cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ispan tili
Ispan tili — Hind-Evropa tilleri toparına kiredı ha'mde Ispan tilinde 320 million adam so'ylesedı. Ol sonday-aq Ispaniya ha'm Latin Amerikanın' 19 ma'mleketinın' - ra'smıy tili. Filippinde ha'm AQSHta ıspan tilinde ko'p adam so'ylesedi.
Arqa Mariana atawları
Arqa Mariana Atawları — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Algoritm
Algoritm - berilgen nátiyjege erisiw ushın etiliwi kerek bolǵan anıq kórsetpeler izbe-izligi. Algoritm keń mániste tek kompyuterge tiyisli termin bolmay, bálki ol jaǵdayda berilgen kórsetpelerdi atqara alıwshı hár qanday zatqa tiyisli bolıp tabıladı.
Amerika Virdjin Atawları
Amerika Virdjin Atawları — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket.
Finlyandiya
Finlyandiya (fin: Suomi) Finland;, yaki Finlyandiya Respublikası — Evropanıń arqasında jaylasqan mámleket. Shıǵısta Rossiya, arqa-batısta Shveciya hám arqada Norvegiya menen shegaralasqan. Qubla hám batısta Baltıq teńizi menen qorshalǵan. Paytaxtı - Xelsinki.
Qırǵızstan
Qırǵızstan yaki Qırǵız Respublikası — Oraylıq Aziyadaǵı mámleket. Xalqınıń sanı 5,482,000 adamǵa shamalas. Qırǵızstan xalqınıń kópshiligi qırǵız tilinde sóyleydi.
Vpn
VPN (virtual private network — jeke virtual tarmaq) — bar tarmaqtın' (mısalı İnternet) u'stine qoyılatug'ın logikalıq tarmaq.
Monzón
Monzón - İspaniyada jaylasqan eski qalalardın' biri. Ol ten’izdin’ betinen 279 metr uzaqlıta jaylasqan.
Avtorizatsiya
Avtorizaciya (authorization) — subyektke belgili háreketler qılıwǵa huqıq beriw jarayanı. Avtorizaciya awtentifikatsiyadan parqlı túsinik.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Amerika
Amerika 4, 5 ha'm 6 kontinent systemalarındag'ı kontinent esaplanadı.
Túrkmenler
Túrkmen xalqınıń kelip shıǵıwı (etnogenezi)
Etnonim "tat" Túrkmenler etnonimlerine oguzlerden sońǵı dáwirde aralasqan. "Tatlar" áyyemgi jergilikli Iran tilindegi otırıqshılar diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar ózbek, azerbaydjan etnonimleriniń arasında elede ómir súrmegenshe túrkmenlerdiń áyyemgi Iran tilindegi qáwimler menen etnikalıq mádeniy baylanısta bolǵanlıǵın túrkmenlerdiń dástúrlerinde kórsetedi. Máselen: "Nawrız bayramı" jergilikli áyyemgi Iran tilindegi qáwimler payda bolǵan. Bul bayram túrkmenlerdiń de milliy bayramı bolıp ómir súrmekte.
Avesto
Zardusht tuwralı hár qıylı kózqaraslar bar. Bazı bir evropalı ilimpazlardıń aytıwınsha, Zardusht óz dáwirinde quwdalawǵa ushıraǵan. Zardushttı evropalılar Zaratushtra dep ataydı. Arab alımı Tabariy onı Zardın bin Yunan dep tilge aladı. Al, Beruniy bolsa "Avesto" nı azerbayjanlı Safid Tuman jazǵan dep boljaydı.
Axmed Yugnakiy
Axmet Yugnakiy
Shayırdın' tuwılg'an jeri sol waqıttag'ı Qaraxaniyler ma'mleketinin' en' ko'rnekli qalalarının' biri Yugnak, Tu'rkstan qalasına jaqın jer dep ta'riyplenedi. Onın' qaysı jılı tuwılg'anlıg'ı belgisiz. Biraqta ol haqqında jazılg'an qosıqta: "Shayırlardın' shayırı, danalardın' danası. So'z o'nerinen ga'whar tergen adam" dep ta'riyplenedi.
Aytıslar
Men'esh:
A'jiniyaz Qazaqstan shayır qızı Men'esh penen bir neshe jerde ko'zbe-ko'z, ju'zbe-ju'z turıp yadtan shıg'arıp aytısadı. Olar suw boyında, qonaqta, toyda aytısqan so'zlerin xalıq yadında saqlang'an. Bul aytıs 1878-jılı Tashkentte shıg'arılatug'ın "Tu'rkstan walayatı" (11-12sanları) gazetasında basılg'an. Bul aytıs mazmunı ha'm ko'rkemligi boyınsha folklordag'ı qaraqalpaqlar ushında, qazaqlar ushın da, shayırlar aytısının' o'z aldına "Klassikalıq shın'ı" desek boladı. Bul aytısta ko'rkem so'zdi qurastırıwdın' sonday ma'nili u'lgileri bar, bulardı basqa aytıslardan tabıw qıyın. Haqıyqatında da eki tuwısqan xalıqlar shayırlarının' aytısı folklordın' tariyxında, a'debiyatımız tariyxında bezep turadı. Sonday-aq Mansur menen Da'menin, Altın menen Seydalının aytıslarının da a'hmiyeti u'lken.
Belgili bir-eki tariyxsız, belgili bir waqıtsız, belgili bir orınsız eki jaqtın' yadtan shıg'arıp aytıwısız aytıs degendi ko'z aldın'a keltiriw qıyın. Bul janrdın' o'zgesheligi de usında.
Transnatsional korporatsiyalar
Transnatsional korporatsiyalar (TNK) BMSh ekspertlerinin' pikirinshe "Du'nya ekonomikası dvigateli" bolıp tabıladı. Bunday etip BMShnın transnatsional korporatsiyalar haqqındag'ı dokladın'da aytılgan edi. 90-jıllar ortasında du'nyada 40 mın' TNK funktsiyalastırıldı. Olar o'zlerinin' mámleketi shegarasındag'ı 250 mın' ka'rxananı qadag'alap turadı. Olardın' sanı son'g'ı jıllarda (1970-jılda 7 mın firma bolg'an) 5 esege shekem astı.
Transnatsional korporatsiyalar joqarı kvalifikatsiyalı personal ha'm iri investitsiya talap etetug'ın bilim ko'lemi, u'lken o'ndiris tarawları, joqarı texnologiyalıq tarawlarg'a kirip keledi.
90-jıllar ortasında transnatsional korporatsiyalar ka'rxanalarında 110 mın'nan aslam adam isleydi, jıllıq aylanısı 1994-jıl boyınsha 16 mlrd. dollardı quragan. O'zinin' ekspansiyasın ken'eyte otırıp transnatsional korporatsiya du'nya bazarın o'zlestiriwdin' ha'r qıylı formaların qollanadı. Bul formalar belgili da'rejede kontraktlıq qatnaslarg'a tiykarlanadı ja'ne basqa firmalardın' aktsionerlik kapitalında qatnasıwı menen baylanıslı emes. Usınday TNK ekonomikası forması qatarına mınalar kiredi:
Bul eller eksportında mámleketlerdin' o'zlerinin' shet eldegi filiallarına qoyg'an xızmet ha'm tapsırmalar roli ullı bolıp tabıladı. 80-jıldın' 2-yarımında firma ishindegi sawda 14% ten 20% eksportqa (AQSh) shekem, al Yaponiya 23-29% ha'm Germaniya 24-28 % eksportka shekem qoydı. Barlıq transnatsional korporatsiyalardın' shet el investitsiyaları jıyındısı ha'zirgi waqıtta sawdag'a qarag'anda joqarıraq rol oynaydı. TNK barlıq du'nyanın jeke sektorının' o'ndirislik kapitalının' 3 bo'legin, shet eldegi tuwrı investitsiyanın 90 % ten aslamın qadagalaydı.
