cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Palaw
Bódeneli palaw
Maylı qoy góshidan tayarlanǵan maydalanǵan góshga mayin to'g'ralgan bas piyaz, qırqılǵan kashnich, duz, burısh hám shiyki máyekten qosıp aralastırıladı. Hár bir bódene ishine áne sol maydalanǵan góshdan solinadi. Qazanda ósimlik moyi dog'lanib, piyaz jazlanadi hám suyekli gósh salıp qızartirib qovurilganidan keyin, geshir solinadi hám 2—3 ret kovlab aralastırıp, ústine ishi maydalanǵan gósh menen toldırılǵan bódeneler teriledi hám tımsalliqni ko'mib turarlı dárejede suw quyıp, tómen órt berip 1 saatsha mildiratib qaynatiladi. Eger suwı azayǵanda bódeneler pispegen bolsa, qaynoq suwdan qosıladı. Keyininen duzı retlenip, juwılǵan gúrish qatlam etip salınıp, keregishe suw quyıp, pısırıwdı aqırına jetkiziledi. Demlew múddeti 20 minuta. Dasturxanǵa tartıwda bódeneler ajıratıp alınadı, palaw jaqsılap aralastırılıp, lágenge suziladi, júzine hár bir adam ushın bir dana bódene esabında júzip keltiriledi hám dasturxanǵa tartıladi.
Ilvasinli (kaklikli) palaw
Kaklik shoqmarıp, qaynoq suwǵa pishib alǵannan keyin, párleri yulinadi, ishi ashılıp chavag'idan tazalanadı, ıssı suwda juwılıp, 4 yamasa 6 bólekke bolıp, duz sepib qóyıladı.
Bir gúrishu bir góshli palaw
Sarımsaqlı palaw oñğa|nobaý|Sarımsaqlı palaw
Do'lmali palaw
Palawǵa qaratb alınǵan gósh eki bólekke bólinedi. Laxim gósh maydalanǵan góshlagichdan ótkerilip, mayda to'g'ralgan piyaz, burısh, duz hám shiyki máyek qosıp aralastırıladı. Qálempirdiń bandini alıp tastap, urıwın qaǵıp, jaqsılap juwıladı hám hár birine toldırıladı.
Quwırılǵan palaw (Ferǵanasha palaw )
Bir saatsha mildirab qaynasa, tımsallig'i, tatımlıqlar daǵı elementlar erip jaqsı sintez boladı. Palaw zirvagi normaına jetip qaynaguncha, gúrishni tazalap, jaqsılap juwıladı. Gúrish tiykarınan 3 ret juwıladı. Juwılıp, suwı jaqsılap sirqitilgan gúrishni zirvak júzine bir qatlam etip solinadi. Oshaqtan qozdı tartıp alıp, kúshli jalın beriledi hám tezlik penen gúrishge suw quyıladı. Quyilgan suw gúrish maydanınan kórsetkish barmaqtıń birinshi buwını dárejesinde, yaǵnıy 1—1, 5 sm bolıwı kerek. Jalın kúshayganda palawdıń bir tegis qaynawına erisiw zárúrli esaplanadı. Palawǵa duz eki ret solinadi: zirvagiga hám gúrish suwdı tartmastán turıp. Qazan bir tegis qaynaganda tatib kórip, duzı retlenedi hám suwın tolıq tartǵanda damlanadi. Demlewden aldın gúrishni qazandıń ortasına gúmbez etip toplap, arnawlı damcho'p yamasa aǵash qasıqtıń sopi menen suqib shıǵıladı, tesiksheler payda bolıp, suwı qazan tubiga ketib, bug'i tepaga kóteriledi. Keyin damtovoq jabıladı hám oshaqtan qoz alınadı. Gazda pishirayotgan bolsa, shamdek pastlab qóyıladı. Demlew múddeti 25—30 minuta esaplanadı.
