cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kongo Demokratiyalıq Respublikası
Tarıyxı
Házirgi Kongo aymaǵında tómen paleolit dáwirine tiyisli mákan-jaylar hám tas qurallar tabılǵan (Kasai, Lualaba, Luapula dáryalarınıń joqarı aǵımı ). Evropalılar bul jerge keliwinen kóp jıllar aldın Bakuba mámleketi húkim súrgen, ónermentshilik, sawda-satıq rawajlanǵan. Keyin Baluba, Lunda qalası onnan artıq mayda mámleketlikler ámeldegi bolǵan. Xalqı ańshılıq, balıqshılıq, dıyxanshılıq, temir hám mıs kónini eritiw jumısları menen shuǵıllanıp kelgen. 15-ásir aqırında portugallar (D. Kan ekspediciyası ) Kongo dáryası háwizine ornalasıp alıp, onı qul bazarına aylandırdı (15—19 -ásirler dawamında onnan 13 mln. nan artıq qul Amerikaǵa alıp ketildi). Jergilikli xalıq kolonizatorlarǵa, jergilikli hámeldarlarǵa qarsı uzaq waqıt gúres alıp bardı (1890 -92, 1895-96, 1897-1900, 1901—07). 19 -ásir 70-jıllarında Belgiya patshası Leopold II hár túrlı focuslar menen úlken aymaqtı basıp aldı. Bul aymaq " Azat Kongo mámleketi" atı menen Leopold II múlkine aylandırıldı (1885). 1908-jıl usı aymaq kompensatsıya ornına Belgiya ıqtıyarına berilgennen keyin, Belgiya Kongosı atı menen onıń koloniyasına aylandı. Hákimiyattı general-gubernator basqardı. Qul sawdası hám ekspluataciyanıń kusheytiwi nátiyjesinde jergilikli xalıq azayıp ketti (1884-jıl 30 mln; 1915-jıl 15 mln.). Soǵan qaramay, mámlekette kolonizatorlarǵa qarsı háreket toqtamadı.
Kómekshi sózler
M ı s a l ı: 1.Tilewbiyke ketken soń tómenge sıpırılıp tústim. 2.Artıq aǵa menen Atamurat kólden shıǵıwdan-aq toǵayǵa qaray baǵdar aldı.3.Kún ádewir basılayın depti, tek jaǵımsızlaw ǵana samal esip tur. (Ó. X.) Bul mısallarda soń, menen, qaray, tek, ǵana kómekshi sózleri mánili sózler hám gápler menen birge qollanılıp, kómekshi sóz wazıypasın atqarıp kelgen. Kómekshi sózler grammatikalıq mánisi hám atqaratuǵın xızmetine qaray tirkewish, dáneker hám janapay bolıp úsh túrge bólinedi.
Aral fondı
BMT shafeliginde Trast fondı: Aral teńizi daǵdarısın saplastırıw boyınsha is-háreketlerdi birlestirdı
Aral apatı aqıbetlerin jumsartıw hám Aralboyı regionın rawajlandırıw boyınsha 2013-2017-jıllarǵa mólsherlengen shara-ilajlar dástu'ri sheńberinde 500 den artıq joybarlar ámelge asarildi. Olardıń yarımınan kóbi milliy joybarlar bolıp tabıladı. Prezident Shavkat Mirziyoyev qabıl etken 2017-2021-jıllarda Aralboyı regionin rawajlandırıw Mámleketlik dástu'ri sheńberinde Aralboyında social-ekonomikalıq jaǵdaydı, xalıq turmıs sharayatın jaqsılaw, ekologiyalıq apat tásirlerin kemeytiw boyınsha investitsiya joybarları ámelge asırılıp atır.
Totı qus
Totılar (Psittaciformes) — qus gruppası. 1 shańaraq, 7 genje shańaraq hám 324 túri málim. Denesiniń uz. 9, 5 sm den 1 m ge shekem, salmaǵı 10 g den 1 kg ge shekem. T. dıń ol jaqqa hám tawıq hám bódeneden basqa quslardıń mákiyeni birdey tusda, kóbinese hár túrlı reńli (mas., jasıl, qızıl, kók aralas, kamdankam kora yamasa kúlreń hám basqalar ), tumshug'i qalın, ústki bólegi jıldam; onıń járdemi bn terek shaqların pánjelab yuradi; qattı miywelerdi chaqadi. Kóbisinde kekil hám uzın quyrıqları bar. Tırnaqları bekkem. 1 hám 4 barmaqları keyin basıp qayırılǵan. Kóbisi jaqsı uchadi, geyparaları (mas., úki, tugi) ushıw uqıpın joǵatǵan. Tropik hám subtropik regionlarda, ásirese, tropik Amerikada keń tarqalǵan. Geyparaları (mas., kakapo) jerde, kóbisi terekte jasawǵa maslasqan. Uyasini terek geweklerine, taslar yorig'iga, basqa haywanlar uyalarına hám basqa jaylarǵa yasaydi. 2—8 máyek qóyadı. Máyekin 2—4 hápte basadı. Balaların 5— 12 hápte uyasida, tiykarınan, ósimlik urıwları, miyweleri, geyde shıbın-shirkeyler hám nektar bn azıqlantıradı. Shıraylılıǵı hám ayırım dawıslarǵa eliklew, atap aytqanda sózlerdi ańlatıwǵa úyretiw múmkin bolǵanı ushın birpara T. qápesde boqiladi. 70 ten artıq túri Tábiyaattı qorǵaw xalıq aralıq birlespesiniń Qızıl kitapına kiritilgen. Olarǵa mısal etip taǵı Korello, Kakadu, Ara, Jako, Ajıralmaytuǵın, hám tolqınsimon totıqushchalarni keltiriw múmkin. Bul totıqushlarning watanı Avstraliya.
Indoneziya
Indoneziya Respublikası 37 administrativlik-aymaqlıq bólimlerge bólingen bolıp, olardan 35i wálayatlar hám 2ewi dárejesi boyınsha wálayatlarǵa teń bolǵan arnawlı rayonlar bolıp tabıladı.
Mámleket xalqı hár túrli etnikalıq mádeniyat wákillerinen quralǵanlıǵı menen ajıralıp turadı. Xalıqtıń 88% bólegin musılmanlar quraydı, bul Indoneziyanı dúnyadaǵı eń kóp musılman xalıqqa iye mámleketke aylandıradı.
Qısqarǵan qospa sózler
Bir ma’ni an’lati’wshi’ so’zler dizbeginin’ qi’sqari’p keliwinen jasalg’an so’zler qi’sqarg’an qospa so’zler delinedi. Qi’sqarg’an qospà so’zler to’mendegishe jasaladi’: 1. So’zlerdin’ birinshi ha’ripleri g’ana qi’sqaradi’, wolar bas ha’ripler menen birigip jazi’ladi’. Mi’sali’: NMPI ( Nókis ma’mleketlik pedagogikali’q instituti’), QMU (Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti), QR (Qàràqàlpàqstàn Respublikàsi’), VKK (vrachli’q konsultaciya komissiyasi’). 2. Birinshi so’zdin’ birinshi buwi’ni’, keyingi so’z- lerdin’ birinshi ha’riplerinin’ qi’sqari’p birigiwinen jasaladi’. Mi’sali’: O’zR (O’zbekistan Respublikasi’), TashMI (Tashkent medicinali’q instituti’). Bunday so’zlerde buwi’nni’n’ birinshi ha’ribi menen keyingi qi’sqarg’an so’zlerdin’ birinshi ha’ripleri bas ha’rip penen jazi’ladi’. 3. So’zlerdin’ da’slepki buwi’nlari’ qi’sqari’p birigedi. Mi’sali’: pedfak (pedagogikali’q fakultet). 4. Birinshi so’zdin’ birinshi buwi’ni’ni’n’ qi’sqari’p, keyingi so’zlerdin’ qi’sqarmay birigiwinen jasaladi’. Mi’sali’: pedinstitut (pedagogikali’q institut), multfilm (multiplikaciyali’q film). Bul qi’sqarg’an so’zler kishi ha’rip penen jazi’ladi’.
Rupi Kaur
Onıń ataqlılıǵı estrada juldızı menen salıstırılǵan hám ol zamanagóy ádebiyat saxnasına tásiri ushın maqtawǵa iye bolǵan, eger Kaurdiń poeziyası túrli sın pikirlerge ushıraǵan hám kóbinese parodiyalarga sebep bolǵan; ol Instapoets aǵzaları tárepinen plagiat hám internet trollaleri tárepinen táqip etilgeni haqqındaǵı dawalarǵa duwshar bolǵan. Kaur BBC hám Elle tárepinen dúzilgen jıl juwmaqları boyınsha qutlıqlawlar dizimine kiritilgen; Jańa Respublika onı tartıslı túrde "On jıllıq jazıwshısı" dep atadı.