Transnatsional korporatsiyalardın' investitsiyaları regionlıq tarawlarg'a bagıtlang'anlıg'ı belgili. Haqıyqatında da olar "jan'a industrial eller" sanaatın qayta islewshi tarawlarg'a kapital qoyadı ha'm belgili da'rejede rawajlang'an ha'm rawajlanıp kiyatırg'an ellerge de kapital qoyadı. Bul jag'dayda kapital alıwshı eller arasında ba'seke ketedi.
Transnatsional korporatsiyalar ulıwmalasqan u'lken xalıq aralıq ekonomikalıq baylanıslar sistemasında anıqlawshı faktor bolıp qaladı, ol du'nyadag'ı mámlekettin' ornın belgileydi. BMSh aspektlerinin' aytıwı boyınsha TNK aktiv o'ndirislik, investitsiya, sawda xızmeti, du'nyadag'ı ekonomikalıq integratsiyaga ta'sir etetug'ın ha'm o'ndiristi xalıq aralıq qadag'alawdı ha'm o'nimdi bo'listiriwshi funktsiyasın atqarıw mu'mkinshiligin beretug'ın qadag'alawshı bolıp qaladı.
Mongol tili
Mongol tili — Mongoliyanın' ra'smıy tili. Mongol tilinde 5,7 million do'geregınde adam so'ylesedı, olardın' 90% Mongoliya jasawshıları ha'm Qıtaydag'ı İshki Mongoliya avtonom respublikası jasawshılarıdır.
Guam
Guam (Territory of Guam) — Tınısh okeanında Mariana atawları quramına kiretuǵın, AQSHqa tiyisli avtonomiyalıq respublika. BMSH aǵzası.
Ábdiraman Ótepov
Á.Ótepovtıń sotsiallıq turmıs máselelerine arnalǵan "Gúman" pesası 1932 jılı jazıldı. Pesada jańa qaraqalpaq shańaraǵınıń mashqalaları ortaǵa qoyılǵan. "Gúman" pesası kompozitsiyalıq, syujetlik, fabulalıq qurılısı, obrazlar sisteması jaǵınan onıń burınǵı shıǵarmalarınan artıqmashılıqqa iye. Shıǵarma qaharmanı Murat rayonlıq atqarıw komitetiniń bólim baslıǵı bolıp isleytuǵın ómirlik joldası Ajarǵa gúman menen qaraydı. Ajar jumısları kóp bolǵanlıqtan úyge waqtında kele almaydı, buǵan kúyewi hesh isenbeydi. Úy xızmetkeri Márziya olardıń arasına ot taslaydı, jánjeldi óz mápine paydalanǵısı keledi. Ósek sózler aytadı. Pesanıń sońında Murat gúman hám qızǵanısh sebepli óz hayalın atıp óltiredi. Dramaturg pesaǵa qatnasıwshılardı súwretlewde olardıń hár biriniń konkret xarakterin beriwge, adamnıń ishki dúnyasındaǵı ózgerislerdi ashıwǵa háreket etedi. Á.Ótepovtıń shıǵarmaları qaraqalpaq ádebiyatında drama janrınıń tuńǵısh dóretpeleri esaplanadı.
Pxenyan
Pxenyan Arqa Koreya nin' Paytaxtı. Xalqi sani - 2,581,076 adamdi quraydi (2013). Klimati mussonli.
Marlene Dietrich
Marlene Dietrich (aytılıwı: Marlen Ditrix; 27 dekabr, 1901 – 6 may, 1992) nemis aktrisası ha'm qosıqshısı bolg'an.
Arqa Makedoniya
Arqa Makedoniya — Evropadaǵı mámleket.
Karolus Magnus
O'miri
Ol 786-jıldan baslap Franklardın' patshası ha'm 774-jıldan baslap Lombardlardın' patshası bolg'an. Ol Leo III papası ta'repinen 800-jılı Christmas ku'ni taqtqa otırg'ızılg'an ha'm A'wliye Rim İmperiyasın basqarıp baslag'an. Ko'plegen urıslardan keyin, ol o'z İmeriyasın Batıs Evropa boylap jayıwg'a erisken.
Aziya
Aziya Jer Orta teńizi, Qara teńiz, Arqa Muz okeanı, Tınısh okeanı hám Hind okeanı menen qorshalǵan. Ol Evropadan Kavkaz hám Ural tawları arqalı ajıraladı.
Tbilisi
thumb|250 px|Тbilisi 1910, thumb|250px|Пр. Rustaveli "Tibilisi" Gruziya nin' paytaxtı.
Lixtenshteyn
Lixtenshteyn Evropadag'ı mámleket.
Xalıq aralıq tennis federatsiası
Xalıq aralıq tennis federaciyasınıń shtab jayı Londonda jaylasqan.
Federatsiya kubogi (hayal-qızlar arasında) hámde rásmiylestirilmegen dúnya júzlik komandalıq birinshilik - Devis kubogin, olimpiadalıq tennis turnirların, Dúnya júzlik jaslar kubogi (World Youth Cup by NEC) hám jaslardıń dúnya júzlik chempionatı NTT (NTT World Tennis Event).
Vladimir Lenin
Revolyutsiyadan aldin
1903-jili Lenin partiyanin' ja'ne bir jetekshisi Julius Martov penen ja'njellesedi ha'm partiya ekige bo'linedi. Lenin ku'sh tek hu'kimetke beriliwi kerek dep esapladi. Martov ku'shti a'piwayi adamlarg'a beriw kerek dep esapladi. Martov penen kelisken partiya ag'zalari Menshevikler (azshiliq) dep ataldi, al Lenin ta'repdarlari Bolshevikler dep ataldi.
Samal
Samal bul u'lken mug'dardagı gazlerdin' ag'ımı. Jerde samal massiv hawa ha'reketlerinde payda boladı. Galaktikada Quyash nurları shig'arg'an ga'z ha'm za'rreshelerden ibarat, quyash samalı esedı. Samallar olardın' u'lkenligı, tezligı, sebepshi ku'shleri, kontinenti ha'm na'tiyjelerine ko're ajratıladı. Quyash sistemasındagı en' ku'shlı samallar Neptun ha'm Saturnda esedi.
Terek
thumb|right|250px| thumb|right|250px| Aq terek Terek (Populus) — taldaslar biologiyasına kiriwshı kategoriyası. Ayrım mag'lıwmatlarga ko're, 100 den artıq, tu'rı bar. 30 ga jaqın turı Evroaziya, Arqa Amerika ha'm Arqa Afrikada Tarqalg'an. Q.da Terekdın' ko'kjapıraqlı, Terek yaki zengerı japıpaqli T. Qaratal Aq terek ya'kı ko'kterek (P.bachofenu Wierzb.) tu'rları o'sedı. Qaratal, ko'kterek, aqterek tu'rleri ko'p egiladi. Tereklerdın' boyı 30— 45 (shekem 60) m, diametri 1,5 (ayrim tereklerde 3) m shekem jetedi. Terekler denesı tik, shaqqaları piramidasıman, ken' ovalsıman boladı.
Pekin
Pekin (Beijing) — Qıtay Respublikasının' paytaxtı. Xalqı sanı : 21,700,000 milliyondı quraydı (2015).
William Shakespeare
O'miri
Shakespeare "Lord Chamberlain adamları" dep atalatug'ın aktyorlıq toparda islegen. Topar, sol waqıtları basqalar sıyaqlı, og'an pul ajıratqan Lord Chamberlainnin' atı menen atalg'an. Bul topardın' ataqlı bolg'anı sonshelli, 1613-jılı Elizaveta I xanshayımının' o'liminen keyin, jan'a patsha James I topardı qollap quwatlag'an. Topar atı "Patsha adamları" atına o'zgertiledi.
