cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ужьэ
АплъэпӀкъыр
Я сурэтымкӀэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зэрзэшъхьащыкӀыр я инагъ закъуэра. Я кӀыхьагъхэр 11,4 см. къыщыкӀэдзауэ 21,6 см носыр. Я хьэлъагъыр 40-100 гр.
ГъэмахуэкӀэ шъхьашыгур, кӀыбыр, гъунэхэр, кӀапэр, лъакъуэхэм ягупэлъэныкъуэхэр гъуабджу щытхэ. Пшъэр, жъэпӀкъыр, бгъэр, ныбэр, лъакъуэ кӀыбагъухэр хужьу щытхэ. Цы иӀувагъыр шӀымахуэми гъэмахуэми зэхуэдэ. Ауэ гъэмахуэм цым икӀыхьагъыр нэхъ макӀэ мэхъур. Бжъыхьам ижьэр (ипшъэ шӀыпэхэм псохэм щымыхъукӀэ) ицыр хужькӀэ зэрехъуэкӀыр. Здэпсор: Еуропэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.
Щызэпыхьахэр
Щызэпыхьахэр гъатхэпэм. ТхьамэхуитхукӀэ псэфа яужым 5 иэ 7 чыру къэлъху, яшъхьщыту кӀэлъыплъу епӀхэр. Згуэрэ зэран я хуэхъун игугъэмэ пэмыкӀ абгъуэм зэрызурэ ехьхэр, жэдэлъу.
Тхыдэм
Пэсырей Урымымрэ лъэхъэнэку Еуропэмрэ ижьэр унагъуэм яӀыгът дзыгъуэ зэриубыдым шъхьакӀэ. Ауэ арыпӀы зэрмыхъум шъхьакӀэ хом-хомурэ пэмыкӀы псоушъхьахэр япӀэм иувахэ ( джэдухэр )
Категориэ:ШэрыпӀхэр Категориэ:Дзыдзэ
ЦӀыжьдадэщӀыху
ЦӀыжьдадэщӀыху — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ
Здэпсэур
Щопсэу къэрал куэдым я мэз зэхэпхъахэм. Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм щыӀэхэр лъэтэжкъым, щӀыпӀэ щхьэхухэм я деж мэӀэпхъуэ, Къаукъазым щыкуэдкъым. Щогъуалъхьэ къущхьэм, тафэм, жыг хадэхэм, паркхэм. Хуэчэфу къегъэщхьэпэ жыгыуӀу жьгъейхэм къагъэна жыг гъуанэхэр.
Уикисурэтылъэ
Уикисурэтылъэ (Wikimedia Commons) — сурэтхэм, макъамэхэм, видеуэхэм икӀи мыдрей мултимедиэ файлхэм щхьа гупу зэхуэхьэса виртуал ду. Ар Уикимедиэ Фондым и зы нэпэкӀуэцӀ проектщ, хуиту сытхуэдэ медиэ файл илъри къебгъэкӀуэкӀыу, пхъуэжу иджыри сытхуэдэ щӀыкӀэкӀи къэбгъэсэбэпыну ухуиту.
ЦӀыжьдадэщӀыху
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр щыгъыныхьхэр, бэджхэр, цӀывхэр.
Уикисурэтылъэ
Уикипедиэми мыдрей Уикимедиэм и Фондыми исхэм хуагъэфащэр, хуиту къралъхьэну зыхуей медиэ файлу хъуар занщӀэу Уикисурэтылъэм иралъхьэну, мыдрей бзэ проектхэми а файлхэр кагъэсэбэпыфын щхьа.
Лицензиэ
Уикисурэтылъэм иплъхьэ сурэту хъуар хуитхэу щытын хуейщ, унафэ зэтеухуахэм зыкӀи яшхэмыуэу. Сурэт щхьэхуимыт ерэ унафэм пэрыуэр Уикисурэтылъэм ирагъэлъкъым. Уи сурэт уи видеуэ ерэ энциклопедиэ пщӀэ зимыӀэ файлхэр Уикисурэтылъхьэм иралъхьэкъым. Уикисурэтылъэм файл иплъхьэу хъуар хуиту хэти къызэригъэсэбэп хъунур бдэн хуейщ.
Файлхэр
Иджыпсту (2014 и нэкъыгъэ пэщӀэдзапӀэ) Уикисурэтылъэм 21 миллуаным щӀигъу файл илъщ. 2013 гъэм Уикисурэтылъэм махуэ къэс 10 000 файлу къралъхьэт.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Уикимедиэ Фонд
Абэшыр и ӀэхъупӀэ
Абэчы́р и Ӏэхъу́пӀэ — Ищхьэрэ-КъуэхьэпӀэ Къаукъазым хэт тхы, Къэрэшей-Чэрджэс республикэм, Лэбэшхуэрэ Инджыджышхуэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм, Къэукъаз къуршхэм я пашъхьэм ирокӀуэ, Архъыз къуэм къыхигъэкӀыу.
Хэкумэтхыр
Абэчыр и ӀэхъупӀэ тхым и шыгур хуэзаху ирокӀуэ Ӏуашъхьэхэмрэ бгъуэнхэмрэ ину къыхэмыщу. И нэхъыбаӀуэм лъэгапӀэхэр метрэ 3000 нэсурэ ирокӀуэ. И ипшъэ лъэныкъуэр ешэкӀауэ Архъыз къуэладжэм хуэгъэзауэ макӀуэ и бгъухэр арану къеху, къэкӀыгъу нэхъыбэкӀэ удзу, мылэщхэр макӀыу телъу. И ишъхъэрэ лъэныкъуэм и теплъэр пэмыкӀыу щыт — къейхэр метрэ 200-300 хуэдизу къоххэр, я зэхуакухэр гуэшэшауэ, абыхэм псы къыхэжыпӀэхэр яӀу: Уэрп, Чилик, Агурэ, КӀэфыр джоуэ, шхьэхэм мылыщэ бжыгъэхэр, хыкъум жгъей бжыгъэхэр иӀэ. Хьэйуар гъэмахуэкупсми 0 °C нэс йохыр.
Ӏуашъхьэхэр
ТеплъэкӀэ тхышъхьэр заху ирокӀуэ, Ӏуашъхьэхэр ину къыхэмыщу. Лъэгагъыр нэхъыбэм метрэ минищым фӀэкӀыу макӀуэ. ДэкӀыпӀэхэр Ӏуашъхьэ зэхуакухэм кууэ хэхьэхэкъым, метрэ минитӀым нэхъ лъахъчэ яхэмыту щыт.
Агурэрэ РыкӀыпсрэ я зэхуакум тхым и дэкӀыпэ нэхъ лъахъчэдыдэр дэлъ, и курыкупсым хуэзу, дэкӀыпӀэм и цӀэр Мылгуэлъ и лъэгагъыр метрэ 2800. Ӏуашъхьэм бгыгъунэӀухьитӀ иӀэ — Агурэ бгыгъунэӀухьрэ ШыкӀулътыр бгыгъунэӀухьрэ а тӀум я зэхуакум Агурэ хыкъумхэр дэлъ.
Тхыдэр
Ижъ ижъыжь лъандэрэ Уэрпрэ Чафыррэ я псыхъуэхэм цӀыхухэр дэст. Тхым и зы къуэм быдапӀэжъ блын лъэныкъуэхэр къыдэнауэ иӀэ, лъэхъэнэ курытхэм я зэманыгъуэм щыщу, абым пӀэмыкӀыу псэунэ бжыгъи щыӀэ, дэмыгъэхэр я тету, я теплъэкӀэ Краснодар къэралымрэ Адыгэ республикэмрэ щыӀэ псэунэхэм ямыхьчу.
Мэзхэм бэуэ упэкӀэхуэ хъуну уэрп псыхъуэм — бесленей, чафыр псыхъуэм — мысылбей къуэджэжъхэм, зауэ нэужэм къалежьахэм. Адыгэ лъакъу лъэныкъуэм исахэр беслъэней лъэкъуэлъэш Тхьэстокъуэхэ, абазэ лъакъуэ мысылбейхэм я лъакъуэлъэш унагъуэцӀу — Сыдхэ, Еджыбокъуэхэ. . А къуаджэжъхэм я зэманыгъу псыхъуэм къэзакъ стэницэхэри дашъыхьа — Преграднэ, Стороживой. Яужырем ипэмыджыжьу къэзакъ быдапӀэм и блынхэр къэнауэ щыт.
КъэкӀыгъэхэр
Тхым мэз куэду къыщыкӀыу щыткъым ауэ къушъхьэхъукӀэ бэгъуа. Удз лӀэужъыгъэ бжыгъэхэр къыщокӀыр, абыхэм ящыщ: бэрэтӀинэ, тхьэрыкъуэфдэгу, гъуэжьудз, аӀуейгъурц, губгъуэджэдгын, пэлъауэ, кърухугу пэмыкӀхэр. МэкъумэшыкӀэмкӀэ былымзехуэнымкӀэ тхым мыхьэнэшхуэ зэрехьэ — къуаджэ Инджыдж и къуэладжэм дэтхэм гъэмахуэм былымхэр къушъхьэхъу дахур, мэкъу йоуэ, Ӏэзэгъуэ удзхэр къырахыр. 1934 гъэм щыкӀэдзауэ 1954 нэгъунэ тхыр Адыгэ аутоном къедзыгъуэм и ипшъэ гъунапкъу щытт, абы къыщыкӀэдзауэ къуаджэ-къуаджу тхым и шӀыпӀэр хэгуэшыхьа.
