Qazaqlar
Olardıń biri, Sak qáwimleriniń birikpeleri bolǵan. Olar Túslik-Shıǵısta Tyan-Shanǵa shekem, saklardan Túslik-Batısta massagetler jasaǵan. Onıń quramında Ámudáryanıń tómengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Ámudáryanıń ortanǵı jaǵalarında jasaǵan derbikler hám Kawan daryasınıń boyındaǵı daxlar (toxarlar) hám basqa Sak qáwimleri kirgen. Solardıń biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Ámudárya hám Sırdaryanıń tómengi alabında jasaǵan. Biziń eramızdıń birinshi ásirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanıń ortanǵı jaǵalarında, onnan shıǵısqa qaray aslar jasaǵan. Bulardı Qıtaydıń eski dáwirlerdegi avtorlardı usunlar dep kórsetedi. áyyemgi Túslik Qazaqstannıń batıs tárepindegi qáwimler Kangoy mámleketine qaraǵan. Al Batıs Qazaqstan dalańlıqlarında b.e.sh. birinshi mıńınshı jıldıń ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al biziń eramızdıń baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasaǵan. Qazaqstan dalańlıǵındaǵı áyyemgi qáwimler kóshpeli hám yarım kóshpeli turmıs keshirgen. Sonıń menen birge, olardıń kópshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jaǵalarında jasaǵan, sharwashılıq penen birge ápiwayı diyxanshılıq hám balıqshılıq xojalıqları menen de shuǵıllanǵan. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasaǵan. Ol haqqında olardan qalǵan arxeologiyalıq estelikler saqlanǵan. Chu hám Talas boylarında jasaǵan Usunlarda diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Usı áyyemgi qáwimler keleshekte kóplegen Orta Aziya xalıqlarınıń da ata-babalarınıń qáliplesiwine qatnasqan. Jergilikli qáwimler menen birge qazaq xalqınıń qáliplesiwine gunnılar hám basqa kelgen qáwimler de qatnastı. VI-VIII ásirlerde túrk kaganatıda Qazaqstannıń túslik-shıǵıs hám túslik Qazaqstan jerlerine shekem túrkler keldi, qazaq xalqınıń ata-babalarınıń qáliplesiwine qatnastı. Bul dáwirlerde házirgi Qazaqstan jerinde shıǵıstan kelgen úlken túrk qáwim birikpeleri tyurgeshler, táliler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik hám xojalıq birlikleri jergilikli qáwimler menen sırttan kelgen qáwimler arasında túrklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Túrk kaganatı qulap, tyurgeshler ústemligi VIII ásirdiń qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler ústemligi qulap, olardıń ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul dáwirlerde jergilikli xalıqlarda ótırıqshılıq hám diyxanshılıq rawajlandı, qalalar kóbeyip, sawda ósti. IX-X ásirlerde Oraylıq Qazaqstan hám Sırdaryanıń tómengi jaǵalarında túrki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardıń orayı Yangikent qalası (Jańa kent - jańa ótırıqshılıq qonısı qalası). Onıń hákimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdiń batısında pechenegler jasap, olar túrkmen hám qaraqalpaqlardıń ata-babalarınıń qáliplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili dárejede qazaq xalqınıń ata-babalarınıń qáliplesiwine de tásir jasadı. Qazaqstannıń arqa hám arqa-shıǵısında kóshpeli sharwa kimak hám qıpshaqlar jasadı. Olar XI ásirde Qazaqstannıń kóplegen jerlerinde Túslik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardıń siyasiy biyligi XII ásirde kúsheydi. Qıpshaqlar kóbirek qazaq xalqınıń qáliplesiwine, sonday-aq, olar ózbek, qaraqalpaq, bashkir, qırǵız hám basqa da kóplegen túrki tilles xalıqlardıń qáliplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardıń ayrım toparları ótırıqshılıqqa ótti. X ásirde Jetisuw hám Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Soń bular Orta Aziyadaǵı eki darya aralıǵındaǵı Samanidler ústemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarǵa óz ústemligin ornattı. Bul dáwir Orta Aziya xalıqlarınıń etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, mádeniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıǵıs Turkistan hám Orta Aziyadaǵı eki darya aralıǵındaǵı xalıqlar arasında kúsheydi. XII ásirde bul jerlerge Shıǵıstan ata tegi monǵollar bolǵan Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler ústemligin Jetisuwda, Túslik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqınıń hám basqada Orta Aziya xalıqlarınıń ata-babalarınıń qáliplesiwine qatnasqan. Olar túrklesip, qazaq xalqınıń ata-babalarınıń XI-XII ásirlerde qáliplesiwinde áhmiyetli bolǵan. Qazaq xalqınıń qáliplesiwine XIII ásir basındaǵı monǵol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardıń kóship qońıwshılıǵınan olardıń qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarınıń ekonomikası tómenlep hár qanday jámiyetlik birikpeler baslandı. Monǵollar 1218-jılı Qazaqstanǵa topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwǵarıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar hám taǵı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Kóplegen xalqı hár jaqqa posıp ketti.