cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Individ
İndivid:
Chevak Chupik tili
San atları
thumb|right|250px| Hooper Bay Chupik jası
Unix
Unix (aytılıwı Yuniks) kompyuter operatsion sisteması esaplanıp, AT&T kompaniyası isshileri ta'repinen Bell laboratoriyasında 1969-jılı jaratılg'an. Bu'gu'ngi ku'nde Unix sisteması AT&T ha'mde basqada islep shig'arıwshılar menen birgelikte kommertsiyalıq bolmag'an ka'rxanalar ta'repinen islep shıg'ılg'an bir neshe bo'limlerge bo'lingen.
Boliviya
Geografiyası
Ol Peru, Braziliya, Paragvay, Argentina hám Chili mámleketleri menen qońsılas.
Bas bet/Interwikis
myv:           crh:  lbe:    mzn:  mdf:      fa:     sah: Bul shablonda Bas bet u'shın saylang'an wikiara (basqa til tarawları) siltewleri boladı.
Google
Google Inc. o'zinin' internet tarmag'ındag'ı izlew sisteması menen atag'ı shıqqan Amerika korporatsiyası. Googleplex atalatugın bas ofisi AQShtın' California shtatının' Mountain View qalasında jaylasqan. 2008 jıldın' 30 iyuline kelip kompaniyada 19,604 isshi jumıs alip barmaqta.
Sıńsıw
Sıńsıw qosıqları házirgi zamanımızda aytılmaǵan menen burınǵı dáwirdegi xalqımızdıń qız uzatıw toyında uzatılıwshı qız tárepinen ishki muńın, debdiwin shıǵarıp aytıwı dástúr bolǵan. Sonlıqtan sıńsıw qosıqları biybaha miyrasımız sıpatında sıńsıw qosıqları búgingi kunimizge jetip otır.
Bir kletkalı haywanlar
Bir kletkalı haywanlar - A'piwayılar XVII a'sirdin' ekinshi yarımında, a'sirese mikroskop payda bolg'annan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı en' birinshi ret Zibold ha'm Këlliker a'piwayılardın' bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıg'adı. XIX a'sirdin' aqırınan baslap adam ha'm haywanlarda awır keselliklerdi payda etetug'ın parazit bir kletkalılardın' dene du'zilisi ha'm olardın' rawajlanıw tsikli haqqındag'ı izertlewler jurgizile baslaydı.
Bet ashar
Bet ashar - óziniń mazmunı hám forması boyınsha oǵada áhmiyetli, jasawı jaǵınan uzaq keleshekke iye dástúr qosıqlarınıń biri.
Besik jırı
"Ha'yiw" qosıqları kishkene bo'bekti jubatıw ushın aytıladı. Besik jırında balanın' er jetiwi, u'yleniw toyların o'tkeriw, er bolsa yaki qızdın' jaqsı adam bolıp o'siwi ana armanı menen qosa su'wretlenedi.
Bilim
Bilim sózin Oxford İnglis Sózliginde tómendegishe túsindirilgen: Házirgi kúnde bilim sóziniń birden-bir hámmeni qanaatlandıratuǵın anıqlaması ele oylap tabılmaǵan.
Suwpı Álliyar
Sufizm táliymatınıń eń kózge kóringen wákillerinen biri bolǵan Suwpı Álliyar XVI ásirdiń sońǵı dáwirinde Samarqandtıń Jańaqorǵan rayonınıń Mıńlar awılında dúnyaǵa kelgen. Ol jaslıǵınan baslap-aq sufizmge shın kewlinen berilgen bolıp, dáslepki bilimdi Samarqandta alǵan. Sońınan Buxaraǵa sapar shegip, ol jerde shayxlarǵa xızmet etip, Orta Aziyaǵa sufizm táliymatın rawajlandırıwǵa at salısadı. Óz niyetin iske asırıw ushın sol jaqta qalıp ketedi. Solay etip Suwpı Álliyardıń ózi de Buxaranıń belgili shayxları qatarına erisedi. Xoja Axmet Yassawiy sıyaqlı jaslıǵınan berilgen shayırlıq talantın sufizmdi rawajlandırıwǵa baǵıshlaydı. Ózin haqıyqıy sufist sıpatında tanıstıradı. Sonıń ushında oǵan Suwpı Álliyar laqabı berilgen.
Suwpı Álliyar arab, parsı hám túrki tillerin jaqsı bilgen. Óz ómirin sufizm táliymatına baǵıshlap "Murad-úl-arifin", "Tuxfat-úl-talibin", "Mas-lak-úl-muttaxin" atlı kitaplardı jazǵan. Bul kitaplar negizinen arab hám parsı-tájik tilleinde jazılǵan. Suwpı Álliyar óz táliymatın jergilikli ápiwayı xalıqlarǵa tereńirek túsindirip beriw ushın túrki tilinde de bir kitap jazıp qaldırǵan. Bul kitaptıń atı "Sabat-úl-ajizin" - dep ataladı. Bul kitap XIX ásir hám XX ásirdiń bas gezinde kóp ǵana baspaxanalarda basılǵan. Sol tiykarda "Sabat-úl-ajizin" 1991-jılı Tashkentte qaytadan basıldı. Bul kitaptıń negizgi ideyası xalıqtı sabır-taqatlı bolıwǵa shaqırıwǵa baǵıshlanǵan. Mısalı: Áy insan bolsan. eger er kibi, Salmaqlı bolǵaysań misli jer kibi. - dep aytıladı da, ekinshi bólektegi ǵázzelleri "Qudanıń qılǵan islerine hámme waqıt qayıl bol" - dep adamlardı táǵdir isine qarsı shıqpawǵa, onıń menen kelisiwge shaqıradı. Mısalı: Kel háy bende, ózińdi sal qudaǵa, Qazaǵa razı bol, sabır et bálaǵa. Al úshinshi dúrkin ǵázzellerinde Suwpı Álliyar "Adam balasın joldan shıǵaratuǵın eki nárse bar": adam ushın tán emes. Esapsız baylıq hám gózzallıqtı talap etedi. Adamlar bay hám gózzal bolmasada bul isti islewge esh boladı. Solayınsha olar qattı gúnáǵa batadı.
Java (programmalastırıw tili)
Tariyxı
Java programmalastırıw tili Oak programmalastırıw tili tiykarında payda boldı. Oak programmalastırıw tili 90 -jıllardıń basında Sun Microsystems tárepinen platformaga, yaǵnıy operatsion sistemaǵa baylanıslı bolmaǵan halda isleytuǵın jańa áwlad sanalı apparatların jaratıwdı maqset etip háreket baslaǵan edi. Buǵan erisiw ushın Sun xızmetkerleri C++ni isletiwdi joybarlawtirdilar, lekin birpara sebeplerge kóre bul pikirinen waz keshiwdi. Oak muvofaqiyatsiz shıqtı hám 1995-jılda Sun onıń atınıń Java ga almastırdı, jáne onı WWW rawajlanıwına xizmet etiwi ushın málim ózgerisler qılıwdı.
Biologiya
Barlıq ilimler sıyaqlı biologiya da ilimiy metodtan paydalanadı. Bul biologlar ózleriniń idealarına anıqlama bere alıwı hám basqa biologlar bul idealardı ózleri teksere biliwi kerek ekenligin ańlatadı.
Friedrich Nietzsche
İsenimleri
Nitzsheniń oyınsha dúnya bir baylanıslı zat dep esapladı, sonıń ishinde adamzat hám tábiyatta bir biri menen baylanıslı dep esapladı. "Ku'shke erk" pikirin oylap taptı. Bul pikir boyınsha hámme adamlar hám zatlar ózlerin jeńiwge, yamasa ózlerinen erkti alıwǵa háreket etedi. Sol sebepli, eger dúnya pútin bir zat bolsa, tap usı kúsh dúnyanı dúnya qıladı.
Soppaslı Sıpıra jıraw
Xalıqtın' tu'sinigi boyınsha Soppaslı Sıpıra jıraw bir ju'z alpıs jas jasag'an qariya. Onın' o'zinin' aytqan so'zlerine qarag'anda tog'ız ma'rtebe xanlardın' basqaspa ma'jilislerine qatnasıp, toqsan altı xandı ko'rgen. Ha'r ma'jiliste on bir patshanın' aldında so'z so'ylep, tog'ız xannın' sarqıtın jep, toqsan ku'nlik saparda bolg'anlıg'ı aytıladı.
