэд
Тхыдэ
Иджрей зэманым дэтхэнэ къэралыми дэтхэнэ убгъуа хуитыныгъэ зиӀэ щӀыпӀэхэми я къэрал уэрэд яӀащ.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къэрал символхэр
Нунухэр
Нунухэр — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.
Псэущхьэшх къуалэбзу мыинщ. КӀукӀумяухэм хуэдэщ я теплъэкӀи я инагъымкӀи, ауэ я лъакъуэхэм лъэбжьанэм нэсу Ӏуву цы тетщ.
Ару
Теплъэр
Арухэр я тхьэмпэхэмкӀэ, гъагъэхэмкӀэ, я лъабжьэхэмкӀэ, я теплъэкӀэ, къыщыкӀ щӀыпӀэхэмкӀэ зэхуэдэкъым. ЗэщхьэщыкӀыныгъэ яӀэ пэтми, ахэр зы лъэпкъыгъуэу къызэщӀэзыубыдэ щытыкӀэхэр нэхъыбэщ.
КъыздэкӀхэр
Ару лӀэужьыгъуэхэр къыщокӀ губгъуэхэм, мэз лъапэхэм, псы Ӏуфэхэм, псылъэхэм, уеблэмэ къущхьэхъу, мэкъупӀэхэм.
Къэгъэщхьэпэгъуэр
Абыхэм яхэтщ Ӏэщым, джэдкъазым фӀыуэ яшххэр, хущхъуэ къызыхаххэр.
Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
НатӀэплъджэд
НатӀэплъджэд — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.