Mırzaǵaliy Dáribaev
M.Dáribaev ádebiyat maydanına poeziyalıq shıǵarmaları menen keldi. Shayırdıń turmıstan alǵan jeke lirikalıq sezimin beriwshi "Qızıl ásker", "Paxta ek", "Kolxozshılar iske shıq", "Hosh bol, joldas Xojamet" dáslepki qosıqları ele tıyanaqlı hám kórkem formalarda tolıq qáliplespese de qaraqalpaq ádebiyatına jáne bir shayırdıń kelgenligin dálilledi. M.Dáribaevtıń dóretiwshiligindegi baslı tema – xalqımızdıń turmısında, sanasında, sonday-aq tábiyatındaǵı ózgerisleri menen janalıqları boldı. Sonıń biri – miynet teması. Miynet qaraqalpaq xalqınıń ómirdi jańadan qurıwdaǵı hám gúllendiriwdegi tiykarǵı quralı sıpatında jırlandı. M.Dáribaevtıń lirikalıq qaharmanınıń ómir mazmunı, ar-namısı, adamgershiligi retinde miynettiń qabıllanıwı sol dáwir talabınan kelip shıqtı. Shayırdıń "Ayımjamal" poeması onıń liro-epikalıq janrdaǵı dáslepki adımı boldı. Poema tolıq túrinde 1937 jılı "Qosıqlar" toplamında basıldı. "Ayımjamal" poemasında adam hám jámiyet arasındaǵı qarım-qatnas máselesi mashqala etip qoyıldı. Usı mashqalanıń negizinde jańa adam psixologiyasın, minez-qulqın ashıp kórsetedi. Shıǵarmanıń qaharmanı Ayımjamal Áwezmuratqa qalıń malsız óz ıqtıyarı menen qosıladı. Jańa túsinikte, isenim hám biri-birin sıylaw printsipinde qurılgan shańaraq shadlı turmısta jasaydı. Bir kúni Ayımjamal kolxoz malın talan-taraj etip júrgen dushpan bar ekenligin sezedi. Ol kolxoz aǵzası Qalnazar ekenligin dálillep, áshkara etedi. Kolxozdan quwılǵan Qalnazar bay kek tutıp, Ayımjamalǵa pıshaq uradı. Áwezmurat Qalnazar baydı tutıp, húkimetke tapsıradı. Poema ayırım kemshiliklerine (kompoziyiyalıq pıtırańqılıq) qaramastan sol waqıttaǵı qaraqalpaq poeziyasınıń sapalı ósip baratırǵanlıǵın kórsetiwshi shıǵarmalardıń biri boldı. Hayal-qızlardıń oyanıwı, jańa dúzimniń hár tárepleme bekkemleniwine olardıń sanalı qatnası poema syujetiniń orayında turdı. Biraq usı temanı ashıwda shayır tariyxıy kózqarasta keledi. Tariyxıy baǵdar beredi. Onıń elesinde bárhama eki zamannıń súwreti sáwlelenedi. Eki ómir qatar súwretlenip, jańa turmıstıń ayrıqshalıgı kórkem obrazlar, konfliktler, tábiyat kórinisleri menen belgilenedi.
Xalıqaralıq dáryalar
Xalıqaralıq dáryalar - eki yamasa bir neshe mámleketler aymaģın kesip ótetuģın yaki ajıratıp turatuģın dáryalar.
Aymaqlıq daw
Aymaqlıq daw mámleket aymag'ının' anaw yamasa mınaw bo'legin yuridikalıq tiyisliligin belgilewshi xalıqaralıq huqıq normalarının' yaki ha'reketine qarata ta'replerdin' tu'rli ko'zqaraslarınan kelip shıg'adı. Bul jag'dayda sonı tastıyıqlaw lazım, aymaqlıq dawdı ta'n alıw ele yuridikalıq tiyisliligi tuwel belgilenbegen ma'lim aymaqtın' bolg'anlıg'ın ta'n alıw menen barabar.
Veksel
6) to'lem mu'ddeti: ku'ni, ayı, jılı (veksel mu'ddeti) boladı. Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. "Maydın' basında", "iyunnin' ortasında", "oktyabrdin' aqırında" tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw ku'ni" mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;
Bahalı qaǵaz
Bahalı qag'az - bul hu'jjet iyesinin' mu'lklik huqıqın yamasa onın' emitentine mu'na'sibetin tastıyıqlawshı aqsha hu'jjet, yag'nıy bahalı qag'azdın' a'hmiyeti sonnan ibarat, bul usının' menen bir waqıtta ha'm menshik titulı, ha'm qarız minnetlemesi, ha'm da'ramat alıw huqıqı, ha'm da'ramattın' bir bo'legin to'lew minnetlemesi. Ol bo'leklengen hu'jjet yamasa schetlardag'ı jazıw formasında bolıwı mu'mkin.
Qayrat Nurtas
Ómirbayani
2005-jıli pop sirk kolleji talabasi bo'ldi.
Xalıqaralıq huqıq
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
Tábiyiy gáz
Ta'biyiy ga'z - tu'rlı organik ga'zler qatnaspası. Metan bul ga'zlerdın' top quramalı u'leslerinen sanaladı. Tabiyiy ga'zde, metannan tış, onın' en' jaqın gomologlarınnan — etan, propan, butan bar.
Aleksandr Raykov
Wikipediadag'ı u'lesi
Aleksandr Raykov Worıssha Wikipedia qatnasıwshılarınan biri esaplanadı (aldın Raykoffff, keyin bolsa Carpodacus niki astında). O'zbekshe Wikipediada ha'm azıraq u'lesin qosqan. . O 2013-jılda Uzinfocom kompyuterli ha'm informatsion texnologiyalar orayında «Wikipedianı qalay toltırıw mu'mkin» atlı temada seminar-trenın' o'tkizdi.
Beruniy
Beruniy Qala. Beruniy rayonı ortalıǵı Xalq sanı: 66090 (2018). Klimati: Kontinental.
Kúlkili sózler
Usının' na'tiyjesinde 60-jıllardın' basında ku'lkili so'zler boyınsha biraz materiallar jıynaldı. 1962-jılı birinshi iret Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarovlar ta'repinen "Qaraqalpaq xalıq do'retpeleri ha'm anekdotlar" degen kitap basıldı. Usı kitapta Xoja Nasreddin, O'mirbek atına baylanıslı ko'plegen anekdotlar berilgen. Anekdottı o'z aldına janr retinde qaraw N.A.Baskakovtan baslansa (1951), ol haqqında qısqa pikir ju'ritiw Q.Mambetnazarovtın' erteklerge baylanıslı izertlewinde ko'rinedi. 1992-jılı Yu.Paxratdinovtın' "O'mirbek laqqı ha'm yumor-satira ma'selesine" kitabında O'mirbektin' ko'p g'ana tallaw islegeni ha'm olardın' ideyalıq ha'm ko'rkemlik o'zgesheliklerine durıs baha berilgen. Ku'lki so'zler bular belgili bir qısqa syujetke qurılg'an, aytılg'anda ku'lki tuwdıratug'ın, u'lken ko'lemli bolg'an awızeki prozalıq do'retpeler. Ku'lkili so'zlerdin' mazmunı og'ada bay. Olar ku'n ko'ristin', adam turmısının' ha'mme jaqları boyınsha da aytıla beriwi mu'mkin. Unamlı qubılıslar, waqıyalar haqqında da ku'lkili so'zler do'retilgen. Ha'r bir xalıqta ku'lkili so'zler belgili bir adamlardın' atına baylanıslı aytılıp, sonı qaharman qılıp aytıw da'stu'r bolıp ketken. Al qaraqalpaqlardın' ku'lkili so'zleri Xoja Nasraddin, Aldar ko'se atlarına baylanıslı aytılsa da bizin xalqımızdın ku'lkili so'zinin' tiykarg'ı qaharmanı - O'mirbek laqqı bolıp esaplanadı. Laqqı dep ku'lkili so'z aytatug'ın adamlardı o'z so'zi menen ku'ldiretug'ın basqıshıl, so'z basqısının' ustasın, sheberin aytadı. O'mirbek laqqı haqıyqatında da XIX a'sirdin' ekinshi yarımında Shımbay do'gereginde jasag'an adam. Ataqlı biy Erejep tentektin' zamanlası o'z da'wirinde-aq ushırma so'z aytıw boyınsha atı-hawazı pu'tkil elimizge jayılg'an ko'rkem so'z jarıstırıwda aldına adam salmag'an kisi bolg'an. Mısal: "Tabag'ımdı taba almay ju'rmen" ku'lkili so'zin alayıq. Onda O'mirbektin' bala waqtında qon'sıg'a bir tabaq duwrama alıp shıqqanı, shıqqan jerde to'gip alg'anı ga'p bolıp, mınaday juwmaqlap ku'lki so'z beriledi: - Bunı esiteken kempiri -To'ktin'be qırshın? - dep baqırıptı. - Sonda O'mirbek: - Yag'aw apa tabag'ımdı taba almay ju'rmen - depti. Joqarıdag'ı ku'lkili so'zlerdin' O'mirbektin' oylap tapqıshlıg'ı, danalıg'ı en' qıyın jag'dayda da onnan jol tawıp shıg'atug'ınlıg'ı ko'rkem so'zge asa uqıplılıg'ı adamlardı ha'tte esheyin ha'reketleri menen de ku'ldire alatug'ınlıg'ı ko'rinip turadı. O'mirbektin' ku'lkili so'zleri adamlarg'a ku'lkili la'zzet bag'ıshlaydı.