Tailand
King : Rama X
Shıǵıs jıl esapları
Shıǵıs kalendarı boyınsha: Hamal – 21-mart - 19-aprel aralıǵı Sáwir – 20-aprel - 20-may Jawza – 21-may - 21 iyun Saratan – 22-iyun - 22-iyul Háset – 23-iyul - 23-avgust Súmbile – 24-avgust - 22-sentyabr Miyzan – 23-sentyabr - 22-okyabr Aqırap – 23-oktyabr - 21-noyabr Qawıs – 22-noyabr - 21-dekabr Jeddi – 22-dekabr - 19-yanvar Dáliw – 20-yanvar - 18-fevral Hut – 19-fevral - 20-mart
Nurman Musaev
Instituttı pitkergennen keyin N.Musaev jollama menen Ózbekstan teleradiokompaniyasına kelip, xalıq sazları orkestrinde dirijerdıń járdemshisi bolıp jumıs baslaydı. 1973-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat ministrliginiń shaqırtıwı menen xalıq dóretiwshiligi úyine jumısqa alınadı hám mádeniy-aǵartıw texnikumında da ustazlıq qıladı.
Garmonlar
Garmonlar
Gormonlar. Ishki ham aralas sekreciya bezlerinin qanga islep shigaratugin Biologiyalıq zatlar gormonlar (grekshe hormao - qozgayman, hareketke keltiremen) delinedi. Gormonlar qan arqali organizmge tarqalip, Organlar ham organizmde bolip atirgan proceslerdi basqanp turadi. Ayrım gormonlar tek gana ayinm organlarga tasir etedi. Maselen, jinisiy gormonlar tek gana jinisiy organlardin osiwi ham rawajlamwina tasir etedi. Basqa gormonlar, maselen, qalqan tarizli bez gormom tiroksin, buyrek usti bezi gormon adrenalin kopshilik organlar funkciyasina tasir etedi.
Derek
Bilogiya(adam hám oniń anatomiyası)8-klass sabaqliģı
Shıbın-shirkeyler
5. brain (cerebral ganglia)
8. tracheal tubes (trunk with spiracle)
9. mesothorax
25. femur
31. subesophageal ganglion
Tabiyatta shıbın-shirkeyler awqatlanıw dizbegi arqalı barlıq tiri organizmler menen tıg'ız baylanisadı. Ko'pshilik quslar, jer-bawırlawshılar. Jer suw haywanlar, ayrım su't-emiziwshiler balıqlar shıbın-shirkeyler menen awqatlanadi.
Tirishiligi
Shıbın-shirkeyler o'simlik ha'm haywanlar ha'mde olardın' qaldıqlarının' quramındag'i organikalıq zatlardı o'zlestiriw arqalı tabiyatag'ı zatlardın' aylanısında qatnasadı. Haywanatlar o'ligi ha'm tezegi, o'simlik qaldıqları menen awqatlanıwshı shıbın - shirkeyler ta'biyattı tazalawshı sanitarlar wazıypasın atqaradı. Topıraqta jasawshı shıbın-shirkeyler ha'm olardın' lichinkaları topıraqtı organikalıq ha'm mineral zatlar menen bayıtadi ha'm onı jumsartıp, suw ha'm hawa kiriwin jaqsılaydi. Ko'pshilik gu'lli o'simlikler shıbın-shirkeyler arqalı shan'lanıp, mol zu'ra'a't ha'm sapalı tuqım beredi. Derlik barlıq sobıqlılar, ko'pshilik quramalı gu'lliler, g'awasha gu'lliler, a'tir gu'lliler, lala gu'ller, paliz eginleri shıbın-shirkeyler arqalı shan'lanadi. Jon'ıshqa ha'm jabayı jon'ıshqa siyaqli ot-sho'p o'simliklerin shan'landiradi. Greshixa, ayg'abag'ar ha'm a'njirdin' shan'landırıwshısı jabayı ha'rreler bolıp esaplanadı. Tut jipek qurtı shıbın-shirkeyler arasinda en' ertede ma'deniylestirilgen tu'ri bolip tabiladı. Ol ha'm ta'biyatta jabayı halında ushraspaydı. Onin' tiykarg'ı watanı Gimalay bolıp, bunnan 5000 jıl burın qıtaylılar qolg'a u'yretip, ko'beytip baslag'an. Ha'zir jipek qurtı Yaponiya, Qitay, Braziliya da ko'beytiriledi.
Zıyankes shıbın-shirkeyler
Ayırım shıbın-shirkeyler ju'da' tez ko'beyip, awıl-xojalıq eginlerine ju'da' u'lken zıyan beredi. Awıl-xojalıq eginleri ziyankeslerinin' duzilisi 700 den artıq shıbın-shirkeyler tu'ri kirgizilgen. Bul hazirge shekem belgili bo'lg'an shıbın-shirkeylerdin' 0,5 % quraydı. Da'nli eginlerge Aziya shegirtkesi ha'm tasbaqa burgesi, g'awasha tu'ngi gu'belegi, ovosh ham palız eginleri ham miyweli daraqlarg'a ha'm turli shırınja biytler, miywelerge alma qurtı, kartoshka kolorado qon'izi ulken zıyan tiygizedi. Pitenin' aqshil ha'm juwan lichinkası da'nnin' ishki bo'limin jeydi. Un qon'ızlarının' lichinkaları unnın' ishinde jasaydı.
Tájikler
Gissardag'ı Tupxon Sayında jaylasqan mazardan Tájikstannın' Baktriya wálayatınıń tariyxı ushın en' a'hmiyetli a'yyemgi estelikler tabılg'an. Ol adamlar Evropalı rasasında bolg'an - a'yyemgi da'wirlerden baslap Tu'slik Tájikstanda ko'plegen qa'wimler ha'm xalıqlar kelgen. Bulardın' arasında bir-birine jaqın Orta Aziya xalıqları bolıwı menen birge alıstan kelgen jawlap alıwshılarda boldı. Biraq arxeologiyalıq derekler, bul jerden hesh bir waqıtta bir xalıqtın' ketip, olardın' basqa xalıqtın' payda bolg'anlıg'ın ko'rsetpeydi. Dinler o'zgergen (zoroastrizm, buddizm, islam), til ayrım o'zgeriske ushırag'an. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatı a'yyemgi da'wirden berli o'mir su'rip kelgen. Baktriyalılar, Sogdianalılar h.t.b. jergilikli qa'wimler olardın' birikpeleri ta'jik xalqının' tikkeley ata-babaları bolıp esaplanadı.
Los Andjeles
" Angelenos" (oqiliwi [andjeliynos]) dep ataladi.
Los-Andjelestin' uliwma maydani - 1290,6 km², sodan 1214,9 km² - jer ha'm 75,7 km² - suwliq(5,86 %).Qalanin' maksimal uzinlig'i arqadan qublag'a deyin - 71 km, shig'istan batisqa deyin - 47 km, qalanin' shegara uzinlig'i - 550 km.
Devis kubogi
Ra'smiy atalıwı: Devis kubogi (inglisshesi Davis cup).
Telesáwbet
Telesáwbet - telejurnalistikanıń analitikalıq janrlarınan bolıp, ol siyasiy, jámiyetlik, ekonomikalıq, mádeniy hám basqa tarawlarda bar bolǵan mashqalalardı kórip shıǵıp, talqılap, bul mashqalalardıń sheshiw jolların izlewge qaratılǵan. Bazı jurnalistler telesáwbetti lektsiya dep túsinedi. Bul durıs emes. Telesáwbet eń áwele, teletamashagóy menen bolǵan janlı, erkin sóylesiw bolıp tabıladı.
Baǵdar boyınsha teoriyalıq, ulıwmalıq hám publitsistikalıq sáwbetlerge ajıratıw múmkin.
Teoriyalıq sáwbetler jámiyetlik-siyasiy, mádeniy hám xalıq aralıq turmıstıń sheshiliwi tiyis máselelerdi túsindiriw wazıypasın, ulıwmalıq sáwbetler bolsa, zamanagóy ilim hám texnika, sonıń ishinde meditsina, bilim sistemalarındaǵı mashqalalardı kórip shıǵıw hám olardıń sheshiliwine jámáát pikirin keltirip shıǵarıw wazıypasın, publitsistikalıq sáwbetler bolsa házirgi kúnniń zárúr máselelerin kóterińki ruxta, teletamashagóylerge bildirgen jaǵdayda, emotsional tárizde ashıp beriw wazıypasın orınlaydı.