Мэз къыщыкӀхэм жыг кӀэтхэр: бжей, уэздыгъей, нартей, пхъэхуей, кӀэщей. Мэзхэм я нэхъыбэр пӀалъэншу ирахыр 90-гъэхэм щыкӀэдзауэ. Абэчыр и ӀэхъупӀэмрэ Лабэ и псыхъуэмрэ мэзхэм и нэхъыфӀу кӀэт жыгхэр, нэхъ индыдэхэр ирах илъэс бжыгъэ кӀуам, къэралым и ӀэнатӀэгъуэми абым теухуауэ пари иришъэкъым.
Псэушъхьэхэр
Тхым и бгъухэмрэ и пашъхьэхэмрэ къэкӀ мэзхэм XX лъэхъэнэм и пэм псэущхьэхэр бэуэ щыпсоуа, абыхэм ящыщ: домбей, щомыщ, дыгъужъ, бжьо, былътырыку, щыхь, мышъэ, бажьэ, дзыдзэ, мэзджэду, уашхэ, мэзыкхъуэ, мэзджэд. Куршхэм, аранэхэм: щыхь, шыкӀулътыр, цӀакхъуэ, мысырджэд. XXI лъэхъэнэм и пэм къебжэкӀа псэущхьэхэм я нэхъыбэр къэнэжьакъым, макӀыу: дыгъужъхэр, мэзыкхъуэхэр, щыхьхэр, былътырыкухэр мэзхэм къыкӀэна, къуршхэм шыкӀулътырхэр, цӀакхъуэхэр, мысырджэдхэр джоуэ, яужырехэм я бжыгъэр макӀэдыду щыт, кӀуэдыным нэсауэ.
Джумадэ Ӏус-сани
Джумадэ Ӏус-сани (جمادى الثاني — «джумадэ етӀуанэ») ерэ джумадэ Ӏул-ахирэ (جمادى الآخرة — «джумадэ кӀэух») — муслъым махуэгъэпсыи и еханэ мазэ.
ХьэрыпыбзэкӀэ Джумадэ жиӀэм гъуща жиӀэуращ. Мазэ Джумадэ Ӏус-санирэ, абы япэ ит Джумадэ Ӏул-Ӏуларэ Хьэрыпейм нэхъ гъущапӀэ дыдэу япэм ябжт.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ислъам мазэхэр
Йордан
Хьэшымыт Пэштыхьей Йорданымрэ (المملكة الأردنية الهاشمية) — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Амман.
Категориэ:Йордан
Антон Чехов
Антон Чехов (Анто́н Па́влович Че́хов, 1860 мазаем и 29, Таганрог — 1904 бадзэуэгъуэм и 15, Баденвайлер) — урысейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Марджэ (псы)
Марджэ (Индыш) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
ВэдщхьэфӀыцӀэ
ВэдщхьэфӀыцӀэ — вэд лъэпкъщ.
Щопсэу Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым я щӀыпӀэ щхьэхухэм, щогъуалъхьэ чыцэ зыщӀэт мэз зэхэпхъахэм, паркхэм, жыг хадэшхуэхэм.
ЩӀымахуэр щырах Алыджым, Эспаниэм, Ищхъэрэ Африкэм.
Хъумрэ анэмрэ хуабжьу зэдоӀэпыкъу абгъуэ щащӀкӀи къыщрашкӀи.
Ӏусыр — цӀыв, гъуанэдэс, бадзэ, хьэндырабгъуэ, абы и щыгъыныхьхэр, мэракӀуэхэкӀ, пхъэщхьэмыщхьэхэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Вэдхэр
Хылъэ
Хылъэ — хыхэм, псыхъурейхэм, хыжьэхэм я Ӏыхьэ къыхэгъэщхьэхукӀа, лъаныкъуищкӀэ щӀыкӀэ (псы ӀуфэкӀэ, джабэкӀэ, тӀыгукӀэ) къэухъуреихьауэ, абы къыхэкӀыуи уэрпхэмрэ жьыхэмрэ хуиту хылъэм къыдамыгъэхьэу.
Ижь лъандэрэ хылъэхэр кхъухьхэм я щытыпӀэу къагъэсэбэп. Псалъэм папщӀэ ЦӀэмэз хылъэ. Иныкъуэм деж хылъэхэм гаванкӀэ йоджэхэ.
Нэхъ ин хылъэхэр:
Гулъытэгъуэхэр
Категориэ:Хыжьэ
БзухьэкӀэ
БзухьэкӀэ — бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. Гъатхэм хъум и натӀэр, щхьэщыгур, бгъэгур — плъыфэщ; тхыцӀэр — гъуабжэщ; ныбэщӀагъыр, джабэхэр — хужьщ. Щхьэгуагуэ мащӀэ иӀэщ. Анэм и теплъэм плъыфэ хэткъым.
Здэпсэухэр
Здэпсэур цӀыхур зытелэжьыхь щӀыпӀэхэрщ. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех жыг хадэхэр, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэр, бжыхь папщӀэу хадэ гъунэхэм къырагъэкӀэкӀ чыцэ жыг Ӏувхэр, хъупӀэхэр, мэз лъапэ чыцэ къэкӀыгъэхэр. Абгъуэр щӀыгум метри 3-м нэсу щхьэщыӀэтыкӀащ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзухьэкӀэр щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм. ЩыӀэщ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэми.
Ӏусыр
Я Ӏусым и нэхъыбэр удз жылэщ. Шырхэм гъуди, бадзи ирагъэшхщ.
Тхылъхэр
Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Данте Алигиери
Данте Алигиери (Dante Alighieri, 1265, Флоренциэ — 1321 фокӀадэм и 14, Равена) — урымым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
КӀэщӀкъытеуэ
КӀэщӀкъытеуэ (урыс.: Кашхатау) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и Шэрэдж къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэщ. Жылу дэсыр мин 5-м щӀогъу (2013 гъэмкӀэ).
Исраил
Исраил е Джуртый (מדינת ישראל, Мэдинат Исраьэл, دولة إسرائيل, Дауьлат Исраьийл) — Азиэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Ерусэлэм.
Хэкумэтхыр
Исраилыр Азиэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэт, хы Курытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм, ипшъэмкӀэ Хы Плъыжьым. Къэралым и гъунапкъэхэр здырикӀуэмрэ здыӀухьэхэмрэ: ишъхъэрэмкӀэ - Ливаным, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ - Шамым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Йорданымрэ, КъуэхьэпӀэ Йорданым, ипшъэ-къуэхьэпӀэм - Мысырымрэ Газам и лъэныкъуэм.
Тхыдэр
Япэрей джурт лъэпкъ пэсырейхэр Исраилым щихьахэр 1200 гъэм ди лъэхъэнэхэм и пэм, а зэманыгъуэм щыщ Исраил шӀыпӀэм хэту къагъуэта 250 джурт хьэблэжъхэр. А зэманыгъуэм яужкӀэ хэкум филистейхэр йохьэ. Пэштыхьей ӀэнатӀэ зэфӀоувэр япэреуэ Исраил пэштыхьей, яужымкӀэ Яуда пэштыхьей абыхэм я зэмэныгъуэр щытехуэр XI-X ди лъэхъэгэхэм я пэм.
1517 гъэм Исраилым и шӀыпӀэр Уэсмэнейм хокӀуэ, сулътӀан Селим I-м еубыд. Илъэс 400-кӀэ хэкур Уэсмэнейм и ӀэнатӀэм кӀэта.
Экономикэр
Исраилым и экономикэм дунем ВКӀуП-ымкӀэ 52-нэрей пӀэр еӀыгъ. Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэм хэт къэралхэм япэрейхэм ящыщ экономикэмрэ индустриэмрэкӀэ и зэфӀэтыкӀэр. Къэралым щэхуэгъуэкӀэ экономикэр лъэшу зэфӀэт, кэралыгъуэ ӀэнатӀэри абым хэту.
Къэралым импорт куэд йохьэ: фатэгын, хьэцэпэцэхэр, дзэм шъхьэкӀэ Ӏэшэхэр. Исраилым и шӀыпӀэр бэуэ щымыт шъхьэкӀэ къэралым фӀыуэ зыкъиӀэта къыдэгъэкӀыгъуэ лэжьыгъэхэмрэ аграриэмкӀэ, хьэцэпэцэхэр къэралым ирачэ шъхьэкӀэ пэмыкӀ аграрий лэжьыгъу езы къэралым и шӀыпӀэм къыхахыр.
Къэрал буджетым дефицитышхуэ иӀэ нэхъыбэм, ар трансфер инхэмкӀэ зэхуашъыр пэмыкӀ къэралхэм къахэкӀхэм. Исраилым къэрал хамэхэм шӀыхуэ телъхэм я ныкъуэ хуэдизыр АШЗ-м ей. Абым пэмыкӀыу Штат Зэгуэтхэр япэреуэ щытхэ экономикэмрэ дзэмрэ Исраилым дэӀэпыкъур.
Администрациэ гуэчыгъуэр
Исраил къэралыр администрациэ куей хыкӀэ мэгуэчыр, зэреджэхэр «мехозот» (מחוזות).
Езы куейхэр куейкуэрыт 50-кӀэ мэгуэчыжьхэ, я цӀэр «нафот» (נפות), езыхэри яужкӀэ 15-нэ куейкӀэ мэгуэчыжьхэ.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Исраилыр парламент республику щыт.