Internette informaciya túrleri
Internet te informaciya alıwdıń túrli formaları bar bolıp olardıń hár biriniń informaciya tarmaǵı bar.
1)Maǵlıwmatlardı olardıń tili boyınsha izlew
Ótemurat Tilewmuratov
Biografiyası
1943-jıldıń martında Taxtakópir rayon áskeriy komissarlıǵı tárepinen Armiyaǵa shaqırılǵan. 1943-jıldıń oktyabrinen armiyada xızmet qılǵan. Óz áskeriy jolın Batıs frontta baslaǵan, sol jıldıń dekabr ayında awır jaradar bolǵan. Frontqa úsh aydan soń qaytqan. 1944-jılda qızıl ásker T.Utemuratov 97-oqshı diviziyası 136-oqshı polkınıń saperı bolıp urısqa kirgen. 1944-jıldıń jazında Belarus aymaǵındaǵı urıslarda ózin kórsetken. 1944-jıl 22-iyun kúni Suxodrovka dáryasın (Belarus, Vitebsk wálayatı) kesip ótiwde qızıl ásker T.Utemuratov artilleriyanı iyelengen placdarmǵa tez kóshiriw ushın hújim hám transport kópirleriniń qurılısında qatnasqan.
277-oqshı diviziyası bólimleri boyınsha 1945-jıl 26-fevraldaǵı buyrıq (№22/n) penen qızıl ásker T. Utemuratov 3-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan (tákirar. Sıylıq betinde «aldın sıylıqlanbaǵan» dep jazılǵan). 1945-jıl 16-mart kúni Praussen elatlı punkti jaqınında aǵa serjant T.Utemuratov birinshi bolıp avtotrassadaǵı dushpanlar bolǵan úyge bastırıp kirip, avtomat oǵı hám granatalar menen on gitlershini joq qılǵan hám ekewin tutqınǵa alǵan. 5-armiya áskerleri boyınsha 1945-jıl 26-apreldagi buyrıq (№55/n) penen aǵa serjant T. Utemuratov 2-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan.
Dárekler
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq Mámleketlik arxiv fondınan
Moyınsha
Moyınsha — analıqtıń ortanǵı bólimi. Ol túyinshe menen awızshanı tutastırıp turadı. Onıń ishi gewek boladı.
Qıyas jıraw
Qıyas jıraw (1903 — 1974). Qıyas Qayratdinov ataqlı xalıq jırawı. Ol óz óneri menen mádeniy turmısqa belsene aralastı. 1942-jılı oǵan «Qaraqalpaqstan xàlıq jırawı» húrmetli ataǵı berildi. Onıń ustazları Ábdireyim, Qabıl, Ábdimurat jırawlar bolģan. Ol ataqlı Bekmurat jırawdan «Alpamıs» dástànın, Qabıl jırawdan «Máspàtshà» dástànın úyrengen. Qıyas jırawdıń ózi shıǵarǵan terme hám tolǵawları óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Jırawdàn jazıp àlınǵan dástànlàr dà kitap bolıp basıldı. Onıń eń kóp jırlaģan hám onıń atın shıǵarǵan «Máspàtshà» dástànı boldı. Onıń balası Ańsatbay Qayratdinov «Qaraqalpaqstan xaıq artisti», belgili melodist-kompozitor bolıp jetisip, xalıqqa minsiz xızmet etti.
Silur dáwiri
Silur dáwiri yaki silur — geologiyalıq dáwir, paleozoydıń úshinshi dáwiri. Ol ordovikten keyin payda bolǵan, al orının devon dáwiri iyelegen. Silur bunnan 443,8±1,5 million jıl aldın baslanıp hám 419,2±3,2 million jıl aldın tawsılıp, shama menen 25 million jıl dawam etken[1]. Paleozoydıń eń qısqa dáwiri. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Mámleket organı
Mámleket organı — nızamǵa muwapıq ráwishte óz sistemasına, sociallıq turmıs tıń belgili bir tarawın basqarıw boyınsha
anıq belgilengen wákilliklerge iye bolǵan mámleket basqarması yaki
Sintaksis
nızamlıqları úyreniletuǵın til ilimine sintaksis dep ataladı.
Aytbay Bekimbetov
Ómiri hám miynet jolı
Aytbay Bekimbetov 1919-jılı 5-mayda Tórtkúl rayonınıń “Ullıbaǵ” awılında tuwılǵan. 1939-jılı Tórkúldegi medicinalıq uchilisheni, 1944-jılı áskeriy aviaciyalıq ushqıshlar mektebin pitkergen, ekinshi jáhán urısınıń qatnasıwshısı. Urıstan sońǵı jılları A.Bekimbetov Tórtkúlde rayonlıq miliciya bóliminde isledi. Soń ishki isler ministrliginde jınayat qıdırıw bólimin basqardı. A.Bekimbetov 50-jıllardıń baslarınan-aq ádebiy dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. A.Bekimbetov 1958-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Imla (qaraqalpaq)
Imladaǵı sońǵı ózgerisler
d) házirgi hárekettegi qısıq dawıslı I’i’ háribindegi apostrof alıp taslanıp, «Íı» túrinde, yaǵnıy bas háribin akut belgisi menen (Í), kishi háribin (ı) akutsız jazıw qabıllandı. Burınǵı álipbede bul háriptiń kishi háribi úsh elementten turatuǵınlıǵı sebepli, jazıwda hám oqıwda qosımsha mashqalalardı payda etetuǵın edi.
Imla qaǵıydaları hám sózlikke qosımshalar
1) kirill jazıwındaǵı dawıssız seslerdiń jińishkeligin bildiretuǵın sózlerde ь belgisi latın jazıwında qollanılmaydı: альбом – albom, асфальт – asfalt, апрель – aprel, январь – yanvar t.b.;
Puqaralıq jámiyet
Puqaralıq jámiyeti — kámil puqaralardan, yaǵnıy úzliksiz
Topografiyaliq kartalar
topografiyalıq kartalar orında orınlanatuǵın topografiyalıq ólshew
joqarı hám tómen táreplerde paraleller menen shegaralanǵan
Perm dáwiri
Perm dáwiri yaki perm — paleozoy erasınıń altınshı hám aqırǵı geologiyalıq dáwiri. Ol 298,9±0,15 million jıl aldın baslanǵan hám shama menen 47 million jıl dawam etken. Ol 251,902±0,024 million jıl aldın planeta tariyxındaǵı eń úlken perm ǵalabalıq qırılıwshılıǵı menen juwmaqlanǵan[2]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Muwsa baqsı
shertiwdi úyrengen. Onıń «Muwsa sen yari» naması xalıq
Tazabaǵjap mádeniyatı
Qaraqalpaqstanın' Tórtkúl rayonı aymag'ındag'ı ha'zırgı Tazabag'jap kanalı suwlandırıp,bronza dáwırındegı dıyqanshılıq xojalıqlarının' ızlerı elege shekem saqlang'an. ol estelıklerdı tarıyxshı alım S. P. Tolstov sol jerdın' ha'zırgı atı menen Tazabag'jap ma'denıyatı dep atadı. ılım bul jerlerdın' a'yemgı Xorezm aymag'ı bolg'anlıg'ın tastıyıqlap otır.