Amazonka
Amazon dáryası (İspan hám Portugalshada Rio Amazonas) Qubla Amerikanıń, tiykarınan Braziliyanıń tropikalıq toǵaylarınan aǵıp ótetuǵın dárya esaplanadı. Ol Atlantika okeanına quyadı. Bul dárya aǵıp ótetuǵın suw kólemi boyınsha eń úlken dárya esaplanadı. Amazon dáryasınan onnan keyin turatuǵın segiz dáryanıń suwın qosqanda payda bolatuǵın suwdanda kóbirek suw aǵıp ótedi. Amazon dáryası dúnyada eń úlken basseynge iye. Onnan dúnyadaǵı ulıwma dáryalardan aǵıp ótetuǵın suwlardıń besten biri aǵıp ótedi. Jawınlı máwsimde dáryanıń ayırım jerleriniń eni 190 kilometrden asıp ketedi. Kóleminiń úlkenligi sebepli onı Dárya Teńiz depte ataydı. Ol dúnyanıń eń úlken dárya sisteması esaplanadı. Dúnyanıń eń uzın dáryası Nil dáryası esaplanadı.
Televiziyalıq esap
Televiziyalıq esap
Televiziyalıq esap - telejurnalistikanın' da'stu'riy ha'm jeke janrlardan bolıp, en' a'wele, ma'lim fakt ha'm waqıyalar (konferentsiyalar, jıynalıs, ma'jilisler, saparlar) menen baylanıslı.
Telesholıw
Telesholıwdın' ja'ne bir za'ru'r qa'siyeti - onın' tezliginde boladı. Ju'z bergen waqıya haqqında xabar beriw ha'm onın' izinen da'rhal bul waqıyanı teletamashago'ylerge tu'sindirip, sholıp beriw, telesholıwdın' ayırmashılıqlarının' biri esaplanadı. Bul o'z na'wbetinde telesholıwshıdan u'lken juwapkershilikti talap etedi. Waqıyalar qa'nshelli tez talqılanıp, sholıw islense, teleauditoriyag'a sonshelli ta'sir ko'rsetedi. Keshigip berilgen sholıwg'a, teletamashago'yler bahası tu'sken na'rsedey qaraydı.
a) qısqa jıldam sholıwlar (2-3 minutlı), a'dette, xabar izinen beriledi. Olar teletamashago'ylerdin' itibarın waqıyanın' en' za'ru'r ha'm a'hmiyetli ta'replerine qaratıwdı maqset etip qoyadı;
Telereportaj
Telereportajdın' mınaday tu'rleri bar:
Dáwletyarbek dástanı
Tariyxıy dastanlardın' jamiyet o'mirinde tutqan ornı, bul jardag'ı da'stanlarda tariyxıy waqıyalardın' su'wretleniw o'zgeshelikleri, tariyxıy waqıyalarg'a a'piwayı xalıqtın' ko'z-qarasları olardın' ko'rkem do'retpe iretindegi ideyalıq ha'm estetikalıq a'hmiyeti ele de izertlew jumısların talap etedi.
Eki puqaralıq
ekinshisi eki puqaralıq haqqındaǵı shártnamalar eki puqaralıqtı joq etiwge qaratılǵan shártnamalar.
Ájiniyaz Qosıbay ulı
Dóretiwshiligi
Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan,
Yadıma túskende kewlim ósken,
Qırında qızarıp pisken gewirek,
Baǵlarımda bisyar almayıw-anar,
Kewlimniń xoshı joq men hám bir dártli,
Telexabar
Xabar u'stinde islep atırg'an jurnalist telefon arqalı alıng'an mag'lıwmatlardan paydalanbay, ba'lki o'z ko'zi menen ko'rgen waqıya ha'm ha'diyseler haqqında jazıwı lazım. Eger ol basqa bir tiykardan paydalansa, (gu'wanın' gu'rrin'i, baspaso'z materialı, arnawlı xızmetkerdin' pikiri), a'lbette bul derekti aytıp o'tiw da'rkar.
Ayırım jag'daylarda belgili bir tanımalı shaxstın' pikirine tiykarlang'an kirisiw bo'limi de ushırasıp turadı. Xabardın' qanday da bir du'ziw formasın tan'lawg'a tek g'ana janr ha'm efir kanalının' o'zine ta'n talapları ba'lki konkret materialdın' mazmunı, avtordın' do'retiwshilik stili de ta'sir ete aladı.
Qıtay filosofiyası
Konfutsiydiń (b.e.sh 551-479 j) pikiri boyınsha "İnsan ózi ushın emes, jámiyet ushın insan" bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onıń sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta túsinedi, al tábiyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik dárejede orınlawǵa ákeliwi dep biledi.
İmen mektebi haqıyqatlıqtıń tilde aytılıwı. Ol zatlardıń qatnasın hám usı qatnasıqların hám son'ınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi.
Qıtay Respublikası (Tayvan)
nobaý|Iyerogliflarni soddalashtirish:台湾 an’anaviy:台灣−臺灣 nobaý nobaý|[[Tayvan (ataw)]]
Adana
Adana  Túrkiyada jaylasqan qala. 2013-jılı qalanıń xalqı sanı 2.149.260 bolǵan.
Shawdırbay Seytov
"Shırashılar" romanında psixologizm basım bolıp, onda turmıs shınlıģı keń epikalıq masshtabta alınıp, qaharmannıń elesletiwleri hám eske túsiriwleri menen konkret sol qaharmanlar háreket etetuģın sharayat parallel qoyıp súwretlenedi.
Esjan ģarrı ózine tán xarakterge iye. Ol sadalıģı menen aq kókirekligi basım, qarapayım awıl adamı. Onıń ómirdiń mánisi, mazmunı haqqında óz túsinigi, filosofiyası bar. Kúndelikli turmıstıń ģalma-ģalı, óz mashqalası menen tınısh jasawdı qáleydi. Oģan basqa hesh nárse kerek emes. Hár kúni mal-halģa, qora-qopsıģa qaraw, jaz bolsa egin-teginge qaraw, qıs túsip muz qataman degenshe hár kúni keshte dáryada kemeler qayırlap qalmaw ushın shıra jaģıw - onıń kúndelikli talabı, turmıslıq mashqalası. Shırashılıq etkeni ushın xojeyinnen azın-awlaq pul aladı. Soģan qánáát etip jasay beredi.
Tele2
Xizmet orınları
Tele2 xоldingi 2010 jıldаn beri Еvrоpаnın' 11 еlіndе: Shveciya, Norvegiya, Niderlandiya, Germaniya, Avstriya, Xorvatiya, Estoniya, Latviya, Litva, Rossiya ha'm Qazaqstandа 30 milliyonnan aslam abonentkе mobіl ha'm basqa xizmet tu'rlеrіn, intеrnеt ha'm kаbеllі tеlevideniye xızmеtіn ko'rsitiw imkaniyatına iye. TELE2-nin' litsenziyalıq аymаg'ındа 61 milliyon аdаmg'a xizmet ko'rsetedi. Kompaniyanın' ayrıqsha strаtеgiyası — uyalı baylаnıs diskauntlerі.
Hindistan filosofiyası
Vedalar shama menen b.e.sh. 600-1500 jıllar aralıģında dúzildi. Olar diniy mazmunģa iye, degen menen jámiyettiń ekonomikalıq rawajlanıwı hám sotsiallıq strukturası haqqında kóp maģlıwmatlardı saqlaydı. Vedalar samxitler ózine tán tórt túrge bólinip jasaydı.
áyyemgi Hindistanda filosofiyanıń rawajlanıwı protsessinde materialistlik tendentsiyalar hám filosofiyalıq mektepler kórinedi. Bunday táliymatlardıń birine "Lokayata" táliymatı kiredi. Lokayatanıń dóretiwshisi bolıp Charvaktıń atı ataladı. Lokayatanıń túsindiriwinshe Adam 4 materiallıq elementlerden turadı: jer, suw, ot, hawa. Olar birigip deneni, seziwlerdi, organlardı dúzedi.
Qıtay tili
Qıtay tili (Qıtaysha: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ) - Qıtayda ha'm onın' a'tirapında jasaytug'ın 1 milliarddan aslam xalıqtın' so'ylesetug'ın tili.
Nicolaus Copernicus
Nicolaus Copernicus (19 Fevral 1473 - 24 may 1543) (yamasa Kopernik) astronom bolǵan. Adamlarǵa Kopernik quyash hám jer haqqındaǵı pikirleri menen belgili. Onin' tiykarg'i pikiri du'nya geliotsentrik (helios = quyash). Onin' toeriyasi boyınsha ku'n quyash sistemasinin' orayinda, ha'm planetalar oniń átirapinda aylanadi. Bul pikir onıń De revolutionibus orbium coelestium (Aspan deneleriniń revolyutsiyasi haqqinda) kitabinda baspadan shiqti.