Къэралым и тхьэмадэр президент, хэзыхыр Кнессэт, хэхыгъуэр шъэху йокӀуэкӀ, зэрхахыр илъэсибл. Иджырей къэралым и хабзэмкӀэ президентым ӀэнатӀэ иӀэкъым, къэралым и напашъхьу щыт къуэдей, дунем и цӀэкӀэ къэпсалъу. Президентым и ӀэнатӀэкӀэ ишъэ къуэдер ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэр къилъытэнымрэ (ахэр къимылъытауэ щытмэ ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэм я ӀэнатӀэпӀашъхьэхэр яхъуэжь) хьэпсэрысхэр хуит ишъынымрэ (Исраилым и цӀыху хъуар, зэгуэрэм хьэпсэм ихуар, президентым хуит ишъыным елъэӀун пӀалъэ иӀэ).
ХабзэдэгъэкӀыу ӀэнатӀэ нэхъышъхьэр къэралым Кнессэт - зылъэныкъуэ парламент, тхьэмадэ 120 хэту. Тхьэмадэхэр партиэ тхылъхэмкӀэ хахыр.
Исраил къэралым Конституциэ иӀэкъым. Абым ипӀэкӀэ щыӀэр «япэрей хабзэхэр», зыпылъыр къэрал зэхэтыкӀэмрэ, джылэм я пӀалъэмрэ хуитыныгъэмрэ.
Исраилым адыгэху исхэр
Исраилым 4,000 адыгэ цӀыф ис. Исраилым адыгэ куэйитӀу дэд, Кфар Камэрэ Рихьаныерэ. Кфар Камэр адыгэ шапсыгъ чӀылэ, Рихьаныер адыгэ абдзах чӀылэ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Исраэл
Нордкин
Нордкин (Nordkyn, Kinnarodden) — Скандинав ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ. Еуропэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ къуапэ.
Хэкумэтх
Къуапэр джабэу щытщ, ныкъуэтӀыгу Нордкин и кӀэ дыдэм деж щылъу. Къуапэ джабэр хым 234 метрэкӀэ къыщхьэщытщ. Баренц хыр къуапэ Ӏуфэм деж щӀымахуэми щтыкъым, Голфстрим хуабэ уэрым и фӀыгъэкӀэ.
Административну къуапэр Норуегэм и фулке Финнмаркым хеубыдэр. ЩӀыпӀэм псэущхьэ куэд щыпсокъым мыдрей тундрэ пӀэхэм ещхьхэуи.
Туризм
Нордкап къуапэм хуэдэу Нордкиным турист куэд щымыӀэхэми, абыхэм я бжыгъэ къакӀуэр къуапэми щыкуэдщ. Ар апхуэдэу щыщытыр Нордкапым елътауэ Нордкин къуапэм уӀыхьэну нэхъ гугъыу зэрыщытыращ. Абы нэмыщӀ уэшх махуэхэм къуапэм къыщыпкӀухь хъунукъым, щӀыпӀэр Ӏейуэ цӀантлъэ мэхъухэри. Ауэ апхуэдэ гугъехь куэд щыӀэми, къуапэм цӀыхухэм къамыгъанэу къокӀуэхэр къуапэм къыщакӀухьыну.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Ащтэрхъан
Ащтэрхъан (Астрахань) — Урысейм хэт къалэ, Ащтэрхъан областым и къалащхьэщ.
Хэкумэтхыр
Къалэр тафэ занщӀу ирикӀуэм хэтщ, Ӏуащхьэ мылъагэхэт м. 5-15 фӀэмыкӀыу иӀэу, езыр Индыл и Ӏуфэхэм Ӏутщ. ЩӀым и нэхъыбэр (къалэр здыхэтым) дуней океаным м. -20 кӀэ нэхъ лъахъшу хущытщ.
Хьэуар гъущэщ, гъэм уэ къехыр мм. 233-щ. Гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гъущэщ, уэшх мащӀэу къешху. Бжьыхьэр щӀыхьщ, хуабэщ, щӀымахуэр и нэхъыбэм щӀыӀэ Ӏей къеуэкъым, ауэ зэзэмызэкӀэ -20-м щехи мэхъу щӀыӀэгъыр, пшагъуэ куэду къохыр. Мазаем-щӀышылэм къалэм деж Индылыр мылым зэщӀещтэщ.
Жылэр
Къалэм цӀыху 520, 700-рэ дэсщ, Урысейм и къалэ нэхъ инхэм ящыщщ.
Вэдыщхъуэ
Вэдыщхъуэ — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Нэхъ цӀыкӀу щхьэкӀэ зэкӀужщ. Хъум и щхьэщыгур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, тхыцӀэр щхъуэ-морафэщ. Анэм и щхьэщыгури тхыцӀащхьэри щхъуэ-морафэщ.
Вэдыщхъуэхэр щопсэу Еуропэм (ищхъэрэ дыдэм щымыхъукӀэ), Азиэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм, Къаукъазым, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм. ЩӀымахуэр ирах Африкэ тропикхэм, Аравиэм, Индиэм.
Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэхэм, къуэхэм, хьэсэ зэпылъыпӀэхэм къыщыкӀ чыцэ гуэрэнхэм. Абгъуэр метрэ ныкъуэ нэхъ лъагэу тыриӀэткъым.
Канадэ
Канада (Canada, Canada) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Оттава.
Хыжьэ
Хыжьэ — хышхуэм, хым, псыхъурейм мыдрей дэтхэнэ псылъэми и Ӏыхьэ, куууэ щӀылъэм дыхьэ.
Хыжьэхэр я щытыкӀэмкӀэ зэхадзхэ — хъулъый, губа, Ӏестуарий, фиорд, тэман, лагунэ, гавань.
ГидрологикэкӀи гидрохимэкӀи хыжьэхэр сыткӀи тохуэхэр псылъэ зэпыщӀам. Ауэ иныкъуэхэм деж хыжьэхэм щӀыпӀэ здэщыӀэм и климатым елътауэ, я псыщхьэм и гидрологикэм тӀэкӀу зихъуэжынкӀэ хэлъщ мыдрей псылъэ зэпыщӀам елътауэ.
Нэхъ ин хыжьэхэр
Дуней Хышхуэм и нэхъ ин хыжьэхэу ябж — Аласкэ, Бенгал, Бискай, Аустралиэ ин, Гуиней жыжьэхэр.
Хы ерэ хыжьэ?
Хыжьэ гуэрхэр щыӀэщ я гидрологикэ режимымкӀэ хыуэ щыту, ауэ ижь ижьыжь лъандэрэ хыжьэу еджэурэ, а цӀэр къахуинауэ. Псалъэм папщӀэ Мексикэ, Фарс, Калифорниэ, Гудзон хыжьэхэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Хыжьэ
КъардэнгъущӀ, Зырамыку
КъардэнгъущӀ Зырамыку (щӀышылэм и 1-м 1918 гъэ — дыгъэгъазэм и 25-м 2008 гъэ) — Къ-Б-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ, Адыгэ къ-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ.
ГъащӀэтхыдэр
КъардэнгъущӀ Зырамыку ПӀатӀурэ и къуэр щӀышылэм и 1-м 1918 гъэм Арыуан куейм щыщ Псыгуэнсу къуажэм мэкъумэшыщӀэ унагъуэм къыщалъхуащ.
1926 гъэм Зырамыку къуажэ школым щӀэтӀысхьэри ар ехъулӀэныгъэкӀэ къиухащ.
1949 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1952 гъэм нэс КъардэнгъущӀыр Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым ӀуэрыӀуатэмкӀэ и секторым щолажьэ.
КъардэнгъущӀым лэжьыгъэшхуэ ирегъэкӀуэкӀа адыгэ уэрэдыжьхэр зэхуэхьэсыным, ахэр джыным, гъэзэщӀэным теухуауэ.
Адыгэ уэрэдыжьхэр цӀыхубэм деж нэхьэсынымкӀэ зэфӀэкӀ иныр зэриӀэр къалъытэри, КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм «КъБАССР-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэр къыфӀащащ. Адыгэ щэнхабзэмрэ литературэмрэ хуищӀа зыужьыныгъэм папщӀэ КъардэнгъущӀым тӀэунейрэ къратащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩӀыхь тхылъ.
КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм УФ-м и ТхакӀуэхэм я зэгуэтым хэтт.
И псалъэ цӀэрыӀуэ
КъэрдэнгъущӀ Зырамыку - Си гъащӀэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ дыдэр сыкъэзылъхуа си лъэпкъым сыхуэлажьэу зэресхьэкӀарщ. ГъащӀэ кӀыхь къызэрызгъэщӀам теухуауэ жысӀэнуращ. Сэ пасэрей губзыгъэжь гуэрым жиӀа псалъэ Ӏущхэм сызэрытетыным сыхущӀэкъуащ. Мыращ абы жиӀар:
Чырачыу
Чырачыу — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Хъум и теплъэм удзыфэ къыщӀоуэ, бгъэгур гъуэжьщ, щхьэщыгур фӀыцӀэщ, джабэм кусэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Анэм и тхыцӀэр гъуэжьыфэщ, е щхъуэ-удзыфэщ, кӀащхьэр гъуэжьщ, тхыпхъэ фӀыцӀэхэр хэлъу.
Здэпсэухэр
Куэду щопсэу Еуропэ псом, Азиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм. Къаукъазым щыгъуэалъэхэр лъэтэжкъым.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр жыг, удз жылэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзупэгъум лъэпкъыр
Ешкуэкуэн
Ешкуэкуэн (Эшкакон) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 45 хуэдиз мэхъур.
Чэтаохэр
Чэтаохэр — абдзэхэ оркъхэмэ ащыщ адыгэ лъакъу.
