Tisṭunit
Amezruy-is
Ar ass-a werɛad ur ẓrin ara yimassanen melmi ay d-frurint tutlayin tifinubaltiyin (gar-asent tisṭunit) seg tutlayt tajaddit ay tent-id-yefkan, d acu kan, ass-a sɛan kra n yisallen ɣef temlilti ay mlalent tutlayin-a akk d tutlayin nniḍen deg umezruy. Ifinubaltiyen bdan ttemlilin d yegduden ijirmaniyen (lejdud n Walmaniyen n wass-a) si lqern amenzu n Sidna Aisa, yernu anect-a yedǧa aṭas n wawalen ijirmaniyen ad d-kecmen tutlayt-nsen u ad d-qqimen ar ass-a di tisṭunit. Sakin, di lqern wis sebɛa n Sidna Aisa, bdan diɣ ttemlilin Yifinubaltiyen akk d Yeslaviyen (lejdud n Yirusiyen n wass-a) yernu seg yimir-n ay bdan keccmen-ten-id diɣ wawalen islaviyen. Alammi d 1520 ay d-uran Yisṭuniyen iḍrisen-nsen imenza s tisṭunit, d win umi semman "Ddeɛwat n Kullamaa", yernu di tezwara n lqern wis sbeɛṭac, bdant a d-teffɣent tjerṛumin (grammaires) timezwura n tisṭunit. Xas ma yella anẓul n Isṭunya yesɛa yiwet n tsekla n yisefra d tanesbaɣurt (tameṛkantit) maci d kra, tasekla-ya ur tt-urin ara alammi d talemmast n lqern wis tseɛṭac. Di tazwara n lqern wis tseɛṭac akk d tlemmast-is ay tebda diɣ a d-tettlal tutlayt tisṭunit tatrart (moderne) di tira, imi tallit-a tella-d d tin i deg thenna tmurt yernu tebda a d-tettlal tɣelnaẓrit (nationalisme) deg wulawen n Yisṭuniyen. Tiddukla Tisṭunit n Wid Yeɣran, ay d-sbedden di 1838, tessuffeɣ-d aṭas n yedlisen akk d tsufiɣin (publications) nniḍen, gar-asen(t) Kalevipoeg, d yiwet n telkensit (collection) n yedlisen n yisefra iɣerfanen (populaires) ay d-yeffɣen ger n 1857 d 1861. Di tallit-nni daɣen ay d-ffɣen yeɣmisen imenza n tutlayt tisṭunit, nezmer ad d-nebder gar-asen "Perno Postimees", ay d-yeffɣen ger n yiseggasen n 1857 d 1863, akk d "Tartu Postimees" ay d-yeffɣen si 1864 alammi d 1880. Yuɣ lḥal di tallit-nni, d Rusya ay yellan teḥkem Isṭunya yernu ahat d leqdic-nni ay bdan xeddmen-t Yisṭuniyen imir-n akken ad d-ssidren tutlayt-nsen ay yedǧan Irusiyen ad rren tarusit d tutlayt tamenṣabt (officielle) n usselmed di Isṭunya. D acu kan, ur tɛetṭel ara tennulfa-d terbaɛt nniḍen n yimura isṭuniyen, di tezwara n lqern wis ɛecrin, d tin umi semman "Noor Eesti" neɣ tarbaɛt n "Isṭunya Tilemẓit", yernu kemmlen leqdic i lmend n wesnerni akk d usseǧhed n tutlayt-nsen taseklant (littéraire). Dɣa uɣalen yimura isṭuniyen tekksen s kra n wayen yellan d arusi neɣ d almani si tutlayt-nsen u ttnadin ad d-ssidren deg-s ayen yellan d-yekkan si tisṭunit taneṣlit, am wakken ay rran tasekla tafinlandit akk d tin n Tuṛuft n Wetram (lɣerb) d tiliwa i seg ay d-ttagment tikta-nsen (idées). Imura-yagi yecban Johannes Aavik, snernan mliḥ tamawalt (léxique) n tutlayt tisṭunit, dɣa skeflen-d awalen isṭuniyen ineṣliyen ay d-mazal ddren di tentalyin (dialectes) yemxallafen n tmurt, reḍlen-d diɣ awalen si tfinlandit ay icuban mliḥ tisṭunit, am wakken ay d-snulfan iẓuran imaynuten i seg zemren ad d-ssuddmen awalen. Di 1920, asmi ay tewwi Isṭunya azarug-is (indépendance) amenzu, tegra-yas-d tegnit n liser i tutlayt tisṭunit, d acu kan, di 1940, asmi ay d-kecmen Yisuvatiyen tamurt, qedcen yineggura-yagi ɣef wamek ara mḥun tisṭunit u ad d-ḥettmen deg wemkan-is tutlayt tarusit ay ttwalin imir-n d nettat kan ara yesduklen akk igduden isuvyatiyen. Teqqim tegnit-agi alammi d 1990, asmi ay tuɣal tisṭunit i tikkelt nniḍen d tutlayt taɣelnawt di tmurt-is. Ass-a, mbeɛd ɛecṛa n yiseggasen n wussisen (efforts), tuɣal tisṭunit d tutlayt ay tfehhem tuget deg yimezdaɣen n Isṭunya, yernu yis-s ay tesselḥay tmurt-agi tamecṭuḥt tiɣawsiwin-is.