Kim Il-sung
nobaý Kim Il-sung  — North Korea ' 1-shi prezidenti.
Meteorit
Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.
Evklid
Ko'plegen adamlar Evklidti matematikanin' a'hmiyetli bo'limi bolg'an geometriyanın' atası dep esaplaydı. Onın' en' ataqlı jumısı bul Elements (Elementler). Ko'pshilik bul kitaptı tarıyxtın' en' belgili oqıwlıq kitabı dep esaplaydı. Kitap aksiomalardın' (ha'mme durıs dep esaplaytug'ın zatlar toparının') kishkene toparı menen baslanadı. Evklid usı aksiomalar tiykarında geometriyalıq obyektlerdin' ha'm pu'tin sanlardın' o'zine ta'n belgilerin ko'rsetip beredi. Ol jan'a joqarı pikirler bul pa's pikirlerden durıs ekenligin da'liyllep beredi. Bul aksiomalıq metod dep ataladı.
Qızılorda (wálayat)
Qizilorda oblisi - Qazaqstan respublikasinin' qublasinda jaylasqan. Ortalig'i Qızılorda qalası. Aymag'inin' 3/2 bo'legi Qızılqum sho'linde jaylasqan. Iri qalalari : Qazalı
Al-Qudıs
Yerusalim Jer Orta Ten'izinen 64 kilometr qashıqlıqta jaylasqan. Ol a'tiraplarında ko'p oypatlıqları bar to'beshikli qala esaplanadı.
Federatsiya kubogi qisqa tariyxı
1962 jılı Xalıq aralıq tennis federatsiasının' hayal-qızlar jarısın onın' du'zilgenine 50 jıl bolıwına baylanıslı qollap quwatladı. Sheshiwshi roldi Margaret Smit-Kort ha'm Billi Djin King oynadı. Olar 1963 jılı kuboktı Londondag'ı Queen's Club o'tkizdi. Ra'smiylestirilmegen atag'ı ushın birinshi turnirde 16 saylandılar ushırastı. Qızıg'ı sonda finalda Amerikalıq King ha'm Avstraliyalıq Smit-Kort ushırastı.
Planeta
Tariyxı
Jańa dáwirde jáne de úsh planeta ashılǵan: 1995-jılı Jerden 50 jaqtılıq jılı uzaqlıqtaǵı, birinshi ekstraquyashlı planeta ashıldı. Házirgi waqıtta olardan 300den aslamı belgili.
Akciya
Akciyalardıń nominal bahasın kóbeytiw jolı menen jámiyettiń ustavlıq kapitalın kóbeytiw haqqında hám jámiyettiń ustavına tiyisli ózgerisler kirgiziw haqqında sheshim akcionerlerdiń ulıwma jıynalısında yamasa jámiyettiń Baqlaw keńesi tárepinen qabıl etiledi, eger jámiyettiń ustavına yamasa akcionerlerdiń ulıwma jıynalısınıń sheshimine muwapıq jámiyettiń Baqlaw keńesine usınday sheshim qabıl etiw huqıqı berilse. Qosımsha akciyalar jámiyettiń ustavı menen belgilengen járiyalanǵan akciyalar muǵdarı sheginde ǵana jámiyet tárepinen jaylastırılıwı múmkin.
Lordi
300px|nobaý|Lordi (2023) Lordi 1990-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Mr. Lordi (Tomi Putaansuu), Hella, Hiisi, Mana ha'm Kone bolg'an.
Tatar tili
Tatar tili (Tatar: татар теле) — qıpshaq tili toparina kiriwshi tu'rkiy til, Tatarstannin' ra'smiy tili.
James Watt
O'mir bayanı
James Watt 1736-jılı 19-yanvarda Grinokta tuwılg'an. Onın' a'kesi keme ustası bolg'an, al anası tarbiyalı shan'araqtan bolıp, bilimli insan bolg'an. Ata-anası, ekewide Presviterian ha'm Kovenanter bolg'an.
Maxabxarata
Hind ilimpazlarının' tastıyıqılawına qarag'anda bul epostın' syujetindegi waqıyalar tariyxıy waqıyalarg'a ku'ta' jaqın eken, epostag'ı qaharmanlar o'tmishte jasap o'tken adamlar eken. Barlıq Shıg'ıs an'ızları sıyaqlı "Maxabxarata" da miflik syujetler, fantastikalıq su'wretlewler ko'p ushırasadı. Epostag'ı tiykarg'ı mazmun Bxarata dinistiyasının' Hindstandag'ı bir neshe mın' jıllarg'a sozılg'an hu'kimranlıg'ın bayan etiwden ibarat.
Tog'ız ay o'tken son' qız ko'z jarıptı. Ha'mledar eken. Ullı bolıptı. Al Dushyanta jeti jılg'a shekem su'yip nekelesip alg'an hayalınan ha'm ulınan xabar almaptı. Bala ku'shli, sulıw ha'm aqıllı bolıp o'sipti. Eposta so'z etiliwinshe, Qız Dushyanta menen nekeleskende og'an jeti jıl burın sha'rt qoyg'an eken. Al, Dushyanta bolsa sol sha'rke razı bolg'an eken. Qız patshag'a jeti jıl burın mınaday sha'rt qoyıptı: Nekeden son' ul tuwsan', Atası onı qollasın. Taxt iyesi sol bolsın, Basqa patsha bolmasın.
Erkin ekonomikalıq zonalar
Erkin ekonomikalıq zonalardıń artıqmashlıǵı-bul zonada eldin basqa territoriyalarına qaraǵanda artıqmashlıqqa iye bolǵan hár qıylı ekonomikalıq jeńillik, stimul hám qolaylıqlar jaratılgan boladı hám erkin ekonomikalıq rawajlanıwǵa múmkinshilikler bar. Sonday-aq erkin ekonomikalıq zonalardı - hár qıylı qolaylıqlar jaratılgan geografiyalıq territoriya dep qarasaqta boladı. Bul zonalarda mámleketlik ekonomikalıq protsesslerge tásir etiw masshtabı qısqaradı. Kópshilik rawajlanıp atırgan mámleketlerde erkin ekonomikalıq zonalar arnawlı ekonomikalıq zona dep te ataladı.
Afrika
thumb|Dúnya kartasında Afrika
Haywanatları
Africa has a lot of wildlife. There are many types of animals there. Some are cheetahs, elephants, lions, snakes, giraffes, and a lot more. Over 2,000 types of fish live in African lakes and rivers.
Tólepbergen Mátmuratov
T.Ma'tmuratov Qaraqalpaqstan jaslar awqamı sıylıg'ı, Berdaq atındag'ı Ma'mleketlik sıylıg'ı, "Ózbekstan respublikasına miyneti singen ma'deniyat xızmetkeri" hu'rmetli ataqları berildi.
Bit
3. Shennon boyınsha, eki ten' itimallı na'tiyjege iye bolg'an tajriybede bolatug'ın informatsiya sanına ten' bolg'an tiykarg'ı informatsiya o'leshem birligi.
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|right|Volfgang Amadey Mozart Volfgang Amadey Mozart (27-Yanvar' 1756 - 5-Dekabr' 1791) Avtsriyali kompozitor ha'm pianist bolg'an. Ko'pshiliktin' pikirinshe ol barliq waqittin' en' zor kompozitorlarinin' biri esaplanadi. Ol 1756-jili 27-Yanvar'da Zaltsburg qalasinda tuwilg'an. Ol qisqa o'miri dawaminda 600 den aslam muzika shig'armalarin do'retti. Solardin' ishinde Don Jiovanni ha'm Siyqirli Sirnay operalari bar. Onin' birinshi miyneti to'rt jasinda jazilg'an minuet (oyin) esaplanadi; aqirg'i miyneti juwmaqlanbag'an Rekviem esaplanadi. Mozart kishkene waqtinan pianino shertip bilgen ha'm ol zor pianist, ha'm de ataqli kompozitor sipatinda dan'q shig'ardi. Ol 1791-jili 5-Dekabr' saat tu'ngi 1 lerde revmatik isitpadan qaytis boldi.
Botanika
Botanika - ósimlikler haqqındaǵı ilim (botane kók shóp, ot ósimlik) degen mánini ańlatadı
Albert Einstein
Onın' o'miri
1952-jılı, Izrail hu'kimeti Einsteindi Izraildin' ekinshi Prezidenti bolıwg'a shaqırg'an, biraq ol razı bolmag'an.