Урыс-Адыгэ заом ипэкӀэ, Чэтаохэр Пщэхь псыхъом ишъхьэрэ лъэныкъохэмкӀэ Тубэм дэсыщтыгъэх. Заом иуж егъэзыгъэкӀэ нэхьыбэр Адыгэ Хэкум къырафыгъ, къэнэжьыгъэ тӀэкӀур Адэмие, Очэпщые, ПсыкӀупс, ШахэкӀей фэдэ къуаджэхэм дагъэтӀысхьэгъэх.
ПсыкӀэху (НалщӀэч)
ПсыкӀэху (Белая) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ НалщӀэчыпсм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Чыцэбзу
Чыцэбзу — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжафэщ гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр тэхущ; бгъэр щхъуафэщ, джабэхэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу хыкъум, псыӀуфэ чыцэ къэкӀыгъэхэм, зы щӀагъым чыцэ Ӏув зыщӀэт мэз гъунэхэм. Къаукъазым щогъуалъхьэ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм щырах.
Фёдор Достоевский
Фёдор Достоевский (Фёдор Миха́йлович Достое́вский, 1821 щакӀуэгъуэм и 11, Мэзкуу — 1881 щӀышылэм и 9, Бытырбыху) — урысейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Тхьэрыкъуэпщэху
Тхьэрыкъуэпщэху — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ПӀащэщ, лъэпкъыгъуэм и нэхъ инщ. Щхьэр къащхъуафэщ; пщэбгъухэм, кӀэм — ӀэпапӀэ хужьхэр хэлъщ; тхыцӀащхьэр гъуабжэщ, и лъащӀэр къэщхъуафэщ, бгъэгум плъыфэ къыщӀоуэ.
Ӏусыр
Ӏусым хохьэ гъавэхэкӀ, удз жылэ, мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ, санэху, хьэцыбанэ, мышхумпӀэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
Тэман
Тэман — псыр хым щыхэлъадэм деж къэхъу чэндж хыжьэ. Тэманхэр къохъу хым псы хэлъадэм и пэр щыщӀихъумэм деж. И нэхъыбэм тэман къэхъухэм хым и шуугъэпсымрэ псы къабзэмрэ зэхэпша мэхъухэ.
Ӏэта атолл
Ӏэта атолл (ерэ теӀэтыкӀа атолл) — япэм атоллу щытауэ, коралл тӀыгухэм я зы щытыкӀэ. И нэхъыбапӀэм апхуэдэ атоллхэр щӀы захуэхэу щытхэщ, я лъагагъ нэхъ инхэр метрэ 50-кӀэ е 60-кӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщыкӀхэу. КъуапэхэмкӀэ атоллым гуэхупӀэхэр иӀэщ, икум лагунэ итщ.
Ӏэта атоллхэу щытхэщ Науру, Ниуе тӀыгухэр, архипелаг Тонгэм хыхьэ тӀыгу гуп гуэрхэр икӀи нэгъуэщӀ тӀыгухэр.
Ӏэта атоллхэм иджыри макатеакӀэ йоджэхэр.
Литературэ
Категориэ:Атоллхэр
БзущхьэфӀыцӀэ
БзущхьэфӀыцӀэ — жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ.
Теплъэр
Щхьэр, жьэгъур, тхыцӀэр — фӀыцӀэ; кӀащхьэр, пщэ къекӀуэкӀыр — хужьыфэ къыщӀоуэ; хулъащхьэмрэ ибгъухэмрэ — гъуэ-улъиягъафэщ. Анэм и щӀыбыр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм и къэрахэм. Къаукъазым щыгъунэжщ. Щогъуалъхьэ чыцэ гуэрэнхэр зэрыт мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, къущхьэхъухэм. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Азиэм, КъухьэпӀэ Африкэм.
Нордкап
Нордкап (Nordkapplatået, North Cape) — Норуегэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Нордкап коммунэм хиубыдэ Магеройа тӀыгум и къуапэ. Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябж.
Хэкумэтх
Еуропэм къуапэр и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, абы пэгъунэгъуу иӀэ Кнившелодден къуапэр ишхъэрэкӀэ хым 1500 метрэкӀэ нэхъ жыжэ хохьэр. КъуапитӀыри зы тӀыгум хэтщ, континентал Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ — къуапэ Нордкиным пэмыжыжэу. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ къалэр — Хоннингсваг къалэращ.
Габриэл Гарсиа Маркес
Габриэл Хосе де ла Конкордиа «Гáбо» Гарсиа Маркес (Gabriel José de la Concordia «Gabo» García Márquez, 1927 гъатхэпэм и 6, Аракатака) — Колумбиэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Нордкап
Хэкумэтх
Къуапэр езыр джабэшхуэм и Ӏыхьэу щытуращ. Джабэр Ӏыхьыщу зэгуэудауэ щытщ. Абы и ищхьэ Ӏыхьэращ къуапэу хым хыхьэр. Къуапэм и щхьэр захуэу щытщ, щӀыр мывэкӀэсхъыу щытщ, аткӀэ мыткӀэхэм псынэ цӀыкӀу ина куэд иӀэхэу.
Бзущхьэгъуэжь
Бзущхьэгъуэжь — унэбзу теплъэ хэкӀыгъуэ, бзущхьэгъуэжь лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Нордкап
Хэкумэтх
Къуапэм укъекӀуэкӀа иуж арктикэ псым ухэхьакӀэу ябж.
Бзущхьэгъуэжь
Теплъэр
Жьгъейщ. Щхьэщыгъур — гъуэжь-лыдщ; тхыцӀащхьэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; ныбэ щӀагъыр — гъуэ-гъуэжьыфэщ; дамащхьэхэр запаупщӀу ирокӀуэ хужь кусэ тӀурытӀ, хужь ӀэпапӀи яхэсщ.
Здэпсэухэр
Бэуэ щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я псей, уэздыгъей мэзхэм, апхуэдэ мэзхэми щогъуалъхьэ, ауэ бжьыхьэ, щӀымахуэ зэманыр мэз зэхэпхъахэм щегъакӀуэ. Абгъуэр къудамэ щӀагъым щӀегъэзагъэ, апщыгъуэми куэду къегъэсэбэп бэджыхъ. Ищхъэрэ Къаукъазым бэгъуауэ мылъэтэжу щопсэу.
Нордкап
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Бзущхьэгъуэжь
Ӏусыр
Ӏусыр — бэдж, щыгъыныхь, цӀыв, нэгъуэщӀ псэущхьэ жьгъейхэр; псей, уэздыгъей жылэхэрщ. Бзущхьэгъуэжьыр хуабжьу мэзым щхьопэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Псейбзухэр
Кнившелодден
Кнившелодден (Knivskjelodden) — Норуегэм и коммунэ Нордкапым и тӀыгу Магеройа телъ къуапэ. Магеройа тӀыгуми Еуропэми и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэ.
Нордкап къуапэр иныкъуэхэм Еуропэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, нэхъ ишхъэрэ дыдэу щытыр Кнившелодден къуапэращ. Ар Нордкап елътауэ нэхъ ишхъэрэу 1500 метрэкӀэ хым хохьэр, хомурэ етӀысэхыурэ.
Нордкап къуапэм щыщӀэдзауэ Кнившелодден нэсыху, лъагъуэ цӀыкӀу киломитрий и кӀыхьагъыу ящӀауэ ирокӀуэ, цӀыху хуейхэр абы нэс тыншу кӀуэфынхэ щхьа.
Къаукъаз
Къаукъаз — Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэм тету, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм я зэхуакум дэту. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) абы къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыду: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).
Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысейм хеубыдэ, Курджым икъуэ зытӀущым щымыхъукӀэ.
Ипшъэ Къаукъазыр Азэрбиджаныр, Апхъазыр, Ермэлыp, Ипшъэ Осетиэр, Курджыр джоуэ хеубыдэ.
Нэхъ лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏуащхьэмахуэ )
Къэрал хэтхэр
Урысейм хиубыдыр:
Хэкумэтх
Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). Ӏуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.
Дурэшбзу
Дурэшбзу́ — къэбцӀацӀэ лъэпкъщ.
И цыр Ӏувкъым, щабэ-лыдщ, зехъуэж илъэсым и зэманым дэкӀуу, илъэсым тӀо цы епхъыж. Теплъэ нэхъыщхьэр: тхыцӀэр щхъуэщ, щхьэщыгур нэхъ фӀыцӀафэщ, дамащхьэхэр плъыжьщ, къабзий пхъашэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ. КӀэцӀыгъуэм жьэгъур, жьэбгъухэр, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, бгъэр, кӀэ щӀагъыр щхъуэ фӀыцӀафэщ.
Шэрэджхахуэ
Шэрэджхахуэ (Черек-Хуламский) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэрэджым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 50 хуэдиз мэхъур.
Къашыргъэщхьэху
Къашыргъэщхьэху — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр щхьэр пщэри къыдэкӀуэу, тэхуфэщ, тхыцӀэр, дамэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу. Ныбэ щӀагъри гъуабжафэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Къаукъазым, абы и щӀыбагъым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъэщхьэхум и гъащӀэр епхащ жыгхэм (абгъуэ щещӀ), псым (Ӏус хэкӀыпӀэщ).
Ӏусыр
Мыхьэ-мышх ищӀкъым, и Ӏусщ псэущхьэ лӀа, бдзэжьей, къуалэбзу шыр, хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Тынужьхэр
Щухэр
Щухэр — щу лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.
ЛӀэужьыгъуэ 20-м щӀигъу зэщӀеубыдэ. Щопсэухэр Африкэм, Еуропэм, Азиэм, Хы ТӀыгуейм.