Moynaq
Moynaq Qala. Moynaq rayoninin' ortalig'i. Qaraqalpaqstannin' en' arqasinda jaylasqan. qala. Aral ten'izinin' suwi uzaqlasbasdan aldin ten'izdin' qubla-batis jag'asinda jaylasqan. Nókis qalasinan 180 km uzaqliqda, jaqin temir jol stansiyasi — Qon'irat (100 km). Yanvardin' ortasha t-rasi —7,4°, iyuldiki 26,3°. Ku'shli samallar bolib turadi. Xalqi sani— 13,5 (2018). O'tmishte qala sanaatinda o'nermentshilik tiykarg'i orinda turg'an. Konserva k-ti, paxta tazalaw, Nan zavodlari, baspaxana, madeniy ha'm servis xizmetin ko'rsetiw shahabshalari bar, uliwma bilim beriw mektebleri, sanaat transport kasip-o'ner kolledji, biznes mektebi, kitapxana, klub, madeniyat ha'm istiraxat bag'i, stadion, poliklinika emlewqana bar. Aral den'izinin' Moynaqdan uzaqlasiwi, qiyin ekologik jag'day qala qurilisina, sanaatdin' rawaji ha'm madeniy turmisina o'z tasirin o'tkizdi. hazirgi waqitta ustirt tegisliginde gaz chigip atir
Ullı jipek jolı
Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.
Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.
İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.
A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın "Ullı jipek jolının'" ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte.
1746-jılı Qıtay-Jung'ar sawda kelisimi du'zilip, 4 jılda bir ma'rtebe Jung'ar sawdagerlerinin' Qıtayg'a barıp sawda qılıwına ruxsat etiledi. Bul kelisim 1756-jılı Jung'ar xanlıg'ının' Manchjurlar ta'repinen basıp alınıwı menen o'z ku'shin joytadı.
Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.
1930 jıllarda Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resinin' baslanıp ketiwi "Jipek jolında" ja'ne sheshiwshi siyasiy o'zgerislerge sebep boldı. Sonın' ishinde ziyalılar menen birge bay sawdagerlerdin' qırg'ıng'a ushırawı azg'ana rawajlanıwg'a jol tutqan sawda qatnasıqların joqqa shıg'ardı. Qıtaydan alıp kelinetug'ın chay qısqarg'anlıg'ı ushın Orta Aziyag'a chay Hindstannan alıp keline basladı. Tu'rkistan Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistang'a bo'lingenligi ha'm Qıtay menen sawdanın' toqtatılg'anlıg'ı ushın Orta Aziya bazarları tek Rossiyag'a baylanıslı bolıp qaldı. Usı waqıtta Rossiyadan sanaat tovarları alıp kelinip, shiyki zat alıp ketilgenligi ushın Orta Aziyada o'nermentshilik tu'skinlikke ushırap, xalıq tiykarınan diyxanshılıq penen shug'ıllandı. 1949 jılı Qıtay Xalıq Respublikası du'zilgennen keyin sovet hu'kimeti menen sawda dawam etken bolsa da, 1960 jılları Sovet-Qıtay mu'na'sibetlerinin' jamanlasıwı na'tiyjesinde qısqardı.
Okean
Okean  kontinentler arasındaǵı úlken duzlı suw maydanı esaplanadı. Okeanlar júdá úlken hám olar kishirek teńizlerdi birlestiredi. Okeandı bir pútin dene sıpatında qarasaqta boladı, sebebi barlıq okeanlar bir-biri menen baylanısqan.
Ózbekler
Kelip shıǵıwı (etnogenezi)
Ózbek xalqınıń — negizi b.e.sh. birinshi mınıńshı jıllardıń ortalarınan baslap putin antik dáwir (IV-VI áá) dawamında etnogenezi, xojalıq túri, mádeniyatı, turmıs kórinisi, házirgi Ózbekstan jerinde jasaǵan Evropalılar rasasındaǵı qáwimler menen. Bul birikpe eramızǵa shekemgi V ásirdegi sak-massagetler menen gunnılar aralas eftolitler mámleketinde bolǵan. Soń túrk kaganatınıń quramındaǵı kóshpeliler kelip bularǵa qosılıp, olarda ótırıshılıqqa aylanǵan. Shıǵıstan túrk qáwimler X-XI ásirlerde karaxanidler hám seldjukler mámleketi dáwirinde kóbirek keledi, túrk tilleri Fergana, Zarafshan, Qashqadaryada túrk tilleri ústemlikke erise basladı. Al Xorezm wálayatında monǵollar jawlap alǵannan keyin, XIII-XIV ásirlerde burınǵı Xorezm tili birotala toqtadı. Túrki tilinen oguz dialekti ornay basladı. Biraq jergilikli xalıqtıń mádeniyatına etnikalıq quramına tásir jasamadı.
Ekinshi subetnos - Sheybaniyler kelmesten burınǵı jergilikli túrki tilindegi qáwimler menen jasaǵan Sheybaniyler menen kelgen túrki qáwimler aralaspası "túrkler" dep atalǵan. Olar XX ásir baslarına shekem xojalıǵında yarım kóshpeliler, urıwlarǵa bólinerlik ózgeshikleri menen jasaǵan. Bular Fergana, Samarqand, Jizzaq wálayatlarında kóbirek aralasqan. Ózbek xalqınıń taǵı bir kishkene bólegi - tatlar, bular Xorezm oblastında jasap házir ózbekke aylanǵan.
Úshinshi subetnos, burınǵı XV-XVI ásirlerde Movarounnaxrge kelgen Deshti Qıpshaqtan kóship kelgeńlerdiń áwladları. Olar "ózbekler" dep atalǵan. 1920-jılǵa shekem, bular óz urıw atamaların saqlaǵan. Máselen, Buxarada 40, Xorezmde 20, Deshti Kipchak urıw atları ómir súrgen.
Luka Modrić
230px|nobaý|oñğa|Luka Modrić (2020) Luka Modrić(9-sentyabr 1985 jil) - Xorvatiyaliq julduz futbolshi.