B. e. sh. 2 mın' jıllıqtın' ortalarında Ámıwdáryanın Aqdáryadeltasının' bır tarmag'ı bolg'an Kókshedárya o'zegının' boylarında xalıq jasag'an. olar Tazabag'jap Mádenıyat do'retken. olardın' ma'kan-jurtlarınıń qaldıqları bar. Usı jerlerde jasag'an bronza da'wırı ja'ma'a'tı xalıqları tıykarınan jer to'lelerde, ılashıqlarda jasag'an. olar sharwashılıq penen shug'ıllang'an. Sonday-aq da'rya eteklerındegı oypatlaw qayır jerlerge ha'm ızg'arı basım jerlerge dıyqanshılıq etken.A'yemgı Tazabag'jap ja'ma'a't qa'wımlerı yarım jer to'le tu'rınde qurılg'an ılashıqlarda o'mır su'rgen. Bul turaq jaylardın' ortasha maydanı 12-18 kv. m. bolg'an, oraylıq oshaq a'tırapı shan'araq ag'zalarının' jatatuģın ornı esaplang'an. Tazabag'jap ılashıqları bır juplı’ shan'araq ushın arnalg'an. olardın' arasında maydanı 100-120 kv. m. ten' ılashıqlar da gezlesedı. Alımlar bunday jaylar pu'tkıl bır ruw xalqı ushın arnalg'an bolıwı’ múmkın dep boljap otır. ol da'wırdegı adamlar kanal ha'm u'lken japlardı qazıwdı bılmegen. Sonlıqtan olar da'rya ha'm saylardın' boylarında, suwalmalarg'a ha'm salmalar qazıp suw aparg'an jerlerge Bıyday, Arpa, Tarı, Gúnjı, Asqabaq, Qawın egıp dıyqanshılıq etken. Dıyqanshılıqtın' kem-kemnen rawajlanıwı egıs maydanlarının' ko'beyıwıne alıp keldı. Nátıyjede suw tasqınları bara-bara ta'rtıpke salındı.
Puqaralıq jurnalistika
Túrler
Civic journalism – internet dáwirine shekem payda bolǵan, oqıwshılardıń puqaralıq belsendiligin rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan, keń jámiyetlik turmısqa qızıqtıratuǵın professional jurnalistika túsiniledi. Sonıń menen birge bul oqıwshılardıń redakciyadaǵı joybarların ámelge asırıwı menen baylanıslı bolıp, puqaralıq jurnalistler dástúriy ǴXQ arqalı ózleriniń materialların járiyalaw imkaniyatına iye boladı. Dúnya jurnalistikasında puqaralıq jurnalistika túsinigin bildiretuǵın «Civic journalism» túsinigi menen bir qatarda «Citizen journalism» termini de qollanıladı.
Abakus
Abakus - bul áyyemgi Grek hám Rim xalqı arasında, sonday-aq, orta ásirlerde Evropa mámleketlerindegi esaplaw taxtası (esaplaw quralı).
Allayar Dosnazarov
Iskerligi
1926 -1930-jıllarda-Tashkenttegi Orta Aziya Kommunistlik universiteti studenti, keyininen-Moskva KUTVda oqıp, onı 1930-jılda tamamlaǵan.
1931-jıldan-"Metallostroy" tresti baslıǵınıń orınbasarı, Moskva.
Ózbekstanda xızmet kórsetken sharwadar
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken sharwadar“ húrmetli ataǵı — jámáát, akcionerlik, dıyqan, ijara, jeke hám basqa túrdegi xojalıqlardıń, kárxanalardıń, oqıw jurtları, ilimiy-izertlew hám zooveterinariya mekemeleriniń, joybar shólkemleriniń sharwashılıqtı rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan jumısshılarına beriledi.
Donald Trump
1989 -1997-jıllardaǵı ekonomikalıq máseleleri
1989-jılda Donald mámleketten alǵan zayomların ekonomikalıq krizis sebepli qaplay almaǵan. Ol jańa joybarlarınan biri bolǵan „Trump Taj Mahal“ kompleksiniń qurılısı ushın 1 milliard dollar zayomdı obligatsiya kórinisinde alǵan edi.1991-jılǵa kelip, Donaldtıń artıp baratırǵan qarızları hátte onıń jeke bankrot bolıwına qáwip saldı. Ornına tólep bergen bankler, Trumptıń qarızlardan azat etiliwin hám sudtıń anıq járiymalarınan qutqarılıwın támiyinlep beredi. „Trump Taj Mahal“ 1991-jılı qarızlardan azat etildi, ornına qarızdı tólep bergen bankler kompleks aksiyalarınıń 50 procentine iyelik etedi .1994-jılǵa kelip, 900 million $dan artıq qarızların jónge salǵan hám biznesin saqlap qalǵan. 1995-jılda Gaming Hall of Fame aǵzası boldı. 1995-jılda hámme kewilashar komplekslerin birlestirip,Trump Hotels & Casino Resorts kompaniyasın quradı.1996-jılda-aq, kompaniya hár bir aksiyasınıń Wall-streettaǵı bahası $35 dan joqarı edi, biraq 1998-jılda aksiya bahası $10 dan da túsip ketedi.2004-jılda Trump Hotels & Casino Resorts qarızlar tolıq qaplanǵanın járiyalaydı. Sol jılı noyabr ayında Trump kompaniya bas direktorı lawazımınan shetlenedi, lekin basqarıw baslıǵı bolıp qaladı.
Jeke imaratları
2011-jılda „Forbes“ jurnalı Donald Trump baylıǵın 2,9 milliard dollarǵa bahaladı, biraq 2015-jıldaǵı baspasóz ánjumanlarınan birinde ol baylıǵınıń 10 milliard dollardan da artıq ekenin aytqan.
Árebek
"Piste murınıńda tilla árebek". Ájiniyaz Qosıbay ulı.
Kalimantan
Kalimantan (indon. Kalimantan) yamasa Barneo (malay. Barneo) — dúnyadaǵı úshinshi iri ataw. Kalimantan úsh mámleket ortasında bólingen birden-bir teńiz atawı: Bular Indoneziya, Malayziya hám Bruney mámleketleri. Jer maydanı 743,330 km². Ataw Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı Malay arxipelagınıń orayında jaylasqan.
Mezoproterozoy
Mezoproterozoy — geologiyalıq era, proterozoydıń bir bólegi. Ol bunnan 1,6 milliard jıl aldın baslanıp, 1 milliard jıl aldın tawsılǵan. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Ashamaylı
Endi, ashamaylılarǵa qaytayıq. Xiyўa xanlıǵınıń sońǵı demlerinde, yaǵnıy 1873-jılı ashamaylılar - 500 úyli, uyǵırlar - 250-300 úyli bolǵan. Bul, shúllik qońıratlarınıń  hár altınshısı - ashamaylılar, jawınǵır qońıratlarınıń hár 5-6-sı - uyǵırlar bolǵan degen sóz. Sonday-aq, 1912-1913-jılları ótkerilgen jan esapta, Shımbay uezdi boyınsha, Náwpir bolıslıǵında-bir júz on jeti úyli, Tallıq bolıslıǵında -163 úyli, Jańabazar bolıslıǵında - 29 úyli, jámi-309 úyli, 1885-janı bar ashamaylılar dizimge alınǵan. Ashamaylı tiyrelerinen-qabasan menen úsh bastan basqası kóshelerge bólinbeydi. Qabasan tiyresi. 1. Aqnazar 2. Jansarı 3. Ótemis 4. Esen 5. Tampısh kósheleri. Al úsh bas tiyresinen 1. Jaman degen kóshe taraydı.
Eki úyli ósimlikler
Bir túrdegi ósimliklerdiń atalıq gúlleri bir túpte, al analıq gúlleri basqa túpte bolsa, bunday ósimlikler eki úyli ósimlikler dep ataladı. Máselen: aq tal, terek hám qıshıtqı shóp.
Rim shártnaması
Rim shártnaması (ingl. Treaty of Rome, rus. Римский договор) — 1957-jılda Germaniya, Franciya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya hám Lyuksemburg tárepinen qol qoyılǵan hámde Evropada adamlar, tovarlar, xızmetler hám kapitaldıń erkin háreketleniwindegi barlıq tosqınlıqlardı saplastırıw haqqındaǵı xalıqaralıq shártnama.
Fridrix Shiller
Ómiri
Germaniyanıń ataqlı shayırlarınıń biri sıpatında Shiller jáhán ádebiyatınıń rawajlanıwına úlken úles qostı.
Qándekliler
Bulardıń ishine Yarım kóshe hám Qazaqı tiyrelerin de qosıwǵa boladı. Bul tiyreler jazba dereklerde kórsetilmegen, biraq, xalqımız ishinde bular tiyre dep esaplanıp, aytıladı. Bunday jaǵday basqa uruwlarda da gezlesip otıradı.
Xiyўa xanlıǵında 1873-jılı 300 úyli qándekliler bolǵan bolsa - 1912-1913 -jıllarda Shımbay uezdiniń ózinde 524 úyli, 3196 jan, yaǵnıy 1,7 ese kóp bolǵan. Sonnan bolıslıqlarınan, Esimde - on úyli, Kókózekte-on eki úyli, Náwpirde-298 úyli, Tallıqta-204 úyli qándekliler jasaǵan. Qándekliler arasınan Qaraqalpaqstan tariyxında salmaqlı ornı bar-Abdirovler dinastiyası shıqqan.