Иоган Гёте
Иоган Волфганг фон Гёте (Johann Wolfgang von Goethe, 1749 шыщхьэӀуэ и 28, Франкфурт-на-Майне — 1832 гъатхэпэм и 22, Веймар) — джэрмэным щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Мыщхъыдж
Мыщхъыдж (Месхохсу) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартанэпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
МэкъупӀэджэд лъэпкъыр
МэкъупӀэджэд лъэпкъыр — къру хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Лъэпкъыгъуэ бжыгъэ къызэщӀеубэдэщ. Дэнэ щӀыпӀи щопсэу, Арктикэм къинэмыщӀа. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр щӀыпӀэ хуабэхэм щыӀэщ.
Щогъуалъхьэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, абгъуэр фӀыуэ ягъэпщкӀу. Я зэ гъуэлъхьэгъуэр, зэрыхабзэщи, джэдыкӀэ къуэлэни 7-11. Анэми хъуми къызэдыраш махуэ 19-23-кӀэ. МэкъупӀэджэд лӀэужьыгъуэхэр щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ, джэджьейхэр джэдыкӀэм къызэрипщу щӀопхъуэф, йосыф, ауэ лъэтэф щыхъур зэман текӀмэщ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къру хэкӀыгъуэр Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Шэмэджыпэбзу
Шэмэджыпэбзу — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ПӀащэщ. Хъухэм я дамэ лъэныкъуэр см. 54 нос. И пэ кӀыхьыр (см. 10-14 нэсыр) хуэшэмэджыпэу гъэшащ. Теплъэр гъуабжэщ.
Здэпсэур
Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Къаукъазым деж Псыжьыпэм, Тэрчыпэм, Тэныпэм, Хы МыутӀэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэм Индыл и пэм деж ущыпӀэщӀэхуэнущ.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэхэр, мацӀэхэр, хьэндыркъуакъуэщӀэ, къакъыжьей, псыдыуэхэр, бдзэжьей цӀыкӀухэрщ.
Хафиз Ширази
Хаджа Шамс ад-Дин Мухамад Хафиз Ширази (1326 — 1390, Шираз) — къажэрым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Индиэ Хышхуэ
Индиэ Хышхуэ — инагъкӀэ ещанэ хышхуэ.
И инагъыр — 76,170 млн. км², ихуэр — 282,650 млн. км³. И кууагъыр 7729 м нос.
Хы тӀыгу нэхъ ин хэтхэр — Мадагаскар, Шри-Ланка, Малдивэ хы тӀыгухэр, Кэморэ хы тӀыгухэр, Сейшэл хы тӀыгухэр
Шыхулъагъуэ
Шыхулъагъуэ - ар вагъуэлъщ (галактикэщ). Дыгъэ зыхэтыкIэр (систэмыр), абы къыхэкIыу вагъуэкъан (планет/гезеген) ЩIыгури (Дунери), а вагъулъэм и кIуэцIым итщ. Абы хуэдэу вагъуэ ЩIыгум щыплъагъуу хъуари, а впгъулъэм и гъунапкъэм итщ.
Статистикэ
Вагъуэлъ Шыхулъагъуэм 100-400 меляр (миллиард) вагъуэу хэтщ, нэхъ мащIэ дыдэу, вагъуэкъан апхуэдизи.
ЦIэ
Ди ЩIыгур а вагъуэлъым и кIуэцIым зэритым къыхэкIыу, а вагъуэлъыр ижьыж лъандэрэ япэу къацIыхуа вагъуэлъыу ябж. Ар и щхьэусыгъуэу, абы цIэ зэмыщхь куэд иIэщ, уэщIыгум и бзэхэм къыхэкIыу (Milky Way; Млечный Путь; Samanyolu; درب التبانة).
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу (Казбек, მყინვარწვერი) — Урысеймрэ Хъырцеймрэ я гъунапкъэм тет уащхьэщ. И лъэгагъыр м. 5, 033 мэхъу.
И цӀэр
Къущхьэ лъэпкъ бжыгъэм цӀэ яӀэ Ӏуащхьэм теухуауэ, урыс цӀэ Казбек-ыр къызтекӀар, къуэ дэкӀыпӀэм деж XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм къуажэ щытам пщы дэсым и цӀэтэр Къази, Къэзи-м Бэч (пщы) пагъувэри къуажэми, Ӏуащхьэми а цӀэр урысхэм траӀуа хъуащ.
ХъырцыбзэмкӀэ Ӏуащхьэм и цӀэр მყინვარწვერი адыгэбзэкӀэ зэбдзэкӀмэ Мылыщхьэ е Мылщыгущ зэрыхъунур.
Тхыдэр
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу и лъапэм деж щӀэт къуажэ Степанцминдар, япэм, XIX лӀэщӀыгъуэм ипэм нэс Джылэхъстэнхэ я ӀэнатӀэгъуэм щӀэтт, пщы Къазий еуэ, къуэм дэкӀ гъуогу Хъырцей пщыгъуэхэм пхырыкӀыр зэрагъэзахуэу.
Гаван
Га́ван — псылъэм и акваториэм и Ӏыхьэ. А псалъэр хыжьэм и хэкумэтх цӀэ куэдым къыщагъэсэбэп.
ГаванкӀэ зэджэр портым и акваториеращ, абы хеубыдэр кхъухьхэр Ӏуфэм Ӏухьэжа иуж здэщыт, ахэр щаунэщӀыж е из щащӀыж, цӀыхухэр щитӀысхьэ къыщикӀыж пӀэхэр. Зы портым псалъэ папщӀэ гавань куэд иӀыфынущ. Гаваным кхъухэр зэман куэдкӀэ щыщыт хъунущ. Гаванхэм щхьа къыхах уэрп ерэ жьы ин здыдэмыхьэфын хылъэ.
Гаванхэр ӀэрыщӀэу ерэ езыуэ къэхъуакӀэ зэщхьэщедзхэр.
ӀэрыщӀ гаванхэр щащӀхэр порт папщӀэу щытынхэ щхьащ. Нэхъ жьы дыдэ гавану ябж илъэс 4500 (илъэс 2 600 ди лъэхъэнэм и пэ) Хы Плъыжьым дей ӀуащӀыхьауэ щта гаваныр.
Иджыпсту ӀэрыщӀ гаван щыӀэхэм нэхъ ин дыдэу ябж Дубай и гавань «Джебел Али». Абы нэмыщӀ Роттердам, Хюстон, Лос-Анджелес, Сидней къалэхэм я гаванхэри нэхъ ин дыдэ ӀэрыщӀ гаванхэм хабжэ.
Езыуэ къэхъуа гавану ябжхэр, гавань хым ерэ хыжьэм щӀыкӀэ кууэ къыгугъэщхьэхукӀауэ щытхэр. Апхуэдэ гаванхэм куэд щӀауэ пщӀэщхуэ яӀэщ. Апхуэдэ гаваньхэм я Ӏуфэм къыщыхъуащ къалэшхуэ Ӏэджи.
Дунейм гаван тетхэм нэхъыбэ ахъшэ зэригъэкӀуэкӀыу ябж Шанхай къалэм и гаваныр.
Гулъытэгъуэ
Категориэ:Хыжьэ
Тарифэ
Тарифэ (Punta de Tarifa) — Еуропэм и ипшэ дыдэ кӀэух къуапэ. Эспаниэм и Андалусиэ аутоном зэхэтым и Тарифэ къалэм и къуалапэм деж Ӏулъ къуапэ. Къуапэр япэм тӀыгуу щытауэ иджы континентым дамбэкӀэ ирапха щӀым и ипшэ-къухьэпӀэм деж тетщ.
Езы къуапэр Атлантикэ хышхуэмрэ ЩӀылъэку хымрэ я зэхуакум дэкӀ Гибралтар Ӏузэвым и нэхъ зэв дыдэ пӀэ деж щылъщ. Африкэ Ӏуфэм нэс километрэу 14 фӀэкӀ дэлъкъым.
ТӀыгуу щыта Лас-Паломас зэрыщыту Эспаниэм и зауэ ӀэмэпсымэкӀэ гъэухуауэ щытщ, абы къыхэкӀыуи туристхэр къуапэм трагъэхьэну ядэкъым. 1826 гъэм къуапэм тращӀыхьащ маяк, иджы къэс лажьэу тетыр.
Къуапэм и цӀэр къыздыхэкӀыр 710 гъэм Ӏуфэм деж къитӀысыкӀауэ щыта хьэрып дзащхьэ Тариф и хьэтыркӀэщ.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр Категориэ:Эспаниэ и хэкумэтх
Гомер
Гомер (Ὅμηρος) — алыджейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Грютвикен
Грютвикен (Grytviken) — Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэ Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр я къалэ нэхъышъхьэ. Дунейм и нэхъ ипшэ дыдэ къалащхьэ.
Хэкумэтх
Къалэр хы тӀыгу Ипшэ Джорджэм тетщ, тӀыгуныкъуэ Тэтчер и дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ гъэзауэ, дэлъэдапӀэ Кинг Артур и Ӏуфэм деж. Антарктидэ нэс 250 км нэблэгъэн фӀэкӀ дэлъкъым.
Грютвикен Антарктикэм тюристхэр нэхъ здекӀуалӀэ щӀыпӀэхэм ящыщщ. ЩӀыпӀэм и бгхэм, Ӏуащхьэхэм, мылхэм, къуэхэм икӀи нэмыщӀхэм цӀыху куэд дихьэххэу еплъыну къызэхуешэ.