Francisco Goya
Francisco José de Goya y Lucientes (30 mart, 1746 – 16 aprel, 1828) Ispaniyalıq su'wretshi, romantizm da'wirinin' jarqın wa'killerinin' biri bolg'an. Ol sol waqıttag'ı Ispaniya koroli shan'arag'ının' su'wretshisi bolg'an. Onın' en' ataqlı jumısları Ispaniya koroli Charles IV ha'm onın' shan'arag'ı ha'm 1808-jıldın' 3-mayı esaplanadı.
Oktavian Avgust
nobaý|200px|August
Bul ku'shli qanlı urısta jen'iske eriskennen keyin, Oktavian b.e.sh. 31-jılg'ı Aktium urısı ta'repdarı bolg'an Senat ta'repinen birinshi Rim İmperatorı bolıp saylanadı ha'm "Avgust" atın aladı. Ol b.e.dın' 14 jılı onın' o'gey ha'm ku'yew balası Tiberius (Tiberiy) onın' ornına İmperator bolg'ang'a shekem basshılıq etedi.
Lacuna coil
Lacuna coil 1990-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Cristina Scabbia, Andrea Ferro, Cristiano Migliore, Marco Biazzi, Marco Coti Zelati ha'm Cristiano Mozzati bolg'an.
Chernogoriya
Chernogoriya — Evropadaǵı mámleket.
Ba'dik
Ba’dik da’stu’r jırının’ bir tu’ri “Gu’lapsan” bolıp atalg’an. Adamlar jır, qosıq arqalı awırıwdi emlewge boladı dep tu’singen.
Boyan
Bul tuwısqa 20 átirapinda túr kiredi. Mısalı;
* Glycyrrhiza anthocarpa (Lindl.) J.M.Black
* Glycyrrhiza eglandulosa X.Y.Li
* Glycyrrhiza pallidiflora Maxim.
Keńesbay Raxmanov
"Sho'l da'stanı" poemasın a'yyemgi Ellikqala dalasın bag'ı-bostang'a aylandırg'an insanlarg'a bag'ıshlag'an. Poemada Adam menen ta'biyat arasındag'ı baylanıs jırlanadı. Poema a'skeriy xızmettegi soldat Batırdın' o'z su'yiklisi Raximag'a jollag'an xatı menen baslanıp, og'an jazg'an Raximanın' juwabı menen tamamlanadı. Bir ja'ma'a't xojalıg'ında ko'p jıllardan berli paxtashılıq brigadasın basqaratug'ın Nurman da qasına bes jigit alıp jer o'zlestiriwshiler qatarında Ellikqalag'a keledi. Nurman jaslayınan turmıs qıyınshılıqların bastan keshirgen. Ullı Watandarlıq urısqa qatnasıp, to'rt jıl boyı jawıp turgan oq astında ju'rip, ha'r ta'repleme shınıqqan jigit. Sho'lde gezlesken qıyınshılıqlarg'a shıdam bere almay onın joldaslarınan bir qaytıp ketedi. Basqaları diydilegen ma'qsetine jetip, jan'a rayon ha'm onın orayı bolg'an Bostan qalasın tikleydi.
"Aqıbet" romandag'ı waqıyalar bas personaj Taspolat ha'm Ulperi a'tirapın ja'mlengen. Taspolat u'lken sawda birlespesinin' baslıg'ı, qaladag'ı barlıq du'kanlar, sawda orınları, skladlar sonın' qaramag'ında. Ko'p jıllar boyı sawda ma'kemesinin' baslıg'ı bolıp islep kiyatırg'anlıqtan basshılardın ko'pshiligine tanıs. Menmen, qara basının' hazligi, ma'pi ushın xalıq mu'lkin ısırap etedi, o'zi menen turmay basqalardı da o'z jınayatına sherik etedi. Taspolattın' hayalı Ulperi u'yindegi jıynalg'an mal du'nyanın', tegin puldın ma'sliginen hesh jerde islemeydi, sonda da ku'yewi olsız hesh na'rse isley almaydı. Barlıq na'rsenin' tetigi aqsha degen pikirde boladı. Ol jalg'ız balası Nurpolattın' ta'rbiyasına durıslı itibar bermeydi. Tayın du'nyanın', mol puldın' ortasında o'sken Nurpolat ata-anasının' tapqan pulına ma'siredi. Ap-an'sat kirgen oqıwın da taslap ketedi. "Tu'n juldızları" dep atalg'na jınayat toparının' ha'reketine aralısıp qaladı. Ata-anasınan, u'yinen, o'z jurtınan bezip, Mamonttın' jeteginde ketken Nurpolat Kavkazda, Kislovodskiyde onın' qolınan o'ltiriledi. O'zinin' de, o'mirlik joldasının' da g'a'rremlik penen haramlıqqa tolı turmıs jolının' ha'siretli aqıbetlerge alıp kelgenin an'lag'an Ulperi o'zi shan'arag'ına ot qoyadı. Ol o'zi menen turmay ku'yewi Taspolattın' qol astında isleytug'ın Sherniyazdı da joldan shıg'aradı. O'zinin' ku'ni ushın Sherniyaz Ulperini oynas tutadı, onın' menen turmay perzenti menen qosa hayalınan ajırasadı, o'zinin' qarawındag'ı du'kanshı qızg'a u'ylenedi. O'zinin' ham Taspolattın' qılmısın jasırıw ushın du'kang'a ot beredi. Biraq qutıla almaydı, jumısı tekserilip, moynına ko'p pul tu'sedi, basqa da qılmısları da a'shkaralanadı.
"Injıqtın' muhabbatı" komediyasında Qudıyar g'arrı jası qırqqa jaqınlap qalsa da ele u'ylene almay ju'rgen balası G'arrıbaydın' obrazı su'wretlengen. Ol balası G'arrıbaydı qolınan jeteklep, ha'tte geyde moynına jip salıp ta u'ylendiriw ma'qsetinde qızlardın' u'y ine alıp baradı. Biraq uyalshaq, ınjıq G'arrıbay a'kesinin' aytqanına ju'rmeydi. Sog'an qarap G'arrıbaydı sırttan qarag'an adam onın' ebi joq dep oylaydı. Biraq onın' qolınan u'y jumıslarının' barlıg'ı keledi. Bir ku'ni qoradag'ı buwaz sıyır tuwa almay qıynaladı. Bunı ko'rgen Qudıyar mal shıpakerin izlep ketedi. G'arrıbay sıyırg'a qarap qaladı. Usı waqıtları birinshi ko'riwge barg'an qızı Gu'misaydın' anası Zıyada kelip "bizin' qızdı ne qıldın', almasan' bir juwabın ber" deydi. G'arrıbay Gu'misayg'a u'ylenbeytug'ının aytadı. Kempir ketkennen keyin Ayjamal, Rısgu'l degen qızlar G'arrıbaydı izlep keledi, olar da og'an qosılıwg'a ta'medar bolıp ju'rgen eken, sebebi a'kesinin' ma'jbu'rlewi menen olardı da ayttırıp barg'an edi. Unatpaytug'ın tu's bildirgen G'arrıbay olardı da u'yine qaytaradı. Ko'p tolg'aqtan keyin qızıl sıyır buzaw tuwadı. Usı waqıtları Qudıyar g'arrı Aysholpan degen qızdı ertip keledi, ol usı awılg'a jaqında kelegn mal da'rigeri eken, Sıyırdın' aman-saw bosang'anın bilgen Qudıyar g'arrı da, Aysholpan da quwanadı. Birinshi ko'riwden-aq G'arrıbay menen Aysholpan bir-biri menen til tabısıp so'ylesip kete beredi. Muhabbattın' ne ekenin usı waqıtqa deyin bilmey ju'rgen G'arrıbay "usı qız mende muhabbat payda qıldı, Aysholpansız endi jasay almayman" deydi. Aysholpan da onı unatıp, ekewi turmıs quradı. G'arrıbaydın' quwanıshının' u'stine quwanısh qosıladı, onın' konkursqa jibergen awıl qurılısı boyınsha joybarı birinshi orıng'a ha'm aqshalay sıylıqqa miyasar boladı.