Onın' isenimleri
Onın' en' bir ta'sirlendiriwshi aytqan so'zi: "O'mirde jasawdın' eki jolı bar, biri hesh qanday ajayıbat jop degen halda, ekinshisi har qanday narse ajayıbat dep esaplagan halda".
Áyyemgi Greciya
Grek xalqi ortasında keń tarqalǵan ráwiyatlarda Orfeydan tısqarı taǵı bir qansha shayırlar : Muze, Evmolp, Tamir, Olen hám basqalar tilge alınadı.
Ma'budlarni adam túsinde oyda sawlelendiriw, óz gezeginde, mifologiyani haqıyqıy turmısqa jaqınlastırǵan jáne onıń obrazlarına anıq turmıslıq baǵıshlaǵan. " Iliada" dástanında avtordıń pútkil dıqqatı miynettiń bas qaharmanı Axillning ǵázepine qaratılǵan bolıp, qalǵan waqıyalar tek 50 kún ishine sig'dirilgan. Tıńlawshı hám kıtapxan tolıq tásirlerge ıyelewi ushın dóretpe dawamında avtor yo'lyo'lakay sheginiwler jasap, túrlituman hádiyseler menen tiykarǵı waqıyanı toltırıp barǵan. Tap sol uyqaslıq, qısqalıq " Odisseya" dástanında da bar. Japakesh Odisseyning óz watanına qaytıwı, hár sapar dawamında onıń basınan keshken qıyınshılıqlıotlar, dus kelgen ájayıbat, g'aroyibotlar — miynettiń tiykarǵı teması bolıp tabıladı.
Evropa xalıqları óz rawajlanıwları dawamında úlken qızıǵıwshılıq menen neshe márte grekler hám de rimlikler jaratqan kórkem óner hám ádebiyatqa shaqırıq etip, olar tiykarında końillerin tınıshsız etken sezim hám ideyalardı sheshiwge urınganlar. Oyanıw dáwirdiń ullı oqımıslıları qolında áyyemgi (áyyemgi) dúnyanıń ilmu páni, kórkem óner hám ádebiyatı, filosofiyalıq táliymatları eń kúshli qural bolıp xızmet etken. " Oyanıw" sóziniń dáslepki mánisi de áyyemgi mádeniyattı qayta qayta tiklew, tazadan ayaqqa turg'izish bolıp esaplanadı.
Arxaika (eramızǵa shekemgi 7—6 -ásirler) dáwirinde polislar qáliplesti, qalalar júzege keldi, qalasozlikning tiykarǵı belgileri múqaddes jay (akropol) hám jámiyetlik sawda orayları (agora) bolıp, olar átirapında turar jay jerleri jaylastırılǵan, qalalar qurılǵan. Jetekshi orındı sıyınıwxonalar (háykelleri bolǵan " qudaylar úyi") iyelegen.
Qarshı
Qarshı (Qarshi) — Ózbekstandaǵı qala, Qashqadárya wálayatınıń orayı. Wálayattıń siyasiy hám mádeniy, orayı. 1926-jılı tiykar salınǵan. Xalıq sanı : 238,265 adam. Klimatı: keskin kontinental.
Realizm
Realizm - filosofiyada ónernama hám ádebiyattaǵı realizm menen heshqanday baylanıssız hám úlken eki mánisti bildiriw ushın qollanılatuǵın filosofiyalıq termin bolip esaplanadı. Ádette filosofiyada realizm degende nominalizmge qarama-qarsı bolǵan filsofiyalıq baǵdar túsiniledi; biraq bazda realizm sózi filosfiyanıń taza dáwir baǵdarın bildiriw ushın qollanıladı.
Bul terminniń basqa tarawlarda da hár túrli maģanalari bar. Máselen, iskusstvoda social, psixologiyalıq, ekonomikalıq hám t.b. qubılıslardı múmkinshiligi barınsha haqıyqatqa sáykes súwretler tuwrali aytıladı.
Paxtakor (futbol klubı)
1992-jılldan Ózbekstan birinshiliginde qatnasa basladı. 3 márte mámleket chempionı (1992, 1998, 2002), 5 márte Ózbekstan kubogın qolǵa kiritdi, Aziya chempionlar Ligası nda, (2003) jıllı 4-orındı iyelegen. Klub Tashkentdegi oyınlardı, Paxtakor stadionıda, oqıw tayarlıq trenirovkılerın Qıbray bazasında (Úlken hám kishi stadion, qısqı jabıq manej)lerinde ótkizedi.
UEFA Evropa Ligası 2014/2015
UEFA Evropa Ligasi 2014-15, UEFA tárepinen ótkiziletuǵın klublar ortasındaǵı Evropanıń Chempionlar Ligası nan keyingi orında turıwshı futbol turniri 44-máwsimi UEFA Evropa Ligasi atı ha'm formatında 6-márte otkizilmekte. Final Polshanıń Varshava qalasındaǵı Ulusal Stadionı da bolıp ótedi.
Round ha'm qura sáneleri
Turnir Kestesi to'mendegidey koriniste (bárshe quralar UEFA Shtab-Kvartirası jaylasqan, Shvetsariya niń Nyon qalasında bolıp ótti).
Miynetke baylanıslı qosıqlar
Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir bo'limin miynetke baylanıslı qosıqlar quraydı. Bul qosıqlardı miynet quralları, miynettin' tu'rin, egin egiw, jer su'riw, jer suwg'arıw, oraq orıw, qos aydaw, mal bag'ıw, arba aydaw h.t.b. haqqında so'z etiledi. Miynetke baylanıslı qosıqlarda miynettin' tu'rin so'z etiw menen olarg'a ıshqı sezimleride aralastırıladı. Bul qosıqlar tek qurı miynet haqqında bolıp o'mirinin' basqa ta'shwishleri aralastırılmag'anda bul qosıqlardın' qızıg'ı da bolmag'an bolar edi. Muxabbat sezimleri ha'mmenin' dıqqatın o'zine awdaratug'ın otlı sezimler. Sonlıqtan miynetti so'z etiw menen birge muxabbat tuyg'ıları menen baylanıstırılıp keledi. Bunday qosıqlarg'a xalıqqa ken'nen tanılg'an mına qatarlardı keltiriwge boladı:
Latın Amerika
1492-jılı Xristofor Kolumb Shıg'ıs Aziag'a alıp barıwshı qısqa jol tabıw maqsetindegi sho'lkemlerstirilgen sayaxatında Latın Amerikanı ashqan.
Anatomiya
'Anatomiyá tiri janlardıń, adamlardıń, haywanlardıń, ósimliklerdiń denelerin úyreniwshi ilim. Bul deneni bólip, onıń bólimlerin (organlarıń, bulshıq et hám súyeklerin) qaraw sıyaqlı. Anatomiyanı úyreniwshi adam tiyisli organ (súyek yamasa bulshıq et) qay jerde bolıwı tiyis yamasa ádette qay jerde bolatuǵının baqlaydı.
Ólim jazası
Du'nyanin' u'shten bir mámleketlerinde o'lim jazasi ruxsat etiledi. Qitay, Yaponiya ha'm Iran o'lim jazasin qollanatug'in mámleketler qatarina kiredi. Kanada, Avstralia, Meksika ha'm Evropa Awqamina kiriwshi ha'mme mámleketler o'lim jazasin toqtatqan mámleketler qatarina kiredi.
2002
XX asir | XXI asir | XXII asir
Úlken jarılıw
U'lken jariliw bul du'nyanin', ha'm son'inan juldizlar toparinin' (galaktika) kelip shig'iwi tuwrali ilimiy teoriya.
U'lken jariliw teoriyasi boyinsha du'nya ju'da issi, kishkene ha'm tig'iz bolg'an. Onda juldizlar, atomlar, forma yamasa struktura bolmag'an. 14 milliard jil aldin ol ju'da tez u'lkeydi (usi sebepten U'lken jariliw dep ataladi), na'tiyjede atomlar payda boldi, ha'm bul juldizlardi ha'm galaktikalardi payda etti. Du'nya ha'zirgi ku'ndede u'lkeyip ha'm suwip barmaqta.
Grammatika
Grammatika belgili bir tilde durıs oqıw ha'm jazıw qag'ıydaları.