Къалэм пэмыжыжэу пшы вымпӀухэм я колониэ иӀэщ.
Тхыдэ
ТӀысыпӀэр щаухуар 1904 гъэращ. Апщыгъуэм норвегхэм къалэр иджыпсту здэщыт къалэм деж джейхэр щаукӀыну базэ яувауэ щтащ.
1909 гъэм къалэр Британиэшхуэм Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэм я къалащьэ ищӀащ.
1982 гъэм Фолклэнд зауэ зэманым щыгъуэ Архентинэм и зауэлӀхэм къалэр яубыдауэ щтащ. Тхьэмахуищ дэкӀа иуж Британиэшхуэм и зауэлӀхэм къалэр къытрахыжащ. Абы къыхэкӀыу 2001 гъэ хъухъу хы тӀыгур Британиэшхуэм и хыдзэлӀхэм яхъумэу щыӀахэщ.
Джылэр
Къалэм джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, цӀыху дэсыр зэуэ нэхъ мащӀэ хъуащ.
Иджыпсту абы дэсыр цӀыху 20 нэблагъэуращ. Гъэмахуэм туристхэм щӀыпӀэм къыщыкӀуэм деж цӀыху дэсыр 200 нэхъ мащӀэ дыдэу щӀегъу.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр Категориэ:Британиэшхуэ Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр
Малъхъэпсынэ
Малъхъэпсынэ (Белые Камни) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыгуэнсум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Хъумбылей
Къумбалей (Камбилеевка) — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Бзущхьэщэщ
Бзущхьэщэщ — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ.
Теплъэр
Мыр хэбгъэгъуащэ хъунукъым и гъунэгъу лӀэужьыгъуэ бзукӀэзэгуэхым. ТхыцӀэр пшэхъуафэщ, кӀащхьэр хужь-гъуэжьыфэщ, бгъэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀэуэу.
Анэхэри хъухэри зэщхьщ
Здэпсэухэмрэ и шэнымрэ
Къаукъазым гъунэжу ущыхуозэ. Мэлъэтэж, щогъуалъхьэ, хъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, удз лъагуэ пӀащӀэхэм. ФӀыуэ елъагъу мывалъэ, пшэхъуалъэ къум ныкъуэхэри.
Мы бзур хуэму зы щӀыпӀэ итыфкъым: тӀыс-тэджщ, мыващхьэм адэкӀэ-мыдэкӀэ зыщегъазэ, къафэ, щхьэщӀэ ищӀ хуэдэу. И кӀэр игъэсыс зэпыту, дамэхэр щӀиупскӀэу мыващхьэм ирожэ Ӏус лъыхъуэу. Абгъуэ зэпэхъурейр удзыпкъ гъущэрэ бацэу зэхэтщ икӀи щӀы щӀагъым куууэ щыгъэпщкӀуащ — шэрыпӀ мыинхэм я гъуэ бгынэжахэм.
Щу лъэпкъыр
Щу лъэпкъыр — къуаргъкъащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.
Теплъэр
Теплъэ щӀэращӀэ зиӀэ лӀэужьыгъуэхэр зэщӀеубыдэщ. Хуабжьу зэкӀужьхэщ, пэ, дамэ, кӀэ кӀыхьхэщ. Я теплъэм куэду хыболъагъу гъуэжь, щӀыху, сырыху, удзыфэхэр. Анэхэри хъухэри зэфэгъущ.
Ӏусыр
Я Ӏусыр жьым къыщаубыд гъудэбадзэхэращ.
Галинас
Галинас (Gallinas — «джэд») — къуапэ, Ипшэ Америкэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух пӀэ. Колумбиэм хиубыдэ ныкъуэтӀыгу Гуахирэ тетщ, Карибэ хым и Ӏуфэм деж.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Колумбиэ и хэкумэтх
Шэмэджыпэбзухэр
Шэмэджыпэбзухэр — мысырбзу лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.
ЛӀэужьыгъуищ нэхъ хиубыдэкъым, ахэр:
Тхылъхэр
Категориэ:Мысырбзу лъэпкъыр
Виктор Гюго
Виктор Мари Гюго (Victor Marie Hugo, 1802 щӀышылэм и 26, Безансон — 1885 накъыгъэм и 22, Париж) — фрэнджэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Хъыу
Хъыу (Хеу) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэрэджым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
ДжэдгъалӀэхуэлъэ
ДжэдгъалӀэхуэлъэ — бзугъуабжэ лъэпкъщ.
Хъури анэри зэщхьщ. Щхьэщыгур, пщэ щӀыбагъыр, кӀащхьэр, хулъащхьэм, бгъэм гъуэжьыфэ къащӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьыщ, дамэцхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Бгъэмрэ джабэхэмрэ кусэ щимэ фӀыцӀафэхэр хэсщ. Инкъым.
Къаукъазым къинэмыкӀауэ, щогъуалъхьэ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум. Псей, уэздыгъей мэзхэм, мэз зэхэпхъахэм, псыхъуэ мэзылъэхэм абгъуэ щащӀ Ӏэтауэ къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм. Гъэмахуэм тӀо къыреш, анэм изакъуэ шырхэр зыпӀыр.
Ӏусым хохьэ гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр, хьэпщхупщ, хьэмблу, бэдж, нэгъуэщӀхэр. Гъэмахуэпэмрэ бжьыхьэмрэ куэду яшх къэкӀыгъэ: мэракӀуэ, къудамэщӀэ, тхьэпэщӀэ, псом хуэмыдэу джэдгъалӀэмрэ мыщэхупсымрэ, жылэ. ДжэдгъалӀэхуэлъэхэр ди щӀыпӀэхэм бэгъуауэ, мылъэтэжу щопсэу.
Тхылъхэр
Категориэ:Бзугъуабжэхэр
БзущӀыху
БзущӀыху — жьыкъан лъэпкъ, къуршбзуупцӀэ лъэпкъыгъуэ.
Теплъэр
Пкъым и кӀыхьагъыр см. 23-рэ, дамэ лъэныкъуэм см. 12-щ, къешэч г. 45-55. Щхьэщыгур, пщэр, тхыр — къащхъуэ-щхъуэщ; ныбэ щӀагъыр, джабэхэр — гъуэщ. Анэм и щӀыбыр щхъуэ-пшахъуафэщ, кусэ фӀыцӀэ жьгъейхэр хэсу; ныбэ щӀагъыр гъуабжафэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Къауъказым, Еуропэм, Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэм ипщэ щӀыпӀэ хуабэхэм мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ бгылъэ щӀыпӀэхэм къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, мывалъэхэм. Гъэм тӀо къыреш.
Гуартэ и плъапӀэ
Гуартэ и плъапӀэ (Корт-Тляпа) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 041 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы Вагъэдзыкъуэр.
Щхьэщ
Щхьэщ — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
И теплъэр щхъуэ-гъуабжафэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ, и пщэм зэпекӀуэкӀыу кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. НатӀэхущ, щхьэщыгур здыщӀидзэр, щхьэбгъухэр фӀыцӀэщ. КӀэ бзийхэми хужь куэду яхэлъщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуразиэмрэ Америкэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ пшахъуэ, мывэкӀэщхъэ Ӏуфэхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щхьэщхэр къолъэтэж гъатхэм икухэм деж.
Щэху Хышхуэ
Щэху Хышхуэ — дунейм и нэхъ ин дыдэ хышхуэ.
И инагъыр — 179,7 млн. км², ихуэр — 710,4 млн. км³. И кууагъыр 10 994 м нос.
Арктикэ Хышхуэ
Арктикэ Хышхуэ — хышхуиплӀым я нэхъ цӀыкӀу хышхуэ.
И инагъыр — 14,75 млн. км², ихуэр — 18,07 млн. км³. И кууагъыр 5527 м нос.
Хыхэр — Баренцэ хы, Карскэ хы, Хы Лаптехэ, Сыбыр-ДыгъэкъуэкӀыпӀэ хы, Чукоткэ хы, Бофорт хы, Линколн хы, Гринлэнд хы, Норуег хы, Хы Хужь, Баффин хы.
Джойс, Джэймс
Джэймс Джойс (James Augustine Aloysius Joyce, 1882 щӀышылэм и 2, Ратгар — 1941 мазаем и 13, Цурих) — ирлэндым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Губа
Губа́ — щӀылъэм кууэ дыхьэ хыжьэм ерэ хылъэм и урысыбзэцӀэ. Урысейм и лъэныкъуэмкӀэ Арктикэ хышхуэм хэлъадэ псыхэм я нэхъыбапӀэр япэ щӀыкӀэ губарэщ зыхэлъадэр.
Нэхъ ин дыдэ губауэ ябжыр Об псыр зыхэлъадэ Об губаращ.
Категориэ:Хыжьэ
Сейшас
Сейшас (Ponta do Seixas) — къуапэ, Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. Бразилэм и штат Параибэ и къалэ Жуан-Песоа пэмыжыжэу щылъщ.
Сейшас къуапэр километрийкӀэ Жуан-Песоа къалэм и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Сейшас и гъунэгъуу щылъ къуапэ Кабу-Бранкум тетщ маяк континентым и къуэкӀыпӀэ дыдэ хэкумэтх координатхэр тету. Ауэ Сейшас къуапэращ къызэрабжамкӀэ Ипшэ Америкэм и нэхъ къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр.