Oral Tansıqbaev memorial úy-muzeyi
nobaý|149x149 nükte Oral Tansıqbaev memorial úy-muzeyi — Ózbekstan xalıq súwretshisi Oral Tansiqbaevqa arnalǵan.
Tariyxi
Usı muzeyge tómendegi imaratlar kiredi:
Obligaсiya
Obligatsiyalar a'piwayı ha'm utıslı, protsentli ha'm protsentsiz (maqsetli), erkin aylanıslı ha'm sheklengen aylanıslı etip shıg'arılıwı mu'mkin. Qaysı tovarg'a (xızmetlerge) shıg'arılsa, sol tovardı (xızmetlerdi) ko'rsetiw maqsetli obligatsiyalardın' sha'rtli rekviziti bolıp tabıladı.
A'piwayı aktsiyalar menen bolgan jag'day sıyaqlı, usınıwshıg'a obligatsiyalar ha'm atamalı (dizimge alınatug'ın) obligatsiyalar bolıp parqlanadı. Usınıwshıg'a obligatsiya iyesinin' ismi emitent ta'repinen dizimge alınbaydı.
Mickey Mouse
The Mickey Mouse Club (1955-1959)
Yusup Has Hájip
Yusup Has Hájib Balasaǵuni "Qutadǵu biliktı" hijri esabı menen 462-jılı, jańa jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordıń ózi de "on segiz ayda jazıp pitkerdim" degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onıń: "Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara ǵarǵa edik. Endi aqıl da ábden tolısıp, shash ta aǵarıńqırap, aq quwǵa aylanıp baratırmız" degen sózlerine qaraǵanda, bul dástandı ol eliw jaslar shamasında jazıwǵa kirisken. Usınday maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp "Qutadǵu bilik"tiń 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alǵanda, onıń avtorı bolǵan Yusup Balasaǵunidıń 1015-jılları tuwılǵanlıǵın tastıyıqlawǵa boladı.
1993
1993 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Elektromagnetizm
Jaqtılıq tezligine jaqın tezlengendegi elektromagnit kórinislerge Albert Eynshteynnıń bólek shaģıstırmalıq teoriyası dúzbeleri menen súwretlenedi.
Balalar oyını
Balalar qatarlasıp qol uslasıp “hákke qayda” oyının oynaǵanda:
Balalar oyınında aytılatuǵın kólemli “Túlkishek”, “Áwele men, dúwelemen” oyınlarındaǵI aytılatuǵın qatarlar balalardı poetikalıq sózdi yadlawǵa, durıs sóylewge úyretedi.
TikTok
«TikTok» - Social tarmaq, bul social tarmaq 10 sec. baslap 5 minutliq video rolik jaylastiriw, hám óz qisqa video roliklerdi montaj islew, qabiliyetine iye. Hazirgi waqqitta bul social tarmaqtan paydalaniwshi sani 1.000.000.000 shekem jetti
Andy Warhol
Warhol jaratqan súwretke tólengen eń úlken pul $100 milliondı qurap, buǵan 1963-jılı jaratılǵan Segiz Elvisler súwreti ılayıq kórildi. Ádette súwrettiń bahası $100 millionǵa jetiwi bul úlken jetiskenlik esaplanadı hámde buǵan tek Jackson Pollock, Pablo Picasso, Vincent van Gogh, Pierre-August Renoir, Gustav Klimt hám Willem de Kooningler jumısları ǵana erise alǵan.
Xokkaydо (prefektura)
Xokkaydo prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxtı Sapporo qalası.
FK Palanga
Palanga Futbol klubi (Palangos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Palanga qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Zelenograd
Zelenograd — Rossiya Federatsiyasının' Moskva wa'layatında jaylasqan qala (1963 jıldan). Moskva administrativ okrugı orayı. Kryukovo temir jol stansiyası jaqınında jaylasqan. Xalqı sanı 187,4 mın' adam (1990 jıllar wortaları). Elektron texnika inistitutı, Jaqınında (Mendeleyevo qalashasında) fizikatexnika ha'm radiotexnika olshewleri inistitutı bar.
Amman
Amman (عمان), — Iordaniyanıń Paytaxtı. Xalıq sanı : 4.044.000 (2015). adamdı quraydı.
Iskender Zulqarnayın
thumb|180px|İskender Zulqarnayın skulpturası İskender Zulqarnayın (20/26 iyul, b.e.sh. 356 - 10 iyun, b.e.sh. 323) Makedoniya patshası bolg'an. Ol Pella qalasında tuwılg'an ha'm ol patsha Filip II nin' balası bolg'an. Ko'p uqıplardı balalıg'ında Afinada uyrengen. Ol o'zinin' a'skeriy uqıplılıg'ı menen belgili. Ol Persiya atalg'an u'lken imperiyanı basqarıwdı qa'ledi. Ol tariyxta Gannibal Barka, Yuliy Sezar, Shın'g'ıs xan, Subedey, Napoleon I ha'm basqalar menen bir qatarda en' ullı a'skeriy basshılar diziminde orın alg'an. Ol o'mirinin' aqırına shekem Evropalılarg'a belgili bolg'an Orta Shıg'ıs jerinin' ko'pshilik bo'limin basıp alg'an edi, bul o'z ishine Persia, Mısır ha'm Kishi Aziyanı alg'an. Ol Vavilonda b.e.sh. 323-jılı belgisiz sebepler menen du'nyadan ko'z jumg'an.
Jańıltpashlar
Jańıltpash úlgileri
Qızıl qıl quyrıqlı qırǵawıl.
Apam meniń kóylegime,
Jańa jaǵanı,
Kún (waqıt)
Jıldag'ı ku'nleri dizimi
* Artıq jıl waqtında Fevral ayı 29 ku'nge iye. Basqa waqıtları Fevralda 28 ku'n.
Bekabad rayonı
Arqada Tashkent wálayatınıń Bóka rayonı, batısta Sırdárya wálayatı, shıǵıs hám qublada Tájikstan Respublikası menen shegaralasadı.
Bekabad rayonında 1 qalasha (Zafar) hám 12 awıl puxaralar jıyını (Baharistan, Bekabad, Gulistan, Dalvarzin, Jumabazar, Madeniyat, Mehnatabad, Oxunbabayev, Pushkin, Shanaq, Yangi hayat, Qiyat) bar. Orayı - Zafar qalashası.
Poeziya
"Bir zattı poetikalıq tu'rde aytıw" mag'lıwmattı ko'rkem usılda jetkerip beriwdi an'latadı.
Itimallıqlar teoriyası
Ha'r qıylı fizikalıq ha'm texnikalıq ma'selelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha tu'rdegi qubılıslar menen ushırasıwg'a tuwra keledi.
İtimallıqlar teoriyasının' ha'zirgi so'z mag'anasında payda bolıwı XVII a'sirdin' ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma ha'm Gyuygenslerdin' qumar oyınlar teoriyası tarawındag'ı izertlewlerge baylanıslı.
.nl
.nl - Niderlandiya mámleketiniń internet domeni.
Pablo Picasso
Onın' do'retpelerinin' kollektsiyası Parijdegi Luvrda ko'rgizbe qiling'an waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırg'an (tiri) waqtında Luvrda ko'rgizbesi bolg'an birinshi su'wretshi bolg'an.
Orta ásir sxolastikası
Orta ásir filosofları ushın Adam basqa dúnyadan kelgen. Bibliya boyınsha Adam topıraqtan hám suwdan islengen, ósimliklerdey ósedi hám azıqlanadı. Sonıń ushın xristian dástúrlerinde Adam tábiyattıń patshası, dóretiwshisi.
Ottava
Ottava Kanadanın' Paytaxtı. Xalqı sanı 883 391 adam.