Ǵalım Seytnazarov
= Dóretiwshiligi = Belgili talant iyesiniń "Dáslepki dápter"(1960) "Erlik belgisi"(1961)"Razliftegi qos" (1968) "Sırlasıw"(1977) "Temir qazıq"(1982) "Tańlamalı shıǵarmalar" 1 tomlıq (1985) poeziyalıq toplamlar mene birge "Qızıl qum novellasi" "Jalǵız atlı gúrrińler "Dawıllar arasınan" "Gújim haqqında qıssa" povestleri menen "Máwsimler muqamı" romanı basılıp shıqtı. Jazıwshı 1969-jılı Qaraqalpaqstanǵa miyneti singen mádeniyat xızmetkeri 1977-jılı Ózbekistanǵa miyneti sińgen mádeniyat xizmetkeri "Dawıllar arasınan" povesti ushın Berdaq atındaǵı Máleketlik sıylıqtı alıwǵa erisedi. Abu Rayxan Beruniy obrazın Ǵalım Seytnazarov óziniń "Temir qazıq" poemasında jaratıp beredi. Ǵalım Seytnazarov talantınıń áyne jetilisken shaǵında 67 jasında qaytıs boldı
Blogerler chempionatı
4.Qatnasıwshılar tekst,audio,foto hám video kórinisindegi óz jumısların  saytına jaylastırıwı kerek boladı.
Ginness rekordlar kitabı
Ginness rekordlar kitabı birinshi ret 1955-jılda Irlandiyanıń Ginness pivo kompaniyasınıń buyrıǵı menen baspadan shıǵarılǵan. Bul ideya irland hám britan pablarına keliwshiler arasında jiyi-jiyi kelip shıǵatuǵın, ol yamasa bul hádiyseniń rekord kórsetkish ekenligi haqqındaǵı tartısıwlardı sheshiwge arnalǵan isenimli derek jaratıw oyı menen shıqqan Xyu Biverge tiyisli edi. Bul ideya Kristofer Chatavey hámde aǵa-ini Norris hám Ross Makwayrterlerdiń is-háreketleri menen ámelge asırıldı hám 1955-jıl 27-avgust sánesinde kitaptıń 198 betten ibarat birinshi sanı "Joqarı dárejelilik kitabı. Eń joqarı hám eń tómen, eń úlken, eń kishi, eń tez, eń eski, eń taza, eń bálent, eń ıssı, eń suwıq, eń kúshli haqqında" degen at penen dúnya kórdi. Kitaptıń tabısı kútá úlken edi hám Rojdestvoǵa kelip ol №1 bestsellerge aylandı.
Tariyxı
Aradan úsh jıl ótip, Biver taǵı bir márte pulın girewge qoyadı - bul ret báseki tek altınreń rjankanıń tezligi haqqında emes, bálki shotland kekligi odan da tezirek ushıwı múmkinligi haqqında edi. Nátiyjede hárkimniń usı kórinistegi básekili sózlerin tastıyıqlaw hám kelispewshiliklerdi sheshiw ushın abıraylı, isenimli derek kerekligine Biverdiń jáne bir ret kózi jetti. Onıń ideyası "Ginness" pivo islep shıǵarıw kompaniyasınıń jumısshısı Kristofer Chatavey óziniń universitettegi dosları, egizekler Norris hám Ross Makwayrterlerge usınıs etilgennen soń ámelge asırıladı. 1954-jıl 12-sentyabrde Londondaǵı Queen's Park te aǵa-ini Makwayrterler Ginness kompaniyası direktorlar keńesine óz joybarın prezentaciyası qıldı hámde kitaptı jaratıw ushın razılıq hám qarjı aldı. Sonnan keyin, Norris Makwayrterdiń pikirine qaraǵanda, "astrofizikler, fiziologlar, zoologlar, meteorologlar, vulkanologlar, botanikler, ornitologlar... ekonomistler, numizmatlar, kriminologlar, etimologlar... mánzillerine xatlar jiberilgen". Nátiyjede, barlıq ilimiy faktlar úlken itibar menen tańlap alındı hámde "Artur Ginness húrmetine onıń atı menen atalǵan" bir kitapqa jaylastırıldı.
Kóplegen jıllar dawamında AQShta kitaptı baspadan shıǵarıw huqıqı Amerikanıń Sterling Publishing baspaxanasına tiyisli edi; Amerikada shıǵarılǵan basılımlar Ginness rekordlar kitabınıń belgililiginiń ósiwine sezilerli úles qostı.
Ádep-ikramlılıq
Ádep-ikramlılıq — adamnıń jamiyet tegi minez-qulqın tártipke salatuǵın talap hám qaǵıydalar jıyındısı
Vashington konferenciyası
1923-jılı Lozanna tınıshlıq shártnamasına qol qoyılıp, onda Turkiyanıń urıstan keyingi shegaraları belgilenip berildi hám ǵárezsizligi tán alındı.
Gúlaysha Esemuratova
Ómirbayani
Házirgi dáwir qaraqalpaq prozasınıń belgili wákillerinen biri Gúlaysha Esemuratova 1930-jılı 18-fevralda Shımbay rayonındaǵı Qasım Áwezov ijara xojalıǵında dúnyaǵa keldi.1951-jılı instituttı tamamlap dáslepki xizmet jolın xalıq aynası jurnalistlik xizmetten baslap, « Jetkinshek » hám «Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları» ) gazetalarında , sońınan «Ámiwdárya» jurnalında bólim basqarıwshısı bolıp isleydi.1991-jılı Qaraqalpaqstan tarıyxında birinshi márte «Aral qızları» atamasındaǵı hayal-qızlar jurnalı baspadan shıǵa basladı.Ol bir neshe jıllar dawamında usı jurnalda bas redaktor bolıp isleydi.
Becky Jane
Klub
2016-jılǵı FA WSL úzliksiz máwsiminde Jane klub quramında 15 oyın ótkerip, Readingge tórtinshi orındı iyelewine járdem berdi. Ol ıshqıpazları tárepinen jıldıń eń jaqsı futbolshısı dep tabildi. 2017-jıldıń yanvarında ol klub menen 2019-jıldıń iyunına shekem sozdırılǵan shártnama dúzedi. 2017-jılǵı FA WSL Spring ceriyasında Jane klubtıń 8 oyınınan 7 winde oynadı. Reading 2-4-2 esabı menen 6-orındı iyeleydi. FA WSL 2017-18 máwsiminde Jane altı oyında qatnastı. Klub 9 -4-5 esabında tórtinshi orındı iyeledi.
Zárdúshtiylik dini
Mádeniyat
Jamanliqqa qarsi gu'reste materialliq bayliqti arttiriw yen' basli qural bolģan. Bul rejeni ruwxaniyler hám ma'mleketti basqariwshilar qollap-quwatlap otirģan ha'm miynetkeshlerdi usı baģdarda ta'rbiyalap barģan. Avestodaģi sardushtlik dini dásúrleri boyınsha quyash, ot, suw. Ler hawaniń tazalıģin talap yetken hám olardi dúnyada yeń muqaddes dep yesaplaģan. Qaraqalpaq dástanlari, Yedige, Qoblanda dáwler, peri, tas adamlar hám astinda tirishilik haqqinda sózler toriniń Avestodan kóremiz. dáwirde otqa tabiniwshiliq ibadatxanalari salindi. Máselen: Jambas qalada orayliq kósheniń aqirinda qurilģan ójireniń ortasinda dóńgelek sipada, arnawli metalldan islengen atashtanda ―barqulla‖ ot janip turģan. Bunday ot xramkari úlken Aybúyir qalada, Elxarasta, Gyar-3, Qazaqli jatqan (Axshaqan) hám Tashqirmanda tabilip izertlenilgen. Bul xarmjarda, muqaddes ot arnawli ójirelerde saqlanģan. Bul ójireler diywallarinda reńli hár túrdegi mánislerdi ańlatatuģin súwretler menen bezelgen. Zardushtiylik dininiń dástúri boyinsha b.e.sh IV-II ásirlerde, marxumlardiń suyeklerin tas, ilay hám alibastrdan islengen tórt múyeshli qutishalarģa (ossuariylerge) salip ―Avesto nizamlarina bola jerlegen. Ossuariylerge salinģan suyeklerdi, dástur boyinsha bálent orinlarģa (taw jiralarina, tóbeliklerge, qarabaqanaģa aylanģan qalalardiń diywallarina) aparip jerlegen. Misali ushin: Sultauas taw dizberlerine, ústirt bálentligine, Quba taw, Porli taw, Qusqana taw, Tók taw hám Mizdaxqanda zartushtiyliq qábiristanlari bar.