Jizzaq qalası
Tariyxı
Grek solnomachilari Gazoni bólek tilge aladı. Arxeologlar Gazo qalasınıń ornın anıq hám tıyanaqlı tayın etpese de, tariyxıy dereklerde onı Samarqand hám Tashkent aralıǵında jaylasqanlıǵı aytıladı. Ilimpazlar Gazoni áyyemgi Jizzax dep shama etedi. Taponimist ilimpazlar Jizzax atınıń suǵdi tilindegi „Dizak“ („qal'acha“) sózi menen baylanıstıradı. Tariyxta ol Dizax atı menen júrgizilgen. Jizzax Orta Aziyadan ótken birneshe áyyemgi kárwan jolınıń tutasqan jayında payda bolǵan. Jazba dereklerde, dáslep, arab geograf ilimpazları hám sayaxatshılarınan Ibn Havkal hám Múqaddesiplerdiń dóretpelerinde Ustrushonanıń Faknon wálayatındaǵı qala dep tilge alınadı. Qala arablar basıp alıwınan aldın da ámeldegi bolǵan. Jizzax 9-10 -ásirlerde Samaniyler, 11-13-ásir basında Qaraxaniylar, Xorezmshahlar mámleketi, 14-15-ásirlerde Temuriylar mámleketi, 16-18-ásir 1-yarımında Buxara xanlıǵı 18-ásir 2-yarımınan 1866-jılǵa shekem Buxara  baǵınıqlı bolǵan. Qala bir neshe ret krizisqa ushırap, taǵı qayta tiklengen. 16 -17-ásirlerde xalıq házirgi eski bazardaǵı Oratepaǵa kóshken. 19-ásir 60-jıllarında ol da búlginshilikke ushıraǵan. Keyinirek taǵı tiklengen. 19-ásir 2-yarımınan Turkstan general gubernatorlıǵı quramına kiritilgen. Jizzaxta digirman, juwazxana, temirshilik ustaxanaları, gúzeshilik kárxanaları hám basqalar islep turǵan. Qala 16 -19 -ásirlerde kóplegen tariyxıy waqıyalardıń gúwası bolǵan. 1571-jılda Abdullaxannıń Sahrası qıpshaq xonı Babaxan hám Tashkent hákimi Darveshxan menen Jizzaxtaǵı duslasıwı qalaǵa kóp shıǵın jetkizgen. 1866-jıl 12-18-oktyabrda Jizzax qorǵanı orıs shabıwılshıları tárepinen qolǵa alınıp, wayranaga aylantırılǵan. 1916-jıldaǵı Jizzax kóterilisinde qala orıs kolonizatorları tárepinen taǵı wayran etilip, xalıq jawızlarsha qırılǵan. Jizzaxta 1920-jıllardan baslap jańa kárxanalar qurılǵan. 1930-jıl jergilikli shiyki ónim menen isleytuǵın hák zavodı, 1932-jıl qala elektr stansiyası, 1942-jılda paxta zavodı, 1943-jılda awıl xojalıǵı mashinaların qayta ońlaytuǵın zavod, 1949-jılda may-sir zavodı, 1960 -jılda Ózbekstanda eń iri qurılıs materialları kombinatı jumısqa tústi. Xatkershól hám Qarsı shólin suwǵarıw ushın polietilen trubalar hám polixlorvinil ónimleri islep shıǵarılatuǵın ximiya kombinatı (1969), elevator, un zavodı hám aralas jem islep shıǵarılatuǵın cexdan ibarat un kombinatı qurıldı (1970). 1971-jılda gerbish zavodı hám Tashkent trikotaj firması filialınıń birinshi basqıshı paydalanıwǵa tapsırıldı. Sonıń menen birge, nan zavodı, tigiwshilik fabrikası ónim bere basladı.
James Comey
thumb|Comey, [[2010]] James Brien Comey, Jr. (1960-jıl) — Amerikalik qosiqshi.
Rossiya
Rossiya Federaciyası (qar),Российская Федерация (rus). Rossiya Evropa (4.1 mln km.kv) hám Aziya (13 mln km.kv)kontinentinde jaylasqan.Aymaǵı úlkenligi boyınsha dúnyada birinshi orında, Xalqınıń sanı boyınsha toǵızınshı orında turadı.Onıń ulıwma shegaraları uzınlıǵı 58,6 mıń km (sonnan qurgaqlıqta 20.000 km den ziyat Rossiya federaciyasi maydani17,1mln km² .Xalqi 145mln nan artiq.Aralas respublika yagniy parlament federaciya subyektleri menen birge xizmet alip baradi.Prezidenti Vladimir Vladimirovich Putin.Xalqi.Rossiya xalqi sani boyinsha dunyada9-orinda turadi.2020-jildan baslap xalq sani tabiyiy azayiwi baqlanbaqta.Milliy qurami juda quramali.Onda fin-ugor(mordva,mariya,kareliyalilar)slavyanlar(ukrain,rus,belorus)turkiy xalqlar(tatar,bashqurt,saxa,qazaq,chuvash,chechen,avar,azer,adigey,nog'ay,qrim tatarlari,ingushlar,qarashaylar,kardinler,balkarlar,cherkesslar)mongol xalqlar(qalmaq,buryat) jasaydi.Milliy quramda ulesi en kop xalq ruslar,2-tatarlar. Tabiyiy resurslari Rossiya tabiyiy resurslari uliwma quni boyinsha dunyada 1-orinda turadi.
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Aleksandr Pushkin
Su'rginnen qaytıp keliwi
1825-jılg'ı ko'terilisten keyin taza patsha Nikolay I sol waqıtqa kelip Pushkinnin' ju'da' belgili bolıp ketkenin tu'sinedi. Ol onın' ko'teriliste qatnaspag'anın da tu'sinedi ha'm onın' qaytıp keliwine ruxsat beredi. Patsha Pushkinnin' jumısları baspadan shıg'ıwınan aldın o'zi ko'rip shıg'atug'ınlıg'ın aytadı. Ol o'zinin' jaqsı patsha bolatug'ının ha'm jarlılardın' (qullardın') azat etiliwine ja'rdem beretug'ınlıg'ın aytadı. Pushkin qıyın jag'dayda edi, sebebi ol patshag'a unamaytug'ın hesh zat jaza almas edi. Ol mámleket basshıları haqqında jaman zat jazbaslıg'ı ushın ju'da' abaylı bolıwı kerek edi. Politsiya itibar menen onı baqlawdı dawam ettirdi. Degen menen, sol waqıtta Pushkin ko'plegen ullı shıg'armalardı jazadı, derlik ha'r biri rus a'debiyatında o'z tarawının' birinshisi bolg'an. Bug'an Pikalı xanım (Пиковая дама) dep atalg'an qisqa gu'rrin'i mısal bola aladı. Bul shıg'arma Tchaikovsky ta'repinen operag'a aylandırilg'an ha'm Dostoevskiydin' romanlarına u'lken ta'sir ko'rsetken.
Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı
Eki ken'estin' de qararları o'z-ara kelisim (konsensus) tiykarında qabıl etiledi.
Doslıq Awqamı ko'leminde ekonomikalıq minnetlemelerdin' orınlanıw barısında payda bolg'an dawlar ha'm sha'rtnama ja'ne basqa ekonomikalıq hu'jjetlerdi tallawdan kelip shıg'a-tug'ın parıqlardı sheship beriwshi ekonomikalıq sud, Doslıq Awqamı ag'zaları alg'an minnetlemelerden kelip shıg'ıwshı insan huqıqları ta'miyinleniwin qadag'alawshı İnsan huqıqları komissiyası bar.
Doslıq Awqamı ko'leminde turaqlı ha'reket etiwshi atqa-rıw organı 1993-jıl aprelde Minskte o'tken mámleketler basshıları ken'esinde du'zilgen koordinatsion-konsultativ komitet esaplanadı. Ol mámleket basshıları ken'esi tayınlay-tug'ın komitet koordinatorı ha'm ha'r bir ag'za mámlekettin' eki turaqlı wa'kilinen ibarat. Komitet Doslıq Awqamının' barlıq jumıs tarawları boyınsha usınıslar islep shıg'adı, ekonomikalıq birge islesiwdin' anıq tarawları boyınsha sha'rtnamalardın' orınlanıwına imkaniyat jaratadı, Doslıq Awqamının' barlıq organlarının' islewine imkan jaratadı. Onın' qasında Sekretariat du'zilgen. Komitet ha'm Sekretariat Minskte jaylasqan.
Arab tili
Klassikalıq arab tili ha'zirgi arab tilinin' payda bolıwına negiz saldı. Ha'zirgi arab tili jaqın shıg'ıstag'ı ha'm Afrikanın' arqa ta'repinde jaylasqan jigirmadan artıq arab ellerinin' ra'smiy tili. Bul tilde ku'ndelikli gazeta-jurnallar shıg'adı, kitaplar basıladı, radio ha'm televidenie esittiriw ha'm ko'rsetiwleri alıp barıladı, mekteplerde, joqarı ha'm orta arnawlı oqıw orınlarında sabaqlar o'tiledi h.t.b.