Doshım palwan
Doshım palwan Záreke ulı - 1893-jılı burınǵı Shımbay bolıslıǵınıń 4-awılına qaraslı pútkil qaraqalpaqqa belgili Erejep tentek jasaǵan Jádik awılında kámbaǵal shańaraqta tuwılǵan. Ákesi Záreke házirgi Qaraózek rayonına qaraslı «Bozataw» dep atalǵan jerde jasaǵan. Ol balalıǵın usı jerde ótkeredi. Kún kórisi tómen, onıń ústine hayalı da qaytıs bolıp ábden qoraǵıtıp júrgen payıtta awılǵa «Xiywanıń xanı qaraqalpaqlardıń arasına kelip toy beredi» degen ǵawasat taraydı. Xalqımızdıń «Toy dese quw bas jumalaydı» degenindey, awıl adamları menen birge Zárekeniń de arqası qozıp toyxanaǵa jol aladı.
Dóretiwshiligi
Ákesine usap Doshım da kámbaǵallıqta jasaydı. Onıń Gúlbiy hám Eshim atlı perzentleri bolǵan. Ol zamanda awılda keshki waqıtta awıl jası úlkenleri jıynalıp, jas jigitlerdi gúrestirip, tamasha kóretuǵın bolǵan. Sonda Doshım da gúreske túsip júredi. Keyin ala awıl arasındaǵı toylardıń gúreslerine qatnasatuǵın bolǵan.
Mazda
Ekologiyalıq háreketler
Mazda bir neshe on jıllar dawamında vodorod menen isleytuǵın avtomobillerde izertlew alıp barǵan. Mazda óziniń vodorod yamasa benzinde isley alatuǵın Mazda Premacy Hydrogen RE Hybrid dep atalǵan aylanba dvigateli versiyasınan paydalanǵan halda óziniń Premacy ıqsham minivenining gibrid versiyasın islep shıqtı. Onı 2008-jılda shıǵarıw jobalarına qaramay, 2010 -jıldan baslap avtomobil sheklengen sınaqlarda.
Ford Motor kompaniyası menen sheriklik
Jańa Zelandiya daǵı óziniń jıynaw zavodı jabılǵannan keyin, Mazda Ford Jańa Zelandiya menen Jańa Zelandiyanıń Avtomobil yig'uvchilari (vANZ) dep atalıwshi qospa kárxana shólkemlestirgen bolsa, Qubla Afrikada Fordning jergilikli sho'ba kárxanası Mazdasni jıynap alǵan Sigma Motor korporatsiyasi menen birlesdi. Biraq Avstraliya sıyaqlı basqa bazarlarda 323 hám 626 mudamı tolıq import etilgen, tek Lazer hám Telstar jergilikli túrde jıynalǵan. Yaponiyada Laser hám Telstar da Mazda nıshanına iye bolǵan biradarları menen birge sotilgan, biraq Festiva Yaponiya bazarında Mazda 121 retinde sotilmagan.
Bálent Plato
Bálent Platonıń shıǵıs qırları qızıl-sarı ferralitli topıraqlar, al shıǵıs janbawırlarındaǵı oypatlıqlar bolsa sarı ferralitli hám torf topıraqlardan quralǵan. Bálent Plato orayında tawlı qızıl ferrallitli topıraqlar, oylarda gidromorf toq reńli qosılǵan topıraqlar tarqalǵan.
Portugaliya Imperiyası
Baslanǵısh tariyx (1139—1415)
Portugaliya patshalıǵına rekonkista, yaǵnıy Pireney yarım atawınıń Al-Andalus arablaridan az-azdan qaytarıp alınıwı waqtında tiykar salınǵan. 1139 -jılda ózin bólek korollıǵılıq retinde járiyalaǵannan keyin, Portugaliya 1249-jılde Algarvega shekem jetip barıp, Al-Andalus aymaǵın qayta basıp alıwdı derlik juwmaqladi, biraq 1411-jılda Aylon shártnaması imzolanmaguncha onıń ǵárezsizligi qońsılas Kastiliya tárepinen abay astında qaldı.
Goa, Perishteka hám Qublası -Arqa Aziya
1509-jıl aqırına kelip,vasco de Gama Indiyaǵa joldı jańalıq ashqannan keyin, Albuquerque paytaxtı Eski Goa bolǵan Tómen-Indiyadıń vice-korolı boldı. Almeydadan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Albuquerque teńiz flotın bekkemlew, sonıń menen birge, korollıǵılıq máplerine kóbirek xizmet etiw menen shuǵıllangan. Onıń birinshi maqseti Kerala hám Gujarat ortasındaǵı qorǵaw qorǵanı retinde strategiyalıq jaylasıwı, sonıń menen birge, arab atların import qılıwda zárúrligi sebepli Goani jawlap alıw etiw edi.