World Wide Web
WWW (World Wide Web) — hár qıylı kórinis hám formadaǵı informaciya dereklerin birlestirgen túrde jeke informaciya dúnyasınan paydalanıw imkaniyatı 1992 — 93-jıllarda xabar texnologiyasınıń rawajlanıwı sebepli súwretlew hám sesli informaciyalardı alıs aralıqlardan qısqa waqıtta jetkerip beriwdiń sonday imkaniyatı jaratıldı, ol World Wide Web dep atalǵan. World Wide Web (mánisi: xalıq aralıq órmekshitorı) tiń jaratılıwına 1989-jıl Shvecariyadaǵı Evropa Yadrolıq Izertlewler Keńesiniń joybarı tiykar boldı. Bul joybardıń maqseti Internette informaciya tarqatıwdıń nátiyjeli usılların izlew hám onıń aqıbetlerin baqlawdan ibarat edi. Búgingi kúnde World Wide Web Internettiń eń tez rawajlanıp atırǵan tarawlarınan biri bolıp qaldı. World Wide Web multimedia (multimedia — súwret hám tekstli informaciyanı sesli hám hárekettegi kórinislerden ibarat informaciya menen birlestiriw texnologiyası) imkaniyatlarǵa iye bolǵanı ushın paydalanıwshılar itibarın júdá tez tartadı.
Gúlmurat shayır
Gúlmurat óz dáwiriniń belgili shayırı Sarıbay menen dos hám zamanlas bolǵan. Ekewiniń bir-birine házil etip aytıs túrinde jazǵan qosıqları da bar. Bul qosıq óziniń sociallıq mazmunı boyınsha ayrıqsha áhmiyetke iye bolıw menen birge, eki shayırdıń ómirbayanına tiyisli maǵlıwmatlar beredi.Aytısta súwretleniwine qaraǵanda, Gúlmurat turmıstıń barlıq
Pechenegler
Qaraqalpaq Ensklopediyası
Ádenbay Tájimuratov
Ádenbay Tájimuratov — shayır, jazıwshı, awdarmashı hám ilimpaz boldı. Ol 1930-jılı 5-mayda Moynaq rayonınıń «Aqdárya» awılında tuwılǵan. 1946-jılı Xojelidegi pedagogikalıq uchilicheni pitkerip, mektepte muǵallim hám gazetalarda bólim baslıq, redaktor lawazımlarında isleydi. Sońınan pedagogikalıq instituttı tamamlap «Jetkinshek» gazetasında redaktor, jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshı, Ózbekistan pedagogikalıq ilim-izertlew institutınıń Qaraqalpaqstan filialında direktor lawazımlarında isleydi. Onıń shıǵarmaları 1950-jıllardıń baslarında járiyalanadı. Jazıwshınıń «Paraxatshılıq kepterleri», «Zarlıq hám Barlıq», «Hákke qayda?», «Aydınlar», «Eń qádirli sózler», «Gúrrińler», «Sarkoplı batır», «Sheshiwshi qáwli», «Maqset», «Sulıwxan» degen poeziyalıq hám prozalıq kitapları basılıp shıqtı. Á. Tájimuratov alım sıpatında qaraqalpaq folklorınıń ayırım tomların baspaǵa tayarladı. «Qaraqalpaq xalıq qosıqları» degen kitap tayarlap, oǵan kiris sóz jazdı. Professor Q. Maqsetov penen birge «Qaraqalpaq folklorı» degen sabaqlıqtı jazıwǵa qatnastı.
Papercut
„Papercut“ qosıǵı ushın Nathan Cox hám de „Linkin Park“ tyornteyblshisi Joseph Hahn rejissorlıǵında klip súwretke alınǵan. Qosıq elektrogitaralar menen atqarılǵan bolıwına qaramay, klipte Brad Delson akustikalıq gitara,Dave Farrell bolsa akustikalıq jetkilikli-gatarada atqarıp atırǵanı súwretlengen.
Kól
Jеr júzindе кóllеr júdа’ кóp. Yeń úlкеn кól Каspiy kóli. Pútкil
qаbıģınıń а’stе-аqırın pа’sеyiwinеn pаydа bоlаdı. Jеr qаbıģınıń
Таw dа’ryаlаrı аlаplаrındа tеrеń bógеt кóllеri ushırаsаdı. olаr
Sаrеz кóli sоlаy pаydа bоlģаn. Теgisliкtеgi dа’ryаlаr iyrек аrnаlаrdа
Qızıl kitapqa kiritilgen balıqlar
15. Amudarya gulbalig'i
17. Chotqol shaytanbalig'i (toshbuqasi
Sarigúl Bahadirova
Maqalaları
• Каракалпакский сказитель эпоса и его исполнения. IX. Uluslararası Türkoloji Kongresi. Türk Kültür ve Medeniyetnin Sürekliliği Bildiri Kitabı, -Түркістан, 2021.
Otlaqlar
Otlaqlar – ósimlikleri tiykarınan shóplerden ibarat ekosistemalar. Bul ekosistemada ósiwshi ósimlikler jeterli dárejede ıǵallılıqtı talap qıladı. Otlaqlar ıǵallılıq jeterli dárejede bolǵan aymaqlar: pás tegislikler, dárya jaǵasındaǵı jerlerdi óz ishine aladı. Bunnan basqa taw otlaqları – alp otlaqları, jaylawlar bar.Bul biogeocenozlarda tiykarınan masaqlı hám basqa gúlli ósimlikler ósedi.Haywanlar arasında shıbın-shirkeyler kóp ushıraydı. Otlaqlardan sharwashılıq hám pishen orıw maqsetinde paydalanıladı. Házirgi kúnde tegislik hám otlaq- lardıń kóp bólimi mádeniy ósimlikler jetistiriw, qalalar hám sanaat kárxanaların qurıw sebepli ózlestirilgen.
Abdurahim Hayit
Abdurahim Hayit (uyǵursha: ئابدۇرېھىم ھېيىت) — uyǵur milliy qosıqshısı hám kompozitorı. Túrkiya sırtqı jumıslar ministrliginiń baspasóz xatkeri Abdurahimni „ulug' shayır“ dep tariyplab ótken edi. 2019 -jıldıń fevral ayında Túrkiya húkimetine qarawlı derekler onıń Qıtaydaǵı konslagerda opat etkeni haqqında xabar bergen edi, biraq bul dawa Kitay rásmiyleri tárepinen biykarlap kelinedi. Bul waqıya Qıtay - Túrkiya munasábetlerinde qısqa múddetli krizisqa alıp keldi. 2019-jıl iyul ayında Kitay húkimeti onıń qamawǵa alınǵanın, biraq „sog'lig'i jaqsı“ ekenligin tastıyıqlaydı hám kóp ótpey, ol óz úyinde Túrk jurnalistlari tárepinen intervyu alınadı, biraq sondan berli hesh qanday kórinis bergeni joq. 2021 jıl iyul ayınan berli onıń jaǵdayı qandaylıǵı belgisizliginshe qalıp atır.
Sahralar
Sahralar klimatı júdá qurǵaq, kúnleri ıssı, túnleri bolsa suwıq ekosistema. Olar jawıngershilik muǵdarınıń azlıgı, temperatura hám jaqtılıq dárejesi niń joqarılıǵı menen xarakterlenedi. Kserofitler shóp ósimlikler, azǵana putalar, efemerler kóp ushıraydı. Haywanlardan hár qıylı kemiriwshiler (qoyan- lar, balpaq tıshqanlar); tuyaqlı haywanlar (qulan, kiyik, antilopa), jırtqıshlar(qasqır hám sahra túlkisi), kóplegen jer bawırlawshılar, órmekshi tárizliler,shıbın-shirkeyler ushıraydı. Olardan kópshiligi túnde aktiv boladı. Shóllerdiń ayırım bólimleri insan tárepinen áwıl xojalıǵında paydalanıw maqsetlerinde ózlestirilgen, bul jerlerge basqa orınlardan suw jetkeriledi yamasa jer astı suwlarınan paydalanıladı.