Tariyxqa na'zer taslasaq islam dini kirip kelgennen baslap tap 1929 jılg'a deyin Qaraqalpaqstanda arab jazıwınan paydalanıp kelindi. Jazıw-sızıw, ilim-bilimlendiriw, ma'mleketlik isler usı jazıwda ju'rgizildi. Bizin' diyarımızda ata-babalarımızdan miyras bolıp arab tili, arab grafikası tiykarındag'ı fars, tu'rkiy tillerinde ko'plegen qoljazba ha'm baspa kitaplar saqlanıp qalg'an. Bul qoljazba ha'm baspa kitaplarda tariyxımız, ma'deniyat, a'debiyat tariyxımız boyınsha ele ilimiy ko'pshilikke ma'lim bolmag'an qunlı derekler saqlang'an.
Tólepbergen Qayıpbergenov
1967-80-jılları Qaraqalpaqstan baspa sóz komiteti baslıǵınıń orın basarı.
1980-jılı Qaraqalpaqstan jaziıwshılar awqamı baslıǵına saylanadı.
Fluktuatsiya
Fluktuatsiyalar - ko'p bo'lekshelerden turatug'ın sistemanın' qandaydur xarakterin anıqlawshı fizikalıq ko'rsetkishtin' ortasha ma'nisinen tosınnan shetlewlerge aytıladı.
Vertolyot
Vertolyot — (Вертолёт) tikke ko'teriletug'in ha'm qonatug'in, awir ushiw apparati; onda ko'teriw ku'shin bir yaki bir neshe (ko'binshe, eki) eltiwshi vint ha'reketke keltiredi. Vertolyot turg'an jerinen ko'teriledi, tikkesine pa'stlep qonadi, aspanda bir jerde ko'p waqit turiwi mu'mkin, vertikal oq atrapinda istelgen ta'repke burila aladi, qa'legen jo'neliste tuwri ushiwi mu'mkin.
Qıyat ruwları
Өткен әсирде Бухар аймағынан материаллар жыйнаған фольклорлық-этнографиялық экспедиция ағзалары <<Шыңғыз--қарақалпақтың улы, ол Қыяттың Бөрижеген аталығынан шыққан>>--деген мағлыўматларды жазып алған.
Оларда Шыңғыз ханның аты <<Кунес>> делинсе, анасының исми <<Арыўжан>> деп бериледи.Усындай исенимли дәреклер негизинде Бердақ та өзиниң <<Шежире>> шығармасын дөреткени мәлим
Бизиң ойымызша күн нурынан, жақтылықтан ҳәмилели болыў ҳаққындағы аңызлар Орта Азия халықларының мусылманшылыққа шекемги дәўирдеги руўхлардан (перилерден) дөреўи ҳаққындағы түсиниклери менен де ушласады...Бул аңызлар түрки-муғыл халықларында Шыңғыз хан туўылмастан бурын пайда болды, кейнинен оның хошаметгөйлери өткендеги әпсананы өзлериниң  сыйыныўшысының атынабайланыстырып жиберген, деп шамалаўға мүмкиншилик береди,--деген жуўмаққа келген еди. {М.Нурмухаммедов, А.С.Пушкинниң ертеклери ҳәм Орта Азия халықларының фольклоры, Нөкис, 1987 ж, 22, 36 б}.
ҚЫРЫҚБАЙ БАЙНИЯЗОВ, Филология илимлериниң докторы, Беруний атындағы мәмлекетлик сыйлықтың лауреаты.
Svetlana Osipova
Sporttaǵı iskerligi
Taǵı 2018-jılda Svetlana Osipova "French Open" xalıq aralıq turnirında yarım finalda francuz sportshısı Solena Avouletteǵa múmkinshilikti bay berip, bronza medalın qolǵa kirgizdi. Sol jılı ol Jakarta daǵı (Indoneziya) 2018-yilgi Jazǵı Aziya oyınlarında qubla Korealıq sportshı Kim Bich-Naǵa uttırıp, 67 kg nan artıq salmaq qatlamında urıs alıp bardı hám bronza medalın qolǵa kirgizdi.
2021-jılda Ammanda (Iordaniya) bolıp ótken Aziya kontinenti sportshıları ortasındaǵı Lisenzion tayekvondo turnirında ol 2020-yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlarına jollanba alıwǵa eristi.
Dushanbe
qaraqalpaq wikipediadagi mahalalardi toltirip jurgen azamatlarga raxmet, eger usi jumisti keneytiwdi qaleseniz, birge isleyk, xabarlasin right|thumb|Ispaq mail Somoni musini right|thumb|Milliy Universiteti right|thumb|Donishgohi agrari right|thumb|Tibiyat instituti right|thumb
Almati
Almatı (Алматы) — Qazaqstannın' en ulken qalası. Almatıda 1 434 755 adam jasaydı.
Totınama
Adamzat bina' bolg'annan baslap haqıyqat ha'm a'dalat ushın' gu'resken. Biraq bazıda adamnın' kewli jaman. Ol geyde jamanlıqqa da, a'dalatsızlıqqa da iytermeleydi. Adamlar bir-birewge sadıq bolıw ushın gu'resken. O'zleri qa'lep alg'an go'zzallardın' ku'yewlerine sadıq bolıp qalıwın qa'legen. Biraq bir jerde otıra bergen adamg'a baxıt joq. Sonın' ushında ma'rt adamlar ko'birek sayaxatlarda boladı. Bir el ekinshi el menen sawda qatnasların jasaydı. Yaki sawashlar uzaqqa sozıladı. Sonlıqtan'da burıng'ı zamanda sulıw qatınlardı saqlaw a'tashtandag'ı qozdı saqlaw menen bara-bar bolg'an. Bul arada bazı qatınlar oparızlıqqa beriliwi de mu'mkin. "Totınama" usınday ma'selelerdi aqıl menen sheshiwge bag'darlang'an bir shejire. Mısal ushın bul shıg'armanın' syujetin alıp qarayıq. Shıg'arma syujetlik ha'm kompozitsiyalıq jag'ınan "Mın' bir tu'n"nen hesh qanday parıq qılmaydı. Bunda kelinshek patshag'a ertek aytıp berip otırmastan, ba'lki totı qus kelinshekke qızıqlı hikayalar aytıp beredi.
Muxammed Fizuliy
Fizuliy jaslıg'ınan baslap filosofiyag'a qızıg'adı. Onın' jas waqıtlarında jazg'an 'Pikirler ju'yesi' - dep atalg'an shıg'arması a'yyemgi grek filosofları Platon, Aristotel ha'm Geraklid pikirleri menen baylanısqan.
Son'ınan Bag'dadtı 1534-jılı tu'rkler bag'ındırg'annan keyin Fizuliy belgili tu'rk shayırları Hiyaliy ha'm Yaxyabekler menen jaqınnan tanısqan.
G'a'zzel janrı Ku'nshıg'ıs a'debiyatında u'lken orındı tutqanı sıyaqlı Fizuliy qa'leminde de en' baslı orındı iyeledi. Parsı a'debiyatının' en' baslı janrlarının' biri bolg'an g'a'zzel Ataiy ha'm Sakkakiy da'wirine kelip tu'rki poeziyag'a da o'tken. Al Nawayı da'wirine kelip, bul janr pu'tkil tu'rki poeziyanı jer ju'zine tanıttı. Fizuliy da'wirinde bolsa ol o'z ra'n'be-ra'n'ligi menen ko'rin'di. G'a'zzeldin' en' baslı teması ıshqı muxabbat bolıp, ol ha'r bir da'wirdin' o'z da'rtin bere alg'an bolsa da keyingi da'wirde jazılg'an g'a'zzellerdi tek ıshqı muxabbat tiykarında jazılg'an shıg'armalar sıpatında qaraw qıyın. A'sirese Nawayı g'a'zzellerinde bul bag'dar a'dewir anıq seziledi. Al Fizuliy g'a'zzellerin bolsa insanlardın' muxabbat haqqındag'ı hawazı sıpatında qabıl etiw mu'mkin. Ko'p g'ana a'debiyatshılar onı 'Muhabbat jırshısı' - dep ataydı. Onın' g'a'zzelleri de bul pikirdi anıq da'liylleydi. Mısalı: A'y samal g'amlı kewlimdi bir maydan shad et, Ol go'zzaldı menin' halımnan xabardar et. Men bir g'a'rip ol nigar jolında intizarman, Onın' dilbar jamalın ko'z aldımda ta'kirar et. Onın' da'rtinen nay bolıp nama shalayın, Ashıqlar diydarın bir-birine zar et. Ishqının' zardabınan men bul jaqta qa'ste boldım, Ashıqlar ıshqı keselin giripdar et. - dep aytıp keledi de, Fizuliy ha'r qanday muxabbattın' u'stirtin bolmawın, yag'nıy ha'r qanday adamnın' o'z muxabbatı aldında 'telbe' bolıp qalıwın qa'leydi.