Baslanǵısh tariyx (1139—1415)
Suverinitetiga iye bolǵan hám basqa Evropa mámleketleri urıslarına qatnaspaǵan Portugaliya itibarın shet aymaqlarǵa hám Arqa Afrikanıń musulman jerlerine bolatuǵın áskeriy ekspediciyaǵa qaratdi. Portugallarning Arqa Afrika daǵı Marinid sultanlıǵına (házirgi Marokash) hújim etiwleri ushın bir neshe múmkinshiligıy sebepler bar edi. Áwele bul hújim Islamǵa qarsı xristian atanaq júriwin dawam ettiriw múmkinshiligi retinde qaraldi, áskeriy klasqa urıs maydanında dańq hám húrmet hám urıs oljaların wáde etdi, hám aqır-aqıbetde, bul Portugaliya sawdasın keńeytiw hám Portugaliyanıń ekonomikalıq páseńlewin sheshiw múmkinshiligi edi.
Miyraslar
Búgingi kúnde portugal tili dúnyadaǵı tiykarǵı tillerden biri bolıp, dúnya boylap 240 millionga jaqın sóylesiwshige iye hám 6 -orında turadı. Bul til Amerika kontinentindegi úshinshi eń kóp gápiriladigan til esaplanadı, tiykarınan Braziliya xalqı sebepli. Bunnan tısqarı, kóplegen portugal tiline tiykarlanǵan kreol tilleri ámeldegi, sonday-aq Perishtekadagi Cristang jámiyetshiliginiń xalqı paydalanatuǵın til. Sonıń menen birge, Afrika daǵı kóplegen burınǵı koloniya múlkinde lingua franca hám 8 mámlekette rásmiy til, sonıń menen birge, Makao basqarıw aymaǵında kanton tili menen birge rásmiy til esaplanadı. Portugal tili Yaponiyada da óz tásirin qaldırdı. Búgingi kúnde yapon tili leksikologiyasida bir qansha kelip shıǵıwı portugalcha bolǵan sózler bar.
Ekinshi imperiya (1663—1822)
Portugaliya óz koloniyalarınıń qoldan bay beriliwinde Ispaniyanı ayıplı dep esaplardı, atap aytqanda sol sebep óz-ara birlespediń tawsılıwına alıp keldi.1640-jılde John Iv Portugaliya patshası dep daǵaza etildi hám Portugaliyanı qayta qayta tiklew urısı baslandı.1643-jılde Portugaliyanıń shettegi koloniyaları ushın basqarıw organı bolǵan Sırt el keńesi tuzildi. Bul keńesde Arqa Afrika, Madeyra hám Azor atawları esaptan tısqarı edi. Sırt el degi múlkke tiyisli barlıq jazıwmalar keńes arqalı alıp barıldı. Portugal sudı 1807-jılda Napoleondıń Iberiyaga bastırıp kiriwi artınan Braziliyaǵa qashıp ketkeninde, Braziliya keńes yurisdiktsiyasidan shıǵarıldi.
Iberiya birlespesi
1580-jılde Iberiya birlespesi sebepli Portugaliya qońsılas Ispaniya imperiyasimenen birden-bir monarx húkimranlıǵı astında birlesedi. 1640 -jılda mámleket ǵárezsizlikke eristi. Portugal-Ispaniya birlespesiniń 60 jılı dawamında Portugaliyanıń jańa teńiz kúshi Gollandiya menen Aziya, Afrika hám Lotin Amerikası daǵı koloniyalar ushın eń qızǵın gúreslerdi alıp bardı. Bul gúreslerde portugallar mámleket tárepinen qollap -quwatlanmadi. Ispaniya monarxlari, birinshi náwbette, ispan koloniyalarini qorǵaw hám keńeytiwge itibar qaratdilar.
Britaniya ultimatumi hám Portugaliya monarxiyasining tawısıwı (1890—1910 )
Aqshıl qızǵılt reń karta, yaǵnıy eki koloniyanı birlestiriw Portugaliya 1880-jıllardaǵı siyasatınıń tiykarǵı maqsetlerinen biri esaplanardi. Biraq, bul ideya Qohiraden Keyptaunge shekem bolǵan aymaqtı óz qolında toplaǵan qońsılas Britaniya ushın qabıl etiliwi múmkin emes edi. 1890 -jılgi Britaniya ultimatumi Portugaliya patshası Carlos I ga qoyıldı hám Aqshıl qızǵılt reń karta tamamlanıldı.