Geoffrey Chaucer
thumb|right|Geoffrey Chaucer (17-a'sirde) Geoffrey Chaucer (aytılıwı: Djeffri Choser; sh. 1343 – 25 oktyabr, 1400) İnglis a'debiyatının' atası dep ta'n alıng'an Orta A'sirlerde jasap o'tken ullı İnglis shayırı bolg'an. Ol o'miri dawamında jazıwshı, filosof, alximik, astronom retinde dan'q arttırg'an bolsada, ma'mleketlik xızmette byurokrat ha'mde diplomat retindede belsendilik qılg'an. Onın' en' ataqlı shıg'arması - Canterbury gu'rrin'leri. Chaucer Britaniyada fransuz ha'm latın tilleri u'stem bolıp turg'an waqıtta İnglis tilinin' ana tiline aylanıwında u'lken rol oynag'an.
Pukushima (prefektura)
Pukushima prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri.
Amsterdam
Amsterdam- Niderlandiyanıń paytaxtı. alt=|ortağa|250x250 nükte
Moskva
250px
Ertek
Qıyalıy ertekler
Qıyalıy erteklerde, tiykarınan, adamlar menen birge dáwler, periler, áydarhalar, jılanlar, káramatlı quslar, terekler, taraqlar, aynalar, qılıshlar, gilemlerdiń ushıwı, suwdıń, tastıń sóylewi, awqat tayarlaytuǵın dasturqanlar qatnasadı. Qıyalıy erteklerge «Tıyın», «Teńizdi toltırǵan egiz batırlar», «Altın tawıq», «Altın baslı áydarha» ertekleri kiredi.
Bogota
Bogota - Kolumbiyanin' paytaxtı.
Berdaq - Salıq
Salıq (Berdaq)
Anaw ju’rgen Pirim sholaq, Etip ju’r ol jalaq-julaq, Salıq dese tayar ol-aq, Bizler ushın boldi qıyın salıq.
Ibrayım Yusupov
Awdarma miynetleri
Yusupov sonıń menen birge kórkem awdarma salasında da tabıslı iskerlik kórsetti. Ol Shekspir, Gyote, Bayron, Shiller, Geyne sonetlerin, Pushkin qosıqların, Lermontovtıń «Mtsyri» poemasın, Omar Hayyam rubayıların, Nawayı hámde Hafiz ǵázzellerin, Abay, Maqtumqulı qosıqların, Shevchenkonıń «Katerina»sın, shayır Mayakovskiydiń qosıqların, Ǵabdulla Toqaydıń qosıqlar kitabın, Rasul Gamzatov, Mustay Karim, Samed Vurǵun, Ǵafur Ǵulam, Zulfiya sıyaqlı ullı shayırlardıń dóretpelerin, noǵay xalıq qosıqları toplamı hám basqa kóplegen shıǵarmalardı qaraqalpaq tiline sheberlik penen awdarmaladı.
Gavayi atawları
Gavayi atawları, Sandvich atawları — Tınısh okeandagi arxipelag. Atawlar 3600 km ga sózilģan.
Brandenburg
Xalqı sanı 2 495 635 adamdı quraydı (2011).
Ku'nxoja - Ku'n qayda?
Ku'n qayda? (Ku'nxoja)
Ashıg'ım bar edi, talmaday boyı, Qatarınan artıq aqıl ha'm oyı, Bolar dep quwang'an jaqsılıq toyı, Jiyemurat ko'retug'ın ku'n qayda?
Ceza
Ómiri
Ol 1976-jılı 31dekabrde Úskúdar qalasında Daniyal Ózchalkan menen Servet Ózchalkannıń ulı bolıp dúnyaǵa kelgen, biraq onıń tuwılǵanlıǵı haqqındaǵı gúwalıǵında 1977-jıldıń 1-yanvarı dep jazılǵan. Ol rep-muzıkaǵa jaslayınan háweslengen. Jeza degen laqaptı tıńlawshılarınıń aldında "Jezamız keldi" dep aytıwınan usı laqapqa iye boldı.
Leonard Euler
thumb|right|Leonard Euler Leonard Euler (aytılıwı: Leonard Oiler; 15 aprel, 1707 - 7 sentyabr, 1783) Shveycariya matematigi ha'm fizigi. Ol o'mirinin' ko'p bo'legin Rossiya ha'm Germaniyada o'tkergen.
Euler differentsiyal esaplawlar ha'm topologiya sıyaqlı tarawlarda a'hmiyetli ashılıwlar jasag'an. Ol bu'gingi ku'ni matematikada qollanılıp atırg'an ko'plegen so'zlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya tu'sinigin kiritken. Ol o'zinin' mexanika, optika ha'm astronomiyadag'ı jumısları menen de belgili.
Euler 18-a'sirdin' en' a'hmiyetli ha'm barlıq da'wirdin' en' ullı matematiklerinin' biri esaplanadı. Ja'nede ol en' ko'p jazg'an matematiklerdin' biri. Onın' jumıslarının' toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: "Eulerdi oqın', ol bizlerdin' ha'mmemiz ushın ustaz".
Kot-dIvuar
Kot-divuar respublikası. Qaraqalpaqsha (Pil Suyegi). Afrika materiginde jaylasqan mámleket.
Kúnxoja
Qazaqstandag'i miynetleri
Kunxoja qazaq xalqının' arasına barıp Aqto'be a'trapındag'ı awıllarda mektep ashıp qazaq balaların oqıtqan, qazaq xalqı arasında ag'artıwshılıq jumısların alıp barg'an. Qazaq xalqı Ku'nxojanı teren' hu'rmetlegen. Ku'nxoja Xorezmde, turkmen xalqı arasında qızıl orda xalqı arasında bolıp ko'p jerlerdi, ellerdi ko'redi, ilim uyretiwge ayrıqsha kewil bo'ledi. Qazaq xalqının' klassik shayırı Sherniyaz Jarılg'as ulı menen tu'sedi. Quderi aqın menen de aytısadı.
IP
alt=IP|nobaý|IP (Internet Protocol) – qurılmanıń tarmaqta tákirarlanbas unikal mánzili.
Kuveyt
Kuveyt, (Arabsha دولة الكويت - Dawlat al-Kuwayt) - Batıs Aziyada Arabstan yarım atawında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Al-Kuveyt qalası.
Telegram
Telegram — operativ xabar almaslaw quralı. Ápiwayı paydalanıwshılar tekst járiyalawuvdan tısqarı bir-birlerine hár birewiniń kólemi 2 GB ge shekem bolǵan suwret, video, audio hám hár túrlı fayllar jiberiwleri hám de dawıslı hám video qońırawlardı ámelge asırıwları, kanal hám gruppalarda dawıslı hám de video chatlarda qatnasıwları múmkin.
Berdaq
Qartayǵan waqtı hám qaytıs bolıwı
Bolar ma dep jaqti kúnler xaliq ushin.
Telegram
Tariyxı
Telagram messenjeri obligasiyalar satıw arqalı 1 milliard dollarlıq qarjı tartıldı. Durovning xabar beriwine qaraǵanda, Telegramnıń tiykarǵı maqseti keleshekte o'nlab jıllar yamasa ásirler dawamında insaniyatqa xizmet etiwi múmkin bolǵan finanslıq turaqlı joybarǵa aylanıw bolıp, 1 milliard dollar qarjınıń tartılǵanı bul maqsetke erisiw jolındaǵı taǵı bir qádem bolǵan. Investorlar arasında BAA nıń « Mubadala Investment Company » hám de « Abu Dhabi Catalyst Partners » kompaniyası bar.
Victor Hugo
Fransiyada Hugog'a dan'q birinshi na'wbette onın' poeziyası arqalı kelgen, sonday-aq onın romaları ham pesalarıda ko'pshilik ta'repinen joqarı bahalang'an. Onın' poeziyalarınan Les Contemplations ha'm A'sirler anızı (La Légende des siècles) kritikler ta'repinen ayrıqsha bahalang'an. Basqa ma'meleketlerde onın' en' ataqlı shıg'armaları Biysharalar (Les Misérables) ha'm Notre-Dame de Paris esaplanadı.