Lala Seydanova
Dárekler
__INDEX__ __JAÑABÖLİMSİLTEMESİ__
Miy
Eski qabıqlog'i avtonom funktsiyaların tártipke salıw, instinktiv minez-qulqlar, sezimlerdiń payda bolıwı
Hippospus - sezimlerdi qáliplestiriw, yad birlantirish
Bayniyaz Qayıpnazarov
Ómir jolı
B. Qayıpnazarov 1951-1956- jılları Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı ádebiyat institutında oqıdı. Al, 1956-1958-jılları "Ámiwdárya" jurnalının bas redaktorı, Jazıwshılar awqamında másláhátshi (1958-1963), "Ámiwdárya" jurnalında bólim baslıǵı, 1967-jıldan húrmegli demalısqa shıqqanǵa shekem (1986) "Qaraqalpaqstan" baspasında aǵa redaktor boldı. B. Qayıpnazarov 1939-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Konrad Adenauer
Turmısı hám iskerligi
Konrad Adenauerdiń siyasıy iskerligi tabıslı baslandı. 1906 -jılda ol Kyoln burgomistriniń onınshı járdemshisi boldı hám munici­pal salıqlar hám taǵı basqa da jıyımlar xızmetin basqardı (1910), Kyolnniń burgomistri (1917) boldı. Kayzer Vilgelm II oǵan ober-burgomistr ataǵın usınıs etti. Municipal máslahátshiler onı tańlap adaspaǵan edi. Kyoln tez rawajlanıp atırǵan Reynniń iri sanaat orayına aylandı. Áyne sol waqıtlarda óziniń marhum ómir joldasın eslep, K. Adenauer sonday dep jazǵan edi: «Men ózimniń Emmamdı qattı saǵındım, maǵan ol jetispey atır. Jaslıq jıllarimda men úlken abroy haqqında pútkil barlig'im menen árman qılatuǵın edim. Házir men húrmetli adamman, biraq, o quday, men qanshalar jalǵızban... ».
Tábiyiy landshaft
Tábiyiy landshaftlar degende insanlar tárepinen paydalanılmaytuǵın aymaqlar landshaftın túsinemiz. Olarǵa Antraktida, Arqa Muz okeanındaǵı máńgi muzlıqlar hám atawlar, biyik tawlar, shóller, qalıń toǵaylıqlar mısal boladı.
Jack Ma Yun
Biografiyası:
Ol kóp milletli, texnologiyalıq konglomerat Alibaba Group tiykarshısnıń biri hám burınǵı atqarıwshı baslıǵı bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, ol Yunfeng Capital jeke qarjılılıq kompaniyasına tiykar salǵan. Ma ashıq bazarǵa tiykarlanǵan ekonomika tárepdarı.2017-jılda Ma Fortune tárepinen hár jılı ótkeriletuǵın „Dúnyanıń eń ullı 50 jetekshisi“ diziminde ekinshi orındı iyeledi. Ol Qıtay biznesinń rásmiy bolmaǵan global elshisi retinde keń kórip shıǵılǵan hám baslanǵısh biznes jámiyetshiligi ushın abıraylı shaxs bolıp tabıladı. 2018-yil sentyabr ayında ol Alibabadan pensiyaǵa shıǵıwın hám tálim jumısları, qayırqomlıq jumısları hám átirap-ortalıqtı qorǵaw menen shuǵıllanıwın járiyaladı. Keyingi jıl Daniel Zhang onıń ornına ijroiya baslıǵı lawazımın iyeledi. 2021-jıl aprel jaǵdayına kóre, 51,5 milliard dollarlıq baylıq menen Ma Qıtaydıń eń bay adamları arasında úshinshi orındı iyeledi (Zhong Shanshan hám Ma Huatengdan keyin), sonıń menen birge, dúnyadaǵı eń bay adamlardan biri bolıp, Bloomberg Billionaires Index tárepinen 26 -orındı iyelep turıptı. 2019 -jılda Forbes basılıwı Ma Qıtay, Afrika, Avstraliya hám Jaqın Shıǵıs daǵı kem támiyinlengen qatlamdı qollap -quwatlagani ushın „Aziyanıń qayırqomlıq jumısları qaharmanlari — 2019“ dizimine kirgizildi.
Kanoe
Etimologiya
Házirde kanoe qayıqları dúnya júzine belgili. Biraq kóbinese olar dástúriy formasın saqlaǵan halda, zamanagóy materiallardan islep shıǵarıladı. Zamanagóy islep shıǵarıwshılar olardı orawda aǵash taxtay, paner, arnawlı shúberek yamasa sintetik plyonka kibi materiallardan paydalanbaqta. Qosımsha aytıw kerek, búgingi kúnde tolıǵı menen alyuminiy yamasa plastmassadan tayarlanǵan túrleri, hátteki úplep isiriletuǵın kanoe qayıqları da bar.
Besame Mucho
Bésame Mucho
"Bésame Mucho"nıń basqa tillerge awdarılǵan "Kiss Me Much", "Kiss Me a Lot", "Kiss Me Again and Again" "Embrasse-Moi", "State  Ma Bozkavaj" hám "Szeretlek én" awdarmaları bar.
Qosıqtıń teksti
Mirarme en tus ojos
Móreshi
Móreshi. Móreshi erkek adamlardan boladı. Móreshi jerdi qazıp qozaq qılıp, ústine jalpaq taxtay qoyadı. Móreshiniń ayaǵı taxtaydıń astına jayǵasadı, arbanıń arısınday juwan aǵashtıń joqarısı maslıqqa bekitiledi. Aǵashtıń tómengi basınıń ortası kesilip úlken domalaq (jumırı jalpaq) shiyshe ornatıladı. Arıs aǵashınıń orta beline awır digirman tası baylanadı. Móreshi óre aǵashtıń ortasın tesip ótkerilgen shúy tutqadan uslap, qozaqta otırıp toqılǵan alasha, bózdi taxtaydıń ústine jayıp, alashanı uzın boyına sawmalap shiyshe menen arman-berman ısadı, alasha tawarda jıltıraq payda boladı.
Oraqbay Sayımbetov
1998-jıl Nókiste «Qaraqalpaq tilinde menshikli adam atlarınıń quramı hám qurılısı» degen temada kand. diss. jaqladı. Ilimpaz qaraqalpaq onomastikası máseleleri menen shuǵıllandı.
Ferrari
Prezidentler
1940 -jıl AAC 815 Enzo Ferrari tárepinen islep shıǵılǵan birinshi báyge mashinası boldı, eger ol Ferrari modeli retinde bayramlanmagan sonda da.
Basqa jámáátler ushın báyge avtomobilleri
1950-1960 -jıllarda Ferrari bir qatar jeke qatnasıwshılar hám basqa jámáátlerge Formula 1 avtomobillerin jetkezip bergen. Ataqlı mısallardan biri Toni vandervell jámááti bolıp, olar ózleriniń vanwall avtomobillerin jaratıwdan aldın Thinwall Special ózgertirilgen Ferrarilar menen báygege shıǵıwǵan.Arqa Amerika báyge komandasınıń 1969 -yilgi máwsimdiń sońǵı úsh raundidagi qatnasıwları Scuderia Ferraridan basqa jámááttiń Ferrari avtomobili menen Jáhán chempionati Gran-prisiga kiriwiniń sońǵı jaǵdayları edi.
Maslastırıw
Ferrari bul kontseptsiyanı óziniń aldınǵı Carrozzeria Scaglietti programması menen rásmiylestirdi. Bul jerde usınıs etilgen variantlar báyge otırǵıshları, arqa kórinis kameraları hám basqa arnawlı bezewler sıyaqlı ádetiy edi. 2011-jıl aqırında Ferrari bul filosofiyanıń zárúrli jańalanıwın járiyaladı. Tailor Made programması klientlerge processtiń hár bir basqıshında qarar qabıllaw ushın Maranellodagi dizaynerlar menen islew imkaniyatın beredi. Bul programma arqalı derlik hár qanday bezew, hár qanday sırtqı reń yamasa hár qanday ishki material klienttiń qálewine qaray boladı. Programma túp dástúrdi dawam ettiredi hám hár bir avtomobildiń ayriqshalıǵı ideyasın aytıp otedi.
Ataw qaǵıydaları
Hár qıylı Dino modelleri Enzoning balası Dino Ferrari húrmetine atalǵan hám Ferrari tárepinen Dinos retinde sotilgan.
Tólegen Aybergenov
Tólegen Aybergenov — qazaq shayırı, alımı, tariyxshısı hám oqıtıwshısı. Tólegen Aybergenov 1937-jılı 8-mart kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Qońırat rayonında kolxozshı shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Orta mektepti petkergennen-soń, Nızamiy atındaǵı Tashkent pedagogika institutınıń tariyx-filologiya fakultetine oqıwǵa tapsırǵan hám 1959-jılı tamamlaǵan. Instituttı tamamlap, ol óz awılına qaytadı hám rus tili hámde ana tili tariyxı pánlerinen sabaq beriwdi baslaydı.