ТехьэпӀэхэр
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Бразилэ и хэкумэтх Категориэ:Параибэ и хэкумэтх
ВыгъэцӀыкъуэ
ВыгъэцӀыкъуэ (Вогацуко) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Аргуданым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Жьэдзыуэ
Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 10-11 къешэч, хъум и дамэ лъэныкъуэр см. 70-71 нос, анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. Теплъэр зэфэзэщу хужьщ, плъыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. Дамэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ. Нэ хъуреягъыр Ӏэлъын сурэту къызэпекӀухь цыншэ гъуэжьыфэм. Цы ятеткъым натӀэми, нэ щӀыбми. Жьэ щӀагъым, къурмакъейищхьэр къыдэкӀуэу, щӀэтщ къэп (дзыо) гъуэжьыфэ. Анэмрэ хъумрэ я теплъэр зыщ.
Ӏусыр
Ӏусыр бдзэжьейщ.
Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я псы хэлъэдапӀэхэм. КъинэмыщӀауэ, Азиэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырах Урысейм и ипщэ гъунапкъэхэм, Азиэм, Африкэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьэдзыуэхэр
Науэжьыдзэ
Науэжьыдзэ (Науджидзэ) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 950 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэ.
Калидаса
Калидаса (कालिदास, IV—V лӀэщӀыгъуэхэм) — индиэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Франц Кафка
Франц Кафка (Franz Kafka, 1883 бадзэуэгъуэм и 3, Прага — 1924 мэкъуауэгъуэм и 3, Клостернойбург) — аустрэм (джэрмэныбзэ) щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
ЩамжыгыуӀу
ЩамжыгыуӀу — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ИнагъкӀэ курытщ. Щхьэщыгумрэ тхыцӀэмрэ фӀыцӀэщ, хъум и щхьэщӀыбым кусэ плъыжь ирох, анэм ейм фӀыцӀэу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, кӀэ щӀагъыр хуэплъыфэу.
Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэщ, нэхъыбэу здалъагъур и щӀыбагъыращ. Здэпсэур Хуэхуэлейм, Молдовэм, Анадолейм, Къажэрейм, Иракум.
Тхылъхэр
Категориэ:ЖыгыуӀу лъэпкъыр
Пыжьгуэн
Пыжьгуэн (Бижгон) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Жьэдзыуэин
Жьэдзыуэин — жьэдзыуэ лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ, зазубгъуащ, бжыгъэкӀи тӀэкӀу нэхъыбэщ.
Дамэ укъуэдияхэр м. 2 нос, къешэч ч. 12-13. ТеплъэкӀэ гу лъыптэу къыщхьэщокӀ жьэдзыуэм: абы плъыфэ щӀэткъым, щхьэми пщащхьэми цы кӀыхь утӀэрэзахэр ятетщ.
Урысейм деж щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Каспий я псы хэлъэдапӀэхэм, апхуэдэуи — Еуропэм, Курыт Азиэм, Къаукъаз ЩӀыбым я хыкъумышхуэ Ӏуфэхэм. ЩӀымахуэр щырах Хы Каспийм и ипщэ Ӏуфэхэм, нэхъыбэм Азиэм, Ищхъэрэ Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьэдзыуэхэр
ЖьэдзыуэцӀыкӀу
ЖьэдзыуэцӀыкӀу — жэдзыуэ лъэпкъым и нэхъ цӀыкӀу къуалэбзу.
Теплъэр гъуабжэщ, жьэ къэпыр фӀыцӀэщ. Щопсэу Атлантик океаным и Ӏуфэхэм, нэхъыщхьэу Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм я гъунэхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Жьэдзыуэхэр
Шапсыгъхэр
Шапсыгъхэр (:الشابسوغ, :шапсуги) — адыгэхэм и зы лъакъу, здэпсохэр Урысейм (Адыгеим, Краснодар крайм (Щачэ, ТӀуапсы). Урысейм щымыхъукӀэ пэмыкӀ къэралу шапсыгъхэр здисхэр: Тыркум, Йорданым, Шамым, Джэрмэным, АШЗ-м, Исраэлым, иджыри къэрал бжыгъэхэм джоуэ.
Шапсыгъэхэмэ я бзэр адыгэбзэ шапсыгъэбзэ, ауэ псэлъэкӀэмкӀэ пэмыкӀ кӀахэ лъакъуэхэм макӀэу ящхьэщокӀыр.
Шапсыгъ лъакъуэцӀэ Йорданым дэсхэр
Кушъу, Пшыдэтыкъо, Шхьэлахъуэ, Псыкынуп, Джан, Тхьэркъахъо, Къуеж, Хьэдагъэ, Мишэ, Хьэтогъ, Нэгъуж, Тамохъ, Хъурмэ, Бгъанэ,шупащ,ШъэошӀу.
Шапсыгъху Исраэлым исхэр
Исраэлым Шапсыгъэ чӀылэ дэд ицӀу Кфар Кама дэс 3,000 цӀыф. Кфар Камэм шапсыгъэху дэсхэр шапсыгъэбзэкӀэ мэгушаӀэх.
Шапсыгъ лъакъуэцӀэ Исраэлым дэсхэр
Абрэгь, Ачумыжъ (Ацумыжъ), Бгъанэ, Бат, БлэнгъэпсӀ, БэтӀыуашъ, Зази, Коблэ, Къалыкъу, Къэтыжъ, ЛъыӀужъ, ЛӀыпый, Наго, Натхъо, Наш, Нэпсэу, Тхьэухъо, Гъоркъыжъ, Хъэзэл, Хьэдищ, Хьэхъу, Чъуэмшъо, Чушъхьэ, Шэугьэн, Шъуагьэ, Шъэгьашъ.
Еплъ
Категориэ:Адыгэ лъакъуэхэр Категориэ:Адыгэхэр
Джэдкусэ
Джэдкусэ — джэдкусэ лъэпкъщ.Тхьэрыкуъэм нэхърэ нэхъ инщ, щӀылъэрыгъуалъхьэщ.
Лъакъуэ кӀыхьщ, щхьэшхуэ-нэшхуэщ, пэ кӀэщӀ быдэщ. ТхыцӀэр пшахъуэ-щхъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирикӀуэу. Дамэ гуэлъым ӀупщӀу ирокӀуэкӀ хужь кусэшхуэ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, и бгъухэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Пэр гъуэжь-удзыфэщ, пэнцӀывыр фӀыцӀэщ.
Ӏусым хохьэ бадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, хьэмблу, шындырхъуо, дзыгъуэ цӀыкӀухэр.
ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам псэуа къэхутакӀуэхэу Динник, Сатунин сымэ щхьэхуэщхьэхуэу зэратхамкӀэ, джэдкусэр щогъуалъхьэ Къаукъазум и къум щӀыпӀэхэмрэ тафэхэмрэ. Молэмусэ Хь. зэрыгугъэу щытамкӀэ — Тэрч-Гум уэхым. Черкесск и ипщэ лъэныкъуэ мэзкусэ гъунэм 1981-рэм фокӀадэм и 3-м тхакӀуэ Дыгъужь Къурмэн къыщыпэщӀэхуащ джэдкусэ и лъакъуэ къутауэ мылъэтэжыфу.
Тхылъхэр
Категориэ:Ӏуфэбзу теплъэхэр
Кабу-Бранку
Кабу-Бранку (Cabo Branco — «къуапэ хужь») — Бразилэм и къуапэ, Жуан-Песоа къалэм километрийкӀэ и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Къуапэр 1500 гъэм еуропэхэм ящыщу эспан хыерс Диегуэ Лепе зэӀуихауэ щытащ, япэуи фӀищауэ щытащ къуапэм Сан-Агустин. Къуапэм и пэм деж маяк тетщ къуапэр Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ кӀэух пӀэр къигъэлъагъуэу, ауэ иджы къызэрабжамкӀэ континентым и нэхъ къуэкӀыпӀэ пӀэуэ щытыр Кабу-Бранку и гъунэгъуу щылъ Сейшас къуапэращ. Ар апхуэдэу щэхъуар хы эрозиэм къуапэр зэригуэлъэсыкӀаращ.
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Бразилэ и хэкумэтх Категориэ:Параибэ и хэкумэтх
ЩӀупхъ
ЩӀупхъ — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэ фӀыцӀэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, гъуабжэ кусэхэр ирекӀуэкӀыу, пэ кӀыхьщ.
Здэпсэухэр
ЩӀупхъхэр Еуразиэм Сахалин нэсу, щопсэу; мэз псынэ, псы цӀыкӀу, псыпцӀэ, чыцэ Ӏувхэр фӀыуэ ялъагъу, здэгъуалъхьэри абдежхэращ. Къуалэбзу щымщ, махуэкӀэ зегъэпщкӀу, абы папщӀи къэлъагъугъуейщ. Къаукъазым и къухьэпӀэ лъэныкъуэм мылъэтэжу мэпсэу.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэмблухэр. Ешх цӀыви, абы и хупси, къэкӀыгъэ жыли.
Тхьэрыкъуэ хэкӀыгъуэр
Тхьэрыкъуэ теплъэхэр — лъэпкъитӀ зызэщӀэзубыдэ хэкӀыгъуэщ.
Зыхеубыдэ: дронтхэмрэ тхьэрыкъуэхэмрэ. Япэрейм хыхьэ лӀэужьыгъуищыр дунейм зэртемытыжрэ илъэс мин 40 хуэдиз мэхъу. ЕтӀуанэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэхэр дэнэ щӀыпӀи щопсэу.
Здэпсэухэр
Урысейм уащыхуозэ лъэпкъигъуищым ящыщ лӀэужьыгъуэ II-м. Тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр мэзхэм щыӀэщ, уащыпэщӀохуэ къырхэм, уэххэм, цӀыху псэуалъэхэм. Хъумрэ анэмрэ гъусэ гъащӀэ псомкӀэ зэхуохъу. ДжэдыкӀи 2-3 нэхъыбэ къакӀэцӀкъым. Илъэсым тӀо, нэхъыбэри къизыш яхэтщ.
Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ жылэ, хьэпщхупщ.
Бланэукъ
Бланэукъ — къэргей теплъэ хэкӀыгъуэ, къэшыргъэ лъэпкъщ.
Теплъэр
Пщэр, щхьэр, бгъэгур — тэху-гъуэжьыфэщ; пэ щӀагъым цы щабэ гуэрэн кӀыхь щӀэтщ жьакӀэм ещхьу, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуабжафэщ; цыпкъхэр хужьщ. Нэ хъуреягъым ӀупщӀу къекӀуэкӀ «Ӏэлъын» плъыжьыбзэм, армырами зи теплъэ шынагъуэ къуалъэбзу абрагъуэм нэхъри къанлыфэ къытрегъауэ. ЗэрыхуагъэфащэмкӀэ, бланэукъым и «фащэм» апхуэдэ теплъэ къыщищтэр зыбжанэрэ цы ипхъыжа нэужщ (и ныбжыр илъэситхум нэсауэ).
ЦӀэр къызхэкӀар
ФӀэщыгъэм «бланэ зыукъ (зыукӀ)» жыхуиӀэщ. Абым нэмыщӀыу цӀэ иӀэр БгъэжьакӀэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я къырыщхьэхэм, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къыр дапхъэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм. Абгъуэр нэхъыщхьэу къуацэм, удзыпкъэ гъущэм къыхех.
Хъумэн хуэй Тхылъ плъыжьым ираха щхьэкӀэ илъэс къэс и бжыгъэр нэхъ мащӀэ мэхъу, и нэхъыбэм ар цӀыхум и ӀэщӀагъэу, и лажьэу.
Ӏусыр
Къаукъаз бланэукъым и Ӏус нэхъыщхьэр псэущхьэ лӀахэрщ. Ятоуэ псэущхьэ сымаджэхэмрэ лъэрмыхьхэмрэ.
Тхылъхэр
Категориэ:Къуршыбгъэхэр
Фроуард
ИнджлыбзэкӀэ Froward псалъэм къокӀ щхьэгъэфӀэщӀ. Апхуэдэ цӀэр куапэм щыфӀащар 1587 гъэм инджылыз пират Томас Кевендиш абы щыблэсыкӀым климат щӀыӀэм хиубыдэу гугъыу къуапэм зэрекӀуэкӀаращ.
Къуапэм 1987 гъэм Чилим Рим Папэр къызэрыкӀуам къыхэкӀыу, чрестышхуэ тращӀыхьауэ тетщ.
Къуапэм къыпэщӀт Ӏуфэм маяк тетщ. Нэхъ пэгъунэгъу дыдэу щылъ жылэ тӀысыпӀэр къуапэм километрэ 40 нэхъ ишхъэрэу щылъщ.
Иджыри феплъ
Категориэ:Къуапэ Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр Категориэ:Чили и хэкумэтх
Губгъуэбзу
Губгъуэбзу — унэбзу лъэпкъщ.
Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ нэхъ зэкӀущ. И теплъэкӀэ абы къыщхьэщокӀ щхьэщӀыб гъуабжэмкӀэ, жэбгъухэр хужьщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ, дамэхэм кусэ хыжь ирокӀуэ. Анэми хъуми я теплъэр зэхуэдэщ.
Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Къаукъазым бэгъуа, лъэтэжкъым. Губгъуэбзури цӀыхумкъыдэгъуэгурыкӀуэ лӀэужьыгъуэщ, ауэ унэбзум елъытауэ абы нэхъ пыӀудзауэ мэгъуалъхьэ — мэз лъапэхэм, гъурцхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.
Тхылъхэр
Категориэ:Унэбзу лъэпкъыр
Губгъуэбабыщ
Гъубгъуэбабыщ — псыбабыщ лъэпкъыгъуэм щыщщ.
Теплъэр
Хъухэр нэхъ пӀащэщ. Гъуэлъхьэгъуэм хъум и щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэ-удзыфэщ, тхыцӀэмрӀэ ныбэ щӀагъымрэ щхъуэщ, кусэ цӀыкӀухэм зэпаупщӀу. Анэм и тхыцӀэр фыцӀэ-гъуабжафэщ, кусэ улъиягъафэхэр хэту.
Здэпсэумрэ шэнымрэ
Урысейм и ищхъэрэ дыдэм къинэмыщӀа, адрей щӀыпӀэхэм ущыхуэзэнущ — КъухьэпӀэ Еуропэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм и къухьэпӀэ лъэныкъуэм. Мэлъэтэж, ауэ КЪауъказым деж щӀымахуэми плъэгъунущ. Губгъуэбабыщыр зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Бабыщ псом хуэдэу фӀыуэ псым йос, абы папщӀэ псыбабыщкӀэ щеджи щыӀэщ. Хьэлъэ-хьэлъэу зокӀуэ, щылъатэкӀэ дамэхэм фий макъ къагъэӀу. Щогъуалъхьэ псым и гъунэгъуу.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу: псыудз, гъавэхэкӀ (абыхэм папщӀэ хьэсэхэм щылъатэ бэуэ къохъу), псы псэущхьэ жьгъейхэр.
Тхылъхэр
Категориэ:Псыбабыщхэр
Ли Бо
Ли Бо (李白, 701 — 762, Данту) — хъутейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
ЩӀупхъхэр
ЩӀупхъхэр — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.
ЛӀэужьыгъуий зэщӀыубыдэ лъэпкъэгъущ, теплъэкӀэ я нэхъыбэм зэщхьху, мэз, чыцэ Ӏувхэм щыпсэухэу.
Лъэпкъэгъум хыхьэ лӀэужьыгъуэхэр:
Ростов-на-Дону
Росто́в-на-Дону́ — крупнейший город на юге Российской Федерации, административный центр Ростовской области и центр Южного федерального округа.
КӀэмпӀал
КӀэмпӀал (Чапал) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Чафырым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Нагиб Махфуз
Нагиб Махфуз (1911 дыгъэгъазэм и 11 — 2006 шыщхьэӀум и 30, Каир) — мысырым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Бдзэжьеикъуэ (Къадэхъурт)
Бдзэжьеикъуэ (Бдзажейико) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Къадэхъуртым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Хьэшхъуэбгъэжь
Хьэшхъуэбгъэжь е Тынужь — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэ нэхъыщхьэр щхъуэ-гъуабжафэщ, ныбэ щӀагъыр гъуабжэ-фагъуэщ кусэ гъуабжэхэр хэлъу.
Здэпсэухэр
Хэку куэдхэм щопсэу. Къаукъазым щыӀэхэр мэлъэтэж. Хьэшхъуэбгъэжьхэр щогъуалъхьэ щхьэхуэу щыт жыгхэм лъагэу Ӏэтауэ.
Ӏусыр
Нэхъыщхьэу яшхыр блэ зэмылӀэужьыгъуэхэращ, нэхъ мащӀэу — шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, дзыгъуэ, нэмыщӀ шэрыпӀ псэущхьэ жьгъейхэр.
Дамаск
Дамаск (دمشق‎‎ («Дима́шк»)) — Шамм и къалэ нэхъышъхьэ.
Дунейм и нэхъ къалэ нэхъ жьы дыдэхэм ящыщ. Джылу дэсыр — 1 754 000 (2011 гъэ)
Категориэ:Шам
Бжъэдыгъухэр
Тыркуем ис Бжъэдыгъу къуаджэхэр
Афёнкарахьисар къалэ: Ениджэ, Кочятагъы
Билэджик къалэ: КараӀагъач, Алибэйдюзю (Гукайхьаблэ)
Чанаккалэ къалэ: Ащагъыдэмирджи (Бэджэшъкой), Бахьчэли, Бакаджак, Джихьадие, Дэрэкой, Эмирорман, Хьаджыкой (Аскъэлай), Ӏидрискору, Кахьвэтэпэ, Османие, Саващтэпэ
Къадэхъурт
Къадэхъурт (Кудахурт) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Лэсчэныпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 6 хуэдиз мэхъур.
Бжъэдыгъухэр
Тыркуем ис Бжъэдыгъу къуаджэхэр
Эскищэхьир къалэ: Бащара, Ӏулучайыр
Синоп къалэ: Бюйюкдюз
Токат къалэ: Чайкой
Категориэ:Адыгэ лъакъуэхэр Категориэ:Адыгэхэр
Шыбланэкъуэ
Шыбланэкъуэ (Большой Щеблонок) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
МэкъущӀэж
МэкъущӀэж, мэкъухэсбзу е мэкъупӀэбзу — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.
Теплъэр
Теплъэр зэрщыту щхъуафэщ, тхыцӀэр пщахъуэ-щхъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хыжь гъуэжьыфэщ.
Здэпсэухэр
МэкъущӀэжхэр щогъуалъхьэ хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм, къурш лъагэхэм нэсу. Щопсэу Къаукъазым нэмыщӀу Ищхъэрэ Африкэм, Еуропэм, Азиэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм. Абгъуэ щащӀ гъуэгу хэгъуэщэжахэм я гъунэхэм, былым лъэкъуапӀэхэм, е кумб цӀыкӀухэм. Ди щӀыпӀэхэм мэкъущӀэжыр щыкуэдщ, мэлъэтэж.
Наполеон I
Категориэ:Персонэхэр хьарыфылъкӀэ зэхэдзауэ