Evropa parlamenti
nobaý|250x250 nükte|Strasburgtiń ishindegi parlament Evropa parlamenti — Evropa Awqamı mákemelerinen biri. Onı Evropa Awqamına aǵza mámleketlerdiń puqaraları tuwrıdan-tuwrı saylaw arqalı 5 jıl múddetke saylaydı. Bunda mámleketlerdiń xalıq sanı hám Awqam sheńberindegi úlesi esapqa alınadı (mısalı, Germaniya 96 mandatqa, Franciya 74 mandatqa, Italiya 73 mandatqa, Ispaniya 54 hám basqa da mandatlarǵa iye). Evropa parlamentiniń hár ayda bolatuǵın sessiyalari Strasbur (Franciya)da, ayrıqsha jıynalıslari — Bryussel (Belgiya)da ótedi. Bul qalalarda Evropa parlamenti komitetleri jumıs isleydi, xatkeri — Lyuksemburg qalasında.
Kuba
Kuba, rásmiy atı Kuba Respublikası — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı Gavana qalası.
Qalila hám Dimna
Ekinshi bir hikayatta aqıllı qoyannıń hiyle isletiw jolı menen jawız arıslandı óltirgeni bayan etiledi. Sebebi, bul arıslan men patshaman dep hár kúni toǵaydıń bir haywanın jep awqatlanadı eken. Bunda da arıslan óziniń menmenliginniń qurbanı bolıptı.
"Qalila hám Dimna" daǵı hikayatlardı oqıǵan hár bir oqıwshı ómir hám onıń mazmunı, insap hám insapsızlıq, sadalıq hám sanasızlıq, jaqsılıq hám jamanlıq, bilim hám bilimsizlik, kishipeyillik hám menmenlik, mehir hám zulımlıq h. t. basqa da maǵanalarda sóz etiwshi waqıyalardıń qızıqlı sóz etiliwiniń gúwası boladı.
Mámleketlik shegara
Mámlekettin' ten'iz shegaraları onın' aymaqlıq ten'izinin' sırtqı shegaraları yaki shegaralas yaki qarama-qarsı jaylasqan mámleketlerdin' aymaqlıq ten'izleri shegarasın belgilewshi sızıqlar esaplanadı. Aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları qurg'aqlıq boyı mámleketinin' nızam hu'jjetleri menen xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsip ha'm normalarına muwapıq ornatıladı. 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh Konventsiyasına ko're ha'r bir mámleket o'zinin' aymaqlıq ten'izi ken'isligin 12 ten'iz milyasınan aspag'an da'rejede belgilew huqıqına iye.
Qabusnama
"Qabusnama" 1082-1083-jıllar arasında jazılg'an. Bul da'wirde Qa'yqawıs 63 jasqa shıqqan bolıp: "Perzentim, men qartaydım. Qartayg'an adamnın, turmıs ta'jiriybeleri mol boladı. Sonın ushın da sag'an estelikke bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset ettim" dep aytadı.
Paragvay
Derlik barlıq xalıq xristian dinine sıyınadı. Xalıqtıń 97% katolik hám 3% protestant xristianlar.
Bratislava
Bratislava transport jolları túyini. Dunay boyındaǵı iri portlardan biri. Mashinasazlıq hám stanoksazlıq, elektrotexnika, aǵashsazlıq, toqımashılıq, azıq-awqat, poligrafiya, qurılıs materialları hám basqa sanaat túrleri rawajlanǵan. Ximiya hám neft ximiyası sanaatınıń orayı. Slovakiya FA (1953), Slovakiya muzeyi, universitet, politexnika inistitutı, ekonomika, teatr inistitutları bar. Arxitekturalıq esteliklerden gotika usılındaǵı sobor (1221), Mixaylov dárwazası (XIV—XVIII ásirler) hám b. saqlanǵan.
Beyrut
Beyrut (Arabsha  بيروت) — Livannin' Paytaxtı ha'm en' u'lken qalası. Xalqi sani — 2,1 mln. Adamdi quraydi. Klimati — Subtropik.
Shohira Raufboyeva
Shohira Raufboyeva — Kinoshunos, kinojurnalist ,bloger, teleboshlovchi , Xalıq aralıq Kann kino festivali qatnasıwshısi , „Scorpion“ filmi redaktori , ssenarist , „CinemaTap -2020“ " Eń aktiv kinojurnalist" sıylıqı iyesi .j
Jeke turmısı
Shohira Hamrayevna Raufboyeva 1967-jil 5-oktyabrde Navaiy wálayatı (ilgeri Buxara) Karmana qalasında Hamro Tilevov hám Mastura Tilevovalar jumısshı shangarag’inda dúnyaǵa kelgen.1984-jilde orta mektepti bitirip,Tashkent mámleket unversitetidıń jurnalistika fakultetine oqıwǵa kirip,1989-jılda onı tabıslı tamamlaǵan. Sonnan keyin jeke turmısındaǵı ózgeris yaǵnıy shańaraq qurıw hám perzentli bolǵanlıǵı sebepli eki jıl úyde qalıp balalar tárbiyası menen gúmira bolǵan. Házirde 4 perzenttiń anası.
Manchester United
1990-jıllardıń aqırınan baslap klub payda kóriw boyınsha dúnyanıń eń bay klublarınıń biri bolıp kelmekte. Manchester United Evropanıń jetekshi futbol klubları kiretuǵın G-14 toparına tiykar salıwshılardıń biri bolıp esaplanadı.
Lionel Messi
Lionel Messi 1987-jıldıń 24-iyunında Argentinanıń Rosario qalasında tuwılg'an. 11 jasında Barselona klubınıń jaslar komandasında 1-máwsimde 30 oyında 37 gol urıp, Barselona klubınıń tiykarg'ı quramında oynaw huquqın qolg'a kiritdi. 2005-jıldıń may ayında 17 jasında Ispaniya Chempionatında Albasete komandasına birinshi golın urdı, hámde Barselonanıń qatarında eń jas oyınshısı bolıp tariyxta qaldı. Sol jılı 17 jasında 20 jasqa deyingi jaslar arasında Jáhán chempionatında Argentinanıń saylandı komandasında jáhán chempionı boldı. Chempionatta 6 gol urıp "Altın butsi" (eń kóp gol urg'an oyınshı) hámde "Altın pokgi" (eń belsendi oyınshı) bayraqlarına múnásip tabıldı hám ol 21 jasqa shekemgi futbolshılardıń arasında Uayn Runi, Kristiano Ronaldo, Lukas Podolski usag'an oyınshılardı izde qaldırıp "Altın oglanjik" bayrag'ına iye boldı.
Iran
Iran Islam Respublikası ( — Jomhuriye Eslâmiye Irân, yaki Iran  — Aziyanıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. Paytaxtı — Tehran qalası.
Xalqı hám qalaları
tehran, qum. tabriz. zanjan. rast. gazvin. esfahan. mashahd. shiraz. ilam. yasuj. mazandaran glalarunda yashalar. 90 % shiya dili var 7 %- sonidur.
Veliko Tarnovo wa'layatı
Veliko Tarnovo wálayatı Bolgariyada. Jaylasqan. wálayat.
Hande Yener
thumb|right|Hande Yener Makbule Hande Özyener (12-yanvar, 1973, Istanbul, Túrkiya) Túrkiyalıq pop-qosıqshı ha'm qosıq jazıwshı.
Smolyan wálayatı
Smolyan wa'layatı Bolgariyada. Jaylasqan. Paytaxtı Smolyan qalası.
Belgrad
thumb|right|250px|Beograđanka, Belgrad. Belgrad- Serbiyanın' paytaxtı.