Plagiat
Plagiat-latın tilinen alınıp "eliklew, avtorǵa tiyisli bolǵan materialdı ruxsatsız hám nızamsız túrde paydalanıw,urlaw yamasa kóshiriw"degen mánisti ańlatadı. Bul termin eń dáslep Evropa XVII ásirdiń baslarında qollanıla baslaǵan.Dáslep ádebiy shıǵarmanı urlaw-"plagium litterarium"dep, ádebiy urı bolsa-"plagiator"dep qollanılǵan.
Antiplag.uz programması arqalı quramalı algoritmler járdeminde plagiat,qayta tákirarlanǵan hám mazmunı jaǵınan ózlestirilgen tekstlerdi anıqlawıńız múmkin.
Otto fon Bismark
Otto Eduard Leopold Karl-Vilgelm-Ferdinand fon Bismark (Otto Fürst von Bismarck, Graf von Bismarck-Schönhausen, Herzog zu Lauenburg, ; 1815-jıl 1-aprel — 1898-jıl 30-iyul) — „temir kansler“ dep atalǵan knyaz, siyasatshı, mámleket ǵayratkeri, German Imperiyasınıń birinshi kansleri.
Inglis tili
Inglis tili BMShnıń rásmiy jumıs júrgiziw tillerinen biri, Ullı Britaniya, Irlandiya, Arqa Amerika, Avstraliya, Jańa Zelandiya hámde Aziya hám Afrikadaǵı kóplegen mámleketlerde keń tarqalǵan. Bul tilde jer júzindegi 400 millionnan artıq adam sóylesedi (1992-jıl). Ullı Britaniya hám Arqa Irlandiya, AQSH, Avstraliya, Jańa Zelandiya, Kanada (francuz tili menen birge), Irlandiya (irland tili menen birge), Hindistan hám 15 Afrika mámleketlerinde (QAR, Nigeriya, Gana, Uganda, Keniya, Tanzaniya hám basqalar) rásmiy til retinde qollanıladı.
Qara úy
Milliy qara úy (turkiy tillerdan) yamasa mongol (mongolsha) — teri yamasa kiyiz benen oralǵan kóshpeli, dumaloq shatır. Orta Aziyanıń shólistanlıqlarında birqansha kóshpeli toparlar tárepinen turaq jay retinde paydalanılǵan. Struktura múyeshtegi jıynama yamasa torlı aǵashdan yamasa diywallar ushın bambuk, esiktiń qaptal tárepleri, qabırǵalar (polyus, rafters) hám dóngelek (taj, qısıw halqası) ten ibarat. Tóbesiniń dúzilisi kóbinese ózin-ózi qollap-quwatlaydı, lekin úlken úylerde tajdı uslap turatuǵın ishki ústinler bolıwı múmkin. Óz-ózinen tigilgan úyler diywalınıń joqarǵı bólegi tóbeniń qabırǵalarınıń kúshine qarsılıq kórsetetuǵın keriliw qayısı járdeminde jayılıwına jol qoymaydı. Zamanagóy úyler turaqlı túrde aǵash platformada qurılıwı, puw menen egelgen aǵash ramka yamasa metall ramka, kanvas yamasa brezent, pleksiglass gúmbez, sım jip yamasa nurli izolyaciya sıyaqlı zamanagóy materiallardan paydalanılıwı múmkin.
Ilon Mask
Ilon Reeve Mask (Elon Reeve Musk, 1971-jıl 28-iyunda tuwılǵan ) - isbilermen hám jeke investor.
J (latın)
1. Qaraqalpaq álipbesiniń dawıssız sesin bildiretuǵın onınshı háribi (kirilde). 2. Til aldı, ızıń (frikativ) dawıssız sestiń tańbası, J háribi burın sózdiń aqırında siyrek qollanılıp kelgen bolsa, al házir jiyi qollanılatuǵın boldı.
Kórkem óner
Abstrakcionizmge qarama-qarsı ráwishte pop-art (massalıq kórkem óner) payda boldı hám tezarada Evropaǵa tarqaldı. Pop-art ıqlasbentleriniń, dúndaǵı hár qanday buyım óziniń dáslepki tutınıwshılıq áhmiyetin joǵaltıp, kórkem, estetikalıq sıpat payda etiwi múmkin.
anıqlılıqtıń joqlıǵı kórkem ónerdegi modernizm basqıshı óz imkániyatların juwmaqlap atırǵanlıǵınıń kórsetpesi edi. Endi Batıs hám Shıǵıs kórkem óneri, ótmish hám zamanagóy stiller, folklor hám massalıq mádeniyat elementlerin ózinde jámlegen postmodernizm stili payda boldı.
Ombudsman
qаdаǵаlаwın ámеlgе аsırаdı.
Ombudsmаn jаnındа kоnstituciyalıq huqıq
haqqında xabarlaw;
ibarat óz juwmaǵın jiberiw. Wákildiń juwmaǵın alǵan shólkem yamasa
Soǵdı
gissar qoyları hám tulparlarınıń dańqı shıqqan edi.
Ombudsman
arza beriwshiniń huqıq hám nızamlı máplerine tiyisli hújjetler,
juwap jónetiwi lazım.
Node.js
Node.js — web-brauzerden sırtda JavaScript kodın atqaratuǵın ashıq derekli, kross-platformali, JavaScript runtime ortalıǵı. Node.js 2009-jıl 27-mayda jaratılınǵan. C++, C hám JavaScriptte jazılǵan bolıp, tiykarınan server ushın paydalanıladı.
Nájim Dáwqaraev
Dáslepki mektep oqıwlıqlarınıń avtorı. Ónın qálemine qırqqa jaqın hár qıylı atamadagı orta mekteplerge arnalǵan sabaqlıqlar hám oqıw quralları, metodikalık qollanbalar hám oqıw-tárbiya máselelerin sóz etetuǵın maqalalar tiyisli. Olar: baslawısh klasslar ushın "Oqıw kitabı"(1937), "Álipbe" (1938), "Qaraqalpaq tiliniń grammatikası hám orfografiyası" (1938), 3-4-klasslar ushın "Qaraqalpaq tili sabaqlıǵı" (1940), joqarı klasslar ushın "Ádebiyat xrestomatiyası" (1940), "Qaraqalpaq tiliniń sintaksisi" (1939-1946), bir qatar oqıw baǵdarlamaları, qaraqalpaq tilin, ádebiyatın oqıtıwdın jaǵdayı tuwralı maqalalar.
Álbette N.Dáwqaraevtıń izertlew jumısında bir qatar kemshilikler de ushırasadı. Olar, atap aytqanda geypara teoriyalıq máseleler boyınsha pikir júritiwdegi ústirtinlik, folklorlıq dóretpeleriniń janrlıq belgisin anıqlawdaǵı ayırım aljasıwlar, milliy folklordın hám klassikalıq poeziyanıń geypara qubılısların bahalawdaǵı bir táreplemelik hám basqa usı sıyaqlı momentlerden ibarat. Bul kemshilikler birinshi náwbette ilimpazdıń jeke múmkinshiliklerine baylanıslı bolıw menen birge belgili dárejede N.Dáwqaraev jumıs islegen waqıttıń ruwxınan, ádebiyat teoriyasınań sol dáwirdegi rawajlanıw dárejesinen, folklorlıq hám tariyxıy materiallardıń jıynalıw hám izertleniw jaǵdayınan da ǵárezli edi. Sonlıqtan onıń ilimiy miynetlerin bahalaǵanda ilimpaz jasaǵan hám miynet etken dáwirdiń múmkinshiliklerinde esapqa alıw kerek.
Jaguar
Tariyxı
Kompaniyanıń bar ekenligi 1920 -jıllarda baslanǵan. Bul waqıt ishinde ol Swallow Sidecar kompaniyası bolıp,mototsikllar ushın qaptal aravachalar islep shıǵarǵan. Bul kóp dáramat keltirmedi, sonnan keyin kompaniya qánigeliklashuvini Astın 7 ushın butlovchi bólimler óndiriske ózgertirdi. 1927-jılda juwmaqlanǵan úlken buyırtpadan keyin, dáramat kompaniyaǵa islep shıǵarıwdı keńeytiw hám Fiat 509 A, Morris ushın butlovchi bólimlerdi islep shıǵarıw imkaniyatın berdi. Cowley, Wolseley Hornet modellerin jarattı hám keyin jańa avtomobil modellerin proektlestiriw hám islep shıǵıwdı basladı.
