Kamirun
Askasi ɣef tutlayt taɣelnawt
Seg wasmi ay tewwi Cameroun azarug-is (indépendance), afran n tutlayt taɣelnawt (tutlayt neɣ tutlayin tineṣliyin i yes ara sselḥun tamurt) yella-yas d ugur. Xas ma yella adabu yefren ad yewwet nneḥ ɣef temsalt-agi imi ay yugad lemmer ad yefren kra n tutlayt/tutlayin, u ad yedǧ tiyaḍ, aya ad d-yexleq uguren ger yegduden yemgerraden n Cameroun yernu ad ihudd tadukli n tmurt, kra n waggagen (intellectuels) imeqranen, imuzzag (spécialistes) n uselmed d yimesnilsiyen (linguistes) lhan-d mliḥ akk d temsalt-agi yernu nudan ad as-d-afen tifrat. Ngijol (1964) yessumer-d (proposer) ad tesɛu tmurt n Cameroun yiwet kan n tutlayt taɣelnawt i lmend n teywalt, n uselmed n tɣuri akk d uselmed deg uɣerbaz d wesnerni n tmagit (idendité) tadelsant n tmurt. Ma d Ba Njock (1966), si tama-s, yessumer-d dakken adabu ad yebḍu tamurt d timiwa ɣef leḥsab n tutlayin, yal yiwet ad tesɛu tutlayt-is i yiman-is. Xas ma yella takti-yagi (lfekra) telha, tifrat am ta tezmer ad d-tesnulfu uguren di kra n tmiwa anda ur tban ara d acu-tt tutlayt ay yettuseqdacen deg-sen s waṭas. Ahat, Ba Njock akk d wid yeddan d tmuɣli-s mmeslayen-d ɣef takti-yagi imi ay walan dakken deg yiseggasen n settin, yebda udabu la yesselmad setta si tutlayin tineṣliyin n tmurt di tesdawit tafidiṛalit, d acu kan, adabu akamruni yeḥbes aselmed-agi imi ay yugad lemmer ad d-neṭqen Yikamruniyen yettmeslayen tutlayin nniḍen u ad d-ssutren ad tent-sselmaden ula d nitenti. Nnig waya, i wakken ad yefru udabu tamsalt n wanta ay d tutlayt yifen tayeḍ, imḍebbren nnan-d tutlayin tineṣliyin merṛa n Cameroun d "tutlayin tiɣelnawin", ɛedlent akk yernu ulac amgerrad (lxilaf) gar-asent. Di temlilit n Useqqamu Aɣelnaw n Temsal Tidelsanin ay d-yellan di Yaoundé seg 18 ɣer 22 Dujembeṛ 1974, yeɛzem udabu ad asent-yessawal i tutlayin tineṣliyin "tutlayin tiɣelnawin". D acu kan, di lweqt i deg anabaḍ (lḥukuma) yella yeḥwaǧ ad yesɛu tabɣest (lkuṛaj) i wakken ad yefren anti ay d tutlayin tiɣelnawin i yes ara yesselḥu tamurt, netta yessanef i temsalt-a, u yefren ad yeɛdel ger wakk tutlayin mebla ma yefra ugur. Maca xas ma yella adabu ur yessaweḍ ara ad yefru aya, llant di Cameroun ɛecṛa n rṛadyuwat taẓiyanin (régionales), yal tamnaḍt tesɛa tin-is, yernu ttwaxedment-d i wakken ad ttmeslayen s tutlayin ay ttmeslayen aṭas di temnaḍin-nsent. Lweqt ay tettak yal rṛadyu i tutlayt-is taneṣlit yemxallaf si temnaḍt ɣer tayeḍ. Di temnaḍt n Ugafa Ubɛid (Extrême-Nord), rṛadyu n temnaḍt tettak 27.36% si lweqt-is i tutlayin tineṣliyin, ma d tamnaḍt n Ugafa Aɣerbi, rṛadyu-yines yellan di Bamenda tettak kan 4,17% si lweqt-is i tutlayin tineṣliyin. Yuɣ lḥal, yella wemgerrad d ameqran di lweqt ay tettak yal rṛadyu i tutlayin tineṣliyin, yernu aya yesskan-d dakken yal rṛadyu d nettat ay yettḍebbiren deg wanect ara tefk d lweqt i tutlayin-agi. Amur ameqran di teywalt (communication) yettwaxdam s teglizit d tefṛensist, ama di rṛadyu neɣ di tilibizyu n Cameroun, yernu aya yesskan-d dakken amur ameqran seg yimezdaɣen n Cameroun rran-ten di rrif imi ur sen-ttmeslayen ara s tutlayin-nsen, di lweqt i deg Ikamruniyen-agi, lemmer ad asen-mmeslayen s tutlayin ay fehhmen, zemren ad nefɛen tamurt-nsen ugar. Ula d Todd (1983) tettwali dakken yelha lemmer ad tefren Cameroun yiwet kan n tutlayt taɣelnawt. ɣef leḥsab-is nettat, tapidgint n teglizit n Cameroun tezmer ad turar dduṛ n tutlayt taɣelnawt mebla uguren imi tutlayt-a tesɛa tamṣuka (structure) iqerben ɣer tin n tutlayin tineṣliyin, yernu d nettat kan ay d tutlayt tawḥidt di Cameroun ur nesɛi ara agdud neɣ taqbilt ay tt-yettmeslayen d tutlayt-is taneṣlit, ur tesɛi tama ibanen anda ay tt-ttmeslayen wala ddyana yeqqnen ɣur-s, am wakken ur telli ara d tutlayt ay d-iḥettem kra n unabaḍ (lḥukuma) n yinehrasen (colonisateurs). S waya, wid yetṭfen talemmast ttwalin dakken tapidgint n teglizit n Cameroun d tutlayt ay izemren ad tesdukel mliḥ Ikamruniyen imi "ur telli d tutlayt n yiwen".