Giuseppe Verdi
Guispeppe Verdi (9 yamasa 10 Oktabr 1813 - 27 Yanvar 1901) Italiali opera kompozitori bolg'an. Verdi ha'm Richard Wagner bir-birine uqsamg'ani menen, olar 19-a'sirdin' en' ulli kompozitorlari boldi. Verdi jas waqtinda Italianin' ataqli opera kompozitorlari bolip Gaetano Donizetti ha'm Vincenzo Bellini esaplanatug'in edi ha'm olar operalarin bel canto da'stu'rinde jazatug'in edi. Sol sebepli olardin' operalarinda suliw namalar bolip atqariwshilarg'a o'z dawislarin ko'rsetiwge jazilatug'in edi ha'm ko'binese olar atqarg'an qosiqlar operanin' ma'nisine sa'ykes kelmes edi. Verdi o'zinin' uzaq o'miri dawaminda operani eski da'stu'rlerge bag'inbaytug'inday etip o'zgertti. Ol dramani operanin' en' a'hmiyetli bo'legi qildi ha'm ondag'i namalar dramani ku'sheytip beriwshi bo'legi boldi.
Aqirg'i jillari
Verdi 1870-jillari dem alisqa shiqti. Ol usi waqitqa kelip u'lken bayliqqa iye boldi ha'm ol u'lken jerge iyelik etti. Ol ko'p sadaqalar qildi, a'sirese qartayg'an sazendelerge ko'p qayirqom boldi. Dem alista boliwina qaramastan baspadag'ilar oni ja'ne eki opera jaziwg'a ko'ndirdi. Ol Shekspirge ha'wesi kelip Arrigo Boito librettosina (so'zine) Otello namasin jazdi. Bul ju'da' zor libretto bolip bul oga'n shedevr do'retiwine ja'rdem berdi. Onin' aqirg'i operasi Falstaff (1893) Shekspirdin' Windsordin' Xosh Kewil Hayallari shig'armasina tiykarlandi. Verdi qartayg'aninda diniy namalar jazip ju'rdi. Ol 1901 jili du'nyadan o'tti.
Hindistan
thumb| Hindistan Respublikası India, Republic of India) - Aziyada Hindistan yarım atawında jaylasqan mámleket. Xalqı sanı : 1 324 171 354 milliard (2016). Paytaxtı : Nyu-Deli qalası. Hindistan arqadа Pakistan menen, arqa-shıǵısta Qıtay, Nepal hám Butan menen, shıǵıstа Bangladesh hám Мyanma (Birma) menen shegaralasadı. Iri qalaları : Mumbay, Chennai, Haydarabad.
Qaraqalpaq ruwları
Keneges
(tan'bası: Х (аtаnаq), urаnı: Shаwlı-Shаwqаy)
Ashıq Nájip dástanı
"Ashıq Nájip" dástanınıń Qarajan baqsı variantı "Ashıq Aydın" atlı ustazdıń Álbent, Nawrız, Genjemurat, Ázben degen shákirtleri haqqında olardıń ishindegi Álbent degenniń menmensip, ustazdan biyjuwap, óz aldına baqsı bolaman dep, qolına sazın alıp shıǵıp ketiwinen baslanadı. Álbent Genjeqarabek eline Edilxan patsha jurtına barıp qasına 64 shákirt aldırıp, yalǵannan baqsıshılıq qıla baslaydı. Usı jerde ol Baharden degen bir balası bar bir hayalǵa úylenedi. Mine usı balanıń atı Nájep bolıp, olda baqsı bolıwdı árman etedi. Álbentten qasına ertip júriwdi soraydı. Sonda Álbent "Ey Nájep 7 jasıńa kelip turǵandaǵı isiń mınaw, 18 jasıńa shıqqanda, basıma tayaq kóterip basımdı parra-parra qılatuǵın túrıń bar" - dep Nájep uǵlannıń hár jaǵına 18 shappat uradı. Qapalanǵan Nájep bul jerden ketip, Ashıq Aydınǵa barıp shákirt boladı. Nájep Ashıq Aydınnan ruxsat alıp Álbentten ósh almaǵa Genjeqarabek eline keledi. Xannıń otırıspasında Álbentti Nájep sózden utadı. Álbent xan sarayınan quwılıp ketedi, bir neshe dúrre jep, xan baqsı degen ataqtan ayırıladı. Nájep 64 shákirttke ustaz bolıp, úlken baqsı atanadı. Ol Xannıń Minayım degen qızına ashıq boladı. Sonıń keyninde júrgen waqtında bunı sezgen Álbent Nájepti xanǵa jamanlaydı. Xannıń ǵázebi kelip Nájepti darǵa astıradı. Dardan Nájepti Axmedbek hám Yusupbek degen batırlar qutqarıp qaladı. Onı xannıń qızı Minayım menen qosıp murat-maqsetine jetkeredi. Dástan usılay tamam boladı.
Metr
Santimetr
Santimetr (belgileniwi: sm) — 10-2 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ ju’zden bir bo’limi.
Kilometr
Kilometr (belgileniwi: km) — 103 metrge ten’. Mısalı: Transportlarda a’dette basıp o'tilgen jol kilometrlarde o'lshenedi.
Mıń bir tún
Bunan tısqarı bul shıg'armadag'ı hikayatlarda bir romannın' bir-birine baylanısqan baplar sıyaqlı birin-biri tolıqtırıp baradı. Ma'selen kitaptın' bas betinen baslap-aq ushırasatug'ın Omar Nug'man patsha ha'm onın, a'wladları haqqındag'ı hikayatlarda arab patshalıg'ının' ishi menen tısına baha berilgendey ko'rinedi. Sebebi Omar Nug'man a'wladı arasındag'ı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gu'resiwshiler bolg'an. A'sirese onın' ulken balası Sharxan Allataala onın' ha'reketlerin hesh qanday su'ymeydi. Sonın' ushın ol ha'mme waqıt gu'nag'a batıw menen aq ju'redi. Ishqı jolında da talapları kelispeydi. A'kesi menen arazlasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da hesh bir qızdı qa'lemey ju'rip, urı Ba'dawiy ta'repinen urlang'an anası basqa bolsa da a'kesi bir bolg'an qarındası Nuzhat az-Zamang'a u'ylenedi. A'lbette bul ma'selenin' to'rkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.
John Locke
Loktin' teoriyalari tiykarinan adam o'zligi haqqinda boldi. Loktin' oyinsha bizler hesh qanday oylarsiz tuwilg'anbiz, ha'm bilimdi tek g'an ta'jiriybe aniqlap beredi.
Izrail
Izrail yaki Izrail Mámleketi (מדינת ישראל) — Aziyanıń qubla-batısında, Orta Jer teńizinшń shıǵıs jaǵasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı: Al-Qudıs qalası. Ol arqada Livan, arqa-shıǵısеa — Siriya, shıǵısеa — Iordaniya hám qubla-batısеa — Mısır hám Gaza sektorı menen shegaralasqan. Iri qalaları : Tel-aviv Haifa.
George W. Bush
George Walker Bush Amerika Qurama Shtatlarının' 43-shi prezidenti.
Christian Dior
Christian Dior (21-yanvar 1905, Granville, Manche – 23-oktyabr 1957), ataqlı francuz moda dizayneri, pu'tkil du'nyag'a dan'qı shıqqan Christian Dior moda uyinin' tiykarshısı sanaladı.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Tal artınan tolǵan ayǵa telmirgen
Shayır gezgen shólde bostanlar bayıp
Ǵamlı kúnler boldı kózlerden ǵayıp
Bir ilxam perisin kórdim ájayıp
Elektr togı
Elektr togının' payda bolıwına tok sebepli ju'z beretug'ın to'mendegi ta'sir yaki ha'diyselerge qarap biliw mu'mkin:
Zaryadlardın' tartipli ha'reketine o'zgermes tok dеp ataladi. toktın' jo’nelisi spatında terkeri zaryadlardın' ha'reket jo’nelisi qabıl qılıng'an.