Iskerligi
Jaguar Land Rover toparı Ullı Britaniyada ush hám Indiyada bir zavodqa iye. Jaqın keleshekte Kitay hám Saudiya Araviyaida jańa islep shıǵarıw quwatların ashıwǵa tayarlanıp atır.
Til bilimine baylanisli terminler
Til bilimine baylanıslı (lingvistikalıq) terminler: leksika, fonetika, grammatika, morfologiya,
sintaksis, atlıq, feyil, kelbetlik, tańlaq, gáp aǵzası, sinonim, antonim, útir, noqat, soraw belgisi, sóz, ses h.t.b. Qaraqalpaq til bilimine baylanıslı terminler XX ásirdiń 20-jıllarınıń ortalarınan baslap payda bolıp, qáliplesip hám rawajlana basladı.
Korrupciya
Korrupciya– bul jámiyetti túrli jollar menen iskenjege alatuǵın qorqınıshlı illet. Ol demokratiya hám huqıq ústemligi negizlerine zıyan jetkeredi, insan huqıqlarınıń buzılıwına alıp keledi, bazarlar xızmetine tosqınlıq etedi, jasaw sapasın jamanlastıradı hám adamlar qáwipsizligine qáwip  salatuǵın uyımlasqan jınayatshılıq, terrorizm hám basqa hádiyseler tamır urıp, gúllewi ushın jaǵday jaratıp beredi.
Yupiter
Yupiter – (simbolı: ) — quyash sistemasındaǵı 5-shi planetası. Quyash sistemasınıń planetaları ishinde eń irisi esaplanǵan Yupiter tábiyatı hám dúzlisi boyınsha jumbaqlarǵa baylıǵı menen astronomlar dıqqatın ózine tartqan. Yupiterdiń ortasha radiusı Jer radiusınan shama menen 11 esege úlken. Bul úlken planeta Quyash átirapında ortasha 778,5 million kilometrli aralıqta aylanadı. Planetanıń Quyash átirapında aylanıw tezligi sekundına 13 kilometr bolıp, 12 jılda bir ret aylanıp shıǵadı.Qızıǵı sonda, Yupiterdiń óz oǵı átirapında aylanıwı Jer tipindegi planetalardikinen parq etip, ekvator bólegi tezirek – 9 saat 56 minut dáwir menen, túrli keńlikleri bolsa túrlishe múyesh tezlik penen aylanadı. Onıń massası Jer massasınan 318 ese awır. Sonıń ushın da Yupiterdiń tartısıw kúshi Jerdikinen eki yarım esege artıq. Bul úlken planetaǵa tabiyatı elege shekem jumbaqlıǵın saqlap kiyatırǵan obyektler – eni bir neshe mıń kilometrge shekem baratuǵın onıń ekvatorǵa parallel qara-qızǵısh lentaları kiredi. Yupiter atmosferası vodorod, geliy, azı-kem metan hám ammiak gazlerinen quralǵan. Alınǵan maǵlıwmatlar onda geliydiń muǵdarı planeta atmosferasınıń 9 payızına teń ekenligin kórsetti. Planeta atmosferasıniń tiykarǵı bólegi vodorod (90%) quraydı.Gigant planeta atmosferasında suw puwlarıniń tabılıwı da úlken waqıya boldı. Sebebi, alımlar onıń bulıtlı qatlamlarıniń anıqlanǵan temperaturası –130°C tan tómen bolıp, bunday temperaturada suw puwları barháma muz túrinde bolıwı múmkin dep shamalaǵan edi. Gigant planetanıń magnit maydanı bolıp, ol Quyashtan kelip atırǵan oń hám teris zaryadlı kosmik bóleksheler menen tásirlesip, olardı óz sferasında «qápes»ke túsirgen, nátiyjede bunday jaǵday planeta átirapında Jerdikine uqsas kúshli radiaciya belbewleriniń payda bolıwına alıp kelgen.Yupiter Quyashtan Jerge qaraǵanda 5 ese zıyat aralıqta bolǵanı ushın, bul planeta beti birliginiń Quyashtan alatuǵın energiyası jerdikinen 27 esege kem. Biraq soǵan qaramastan onıń Quyashtan alatuǵın energiyası 2,5 esedey kóp energiya menen nurlanadı. Planeta haqqında qolǵa kirgizilgen eń sońǵı maǵlıwmatlar tiykarında bul úlken planetanıń ishki dúzilisi matematik modellestirildi. Usı model boyınsha, Yupiter atmosferasıniń shuqırlıǵı ≈104 km bolıp, bul shegaradan tómende suyıq faza kórinisindegi massası jaylasqan, planeta orayında awır elementlerden quralǵan qattı túrindegi yadro bar dep boljanǵan.Ol jerde basım bir neshe on mln. atom bolıp, temperatura 15 000 – 25 000°C qa shekem baradı.Yupiter óz joldasları menen úlken bir «semyani» quraydı, onıń tabılǵan joldaslarıniń sanı maydaları menen esaplaǵanda 60 tan asıp ketti. Planetanıń bul joldaslarınan tórtewi eń irisi 1610-jılda G.Galiley tárepinen tabılǵan.
Shamshetdin Ábdinazimov
Miynetleri
•E. Berdimuratov, Z. Ismaylova menen birge);
Úlken Zond atawları
Indoneziyanıń tiykarǵı bólegi usı atawlarda jaylasqan. Tek ǵana Kalimantan atawınıń arqa bólegi Malayziya hám Bruney mámleketlerine tiyisli.
Antananarivu
Antananarivu qalası temir hám avtomobil jolları kesilispesinde jaylasqan bolıp, temir jol arqalı shıǵıs jaǵıs (Tuamasina qalası ), Alautra kóli aymaǵı (Ambatundrazaka qalası) hám Anсirabe qalası menen baylanısqan. Magistral jollar paytaxttı barlıq wálayatlar menen baylanıstıradı. Antananarivuda Ivatu xalıqaralıq aeroportı da jaylasqan.
Nuristan tilleri
Nuristan tilleri (gónergen: kápir tilleri) — hind-evropa tilleriniń hind-iranbólimine tiyisli tiller toparı bolıp tabıladı. Hindukushtıń tawlı oypatlıqlarında, Awǵanstan arqa-shıǵısındaǵı Nuristan hám Kunar wálayatlarında, sonıń menen birge, Pakistannıń Xayber-Paxtunxva wálayatınıń Chitral rayonına tiyip turǵan oypatlıqlarda tarqalǵan. Sóylewshilerdiń ulıwma sanı 150 mıń adamǵa jaqın[1].
Škoda Auto
Skoda
Ekonomikalıq krizistan keyin, 1930 -jıllarda Skoda aldınǵı zavodlarınan sezilerli parıq etetuǵın jańa avtomobil túrlerin usınıs etdi. Bas injener vladimir Matush basshılıǵında tiykarǵıorqa balkası hám kóp qırlı ǵárezsiz aspa shassilarning jańa dizayni islep shıǵılǵan hám Tatra qalasında Hans Ledvinka tárepinen usınıs etilgen birinshi modelde islep shıǵılǵan. 1933-jılda birinshi ret Skoda 420 Standart modelinen paydalanılǵan bolıp, ol teksheniń ramkasınıń burıwlı qattılıǵın sheshiwge qaratılǵan.
volkswagen Group sho'ba kárxanası
volkswagen AG baslıǵı Ferdinand Piech dizaynning basshısı retinde shaxsan Dirk van Braeckelni tańladı hám keyingi ፄOctaviaፄ hám ፄFabiaፄ modelleri Evropa Birlespei bazarlarına jol aldı. Olar ádetdegi volkswagen Group firmalarında qurılǵan. 1999 -jıl aqırında jumısqa túsirilgen Fabia, volkswagen Polo hám SEAT Ibizaning keyingi áwladı ushın jay jarattı, 1996 -jılda islep shıǵarılǵan Oktavia bolsa óziniń playformasini volkswagen eń ataqlı modelleri menen boldı, olardan eń tiykarǵısı bul Golf Mk4.
Keyingi-jıllarda Skoda nemis toparınıń tórtinshi brendiga aylandı, sebebi 1994-jıl 19 -dekabrde volkswagen Group óz úlesin aldın 60, 3 procentke, keyin 1995-jıl 11-dekabrde 70 procentkeshe jetkezdi.