Braziliya
Tóbeé de Sousa 1549 -jılda „Barlıq ázizler qoltıqi“de Braziliyadıń paytaxtı Salvadorni qurdi. De Sousaning 1000 adamlıq ekspediciyası arasında askarlar, jumısshılar hám Manuel de Nobrega basshılıǵındaǵı altı iyezuit bar edi. Iezuitlar Braziliyanı koloniya qılıwda, sonday-aq San-visente hám San-Pauluni iyelewde zárúrli rol oynaydı. Iezuit missiyalari menen birge jergilikli xalıq arasına kóplegen kesellik keldi, kesellikler arasında tırıspa hám sheshek gúl da bar edi. Keyinirek, fransuzlar Portugaliya aymaǵı bolǵan Guanabara qoltıqına jaylawdılar, bulman Fransiya Antarktidası dep at berildi. Portugaliya elshisi Fransiya shabıwılchiligi haqqında xabar beriw ushın Parijǵa jiberilganida, Joao III Mem de Sáni Braziliyanıń jańa general gubernatori etip tayınladi hám Mem de Sá 1557-jılde Braziliyaǵa jo'nab ketti .1560-jılga kelip, Sá jáne onıń kúshleri birlesken Gugenotlar,Shotlandiya kalvinistlari hám qullar kúshlerin Fransiya Antarktikasınan quwıp shıǵıwdı. Biraq olardıń istehkomlari hám awılların jaǵıp jiberganlaridan keyin de tiri qalǵanlar bul jerde jasawda dawam etiwdi. Bul omon qalǵanlar Gloriya qoltıqı, Flamengo plyaji hám Parapapua aymaǵına Tamoio xalqınıń járdemi menen jaylawdilar.
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
1469 -jılda shahzoda Genrix opatınan keyin hám Afrika daǵı izertlewlerdiń arzımas tabısı nátiyjesinde patsha Afonso v Gvineya qoltıqınıń bir bóleginde sawda júrgiziw huqıqın sawdager Fernao Gomesga berdi. Bes jıl dawamında hár jıli qıraq boylap 100 milya (160 km) ni izertlew etken Gomes Gvineya qoltıqındaǵı atawlardı, atap aytqanda San-Tóbee hám Principi atawların jańalıq ashtı hám jergilikli xalıq ortasında gullep-jasnap atırǵan allyuvial altın sawdasın taptı, arab hám berber menen uchrashdi. Elmina hám Portugaliya ortasındaǵı sawda on jıl dawamında o'sdi. Kastiliya miyrasxorlıǵı urısı waqtında Kastiliya flotı bul tabıslı sawdanı qadaǵalaw astına alıwǵa háreket etdi, biraq 1478-jılgi Gvineya jangida qatań jeńiliwge dus keldi, bul bolsa portugallarning bul aymaqtaǵı qadaǵalawın bekkem ornatdı. 1473-jılda Fernao Gomes Ekvatordı hám 1482-jılda Kongo dáryasın Diogo Kao boshchligidagi teńizshiler kesip ótti. Naǵız ózi ekspediciya waqtında portugallar birinshi ret Kongo patshalıǵına dus keldiler hám ol menen tez arada jaqsı baylanıslar ornatildi. 1485—1486 -jıllarda Cão házirgi Namibiya aymaǵına kiretuǵın Keyp Krossga ekspediciyasın dawam ettirdi.
Tordesillas shártnaması (1494)
Portugallar Diasning Jaqsı úmit burniga etken sayaxatını dawam ettiriw ushın nege toǵız jıl kútiwgenin anıqlaw tariyxchilar arasında bahsli esaplanadı. Olardıń tahminiga kóre sırlı ekspediciyalar dawam ettirilgen. Portugaliyanıń Aziyaǵa teńiz jolin tabıw sıyaqlı kóp jıllik maqsetine aqır-aqıbetde vasco de Gama komandirligidegi úlken ekspediciya aǵzaları eristi.